لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ع

ع.

(حرف) حرف بیست ویکم است از حروف الفبای فارسی و حرف هیجدهم از الفبای «ابتثی» عربی پس از ظ و پیش از غ، و حرف شانزدهم از الفبای ابجدی پس از س و پیش از ف، و نام آن عین است و به حساب جُمّل نمایندهء عدد هفتاد بود. (فرهنگ نظام) (آنندراج). و از حروف ششگانهء حلق و از حروف تُرابیه یا أرضیه است. (برهان). و از حروف مصمته است. (آنندراج). || رمزی است علیه السلام را که صورت دیگر آن «4» است. || در فرهنگها علامت عربی بودن کلمه است. || و در هیئت علامت تربیع است. || و نیز علامت مصراع است یعنی نصف بیت. || در معجم های جغرافیائی رمز است موضع را. || و رمزی است عین بمعنی چشمه را. || این حرف در تمام زبانهای سامی بوده و نامش در تهجی عبرانی عین است بمعنی چشم چه شکل حرف مذکور در آن زبان شباهت بچشم دارد اما این تطبیق لفظ و معنی بر سبیل اتفاق است و الا حروف عربی از عبرانی بدون ملاحظهء معنی گرفته شده است. (فرهنگ نظام) (آنندراج). || این حرف از حروف مخصوص کلمات عربی است و در زبان فارسی صدای همزه دارد و در کلماتی دیده میشود که فارسیان از زبان عربی گرفته اند مانند عمر، عالی، عارض و یا از کلماتی که عربها در آن تصرف کرده اند مانند عاقرقرحا و نعناع و جز آن. (ناظم الاطباء).
ابدالها:
در عربی بدل به ح شود:
ضعیف = نحیف
ضعف = نحف
طلع = طلح
طماع = طماح
عدس = حدس
نفاع = نفاح
عنی = حتی. (از منتهی الارب).
|| «ع 1» رمز است ربیع الاول و «ع 2» رمز است ربیع الثانی را.

عا.

(ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان بز را زجر کنند و رانند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

عائب.

[ءِ] (ع ص) عیب کننده. || شیر خفته. (منتهی الارب) (آنندراج). الخاثر من اللبن. (اقرب الموارد).

عائث.

[ءِ] (ع اِ) شیر بیشه. (آنندراج) (منتهی الارب).

عائج.

[ءِ] (ع ص) ایستاده. (منتهی الارب).

عائد.

[ءِ] (ع ص) بازگردنده. || زیارت کنندهء بیمار. ج، عَود، عُوَّد، عُوّاد. (آنندراج) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || (اِ) آنچه به کسی مسترد شود و بازگردد از وجوه نقد و جز آن. (ناظم الاطباء). رجوع به عاید شود.

عائد.

[ءِ] (اِخ) ابن ثعلبة بن وبرة البلوی صحابی. وی از کسانی است که در تحت الشجرة بیعت کرد و شاهد فتح مصر بود و به سال 53 ه . ق. در برلس شهید شد. (الاعلام زرکلی).

عائدات.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ عائدة. رجوع به عائدة شود.

عائد شدن.

[ءِ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول فارسی زبانان نصیب گشتن. به دست آمدن. سود بردن.

عائدة.

[ءِ دَ] (ع ص) مؤنث عائد. (منتهی الارب) :
در عبادت رفتن تو فائده
فائدهء آن باز با تو عاده.مولوی.
و رجوع به عائد شود. || (اِمص) نیکی. (منتهی الارب) (آنندراج). || مهربانی. (منتهی الارب). || عطا. بخشش. (منتهی الارب) (آنندراج) :
مائده از آسمان شد عائده
چون که گفت أنزل علینا مائده.مولوی.

عائذ.

[ءِ] (ع ص) پناه آورنده. (منتهی الارب) (آنندراج) :
این مرا زائر آن مرا عائذ
این مرا مخلص آن مرا دلدار.خاقانی.
|| نو زاینده از آهو اسب و شتر و گوسپند و جز آن. ج، عُوذ و عوذان. (منتهی الارب).

عائذ.

[ءِ] (اِخ) پدر بطنی از بنی ضبه است. (منتهی الارب).

عائذ.

[ءِ] (اِخ) جدی است جاهلی که پسران وی بطنی از ربیعه از اعراب عدنانند، و موطن آنان بیابان حجاز است. (الاعلام زرکلی).

عائذ.

[ءِ] (اِخ) ابن محصن بن ثعلبه ملقب به المثقب العبدی. از بنی عبدالقیس. شاعری جاهلی از مردم عراق بود و به عمروبن هند پیوست و او را دربارهء وی مدیحه هاست. نعمان بن منذر را مدح گفت. شعر او نیکو و در آن حکمت و رقتی است. (از الاعلام زرکلی).

عائذات.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ عائذة. رجوع به عائذه شود.

عائذالله.

[ءِ ذُلْ لاه] (اِخ) ابن سعد العشیرة. از مردم کهلان و از قحطانیان و جدی جاهلی است. (الاعلام زرکلی).

عائذالله.

[ءِ ذُلْ لاه] (اِخ) ابن عبداللهعمر الخولانی العوذی الدمشقی تابعی. وی از فقها و وعاظ دمشق بود و عبدالملک او را قضاء دمشق داد. و به سال هشتم هجری متولد شد و به سال 80 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عائذة.

[ءِ ذَ] (ع ص) مؤنث عائذ. ج، عائذات، عوائذ. (منتهی الارب). رجوع به عائذ شود.

عائر.

[ءِ] (ع ص) از: عَور. (اقرب الموارد). رجوع به عور شود. || آنچه به چشم درد رساند. (منتهی الارب). هر چه چشم را علت رساند. (از اقرب الموارد). || (اِ) درد چشم. (منتهی الارب). رمد. (اقرب الموارد). || خاشاک چشم. (منتهی الارب). قذی. (اقرب الموارد). || آبله ریزه بر پلک زیرین. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || تیر و سنگ که رسد و اندازهء آن معلوم نباشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عائرة.

[ءِ رَ] (ع ص) مؤنث عائر. رجوع به عائر شود. || (اِ) بسیار که به نظر نگنجد و چشم خیره شود. گویند: له من المال عائرة عینین؛ یعنی او را مال بسیار است که چشم را پر میکند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

عائس.

[ءِ] (ع ص) نیکو سیاست کنندهء شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نگاهدارندهء مال و تدبیرکنندهء آن. یقال هو عائس مال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عائش.

[ءِ] (ع ص) نیکوحال. (منتهی الارب).

عائش.

[ءِ] (اِخ) ابن انس. یکی از راویان است که از عطا روایت کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عائشة.

[ءِ شَ] (اِخ) عایشة (وفات: 58 - 59 ه . ق.) وی دختر ابوبکر و از زنان رسول خدا (ص) است. کنیت او ام عبدالله و مادر وی ام رومان دختر عمیربن عامربن دهمان بن حارث بن غنم بن مالک بن کنانه است. رسول (ص) پس از مرگ خدیجه او را به زنی گرفت. عائشه از فقه و شعر بهره داشت و روایات بسیار از پیغمبر نقل کرده است و علمای عامه و اهل سنت بدان روایات تمسک کنند. گویند در حدود 2210 روایت و حدیث از او نقل شده است. از کارهای مهم عایشه، قیام او بر ضد علی (ع) است. پس از قتل عثمان به سال 35 ه . ق. که بجنگ معروف به «جمل» منتهی شد. در آن جنگ عائشه در هودجی بود و هودج را بر شتری نهاده بودند. رجوع به حبیب السیر ج 1 صص 527 - 530 و الاعلام زرکلی و تاریخ گزیده و عیون الاخبار و تاریخ الخلفاء شود.

عائشة.

[ءِ شَ] (اِخ) بنت احمد القرطبیه. شاعره و ادیبه و از مردم قرطبه است. او در عصر خویش در اندلس به فهم و فضل و کمال مشهور بود و خطی زیبا داشت و ملوک اندلس را مدح گفت و تا آخر عمر شوهر نکرد. به سال 400 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به عقد الفرید ج 1 ص 245 و عیون الاخبار ج 1 ص 258 شود.

عائشة.

[ءِ شَ] (اِخ) بنت اسماعیل پاشابن محمد کاشف تیمور. یکی از شعراء و ادباء و از نوابغ مصر بود و به عربی و ترکی و فارسی شعر میسرود. به سال 1256 ه . ق. در قاهره متولد شد و به سال 1320 ه . ق. درگذشت. او را آثار بسیاری است از جمله دیوان شعر اوست به عربی. (از الاعلام زرکلی).

عائشة.

[ءِ شَ] (اِخ) بنت طلحة بن عبیدالله. از طایفهء بنی تیم بن مرة است. زنی ادیب، فصیح و عالم به اخبار و حکایات عرب بود. مادر او ام کلثوم دختر ابوبکر صدیق و خالهء وی عایشه ام المؤمنین است و به خالهء خود سخت شباهت داشت. عائشه روی خود را نمیپوشانید. شوهر او، مصعب، او را در این باره سرزنش کرد. عائشه گفت خدا مرا صورتی زیبا داده است، دوست دارم آن را به مردمان بنمایانم و روی خویش را نمیپوشم. بخدا سوگند در من عاری نیست که کسی بتواند مرا بدان یاد کند. چون مصعب کشته شد، عمر بن عبیدالله تیمی او را به زنی گرفت. و چون عمر به سال 82 ه . ق. درگذشت، عائشه دیگر شوی نگرفت... حدود سال 110 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عائشة.

[ءِ شَ] (اِخ) بنت محمد عبدالهادی مقدسی. در عصر خود سیدهء محدثان دمشق بود و به سال 723 ه . ق. به دمشق متولد شد و در آنجا نشأت یافت. صحیح بخاری را بر حافظ حجاز خواند و ابن حجر از او روایت کند و کتابهای دیگر را نیز بر او خواند. عائشه در پایان عمر در علم حدیث منفرد گشت. به سال 816 ه . ق. به دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عائشة.

[ءِ شَ] (اِخ) بنت یوسف بن احمدبن الناصر الباعونی، مکنی به ام عبدالوهاب. شاعر بود نسبت او به باعون از قراء عجلون در شرق اردن است. مولد او به دمشق بود، و از علماء آن بلاد لغت و ادب فراگرفت. او راست: بدیعیه که بر آن شرحی نیکو نوشته است، الفتح الحقی، الملامح الشریفة فی الاَثار اللطیفة، در الغائص، منظومهء رائیه، الاشارات الخفیة فی المنازل العلیة. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به الموشح ص186 و عقدالفرید ج5 ص280 شود.

عائشهء لب جوی.

[ءِ شَ یِ لَ بِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) پرنده ای است که آن را به عربی صَعوة میگویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عائص.

[ءِ] (ع ص) گوسپند که سالها باردار نشود. ج، عوص. (آنندراج) (منتهی الارب). من الشاة التی لم تحمل اعواماً. (اقرب الموارد).

عائض.

[ءِ] (ع ص) عوض داده شده و فاعل است به معنی مفعول. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عائط.

[ءِ] (ع ص) شتر و زن که بی «عقر» سالها باردار نشود. ج، عیط و عُیَّط و عوط و عوطَط. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || شتر ماده که گشنی کرده نشود و بار نگیرد. (منتهی الارب) (آنندراج).

عائف.

[ءِ] (ع ص) فالگوی به مرغان و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه بمرغان کهانت کند. (از اقرب الموارد). || ناپسند دارندهء طعام و شراب و جز آن را. (منتهی الارب) (آنندراج). و در حدیث ابن سیرین است: ان شریحا کان عائفا؛ یعنی صادق حدس بود نه آنکه در عیافت کار مردم جاهلیت میکرد. (از تاج العروس).

عائق.

[ءِ] (ع ص) بازدارنده از هر چیزی. || آنکه مردم را از امور بازدارد و بر تأخیر برانگیزد و تأخیر نماید. ج، عُوَّق. (منتهی الارب). || اصطلاح فیزیکی، جسمی را گویند که حرارت یا الکتریسته در آن بخوبی منتشر نشود و جسمی که ماوراء آن قرار گرفته محفوظ از الکتریسته یا حرارت باشد.

عائقة.

[ءِ قَ] (ع ص) مؤنث عائق. ج، عَوائق. رجوع به عائق شود.

عائل.

[ءِ] (ع ص) از عیل. درویش. نیازمند. ج، عالَة و عُیَّل و عَیلی. (منتهی الارب) (آنندراج) :
زنده از تو شاد از تو عائلی
مغتذی بی واسطه بی حائلی.مولوی.
|| (از عول) غالب از هر چیزی. || ترازوی مایل. (منتهی الارب).

عائلة.

[ءِ لَ] (ع ص، اِ) سیرت دشوار. (منتهی الارب). || (از: عیل) عائلة الرجل، اهل بیت او. عَیِّل. در اقرب الموارد آرد: و قیاساً درست است ولکن برنخوردم بدان. (از اقرب الموارد).

عائلی.

[ءِ] (حامص) درویشی. (غیاث اللغات از لطائف).

عائلی.

[ءِ] (اِخ) قریه ای است به یک فرسنگ و نیمی جنوب شیراز. (فارسنامهء ناصری). رجوع به عایلی شود.

عائم.

[ءِ] (اِخ) بتی است. (منتهی الارب).

عائن.

[ءِ] (ع ص) چشم کننده. || (اِ) آب روان. یقال: شرب من عائن؛ ای من ماء سائل. || ما بها عائن؛ أی احد. (منتهی الارب). یعنی هیچکس بدینجا نیست.

عائهة.

[ءِ هَ] (ع اِ) فریاد و خروش. (منتهی الارب).

عاب.

(ع اِ) آهو. عیب. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عیب شود.

عابث.

[بِ] (ع ص) بازی کننده. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
آدمی داند که خانه حادث است
عنکبوتی نی که در وی عابث است.مولوی.
روی به دفع حوادث و تدارک خطوب روزگار عابث آریم. (جهانگشای جوینی).

عابد.

[بِ] (ع ص) پرستندهء خدا و ملتزم به شرائع دین. (از اقرب الموارد). پرستنده. عبادت کننده :
عابدان را پرده این خواهد درید
زاهدان را توبه آن خواهد شکست.خاقانی.
خدا از عابدان آنها گزیند
که در راه خدا آن را نبیند.نظامی.
چه گویی در حق فلان عابد که دیگران به طعنه سخنها گفته اند. (گلستان سعدی).
گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود
تا اختیار کردی از آن این فریق را.
سعدی (گلستان).
|| موحد. (ذیل اقرب الموارد بنقل از تاج العروس). || خادم. (اقرب الموارد). || مرد با ننگ و عار. و گفته اند بدین معنی است قول خداوند تعالی : ان کان للرحمن ولد فانا اول العابدین. (قرآن 43/81). أی اول الاَنفین. (از منتهی الارب).

عابد.

[بِ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). کوهی است در اطراف مصر... (معجم البلدان).

عابد.

[بِ] (اِخ) ابن عمر بن مخزوم. پدر عبدالله بن سائب عابدی صحابی و عبدالله بن مسیب عابدی محدث است. (از منتهی الارب).

عابد.

[بِ] (اِخ) بیرمی لاری. از شعرا است. هدایت نویسد: نامش زین العابدین و معروف به شاه زند است. اشعار بطریق عرفا بسیار دارد از آن جمله است:
آستین برمیفشاندم در سماع
دست یار آمد بدستم یللی.
(مجمع الفصحاء ج1 ص339).
او راست: روضة المؤمنین. (الذریعه ج 9 ص662) (صبح گلشن ص 265).

عابدآباد.

[بِ] (اِخ) قریه ای است به سه فرسنگی میانهء شمال و مغرب شهر خفر شهرستان جهرم. (فارسنامه). دهی است از دهستان بخش خفر شهرستان جهرم واقع در 32 هزارگزی شمال باختری باب انار و یک هزارگزی راه عمومی خفر به کوار. در دامنه واقع و هوای آن معتدل و مالاریائی است و 167 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قره آغاج تأمین میشود و محصول آن غلات، برنج، بادام و میوه است. شغل اهالی زراعت و باغبانی و صنعت دستی زنان گلیم بافی میباشد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عابدالاوثان.

[بِ دُلْ اَ] (ع ص مرکب)بت پرست. (مهذب الاسماء).

عابد بخاری.

[بِ دِ بُ] (اِخ) راقم. شاعر فارسی زبان و معاصر نصرآبادی است. شعرش در تذکرهء نصرآبادی ص 439 آمده است.

عابدفریب.

[بِ فِ / فَ] (نف مرکب)فریبندهء عابد. که عابد را از عبادت خدا باز دارد. سخت زیبا چنانکه عابد تارک دنیا را نیز بفریبد و شیفتهء خویش سازد :
از این مه پارهء عابدفریبی
ملائک سیرتی خورشیدزیبی.سعدی.
گوئی دو چشم جادوی عابدفریب او
بر چشم من بسحر ببستند خواب را.سعدی.
آن چشم آهوانهء عابدفریب بین
کش کاروان سحر بدنباله میرود.حافظ.

عابدی.

[بِ ] (ص نسبی) نسبت است به عابدبن عمروبن مخزوم. (الانساب سمعانی).

عابدین.

[بِ] (اِخ) از مزارع قریهء طالقان قم است. (از مرآت البلدان ج 4 ص 262).

عابدین.

[بِ] (اِخ) (زین العابدین) لقب علی بن الحسین است. (از الاعلام زرکلی). رجوع به علی بن الحسین شود.

عابر.

[بِ] (ع ص) عبورکننده و راه گذرنده. (آنندراج) (منتهی الارب) (غیاث اللغات).
- عابر سبیل؛ راه گذر. مسافر. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به همین ترکیب شود. || با اشک، گویند رجل عابر و امرأة عابر. (منتهی الارب).

عابر.

[بَ] (اِخ) ابن شالخ بن ارفخشدبن سام بن نوح. (آنندراج) (منتهی الارب). در لباب الانساب عابربن ارفخشدبن سام بن نوح، ضبط شده است.

عابرسبیل.

[بِ رِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رهگذر. مسافر. (منتهی الارب) :
ساکن خانهء علوم توئی
غیر تو عابر سبیل آمد.خاقانی.

عابرة.

[بِ رَ] (ع ص) مؤنث عابر. (اقرب الموارد). || لغة عابرة؛ جائزه. (اقرب الموارد). جائز و روان. (منتهی الارب).

عابری.

[بِ] (ص نسبی) منسوب به عابِر. رجوع به عابر شود.

عابری.

[بَ] (ص نسبی) نسبت است به عابربن ارفخشدبن سام. (لباب الانساب). رجوع به عابَربن شالخ شود.

عابس.

[بِ] (ع ص) ترشروی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عابس.

[بِ] (اِخ) نام شمشیر عبدالرحمان بن سلیم کلبی. (منتهی الارب) (آنندراج).

عابس.

[بِ] (اِخ) ابن سعید المرادی. قاضی و از والیان و پیشوایان بود. مسلمة بن مخلد به سال 49 ه . ق. وی را شرطگی مصر سپس ولایت دریا داد و عابس در مرزها غزو کرد. دیگر بار وی را مسلمة به سال 57 بشرطگی بازگرداند و به سال 60 خلیفتی خویش در فسطاط بدو گذاشت. آنگاه قضاوت و شرطگی با هم یافت و بدان دو شغل بود تا به سال 68 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی).

عابسی.

[بِ] (ص نسبی) نسبت است به بنی عابس از بکربن وائل. (از الانساب سمعانی). مؤلف لباب الانساب نویسد: صحیح این نسبت عایشی است نه عابسی.

عابیة.

[یَ] (ع ص) زن نیکوروی حسنة. (منتهی الارب) (آنندراج). زن زیبا. گویند: جاریة عابیة. (اقرب الموارد).

عاتٍ.

[تِ نْ] (ع ص) متکبر و درگذرنده از حد. (منتهی الارب) (آنندراج). عاتی. رجوع به عاتی شود.

عاتب.

[تِ] (ع ص) ملامت کننده. سرزنش کننده. (ناظم الاطباء). || آنکه یک پای وی بریده بود و بر دیگر پای رود. (مهذب الاسماء).

عاتر.

[تِ] (ع ص) مضطرب. (مهذب الاسماء). به اهتزاز درآینده. گویند: عنده سیف باتر و رمح عاتر. (اقرب الموارد). || فرج دروا کرده از شهوت. (تاج العروس) (منتهی الارب). فرج گشاده از تیزی شهوت. (منتهی الارب).

عاتر.

[تِ] (اِخ) شهری است در ساحل یهودا صحیفهء یوشع 19 : 7 که آن را توکن نیز گویند کتاب اول تواریخ ایام 4 : 32 و بعضی را گمان چنان است که عاتر همان تل آثار است و دیگران آن را عتاره گویند و بعضی گمان دارند که عطره میباشد. (قاموس کتاب مقدس).

عاتق.

[تِ] (ع ص) آزاد. (از اقرب الموارد). || می کهنه که مهر از آن برداشته باشند. || خیک فراخ. || دختر نوجوان یا دختر نوبالغ یا زن بی نکاح یا زن جوانی که در خانهء پدر مانده. || (اِ) دوش و جای چادر پوشیدن از دوش. مابین کتف و بن گردن. ج، عُتُق. || (ص) کمان کهنهء سرخ رنگ. || (اِ) چوزهء مرغ که قوت گرفته و به پریدن رسیده باشد. || چوزهء سنگخواره. (منتهی الارب). || بچه کبوتر که هنوز قوت نگرفته باشد. ج، عواتق. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاتق الثریا.

[تِ قُثْ ثُ رَیْ یا] (اِخ)ستاره ای است. (اقرب الموارد).

عاتقة.

[تِ قَ] (ع ص) کمان کهنهء سرخ رنگ. (اقرب الموارد). رجوع به عاتق و عاتک شود. || دختر جوان. مؤلف اقرب الموارد آرد: در صحاح گوید، جاریة عاتقة یعنی شابة، که به بلوغ رسیده و هنوز به شوی نرفته باشد. (اقرب الموارد).

عاتک.

[تِ] (ع ص) بی آمیغ از رنگها. (منتهی الارب). خالص از هر رنگ و از هرچیز. (اقرب الموارد). || جوانمرد. (منتهی الارب). کریم. (اقرب الموارد). || ستیهنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || از حالی بحالی گردنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || کمان کهنهء سرخ. (شرح قاموس) (منتهی الارب) (آنندراج). || نبیذ صاف و پاکیزه. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاتکة.

[تِ کَ] (ع ص) خرمابن که گشن نپذیرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زن آلوده بخوشبویی. (منتهی الارب). زن سرخ گون از طیب و گفته اند زنی که طیب فراوان بکار برد، چندانکه پوست او بزردی گراید. (اقرب الموارد). || کمان کهنه که دیرینه بود و سرخ شده باشد. (اقرب الموارد).

عاتکة.

[تِ کَ] (اِخ) نام نه تن از زنان قریش است که جده های پیغمبر (ص)اند و قول او (ص) که فرماید انا ابن عواتک من سلیم، مقصود آن زنانند که عاتکه نام دارند. (از منتهی الارب).

عاتم.

[تِ] (ع ص) مهمان شبانگاه آینده. یقال: جائنا ضیف عاتم. (منتهی الارب) (آنندراج). جاءَ نا ضیف عاتم؛ ای بطی ء ممس. (اقرب الموارد).

عاتمات.

[تِ] (ع ص) النجوم العاتمات؛ ستارگان که از تیرگی هوا تاریک و پوشیده گردند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عاتن.

[تِ] (ع ص) توانا. (منتهی الارب).

عاتی.

(ع ص) (از: عتو). متکبر و از حد درگذرنده. (آنندراج). || مردی درشونده در فساد که پند هیچکس نپذیرد. (مهذب الاسماء).

عاتیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث عاتی. رجوع به عاتی شود. || سخت وزنده. (از اقرب الموارد) : و اما عاد فاهلکوا بریح صرصر عاتیة. (قرآن 69/6).

عاثر.

[ثِ] (ع ص) شکوخنده. لغزنده. (ناظم الاطباء). || دروغگو. (اقرب الموارد).

عاثره.

[ثِ رَ] (ع ص) مؤنث عاثر. رجوع به عاثر شود. || (اِ) حادثه که موجب عثور شود. (از اقرب الموارد).

عاثور.

(ع اِ) جای هلاک. گویند: وقع فی عاثور شر و عافور شر. (منتهی الارب). المهلکة من الارضین. (اقرب الموارد). || بدی. (منتهی الارب). شر. (اقرب الموارد). || گوی که جهت شکار شیر و جز آن کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گو و مانند آن که آماده شود تا کسی در آن افتد. و آن فاعول است از عثار. (اقرب الموارد). || آنچه بدان لغزند. (اقرب الموارد). || چاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عاج.

[عاج ج] (ع ص) طریق عاج؛ راه پر از روندگان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عاج.

[جِ] (ع اِ) مبنی بر کسر زجری است مر ناقه را. (منتهی الارب).

عاج.

(ع اِ) استخوان پشت دابهء دریائی است یا آن باخه ای است که از آن دست برنجن و شانه ها سازند. و عامه عاج را دندان فیل گویند. (منتهی الارب). لیث گوید: تنها دندان فیل را عاج گویند. (اقرب الموارد). عاج از جمله متاعهای عمدهء تجارت صور. و تخت سلیمان از عاج بود و در بناء خانه ها و اسباب و اثاث البیت مستعمل بود. و بعضی را گمان چنان است که مقصود از قصرهای عاج که در کتاب مزامیر مسطور است ظرفی چوبی است که به هیئت قصر از عاج تشکیل یافته یا با عاج مرصع گشته بود که از برای محافظت عطریات میساختند. و دور نیست که مقصود از قصری باشد که بیشتر اسبابهایش از عاج باشد. (قاموس کتاب مقدس) :
بامدادان که صبح زرین عاج
کرسی از زر نهاد و تخت از عاج.نظامی.
- تخت عاج؛ تختی که در آن عاج بکار رفته باشد :
ببوسیدم این پایهء تخت عاج
دلم گشت روشن بدین فر و تاج.فردوسی.
چو کاوس را دید بر تخت عاج
ز یاقوت رخشنده بر سرش تاج.فردوسی.
یکی تخت عاج و یکی تخت چغ
یکی جای شاه و یکی جای مغ.اسدی.

عاج.

(ع ص) ناقهء نرم و رام. (منتهی الارب).

عاجز.

[جِ] (ع ص) سست و ناتوان. ج، عواجز و عجزة. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). درمانده. ج، عاجزون. (مهذب الاسماء) :
روستائی زمین چو کرد شیار
گشت عاجز که بود بس ناهار.دقیقی.
و قویترین سببی در کارهای دنیا مشارکت مشتی دون عاجز است. (کلیله و دمنه). مردم دو گروه اند: حازم و عاجز. (کلیله و دمنه).
عاجز باشد که دست قوت یابد
برخیزد و دست عاجزان برتابد.
سعدی (گلستان).
|| کوتاه. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد).

عاجز آمدن.

[جِ مَ دَ] (مص مرکب)ناتوان ماندن. قادر نبودن. توانا نبودن : چنان نبشتی که از آن نیکوتر نبودی چنانکه دبیران استاد در انشاء آن عاجز آمدندی. (تاریخ بیهقی).
آن را که مصطفی چو همه عاجز آمدند
در حرب روز بدر بدو داد رایتش.
ناصرخسرو.
رشته تا یکتاست آن را زور زالی بگسلد
چون دو تا شد عاجز آید از گسستن زال زر.
سنائی.
دعوی طبابت کردند و از معالجه ها عاجز آمدند. (مجالس سعدی ص 14). جمالی که زبان فصاحت از بیان صباحت عاجز آمدی. (گلستان). رجوع به عاجز شود.

عاجزانه.

[جِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)بحالت عجز. بحالت ناتوانی. مانند عاجز :گفت کلمتی عاجزانه بگویم باشد که آب حلم شاه آتش غضب او را سکون دهد. (سندبادنامه ص 158). و رجوع به عاجز شود.

عاجز سرابی.

[جِ زِ سَ] (اِخ) شاعری است و دیوان او به چاپ رسیده است. رجوع به دانشمندان آذربایجان و نگارستان و الذریعه ج 9 ص 662 شود.

عاجز شدن.

[جِ شُ دَ] (مص مرکب)درماندن. فروماندن :
بفعل نکو جمله عاجز شدند
فرومایه دیوان ز پر مایه جم.ناصرخسرو.
نبینی که چون گربه عاجز شود
برآرد به چنگال چشم پلنگ.سعدی.
مرو زیر بار گنه ای پسر
که حمال عاجز شود در سفر.
سعدی (بوستان).
چنان در حصارش کشیدند تنگ
که عاجز شد از تیرباران و سنگ.
سعدی (بوستان).
و رجوع به عاجز شود.

عاجز کردن.

[جِ کَ دَ] (مص مرکب)درمانده کردن. ناتوان ساختن :
کمالت عاجزم کرد و عجب نیست
که تو هم عاجزی اندر کمالت.خاقانی.
موران به اتفاق شیر را عاجز کنند. (مجالس سعدی ص23).

عاجز ماندن.

[جِ دَ] (مص مرکب) ناتوان شدن. درماندن :
قامتی داری که سحری میکند
کاندران عاجز بماند سامری.سعدی.
جهان آن تو و تو مانده عاجز
ز تو محروم تر کس دیده هرگز.شبستری.

عاجز مرندی.

[جِ زِ مَ رَ] (اِخ) شاعری آذربایجانی است و نام او حاج میرزا یوسف است. تربیت او را در دانشمندان آذربایجان معرفی کرده است. (الذریعه ج 9 ص662).

عاجزنواز.

[جِ نَ] (نف مرکب) نوازندهء عاجز. تیمارخوار ناتوان. که ناتوانان را نوازد و دستگیری کند :
زمین بوس شه تازه تر کرد باز
چنین گفت کای شاه عاجزنواز.نظامی.
تواند که بانوی عاجزنواز
گشاید بما بر در گنج باز.نظامی.
و رجوع به عاجز شود.

عاجزنوازی.

[جِ نَ] (حامص مرکب) عمل عاجزنواز :
زمانه چو عاجزنوازی کند
به تند اژدها مور بازی کند.نظامی.
و رجوع به عاجز و عاجزنواز شود.

عاجزوار.

[جِ] (ق مرکب) بمانند عاجز. ناتوان وار. ناتوان :
چو عاجزوار باید عاقبت مرد
چه افلاطون یونانی چه آن کرد.نظامی.
و رجوع به عاجز شود.

عاجزی.

[جِ] (حامص) عمل عاجز. ناتوانی. درماندگی :
نهنگی که او پیل را پی کند
ز آهوبره عاجزی کی کند.نظامی.
و رجوع به عاجز شود.

عاج عاج.

[جِ جِ] (ع اِ صوت مرکب)کلمه ای که بدان شتر ماده را زجر کنند. (منتهی الارب).

عاجف.

[جِ] (اِخ) موضعی است در شق بنی تمیم. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

عاجل.

[جِ] (ع ص) مقابل آجل و منه لاتبع العاجل بالاَجل. (اقرب الموارد). دنیا. (غیاث اللغات). این جهان. (منتهی الارب) :
نعمت عاجل و آجل بتو داد از ملکان
زآنکه ضایع نشود آنچه بجای تو کند.
منوچهری.
این مراد عاجلش حاصل کند بی اجتهاد
وآن هوای آجلش حاصل کند بی انتظار.
منوچهری.
زیرا که نادان جز به عذاب عاجل از معاصی باز نیاید. (کلیله و دمنه). راحت عاجل را به تشویش محنت آجل منغص کردن خلاف رای خردمند است. (گلستان). || شتاب کننده و آنچه به شتاب باشد. (غیاث اللغات). بی مهلت. (غیاث اللغات) (منتهی الارب). سریع. (منتهی الارب) :
زهر نزدیک خردمندان اگرچه قاتل است
چون ز دست دوست میگیری شفای عاجل است.
سعدی (کلیات چ فروغی ص439).
|| شتاب. (منتهی الارب).

عاجل الحال.

[جِ لُلْ] (ع اِ مرکب) فوراً. درساعت. بدون درنگ : یک چیز مانده است که اگر آن کرده آید بعاجل الحال این کار را لختی تسکین توان کرد. (تاریخ بیهقی ص 329). ولی در عاجل الحال آب این مرد بوبکر حصیری ریخته شد. (تاریخ بیهقی ص156).

عاجلة.

[جِ لَ] (ع ص) مؤنث عاجل. رجوع به عاجل شود.

عاجم.

[جِ] (ع ص، اِ) واحد عواجم که بمعنی دندانهاست. (از منتهی الارب). در اقرب الموارد مفرد عواجم، عاجمة آمده است.

عاجن.

[جِ] (ع ص) ناقه ای که بچه در شکمش قرار نگیرد. || پیری که از ضعف تکیه بر زمین کرده برخیزد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

عاجنة.

[جِ نَ] (ع اِ) عاجنة المکان؛ میانهء جای. (منتهی الارب). وسط مکان.

عاجی.

(ص نسبی) چیزی که از عاج ساخته شده باشد. (آنندراج). چیزها که از عاج سازند. رجوع به عاج شود.

عاد.

(ع اِ) مردم. یقال: ماأدری أی عاد هو؛ أی أیّ الناس؛ یعنی ندانم که چه مردست او. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

عاد.

(اِخ) قومی که هود (ع) به رسالت ایشان آمد و ایشان از نسل عادبن نوح بودند از باعث نافرمانی حق بطوفان باد هلاک شدند. (از آنندراج) (غیاث اللغات). و اولین قبیلهء عرب بائده را عاد گفته اند و آنان فرزندان عادبن عوص بن ارم بن سام بن نوح (ع) بودند و محل مأوای آنان به أحقاف (بین یمن و عمان) از بحرین تا حضر موت بوده است. (صبح الاعشی ج 1 ص 313) (عقدالفرید ج 1 ص 53) (مجمل التواریخ صص 146 - 148) (عیون الاخبار ص114) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) :
چو عادند و ترکان چو باد عقیم
بدین باد گشتند ریگ هبیر.ناصرخسرو.
لشکر عادند و کلک من چو صرصر از صریر
نسل مأجوجند و نطق من چو صور اندر صدا.
خاقانی.
گر نبودی واقف از حق جان باد
فرق چون کردی میان قوم عاد.مولوی.
قصهء عاد و ثمود از بهر چیست
تا بدانی کانبیا را نازکیست.مولوی.
نیکبختان بخورند و غم دنیا نخورند
که نه بر عوج عنق ماند و نه بر عاد و ثمود.
سعدی.
و رجوع به عادبن عوص شود.

عاد.

[عادد] (ع ص، اِ) عددی که عدد دگر را تجزیه کننده باشد. مانند سه که عاد نه است، و چهار که عاد دوازده است و پنج که عاد پانزده است. (نفائس الفنون).

عاد.

(اِخ) ابن عوص بن ارم بن سام بن نوح. جدی جاهلی است. گویند وی در بابل بود سپس با عائلهء خود به یمن رفت و در احقاف بین یمن و عمان از بحرین تا حضرموت اقامت کرد. او و فرزندان او در آن سرزمین تمدنی بوجود آوردند. از آثار آنان اطلال «جش» و بناهای سنگی است که ویرانه های آن در حضرموت موجود است. (الاعلام زرکلی).

عادات.

(ع اِ) جِ عادة. رجوع به عادت و عادة شود :
در این دخمه خفته ست شداد و عاد
کزو رنگ و رونق گرفت این سواد.نظامی.
برانداختم دخمهء عاد را
گشادم در قصر شداد را.نظامی.
و رجوع به عاد شود.

عادانیون.

(معرب، اِ) به یونانی نباتی است که خار آن شبیه به سوزن است.

عادت.

[دَ] (ع اِ) عادة. فارسیان به معنی رسم و آئین نیز استعمال کنند و با لفظ گردانیدن، نهادن، برداشتن، کردن، دادن و گرفتن مستعمل نمایند. (آنندراج) :
عادت و رسم این گروه ظلوم
نیک ماند چه بنگری به ظلیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
اما ایزد عز ذکره بفضل خود ما را بر عادت خود بداشت. (تاریخ بیهقی). غلامان و ستوران افزون از عادت رسم خریدن گرفتند. (تاریخ بیهقی). بخدمت پادشاه نبوده است و عادت و خوی و اخلاق ایشان پیش چشم نمیدارد. (تاریخ بیهقی).
همی تا کند پیشه عادت همی کن
جهان مر جفا را تو مر صابری را.
ناصرخسرو.
نه او برعادت و اخلاق ایشان وقوف دارد. (کلیله و دمنه). و تجارب متقدمان را نمودار عادت خویش گردان. (کلیله و دمنه).
عادت بود که هدیهء نوروز آورند
آزداگان بخدمت بانوی شهریار.خاقانی.
مگر آنکه سخن گفته شود به عادت مألوف.
(گلستان).
هر زمینی سعادتی دارد
هر دهی رسم و عادتی دارد.اوحدی.
|| حیض. عادت زنان :
صاحب حالت شدن حله بتن سوختن
خارج عادت شدن عدهء غم داشتن.خاقانی.
|| (اصطلاح روانشناسی) استعداد اکتسابی صدور حرکات یا تحمل تأثیراتی معین. (علم النفس سیاسی ص428).

عادت پذیر.

[دَ پَ] (نف مرکب)خوی پذیرنده. آنکه از کسی یا چیزی عادت پذیرد. آنکه خوی دیگری را قبول کند :
کجا چون طبع مردم خوی گیر است
ز هر کس آدمی عادت پذیر است.عطار.

عادت داشتن.

[دَ تَ] (مص مرکب) خو گرفتن به چیزی : چنان دانم که بسیار خوردن عادت داری. (گلستان).

عادت کردن.

[دَ کَ دَ] (مص مرکب)خوی گرفتن. معتاد شدن :
چشم عادت کرده با دیدار دوست
حیف باشد بعد از او بر دیگری.سعدی.

عادت گرفتن.

[دَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)خوی پذیرفتن. خوی کردن. معتاد شدن :
گر عقابی بگیر عادت جغد
ور پلنگی بگیر خوی گراز.

عادر.

[دِ] (ع ص) نیک دروغگوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عادق.

[دِ] (ع ص) رجل عادق الرأی؛ کسی که تدبیر صائب ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

عادکار.

(اِخ) تیره ای از طایفهء محمود صالح ایل چهار لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ج 1 ص75).

عادگان.

(اِخ) دهی است از دهستان چادگان بخش داران شهرستان فریدن. واقع در 24هزارگزی جنوب داران و متصل به راه کوهرنگ، منطقه ای است جلگه و سردسیر. سکنهء آن 957 تن است. آب آن از چشمه و محصولاتش غلات و حبوبات و سیب زمینی، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع زنان قالی و جاجیم بافی و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عادل.

[دِ] (ع ص) داددهنده. ج، عدول. (منتهی الارب) (آنندراج). مقابل فاسق. || مشرک که غیر حق تعالی را به حق برابر و شریک سازد. (مهذب الاسماء). و منه قول امرأة للحجاج انک لقاسط عادل؛ أی مشرک. (اقرب الموارد). || راست. درست. مستقیم؛ میزان عادل یعنی ترازوئی راست، مقابل میزان مایل. (مهذب الاسماء).

عادل.

[دِ] (اِخ) نامی از نامهای خدا.

عادل.

[دِ] (اِخ) لقب انوشروان است :
همی نازد بعهد میر مسعود
چو پیغمبر به نوشروان عادل.منوچهری.
به آنچه ملک عادل انوشروان کسری بن قباد سعادت ذات... (کلیله و دمنه).

عادل.

[دِ] (اِخ) ابن علی بن عادل حافظ معلم. از شعرای سدهء دهم. کتاب «ترجمان» علامهء جرجانی را به ترتیب حروف هجا مرتب کرده است. رجوع شود به الذریعه ج 9 ص 663.

عادل آباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز. واقع در چهارهزارگزی جنوب باختری شیراز. این ده در جلگه واقع شده و هوای آن معتدل است و 300 تن سکنه دارد، آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، چغندر، کنجد و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

عادل آباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان کامفیروز بخش اردکان شهرستان شیراز. این ده در 62 هزارگزی خاور اردکان کنار راه فرعی پل خان به خانی من واقع و منطقه ای است جلگه با هوای معتدل و مالاریائی و سکنهء آن 96 تن است. آب آن از رودخانهء کر تأمین میشود. محصولش غلات و برنج است و اهالی آن به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عادل آباد.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسنوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. در 2هزارگزی شمال باختری الشتر و 2هزارگزی شمال باختر شوسهء خرم آباد به الشتر واقع، جلگه و سردسیر و مالاریایی است و 110 تن سکنه دارد. آب آن از رود امیری تأمین میشود. محصولاتش غلات، برنج، حبوبات، لبنیات و پشم است اهالی آن به کشاورزی و گله داری مشغولند. راه آن مالرو است و مردم آن از طایفهء حسنوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عادل اول.

[دِ لِ اَوْ وَ] (اِخ) لقب سیف الدین ابوبکر ایوبی برادر سلطان صلاح الدین است. رجوع به سیف الدین ابوبکر شود.

عادل صفوی.

[دِ لِ صَ فَ] (اِخ) تخلص شاه طهماسب صفوی است. رجوع به طمهاسب شاه اول در این لغت نامه و الذریعه ج 9 ص 663 شود.

عادلة.

[دِ لَ] (ع ص) مؤنث عادل. رجوع به عادل شود.
- حکومت عادلة؛ حکومتی که اساس آن بر عدالت بود.
-فریضة عادلة؛ یعنی عدل در قسمت. (منتهی الارب).
-قیمت عادلة در تداول؛ قیمت متعارف به نرخ معمول بازار.

عادلی.

[دِ] (اِخ) تخلص شاه اسماعیل دوم است. رجوع به اسماعیل صفوی و الذریعه ج9 ص663 شود.

عادن.

[دِ] (ع ص) ناقهء بر یک جای باشنده از علف. || پیوسته شورگیاه چرنده. (منتهی الارب).

عادة.

[دَ] (ع اِ) خوی. (منتهی الارب). آنچه جایگیر شود در نفوس از امور متکرر و پسندیدهء طبع های سلیم. (اقرب الموارد). || (اصطلاح فقهی) حیض. رجوع به عادت و ذات عادة شود.

عادی.

(ع ص) دیرینه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. || عادیا اللوح؛ هر دو طرف کرانهء آن. || دزد. || (ص) ستمکار. || دشمن. (منتهی الارب).

عادی.

[دی ی] (ع ص نسبی) نسبت است به عادت. هر چیزی که عادت شود. بحالت الحاق یاء نسبت تاء مصدر از آن افتاده است. (از غیاث اللغات).

عادی.

(ص نسبی) نسبت است به عاد. رجوع به عاد و عادبن عوص شود.

عادیات.

(اِخ) سورهء صدمین از قرآن است و آن یازده آیهء است پس از سورهء زلزله و پیش از قارعه.

عادیان.

(اِخ) کسانی که منسوب به قوم عاد بودند. (غیاث اللغات) (آنندراج) : و قصهء جالوت چنان بود که وی مردی بود از فرزندان عمالقه و از جملهء عادیان. (قصص الانبیاء ص 145). رجوع به عاد شود.

عادیة.

[یَ] (ع ص) شتران سخت دونده. (منتهی الارب). || شتران ماننده (مانده ؟) در طاقستان که به شور گیاه میل نکنند. || کاری که باز دارد ترا از چیزی. || گروهی از قوم که جهت کارزار بدوند یا آنکه پیشتر حمله کنند از پیادگان. (منتهی الارب).

عاذٍ.

[ذِنْ] (ع ص) مکان عاذٍ؛ یعنی مکانی که دور از آب است. (منتهی الارب).

عاذب.

[ذِ] (ع ص) آنکه میان او و آسمان چیزی حائل نباشد. || بازمانده از خوردن از شدت تشنگی. || ستور ایستاده که آب و علف نخورد. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاذر.

[ذِ] (ع ص) مرد عذرخواه. (منتهی الارب). || (اِ) رگ خون استحاضه. (منتهی الارب) (آنندراج). || نشان خستگی و پلیدی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

عاذر.

[ذَ] (اِخ) نام مردی که بی ایمان مرده بود، عیسی (ع) بعد از چهل سال او را زنده کرده مسلمان ساخته بود. (غیاث). و رجوع به عازر شود.

عاذریة.

[ذِ ریْ یَ] (اِخ) گروهی از فرقهء نجدات میباشند که مردم را به نادانی در فروع مذهب معذور میشناسند. (اقرب الموارد) (ملل و نحل شهرستانی چ مصر ص 187).

عاذف.

[ذِ] (ع ص) چشنده. مازلت عاذفاً منذ الیوم؛ یعنی نچشیدم چیزی را. (منتهی الارب).

عاذل.

[ذِ] (ع ص) ملامت کننده. ج، عَذَله، عُذّال، عاذِلات، عَواذل. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات) :
مرا گفت ای ستمکاره بجانم
به کام حاسدم کردی و عاذل.منوچهری.
|| (اِ) رگ خون استحاضه که از آن خون سیلان پیدا میکند. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || نام ماه شعبان یا شوال در جاهلیت. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی).

عاذور.

(ع اِ) بدی و فساد. و منه: لقیت منه عاذوراً؛ أی شراً. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خطی است در شتر و اسب. (منتهی الارب). نشان. (اقرب الموارد).

عاذوراء.

(ع اِ) بیماریی است در گلو. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عار.

(ع اِ) عیب و ننگ. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات) : تا قیامت آن عار از خاندان ما دور نشود. (تاریخ بیهقی ص129). || فضیحت و هر چه در آن عیب لازم باشد. (منتهی الارب) :
شعر تو شعر است لیکن باطنش پر عیب و عار
کرم بسیاری بود در باطن دُرِّ ثمین.
منوچهری.
- عار آمدن؛ ننگ داشتن :
پیاده نگردد که عار آیدش
ز شاهی تن خویش خوار آیدش.فردوسی.
ز جهل خویش چون عارت نیاید
چرا داری همی زآموختن عار.ناصرخسرو.
بجز غلامی دلدار خویش سعدی را
ز کار و بار جهان گر شهی است عار آید.
سعدی.
- عار بودن؛ ننگ بودن :
فخر دانا بدین بود وینها
عیب دینند و علم را عارند.ناصرخسرو.
با این همه از عالم عار است مرا والله
یاران مرا فخر است این عار که من دارم.
خاقانی.
مرا نیست زآهنگری ننگ و عار
خرد باید و مردی ای بادسار.سعدی.
وگر بی تکلف زید مالدار
که زینت بر اهل تمیز است عار.سعدی.
- عار داشتن؛ ننگ داشتن :
ابر و دریا سخی بوند به طبع
دستش از هر دو ننگ دارد و عار.فرخی.
عدلش از آسمان ندارد عار
سلسله زآسمان درآویزد.خاقانی.
ساقی بیار جامی کز زهد توبه کردم
مطرب بزن نوائی کز توبه عار دارم.سعدی.
متابع توام ای دوست گر نداری ننگ
مطاوع توام ای یار گر نداری عار.سعدی.

عارب.

[رِ] (ع ص) نهر بسیارآب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عاربة.

[رِ بَ] (ع ص) عرب خالص را گویند. عرب عاربة، مقابل عرب مستعربه است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عارج.

[رِ] (ع ص) بالا برآینده. (غیاث اللغات). || پوشیده و غایب. (منتهی الارب).

عارد.

[رِ] (ع ص) برآینده. || کنار و یکسو شونده. (منتهی الارب).

عارض.

[رِ] (ع ص) عرض دهندهء لشکر. شمارکنندهء لشکر. بخشی فوج یا سالار فوج. (غیاث اللغات) (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنکه سان سپاه دهد. آنکه سان سپان بیند. (مهذب الاسماء) : و عارض را فرمان داد تا نامهاشان به دیوان عرض بنوشت. (تاریخ سیستان). وزیر و عارض و صاحبدیوان و ندما حاضر آمدند. (تاریخ بیهقی). این مرد مدتی دراز کدخدا و عارض امیر نصر سپهسالار بود. (تاریخ بیهقی). و عارض بیامد و چهارهزار سوار با وی نامزد کرد. (تاریخ بیهقی). همه لشکر را گرد آوردند، وی عارض را فرمود که شمار کنند هزارهزار و پانصدهزار سوار جنگی بودند. (اسکندرنامه).
خبرداد عارض که سیصد هزار
برآمد دلیران مفرد سوار.نظامی.
شده برعارض لشکر جهان تنگ
که شاهنشه کجا میدارد آهنگ.نظامی.
|| (اِ) باران :
تا هلاک قوم نوح و قوم هود
عارض رحمت بجان ما نمود.مولوی.
|| (ص) شتر مادهء بیمار یا شکستهء آفت رسیده. || (اِ) دندان. دندان که درعرض دهن است و آن بعد از ثنایا است. (منتهی الارب). || ابر که سایه افکند. (مهذب الاسماء) (ترجمان عادل بن علی). ابر پراکنده در افق. (غیاث اللغات). ابر بر پهنای کرانهء آسمان. (منتهی الارب). ابر. (غیاث اللغات). || کوه. عارض الیمامه؛ کوه یمامه را گویند. || هرچه پیش آید ترا از پرده و جز آن. (منتهی الارب). || صفحهء گردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هر دو طرف روی. || هر دو جانب دهن. || ملخ بسیار. || عطا. || در تداول، شاکی و متظلم. دادخواه. || صفحهء رخسار مردم. (منتهی الارب). روی. رخسار. گونه :
غره مشو به عارض عنبرنبات خویش
واندر نگر به عارض کافوربار من.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص298).
آن زلف سر افکنده بدان عارض خرم
از بهر چه آراست بدان بوی و بدان خم.
عنصری.
ای عارض چو ماه تو را چاکر آفتاب
یک بندهء تو ماه سزد دیگر آفتاب.خاقانی.
چو مویش دیده بان بر عارض افکند
جوانی را ز دیده موی برکند.نظامی.
آنکه نبات عارضش آب حیات میخورد.
(گلستان).
گه عارض سیمین یکی را طپانچه زدی. (گلستان).
گل سرخش چو عارض خوبان.(گلستان).
عارض نتوان گفت که قرص قمر است این
بالا نتوان گفت که سرو چمن است این.
سعدی.
|| (اصطلاح فلسفه) محمول خارج از ذات چیزی را عارض برآن گویند و آن اعم از عرض است زیرا شامل صورت هم میشود و صورت جوهر است زیرا عارض بر هیولی میشود. عارض وجود؛ آنچه در ظرف وجود عارض شود که وجود معروض را مدخلیت در عروض عارض باشد. عارض ماهیت؛ آنچه منشأ عروض ذات و یا ماهیت باشد مانند عروض وجود بر ماهیت. عارض لازم؛ آنچه ممتنع الانفکاک باشد از معروض در مقابل عارض مفارق. (تعریفات) (شرح منظومه ص 27) (شرح حکمة الاشراق ص 46). || از نظر عرفا عبارت از کشف نور ایمان و فتح ابواب عرفان و رفع حجب از جمال حقیقت و عیان و هرچه در فتح و فتوح باشد. صاحب لمع گوید: عارض چیزی است که عارض شود و بر قلوب و اسرار از القاء عدو و نفس و هوا و مقابل خاطر است. (لمع ص 343).

عارض.

[رِ] (اِخ) نام شاعری است اصفهانی. مؤلف مجمع الفصحاء دربارهء وی نویسد: نامش آقابابا و شغلش پاره دوزی بود. و طبع خوشی داشته و از اشعار اوست:
بود بجانب من چشم و سوی غیر نگاهت
ندانم این گنه از تست یا ز چشم سیاهت.
حاشا مکن ز بردن این دل که زار تست
غیر از تو دل که میبرد این کار، کار تست.
و باز گوید:
گرنه برگردن پروانه کمندیست ز شمع
میکشد از چه سراسیمه به هر انجمنش.
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 345).

عارضان.

[رِ] (ع ص، اِ) تثنیهء عارض (در حالت رفعی). رجوع به عارض شود.

عارض افروختن.

[رِ اَ تَ] (مص مرکب) کنایه از غضبناک شدن و خشمگین گشتن.

عارض شدن.

[رِ شُ دَ] (مص مرکب)شکایت کردن. متظلم شدن. دادخواهی کردن. قصه به قاضی برداشتن. رفع دعوی کردن به حاکم. || روی دادن. رخ دادن. پدید شدن.

عارض لشکر.

[رِ ضِ لَ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنکه سپاه را عرض دهد. رجوع به عارض شود.

عارضة.

[رِ ضَ] (ع ص، اِ) مؤنث عارض. || صفحهء رخسار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || حاجت. (اقرب الموارد). || حادثه و پیش آمد :
تا بر تن تو سهل نشد ریح عارضه
اندیشهء تو بر دل ما بود چون جبل.سوزنی.
|| بیماری. کسالت. مرض :
دارو سبب درد شد اینجا چه امید است
زائل شدن عارضه و صحت بیمار.
؟ (کلیله و دمنه).
طبیبان با تفقد و رعایت بدو رسند، و این عارضه زائل شود. (تاریخ بیهقی). هر روز طبیب را می پرسید امیر، و او میگفت عارضه قوی افتاد. (تاریخ بیهقی). هم از ملوک آل سامان امیر منصوربن نوح بن نصر را عارضه ای افتاد که مزمن گشت. (چهارمقالهء عروضی).
خاطر من عرضه داده بود سخن را
عارضهء تب رسید و کرد مشوش.سوزنی.
خاقانیا ز عارضهء درد دل منال
کز ناله هیچ درد نشان بهی ندید.خاقانی.
|| ناقهء بیمار و آفت رسیده. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || (اِمص) زبان آوری. تیززبانی. قوت و قدرت بر سخن و جز آن. || چستی. چابکی. دلیری. رسائی در امور. (منتهی الارب).

عارضی.

[رِ] (ص نسبی) نسبت است به عارض، مقابل اصلی، چنانکه گویند سکون عارضی، حرکت عارضی، حوادث و آفات عارضی و آنچه لاحق شود به چیزی. (آنندراج) (غیاث اللغات).

عارضی.

[رِ] (حامص) شغل عارض داشتن. لشکرنویسی. عرض دادن لشکر. عارض بودن : روز دیگر شنبه بوالفتح را به جامه خانه بردند و خلعت عارضی پوشید. (تاریخ بیهقی). و بوالقاسم کثیر معزول شد از شغل عارضی. (تاریخ بیهقی). بوسهل حمدوی مردی کافی است وی را عارضی باید کرد و ترا وزارت. (تاریخ بیهقی). و رجوع به عارض شود.

عارضی.

[رِ] (اِخ) قمی. صادقی کتابدار نویسد: شاعرپیشه است و به اردوی معلا رفت و آمد داشت طبع خوبی دارد و شعرش چنین است:
یک شب نشد که در غم عشقت ز چشم و دل
خونابها نیامد و سیلاب ها نرفت.
(مجمع الخواص ص 309).

عارضین.

[رِ ضَ] (ع اِ) تثنیهء عارض (در حالت نصبی و جری). رجوع به عارض شود :
همه شکرلب و بادام چشم و پسته دهان
بنفشه زلف و سیمین عارضین و گل رخسار.
امیرمعزی.
گر شاهد است سبزه بر اطراف گلستان
بر عارضین شاهد گلروی خوشتر است.
سعدی.
- خفیف العارضین؛ مردی که بر دو خد موی تنک دارد.

عارف.

[رِ] (ع ص) دانا و شناسنده. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اصطلاح عرفانی) آنکه خدا او را بمرتبت شهود ذات و اسماء و صفات خود رسانیده باشد و این مقام بطریق حال و مکاشفه بر او ظاهر شده باشد نه بمجرد علم و معرفت حال. جنید گوید: عارف کسی است که حق از سر او گویا و خود ساکت باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون ص 997). ابوتراب نخشبی گوید: عارف کسی است که چیزی او را مکدر نگرداند و گفته شده است که عارف کسی است که از وجود مجازی خویش محو و فانی گشته باشد. (شرح کلمات باباطاهر ص 50) (لمع صص 35 - 39). و گفته شده است که عارف کسی است که عبادت حق را از آن جهت انجام میدهد که او را مستحق عبادت میداند نه از جهت امید ثواب و خوف از عقاب. (مصباح الهدایة ص 85). و گفته شده است که عارف کسی است که دنیا بر او تنگ باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون ص 997) :
عارفان خامش و سر بر سر زانو چو ملخ
نه چو زنبور کزو شورش و غوغا شنوند.
خاقانی.
چون نظر از بینش توفیق ساخت
عارف خود گشت و خدا را شناخت.نظامی.
صورت حال عارفان دلق است
اینقدر بس چو روی در خلق است.
سعدی (گلستان).
عابدان از گناه توبه کنند
عارفان از عبادت استغفار.
سعدی (گلستان).
تمنا کند عارف پاکباز
بدریوزه از خویشتن ترک آز.
سعدی (بوستان).
|| مقابل عامی :
بساط سبزه لگدکوب شد بپای نشاط
ز بسکه عارف و عامی به رقص برجستند.
سعدی.
|| شکیبا. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (آنندراج).

عارف.

[رِ] (اِخ) (احمد...الزین) یکی از نویسندگان و ادباء بزرگ عرب در قرن 14 هجری و صاحب مجلهء عرفان صیداست. او دارای تألیفاتی مانند تاریخ صیدا و تاریخ شیعه میباشد. (معجم المطبوعات ج 2 ص 1259).

عارف آباد.

[رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان کاشمر. واقع در 68 هزارگزی جنوب خاوری کاشمر جلگه و هوای آن معتدل است. 974 تن سکنه دارد، آب آن از قنات و محصول آن غلات، باغات انگور، زیره و پنبه است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عارف اردبیلی.

[رِ فِ اَ دَ] (اِخ) یکی از شعرای قرن هشتم و معاصر سلطان اویس جلایری بوده است. او راست: دیوانی بنام فرهادنامه. و از اشعار اوست:
در این گفتن چه جاری گشت خامه
نهادم نام آن فرهاد نامه.
(الذریعه جزء دوم ج 9 ص 665).

عارف اندرون.

[رِ اَ دَ] (ص مرکب)عارف دل. کسی که ضمیر او بنورعرفان روشن است :
خانه آبادان برون باید نه بیرون پر نگار
مردی عارف اندرون را گو برون ویرانه باش.
سعدی (خواتیم).

عارف اندیش.

[رِ اَ] (نف مرکب) کسی که اندیشهء عارفانه دارد. عارف دانا :
عارف اندیش بود و راه شناس
پارسائیش را نبود قیاس.نظامی.

عارف ایگی.

[رِ فِ] (اِخ) سراج حسن بن غیاث الدین علی معروف به حکیم عارف. پدر وی از کلانتران قصبهء ایگ (ایجه) بود. در ریحانة الادب آرد: در زمان اکبر شاه هندی به هندوستان رفت و در عظیم آباد ساکن گشت. وی به سال 976 ه . ق. متولد شد. وفاتش به سال 1035 در بنگاله اتفاق افتاد. دیوان اشعارش حاوی 2000 بیت شعر است. و او راست: مثنوی اندرزنامه حاوی 2300 بیت و از جمله اشعار اوست:
این عمر که از نیمهء هشتاد گذشت
یادش چه کنی که شاد و ناشاد گذشت.
(الذریعه ج 9 ص 666) (ریحانة الادب ج 3 ص47).

عارف شوشتری.

[رِ فِ تَ] (اِخ) حاج محمد طاهر. یکی از شعراء قرن چهاردهم بوده، وفات وی به سال 1322 ه . ق. اتفاق افتاد و او راست دیوان شعر و از جمله اشعار اوست:
ای که تو بودی و وجودی نبود
آدم خاکی و سجودی نبود
مزرعهء عالم ایجاد را
بی گل روی تو نمودی نبود.
(از الذریعه ج 9 ص 668).

عارف شهابی.

[رِ فِ شَ] (اِخ) عارف بن سعید شهابی از شعراء و خطبا و نویسندگان بود و به سال 1307 ه . ق. در حاصبیا از حوالی دمشق متولد شد و پس از پایان تحصیل به منشیگری والی بیروت برگزیده شد و سپس بوکالت دادگستری رسید و مقالاتی در روزنامهء المفید نوشت و آنگاه تصدی آن روزنامه را به عهده گرفت و سرانجام مقامات انتظامی او را تبعید کردند و به سال 1334 محکوم به اعدام گردید. (از الاعلام زرکلی).

عارف شیرازی.

[رِ فِ] (اِخ) میرزا آقا علی اکبر پسر میرزا ابوالحسن شاعر و ادیب کامل بود. مدتی در کربلا اقامت کرد و آنگاه به حیدرآباد و بمبای شتافت و عاقبت به لکهنو رفت و با فقر و فاقه میگذراند تا از طرف محمد علی شاه حاکم «اود» برای او راه معاشی معین کردند وی به سال 1261 در لکهنو وفات یافت و از جمله اشعار اوست:
کمند گردن جان گشت زلف عنبرین بویی
ز یکدانه بدام آورد دل را خال هندویی
نه یادم کرد آن نامهربان نی رفت از یادم
سرو کارم فتاده با عجب بدکیش و بدخویی.
(از ریحانة الادب ج 3 ص 74). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی ج 4 ص 3039 شود.

عارف عجمی.

[رِ فِ عَ جَ] (اِخ) فتح الله عجمی از شعرای عهد سلطان سلیمان خان عثمانی قانونی است و وقایع نگار او بوده و اشعار بسیاری دربارهء اسفار و محاربات وی سروده است. و از آن جمله است در مدح سلطان:
همه موج حلمی و عز و علا
همه چشمهء علم و بذل همم.
وی به سال 969 ه . ق. درگذشت. (ریحانة الادب ج2 ص47). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی ج4 ص 3039 شود.

عارف قزوینی.

[رِ فِ قَ] (اِخ) نام وی میرزا ابوالقاسم معروف به عارف قزوینی فرزند ملاهادی وکیل است. به سال 1300 ه . ق. / 1262 ه . ش. در قزوین متولد شد. تحصیلات مقدماتی معمول عصر خود را که عبارت از فارسی و صرف و نحو عربی و دیگر مسائل ادبی بود در قزوین به پایان رسانید. خود گوید: در اوان طفولیت با یکی از دوستان خود بنام مرتضی خان نوهء حاج ملاعبدالوهاب بهشتی هم کلاس و در یک مدرسه درس میخواندیم و پدر من آنطور که باید در تربیت من راه و روش درستی انتخاب نکرد ولکن آن مقدار که گنجایش فکری او بود بنده را تربیت کرد او بدو موضوع اهمیت میداد یکی حسن خط و دیگری موسیقی، و از این جهت من را در طفولیت به چند مکتب فرستاد و پیش سه نفر از معلمان خوش خط تعلیم گرفتم از جمله شیخ رضا خوش نویس و شیخ علی شالی معروف به سکاک که علاوه بر حسن خط ذوق هنری خوبی داشت. در سن سیزده سالگی نزد اولین معلم موسیقی مرحوم حاج صادق خرّازی که در عداد محترمین قزوین بود تعلیم موسیقی گرفتم و چهارده ماه در خدمت او تلمذ کردم و چون آواز خوشی داشتم پدرم به طمع افتاد که روضه خوان شوم و از این جهت تمام کارهای خود را به من سپرد و حتی مرا وصی خود قرار داد. عارف با ذوق و استعداد سرشاری که داشت در سنین جوانی بسرودن شعر پرداخت و بسن 17سالگی قصیده ای سرود که مطلع آن این است:
باز از افق هلال محرم شد آشکار
باز ابر گریه خیمه فکن شد به جویبار.
و در همین سنین بود که تحصیلات خود را رها کرد. در این اوان عاشق دختر یکی از ملاّکان قزوین گردید و چون والدین دختر با وصلت آنان مخالف بودند و او را تهدید به قتل کردند ناچار به رشت گریخت. و چون پس از مدتی به قزوین بازگشت در عقیدهء خانوادهء دختر تغییری ندید. لذا شبی بدون اراده و بر حسب تقاضای دوستان رهسپار تهران گردید و با اعیان و رجال و درباریان مظفرالدین شاه و محمدعلی شاه آشنا شد. و پس از چندی چنانکه خود گوید با اکراه در سلک ملازمان وثوق الدوله درآمد، و از طریق او با علی اصغرخان اتابک اعظم آشنا شد و برای او آواز میخواند و در نتیجه به دربار راه یافت و بارها بحضور شاه رسید و مورد توجه خاص قرار گرفت تا آنکه بر حسب امر شاه خواستند او را در سلک فراش خلوت دربار درآورند، ولی وی لباس خود را بر کلاه فراش خلوتی دربار ترجیح داد و زیر بار این سمت نرفت. عارف یکی از شعرای آزادیخواه ایران بوده و از روزی که انقلاب مشروطیت در این سرزمین روی داد تا مدت شانزده سال با ملت در تمام انقلابات همقدم و همگام بود و بواسطهء خطابه ها و نطق های مهیج و بیان خواسته های ملت در لباس شعر، نارضایی خود و مردم را از اوضاع نمودار میکرد، و از تهییج احساسات ملت به مخالفت با دستگاه ظلم و بیدادگری حکام و زمامداران کشور که از نزدیک دیده بود کوتاهی نمیکرد مخصوصاً موقعی که مشروطیت ایران بدست محمدعلی میرزا تعطیل شد و عده ای از رجال نیز با وی همقدم شدند و بدستور بیگانگان کاخ آمال و آرزوی مردم را در هم ریختند طوفانی در روح وی پدیدار گردید چنانکه گوید:
پارتی زلف تو از بسکه ز دلها دارد
روز و شب بی سببی عربده با ما دارد
کاش کابینهء زلفت شود از شانه پریش
کو پریشانی ما جمله مهیا دارد
با که این درد توان گفت که والا حضرت
در نیابت روش حضرت والا دارد.
عارف به علت سر پرشور و بی باکی خاصی که داشت بیشتر اوقات متواری و در حال مسافرت و تردد مابین اصفهان و تهران بود او در همین مسافرتها با رجال آزادیخواه تماس میگرفت و مردم را به مخالفت با دستگاه فرعونی حکام وقت میشورانید. او بنواحی غرب و بغداد و کرمانشاهان و استانبول نیز مسافرت و مدتی در آن شهرها با آزادیخواهان همکاری کرد و در قیام آذربایجان با ملت همگام شد و به خراسان نیز مسافرت کرد. در مورد اتحاد اسلامی نیز اقداماتی نمود. ولی این راه را ادامه نداد. او دارای خصائصی بود از قبیل وطن دوستی، آزادگی، شوریدگی، صمیمیت، حساسیت شدید و به تندخویی نیز مشهور بود. از جمله اشعار وطن دوستانهء اوست:
مرا ز عشق وطن دل به این خوشست که گر
ز عشق هر که شود کشته زاده وطن است.
از جمله اشعار انقلابی عارف غزلی است که گوید:
لباس مرگ بر اندام عالمی زیباست
چه شد که کوته و زشت این قبا به قامت ماست
تا آنجا که گوید:
ز حد گذشت تعدی کسی نمی پرسد
حدود خانهء بی خانمان ما ز کجاست
برای ریختن خون فاسد این خلق
خبر دهید که چنگیز پی خجسته کجاست.
عمدهء هنر او در ساختن تصنیف بود. عارف بعد از یک سلسله کشمکشها و ناراحتی ها به همدان مسافرت کرد و بنابر قولی تبعید شد و تا آخر عمر در آن سامان به حال انزوا و فلاکت زندگی کرد. به سال 1312 ه . ش. وفات نمود و در جوار آرامگاه ابوعلی سینا مدفون گردید. (از دیوان عارف و مقدمهء شفق).

عارفة.

[رِ فَ] (ع ص) مؤنث عارف: امرأة عارفة؛ زن شکیبا. (ناظم الاطباء). و رجوع به عارف شود. || (اِمص) مهربانی. (غیاث) (آنندراج). نیکویی. ج، عوارف. || (ص) شناخته شده. (منتهی الارب).

عارفی.

[رِ] (اِخ) مولا محمود عارفی هم عصر خاقانی و ملقب به سلمان ثانی است وفات او در حدود سال 840 ه . ق. در هرات اتفاق افتاد. دیوان غزلیاتش مشهور است. و از جمله اشعار اوست:
عهد کردم که نیایم بدر از میخانه
تابه آن دم که مرا پر نشود پیمانه.
(مجالس النفائس ص 194). و رجوع به رجال حبیب السیر ص 114 شود.

عارک.

[رِ] (ع ص) شتر که از خراش آرنج بازویش بریده باشد. (آنندراج) (منتهی الارب). || زن حائض. (آنندراج) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

عارم.

[رِ] (ع ص) سخت و شدید. || سخت سرد: یوم عارم؛ روز سخت سرد. || پلید. رجل عارم؛ مرد پلید. || شوخ. (منتهی الارب). || صبی عارم؛ کودک شادمان. (ناظم الاطباء).

عارم.

[رِ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (آنندراج). || نام اسب منذربن اعلم. || سجن عارم؛ زندانی است در کوفه که عبدالله بن زبیر را در آن زندانی کردند. (منتهی الارب).

عارم.

[رِ] (اِخ) لقب ابوعثمان محمد بن فضل بصری.

عارم.

[رِ] (اِخ) ابن ابی سلم. بطنی از مرهبة بن دعام از صعب بن دوْمان بن بَکیل از قحطانیه است. (معجم قبائل العرب ج 2 ص 701).

عارمة.

[رِ مَ] (ع ص) مؤنث عارم. زن شوخ. (مهذب الاسماء).

عارن.

[رِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج).

عارنة.

[رِ نَ] (ع ص) دور. دیار عارنة؛ دیار دور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عارورة.

[رَ] (ع ص، اِ) مرد بدفال. (منتهی الارب). فلان عارورة؛ یعنی نجس و پلید است. (ناظم الاطباء). || شتر نر بی کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج).

عارة.

[رَ] (ع اِ) چیز عاریتی. (منتهی الارب). رجوع به عاریت شود.

عاری.

(ع ص) برهنه. ج، عُراة. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). رجل عاری الاشاجع؛ مردی که گوشت ندارد. (مهذب الاسماء). کسی که به بیماری «عروا» مبتلا شود. (اقرب الموارد). || مبرا و بی مو. || صاف. || معاف. || ساده. نادان. (ناظم الاطباء). || جوینده و آهنگ کنندهء احسان از کسی. || امر عارض شونده. نازل شونده. (اقرب الموارد).

عاری.

(اِخ) محمد بن ابراهیم بن عبدالرحمان الاریحاوی عاری در سالهای 1018 - 1199 ه . ق. می زیست و یکی از فقها و مفتیان بود. (الاعلام زرکلی).

عاریات.

(ع اِ) جِ عاریة. (ناظم الاطباء).

عاریت.

[یَ] (ع ص، اِ) عاریة. آنچه بدهند و بگیرند. (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه از کسی ستانند برای رفع حاجتی و چون رفع حاجت کنند بازدهند. آنچه در اختیار انسان بود از مال خود و با خواستن، گرفتن، دادن، کردن و شدن و سپردن ترکیب شود :
این همی گوید که دارم ملک از تو عاریت
وان همی گوید که دارم دولت از تو مستعار.
منوچهری.
چون میگذرد کار چه آسان و چه سخت
این یکدم عاریت چه ادبار و چه بخت.
عنصری.
گرچه بسیار دهد شاد نبایدت شدن
بعطاهاش که جز عاریتی نیست عطاش.
ناصرخسرو.
عاریت داشتم این از تو تا یک چند
پیش تو بفگنم این داشته پیراهن.
ناصرخسرو.
خدای راست بزرگی و ملک بی انباز
به دیگران که تو بینی به عاریت داده ست.
سعدی.
این جان عاریت که به حافظ سپرده دوست
روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم.حافظ.
- پای عاریت؛ پای مصنوعی.
- چشم عاریت؛ چشم مصنوعی که بواسطهء عمل جراحی بجای چشم معیوب گذارند.
- حیات عاریت؛ زندگی ناپایدار. (ناظم الاطباء).
- دندان عاریت؛ دندان مصنوعی.
- گیس عاریت؛ گیس مصنوعی. کلاه گیس.

عاریت خواستن.

[یَ خوا / خا تَ](مص مرکب) به عاریت طلبیدن. (منتهی الارب) :
کهن جامهء خویش پیراستن
به از جامهء عاریت خواستن.سعدی.

عاریت دادن.

[یَ دَ] (مص مرکب) به عاریت دادن. || عاریت دادن شتر کسی را تا بدان ناقهء خود را دوشد. (منتهی الارب).

عاریت سرا.

[یَ سَ] (اِ مرکب) کنایه از دنیای فانی و عالم سفلی باشد. (برهان) (آنندراج) :
از عافیت مپرس که کس را نداده اند
در عاریت سرای جهان عافیت عطا.خاقانی.

عاریت شش روزه.

[یَ تِ شِ زَ / زِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان و زمین و هر چه در اوست. (انجمن آرای ناصری).

عاریتی.

[یَ] (ص نسبی) منسوب است به عاریت و آنچه به عاریت باشد و آنچه به عاریت ستانند و آنچه را بقاء نباشد چون زندگی و غیره :
به عمر عاریتی هیچ اعتماد مکن
که پنج روز دگر میرود به استعجال.سعدی.
و عاقل به جاه عاریتی مغرور نگردد. (مجالس سعدی). رجوع به عاریت و عاریة شود.

عاریة.

[یَ] (ع اِ)(1) عاریت. هر چیز عاریتی و منسوب به عار است از جهت آنکه طلب کردنش عار و ننگ است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از غیاث اللغات). || (اصطلاح فقهی) در اصطلاح فقهی عبارت از تملیک منفعت است بدون بدل و عوض. در ترجمهء النهایه آرد: عاریت بر دو ضرب است ضربی از وی مضمون است بر همه حالی اگر بشرط کنند و اگر بشرط نکنند مانند زر و سیم و غیره، و ضرب دیگر آنکه گیرندهء عاریت ضامن نبود الا که خداوندش با وی ضمان کند و یا در نگه داشتن مسامحه یا تفریط کند. (النهایه شیخ طوسی صص 296- 297). و رجوع به تعریفات جرجانی و کشاف اصطلاحات الفنون شود.
در شرح لمعه نویسد که: عاریه از عقودهء جائزه است که موجب جواز تصرف در عین است جهت انتفاع بردن با شرط بقاء اصل و آن از عقودی است که ایجاب و قبول آن را با هر لفظی میتوان انجام داد. آنکه عاریه دهد مُعیر گویند و باید متصف به صفت کمال و عقل بوده بالغ و جائز التصرف باشد و آن که عاریه کند مُستعیرگویند و باید به کمال عقل آراسته و بالغ باشد. و احکام و شرائط آن از این قرار است:
1 - مال مستعاره در دست عاریه کننده امانت است و در صورت تلف ضمانی بعهدهء او نیست مگر آنکه از روی قصد اسباب تلف آن را فراهم کرده باشد. و یا در نگاه داشتن آن مسامحه کرده باشد و یا از حدود اجازهء تصرفات خود تجاوز کرده باشد. 2 - اگر نقصی در عین مستعار پدید آید ضمانی بر عاریه کننده نمی باشد مگر آنکه نقص بواسطهء تجاوز از حدود اجازه تصرفات محدود باشد. 3 - اگر در ضمن عقد عاریه شرط ضمان شود عاریه کننده در هر حال ضامن خواهد بود. 4 - عاریه کننده نتواند مال مستعاره را به دیگری عاریه دهد مگر به اجارهء عاریه دهنده که مالک آن است. (از شرح لمعه ج1 مبحث عاریه).
(1) - عاریة بتشدید یاء تحتانی و تخفیف آن. (غیاث اللغات). و تشدد الیاء و هو أکثر. (منتهی الارب).

عاز.

[زز] (ع ص، اِ) کوه طویل و دراز. (منتهی الارب).

عازب.

[زِ] (ع ص) آب و گیاه دوردست. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) شتران که شب در حی نیایند. (منتهی الارب). شاة عازب؛ گوسپندان دور در چراگاه. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || مرد بی زن و بی اهل. ج، عزاب. || غایب و پنهان. (ناظم الاطباء).

عازب.

[زِ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

عازبة.

[زِ بَ] (ع ص، اِ) زن مرد. (منتهی الارب). || شتر. (منتهی الارب). || زنی که در هنگام طهر شویش غایب باشد. ج، عَوازِب. (ناظم الاطباء).

عازر.

[زَ] (اِخ) نام آن مردی است که عیسی (ع) او را بعد از مرگ زنده کرد. (منتهی الارب) (آنندراج) :
عازر ثانی منم یافته از وی حیات
عیسی دلها وی است داده تنم را شفا.
خاقانی.
و رجوع به آزر شود.

عازر.

[زِ] (اِخ) آزر. دوست ابراهیم. (عقدالفرید ج 3 ص 90). و همان است که در قرآن آزر و پدر ابراهیم معرفی شده است: و اذ قال ابراهیم لابیه آزر أتتخذ أصناماً آلهة. (قرآن 6/74). برخی از مفسرین گویند عموی ابراهیم بوده است. در تفسیر تبیان است که آزر جد مادری و یا عموی ابراهیم بوده است زیرا پدر ابراهیم از مؤمنان بوده است و از گفتار مجاهد نقل کند که آزر نام بت است. (تفسیر تبیان ج 1 ص626).

عازریة.

[زَ ریْ یَ] (اِخ) قریهء بیت المقدس است و در آنجاست قبرعازر که او را عیسی علیه السلام زنده کرد. (معجم البلدان ج 6 ص 95).

عازف.

[زِ] (ع ص) چغانه زننده که نوعی از رودچامه هاست. (منتهی الارب). مرد معازف باز. سرودگوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عازف.

[زِ] (اِخ) موضعی است. (آنندراج) (منتهی الارب). عزیف یعنی صوت و ممکن است محل مخصوص راکه در اثر وزش باد صوت ایجاد میکند عازف گویند. (معجم البلدان ج 4 ص 95).

عازم.

[زِ] (ع ص) آهنگ کننده. (منتهی الارب) (آنندراج). || کوشش کننده. (ناظم الاطباء). کسی که ارادهء حتمی به انجام کاری کند. (فرهنگ نظام).

عازم شدن.

[زِ شُ دَ] (مص مرکب) آهنگ کردن. قصد کردن :
یارب بفضل خویش ببخشای بنده را
آن دم که عازم سفر آن جهان شود.سعدی.

عاس.

[عاس س] (ع ص، اِ) شبگردندهء گرد شهر. (منتهی الارب). پاسبان. ج، عَسَس و عَسیس. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاس.

(اِخ) بطنی است از آل عمران از آل کثیر. یکی از قبائل حضرموت. (معجم قبائل العرب ج2 ص701).

عاسر.

[سِ] (ع ص) شتر مادهء دم برداشتهء دونده. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاسف.

[سِ] (ع ص) ناقة عاسف؛ شتر مادهء طاعون زده که به مرگ نزدیک شده باشد. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عاسل.

[سِ] (ع ص) انگبین گیرنده. (منتهی الارب) (آنندراج). || نیزهء سخت لرزان. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || مرد نیک و صالح. ج، عُسُل. || مرد ستوده کردار و نیک عمل که بدان ستایش و ذکر او را بیارایند و مانند انگبین شیرین گردانند. || (اِ) گرگ. ج، عُسَّل. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاسلة.

[سِ لَ] (ع ص) خلیة عاسلة؛ کبت پر از انگبین. (منتهی الارب) (آنندراج). کندوی پر از عسل. (ناظم الاطباء).

عاسم.

[سِ] (ع ص) رنج و سختی رساننده بر عیال. (منتهی الارب) (آنندراج). زحمت کشنده جهت عیال بود. (اقرب الموارد). || مرد طامع. (منتهی الارب) (معجم البلدان ج 6 ص 95).

عاسم.

[سِ] (اِخ) نام موضعی است یا ریگ توده ای به عالج. (منتهی الارب). نام آبی است مر کلب را در سرزمین شام نزدیک خُرّ. نصر گوید عاسم رمل بنی سعد است. طِرّماح گوید: رمل نافذبن سعد المعنی است. (معجم البلدان ج 6 ص 95).

عاسم آباد.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان بزچلو بخش کمیجان شهرستان اراک. واقع در 15هزارگزی باختر کمیجان و شش هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و 110 تن سکنه دارد. اراضی آن از قنات مشروب میشود. محصولاتش، غلات و بنشن است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند از خسروبیگ اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عاسمین.

[سِ مَ] (اِخ) در معجم البلدان است که اگر تثنیهء عاسم نباشد جایگاه دیگر است و این کلمه در یکی از اشعار راعی به کار رفته :
و یقلن بعاسمین و ذات رمح
اذا حان المقیل و یرتعینا.
(معجم البلدان ج 6 ص 95).

عاسن.

[سِ] (ع ص) مکان عاسن؛ جای تنگ. (منتهی الارب).

عاسی.

(ع اِ) خرمابن. (منتهی الارب). || شاخهء درشت و خشک. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || شاخ خرما. (منتهی الارب).

عاشٍ.

[شِنْ] (ع ص) مرد شبانگاه خورندهء آهنگ کننده. (منتهی الارب).

عاشب.

[شِ] (ع ص) بلد عاشب؛ شهر گیاه ناک. (منتهی الارب). زمین گیاه ناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بعیر عاشب؛ شتر گیاه تر چرنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء).

عاشبة.

[شِ بَ] (ع ص) مؤنث عاشب. أرض عاشبة؛ زمین گیاهناک. (منتهی الارب).

عاشج.

[شِ] (اِخ) بطنی است معروف به بو عاشج. (معجم قبائل العرب ج 2 ص 701).

عاشر.

[شِ] (ع ص) ده یک گیرنده. (منتهی الارب) (آنندراج). || آنکه بر راه گمارند که از اموال بازرگانان صدقه گیرد. (تعریفات). در شرع عاشر کسی را گویند که امام او را برای گرفتن عشر از تجار مأمور طرق و شوارع کرده تا وجه مأخوذه از آنها را هزینهء امنیت راهها و جاده ها کنند. (کشاف اصطلاحات الفنون). || دهم. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاشرات.

[شِ] (ع ص، اِ) جِ عاشرة.

عاشرة.

[شِ رَ] (ع ص) مؤنث عاشر. || آیت دهم از ده آیت قرآن. ج، عواشر و اعشارة. || (اِ) نصیب قمار و جز آن. (منتهی الارب). || پر نوک بال مرغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عاشق.

[شِ] (ع ص) عشق آرنده. ج، عُشّاق. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج). آنکه در دوستی کسی یا چیزی به نهایت رسیده باشد. دل شیفته. شیفته دل. دلداده. دلشده. دل سوخته. دلباخته. دل از دست داده. دل از دست رفته : او را حاسدان و عاشقان خاستند. (تاریخ بیهقی ص 382).
تو هم معشوق و هم عاشق تو هم مطلوب و هم طالب
تو هم منظور و هم ناظر تو هم شاهی و هم دربان.
ناصرخسرو.
عاشقان جان فشان کنند همه
شاهدان کار جان کنند همه.خاقانی.
بقا دوستان را فنا عاشقان را
من آن عاشقم کز بقا میگریزم.خاقانی.
عاشقان کشتگان معشوقند
برنیاید ز کشتگان آواز.سعدی.

عاشق.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان ترگور بخش سلوانا شهرستان ارومیه واقع در هشت هزارو پانصدگزی شمال باختر سلوانا و چهارهزارو پانصدگزی باختر راه ارابه رو موانا به ارومیه محلی کوهستانی و سردسیر است و 120 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غله و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عاشق آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دههای ماربین بخش سدهء شهرستان اصفهان واقع در هفت هزارگزی شمال خاوری سده و یک هزارگزی راه شوسهء اصفهان به تهران. واقع در جلگه و آب و هوای آن معتدل است و 2975 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غله، پنبه، حبوب و تنباکو است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا کرباس بافی است راه ماشین رو و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عاشق آزار.

[شِ] (نف مرکب) معشوقی که به عاشق خود اذیت و آزار رساند. (ناظم الاطباء).

عاشقان.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوران شهرستان شاه آباد واقع در 12هزارگزی خاور گهواره و 2هزارگزی قلهء امیرخان. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و 160 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولاتش غلات، حبوب، توتون، صیفی، لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه آن مالرو است. در دو محل بفاصلهء دوهزارگز واقع به عاشقان سید کاکا و عاشقان علی مشهور است ساکنان آن از تیرهء گهواره ای هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عاشقان.

[شِ] (اِخ) دهی است از میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 12هزارگزی شمال باختری مشهد در کنار کشف رود واقع در جلگه و آب و هوای آن معتدل است و 132 تن سکنه دارد. محصول آن غله و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عاشقان.

[شِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلفارد بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت واقع در 43هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه - جیرفت و 7 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

عاشقانه.

[شِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)عاشق وار. از روی عشق. از کمال محبت. با نهایت میل :
دعوت عاشقانه میکردم
بخت درهای آسمان بگشاد.خاقانی.
در آن صحرای خرم رخش میراند
سرود عاشقانه باز میخواند.نظامی.
صائب اگر بیار سخن فهم میرسید
میشد جهان پر از غزل عاشقانه اش.صائب.

عاشق اصفهانی.

[شِ قِ اِ فَ] (اِخ) مؤلف مجمع الفصحاء آرد: نام او آقامحمد و شغل وی خیاطت و حالتش قناعت طبعش عالی و اشعارش حالی در شیوهء غزل سرایی طرزی دلپسند دارد. معاصر هاتف و آذر بوده است و او راست: دیوان غزلیات. گویند اشعار او به ده هزار رسیده است در غزلیات مضامین عاشقانه دارد از آن جمله است:
تاجر عشقم به کف مایه و سودم وفا
تا که شود مشتری تا چه دهد در بها
ما و دل بی نصیب هر دو فقیر و غریب
تا که شود مهربان تا که شود آشنا.
وفات وی به سال 1181 ه . ق. اتفاق افتاده است. (از مجمع الفصحاء ج2 ص 346). و رجوع به الذریعه ج9 ص672 شود.

عاشقبا.

[شِ] (اِ مرکب) نام طعامی است ترش :
پیش از آن دم که مزعفر شکفد همچون گل
داغ او چون حبشی بر رخ عاشقبا بود.
بسحاق اطعمه (دیوان ص51).

عاشق باره.

[شِ رَ / رِ] (ص مرکب)عاشق دوست. هواخواه عاشق خود :
چون سبو تا هست غم از زندگی در پیکرت
دستگیری کن می آشامان عاشق باره را.
صائب.

عاشق پرانی.

[شِ پَ] (حامص مرکب)هر روز عاشق نوی به هم رسانیدن. مقابل معشوق پرانی :
از گل عاشق پرانی جلوه می بالد به خود
سرو از بالای قمری بر سر ناز ایستد.
(آنندراج).

عاشق پسند.

[شِ پَ سَ] (ن مف مرکب)آنچه عاشق پسندد. آنچه عاشق را شیدا کند :
به مرغوبی جور عاشق پسند
به دل کوبی لطف ارباب پند.
ظهوری (آنندراج).

عاشق پیشه.

[شِ شَ / شِ] (ص مرکب)کسی که کار او عاشقی است.

عاشق حصار.

[شِ حِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 1400گزی راه شوسه واقع در جلگه آب و هوای آن معتدل است. 209 تن سکنه دارد. اراضی آنجا از قنات و چشمه سار مشروب میشود. محصولات آن غلات و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و از طریق تاکستان میتوان ماشین برد. کردهای این ده از طائفهء کاکاوند هستند و تغییر مکان نمیکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عاشق خشک.

[شِ قِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایت از عاشق خسیس و رذل و بی صدق است. (برهان) (آنندراج).

عاشق سگ جان.

[شِ قِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایت از دنیاطلبان و طالبان دنیا باشد. (برهان) (آنندراج).

عاشق سمرقندی.

[شِ قِ سَ مَ قَ] (اِخ)یا خوارزمی، مکنی به ابوالخیر. از شعرای قرن دهم هجری است که محل توجه سلاطین وقت بود و مدتی در هرات اقامت نمود و مورد عنایات سلطان حسین بایقرا گردید. وی به سال 957 ه . ق. در ماوراءالنهر درگذشت. (از ریحانة الادب ج 2 ص147).

عاشق شدن.

[شِ شُ دَ] (مص مرکب)شیفته شدن. دوستی شدید به کسی یا چیزی :
خود که باشد که تو را بیند و عاشق نشود
مگرش هیچ نباشد که خریدار تو نیست.
سعدی.
عشق ورزیدم و عقلم به ملامت برخاست
هر که عاشق شد از او حکم سلامت برخاست.
سعدی.

عاشق کش.

[شِ کُ] (نف مرکب) کشندهء عاشق :
تیر عاشق کش ندانم بر دل حافظ که زد
اینقدر دانم که از شعر ترش خون میچکید.
حافظ.
|| آنکه عاشق خود را به محبتی ننوازد و بر وی ستم کند. جفا کننده در حق عاشق :
ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست
منزل آن مه عاشق کش عیار کجاست.
حافظ.

عاشق کشی.

[شِ کُ] (حامص مرکب)عمل عاشق کش. عاشق آزاری. جفا کردن عاشق را :
رسم عاشق کشی و شیوهء شهرآشوبی
جامه ای بود که بر قامت او دوخته بود.
حافظ.
زآنجا که رسم و عادت عاشق کشی تست
با دشمنان قدح کش و با ما عتاب کن.
حافظ.

عاشق لو.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز واقع در 26هزار و پانصدگزی جنوب باختری خداآفرین و 30 هزار و پانصد گزی شوسهء اهر به کلیبر. محلی کوهستانی گرمسیر و مالاریایی است و 305 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قره سو و ارس و چشمه تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عاشق نواز.

[شِ نَ] (نف مرکب) نوازندهء عاشق. آنکه به عاشق لطف کند. آنکه دل عاشق را استمالت کند :
بیا ساقی از شادی نوش و ناز
یکی شربت از میر عاشق نواز.نظامی.

عاشق وش.

[شِ وَ] (ص مرکب) بمانند عاشق. همانند عاشق :
در هر چمن عاشق وشان بر ساقی و می جانفشان
پیر خرد ز انصافشان با می مواسا داشتن.
نظامی.

عاشق و معشوق.

[شِ قُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) دو تن که شیفتهء یکدیگر باشند. || دو نگین متغایر اللون که در یک خانهء انگشتری باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عاشقة.

[شِ قَ] (ع ص) مؤنث عاشق. (منتهی الارب). رجوع به عاشق شود.

عاشقه.

[شِ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش خمین شهرستان محلات واقع در 66 هزارگزی شمال باختری خمین کنار راه شوسهء خمین به اراک. این ده واقع در جلگه و هوای آن معتدل است. 170 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و محصولات آن غلات، چغندرقند، پنبه و انگور و شغل مردمش زراعت است. صنایع دستی زنان قالی بافی است و راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عاشقی.

[شِ] (حامص) عمل عاشق. شیفتگی. دلدادگی. عشق ورزیدن :
عاشقی پیداست از زاری دل
نیست بیماری چو بیماری دل.مولوی.
ز چشم خلق فتادم هنوز و ممکن نیست
که چشم شوخ من از عاشقی حذر گیرد.
سعدی.
نازپرورد تنعم نبرد راه به دوست
عاشقی شیوهء رندان بلاکش باشد.حافظ.

عاشقی.

[شِ] (اِخ) میرعلیشیر آرد: مولانا عاشقی از شهر هرات بود و قصیده را پخته میگفت از جمله اشعار اوست:
این منظری که طاق چو ابروی دلبر است
از خاک برگرفتهء دارای کشور است.
که در تعریف عمارت آق سرای که به دستور بوسعید بنا شده است سرود. (مجالس النفائس ص 41).

عاشقیت.

[شِ قی یَ] (ع مص جعلی)عاشق شدن و اظهار دوستی و دلبستگی کردن. (ناظم الاطباء).

عاشم.

[شِ] (ع اِ) یک نوع درخت است. (از ناظم الاطباء). و صاحب اقرب الموارد ذیل عُشُم آرد: درختی است، یکی آن عاشم و عَشِم. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام ریگ توده ای. (ناظم الاطباء).

عاشور.

(ع اِ) عاشور و عاشوراء و عاشوری و عشوری: دهم محرم و به قولی نهم آن و مشهور آن است که عاشوراء دهم و تاسوعاء نهم محرم است. (از اقرب الموارد). رجوع به عاشورا شود.

عاشور.

(اِخ) بطنی است از شمر الطائیه. (معجم قبائل العرب).

عاشورآباد.

(اِخ) دهی است از دهستان دیلمان بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان واقع در 11هزارگزی خاور دیلمان نزدیک دیارجان. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و 100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، حبوبات، پشم و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. اکثر سکنه در زمستان برای تأمین معاش به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عاشورا.

(اِخ) روز دهم محرم و آن روزی است که حسین بن علی (ع) شهید شد. (غیاث اللغات) (التفهیم ص 291). و رجوع به عاشور و عاشوراء شود.

عاشوراء.

(ع اِ) رجوع به عاشور و عاشورا شود.

عاشوروند.

[وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء کیومرسی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص76).

عاشوری.

(اِ) نام آشی که در کرمان و بعضی ولایات دیگر به نذر در روز عاشورا پزند و هر نوع حبوب در آن ریزند. (یادداشت مؤلف).

عاشوری.

[را] (ع اِ) رجوع به عاشور و عاشورا و عاشوراء شود.

عاشی.

(ع ص) رجل عاشٍ؛ مرد شبانگاه خورنده. || مرد آهنگ کننده. (ناظم الاطباء). || قاصد و یا قصدکننده. (از تاج العروس).

عاشیة.

[یَ] (ع ص) شتر در شبانگاه چرنده. (منتهی الارب) (آنندراج). شتر عشا خورنده. و در مثل است: العاشیة تهیج الاَبیة، یعنی هر گاه ببیند کسی را که از خوردن غذای شب امتناع میورزد از او پیروی میکند و غذای شب را با وی میخورد. (از اقرب الموارد) (تاج العروس).

عاصٍ.

[صِنْ] (ع ص) عاصی. نافرمان. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاص.

(اِخ) رودباری است در میان حرمین. (منتهی الارب). و یاقوت آرد: عاص و عویص دو رودبارند میان مکه و مدینه. رجوع به معجم البلدان شود.

عاص.

(اِخ) بطنی است از عمروبن مازن از غسان از عشام از ازد از قحطانیه. (معجم قبائل العرب).

عاص.

(اِخ) ابن امیه. بطنی است از قریش عدنانیه معروف به ابی العاص. (معجم قبائل العرب).

عاص.

(اِخ) ابن واثل سهمی پدر عمرو. (معجم قبائل العرب).

عاص.

(اِخ) ابن هشام. ابوالبختری عاص بن هشام بن خالد المخزومی از قریش و یکی از بزرگان و دلیران عرب جاهلیت و برادر ابوجهل است که اسلام را درک کرد و هم اوست که مردم را از گرویدن به حضرت رسول باز میداشت و سرانجام در جنگ بدر به سال دوم هجری به قتل رسید. (الاعلام زرکلی).

عاصب.

[صِ] (ع ص) سخت گرسنه که از شدت آن سنگ بر کمر بسته باشد. || افق عاصب؛ افق سرخ غبارناک. (منتهی الارب).

عاصر.

[صِ] (ع ص) فشارندهء انگور و غیره. (المنجد) (ناظم الاطباء). || رجل عاصر؛ مرد اندک خیر و ممسک. (المنجد) (اقرب الموارد). ج، عَصَرة و عاصرون. (اقرب الموارد).

عاصر.

[صِ] (ع ص، اِ) عبارت است از داروئی که تناول آن باعث بیرون ساختن مواد فاسده از تجاویف و اندرون عضو گردد مانند اهلیلج. (قانون بوعلی ص 150).

عاصرة.

[صِ رَ] (ع ص) مؤنث عاصر. ج، عواصر و عاصرات. (المنجد). رجوع به عاصر شود.

عاصف.

[صِ] (ع ص) مایل و خمیده هر چه باشد. سهم عاصف؛ تیر کج و مائل از نشانه. || سخت: ریح عاصف؛ باد سخت. یوم عاصف؛ روز باد تند. ج، عواصف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عاصفة.

[صِ فَ] (ع ص) مؤنث عاصف: ریح عاصفة؛ باد سخت. لیل عاصفة؛ شب با باد سخت تند. ج، عاصفات و عواصف. (ناظم الاطباء) (المنجد) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). رجوع به عاصف شود.

عاصم.

[صِ] (ع ص) بازدارنده. (غیاث اللغات). منع کننده. (از اقرب الموارد). نگاه دارنده. (غیاث اللغات) (آنندراج). حفظ کننده. (از اقرب الموارد) :
گفت من رفتم بر آن کوه بلند
عاصم است آن که مرا از هر گزند.مولوی.

عاصم.

[صِ] (اِخ) شهری است در جنوب یهودا و بعد از تقسیم اول به سبط یهودا داده شد. (قاموس کتاب مقدس).

عاصم.

[صِ] (اِخ) موضعی است به بلاد هذیل. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

عاصم.

[صِ] (اِخ) نام دو وادی است از وادیهای عقیق. (منتهی الارب).

عاصم.

[صِ] (اِخ) ابن ایوب، مکنی به ابوبکر. نحوی. وی یکی از علماء و لغویان بود و او را آثاری است از جمله: شرح معلقات و شرح دیوان امرؤالقیس. وی به سال 164 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عاصم.

[صِ] (اِخ) ابن بهدلة الکوفی الاسدی. کنیهء او ابوبکر و یکی از قراء سبعه بود و به سال 128 ه . ق. درگذشت. او شاگرد ابوعبدالرحمان السلمی و زراربن حبیش بود. (الاعلام زرکلی).

عاصم.

[صِ] (اِخ) ابن ثابت. تابعی است. (منتهی الارب).

عاصم.

[صِ] (اِخ) ابن خلیفة بن معفل الضبی. یکی از سواران عرب جاهلی و از شعرای مخضرمین بود. وی اسلام را درک کرد و در بصره ساکن بود و به سال 30 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عاصم.

[صِ] (اِخ) ابن سلیمان الاحول البصری. یکی از محدثان و معتمدان بصره بود. وی در کوفه عمل حسبه و در مدائن منصب قضا داشت و به سال 142 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی).

عاصم.

[صِ] (اِخ) ابن عدی عجلانی. از بزرگان بنی عجلان و از صحابه بود و حضرت رسول خلافت خویش را در مدینه به وی داد. او به سال 45 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی). و رجوع به امتاع الاسماع ج 1 ص 94، 447، 481 شود.

عاصم.

[صِ] (اِخ) ابن علی بن عاصم بن صهیب التیمی. یکی از حافظان حدیث و از ثقات بود. وی مردم را حدیث میکرد و در مجلس او هزار تن حاضر میشد و به سال 221 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عاصم.

[صِ] (اِخ) ابن عمر بن الخطاب القرشی العدوی. جد عمر بن عبدالعزیز و از شعراست. و به سال 70 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به امتاع الاسماع ج 1 ص 298 شود.

عاصم.

[صِ] (اِخ) ابن عمیرالسعدی. وی از شجاعان عرب است که شاهد وقایع ماوراءالنهر با نصربن سیار بود و به سال 131 ه . ق. در نهاوند کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عاصم افندی.

[صِ اَ فَ] (اِخ) ابوالکمال احمد. از مشاهیر علما و مؤلفان قرن سیزدهم هجری است. وی در ادبیات و لغات عربی و فارسی و ترکی بصیرتی داشت و در اسلامبول تدریس میکرد: از آثار اوست: الاقیانوس البسیط در ترجمهء قاموس المحیط. (ترجمهء قاموس اللغهء فیروزآبادی به ترکی) - ترجمهء برهان قاطع به ترکی - وقایع سلیمة. وی به سال 1235 ه . ق./1819 م. در اسلامبول درگذشت. (از ریحانة الادب). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

عاصمة.

[صِ مَ] (ع اِ) ام بلاد. قاعدهء کشور. (اقرب الموارد). در تداول کشورهای عربی پایتخت.

عاصمة.

[صِ مَ] (اِخ) لقب مدینه است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عاصمی.

[صِ] (اِخ) احمدبن محمد بن عاصم بن عبدالله. اصل او از کوفه و مسکن وی بغداد بود. از ثقات و معتمدان محدثان امامیه و خواهرزاده یا برادرزادهء علی بن عاصم محدث و استاد کلینی است. (ریحانة الادب ج 3 ص 49). و رجوع به امل الاَمل و هدیة الاحباب ص 197 شود.

عاصمی.

[صِ] (اِخ) مولانا عاصمی. یکی از ادباء و شعراء است و از جمله اشعار اوست:
چون آتشم ز هجر تو بر سر زند علم
سازم روان چو شمع ز گرداب دیده نم.
(مجالس النفائس ص 78).

عاصمیة.

[صِ می یَ] (اِخ) نام دهی است نزدیک رأس عین اطراف خانور. (معجم البلدان ص96).

عاصی.

(ع ص) گناهکار و نافرمان. ج، عُصاة. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
بدانسته بودم همه پیش ازین
که عاصی بخواهد شد او همچنین.
فردوسی.
چون کند سی ساله عاصی را عذاب جاودان
این چنین حکم و قضای ایزد دادار نیست.
ناصرخسرو.
عاصیان از گناه توبه کنند
عارفان از عبادت استغفار.
سعدی (گلستان).
عاصی که دست بخدا بردارد به از عابدی که کبر در سر دارد. (گلستان).
|| (اِ) رگی که خون آن نایستد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کره شتر که دنبال مادر خود نرود و از او بی نیاز باشد. ج، عَواصی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || در اصطلاح اطباء معده ای که اثر مسهل نپذیرد. || ابر سیاه که بارش نکند. (از غیاث اللغات).

عاصی.

(اِخ) شیخ محمد حسن بن شیخ محمد رفیع رشتی اصفهانی، متخلص به عاصی. از دانشمندان قرن سیزدهم هجری بود و از آثار اوست: جامع المصائب و وسیلة النجاة. (ریحانة الادب ج3 ص49). و رجوع به الذریعه ج5 ص70 شود.

عاصی.

(اِخ) نام نهر حماة و حمص است معروف به میماس که از دریاچهء قدس سرچشمه میگیرد و به دریاچهء انطاکیه میریزد. (از معجم البلدان ص 96).

عاصی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)عصیان کردن. طغیان ورزیدن. تمرد کردن. متمرد شدن. گناه کردن. نافرمانی کردن. (ناظم الاطباء) : چون سلیمان برفت از دنیا وی را پسری بود... خلق به وی عاصی شدند. (قصص الانبیاء ص 178).

عاض.

[عاض ض] (ع ص) با دندان گزنده. (ناظم الاطباء). || شتری که خار خورد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عاضد.

[ضِ] (ع ص) یاری کننده. (اقرب الموارد). || به جانب ستور رونده. || شتر که بازوی ناقه گیرد و بخواباند. (منتهی الارب) (آنندراج). || خر که مادیان را از اطراف و جوانب فراهم آرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سهم عاضد؛ تیری که بطرف راست یا چپ نشانه افتد. (ناظم الاطباء).

عاضد.

[ضِ] (اِخ) (ال ...) الدین الله، محمد بن الفائز بنصرالله، مکنی به ابوعبدالله. وی آخرین خلیفهء علوی اسماعیلیه بود و به سال 546 ه . ق. متولد شد و بعد از وفات فائز پسر عم خود به کمک و معاونت ارکان دولت به مرتبت خلافت رسید و در حکومت او کفار فرنگ عازم تسخیر مصر شدند و مسلمانان را وحشتی عظیم فراگرفت و به صلح راضی گشتند و مقرر شد که مبلغ هزارهزار دینار به فرنگان دهند تا باز گردند. مسلمانان را گران آمد و اتفاق نمودند که به نورالدین محمودبن عمادالدین زنگی والی شام توسل جویند و شاپور وزیری نامه ای بنورالدین نوشت و از او کمک خواست. نورالدین اسدالدین شیرکوه را با هشتاد هزار سوار بدان سو فرستاد و فرنگان باز گردیدند. عاضد به جود و کرم معروف و به مکارم و محاسن اخلاق مشهور بود و به سال 567 ه . ق. درگذشت. (از وفیات الاعیان چ تهران ج1 س 292). و رجوع به حبیب السیر ج2 صص 459 - 460 و ریحانة الادب ج 3 ص 149 شود.

عاضدان.

[ضِ] (ع اِ) دو رشتهء خرمابن بر دو لب جوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عاضر.

[ضِ] (ع ص) بازدارنده و مانع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عاضه.

[ضِهْ] (ع ص) شتر عضاه خوار. ج، عَواضه؛ بعیر عاضه و ناقة عاضه و عاضهة و حیة عاضه و عاضهة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مار که گزیده اش در حال بمیرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || جادوگر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عاضهة.

[ضِ هَ] (ع ص) مؤنث عاضه. رجوع به عاضه شود.

عاضی.

(ع ص) مرد نیک مرفه الحال. (ناظم الاطباء).

عاطر.

[طِ] (ع ص) دوست دارندهء عطر. عطردوست. (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، عُطُر. || بوی خوش دهنده. بوی خوش دارنده. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
من که باشم که بر آن خاطر عاطر گذرم
لطفها میکنی ای خاک درت تاج سرم.
حافظ.
و از خاطر عاطر اصحاب فضل و هنر استمداد همت نمود. (تاریخ قم ص 3).

عاطس.

[طِ] (ع ص) عطسه دهنده. || آهوئی که پیش آید ترا. || (اِ) صبح. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاطش.

[طِ] (ع ص) آنکه تشنه بود. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاطف.

[طِ] (ع ص) مهربانی کننده. || برگرداننده. (غیاث اللغات) (منتهی الارب). || آهو که گردن کج کند وقت نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) چادر. (منتهی الارب). || اسب ششم رهان. از جمله ده اسب که بدان گرو بسته دوانند. (از غیاث اللغات) (از مهذب الاسماء).

عاطفت.

[طِ فَ] (ع اِمص) عاطفة. عاطفه. مهربانی. مهر : پادشاه باید خدمتگذاران را از عاطفت و کرامت خویش چندان محروم نگرداند که بیکبارگی برمند و نومید گردند. (کلیله و دمنه).
یکی عاطفت سیرت خویش کرد
درم داد و تیمار درویش کرد.
سعدی (بوستان).
و رجوع به عاطفه شود.

عاطفة.

[طِ فَ] (ع اِمص) عاطفه. عاطفت. مهر. || خویشی و قرابت. (منتهی الارب). رجوع به عاطفت شود.

عاطفة.

[طِ فَ] (ع ص) (حروف...) در عربی ده حرف است که مابین دو جمله یا کلمه واقع شده و جمله یا کلمهء بعد از خود را به ماقبل خود ربط دهد. جمله یا کلمه ای که بعد از حروف عاطفه است معطوف و جمله و یا کلمهء ماقبل را معطوفٌ علیه نامند. و آن حروف عبارتند از: و، ف، أم، أما، أو، بل، ثم، حتی، لا، لکن. رجوع به حروف عاطفه و حروف ربط شود.

عاطل.

[طِ] (ع ص) بیکاره. بیهوده. تهی. فارغ : آن دیگر که از پیرایهء خردی عاطل نبود. (کلیله و دمنه). چون سریر دولت از منصب شاهی خالی و عاطل ماند... دشمن قصد این دیار کند. (سندبادنامه ص 80). || زن بی گردن بند. بی زیور. بی پیرایه. (مهذب الاسماء) (آنندراج). ج، عَواطل و عُطَّل. (ناظم الاطباء).

عاطم.

[طِ] (ع ص) هلاک شده. ج، عُطُم. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاطن.

[طِ] (ع ص) شتران سیراب فروخفته در خوابگاه. ج، عَواطن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عاطنة.

[طِ نَ] (ع ص) مؤنث عاطن. شتران سیراب فروخفته در خوابگاه. (اقرب الموارد) (آنندراج). و رجوع به عاطن شود.

عاطنة.

[طِ نَ] (اِخ) لنگرگاهی است در بحر یمن. (منتهی الارب).

عاطوس.

(ع اِ) آنچه بدان عطسه دهند. (منتهی الارب) (آنندراج). || جانوری است که بدان فال بد گیرند. (منتهی الارب).

عاطوف.

(ع اِ) مصیدة که چوب کج داشته باشد. (منتهی الارب).

عاطی.

(ع ص) گیرنده. و در مثل است که عاطٍ بغیر أنواط؛ أی یتناول ما لامطمع فیه و لامتناول؛ یعنی کاری میکند که فائده ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاظب.

[ظِ] (ع ص) عَظِب. در جای خشک فرو آینده. (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به عظب شود.

عاظل.

[ظِ] (ع ص) جراد عاظل؛ ملخ دو سه بر هم نشسته. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاف.

(ع ص) (از: ع وف) سهل و نرم. (منتهی الارب).

عافط.

[فِ] (ع ص) رجل عافط؛ مرد گوززن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عافطة.

[فِ طَ] (ع اِ) میش ماده، و منه ما له عافطة و لانافطة؛ یعنی نه او را میش ماده و نه بز ماده است. (منتهی الارب) (آنندراج).

عافق.

[فِ] (ع ص) کل راجع مختلف کثیر التردد. (اقرب الموارد). بسیار آمد و شد کننده. و هر وارد و صادر و راجع مختلف. هر طرف آمد و رفت نماینده. (منتهی الارب) (آنندراج).

عافل.

[فِ] (ع ص) آنکه جامهء کوتاه بر جامهء دراز پوشد. (منتهی الارب).

عافور.

(ع اِ) وقع فی عافور شر و عاثوره؛ یعنی در بدی و جای هلاک و سختی افتاد. (منتهی الارب) (آنندراج). لغتی است در عاثور. (از اقرب الموارد). و رجوع به عاثور شود.

عافون.

(ع ص، اِ) جِ عافی (در حالت رفع). رجوع به عافی شود.

عافی.

(ع ص) عفوکننده. (اقرب الموارد). بخشنده. (منتهی الارب). || رائد. (اقرب الموارد). || خواهندهء رزق و فضل و غیره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). طالب معروف و احسان. (مهذب الاسماء). || ناپدید و نیست و مندرس کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || وارد. فرودآینده. || درازموی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (اِ) مهمان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). شوربای در دیگ عاریتی باز انداخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنچه در دیگ عاریتی بجا گذارند از مرق و آن اجرت گونه بود دیگ عاریتی را. (از اقرب الموارد). || باقی طعام در دیگ. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، عُفاة و عفی و عافیة. (اقرب الموارد).

عافیات.

(ع اِ) جِ عافیة. (ناظم الاطباء). رجوع به عافیة شود.

عافیت.

[یَ] (ع اِمص) عافیة. صحت. سلامت. تندرستی :
توبه سگالی که نیز باز نگردی
سوی بلا گرت عافیت دهد این بار.
ناصرخسرو.
عافیت را نشان نمی یابم
از بلاها امان نمی یابم.خاقانی.
از عافیت مپرس که کس را نداده اند
در عاریت سرای جهان عافیت عطا.
خاقانی.
همچنین قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید. (گلستان). و رجوع به عافیة شود. || پارسایی. زهد. (آنندراج) :
آنان که به کنج عافیت بنشستند
دندان سگ و دهان مردم بستند.
سعدی (گلستان).
عافیت چشم مدار از من میخانه نشین
که دم از خدمت رندان زده ام تا هستم.
حافظ.

عافیت خواهی.

[یَ خوا / خا] (حامص مرکب) سلامت خواهی. سلامت طلبی :
شه چو از فتنه یافت آگاهی
در بلا دید عافیت خواهی.نظامی.

عافیت گاه.

[یَ] (اِ مرکب) جای امن. جای سلامت. مأمن. محل عافیت و سلامت :
پس ز هر منزلی و هر راهی
باز می جست عافیت گاهی.نظامی.

عافین.

(ع ص، اِ) جِ عافی (در حال نصبی و جری). درگذرندگان از تقصیرات: و الکاظمین الغیظ و العافین عن الناس. (قرآن 3/134).

عافیة.

[یَ] (ع اِمص) عافیت. صحت کامل. بهبود کامل. (اقرب الموارد). || دور کردن خدای از بنده مکروه را. سلامت از بیماری و مکروهات در بدن و باطن در دین و دنیا و آخرت. || (ص) خواهندهء رزق از طیور و سباع و جز آن. ج، عَوافی. (منتهی الارب).
- عافیة الماء؛ در آب آینده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- کثیرالعافیة؛ بسیارمهمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به عافیت شود.
- ناقة عافیة اللحم؛ ناقهء بسیارگوشت. (منتهی الارب). ج، عافیات و عَوافی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عاق.

[عاق ق] (ع ص) ناخوش دارنده. (منتهی الارب). || آزاردهندهء پدر و مادر و نافرمان. (منتهی الارب) (آنندراج). سرکش با مادر و پدر. (غیاث اللغات). ج، عاقون و عَقَقه و اَعقّه و این نادر است. (از اقرب الموارد) :
فرزند عاق ریش پدر گیرد ابتدا
فحل نبهره دست به مادر برد نخست.
خاقانی.
همان مقامات پیش آمد که آن گازر را از پسر ناخلف و فرزند عاق پیش آمد. (سندبادنامه ص113).
رنگ کفران و شک و شرک و نفاق
تا ابد باقی بود بر جان عاق.مولوی.

عاقب.

[قِ] (ع ص، اِ) نائب مهتر و قائم مقام آن بعد از وی. (منتهی الارب). || نائب و خلیفهء پیشینیان در امر نیکو، و منه قول النبی (ص) و أنا العاقب؛ أی آخر الانبیاء. کسی که جانشین بزرگی شود و رتبت او بعد از آن است، و منه جاءالسید و العاقب. (اقرب الموارد). || (اِ) هر چیز که جانشین شی ء پیشین خود شود. (منتهی الارب). || شتر ماده که بقیهء گیاه خورد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

عاقب.

[قِ] (اِخ) واپسین پیغامبران یعنی محمد (ص). (مهذب الاسماء). نام پیغمبر مسلمانان. (اقرب الموارد).

عاقبت.

[قِ بَ] (ع اِ) عاقبة. پایان هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فرجام. سرانجام : وی هشیار بود و سوی عاقبت نیکو نگاه کردی. (تاریخ بیهقی ص 157).
بد نسگالد به خلق بد نبود هرگزش
وانکه بدی کرد هست عاقبتش بر ندم.
منوچهری.
و اگر در عاقبت کارها و هجرت سوی گور فکرت شافی واجب داری. (کلیله و دمنه).
عاقبتی هست بیا پیش از آن
کردهء خود بین و بیندیش از آن.نظامی.
یارب از لطف و کرم عاقبت خاقانی
خیر گردان تو که ما در طلبش خواب و خوریم.
خاقانی.
که از چنگال گرگم در ربودی
چو دیدم عاقبت گرگم تو بودی.
سعدی (گلستان).
گفت پیغمبر که چون کوبی دری
عاقبت زان در برون آید سری.مولوی.

عاقبت اندیش.

[قِ بَ اَ] (نف مرکب)دوراندیش. (آنندراج) (ناظم الاطباء). آخربین. مآل اندیش. آنکه از آغاز، پایان کار را نگرد :
بباید عاقبت اندیش بودن
برون از خویش و هم با خویش بودن.
ناصرخسرو.
عاقبت اندیش ترین کودکی
دشمن او بود در ایشان یکی.نظامی.

عاقبت اندیشی.

[قِ بَ اَ] (حامص مرکب) دوراندیشی.

عاقبت بخیر.

[قِ بَ بِ خَ / خِ] (ص مرکب) آنکه پایان کار یا زندگی او بخوبی انجامد. آنکه عاقبت حال یا کار او به خیر ختم شود. در تداول است: او عاقبت بخیر مرد.

عاقبت بین.

[قِ بَ] (نف مرکب) دوربین و کسی که عاقبت و سرانجام هر کاری را نگاه کند. (ناظم الاطباء). عاقبت اندیش. رجوع به عاقبت اندیش شود.

عاقبت بینی.

[قِ بَ] (حامص مرکب)رجوع به عاقبت بین شود.

عاقبت نگر.

[قِ بَ نِ گَ] (نف مرکب)عاقبت اندیش. آنکه پایان کار را نگرد. عاقبت بین : بونصر مردی بود عاقبت نگر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص176).

عاقبة.

[قِ بَ] (ع اِ) پایان هر چیزی : و لله عاقبة الامور. (قرآن 22/41). رجوع به عاقبت شود. || فرزند، یقال لیس له عاقبة؛ أی ولد. (منتهی الارب). نسل. (اقرب الموارد). || تأمل در آخر کاری. (منتهی الارب). ج، عَواقب. (اقرب الموارد).

عاقبة الامر.

[قِ بَ تُلْ اَ] (ع اِ مرکب، ق مرکب) آخر کار و سرانجام آن. در پایان :
تا من از این امر و ولایت که هست
عاقبة الامر چه آرم بدست.نظامی.
تا عاقبة الامر دلیلش نماند ذلیلش کردم. (گلستان).

عاقد.

[قِ] (ع ص) عقدکننده. || گره زننده. (غیاث اللغات). استوارکننده. (اقرب الموارد). || جاء عاقداً عنقه؛ آمد خم کننده گردن خود را از روی تکبر. (اقرب الموارد). || در اصطلاح فقها، اجراکنندهء صیغه در معامله. || کسی که عقد نکاح بندد. (ناظم الاطباء). || آهوی گردن کج کرده یا گردن بر سرین نهاده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ناقه ای که گره کند دم خود را و آن علامت آبستنی است از وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

عاقدة.

[قِ دَ] (ع ص) مؤنث عاقد. ج، عاقدات و عَواقد. (اقرب الموارد). رجوع به عاقد شود. || و نیز عاقدات، سواحر (زنان جادوگر). (اقرب الموارد).

عاقر.

[قِ] (ع ص) نحرکننده شتر و کسی که دست و پای شتر با شمشیر زند. (ناظم الاطباء). || زن که آبستن نشود. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). زن که نمیزاید : و کانت امرأتی عاقراً. (قرآن 19/5).ج، عُقّر و عَواقر. || مرد که او را فرزند نشود. || قاتل: و صمم اذا أیقنتَ أنک عاقره؛ أی قاتله. (اقرب الموارد). || ریگ که هیچ نرویاند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ریگ توده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || زن بی نظیر و عدیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).

عاقر.

[قِ] (اِخ) ریگزاری است در منازل جریرالشاعر، و بعضی گویند عاقر ریگ های بزرگ را گویند. (معجم البلدان).

عاقرالثریا.

[قِ رُثْ ثُ رَیْ یا] (اِخ) کوهی است. (معجم البلدان).

عاقرالفرزة.

[قِ رُلْ فُ زَ] (اِخ) جایگاهی به یمامه است. (معجم البلدان).

عاقرالنجبة.

[قِ رُنْ نُ بَ] (اِخ) کوهی است سلول را. (معجم البلدان).

عاقرقرحا.

[قِ قَ] (معرب، اِ) نباتی است که در دمشق عود القرح خوانند و به یونانی فوریون و به شیرازی اکر. و نیکوترین او آن بود که تیز و محرق بود و زبان را به غایت بسوزاند و فربه بود و طاهر و غلیظ و چون بشکند اندرون وی سپید بود و آن بیخ طرخون رومی است و گویند جبلی است و طبیعت آن گرم و خشک بود در سیم و چون سحق کنند و با زیت بر بدن مسح کنند عرق براند و استرخاء اعضاء و مزاج را نافع بود و منع تولد کزاز بکند و سده مصفاة بگشاید و بلغم که در معده بود زائل کند و چون در دندان گیرند درد دندان که از سردی بود ساکن گرداند و چون با سرکه پزند و بدان مضمضه کنند سودمند بود جهت درد دندان و موافق اعضائی بود که سردی بر وی غلبه کرده باشد و حس آن باطل شده باشد از حرکت و مفلوج و مصروع را نافع بود. (از اختیارات بدیعی). بیخ طرخون را عاقرقرحا گویند و باز در صیدنه است که ارجانی گوید: عاقرقرحا گرم و خشک است در سه درجه و درد دندان را که مادهء آن از سردی بود رفع کند و دمیدگی دهان را سود دارد چون از رطوبت باشد و اگر با زیت سوده شود و پیش از نوبت بر اندامها مالیده آید لرزه را که در تبهاء نوبت باشد دفع کند. (از ترجمهء صیدنهء ابوریحان). و آن مقوی باه مبرد و مسهل است. و رجوع به نزهة القلوب و غیاث اللغات و تحفهء حکیم مؤمن و اقرب الموارد شود.

عاقرقوفا.

[قِ] (اِخ) مرکب است از عاقر و قوفا. یاقوت گوید: من گمان میکنم که این موضع همان عقرقوف است و از دهات سیلحین به بغداد است و آن تل بزرگی است که از مسافت یکروز دیده میشود لکن دیگران گویند تل ریگ بزرگ متراکم است. (معجم البلدان).

عاقرة.

[قِ رَ] (اِخ) آبی است به قطن. (معجم البلدان).

عاق عاق.

(ع اِ صوت مرکب) حکایت آواز زاغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عاقف.

[قِ] (ع ص) شاة عاقف؛ گوسپند عقاف زده که او را مرض عُقاف باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عاقل.

[قِ] (ع ص) خردمند. دانا. هوشیار و زیرک. (ناظم الاطباء). ج، عقلاء و عُقّال و عاقلون. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (اقرب الموارد). مقابل دیوانه :
حکیمان زمانه راست گفتند
که جاهل گردد اندر عشق عاقل.منوچهری.
عاقل کامل تأمل در این حکایت کند. (کلیله و دمنه). و بدین مقامات و مقدمات هرگاه که حوادث بر عاقل محیط شود باید که در پناه صواب رود. (کلیله و دمنه).
دو عاقل را نباشد کین و پیکار
نه دانا خود ستیزد با سبکبار.
سعدی (گلستان).
از این به نصیحت نگوید کست
اگر عاقلی یک اشارت بست.
سعدی (بوستان).
|| آهو و آهوئی که بر کوه بلند رود. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دهندهء دیه کشته شده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عصبهء مرد که وارث او شوند مانند پدر و جد تا هر طبقه که بالا رود و فرزند فرزند تا هر طبقه که پائین رود. (منتهی الارب).

عاقل.

[قِ] (اِخ) وادیی است که اِمَرة در بالای آن و رمه در پائین آن است و پر از طلح بود. (معجم البلدان).

عاقل.

[قِ] (اِخ) ابن کلبی گوید کوهی است که حارث بن آکل المرار جد امری ءالقیس بدان ساکن بود. (معجم البلدان).

عاقل.

[قِ] (اِخ) وادیی است بنی ابان بن دارم را. (معجم البلدان). آبی است بنی ابان بن دارم را و گفته اند وادیی است پایین بطن الرمة و گفته شده است که وادیی است به نجد... (معجم البلدان).

عاقل.

[قِ] (اِخ) موضعی است به بلاد قیس. (معجم البلدان).

عاقل.

[قِ] (اِخ) نصر گوید ریگی است بین مکه و مدینه. (معجم البلدان).

عاقل.

[قِ] (اِخ) کوهی است به نجد. (معجم البلدان).

عاقل.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه واقع در 35هزارگزی جنوب باختری میانه و 35هزارگزی راه شوسهء تبریز و میانه و 20هزارگزی راه آهن میانه - مراغه. این ده کوهستانی و هوای آن معتدل است و 129 تن سکنه دارد. اراضی آن از چشمه مشروب میشود. محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

عاقل آباد.

[قِ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 28هزارگزی جنوب باختری سقز و 2هزارگزی باختر دره آبی. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عاقلات.

[قِ] (ع ص، اِ) جِ عاقلة. رجوع به عاقله شود.

عاقلان.

(اِخ) دهی است از دهستان ملکاری بخش سردشت شهرستان مهاباد. واقع در 17هزارگزی شمال باختری سردشت و 11هزارگزی باختر شوسه سردشت به مهاباد کوهستانی و جنگلی است هوای آن معتدل و سالم است و 189 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود محصول آن غلات و توتون و مازوج و کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عاقلانه.

[قِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)خردمندانه. زیرکانه. (ناظم الاطباء). بمانند عاقلان. عاقل وار : دیوانه... آغاز سخن عاقلانه کرد چنانکه مردم را گمان افتاد که وی بهتر گشت از دیوانگی. (نوروزنامه).

عاقل عاقل.

[قِ لِ قِ] (ص مرکب)خردمند کامل عیار. تمام عاقل. عاقل که از قانون خرد بهیچوجه یکسو نشود :
خاقانی از این راه دورنگی بکران باش
یا عاقل عاقل زی یا غافل غافل.خاقانی.

عاقل فریب.

[قِ فِ / فَ] (نف مرکب)فریب دهندهء عاقل. آنکه خردمند را بفریبد مفتون سازنده. سخت فربینده :
اگرچه نار سیمین گشت سیبم
همان عاشق کش عاقل فریبم.نظامی.

عاقل مرد.

[قِ مَ] (ص مرکب، اِ مرکب) در تداول عامه کسی را گویند که دوران جوانی را گذرانده باشد.

عاقلة.

[قِ لَ] (ع ص) مؤنث عاقل. ج، عاقلات و عَواقل. رجوع به عاقل شود. || زن مشاطه. (منتهی الارب) (آنندراج). || عاقلة الرجل؛ خویشان و نزدیکان مرد کشندهء غیر مکلف (بخاطر سفاهت یا عدم بلوغ و غیره) که دیت بر ایشان قسمت کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (از مهذب الاسماء) :
خون بهای جرم نفس قاتله
هست بر حملش دیت بر عاقله.مولوی.
|| در تداول عامه عاقله زن زنی است نه پیر و نه جوان بل میان سال. || قوهء عاقله؛ قوتی است از قوای نفس ناطقه که قوت ملکیه نیز گویند و گاه بر نفس ناطقه نیز اطلاق شود. چنانکه در شرح هدایة الحکمه در فصل حیوان است که: و قوای دراکه عبارت از نفس و آلات نفس است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). شیخ الرئیس آرد: و هر نفس انسانی را قوتی هست و آن عقل نظری است و این قوت در اول کار عقل هیولائی است و او عقلی است به قوت نه به فعل یعنی که صورت معقولات در نفس به قوت است نه به فعل پس هر آینه حاجت باشد به چیزی تا این صورت را از حد قوت به حد فعل آرد و آن چیز همچنین اگر بقوت باشد بضرورت او را حاجت باشد نیز به چیزی دیگر که در او صور معقولات به فعل باشد پس نفس مردم چون از قوت به فعل آید در او صور معقولات به چیزی آید که وی عقل باشد به فعل و صور معقولات در او موجود باشد و این جوهری است که وی را عقل فعال خوانند. (رسالهء نفس صص 64 - 65) :
گفتم مقام عاقله نفس است بیگمان
گفتا مقام نفس حیات است بی مگر.
ناصرخسرو.
چون عقل و جان عزیز و غریب است لاجرم
جاندار عقل و عاقلهء جان شناسمش.
خاقانی.
بجان عاقلهء کائنات یعنی تو
که کائنات قشورست و حضرت تو لباب.
خاقانی.

عاقور.

(ع ص) سرج عاقور؛ زین ریش کن پشت ستور. (منتهی الارب) (شرح قاموس) (اقرب الموارد). || حمار عاقور؛ خر گزنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خر هار.

عاقول.

(ع اِ) معظم دریا یا موج آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || اطراف وادی و نهر. (اقرب الموارد). || رودبار کژ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جوی کژ. || ریگ توده. (منتهی الارب) (آنندراج). || کار پوشیده. || زمین بی علم و نشان. || گیاهی است که شتر خورد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || نوعی از خرنوب است که کبر باشد و بعضی گویند درخت ساج است. (برهان).

عاقول.

(اِخ) شهری است در مغرب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عاقول.

(اِخ) دهی است در موصل. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || دیر عاقول؛ شهری است بین مدائن و نعمانیه و فاصلهء آن تا بغداد 15 فرسنگ است. (منتهی الارب). رجوع به دیرعاقول شود.

عاقولاء.

(اِخ) نام کوفه است در تورات. (منتهی الارب). یاقوت نویسد: این نام را در اشعار بنی مازن بخط دقاق چنین یافتم :
اقام بعاقولاء منا فوارس
کرام اذا عد الفوارس و الرجل.
(معجم البلدان).

عاقولی.

(ص نسبی) منسوب است به دیر عاقول که شهری است در پانزده فرسنگی بغداد. (الانساب سمعانی). رجوع به عاقول و به دیرعاقول شود.

عاکارعاکان.

(اِخ) (به عبری تنگ آمده). پسر کرمی از سبط یهودا بود که بعضی از غنیمت اریحا را در حالی که برخلاف امر حضرت اقدس الهی بود مخفی داشت صحیفهء یوشع 6:18 و 7:1 سفر اول تاریخ ایام 2:7. بدین لحاظ غضب خداوند بر ایشان افروخته شد. در مقابل شهر عای منهزم شدند صحیفهء یوشع 7:18. بنابراین عخان با استصواب قرعه گرفتار آمده اسرائیل وی را با خانواده اش سنگسار نمودند و تمامی آنها را در خارج از شهر سوزانیدند. صحیفهء یوشع 7:34 و 25. (قاموس کتاب مقدس).

عاکب.

[کِ] (ع ص) انبوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، عُکوب. || مرد ایستاده. متوقف. || شتران گردآمده بر حوض. (ناظم الاطباء).

عاکف.

[کِ] (ع ص) به جایی مقیم شونده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، عاکفون و عُکفّ و عکوف. (اقرب الموارد) : و المسجد الحرام الذی جعلناه للناس سواءالعاکف فیه و الباد. (قرآن 22/25)؛ و مسجد الحرام را برای مردم قرار دادیم که یکسان باشد مقیم در آن و وارد از خارج. || گوشه گیرنده در مسجد. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) : عاکفان کعبهء جلالش به تقصیر عبادت معترف. (گلستان). || نگاه دارنده خود را. || اصلاح کننده. || دیری ورزنده. (منتهی الارب). || عاکف و عاکفان ملا اعلا؛ فرشتگان که در مقام بالا جای دارند. (ناظم الاطباء).

عاکل.

[کِ] (ع ص) کوتاه بالا. زفت بدفال. ج، عُکُل. (منتهی الارب). کوتاه بالای بخیل. (اقرب الموارد).

عاکوب.

(ع اِ) گرد و غبار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عاکی.

(ع ص) مرده. (منتهی الارب) (آنندراج). || کسی که قاووت فروشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || آزمند قاووت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، عُکاة.

عال.

[عال ل] (ع ص) رجلٌ عال؛ آنکه شتران او دوباره آب خورده باشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عالج.

[لِ] (ع اِ) ریگ توبرتو. (منتهی الارب). و ریگی که بر تمام عربستان احاطه دارد. (ناظم الاطباء). || (ص) شتری که «علجان» خورد. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || (اِخ) ریگی است معروف ببادیه. (اقرب الموارد).

عالج.

[لِ] (اِخ) جائی است به بادیه و در آن ریگستانی است. (منتهی الارب). ابوعبدالله سکونی گوید عالج رمال است میان فَید و قریات. (از معجم البلدان).

عالز.

[لِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). یاقوت آرد: نام موضعی است که در شعر شماخ آمده است. (معجم البلدان).

عالط.

[لِ] (ع ص) شاعر که سخنان را آراسته گرداند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عالق.

[لِ] (ع ص) شتر «علقی»خوار. شتر عضاه خوار. ج، عوالق و عالقات. (اقرب الموارد) (آنندراج) (مهذب الاسماء).

عالک.

[لِ] (ع ص) طعام عالک؛ طعام سخت در خائیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عالم.

[لَ] (ع اِ) کلیهء مخلوقات. بعضی گویند آنچه در بطن فلک است و هر صنفی از اصناف خلق. و گفته شده است که ویژهء ذوی العقول است. ج، عالَمون و علالم و عوالم. (اقرب الموارد). چیزی است که بدان امری شناخته شود و علامت گذارده شود. (تعریفات جرجانی). || در اصطلاح فلسفه، عبارت از ماسوی الله است یعنی جهان و آنچه آسمان محیط به آن است از آن جهت که دانسته شود به آن خدا از جهت اسماء و صفات آن. ج، عوالم. (از منتهی الارب) (تعریفات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و بمعنی انواع مخلوقات آید. (غیاث اللغات) (آنندراج). بعضی گفته اند نام است برای آنچه دانسته شود بدان چیزی دیگر و بعد نامگذارده اند بر آنچه دانسته شود بدان خالق از هر نوعی از فلک و آنچه را در بردارد از جواهر و اعراض :
زمین است و آب است و آنگه هوا
و باز آتش آمد به ترتیب راست
کهین عالم این را نهد فیلسوف
که زندان جان است و دام بلاست.
ناصرخسرو.
باز در عواقب کارهای عالم تفکری کردم. (کلیله و دمنه). و بباید دانست که اطراف عالم پر بلا و عذاب است. (کلیله و دمنه).
- عالم جبروت.؛ عالم سفلی. عالم عقلی. عالم علوی. عالم ملکوت. عالم لاهوت. رجوع به این کلمات شود.

عالم.

[لِ] (ع ص) خردمند. دانا. کسی که او را دانش باشد. مقابل جاهل. ج، عُلاّم و عالمون. (از اقرب الموارد) (از المنجد) (از منتهی الارب) :
چنین که کرد تواند مگر خدای بزرگ
که قادر است و حکیم است و عالم و جبار.
ناصرخسرو.
عالم که به جهل خود مقر شد
از جملهء صادقین شمارش.خاقانی.
اقوال پسندیده مدروس گشته و عالم غدار و زاهد مکار. (کلیله و دمنه).
گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود
تا اختیار کردی از آن این فریق را.
سعدی (گلستان).

عالم آب.

[لَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)نشأهء شراب و عالم شراب و حالت می نوشی. (غیاث اللغات) (آنندراج). حالت باده گساری. حالت می خوری. (از ناظم الاطباء) :
نیست باکم از فلک امشب که با او می خورم
عالم آب است پندارم که آبش برده است.
آشوب مازندرانی (از آنندراج).
ترا که عالم آئینه عالم آب است
چه احتیاج به تحصیل بادهء ناب است.
صائب.
ساقی چه دهی پند من این بزم شراب است
از گریه مرا منع مکن عالم آب است.
محمد قلی سلیم (از آنندراج).
هیچ منظوری ببزم می کشان چون شیشه نیست
عالم آب است آنجا سبزهء مینا خوشست.
کلیم (از آنندراج).

عالم آباد.

[لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغه بخش دورود شهرستان بروجرد. واقع در 25هزارگزی شمال دورود کنار راه مالرو کاغه به همیانه. ناحیه ای است واقع در جلگه معتدل. دارای 279 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عالم آباد.

[لِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان محلات واقع در 6 هزارگزی جنوب محلات متصل به جادهء دلیجان خمین، جلگه و آب و هوای آن معتدل است و 53 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و محصولات آن غلات، پنبه، صیفی است و شغل اهالی زراعت و سر راه ماشین رو واقع شده. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

عالم آرا.

[لَ] (نف مرکب) عالم آرای. آرایش دهندهء عالم. پیرایندهء جهان و زینت دهندهء آن. (ناظم الاطباء) : اگر رأی عالم آرای ملک اشارت فرماید بگویم. (سندبادنامه ص 276).
بی جمال عالم آرای تو روزم چون شب است
با کمال عشق تو در عین نقصانم چو شمع.
حافظ.

عالم آشوب.

[لَ] (نف مرکب) برهم زنندهء عالم. بمجاز آنکه مردمان را فریفتهء زیبائی خود سازد. بغایت زیبا. سخت خوش صورت و دلفریب :
پری پیکری بود محبوب من
بدو گفتم ای عالم آشوب من.
سعدی (بوستان).
گر در قیامتت هست این ناز عالم آشوب
خوش آفتی است در پیش هنگامه جزا را.
عرفی.

عالمانه.

[لِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)عاقلانه و خردمندانه و دانشمندانه. (ناظم الاطباء).

عالماً.

[لِ مَنْ] (ع ق) از روی علم. از روی دانش. با علم و اطلاع.

عالم ارواح.

[لَ مِ اَرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مقام و منزل ارواح. (ناظم الاطباء).

عالم اسباب.

[لَ مِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دنیا و مافیها. (آنندراج).

عالم افروز.

[لَ اَ] (نف مرکب) روشن کنندهء عالم. (ناظم الاطباء). افروزندهء جهان :
گل باغ شه عالم افروز باد
چراغ شبش مشعل روز باد.نظامی.
روزی و چه روز عالم افروز
روشن همه چشمی از چنان روز.نظامی.
و چهرهء مقصود چون روز عالم افروز روی نماید. (سندبادنامه ص 215).

عالم امر.

[لَ مِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)عالم ارواح و عالم ملائکه. (از غیاث اللغات). آنچه موجود شد. بدون سبب عالم امر گویند و گاه بجای عالم ملکوت عالم امر گویند. (تعریفات جرجانی).

عالم امکان.

[لَ مِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنچه غیر ذات خداست.

عالم بالا.

[لَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)آسمان. (ناظم الاطباء).

عالم بالا.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسله شهرستان خرم آباد. واقع در 22 هزارگزی باختری الشتر و هفت هزارگزی باختر. ناحیه ای است واقع در جلگهء سردسیر و مالاریائی. 180 تن سکنه دارد. از سراب و رمزیار مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوبات، لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه آن مالرو است و ساکنان ده از طایفهء یوسف وندند و زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عالم برزخ.

[لَ مِ بَ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مقام ارواح که مابین موت و قیامت است. (از غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به برزخ شود.

عالم پایین.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. واقع در 18هزارگزی باختر الشتر و هفت هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. ناحیه ای است واقع در جلگه هوای آن سرد و مالاریائی است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء رمزیار تأمین میشود محصولاتش غلات، حبوبات، لبنیات و اهالی، به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء یوسف وندند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عالم پناه.

[لَ پَ] (ص مرکب) ملجأ و پناه جهانیان. (ناظم الاطباء).

عالمتاب.

[لَ] (نف مرکب) تابنده و روشن کنندهء جهان. (ناظم الاطباء).

عالم تربیت.

[لَ مِ تَ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) زمان تربیت و تأدیب. (ناظم الاطباء).

عالم جان.

[لَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)عالم ارواح. || کنایه از دنیا و عالم سفلی. || عناصر اربعه را نیز گویند. (برهان) (آنندراج).

عالم جبروت.

[لَ مِ جَ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالم ذات قدیم را عالم جبروت گویند و عالم صفات حق را ملکوت نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). مقام ملائکه و عرش. (ناظم الاطباء). || حالت بزرگی و تکبر. || عالم عظمت و جلال اسمای صفات الهی. || مرتبهء وحدت که حقیقت محمدی است و تعلق به مرتبت صفات دارد. (ناظم الاطباء).

عالم جسمانی.

[لَ مِ جِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عالم طبیعت و ماده است. (شرح حکمة الاشراق ص157).

عالم حسی.

[لَ مِ حِسْ سی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عالم شهود و شهادت، در مقابل عالم غیب و عالم معقول. (شرح حکمة الاشراق صص 145 - 175).

عالم خاک.

[لَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دنیا باشد. (برهان) (آنندراج). || جسد آدمی. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

عالم خلق.

[لَ مِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کائنات و موجودات عالم جسمانی که در معرض کون و فساد و خلع و لبس اند و آن را عالم شهادت هم میگویند. (تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عالم دگر.

[لَ مِ دِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عالم دیگر. عالم آخرت. مقابل دنیا.

عالم دورنگ.

[لَ مِ دُ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از عالم دنیا است به اعتبار شب و روز. (برهان) (آنندراج). || کنایه از مردم منافق و دورو و غدار است. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

عالم دیگر.

[لَ مِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عالم دگر. جز این جهان. (ناظم الاطباء).

عالم ذوق.

[لَ مِ ذَ / ذُو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حالت شادمانی و خرمی. (ناظم الاطباء).

عالم ربوبی.

[لَ مِ رُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عالم عقل و معقولات است. (شرح حکمة الاشراق ص20).

عالم روحانی.

[لَ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عالم اشباح برزخی. (شرح حکمة الاشراق ص243).

عالم زمین.

[لَ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش کرج شهرستان تهران. واقع در 41هزارگزی شمال باختری کرج و 2هزارگزی شمال راه شوسهء کرج به قزوین. کوهستانی و هوای آن سردسیر است. 18 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عالم سوز.

[لَ] (نف مرکب) سوزندهء همه جهانیان. (ناظم الاطباء).

عالم شهادت.

[لَ مِ شَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جهان جسمانی و اجسام و مادیات است که عالم ملک و ناسوت هم گویند. (اسفار ج 3 ص 65). عالم خلق که عبارت است از عالم مادی مانند افلاک و عناصر و موالید که عالم ملک هم گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). این جهان که مشهود و محسوس است. (ناظم الاطباء).

عالم صباوت.

[لَ مِ صَ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سن طفولیت. (ناظم الاطباء).

عالم صغیر.

[لَ مِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد انسان است که جهان کوچکی است و منطوی است در آن جهان بزرگ و مقابل عالم کبیر است. (غیاث اللغات) (آنندراج). مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد که: در تفسیر عالم کبیر و صغیر اختلاف است، بعضی گویند عالم کبیر عالم فوق آسمانها است و عالم صغیر زیر آسمانها است و بعضی گویند عالم کبیر ملکوت سماوات است و عالم صغیر ملکوت زمین است و بعضی گویند عالم کبیر قلب و عالم صغیر نفس است و جمهور فلاسفه گویند عالم کبیر جهان وجود از آسمانها و زمین و مافیها است. و عالم صغیر انسان است چرا که هر چه در جهان امر است همان در عالم خلق است و هرچه در مجموع عالم خلق و امر است همان در ذات انسان است که عالم صغیرش خوانند زیرا که قالبش از عالم خلق است و روحش از عالم امر. (از کشاف اصطلاحات الفنون). صدرا گوید: موجودات جهان شهادت ک با یکدیگر ارتباط دارند و بعضی از بعضی دیگر متأثر و منتفع میشوند و همبستگی و ارتباط اشیاء آنها را مانند موجود واحدی کرده است (که هر چیزی بجای خویش نیکوست) و جهان بزرگ عالم کبیر است و مضاهی عالم صغیر است که انسان باشد و همانطور که اعضای انسان همه با یکدیگر بستگی دارند و مانند یک موجودند و موجودات جهان وجود بواسطهء ارتباطی که دارند مانند یک موجودند و اعضاء و جوارح و حواس ظاهره را معادلی است در عالم شهادت و عالم غیب معادل با مشاعر و قوای باطنهء انسان است. از عالم صغیر که انسان باشد به مملکت آدمیت و انسانیت و دارالخلافة ربانی تعبیر شده است. (از رسائل ملاصدرا ص290، 292، 294). و رجوع به اسفار ج3 صص 126 - 127 شود.

عالم صور.

[لَ مِ صُ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) موطن صور مقداری که اشباح برزخی است. عالم صور گویند و گاه مراد صور حسی است. (از اسفار ج1 صص 74 - 293).

عالم صوری.

[لَ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) این دنیا. (ناظم الاطباء).

عالم طبیعی.

[لَ مِ طَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد از عالم طبیعی مقابل مجردات و عقول است که عالم شهادت باشد. (از مبدأ و معاد ملاصدرا ص302). و رجوع به اسفار ج2 ص177 شود.

عالم طفولیت.

[لَ مِ طُ لی یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حالت بچگی. (ناظم الاطباء).

عالم ظلمانی.

[لَ مِ ظُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اصطلاح اشراقی است و مقابل عالم نورانی است و مراد عالم برازخ و اجسام و ماهیات است. (شرح حکمة الاشراق صص 157 - 277).

عالم عقلی.

[لَ مِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلاسفه قائل به سه عالمند: 1 - عالم عقل که گاه در مقابل عالم خارج است و در این صورت مراد عالم ذهن است و گاه در مقابل عالم ماده و یا نفس است که مراد عالم عقول مجرده است از عقل اول تا عقل دهم. 2 - عالم نفس که گاه نفس انسان و سایر قوای نفسانی است و گاه مراد نفوس فلکیه و کواکب است. 3 - عالم جرم که عالم ماده است اعم از فلکی و ارضی و زمان و زمانیات. (از اسفار ج 2 ص 173 و مبدأ و معاد ملاصدرا ص 320 و رسائل ملاصدرا ص151).

عالم علوی.

[لَ مِ عِ / عُ ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان و عالم بالا. (ناظم الاطباء). مقابل عالم سفلی است و مراد افلاک و اجرام فلکی و سماویات بطور مطلق است. (از شرح حکمة الاشراق صص 278 - 276).

عالم عنصری.

[لَ مِ عُ صُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد عالم عناصر و جسمانیات است که عالم عناصر گویند. (از شرح حکمة الاشراق ص 244، 137، 266، 290).

عالم غیب.

[لَ مِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آن جهان و جهان آینده. (ناظم الاطباء). مقابل عالم شهادت است. و مراد جهان معقول و مجردات نوریه است که غایب از عالم شهادت است و بالجمله عالم عقول و مجردات و اسماء و صفات حق تعالی است. و عالم آخرت را نیز عالم غیب گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عالم قدس.

[لَ مِ قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالم اسماء و صفات حق است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). صدرا گوید: عالم قدس عالم مجردات و عالم الهی است. رجوع به اسفار ج2 ص148 و رسائل ملاصدرا ص292 شود.

عالم کبیر.

[لَ مِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد جهان وجود است. روزگار و دهر و همهء جهان. (ناظم الاطباء). رجوع به عالم صغیر شود.

عالم کون و فساد.

[لَ مِ کَ نُ فَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دنیای فانی و عالم سفلی است. (برهان) (آنندراج). و از آن جهت عالم کون و فساد گویند که در معرض خلع و لبس صور است.

عالم گرد.

[لَ گَ] (نف مرکب) جهانگرد و سیاح. (ناظم الاطباء).

عالم گشا.

[لَ گُ] (نف مرکب) کشورگیر. جهانگشا.

عالم گشایی.

[لَ گُ] (حامص مرکب)جهانگشایی. کشورگیری :
برفتن دگرباره لشکر کشید
به عالم گشائی علم برکشید.نظامی.
به عالم گشائی فرشته وشی
نه عالم گشائی که عالم کشی.نظامی.

عالم گیر.

[لَ] (نف مرکب) جهانگیر. گیرندهء عالم. آنکه یا آنچه جهان را فراگیرد. (از ناظم الاطباء). مسخرکننده :
شوکت پور پشنگ و تیغ عالمگیر او
در همه شهنامه ها شد داستان انجمن.حافظ.

عالم گیرثانی.

[لَ رِ] (اِخ) پادشاه هند عزالدین محمد بن معزالدین بن بهادر شاه که به دستیاری غازی الدین خان بن نظام الملک در 1161 به شاهی رسید و به عالم گیر ثانی ملقب گشت و غازی الدین را وزارت داد. (از حدیقة العالم صص 96 - 97).

عالم لاهوت.

[لَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دربار آسمانی. (ناظم الاطباء). عالم صقع الهی و عالم سرمد و مرتبت ذات و احدیت است. رجوع شود به شرح منظومهء حاجی ص 183.

عالم مثال.

[لَ مِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالمی است لطیف تر نسبت به عالم اجسام و هر چه در این عالم به نظر می آید نظیر آن در عالم مثال موجود است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). صدرالدین شیرازی آرد: عالم مثال عبارت از عالم روحانی و جوهر نورانی است و شبیه به جواهر جسمانی است از جهت محسوس بودن و ذومقدار بودن و شبیه به جواهر مجرده است از جهت نورانی بودن و نه از جنس اجسام مرکب از مواد است و نه از جواهر مجردهء عقلی است. (از اسفار ج3 ص63). عالم برزخ. (ناظم الاطباء).

عالم مجردات.

[لَ مِ مُ جَرْ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالم عقول و نفوس. رجوع به عالم ملکوت شود.

عالم معقول.

[لَ مِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنچه متعلق به ذهن و ادراک عقل باشد. (ناظم الاطباء).

عالم معنی.

[لَ مِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنچه متعلق به معنی و حقیقت باشد و ناپدید و مخفی بود. (ناظم الاطباء). در مقابل عالم صور است و در اصطلاح صوفیه عبارت از ذات و صفات و اسماء است. (از آنندراج) (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عالم مفارقات.

[لَ مِ مُ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالم مجردات. رجوع به اسفار ج 1 ص 74 و مبدأ و معاد ص 343 شود.

عالم مقدار.

[لَ مِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مراد عالم مثال است. رجوع به عالم مثال شود. (از شرح حکمة الاشراق ص 243 و اسفار ج 1 ص 74 و مبدأ و معاد ملاصدرا ص 343).

عالم ملک.

[لَ مِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالم اجسام و شهادت است و گاه عالم وجود بطور مطلق و کلی اراده میشود. رجوع به اسفار ج3 ص65 و به عالم شهادت شود.

عالم ملکوت.

[لَ مِ مَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالم جبروت و عالم مجردات است. (ناظم الاطباء). ملاصدرا گوید: عالم شهادت مانند قشر است نسبت به عالم ملکوت و مانند قالب است به قیاس به عالم روح. عالم ملکوت مقابل عالم شهادت است. (از اسفار ج3 ص 66 و شرح منظومهء سبزواری ص 183 و رسائل ملاصدرا ص 151 و 283).

عالم ملکوت اسفل.

[لَ مِ مَ لَ تِ اَ فَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالم مثل معلقه و صور مقداری است. (رسائل ملاصدرا ص 151، 283). و رجوع به شرح منظومه ص 183 شود.

عالم ملکوت اعلی.

[لَ مِ مَ لَ تِ اَ لا](ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالم غیب و عالم مجردات محض و عقول است. (از شرح منظومه ص 183 و رسائل ملاصدرا ص 151). و رجوع به عالم غیب شود.

عالم ناسوت.

[لَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دنیای فانی و این جهان که ناپایدار است. (ناظم الاطباء).

عالم نفسی.

[لَ مِ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل عالم عقلی و هم عالم حسی است. (از رسائل ملاصدرا ص 151).

عالم نورانی روحانی.

[لَ مِ یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) عالم مجردات است. (از شرح حکمة الاشراق ص 157).

عالم نورد.

[لَ نَ وَ] (نف مرکب) طی کنندهء جهان. جهان نورد. تندرو. سریع : عنان بارگیر عالم نورد به جانب قصر زرد منعطف گردانید. (حبیب السیر ج 3 ص 352).

عالمون.

[لَ] (ع اِ) جِ عالم (در حالت رفع).

عالمة.

[لِ مَ] (ع ص) مؤنث عالم. رجوع به عالم شود.

عالم هیولی.

[لَ مِ هَ لا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عالم اجسام است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج).

عالمی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به عالم.

عالمیان.

[لَ] (اِ مرکب) جِ عالَمی، جهانیان. آنچه در جهان است : و جناح انعام و احسان او بر عالمیان گسترده. (کلیله و دمنه). تا عالمیان بدانند که چون با جگرگوشه و قرة العین ... (سندبادنامه ص 204).
چون علم لشکر دل یافتم
روی خود از عالمیان تافتم.نظامی.
حق تعالی او را به کرامت آن مخصوص گردانید و عالمیان در کنف عدل و رأفت و پناه احسان و عاطفت او آسوده گشتند. (فارسنامهء ابن البلخی ص21). رحمت عالمیان و صفوت آدمیان. (گلستان). شخصم به چشم عالمیان خوب منظر است.
(گلستان).

عالمین.

[لَ] (ع اِ) جِ عالم (در حالت نصبی و جری). رجوع به عالم و عالمون شود.

عالونی.

(اِخ) تیره ای از طایفهء عُکاّشهء هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

عالة.

[لَ] (ع اِ) جِ عائل. رجوع به عائل شود. (منتهی الارب). || (اِ) شتر مرغ. (المنجد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هر پوششی که از باران در زیر آن پناه آورند. (اقرب الموارد). باران گریز. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (المنجد).

عالة.

[عال لَ] (ع ص) مؤنث عال. (اقرب الموارد). ابل عالة؛ شتران دوباره آب خورنده. و منه المثل عرض علی سوم عالة؛ أی لم یبالغ بیعی، که فروشندهء کالا در وی مبالغه نکند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عاله.

[لِهْ] (ع اِ) زن سبک وزن که آهنگ مختلف نماید و بر یک راه نرود. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). طیاشه. (اقرب الموارد). || (اِ) شترمرغ. (منتهی الارب). نعامه. (اقرب الموارد).

عالی.

(ع ص) بلند، مقابل سافل. و منه أتیته من عالٍ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || رفیع و بلند. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). کلان. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). رجل عالی الکعب؛ مرد شریف. (منتهی الارب) :
اندک اندک علم یابد نفس چون عالی بود
قطره قطره جمع گردد و آنگهی دریا شود.
ناصرخسرو.
و آن درجت شریف و رتبت عالی. (کلیله و دمنه). || (اِخ) نامی از نامهای خدای متعال. || (ص) بزرگوار و فاضل. سرافراز. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح درایت و نزد محدثان عبارت است از سندی که در آن علو باشد و مقابل او نازل است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). سندی که سلسلهء آن کوتاه تر از دیگر اسناد باشد و با واسطهء کمتر نقل شود. || در اصطلاح معانی و بیان و نزد بلغا آن است که شاعر الفاظ فصیح در ترکیب چنان به جزالت ربط دهد که پنداشته آید که کلمه کلمه لطافت درجه درجه پذیرفته و پایه پایه در خوبی ارتقاء یافته و وی را اشعار از اشعار مردمان به مرتبت عالی تر بود که فصحاء به علو مرتبت او اقرار کنند. کذا فی مجمع الصنایع. (کشاف اصطلاحات الفنون ص1077).
- باب عالی؛ درگاه سلطان عثمانی را میگفتند.
- جاه عالی؛ عالی جاه. پایه و مرتبهء بلند. و رجوع به عالیجاه شود.
- درگاه عالی؛ درگاه شاه : قضات و صاحب بریدان درگاه عالی یا وی و نائبان وی باشند. (تاریخ بیهقی ص 264).
- دیوان عالی کشور؛ عالیترین مرجع قضائی. رجوع به دیوان ... شود.
- رأی عالی؛ رأی ثاقب و صائب و بلند : و رأی عالی چنین اقتضا میکند که... (تاریخ بیهقی ص271). و آنچه را رأی عالی بفرماید. (تاریخ بیهقی ص258).
- فرمان عالی؛ فرمان که از مافوق صادر شود : فرمان عالی رسید به خط بونصر مشکان. (تاریخ بیهقی).
- لفظ عالی؛ لفظ و گفتار شاه : و مثالها از لفظ عالی بشنود. (تاریخ بیهقی ص72).
- مجلس عالی؛ مجلس سلطان.
- همت عالی؛ همت بلند.

عالی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز. واقع در 28هزارگزی جنوب خاور اردکان و سه هزارگزی راه فرعی زرقان به بیضا و دارای 36 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عالی.

(اِخ) دهی است از دهستان برخون شهرستان بوشهر بخش خورموج شهرستان بوشهر. واقع در 126هزارگزی جنوب خورموج در ساحل خلیج فارس. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر، مرطوب و مالاریایی و 81 تن سکنه دارد. اهالی فارسی زبانند آب آن از چاه تأمین میشود و محصولاتش غلات و خرما است، و مردم آن به کشاورزی اشتغال دارند. راه آن شوسهء سابق بوشهر - لنگه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عالی آوازه.

[زَ / زِ] (ص مرکب)خوش آواز. خوش خوان :
که دیدت بر هیچ رنگین گلی
ز من عالی آوازه تر بلبلی.نظامی.
|| نامور. مشهور. بلندنام :
نظامی بدو عالی آوازه باد
به نظمی چنین نام او تازه باد.نظامی.

عالیات.

(ع ص، اِ) جِ عالیة. (اقرب الموارد). || چیزهای بلند و رفیع. (ناظم الاطباء).
- عتبات عالیات؛ آستانه های بلند که مراد قبور ائمهء عراق باشد. (ناظم الاطباء).

عالی اثر.

[اَ ثَ] (ص مرکب) بلند. رفیع. والا : مساحت مملکت اسکندر در نظر همت عالی اثرش تنگ تر از حوصلهء مردم بخیل است. (حبیب السیر ج4 از مجلد 3 ص 322).

عالی احمدان.

[اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان فرامرزان بخش بستک شهرستان لار. واقع در 45هزارگزی جنوب باختری بستک در دامنهء جنوبی کوه میرعباس. محلی است گرمسیر و مالاریایی و 515 تن سکنه دارد. آب آن از باران تأمین میشود. محصولاتش غلات و خرما دیمی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عالی انور.

[اَنْ وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء بابادی هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

عالی بخت.

[بَ] (ص مرکب) بلندبخت. کسی که بخت با وی باشد و در کارها موفق گردد.

عالی بر.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پایین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. واقع در 11هزارگزی جنوب ماهیدشت و 4هزارگزی جنوب خزل. ناحیه ای است واقع در دامنهء سردسیر و 175 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات، حبوبات، دیم و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد و در تابستان از خزل اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عالی بلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان. واقع در 14هزارگزی شمال خاوری سنقر واقع در کنار راه عمومی سنقر - خسروآباد. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و 140 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصولاتش غلات و حبوبات دیمی و توتون. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند و صنایع دستی آنان قالیچه، جاجیم، پلاس بافی میباشد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عالی بیگی.

[بَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء ملکشاهی است در پشتکوه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 68).

عالی تبار.

[تَ] (ص مرکب) عالی نسب. آنکه نسب عالی دارد.

عالیجاه.

(ص مرکب) عالی شأن. عالی رتبت. عالی قدر. آنکه مرتبت بلند و مقام بالا دارد. || از القاب احترام که اکثر در اول نوشته ها و نامه ها یا در سرپاکتها نویسند. (ناظم الاطباء) :
اطهر اشرف شه آل حسین بن علی
آنکه عالی جاه او هر روز عالیتر سزد.
سوزنی.
پادشاه عالیجاه یک دو هفته آنجا به اسب تاختن و... پرداخت. (حبیب السیر ج 3 ص 352).

عالی جعفری.

[جَ فَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء کیومرسی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 76).

عالی جناب.

[جَ / جِ] (اِ مرکب) لقبی است احتراماً که وزیران و بزرگان را بدان خطاب کنند.

عالی چنگی.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان باغک بخش اهرم شهرستان بوشهر. واقع در 23هزارگزی شمال باختر اهرم و کنار راه فرعی بوشهر به اهرم. واقع در جلگه، گرمسیر، مرطوب و مالاریایی است و 742 تن سکنه دارد. آب آن از چاه تأمین میشود. محصولاتش غلات، خرما و تنباکو و مردم به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عالی حسینی.

[حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان باغک بخش اهرم شهرستان بوشهر واقع در 18هزارگزی جنوب اهرم. ناحیه ای است واقع در جلگه، گرمسیر و مالاریایی. 200 تن سکنه دارد. آب آن از چاه تأمین میشود. محصولاتش: غلات، خرما و دیمی است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عالی حضرت.

[حَ رَ] (اِ مرکب) آنکه مقام بالا دارد. (ناظم الاطباء). رجوع به عالیجناب شود.

عالی ذکر.

[ذِ] (ص مرکب) آنکه همواره نام او بخوبی برده شود : و دائم موقر و محترم و عالی الذکر و نافذ الامر و مهیب و مطاع و سرور و دین پرور باد. (تاریخ قم ص 4).

عالی رأی.

[رَءْیْ] (ص مرکب) آنکه او را رأی ثاقب باشد.

عالی رتبه.

[رُ بَ / بِ] (ص مرکب)عالی مرتبت. آنکه را مقام بالا و برتر باشد.

عالی سر.

[سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان پائین بخش طالقان شهرستان تهران. واقع در 21هزارگزی باختری شهرک، کنار راه عمومی مالرو قزوین. کوهستانی و سردسیر. 82 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات، لوبیا، سیب زمینی، شغل اهالی زراعت صنایع دستی کرباس و گلیم و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عالی سرای.

[سَ] (اِ مرکب) قصر سلطنتی و سرای پادشاهی و حرم خانه. (ناظم الاطباء).

عالیشاء .

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 36هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. دامنه و گرمسیری است و 5 تن سکنه دارد. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عالی شاخ.

(ص مرکب) شاخ بلند. دارای شاخه های دراز :
به که با این درخت عالی شاخ
نشود دست هر کسی گستاخ.نظامی.
به درختی سطبر و عالی شاخ
سبز و پاکیزه و بلند و فراخ.نظامی.

عالیشان.

(ص مرکب) عالیشأن. خداوندِ مرتبت اعلی. || از القاب پادشاهی. || بسیار نجیب. || باجلال. بلند مرتبت. (ناظم الاطباء). عالی مقام و دانشمند بزرگ : مورخان عالیشأن بر این منوال مسطور گردانید. (حبیب السیر ص123).

عالیشان.

(اِخ) دهی است از دهستان چری بخش حومهء شهرستان قوچان. واقع در 36هزارگزی جنوب باختری قوچان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر که 72 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات و اهالی به کشاورزی و مالداری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عالی شرف.

[شَ رَ] (ص مرکب) آنکه شرف عالی دارد :
صانع زرین عمل مهتر عالی شرف
در ید بیضا رسید دست عمل ران او.خاقانی.

عالی شرف.

[شَ رَ] (اِخ) نامش میرزا محمد حسین خلف صدق میرزا محمد. کلانتر سابق فارس و از اجلهء سادات آن سامان است. او را اخلاق نیکو بود و محضرش مجمع شعرا و عرفا و فضلاء و در حدود 1236 ه . ق. درگذشت. و به قول صاحب آثار العجم در 1243 در قید حیات بود. غالب اشعارش غزل بود و از جمله اشعار اوست در وصف قلعهء شریفهء مشهد مقدس حضرت حسین:
این نغز باره چیست که از بس شکوه و فر
گوئی برون نموده ز جیب سپهر سر
این سد طرفه چیست که از غایت علو
کیوان بدامنش بود از فرق بی سپر.
(مجمع الفصحاء ج 2 ص 351).
و رجوع به ریحانة الادب شود.

عالی شیرازی.

[یِ] (اِخ) میرزا محمد شیرازی متخلص به عالی و ملقب به نعمت خان و بعد به دانشمندخان. یکی از شعرای قرن 12 هجری و معاصر سلطان اورنگ زیب و پسر او بهادر شاه بوده است. او به امر محمد بهادر شاه شاهنامه را در احوال وی بنظم درآورد که در ابتداء آن پنج رباعی سروده است. حاوی تاریخ وفات اورنگ زیب و مدت سلطنت و عمر وی. نعمت خان در تاریخ 1120 درگذشت. و او راست اشعار بسیار و دیوان و رسائلی چند مانند: نعمت عظمی، جنگنامه، حسن و عشق، و دو نامهء محاصرهء حیدرآباد و غیره. (الذریعة ج 9 ص 677).

عالی طیب.

[طَیْ یِ] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از ایلات کوه گیلویهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

عالی قاپو.

(اِخ) نام قصری است از قصور صفویه واقع در میدان شاه اصفهان. و دارای بنای عالی و مرتفع و تاریخی است که همه ساله مسافران و سیاحان خارجی از آن دیدن میکنند و بنابر مشهور تکمیل آن به دست شاه عباس بوده است. رجوع به اصفهان شود.

عالی قدر.

[قَ] (ص مرکب) بلندمرتبت. والامقام. بزرگوار. از القاب احترام که در اول نوشتجات و در سر پاکتها نویسند. (ناظم الاطباء).

عالی کردستانی.

[یِ کُ دِ] (اِخ) میرزا محمد حسین عالی کردستانی. یکی از شعرای عرفان مشرب بود و از اشعار اوست:
دل رفت و کسی نیست مرا واقف اسرار
جزآنکه چو من نوسفری داشته باشد.
(مجمع الفصحاء ج 2 ص 351).

عالی گهر.

[گُ هَ] (ص مرکب) پاک نژاد. شریف نسب : منظور نظر صاحبقران عالی گهر گشت. (حبیب السیر ص 125). || (اِ مرکب) گوهر گران بها. (ناظم الاطباء).

عالی مآثر.

[مَ ثِ] (ص مرکب) صاحب آثار عالیه : صاحبقران عالی مآثر بدانجا رسید. (حبیب السیر ج 3 ص 155).

عالی محل.

[مَ حَ] (ص مرکب) آنکه او را محل و مقام بالا است. والاجاه :
نگه کرد سلطان عالی محل
خودش در بلا دید و خر در وحل.
سعدی (بوستان).

عالی محمود.

[مَ] (اِخ) علی محمد خانی. یکی از طوائف هفت لنگ بختیاری که در مال امیر سوسن سکنی دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

عالی مرتبت.

[مَ تَ بَ] (ص مرکب) آنکه مرتبت عالی دارد.

عالی مرتبت گردیدن.

[مَ تَ بَ گَ دی دَ] (مص مرکب) مقام عالی و رفیع بدست آوردن.

عالی مرد.

[مَ] (ص مرکب، اِ مرکب) طالب مولی که دنیا و عقبی را در خیال هم نیارد. (آنندراج).

عالی مشرب.

[مَ رَ] (ص مرکب) آنکه مشرب خوب دارد. خوش مشرب. بلندنظر :
حافظ ار بر صدر ننشیند ز عالی مشربیست
عاشق دردی کش اندر بند مال و جاه نیست.
حافظ.

عالی مقام.

[مَ] (ص مرکب) عالیجاه. بلندمرتبت. آنکه مقام رفیع و بالا دارد : در سلک سایر خدام عالی مقام تنظیم گردید. (حبیب السیر ج 3 ص 352).
راز درون پرده ز رندان مست پرس
کاین حال نیست زاهد عالی مقام را.حافظ.

عالی مقدار.

[مِ] (ص مرکب) بزرگوار. از القاب احترام است که در اول نامه و پاکتها نویسند. (ناظم الاطباء).

عالی مکان.

[مَ] (ص مرکب) آنکه منزلت و مقام رفیع دارد. آنکه مکان شریف دارد. عالیقدر. عالیجاه :
بگشا ز بال همت عالی مکان گره
تا کی شوی چو بیضه در این آشیان گره.
صائب (از آنندراج).

عالی منزلت.

[مَ زِ لَ] (ص مرکب) آنکه منزلت شریف دارد. بزرگوار : یعنی حضرت عالی منزلت ممالک مدار متعال منقبت معالی دثار. (حبیب السیر ج3 ص1).

عالی نژاد.

[نِ] (ص مرکب) آنکه اصل و نسب عالی دارد. عالی گهر. عالی تبار :
امیر جهانگیر عالی نژاد
چون پا بر سریر ایالت نهاد.
(حبیب السیر ص125).

عالی نسب.

[نَ سَ] (ص مرکب) آنکه او را نسب عالی باشد. عالی تبار : نظر همت این پادشاه عالی نسب متعالی حسب. (سندبادنامه ص 244).
اصل گهر از خلیفه داریم
عالی نسبیم اگر یتیمیم.خاقانی.

عالی و جمالی.

[وَ جَ] (اِخ) جزء طائفهء هفت لنگ از ایل بختیاری ایران است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 5).

عالی ود.

[وَ] (اِخ) شعبه ای از طایفهء عالی انور هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

عالیوند.

[وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء کیومرسی ایل چهارلنگ بختیاری. رجوع به تل ریزی شود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عالیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث عالی. (اقرب الموارد). || (اِ) نوک سرنیزه یا سر آن یا نصفش که متصل به سنان است. (المنجد) (مهذب الاسماء). || (اِخ) زمین مافوق نجد تا متصل به تهامه و تا سرحد مکهء معظمه و آن حجاز است و دِه هاست بر سواد مدینه و آن را عوالی خوانند. نسبت بسوی عالی و عُلوی از جهت آنکه «عالیة الشی ء» بلندترین از چیزی را گویند. (منتهی الارب) (آنندراج). || سرزمین حجاز که مشتمل است بر بلاد واسعه و مواضع شریفه، و یا آن قسمتی که از رمه تجاوز میکند تا مکه و یا مشتمل است بر همهء آن قسمتی از قریه ها و آبادیهای مدینه که از طرف نجد تا تهامه یافت میشود و قسمت واقعه در مابین را سافله گویند. (معجم البلدان ج 6 ص 10). || (ص) حروف عالیه و عالیات عقول و نفوس طولیه و عرضیه اند که کلمات الله التامات هم گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج 1 ص 357). رجوع به حروف عالیه شود.
- مدارج عالیه؛ درجه های بالا.
- مدارس عالیه؛ دانشکده ها و دانشگاهها.
- مقامات عالیه؛ مقامات بالا.

عالیة.

[یَ] (اِخ) مؤلف حبیب السیر آرد که: بقولی نام دختر علی النقی (ع) عالیة بوده است. (حبیب السیر ج 2 ص 98).

عالیة.

[یَ] (اِخ) نام دختر هارون الرشید بود. (حبیب السیر ج 2 ص 236).

عالی همت.

[هِمْ مَ] (ص مرکب) آنکه همت عالی دارد. بلندهمت و شریف. بزرگوار. کریم و سخی. جوانمرد. (ناظم الاطباء) :
گر از شمشیر برگردی نه عالی همتی سعدی
تو کز نیشی بیازردی نخواهی انگبین رفتن.
سعدی.

عالی همتی.

[هِم مَ] (حامص مرکب)بلندهمتی. جوانمردی. سخاوت. (ناظم الاطباء). رجوع به عالی همت شود :
ز عالی همتی گردن برافراز
طناب هرزه از گردن بینداز.نظامی.

عام.

[عام م] (ع ص، اِ) مقابل خاص. (منتهی الارب) (المنجد) (اقرب الموارد). || همگانی. همگان. تمام مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) :
ناممکن است این سخن بر خاص
لفظی است این در میانهء عام.فرخی.
مجوی از وحدت محضش برون از ذات او چیزی
که او عامست و ماهیات خاص اندر همه اشیاء.
ناصرخسرو.
و آگاه کن ای برادر از غدرش
دور و نزدیک و خاص و عامش را.
ناصرخسرو.
در آن مجلس که بهر عام کردند
میی همچون شفق در جام کردند.نظامی.
تکاپوی ترکان و غوغای عام
تماشاکنان بر در و کوی و بام.سعدی.
|| تمام، هرچه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). || نادان. در تداول مردم عوام یعنی مردم جاهل و نادان :
سلام کن ز من ای باد مر خراسان را
مر اهل فضل و خرد را نه عام و نادان را.
ناصرخسرو.
عام نادان پریشان روزگار
به ز دانشمند ناپرهیزکار.سعدی (گلستان).
اندر آیینه چه بیند مرد عام
که نبیند پیر اندر خشت خام.مولوی.
با زاهد بی ذوق مگو سر انا الحق
اسرار سلاطین چو به عامان نتوان گفت.
اسیری لاهیجی.
- اسم عام؛ در مقابل اسم خاص که در عربی علم گویند.
- بار عام؛ ملاقات عمومی. اجازهء همگانی :
زمین را زیر تخت آرام داده
برسم خاص بار عام داده.نظامی.
- شارع عام؛ راه عمومی.
- وقف عام؛ در مقابل وقف خاص. رجوع به وقف شود.

عام.

(ع اِ) سال. ج، اَعوام. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد) (غیاث اللغات) (آنندراج) (منتهی الارب) :
تا عام نام سال بود شهر نام ماه
اقبال را نظر بسوی شهر و عام نیست.

عام ارمل.

[مِ اَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)سال اندک باران. (مهذب الاسماء).

عام البلوی.

[عامْ مُلْ بَ] (ع ص مرکب)مبتلا به همگان. گرفتاری همگانی.

عام الجحاف.

[مُلْ جُ] (اِخ) سال هشتادم هجری بود که سیلی برخاست و خانه های مکه و رکن را فراگرفت. (کامل ابن اثیر ج 4 ص 219).

عام الحزن.

[مُلْ حُ] (اِخ) سال دهم بعثت که ابوطالب عم حضرت رسول و سی و پنج روز بعد خدیجه کبری زوجهء آن حضرت درگذشتند و پیغمبر از فوت آن دو بسیار محزون شدند از آن جهت آن سال را عام الحزن نامیدند. (منتخب التواریخ خراسانی چ 1 ص 30).

عام الخصب.

[مُلْ خِ] (اِخ) سالی که ابوجعفر منصور عبدالله بن علی به حج شد و از بسیاری احسان و انعام که با حجازیان کرد آن سال را عام الخصب نام نهادند. (تجارب السلف ص 105).

عام الفیل.

[مُلْ] (اِخ) سال 570 م. است و بدین سال رسول (ص) تولد یافت و از آن رو آن را عام الفیل خوانند که ابرهه با لشکریان خود که فیل سوار بودند به قصد ویران کردن کعبه روان شدند. در تاریخ بلعمی آمده است که: سبب این آن بود که چون نجاشی از ابرهه خشنود شد و پادشاهی یمن بدو گذاشت ابرهه شاد شد و خدای تعالی را شکر کرد و خواستها به درویشان داد و کلیساها به هر شهری در شهرهای یمن بنا نهاد و یکی کلیسا به صنعا اندر بنا کرد و آن را ذوالعکس نام کرد و خبر آن به جهان اندر پراکند و به نجاشی نامه کرد که من یکی کلیسا برآوردم به نام ملک که اندر جهان آن را همتا نیست. شکران را که خدای تعالی ملک را بر من رحیم کرد و صورت آن پیش وی فرستاد و همه روم و شام هر کجا ترسا بودند آنجا آمدند و خبری دیدند که هرگز چنان ندیده بودند و نشنیده و هر کسی آنجا قربانی کردند و آن کلیسا را خواسته دادند و خبر به قیصر روم بردند و او نیز آنجا چیزها فرستاد و نامه کرد به نجاشی که آن کاردار تو خبری کرده است در یمن که هرگز کس نکرده است و فخر آن تراست و همه جای به جهان اندر چنان بنا نیست و هیچ جای چنان کلیسا نیست. نجاشی شاد شد بدان و به ابرهه نامه کرد به آزادی و ابرهه بسوی نجاشی نامه کرد که به عرب اندر مکه خانه است و گویند خانهخداست و مردمان آنجا حج کنند و گرد آن طواف کنند و این کلسیا که من کردم از آن صدهزار بار نیکوتر است و من ترسایان یمن را بفرمایم تا این کلیسا را حج کنند و عرب را بفرمایم تا حج خویش از آن خانه اندر آرند تا فخر آن جاودانه ملک را بود. نجاشی بدین سخن شاد شد و ابرهه به یمن ترسا بود و جهودان را فرمود تا اندر آن خانه نماز کردند و از عرب دو برادر آمده بودند از بنی سلیم بسوی ابرهه، ابرهه ایشان را نیکو داشتی چون تدبیر آن کرد که عرب را به حج کلیسا خواند و از کعبه باز دارد و ابن محمد خزاعی را (یکی از آن دو برادر) نیکوئی کردی و ملک عرب بدو داد و بادیه و حجاز و امیری مکه و تاج بر سرش نهاد و به مکه فرستاد و بفرمود تا عرب را بفرماید تا به حج بدان کلیسا آیند و بگوید که این کلیسا از آن خانهء کعبه نیکوتر و فاضلتر است که ایشان در آن خانه بتان دارند و آن را پلید کردند و این کلیسا کس پلید نکرده است و محمد خزاعی با برادرش قیس برفت با قوم خویش و خبر به مکه آمد و ریاست مکه به قریش. و همه بطون قریش بنی کنانه را بود و ایشان عبدالمطلب را رئیس کرده بودند در مکه بر قریش. چون محمد خزائی بقبیلهء بنی کنانه آمد ایشان مردی را فراز کردند از بنی هذیل نام وی عرقة بن عیاض تا او را نیزه بزد و بکشت و برادرش قیس بجست و به نزدیک ابرهه شد به یمن و خبر او بگفت ابرهه گفت مرا کس چه باید که ایشان را بدین دین خواند بروم و آن خانه ویران کنم تا بیچاره بمانند و اگر خواهند و اگر نه اینجا آیند و بنی کنانه را بکشم پس سپاه کرد از یمن پنجاه هزار مرد و قصد کرد که به مکه رود... عرب بادیه چون از این قصد آگاه شدند کس فرستادند تا آن کلیسا بیند. او شب را به قصد نماز در کلیسا بماند و نیمه شب در و دیوار آن را ملوث کرد چون صبحگاه شد مردم برای نماز آمدند آن وضع را دیدند و خبر به ابرهه دادند سوگند یاد کرد که خانهء کعبه را ویران کند و به دستور نجاشی ابرهه با لشکریان خود سوار پیلان شدند و به طرف حجاز روان شدند. چون خبر به عبدالمطلب رسید هزار سوارعرب برای مصاف فرستاد. وی از اعراب بسیار را بکشت و دو نفر را اسیر کرد و سرانجام چون به مکه رسیدند مرغانی کوچک به نام ابابیل با سنگ ریزه که در منقار داشتند به آسمان پرواز کردند و آن سنگها بر سر آنها رها کردند و بدن آنها سوراخ گردید و بدین ترتیب ابرهه و لشکریانش به قتل رسیدند. (از تاریخ بلعمی ترجمهء تاریخ طبری خطی). و در قرآن است: «ألم تر کیف فعل ربک باصحاب الفیل». (سورهء فیل آیهء اول). رجوع شود به تفسیر ابوالفتوح ج 1 ص 260.

عام المجاعة.

[مُل مَ عَ] (ع اِ مرکب) سال قحط.

عام المنفعة.

[عام مُلْ مَ فَ عَ] (ع ص مرکب) کارهائی که برای عام سود بخشد. چیزی که به همه بهره رساند و شامل همه مخلوق گردد. (ناظم الاطباء).

عام پسند.

[پَ سَ] (ن مف مرکب) آنچه قبول عامه دارد. آنچه مقبولیت عامه دارد. همگان پسند. مردم پسند.

عامد.

[مِ] (ع ص) قصدکننده. آهنگ کننده. (اقرب الموارد) (المنجد).

عامداً.

[مِ دَنْ] (ع ق) قصداً و از روی قصد و دیده و دانسته. (ناظم الاطباء).

عامدة.

[مِ دَ] (ع ص) مؤنث عامد. لیلة عامدة؛ یعنی شب دراز. (اقرب الموارد) (المنجد).

عامر.

[مِ] (ع ص) آبادکننده. (اقرب الموارد) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). || آباد و معمور. (ناظم الاطباء). و بر این تقدیر عامر به معنی معمور باشد چون دافق بمعنی مدفوق. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث). || زیارت کننده. ج، عمار. (آنندراج) (منتهی الارب). || اقامت کننده در محل معمور. (اقرب الموارد) (المنجد). || ساکن خانه. (منتهی الارب). زیاد عمر کننده. || بسیار و فراوان. (ناظم الاطباء). || (اِ) بچهء کفتار. ام عامر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (المنجد). || مار از جهت طول عمر. عوامر البیوت: هی الحیات. (المنجد) (منتهی الارب). || نام مردی است. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (آنندراج).

عامر.

[مِ] (اِخ) جد جاهلی است پسران او بطنی از لواثه از قیس عیلان یا از بربرند و منزل و مأوای آنان به بهنسا از دیار مصر بوده است. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) بطنی است بزرگ از بنی کلب. (معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) از قبائل عرب در جزائرند و مرکز آنها میان و هران و تلمسان است. (معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) عشیره ای است که در زمانهای قدیم به ناحیه کورة به منطقهء عجلون سکونت داشته و اکنون در قراء رحابا و کفرالماء پراکنده اند. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) عشیره ای است معروف به بوعامر، در اماکن متعدد در عراق که در نجف و رزازة و یوسفیه پراکنده اند و شغل آنان تربیت گاومیش است عدهء نفوس آنها بالغ بر شش هزار است. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) عشیرهء درزیه است مقیم در جبل حوران. اصل آن عشیره از آل ایوب به جبل اعلی از توابع حلب بوده است. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) عشیره ای است که معروف به عیال عامرند. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) بطنی است از قبیله سُبَیع مقیم عارض. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) عشیرهء بزرگی است از فضل از طوقه از بنی صخره یکی از قبائل بادیهء شرق اردن. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) بطنی است از کلاب بن ربیعة بن عامربن صعصعة بن معاویة بن بکربن هوازن منصوربن عکرمة بن خصفة بن قیس بن عَیلان از عدنانیه. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) بطنی است از آل ربیعه به شام و منزل و مأوای آنان در بادیة الشام است. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) بطنی است از سعدبن عمر بن خُزاعة بن ربیعة بن حارثة بن عمرو مُزَیقیاء از غسان از ازد از قحطانیه. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) قبیله ای است از بنی ضَیّه از عدنانیه. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) عشیره ای است از آل عمر از آل کثیر یکی از قبائل حضرموت. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) بطنی است از خفاجة بن عمر بن عُقیل بن کعب بن ربیعة بن عامربن صعصعة بن معاویة بن بکربن هوازن بن منصوربن عکرمة بن خصفة بن قیس بن عیلان از عدنانیه. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) یکی از قبایل عشیرالکبیرة است. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) (متوفی به سال 7 ه . ق.) ابن الاکوع یا عامربن سنان الاکوع بن عبدالله بن بشیر الاسلمی. از شعرای عرب بود و او را صحبتی بود و تا جنگ خیبر بزیست. در آن جنگ یکی از یهودیان را به قتل رساند و به واسطهء جراحتی که از روی خطا به خود وارد آورد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) مکنی به ابوعبیدة بن جراح صحابی است که نامش عامربن عبیداللهبن الجراح است منسوب بجد. (منتهی الارب). رجوع به ابوعبید جراج شود.

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن ثعلبة. بطنی است از کنانة از عدنانیة و آنان بنوعامربن ثعلبة بن حارث بن مالک بن کنانة بن خُزیمة معدبن عدنان بودند. (از معجم قبائل العرب). و رجوع به الاعلام زرکلی شود.

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن حارثة بن الغطریف الازدی... ملقب به ماء السماء بوده. از یمن مهاجرت کرد و در بادیة الشام سکونت گزید و پسران او را بنوماء السماء نامند. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به معجم قبائل العرب شود.

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن حفص ابوالیقظان ملقب به سحیم. عالم به انساب بود. او راست: اخبار تمیم و کتاب النسب الکبیر. وی به سال 190 ه . ق. وفات یافته است. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن حنیفة بن لجیم از بنی بکربن وائل از عدنان. جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن داود از بنی طاهر. امیرعدن و از بقایای بنی طاهر بود که در یمن فرمانروایی داشتند و به سال 945 ه . ق. بدست سلیمان پاشا به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن ذَبیان بطنی است از بکربن وائل از عدنانیه و آنان بنو عامربن ذبیان بن کنانة اند. (از معجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن ذُهل بن ثعلبة، از بنی بکربن وائل از عدنان. جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن ربیعة بن عامربن صعصعة از هوازن از عدنانیة. جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن سعدبن مالک بن النخع از قحطان جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن صالح بن عبدالله الزبیدی فقیه و عالم به حدیث و انساب و ایام و اشعار عرب بوده شعر هم می سرود. وی زادگاهش مدینه و ساکن بغداد بود و به سال 152 ه . ق. در همانجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن صعصعة بن معاویة بن بکر از قیس عیلان از عدنانیة. جد جاهلی است. از فرزندان او بطون بسیاری یاد کرده اند. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن ضُبارة المری. از قائدان و سواران بود. مروان بن محمد برای جنگ با شیبان خارجی او را نزد خود طلبید و هفت هزار تن را در اختیار وی گذاشت عامر با لشکر مزبور به پیکار شیبان رفت و شیبان پس از چندین نبرد منهزم شد آنگاه عامر برای پیکار با عبدالله بن معاویة الطالبی به دستور ابن هبیره با 50 هزار سوار بجنگ قحطبة بن شیب به اصفهان وارد و از لشکران قحطبه که 20 هزار تن بودند شکست خورد. وی عاقبت در سال 131 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن طُفیل بن مالک بن جعفر العامری از بنی عامربن صعصعة. از شعرا و بزرگان عرب در جاهلیت بود. مولد و منشأ او به نجد بوده است. او مردی بود با جود و کرم که به امر او همواره در بازار عکاظ بواسطهء جارچی آمادگی خود را جهت هرگونه خدمت به مردم اعلام میداشت او در سنین پیری اسلام را درک نمود و در مدینه خدمت حضرت رسول رسید حضرت او را به اسلام دعوت کرد او شرائطی داشت که از جمله بعد از حضرت ولی امور باشد و آخر الامر تسلیم نشده و بدون نتیجه بازگشت و در ضمن راه در سال 11 ه . ق. وفات یافت و در ریحانة الادب است که در سال 632 م. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به ریحانة الادب شود.

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن ظرب العدوانی حکیم و خطیب و از رؤسای جاهلیت بوده و او را ذوالحلم نیز میگفتند وی در میان اعراب نفوذ خاصی داشته است. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عبدالله، مکنی به ابوبرده از قضات کوفه بود و او را کرم و جود و محاسن بسیاری بوده است. وی به سال 103 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عبدالله بن شراحیل الشعبی الحمیری. مولد و منشأ آن کوفه و از یاران و ندمای عبدالملک بن مروان و از رجال حدیث و ثقات و فقهاء و شعرا بود. وی را عمر بن عبدالعزیز به قضاوت برگزید. تولد وی سال 19 ه . ق. بود و به سال 103 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالله ملقب به ابوعبیدة جراح. رجوع به ابوعبیدهء جراح شود.

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عبدری یا عامربن عمروبن وهب القرشی العبدری یکی از رجال شریف و بزرگوار و ادیب اندلس بوده و مقبرهء عامر را به قرطبه بدو نسبت دهند. وی به سال 138 ه . ق. بدست یوسف بن عبدالرحمان الفهری به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عبدالوهاب. رجوع به ظافرصلاح الدین عامر الظافر در این لغت نامه و الاعلام زرکلی شود.

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عبدی مناة بطنی است. از کنانة بن خزیمه از عدنانیه که به نام بنوعامربن عبدمناة بن کنانة بن خزیمة بن مدرکة بن الیاس خوانده میشدند. (ازمعجم قبائل العرب).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عُذرة بن زید از بنی کلب از قحطانیه جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن علی بن محمد الحسینی الزیدی. امیر یمانی از فضلاء و شجعان و ساکن شبام یمن بود با پسر برادر خود قاسم بن محمد قیام کرد و با ترکان جنگید و پیکارهای وی با ترکان در کوکبان مشهور است و آخرالامر بدست یاران کدخدا سنان افتاد و به امر وی پوست او را کندند و پر از کاه کردند و در کوکبان و شبام گرداندند. قتل وی به سال 1008 ه . ق. اتفاق افتاد. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عَمارة بن خزیم الناعم بن عمروبن الحارث الغطفانی المری، مکنی به ابوالهیذام. رئیس مضریه در شام و یکی از سواران عرب بوده است. ابن اثیر از او داستانها آورده است. وفات وی به سال 182 ه . ق. افتاد. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عوف بن بکر از بنی عذرة از کلب از قحطان و جد جاهلی است و فرزندان وی را بنو المزمم گویند. (از الاعلام زرکلی چ 1). و رجوع به معجم قبائل العرب شود.

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عوف بن کعب، از کنانة از عدنان جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن عوف بن مالک از بنی عامربن صعصعه از هوازن از عدنان جد جاهلی است. مسکن خاندان وی در نواحی بصره بود و در اواسط قرن 7 ه . ق. مالک سرزمین بحرین و یمامة شدند. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن غیلان بن سلمة بن ثقفی یکی از صحابیان است که بعد از فتح طائف اسلام آورد و به همراهی خالدبن ولید به شام رفت و یکی از سواران قبیلهء ثقیف بود و به سال 18 ه . ق. به مرض طاعون مرد. (از الاعلام زرکلی).

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن وائله. رجوع به ابوطفیل در این لغت نامه و الاعلام زرکلی شود.

عامر.

[مِ] (اِخ) ابن هِلال بن صعصعة بن عامر از قیس عیلان از عدنانیه. جد جاهلی است، بطون رفاعه و بنوحجیر و بنوغریر از نسل وی بودند، که مسکن آنان در بعضی از قراء اخمیمیه از دیار مصر بود. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به معجم قبائل العرب شود.

عامر عنزی.

[مِ رِ عَ] (اِخ) عامربن ربیعة بن کعب العنزی از صحابیان و ولات است. وی در تمام جنگها حضرت رسول را همراهی کرد و هم او را عثمان بن عفان در موقع مسافرت به مکه جانشین خود قرار داد. و او راست: 22 حدیث در صحیحین مسلم و بخاری و از صحابیانی است که ناظر شورش مردم بر ضد عثمان بود و چند روزی بعد از قتل عثمان در 33 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عامرة.

[مِ رَ] (ع ص) مؤنث عامر. آبادکننده. (آنندراج) (منتهی الارب). || معمور. آباد. || به مجاز، انباشته و پر : به اندک زمانی آن مال بسیار را بخزانهء عامره میرسانیم. (حبیب السیر ج 3 ص 352). || مار. (از اقرب الموارد). و رجوع به عوامرالبیوت و عامر شود.

عامری.

[مِ] (ص نسبی) منسوب به قبیلهء بنی عامر از قبائل عرب است که سرسلسلهء ایشان عامربن صعصعة بن معاویة بن بکربن هوازن بود و این عنوان عامری در رجال لقب ابان بن کثیر و احمدبن رشید و اسماعیل بن جعفر و حاشدبن مهاجربن و حبة بن بعلبک و حسین بن عثمان و عبیدبن کثیر و عثمان بن عیسی و جمع بسیاری دیگر است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 51).

عامری.

[مِ] (اِخ) لبیدبن ربیعة بن مالک. رجوع به لبید شود.

عامری.

[مِ ] (اِخ) یحیی بن بکر عامری یمنی ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوزکریا از فضلاء و محدثان عامه بود. وی به سال 893 ه . ق. درگذشت. از تألیفات او است: بهجة المحافل فی السیر و المعجزات و الشمائل. (ریحانة الادب). و رجوع به معجم المطبوعات ج 2 ص 1261 شود.

عامری.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان ساحل بخش اهرم شهرستان بوشهر. واقع در 33 هزارگزی جنوب باختر اهرم در ساحل دریا، کنار راه ساحلی سابق. محلی است جلگهء گرمسیر، مرطوب و مالاریایی. 416 تن سکنه دارد. آب آن از چاه تأمین میشود و محصولات آن غلات دیمی و خرماست. اهالی به کشاورزی و صید ماهی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عامری.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان لیراوی بخش دیلم شهرستان بوشهر. واقع در 12هزارگزی شمال دیلم و شش هزارگزی ساحل در کنار راه فرعی دیلم به هندیجان. محلی است جلگهء گرمسیر، مرطوب و مالاریایی و 500 تن سکنه دارد. آب آن از چاه تأمین میشود. محصولات آن غلات دیم و سبزیجات است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عامریون.

[مِ ری یو] (اِخ) منسوب به عامربن کنانة اند. (از صبح الاعشی ج1 ص351). و رجوع به عامری شود.

عامریه.

[مِ ری یَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم، واقع در 20هزارگزی جنوب خاوری راین و 15هزارگزی باختر راه شوسهء بم به کرمان. 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عامص.

[مِ] (ع اِ) خامیز که نوعی از طعام باشد که از گوشت و پوست گوساله ترتیب دهند یا شوربای سکباج که سرد نموده روغن دور سازند. (منتهی الارب) (آنندراج). و صاحب اقرب الموارد آرد: عامص طعامی است.

عامق.

[مِ] (ع ص) بعیر عامق؛ شتر که گیاه «عمقی» خورد. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء).

عامل.

[مِ] (ع ص) کارکن و صنعتگر. || کسی که با دست کار کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هر که با دست کار گل ساختمان و بناء آن کند. (از اقرب الموارد) (المنجد) گلکار. || کسی که متصدی کارهای دیگر شود در امور مالی و غیره. (المنجد). ضابط. (ناظم الاطباء). || دیوانی. نوکر. دولت. رئیس. والی. حاکم. (المنجد). ج، عمال و عاملون و عمله :
به معزولی به چشمم در نشستی
چو عامل گشتی از من چشم بستی.نظامی.
نهد عامل سفله بر خلق رنج
که تدبیر ملک است و توفیر گنج.
سعدی (بوستان چ یوسفی ص157).
نیاورده عامل غش اندر میان
نیندیشد از رفع دیوانیان.سعدی.
تا نگویی که عاملان حریص
نیکخواهان دولت شاهند.سعدی.
|| دانا. زبردست در هر کاری. || وکیل و کارگزار. (ناظم الاطباء). || کلمه ای که بدان اعراب کلمهء دیگر تغییر می کند. ج، عوامل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تعریفات) (مهذب الاسماء). و رجوع به عوامل شود.

عامل الرمح.

[مِ لُرْ رُ] (ع اِ مرکب) قسمت نزدیک سنان نیزه را گویند. آنچه نزدیک سنان است و از پس آن واقع شده است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عاملان دریا و کان.

[مِ نِ دَرْ وَ / وُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سیارات است که زحل و مشتری و مریخ و آفتاب و زهره و عطارد و قمر باشد که ماه است. (برهان) (آنندراج) (از مهذب الاسماء).

عامل جان.

[مِ لِ] (اِخ) اشارت به ذات پاک باری تعالی است و کنایه از عناصر اربعه هم هست. (برهان).

عامل دریا و کان.

[مِ لِ دَرْ وَ / وُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان).

عامل سماعی.

[مِ لِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کلماتی که در زبان عربی موجب تغییر اعراب آخر کلمات دیگر شوند عامل گویند و بر دو قسمند سماعی و قیاسی. سماعی عواملی هستند که مضبوط و از عرب شنیده شده، و قیاسی عواملی میباشند که مطابق قواعدی خاص در موارد مشابه میتوانند عمل کنند، مانند عمل مضاف در مضافٌ الیه که در تمام موارد قیاس میشود. (از تعریفات).

عامل صدقات.

[مِ لِ صَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنکه صدقات را جمع آوری کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مهذب الاسماء). من یتولی امور رجل فی ماله و ملکه و عمله. (المنجد). ج، عُمال. عَمَله. عاملون :
تا به حدی که عامل صدقات
آنچه ماند از منش ستد به زکات.نظامی.

عامل طبع.

[مِ لِ طَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) روح و دل و نفس، و عاملان طبع یعنی سیارات و عناصر اربعه. (آنندراج). کنایه از روح حیوانی است. (برهان).

عامل قیاسی.

[مِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به عامل سماعی شود.

عامل معنوی.

[مِ لِ مَ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در مقابل عامل لفظی مانند عاملیت ابتداء است در خبر که همان مجرد بودن از عوامل لفظی است. (از تعریفات).

عامل نامه.

[مِ مَ / مِ] (اِ مرکب) حکم یا فرمانی که در تصرف کردن اراضی و جز آن به شخص داده میشود. (ناظم الاطباء).

عاملة.

[مِ لَ] (ع ص، اِ) مؤنث عامل. رجوع به عامل شود. عاملة الرمح؛ سینهء نیزه که نزدیک سنان باشد. ج، عاملات و عوامل. (منتهی الارب) (تاج العروس) (آنندراج) (المنجد).

عاملة.

[مِ لَ] (اِخ) بنت مالک بن ودیعة بن عفیربن عدی از کهلان از قحطانیه. ام جاهلی است که خاندان او از پسران او حارث بن مالک بن ودیعة بن عفیرند و از آنهاست: عدی الرقاع العاملی شاعر. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به عقدالفرید ج3 ص252 شود.

عاملة.

[مِ لَ] (اِخ) ابن سباءبن یشجب بن یعرب بن قحطان، جد جاهلی است که برادر حمیر و کهلان است. (از الاعلام زرکلی).

عامله.

[مِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان. واقع در 12هزارگزی جنوب صحنه و 12هزارگزی جنوب راه شوسهء کرمانشاه به همدان. محلی است دشت و سردسیر و دارای هوای معتدل و 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهءگاماسیاب تأمین میشود و محصولاتش غلات، حبوبات، توتون است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عاملی.

[مِ ] (اِخ) ابراهیم بن یحیی. از افاضل علمای اوایل قرن سیزدهم هجرت بود که در حدود 1230 ه . ق. درگذشت. وی از شاگردان سید بحرالعلوم بود و از آثار اوست تخمیس قصیدهء میمیهء ابوفراس حمدانی حاوی 54 بیت که همهء آنها بهمان روش تخمیس شده است و در منن الرحمان شیخ جعفر نقدی مندرج است. (از ریحانة الادب).

عاملی.

[مِ] (اِخ) احمد. رجوع به حر عاملی شود.

عاملی.

[مِ] (اِخ) بدرالدین بن سید احمدبن زین العابدین حسنیی عاملی انصاری، ساکن طوس و یکی از مدرسین آنجا بود. او مردی فقیه و محدث و ادیب و شاعر بوده و از معاصرین شیخ حر عاملی و نوهء دختری میرداماد بود. و از تألیفات اوست: حجیة الاخبار و شرح زبدهء شیخ بهائی. (از ریحانة الادب).

عاملی.

[مِ] (اِخ) محمدحسن. رجوع به حر عاملی شود.

عامود.

(ع اِ) ستون خانه و رکن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عامورا.

(اِخ) یکی از شهرهای قوم لوط است. (از معجم البلدان).

عاموس.

(اِخ)(1) (به عبری یار) نبی، شخصی شبانی بود از ساکنان تقوع که بدرجهء نبوت مفتخر گشته سومین انبیاء اصغر محسوب گردید. تقوع قصبه ای است در یهودا که تخمیناً به مسافت دوازده میل بطرف جنوبی اورشلیم واقع بود او تقریباً 750 ق . م. مسیح در ایام عزیا پادشاه یهودا و یربعام دوم پادشاه اسرائیل در بیت ایل دربارهء اسرائیل نبوت فرمود امثال سلیمان. بنابراین آن حضرت با هوشع و یوئیل معاصر بود و او اولاد یکی از شبانان بود موضوع مخصوص نبوات آوده سبط اسرائیل است. او کتاب خود را با کلمات فرح آمیز و تسلی انگیز ختم مینماید. وضع عبارت عاموس میان نبیین مقام و مرتبت اعلی دارد و همواره از پیشهء فلاحی سخن میراند. و در عهد جدید دو مرتبه از کتاب او اقتباس شده است. (از قاموس کتاب مقدس).
(1) - در معجم البلدان با «ص» آمده است.

عاموص.

(اِخ) عاموس.(1) شهری است نزدیک بیت اللحم که گویند حضرت عیسی پس از مردن در آنجا دیده شده و خود را به حواریون نموده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به معجم البلدان شود.
(1) - در قاموس کتاب مقدس با «س» آمده است.

عامة.

[م مَ] (ع اِ) مردم بی علم و فرومایه. || هر چیز که شامل همه گردد و عمومیت داشته باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چوبهای بهم بسته که بدان از دریا و جوی گذرند و صواب عامَه است. (منتهی الارب). || مقابل خاصه. همهء مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قیامت بدان جهت که همه را فراگیرد. || جماعة و فی حدیث عثمان انّک امام عامة؛ ای امام الجماعة. (منتهی الارب). || بیخ دستار.

عامه.

[مِهْ] (ع ص) سرگشته در گمراهی. متردد در راه و منازعت. ج، عُمّه. (منتهی الارب) (آنندراج).

عامه پسند.

[م مَ / مِ پَ سَ] (ن مف مرکب)آنچه را مردم معمولی پسندند. آنچه را عرف پسندد.

عامی.

(ص نسبی)(1) جاهل و بی سواد. (غیاث) (آنندراج) :
عشق تو بکشت عالم و عامی را
زلف تو برانداخت نکونامی را.خاقانی.
ای عشق تو کشته عارف و عامی را
سودای تو گم کرده نکونامی را
ذوق لب میگون تو آورده برون
از صومعه بایزید بسطامی را.
بایزید بسطامی.
بساط سبزه لگدکوب شد بپای نشاط
ز بسکه عارف و عامی برقص برجستند.
سعدی.
|| مقابل عَلوی. سید :
غریق منت احسان بیشمار تواند
ز لشکری و رعیت ز عامی و علوی.
سوزنی.
(1) - نسبت به عامّ یا عامّهء مشدد است که در فارسی به تخفیف نیز بکار رود.

عامی.

[عامی ی می ی] (ع ص) نبتٌ عامی؛ گیاه خشک یکساله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عامی.

[عام می] (ع ص نسبی) منسوب است به عامه، ضد خاصه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عامیانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)منسوب به عوام و مردم بیسواد و فرومایه و پست. (ناظم الاطباء) :
عامیانه چه ملامت میکنی
بخل بر خوان خداوند غنی.مولوی.

عامی اصفهانی.

[یِ اِ فَ] (اِخ) هدایت گوید: وی از عوام الناس اصفهان و فروشندهء کرباس بوده و گاهی شعر میگفته و از جمله اشعار اوست:
هر جا فتاد سایهء سرو قدت بخاک
آنجا هزار قمری دل آشیان گرفت
آنچه در جان و دلم صبر و قرارش خوانند
برده از یک نظر آن شوخ که یارش خوانند.
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 346).

عامیة.

[یَ] (ع ص) زن سخت گریه و زاری کننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عان.

[عان ن] (ع اِ) رسن دراز. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عانٍ.

[نِنْ] (ع ص) عانی. اسیر و بندی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عانی شود.

عانات.

(ع اِ) جِ عانة. رجوع به عانة شود.

عانات.

(اِخ) موضعی است از ناحیهء جزیره. (مهذب الاسماء). و رجوع به عانة و عانیة شود.

عانب.

[نِ] (ع ص) خداوند انگور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دارندهء عنب.

عانت.

[نِ] (ع ص) دختری که بی شوی تا دیر در خانه مانده باشد و شوی ندیده باشد. ج، عَوانت. (ناظم الاطباء).

عاند.

[نِ] (ع ص) شتر از راه برگردنده و میل کننده ج، عُنّد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سرکش و به باطل ستیهنده. ردکنندهء حق. || طعن عاند؛ نیزه ای که به چپ و راست زده شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عرق عاند؛ خوی روان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عاند.

[نِ] (اِخ) (وَجْرة) روزی از روزهای عرب است. (از معجم البلدان).

عاند.

[نَ] (اِخ) وادیی است واقع در میان مکه و مدینه به مسافت یک میل، پیش از سقیا که عایذ هم گویند. (از معجم البلدان).

عانذة.

[نِ ذَ] (ع اِ) ابن زنخ. بن گوش. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

عانس.

[نِ] (ع ص) عانت. دختری که بی شوی تا دیر در خانه مانده باشد. ج، عَوانس و عُنس و عُنّس و عُنوس. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || مرد تا دیر نکاح ناکرده. (منتهی الارب). || نیکوروی. || فربه تمام اندام. (منتهی الارب) (آنندراج).

عانسة.

[نِ سَ] (ع ص) مؤنث عانس. رجوع به عانس شود. (منتهی الارب).

عان عان.

(اِ صوت) حکایت صوت خر. عرعر. نهیق :
بترنم هجای من خوانی
سرد و ناخوش بود ترنم خر
چو به عان عان رسی فرومانی
ای مه عان عان خر نه عم عم خر [ کذا ]
سوزنی.

عانق.

[نِ] (اِخ) یوم عانق؛ روزی است مر عربان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم البلدان).

عانقاء .

[نِ] (ع اِ) سوراخ کلاکموش. (از المنجد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

عانک.

[نِ] (ع ص) ریگ تودهء بر هم نشسته و سخت گردیده و در بر چسبنده. (منتهی الارب) (آنندراج). || لازم چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زن فربه و سرخ. (منتهی الارب) (آنندراج). || خون سرخ رنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عانة.

[نَ] (ع اِ) خر ماده. گلهء خر. گله گورخر. (از المنجد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || موی زهار. (منتهی الارب) (آنندراج). بانه و پشت زهار. رنبه در تداول عامه. ج، عون.
-استخوان عانه؛ استخوان پشت زهار. (ناظم الاطباء).

عانة.

[نَ] (اِخ) دهی است بر فرات و او را قلعهء محکمی است و ابن الجهم العانی منسوب بدانجاست. (از معجم البلدان). چند ستارهء روشن است در پایین سعود. (منتهی الارب) (آنندراج).

عانی.

(ع ص) عانٍ. اسیر. بندی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دستگیر کرده. (مهذب الاسماء). یقال رجل عان و قوم عناة و نسوة عَوان. || خون روان. (منتهی الارب) (آنندراج).

عانی.

(ص نسبی) حمار عانیّ و حمرٌ عانیة، منسوب به ده عانة. (ناظم الاطباء). رجوع به عانة شود.

عانیر.

(اِخ) (در عبری به معنی طفل) شهری است منسوب به لاویان که در قسمت منسی در مغرب اردن واقع بود. کتاب اول تواریخ ایام داوران:2 بعضی را گمان چنان است که آن مثل تعنک بود. صحیفه یوشع 21:25 سفر داوران 1:27. (قاموس کتاب مقدس).

عانیم.

(اِخ) (در عبری به معنی دو چشمه) شهری منسوب به لاویان که در قسمت یساکار واقع بود اول تواریخ ایام 6:73 و بعضی را گمان چنان است که عانیم همان عین جنیم است. صحیفهء یوشع 19:21 و 1:29. یعنی جنین که بجانب چمن بنی عمیر واقع است ملاحظه در عین جنیم. (قاموس کتاب مقدس).

عانیم.

(اِخ) شهری در کوهستان یهودا صحیفهء یوشع 15:5 و بعضی برآنند که همان خرابة الجیف است و دیگران برآنند که الغوین است که به مسافت 10 میل بجنوب غربی حبرون الخلیل مانده واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

عانیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث عانی. یقال: امرأة عانیه؛ زن اسیر و بندی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عانیة.

[نی یَ] (ص نسبی) مؤنث عانی منسوب به عانة است که دهی است بر فرات. رجوع به عانة شود. (منتهی الارب). || شرابی است منسوب به عانات و هی موضع من ناحیة الجزیره. (مهذب الاسماء).

عاوز.

[وِ] (ع ص) فقیر. (ناظم الاطباء).

عاوی.

(ع ص) سگ یا گرگ با بانگ. (ناظم الاطباء).

عاویات.

(ع ص، اِ) جِ عاویة.

عاویة.

[یَ] (ع ص) مؤنث عاوی. رجوع به عاوی شود.

عاه.

(اِخ) کوهی است در سرزمین فزارة. (از معجم البلدان). || و یوم العاه از ایام عرب است.

عاه.

(اِخ) موضعی است که در آن حمیدبن حریث بن بجدل کلبی با بنی فزاره برخورد و نبرد کرد. (از معجم البلدان).

عاهات.

(ع اِ) آفتها و سختیها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عاهر.

[هِ] (ع ص) زناکار. الولد للفراش و للعاهر الحجر (حدیث)؛ أی لصاحب ام الولد و هو زوجها أو مولاها. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاهرات.

[هِ] (ع ص، اِ) جِ عاهرة.

عاهرون.

[هِ] (ع ص، اِ) جِ عاهر (در حالت رفع).

عاهرة.

[هِ رَ] (ع ص) زن زانیة. زنی که شبانه مردی نزد وی آید جهت زنا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عاه عاه.

(ع اِ صوت مرکب) کلمه ای است که بدان شتران را زجر کنند تا باز ایستند، عیه عیه کذلک. (منتهی الارب) (آنندراج).

عاهل.

[هِ] (ع ص) پادشاه بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). آن پادشاه که زور دست او هیچ دست نبود. (مهذب الاسماء). || زن که شوی ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آن زن که شوی نبود او را. (مهذب الاسماء). ج، عَواهل.

عاهن.

[هِ] (ع ص) نیازمند و درویش. (منتهی الارب) (آنندراج). || درویش. (مهذب الاسماء). ج، عواهن. || حاضر و مقیم ثابت. || فروهشته اندام سست. || (اِ) شتر خانه زاد. || شاخ خرمابن که نزدیک تنه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). زلو خرما. (مهذب الاسماء). || رگ زهدان ماده شتر. || عضو و جوارح مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، عواهن.

عاهن.

[هِ] (اِخ) نام وادیی است. (از معجم البلدان).

عاهنة.

[هِ نَ] (ع اِ) یک شاخه خرمابن که نزدیک تنه باشد. (ناظم الاطباء).

عاهة.

[هَ] (ع اِ) فساد. ج، عاهات. و رجوع به عاهات شود.

عای.

(اِخ) (در عبری بمعنی کومهء خرابی) یکی از شهرهای کنعانیان که یوشع آن را مفتوح گردانید ابراهیم نیز چادر خود را در میانهء عای و بیت ایل بر پا نمود و مسافت میانهء این دو شهر بقدری بود که امکان داشت کمینگاهی به طرف غربی عای فراهم کرده که مردان و اهالی بیت ایلش نتوانند دید. عای در مشرق بیت ایل و به مسافت نه میل به شمال اورشلیم واقع و محل موضعش فع به خرابهء حیان معروف است و عای 38 مرتبه در کتاب مقدس وارد گشته است.

عای.

(اِخ) یکی از شهرهای عمونیان که در نزدیکی حشبان واقع بود. کتاب ارمیا 49:3. (قاموس کتاب مقدس).

عایب.

[یِ] (ع ص) عائب. دارای عیب. رجوع به عائب شود. || شیر خفته و دفزک.

عایث.

[یِ] (ع اِ) رجوع به عائث شود. (ناظم الاطباء).

عایج.

[یِ] (ع ص) ایستاده و متوقف. (ناظم الاطباء). رجوع به عائج شود.

عاید.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائد شود.

عایدة.

[یِ دَ] (ع ص) رجوع به عائدة شود.

عایذ.

[یِ] (ع ص) نوزاینده از آهو و اسب و شتر و گوسپند و جز آن. ج، عوذ و عوذان. (ناظم الاطباء). رجوع به عائذ شود.

عایذ.

[یِ] (اِخ) کوهی است در جهت قبله و مقابل آن کوه دیگری است پشت به قبله. (از معجم البلدان).

عایر.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائر شود.

عایرة.

[یِ رَ] (ع ص) مؤنث عایر. رجوع به عائرة شود.

عایس.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائس شود.

عایش.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائش شود.

عایشة.

[یِ شَ] (اِخ) رجوع به عائشه شود.

عایشه دول.

[یِ شَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج، واقع در 41 هزارگزی جنوب خاور پاوه و 1500گزی جنوب باختر راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. 53 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش: غلات، توتون، لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه فرعی به قلعه جوانرود از این آبادی میگذرد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عایص.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائص شود.

عایض.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائض شود.

عایط.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائط شود.

عایف.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائف شود.

عایق.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائق شود.

عایقة.

[یِ قَ] (ع ص) مؤنث عایق. رجوع به عائقة شود.

عایل.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائل شود.

عایلة.

[یِ لَ] (ع ص) مؤنث عایل.

عایم.

[یِ] (ع ص) عائم. شناور. || (اِخ) نام بتی است. (ناظم الاطباء). و رجوع به عائم شود.

عاین.

[یِ] (ع ص) رجوع به عائن شود.

عایهه.

[یِ هَ] (ع اِ) فریاد و خروش. (ناظم الاطباء). و رجوع به عائهة شود.

عب.

[عَب ب] (ع مص) آب خوردن یا جرعه جرعه خوردن آن یا پی درپی خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). || به دهان خوردن آب از جوی. (منتهی الارب). || آواز کردن دلو وقت آب گرفتن در چاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || دراز و انبوه شدن گیاه. (منتهی الارب). || بالا رفتن و بسیار شدن موج دریا. (از اقرب الموارد). پرتو خورشید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) اسم است سرما را. (از اقرب الموارد).

عب.

[عُ ب ب] (ع اِ) تریز و بن آستین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عبا.

[عَ] (ع اِ) عباء. رجوع به عباء شود.

عباآت.

[عَ] (ع اِ) جِ عَباءَة. نوعی از گلیم. (منتهی الارب). رجوع به عباءة شود.

عباء.

[عَ] (ع اِ) پوششی است از پشم پیش شکافته که بر روی لباس پوشند. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب) (غیاث اللغات).
- آل عباء؛ اصحاب کساء. پنج تن. و آنان پیغمبر اسلام (ص)، علی (ع)، فاطمه (ع) حسن (ع) و حسین (ع)اند. رجوع به آل عبا شود.
|| گلیم خط دار. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || (ص) گول گران و ثقیل الجسم فربه. (منتهی الارب). الاحمق الثقیل الوخیم. (اقرب الموارد).

عبائر.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عَبور. رجوع به عبور شود. (اقرب الموارد).

عباءة.

[عَ ءَ] (ع اِ) نوعی از گلیم. ج، عباآت. (منتهی الارب). عباء. (اقرب الموارد). و رجوع به عباآت و عباء شود.

عباب.

[عَ] (ع مص) آب آشامیدن و از آن باب است اذا أصابت الظبأ الماء فلا عباب و ان لم تصبه فلا أباب؛ اگر آب را یافت نیاشامید و اگر نیافت برای طلب و آشامیدن آن آماده نشد، برای کسی مثل زنند که به چیزی دست یافت و به سبب بی نیازی از آن اعراض کرد. (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عباب.

[عُ] (ع اِ) توجبهء بزرگ بسیار دور. (آنندراج) (از منتهی الارب). معظم سیل و ارتفاع و کثرت آن. (از اقرب الموارد) (از غیاث اللغات). || برگ خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) پری آب و بسیاری آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِ) موج سیل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || اعلای هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). || اول هر چیزی. (منتهی الارب) (از غیاث اللغات). || (اِمص) بالا برآمدن آب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عباب.

[عِ] (ع مص) نبرد کردن در فخر و فزونی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). معابة مثله. (ناظم الاطباء). و رجوع به معابة شود.

عباب.

[عَبْ با] (ع ص) بسیار آشامنده. (ناظم الاطباء).

عبابر.

[عَ بِ] (ع اِ) جِ عَبور. بره گوسفند. (منتهی الارب). رجوع به عَبور شود.

عبابی.

[عَبْ با] (ص نسبی) نسبت است به عباب. رجوع به عبابی و قیس بن عباب شود. (اللباب).

عبابی.

[عَبْ با] (ص نسبی) منسوب به عباب که نام مردی است و آن قیس بن عباب است. (از انساب سمعانی).

عبابی.

[عَبْ با] (اِخ) حرث بن ربیعة بن عجل عبابی. (از اللباب).

عبابی.

[عَبْ با] (اِخ) عبدالله بن عامربن حجیة. یکی از بنی عباب است. (اللباب).

عبابی.

[عَبْ با] (اِخ) قیس بن عباب. یکی از کسانی است که در یوم قادسیة نیک امتحان داد. (اللباب).

عبابید.

[عَ] (ع اِ) عبادید. گروه های مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || گروه درگذشته و پریشان و متفرق شده و دونده به هرسوی، یقال: صار القوم عبابید؛ ای متفرقین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || راههای دور. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و فی اللسان: الاطراف البعیده. (اقرب الموارد). || بیشه ها. (منتهی الارب) (آنندراج). عبابید و عبادید دو جمعند که مفردی از لفظ آنها نیامده است. (از اقرب الموارد).

عبابید.

[عَ] (اِخ) موضعی است که پیغمبر (ص) در شب هجرت با ابوبکر از آن عبور کردند. این کلمه را ابن هشام عبابید خوانده است.

عبابید.

[عَ] (اِخ) عشیره ای است از ذوی عیاض از قبیلهء عوازم که مسکن آنها نزدیک مُطیر و عُجمان بین کویت و ساحل خلیج فارس است. (از معجم قبائل العرب).

عباثر.

[عَ ثِ] (ع اِ) گیاهی است خوشبو. (از اقرب الموارد). ج، عبثران. یاقوت آرد: گیاهی است مانند قیصوم. (از معجم البلدن).

عباثر.

[عَ ثِ] (اِخ) نقبی است که سرازیر میشود از جبل جهینه که هر کس از اضم به ینبع برود باید از آن عبور کند. (از معجم البلدان).

عباد.

[عِ] (ع اِ) جِ عبد. بندگان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به عبد شود.

عباد.

[عِ] (اِخ) قبیله های پراکنده از تازیان که در حیره بر نصرانیت مجتمع شدند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از معجم قبائل العرب). و نسبت به آن عبادی است. رجوع به عبادی شود.

عباد.

[عُبْ با] (ع ص، اِ) جِ عابد. (ناظم الاطباء). رجوع به عابد شود.

عباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است به مرو که اهل محل آن را شنک عباد نامند و محدثان سِنج عباد نویسند. فاصلهء آن تا مرو 4 فرسخ است. (از معجم البلدان).

عباد.

[عَبْ با] (اِخ) ابن اخضربن علقمة بن عباد المازنی التمیمی و اخضر شوی مادر اوست وی یکی از مردان مشهور عصر اموی است و به امر عبدالله بن زیاد با چهارهزار مرد جنگی به جنگ مرداس بن حدیر رفت و مرداس را بکشت و سر او را به نزد پسر زیاد فرستاد. وی به سال 61 ه . ق. در بصره به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عباد.

[عَبْ با] (اِخ) ابن الحصین بن یزیدبن عمرو الحبطی التمیمی، مکنی به ابوجهضم و در عصر خود از فرسان بنی تمیم بود. وی از جانب ابن زبیر به ریاست شرطهء بصره منصوب گردید و در ایام قتل مختار از همراهان مصعب بود. او از کسانی است که با عبدالله بن عامر در فتح کابل حضور داشت و فتنه ابن اشعث را نیز درک کرد و به سال 85 ه . ق. در کابل به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عباد.

[عَبْ با] (اِخ) ابن زیادبن ابیه برادر عبدالله بن زیاد و مکنی به ابوحرب. وی از جانب معاویه ولایت سیستان یافت و به سال 100 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عباد.

[عَبْ با] (اِخ) ابن عبادبن حبیب بن مهلب بن صفر العتکی الازدی المهلبی البصری، مکنی به ابومعاویه. وی از حفاظ حدیث و از ثقات بود و به سال 181 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عباد.

[عَبْ با] (اِخ) ابن عوام بن عبدالله کلابی واسطی، مکنی به ابوسهل از رجال حدیث و ثقات بود وی به تشیع تظاهر میکرد. هارون الرشید وی را به زندان افکند و به سال 185 ه . ق. در بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عباد.

[عَبْ با] (اِخ) ابن محمد بن حیان البلخی، مکنی به ابونصر از موالی کنده بود وی به سال 196 ه . ق. از جانب مأمون ولایت مصر یافت سپس امین از وی آزرده گشت و ربیعة بن قیس را مأمور دستگیری وی ساخت و سرانجام به دستور امین به سال 198 ه . ق. در بغداد به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عباد.

[عَبْ با] (اِخ) ابن یعقوب البخاری الرواجنی، مکنی به ابوسعید. از فضلای کوفه بود بخاری و جز او از وی روایت کنند و او را کتبی است از جمله اخبار المهدی المنتظر و المعرفة فی الصحابه. وی به سال 250 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبادات.

[عِ] (ع اِ) جِ عبادة. رجوع به عبادت و عبادة شود.

عبادات.

[عِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان غبوه بخش رامهرمز شهرستان اهواز واقع در 50 هزارگزی شمال باختری رامهرمز و کنار راه اتومبیل رو ویس به هفتگل. 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عبادالعتکی.

[عَبْ با دُلْ عَ] (اِخ) رجوع به عباد (ابن عبادبن حبیب) شود.

عباداللهی.

[عِ دُلْ لا] (اِخ) دهی است از دهستانهای بخش هندیجان شهرستان خرمشهر. این ده در جنوب خاوری شهرستان خرمشهر و در ساحل غربی رود زهره است هوای آن گرمسیر و مالاریایی است. آب آن از رود زهره تأمین میگردد و محصول عمدهء آن گندم و جو دیمی است. از پنج قریه بزرگ و کوچک تشکیل شده و 600 تن سکنه دارد و از قراء مهم آن غرالی 2 است که قریب 170 تن سکنه دارد و ساکنان آن از طایفه شعبانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباداللهی.

[عِ دُلْ لا] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی عباداللهی بخش هندیجان شهرستان خرمشهر. واقع در 9هزارگزی جنوب باختری هندیجان، کنار راه اتومبیل رو به ساحل خلیج فارس. آب آن از رودخانهء زهره تأمین میشود و محصولات آن غلات دیمی است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند راه در تابستان اتومبیل رو است و ساکنان از طایفه شعبانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عبادان.

[عَبْ با] (اِخ) رجوع به آبادان در این لغت نامه و معجم البلدان و ریحانة الادب شود.

عبادانی.

[عَبْ با ] (ص نسبی) نسبت است به عبادان (آبادان) که شهری است بنواحی بصره. رجوع به عبادان شود. (از اللباب).

عبادانی.

[عَبْ با] (اِخ) یا آبادانی. ابوبکر احمدبن سلیمان بن ایوب بن اسحاق بن عبدة بن ربیع العبادانی ساکن بغداد بود و از علی بن حرب طائی روایت کند و حاکم ابوعبدالله و ابوعلی بن شاذان از وی روایت دارند. (از اللباب).

عبادت.

[عِ دَ] (ع مص) عبادة. پرستش کردن. بندگی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || طاعت و نهایت تعظیم برای خدای متعال. (از اقرب الموارد) :
جان تو از بهر عبادت شده ست
بسته در این خانهء پراستخوان.ناصرخسرو.
گفتم عبادتی که به یک حرف باشد آن
گفتا که عابدونی فی النار و السقر.
ناصرخسرو.
پس اگر چند روزی صبر باید کرد در رنج عبادت. (کلیله و دمنه).
نان از برای کنج عبادت گرفته اند
صاحبدلان نه کنج عبادت برای نان.
سعدی (گلستان).
عبادت بجز خدمت خلق نیست
به تسبیح و سجاده و دلق نیست.
سعدی (گلستان).

عبادتخانه.

[عِ دَ نَ / نِ] (اِ مرکب) مکان عبادت و پرستش. (ناظم الاطباء) (آنندراج). آنجا که در آن ستایش و پرستش خدا کنند. عبادتگاه. و رجوع به عبادت و عبادتگاه شود.

عبادتکار.

[عِ دَ] (ص مرکب) پارسا و زاهد. متدین و عابد. (ناظم الاطباء). آنکه پرستش خدای شغل شاغل او است. و رجوع به عبادت شود.

عبادت کردن.

[عِ دَ کَ دَ] (مص مرکب)پرستش کردن : یکی از معبدان شام سالها در بیشه عبادت کردی. (گلستان).

عبادتگاه.

[عِ دَ] (اِ مرکب) عبادتگه. جای پرستش و عبادت. سجده گاه. معبد. مزگت. (ناظم الاطباء). عبادتخانه. آنجا که خدا را در آن بپرستند : و عبادتگاهی ساخت و مردم را خداپرستی آموخت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 28).
ز سمرقند بسی کس به دعای تو شدند
به زیارتگه کاشان و عبادتگه اوش.سوزنی.

عبادت نمای.

[عِ دَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) ریاکار. آنکه عبادت در پیش دیدهء خلق کند. آنکه عبادت به دیگران نماید :
گنه کار اندیشه ناک از خدای
به از پارسای عبادت نمای.
سعدی (بوستان).

عبادلة.

[عَ دِ لَ] (اِخ) جمعی از اصحاب رسول (ص) که دو صد و بیست کس اند و اگر مطلق گویند مراد چهار کس باشند: عبدالله بن عباس، عبدالله بن عمر، عبدالله بن زبیر و عبدالله بن عمروبن عاص. (از منتهی الارب). و نزد اصحاب ابوحنیفه عبارتند از عبدالله بن مسعود، عبدالله بن عُمر، عبدالله بن عباس. و بعضی ابن مسعود را از عبادله خارج کرده و عبدالله بن عمروبن عاص و عبدالله بن زبیر را داخل دانند. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از اقرب الموارد).

عبادلة.

[عَ دِ لَ] (اِخ) بطنی است از جَد. (معجم قبائل العرب).

عبادلة.

[عَ دِ لَ] (اِخ) بطنی است از جریدة. (از معجم قبائل العرب).

عبادة.

[عِ دَ] (ع مص) عبادت. پرستش و بندگی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قولهم عبدتُ به اوذیه؛ یعنی ورغلانیده شدم بر اذیت او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به عبادت شود.

عبادة.

[عُ دَ] (اِخ) ابن صامت بن قیس الانصاری الخزرجی، مکنی به ابوالولید. از صحابه بود و در بیعت عقبه و فتح مصر و دیگر جنگها حاضر بود. او نخستین کسی است که قضاوت فلسطین یافت. در سال 38 قبل از هجرت متولد شد و به سال 34 هجرت درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به عقدالفرید ج 3 ص 33 و ج 5 ص 102 شود.

عبادة.

[عَ دَ] (اِخ) ابن عبدالله معروف به ابن ماء السماء. پیشوای شاعران دولت عامریهء اندلس بود وی همان است که توشیحات را پایه گذاشت و در تهذیب الفاظ آن کوشید و بدین امر شهرت داشت. وی به سال 422 ه . ق. به مالقه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبادة.

[عُ دَ] (اِخ) ابن عُقیل بن کعب بن عامربن صعصعة. از مردم هوازن و از عدنان و جدی جاهلی است. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به معجم قبائل العرب شود.

عبادی.

[عِ] (ص نسبی) نسبت است به قاضی ابوعاصم محمد بن احمدبن محمد بن عبدالله بن عبادی الهروی. (از اللباب). و رجوع به عبادی ابوعاصم محمد بن احمد و امیر ابومنصور مظفر عبادی شود.

عبادی.

[عِ] (ص نسبی) نسبت است به عباد که بطنی از تجیب و نزیل مصرند. (از اللباب ج 2 ص 111).

عبادی.

[عُ] (ص نسبی) نسبت است به عبادبن ضبیعة بن قیس بن ثعلبة بن عکابة بن صعب بن علی بن بکر. رجوع به عبدالله بن محمد العبادی شود. (از اللباب ج 2 ص 110).

عبادی.

[عُ] (ص نسبی) نسبت است به عبادبن صامت. (از اللباب ج 2 ص 110). رجوع به ابواسحاق ابراهیم بن حرث بن مصعب بن ولیدبن عبادة بن صامت عبادی بغدادی شود.

عبادی.

[عُبْ با] (ص نسبی) نسبت است به عبادبن ضبیعة بن عبدالله محمدالعبادی. رجوع به عبادی عبدالله بن محمد العبادی شود. صوری گوید عبادی به تشدید باء است و ابونصربن ماکولا گوید عبادی را به تخفیف نمی شناسم. (از اللباب ج 2 ص 11).

عبادی.

[عَبْ با] (اِخ) ابوالحسن اردشیربن ابوالمنصور العبادی ملقب به امیر. یکی از وعاظ بنام و دارای ملاحت سخن و حسن سیرت بود و قبول عامه داشت. از ابوعبدالله محمد بن حسن هربند شانی روایت کند و ابوبکر عتیق بن علی غازی از او روایت دارد. وی در حدود سال 490 ه . ق. درگذشت. (از اللباب ج 2 ص 110). و رجوع به ریحانة الادب شود.

عبادی.

[عُ] (اِخ) ابراهیم بن حرث بن مصعب بن ولیدبن عبادة بن صامت العبادی، مکنی به ابواسحاق بغدادی. یکی از روات حدیث بود که از علی بن مدینی روایت کند و از وی ابوبکربن ابوداود روایت دارد. او احمدبن حنبل را درک کرد و از اهل مجلس او بود. (از اللباب).

عبادی.

[عَبْ با] (اِخ) امیر ابومنصور مظفربن ابی الحسین عبادی فرزند ابوالحسن اردشیر. یکی از واعظان مشهور و دارای بلاغت کلام و فصاحت بیان بود و احادیث بسیار از نصراللهبن خشنامی و ابوعبدلله اسماعیل بن عبدالفاخر فارسی استماع کرد. ابوسعید سمعانی گوید: وی در دین خود موثق نبود، و رساله ای به خط او در مباح بودن شراب دیدم. وی به سال 540 و اندی درگذشت. (از اللباب).

عبادی.

[عَبْ با] (اِخ) سلیمان بن ابوصالح مولای حصین بن عبدالرحمان تجیبی عبادی است. (از اللباب).

عبادی.

[عَبْ با] (اِخ) محمد بن احمدبن محمد بن محمد بن عبدالله بن عبادی الهروی ملقب به قاضی ابوعاصم وی از پیشوایان و مفتیان صاحب نظر بود فقه را در هرات نزد قاضی ابومنصور و در نیشابور نزد قاضی ابوعمر بسطامی آموخت و کتابهایی در فقه تألیف کرد از جمله مبسوط و هادی است و حدیث نیز روایت میکرد. وی به سال 375 ه . ق. متولد شد و به سال 458 ه . ق. درگذشت. (از اللباب ج2 ص109).

عبادید.

[عَ] (ع اِ) عبابید در همهء معانی. رجوع به عبابید شود.

عبادیدی.

[عَ ] (ص نسبی) منسوب به عبادید و عبابید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عبادید و عبابید شود.

عبادیة.

[عَبْ با دی یَ] (اِخ) دهی است به مرج. (از اللباب) (از منتهی الارب).

عبادیه.

[عَ دی یَ] (اِخ) فرقه ای از اباضیه اند. (اقرب الموارد). رجوع به اباضیه شود.

عبار.

[عَبْ با] (ع ص) شتر نر توانا که از هر زمین گذرد و همیشه سفر کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تعبیر و تفسیرکنندهء خواب. (المنجد) (ناظم الاطباء). || مبالغهء عابر. (المنجد).

عبارات.

[عِ] (ع اِ) جِ عبارة. رجوع به عبارت و عبارة شود.

عبارت.

[عِ رَ] (ع اِمص، اِ) عبارة. || تفسیر و تأویل. || شرح. || ترجمه. (ناظم الاطباء). || بیان و تعبیر کردن. (غیاث اللغات). || تکلم. (اقرب الموارد). || طرز بیان. طریقهء ادای سخن. (ناظم الاطباء) : آنجا که عبادت باید عبارت سود ندارد. (کشف المحجوب). تکرار کلام نکردی و اگر همان لفظ اتفاق افتاد به عبارت دیگر بگفتی. (گلستان).
حدیث عشق ز حافظ شنو نه از واعظ
اگرچه صنعت بسیار در عبارت کرد.حافظ.
- عبارت رؤیا؛ تعبیر کردن و خبر دادن از فرجام آنچه خواب بدان باز می گردد. (از اقرب الموارد). بیان کردن خواب را و خبر دادن از مآل کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- عبارت کلام؛ تفسیر کردن سخن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
|| عبارة طیر؛ زجر آن. (از اقرب الموارد). || قصد و مراد. اراده. || انشاء. (ناظم الاطباء).

عبارت آرای.

[عِ رَ] (نف مرکب)ترتیب دهندهء عبارت و آرایش کنندهء سخن. (ناظم الاطباء).

عبارت آرایی.

[عِ رَ] (حامص مرکب)عمل عبارت آرا. آرایش سخن به الفاظ نغز و شیوا :
بعد چندین عبارت آرائی
گفت با اوستاد کیپائی.
شیخ بهائی (نان و حلوا).

عبارت پرداز.

[عِ رَ پَ] (نف مرکب)عبارت آرای. آنکه مقصود خود را با عبارت شیوا بیان کند. رجوع بعبارت شود.

عبارت سنج.

[عِ رَ سَ] (نف مرکب)انشاپرداز. (ناظم الاطباء).

عبارت کردن.

[عِ رَ کَ دَ] (مص مرکب)تعبیر کردن. || کنایه از سخن گفتن به کنایت است. (آنندراج).

عبارد.

[عُ رِ] (ع ص) جاریة عبارد؛ دختر سپیدرنگ و تازه بدن نازک و لرزان اندام. (ناظم الاطباء). || شاخ نرم و نازک. (منتهی الارب) (آنندراج).

عبارة.

[عِ رَ] (ع اِمص، اِ) رجوع به عبارت شود.

عباری.

[عَ را] (ع ص، اِ) جِ عبری. (ناظم الاطباء). رجوع به عبری شود.

عباریم.

[] (اِخ) (مخاضات) سفر اعداد 27:12 و 33:47 سفر تثنیه 32:49 کتاب ارمیا 22:2 اسم سلسله کوههایی است که از شمال به جنوب شرقی اردن که سلسله قله های موآب شمالی است واقع است از جمله قله های این سلسله در سفر اعداد 21:1 عییی عباریم یعنی کومهء عباریم خوانده شده است. (قاموس کتاب مقدس).

عباس.

[عَبْ با] (ع ص) صیغهء مبالغه. بسیار ترش روی. (از اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || شیری که شیران از او بگریزند. (از اقرب الموارد).

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) شاه عباس اول. رجوع به عباس اول شود.

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) شاه عباس دوم. رجوع به عباس دوم شود.

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) شاه عباس سوم. رجوع به عباس سوم شود.

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن احنف بن اسود الحنفی الیمامی، مکنی به ابوالفضل. یمانی الاصل است. او راست: دیوانی معروف به دیوان احنف. رجوع به ابوالفضل ابی احنف شود.

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن سهل بن سعد تابعی است. (منتهی الارب). و رجوع به مجمل التواریخ ص 306 شود.

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن عبادة بن نضله از بنی سالم بن عوف. یکی از 70 تن است که در عقبه با حضرت رسول بیعت کرد. وی در جنگ احد شهید شد. (از تاریخ گزیده صص 236 - 238).

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن عبدالجلیل بن عبدالرحمان التغلبی. امیر یمانی. اصل او از جبل ذخر است و امارت زبید و عدن یافت. وی را همت عالی بود و ثروت بسیاری داشت از جمله آثار نیک او مسجدی است در ابیات حسین و مسجد قریهء سلامه و مدرسه ای در ذخر. وی به سال 664 ه . ق. به زبید درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن عبدالله المأمون بن هارون الرشید. وی به سال 213 ه . ق. از جانب پدر خود ولایت جزیرة و سرحدات را یافت و بعد از مرگ مأمون با خلافت معتصم مخالفت کرد و به دست وی گرفتار شد و تحت شکنجه قرار گرفت و در سال 223 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن عبدالله شیبانی. یکی از والیان هرات بعد از درگذشت عبدالله طاهر است. (تاریخ خاندان طاهری ص 166).

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف. از بزرگان قریش در عصر جاهلیت و اسلام بود و جد خلفای عباسی است. پیغمبر (ص) در وصف وی گوید که وی بخشنده ترین مردم قریش بود. با خویشان خود حسن سلوک داشت و در عقل و ذکاوت معروف بود. با بردگی و برده داری مخالفت میکرد و عدهء زیادی از بردگان را آزاد نمود. منصب سقایة الحاج و عمارت بیت الحرام به وی رسید. قبل از هجرت رسول در خفا اسلام آورد و در مکه بماند و اخبار مشرکین را به پیغمبر گزارش میداد سپس به مدینه مهاجرت کرد و در واقعهء حنین و فتح مکه شرکت داشت، وی در اواخر عمر از بینائی محروم شد. در صحیح بخاری و مسلم 35 حدیث از او نقل شده است. عباس به سال 32 ه . ق. در زمان خلافت عثمان درگذشت و در بقیع مدفون گردید. (از الاعلام زرکلی) و رجوع به دائرة المعارف فرید وجدی و قاموس الاعلام ترکی و تاریخ گزیده شود.

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن فرج الریاشی البصری. از لغویان و روات و مورخان عرب بود. وی به سال 177 ه . ق. در بصره متولد شد و به سال 257 در فتنهء صاحب الزنج به قتل رسید. او راست: کتاب الخیل و کتاب الابل و ما اختلف اسماؤه من کلام العرب، و کتابهای دیگر. (از الاعلام زرکلی).

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن فرناس. از مخترعین اندلس و از مردم قرطبه است و ظاهراً وی در عصر خلیفه عبدالرحمان دوم می زیسته است. (قرن نهم میلادی). وی اولین کسی است که صنعت شیشه و سنگ تراشی را در اندلس بوجود آورد و آلتی درست کرد بنام المثقال لمعرفة الاوقات و نقشهء آسمان را با ستارگان و ابرها و برق و رعد در منزل خود نصب کرد، و تصمیم داشت که به آسمانها پرواز کند، و از این جهت برای خود پرها و بالهائی ساخت و به هوا پرید و مسافت زیادی را نیز طی کرد و بر زمین افتاد و مجروح شد. او راست: اشعاری در وصف نقشهء آسمان و پرواز خود. (از الاعلام زرکلی).

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن فضل الانصاری الواقفی. یکی از قضاة و رجال حدیث و عالم به قراآت و شعر بود. مولد او بصره است و در زمان خلافت رشید قضاوت موصل یافت. وی به سال 186 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به موشح ص268 شود.

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن محمدالهاشمی. از حفاظ حدیث و ثقات است. او را کتابی است در رجال که از یحیی بن معین حکایت کرده است. (از الاعلام زرکلی).

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن مرداس بن ابی عامر السلمی. از مردم مضر و از شعرا و فرسان عرب و از عقیق بود. جاهلیت و اسلام را درک کرد. و پیش از فتح مکه اسلام آورد و در جنگهای اسلام شرکت کرد. سپس به قوم خود بازگشت و به سال 18 ه . ق. در زمان خلافت عمر درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به منتهی الارب و تاریخ گزیده ص 246 شود.

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن ملک المجاهد علی بن مؤید داودبن المظفر یوسف الرسولی الغسانی الجفنی ملقب به الملک الافضل. از پادشاهان دولت رسولی یمن و از مورخان بزرگ است و لقب ضرغام الدین یافت. وی بعد از مرگ پدر خود به سال 764 ه . ق. ولایت یافت و از علم و ادب و تاریخ بهره کافی داشت. او را تألیفاتی است، از جمله: بغیة ذوی الهمم فی التعریف بانساب العرب و العجم، نزهة العیون فی معرفة الطوایف و القرون، العطایا السنیه فی المناقب الیمنیه، نزهة الابصار فی اختصار کنز الاخبار. وی به سال 778 ه . ق. در زبید درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عباس.

[عَبْ با] (اِخ) ابن موسی بن عیسی العباسی الهاشمی. به سال 198 ه . ق. از جانب مأمون ولایت مصر یافت و به سال 199 بدانجا رفت و مستقر شد... و در همان سال مسموم گردید و درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است جزء دهستان افشاریهء ساوج بلاغ بخش کرج شهرستان تهران واقع در 25000 گزی باختر کرج و 60000 گزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین. جلگه ای و هوای آن معتدل است و 355 تن سکنه دارد. آب آن از رود کردان تأمین میشود محصول آن غلات، صیفی، بنشن، انگور، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی از طریق قهوه خانهء پل کردان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران. واقع در 14000گزی جنوب باختر کرج و 10هزارگزی راه فرعی کرج به اشتهارد، جلگه ای و هوای آن معتدل است. 93 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کرج تأمین میشود محصولات آن غلات صیفی، بنشن، چغندرقند، قلمستان و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. مزرعهء امین آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین حومه شهرستان تهران واقع در 21000گزی شمال خاور ورامین کنار راه خراسان. جلگه ای آب و هوای آن معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء جاجرود تأمین میشود. محصولات آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق فیلستان ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از بخش مرکزی شهرستان دماوند و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از بخش دلیجان شهرستان محلات و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 27000گزی شمال خاور آوج و 4000گزی راه عمومی. جلگه ای و هوای آن معتدل است. 889 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه تأمین میشود و محصولات آن غلات، باغات و قلمستان است. شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی قالی و جاجیم بافی است راه مالرو دارد ولی ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش زرند شهرستان ساوه واقع در 11000گزی شمال باختر زرند جلگه ای آب و هوای آن معتدل است. 249 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود محصولات آن غلات چغندرقند پنبه پیاز انگور بادام و انواع میوه جات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی گلیم و جوال بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش خمین شهرستان محلات واقع در 3000گزی شمال خمین و 1000گزی راه خمین به اراک. جلگه ای و آب و هوای آن معتدل است. 140 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و محصولات آن غلات، چغندرقند، پنبه و انگور و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان طارم پائین بخش سیردان شهرستان زنجان. واقع در 26هزارگزی جنوب سیردان و 15هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و 540 تن سکنه دارد مردم آن ترک زبانند. آب آن از چشمه سار تأمین میشود و محصولات آن غلات، بنشن است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو و صعب العبور دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان سلطانیه بخش مرکزی شهرستان زنجان. واقع در 42هزارگزی قیدار و 6هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر. 196 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، بنشن. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است جزء دهستان فراحان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک. واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری فرمهین. ناحیه ای است کوهستانی. 30 تن سکنه دارد زبان آنها فارسی است آب آن از قنات تأمین میشود محصولات آن غلات، بنشن. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد و از داودآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است جزء دهستان سربند بالا بخش سربند شهرستان اراک نام قدیمی آن قره دره بوده. واقع در 38هزارگزی جنوب باختری سربند. و 56 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود محصولات آن غلات، انگور و میوه جات دیگر است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است جزء دهستان رودبار بخش طرخوران شهرستان اراک. واقع در 42هزارگزی شمال باختری طرخوران و 18هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است جلگه ای معتدل 117 تن سکنه دارد. آب آن از رود قره چای و در بهار از رود آرزومند تأمین میشود. محصولات آن غلات، بنشن، پنبه. اهالی به زراعت گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است جزء دهستان کزاز بالا بخش سربند شهرستان اراک. واقع در 10هزارگزی شمال خاوری آستانه و 3هزارگزی راه آهن. ناحیه ای است کوهستانی معروف به سرآب. 448 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات، انگور، میوه جات، بنشن و مختصر چغندرقند. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. از شاه زند اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان راستوبی بخش سوادکوه شهرستان شاهی واقع در 27هزارگزی جنوب پل سفید و 2هزارگزی ایستگاه ورسک. کوهستانی و سردسیر و 800 تن سکنه دارد. آب آن از سفیدچشمه تأمین میشود و محصولات آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت است صنایع دستی آنها شال و کرباس بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان فرومد بخش میامی شهرستان شاهرود واقع در 721هزارگزی خاور میامی سر راه شوسهء شاهرود به سبزوار. دامنه و آب و هوای آن معتدل است. 750 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و میوه جات است. در حوالی این آبادی معدن مس وجود دارد کارخانهء ذوب مس در آنجاست دارای دبستان است یک کاروانسرای معروف به شاه عباسی در آنجا است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان لنگا شهرستان شهسوار واقع در 21هزارگزی جنوب خاوری شهسوار در سر راه شوسهء شهسوار به چالوس. ناحیه ای است در دشت و هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریایی است. 500 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کاظم رود تأمین میشود و محصولات آن برنج و لبنیات است. شغل اهالی زراعت است. دارای صندوق پست، پاسگاه نگهبانی و بهداری و دبستان است و در حدود 20 باب دکان در کنار شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش حومهء شهرستان دامغان. واقع در 6هزارگزی جنوب خاوری دامغان و 3هزارگزی ایستگاه. جلگه و آب و هوای آن معتدل است. 48 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه علی و قنات تأمین میشود و محصولات آن غلات، پنبه، پسته، انگور و بنشن است. شغل اهالی زراعت و گاوداری است. از طریق ایستگاه راه فرعی دارد. از کویر نمک استخراج میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان. واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری علی آباد. دامنه و آب و هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریایی است. 185 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کفش گیری تأمین میشود. محصولات آن برنج، غلات، توتون، سیگار و مختصری ابریشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری. واقع در 20هزارگزی شمال خاوری ساری. ناحیه ای است واقع در دشت آب و هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریایی است. 8 تن سکنه دارد. آب آن از چاه تأمین میشود و محصولات آن لبنیات است شغل اهالی گوسفند و گاوداری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش آستارا شهرستان اردبیل واقع در 11هزارگزی جنوب آستارا و 3 هزارگزی راه شوسهء آستارا و بندر انزلی. جنگل، گرمسیر، مرطوب و مالاریایی است. 295 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود محصولات آن برنج و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3 و 4).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 24هزارگزی جنوب ورزقان و 13هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. ناحیه ای است کوهستانی با آب و هوای معتدل. 489 تن سکنه دارد. آب آن از چشمهء تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنها گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3 و 4).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب. واقع در 38هزارگزی باختر سراب و 10هزارگزی راه شوسهء سراب تبریز. کوهستانی با آب و هوای معتدل. 10 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود محصولات آن غلات و نخود و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3 و 4).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 14هزاروپانصد گزی شمال بوکان و یکهزاروپانصد گزی باختر راه شوسهء بوکان به میاندوآب. جلگه با آب و هوای معتدل و مالاریایی و 80 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء تاتائو تأمین میشود و محصولات آن غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3 و 4).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 29هزاروپانصد گزی جنوب باختر مراغه و 4هزارگزی باختر شوسهء مراغه به میاندوآب. جلگه با آب و هوای معتدل و 176 تن سکنه. آب آن از مردی چای و چاه تأمین میشود. محصولات آن غلات، چغندر، کشمش و نخود است. شغل اهالی کشاورزی است و صنایع دستی جاجیم بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3 و 4).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 30هزارگزی جنوب خاوری اردبیل و 10هزارگزی راه شوسهء خلخال اردبیل. کوهستانی با آب و هوای معتدل و 178 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود محصولات آن غلات و حبوبات است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2 و 4).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. واقع در 25هزارگزی جنوب خداآفرین و 17هزارگزی راه شوسهء اهر - کلیبر. کوهستانی با آب و هوای معتدل و 261 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات است شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و دارای محضر رسمی ازدواج و طلاق است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3 و 4).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از بخش دره شهرستان ایلام. واقع در 24هزارگزی شمال باختری دره شهر و 2هزارگزی جنوب راه مالرو دره به ایلام. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر با 485 تن سکنه. آب آن از رودخانهء صمیره تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان گاورود بخش کامیاران شهرستان سنندج. واقع در 35هزارگزی شمال کامیاران و یکهزارگزی خاور شوسهء کرمانشاه به سنندج. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر با 100 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است و شغل اهالی کشاورزی و گله داری است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لک بخش قروهء شهرستان سنندج. واقع در 36هزارگزی شمال باختری قروه نزدیک پل فرهادآباد. 60 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اورامان بخش زراب شهرستان سنندج واقع در 10هزارگزی جنوب باختر زراب و دوهزارگزی نوین. ناحیه ای است کوهستانی. آب و هوای آن معتدل است. 37 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان پهلویدژ بخش بانهء شهرستان سنقر واقع در 16هزارگزی جنوب خاوری بانه و شش هزارگزی مرز ایران و عراق. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و 140 تن سکنه دارد. زبان آنها کردی است آب آن از چشمه و رودخانهء پهلویدژ تأمین میشود. محصولات آن غلات، توتون و ماذوج است. راه مالرو دارد. شغل اهالی زراعت است در تابستان از بانه اتومبیل میتوان برد. نام قدیم آن کیله بوده چون در جنگهای سال 1323 ه . ش. بین افراد نظامی و یاغیان، سرباز وظیفه عباس نام در این آبادی کشته شده لذا به این مناسبت عباس آباد نامیده شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار واقع در شش هزارگزی باختر نجف آباد. کنار راه شوسهء بیجار به سنندج. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. 327 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است راه مالرو دارد. به این ده حصار سفید هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان. واقع در 5هزارگزی جنوب کنگاور. ناحیه ای است واقع در دشت آب و هوای آن معتدل است. 255 تن سکنه دارد. آب آن از فاضل آب رودخانهء فشن و کبوتر لانه و چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات دیمی و آبی، چغندرقند، پنبه است. و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال صحنه شهرستان کرمانشاهان. واقع در 10هزارگزی باختر صحنه و شش هزارگزی راه کرمانشاه به همدان. ناحیه ای است واقع در دامنه سردسیر هوای آن معتدل است. 225 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، توتون، چغندرقند و حبوبات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. از راه صحنه و هاشم آباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان کلیایی بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان. واقع در 11هزارگزی جنوب باختری سنقر و چهار هزارگزی باختر راه شوسهء سنقر به کرمانشاه. ناحیه ای است دامنه ای سردسیر با 150 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، حبوبات و توتون است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند صنایع دستی قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) نام محلی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان. واقع در سه هزارگزی باختر گوزران. تابستان در حدود 40 خانوار از طایفهء کل کل سنجابی در آنجا زراعت کرده و اقامت دارند و در زمستان به اطراف قصرشیرین کوچ مینمایند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. واقع در 36هزارگزی شمال باختر الیگودرز و ده هزارگزی باختر شوسهء شاه زند به ازنا. ناحیه ای است جلگه با آب و هوای معتدل و 271 تن سکنه. آب آن از قنات و چاه تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی زنان قالیبافی است. راه مالرو دارد اتومبیل هم میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان والابخرد شهرستان بروجرد. واقع در 19هزارگزی جنوب بروجرد و 13هزارگزی خاور اتومبیل رو بروجرد. ناحیه ای است جلگه ای با آب و هوای معتدل و 405 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود و محصولات آن غلات است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان بروجرد بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. واقع در 8هزارگزی شمال باختری الیگودرز به ازنا. ناحیه ای است جلگه ای با هوای معتدل و 351 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود و محصولات آن غلات، لبنیات، پنبه و چغندر است شغل اهالی زراعت و گله داری است صنایع دستی زنان جاجیم بافی است راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. واقع در سی هزارگزی شمال باختری نورآباد و 2هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. ناحیه ای است تپه ماهور و سردسیر مالاریایی. 180 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رود زاینده رود تأمین میشود محصولات آن غلات، لبنیات و پشم است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفه غیب غلام هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان حسنوند بخش سلسله شهرستان خرم آباد. واقع در سه هزارگزی خاور الشتر و سه هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به الشتر. ناحیه ای است جلگه ای و سردسیر و مالاریایی با 120 تن سکنه. آب آن از رود سراب رود تأمین میشود. محصولات آن غلات لبنیات و پشم است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء حسنوند هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان آبسرده بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد. واقع در 21هزارگزی شمال باختری چقلوندی و 18هزارگزی باختر اتومبیل رو چقلوندی به بروجرد. ناحیه ای است دامنه ای و سردسیر مالاریایی با 90 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات، لبنیات و پشم و اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. از صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رونیز جنگل بخش مرکزی شهرستان فسا. واقع در 24هزارگزی شمال فسا و 12 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان قنقری پائین (سفلا) بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده. واقع در 30هزارگزی باختر سوریان و شش هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان. ناحیه ای است جلگه ای و سردسیر با 212 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات، حبوبات و میوه جات است. اهالی به کشاورزی و باغبانی اشتغال دارند. صنایع دستی قالیبافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان آباده. واقع در 5 هزارگزی جنوب خاور آباده و کنار شوسهء اصفهان بشیراز. ناحیه ای است جلگه ای و معتدل و 150 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و جالیزکاری است صنایع دستی آنها گیوه بافی است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کامفیروز بخش اردکان شهرستان شیراز. واقع در 45هزارگزی خاور اردکان و یک هزارگزی راه فرعی پل خان به خانی من. 12 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان رامجرد بخش اردکان شهرستان شیراز. واقع در 67 هزارگزی جنوب خاور اردکان و چهارهزارگزی راه فرعی پل خان به کامفیروز. ناحیه ای است جلگه ای با هوای معتدل و 165 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کر تأمین میشود. محصولات آن غلات و چغندر است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان خفرک بخش زرقان شهرستان شیراز. واقع در 54 هزارگزی شمال خاوری زرقان و کنار راه فرعی خفرک به توابع ارسنجان. ناحیه ای است جلگه ای با آب و هوای معتدل و مالاریایی و 90 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصولات آن غلات و چغندر است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل. واقع در 19هزارگزی شمال بنجار و شش هزارگزی راه مالرو خمک به زابل. ناحیه ای است جلگه ای و گرم و هوای آن معتدل است با 170 تن سکنه. آب آن از رود هیرمند تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش خاش شهرستان زاهدان. واقع در 2هزارگزی شمال خاش کنار شوسهء خاش به زاهدان. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر و مالاریایی با 80 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوهرکوه بخش خاش شهرستان زاهدان. واقع در 50 هزارگزی باختر خاش و 8 هزارگزی جنوب نرماشیر به خاش. شامل سه خانواده است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان. واقع در 15هزارگزی باختر زرند و 5هزارگزی جنوب راه مالرو بافق به زرند. ناحیه ای است جلگه ای و آب و هوای معتدل و 69 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و پنبه است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه گنج بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 32هزارگزی جنوب رودخانهء هلیل. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر با 80 تن سکنه. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوبات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت. واقع در یازده هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و یک هزارگزی راه فرعی سبزواران به عنبرآباد. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر و مالاریایی با 630 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هلیل تأمین میشود. محصولات آن غلات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در سی هزارگزی شمال خاوری کهنوج و 15هزارگزی خاور راه فرعی کهنوج به سبزواران. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر با 550 تن سکنه. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولات آن غلات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. واقع در 16هزارگزی باختر ساردوئیه و سه هزارگزی باختر شمال راه مالرو بافت به ساردوئیه با 30 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. واقع در 38هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و 20هزارگزی باختر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. 3 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دراگاه بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع در 30هزارگزی شمال حاجی آباد و 10هزارگزی خاور راه شوسهء کرمان به بندرعباس. 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس. واقع در 94هزارگزی شمال میناب و پنج هزارگزی باختر راه مالرو گلاشکرد به میناب. 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ساردوئیه بخش بافت شهرستان سیرجان. واقع در 16هزارگزی جنوب بافت و 2هزارگزی باختر راه فرعی دولت آباد به ده سرد. 24 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوه پنج بخش مرکزی شهرستان سیرجان. واقع در 100هزارگزی شمال خاروی سعیدآباد به سر راه مالرو خانه سرخ به گود احمر. 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان کوه پنج بخش مرکزی شهرستان سیرجان. واقع در 81هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد در مسیر راه مالرو گوداحمر به ده کوسه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. 274 تن سکنه دارد زبان آنها فارسی است و آب آن از قنات تأمین میشود محصولات آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی کشاورزی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ابراهیم آباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان. واقع در سی هزارگزی جنوب سعیدآباد. سر راه شوسهء بندرعباس به سیرجان. 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان. واقع در 65هزارگزی شمال باختری رفسنجان و سه هزارگزی خاور راه مالرو رفسنجان به بافق. شامل دو خانواده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان برج اکرم بخش فهرج شهرستان بم. واقع در 20هزارگزی باختر فهرج، کنار شوسهء بم به زاهدان. 22 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان کنبگی بخش فهرج شهرستان بم. واقع در 24هزارگزی جنوب خاوری فهرج و 2هزارگزی جنوب راه فرعی بم برگیان. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر و مالاریایی با 198 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، حنا، مرکبات و خرما است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم. واقع در هفت هزارگزی جنوب خاروی راین و هشت هزارگزی جنوب راه فرعی راین به نی بید. دو خانوار در آن زندگی میکنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان. واقع در 65هزارگزی شمال باختری راور و هیجده هزارگزی شمال راه فرعی راور به کوهبنان. 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شهداد شهرستان کرمان. واقع در 12هزارگزی خاور شهداد سر راه مالرو شهداد به نمکزار. 5 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طغرالجرد بخش زرند شهرستان کرمان. واقع در 49هزارگزی شمال زرند و ششهزارگزی خاور فرعی راور به زرند. 12 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو بخش شیروان شهرستان قوچان. واقع در 62هزارگزی جنوب باختری شیروان و 5 هزارگزی جنوب مالرو عمومی امیران. ناحیه ای است جلگه ای، آب و هوای آن معتدل و 198 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و محصولات آن غلات، پنبه توتون و انگور است. اهالی به کشاورزی و مالداری اشتغال دارند و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد. واقع در 110هزارگزی شمال باختری اسفراین و 2هزارگزی جنوب شوسهء عمومی بجنورد به شقان. ناحیه ای است جلگه ای و سردسیر با 111 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اصفهک بخش طبس شهرستان فردوس. واقع در 25هزارگزی جنوب خاوری طبس و یکهزارگزی جنوب اصفهک. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر با 60 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان مصعبی بخش حومهء شهرستان فردوس. واقع در 2هزارگزی خاور فردوس سر راه مالرو عمومی نوغاب به فردوس. ناحیه ای است کوهستانی. آب و هوای آن معتدل است. 60 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، زعفران، میوه، بنشن و زیره است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه. واقع در 15هزارگزی شمال باختری رشخوار و سه هزارگزی جنوب شوسهء عمومی تربت به رشخوار. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر با 380 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود محصولات آن غلات و پنبه است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند صنایع دستی قالیچه و برک بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومه شهرستان تربت حیدریه. واقع در 12هزارگزی شمال تربت حیدریه، سر راه شوسهء عمومی مشهد به بیرجند. ناحیه ای است دامنه ای، آب و هوای آن معتدل است. 68 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و میوه است اهالی به کشاورزی، گاوداری، گله داری اشتغال دارند، راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه. واقع در 43هزارگزی شمال باختری رود و سه هزارگزی شوسهء عمومی تربت حیدریه. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر با 267 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پنبه و زیره است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی آنها قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. واقع در 34هزارگزی جنوب خوسف. ناحیه ای است کوهستانی و گرمسیر. 50 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی و بوته فروشی اشتغال دارند. راه مالرو دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در سی هزارگزی شمال خاوری بیرجند. ناحیه ای است کوهستانی. آب و هوای آن معتدل است. سه تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مینا بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 34هزارگزی جنوب خاوری درمیان سر راه مالرو عمومی درمیان به درح. ناحیه ای است کوهستانی آب و هوای آن معتدل است. 14 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود محصولات آن غلات، شلغم و چغندر است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در سی هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. ناحیه ای است دامنه. آب و هوای آن معتدل است، 42 تن سکنه دارد. زبان آنها فارسی است. آب آن از قنات تأمین میشود محصولات آن غلات و بنشن است. اهالی به کشاورزی و کرباس بافی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان ذهان بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 62هزارگزی جنوب خاوری قاین و 12هزارگزی باختر اتومبیل رو اسفدان به اسغج. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر، 200 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و پنبه است اهالی به کشاورزی مالداری، قالیچه بافی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان نیمبلوک بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 55هزارگزی شمال باختری قاین. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر. 48 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی، مالداری و قالیچه بافی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 12هزارگزی جنوب درمیان و 5هزارگزی خاور راه مالرو عمومی درمیان به سربیشه. ناحیه ای است دامنه. هوای آن معتدل است. 11 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، شلغم، لبنیات است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان شاخنات بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 102هزارگزی شمال باختری بیرجند و 21هزارگزی شمال خاروی شاخن. ناحیه ای است کوهستانی. هوای آن معتدل است. 157 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور. واقع در 24هزارگزی شمال باختری چکنه بالا. ناحیه ای است کوهستانی. هوای آن معتدل است. 648 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند صنایع دستی کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان چولائی خانه بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد. واقع در 38هزارگزی شمال مشهد و 7هزارگزی باختر راه مشهد به کلات. ناحیه ای است دامنه و سردسیر. 27 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء اراک شهرستان مشهد. واقع در 66 هزارگزی شمال باختری مشهد کنار راه قدیمی مشهد به قوچان. ناحیه ای است جلگه ای و آب و هوای آن معتدل است. 98 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات چغندر و کنجد است. اهالی به کشاورزی و مالداری اشتغال دارند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان کندکلی بخش سرخس شهرستان مشهد. واقع در چهارهزارگزی شمال باختری سرخس و سه هزارگزی خاور اتومبیل رو سرخس به چهل کمان. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر، 380 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن بنشن و اهالی به کشاورزی و مالداری اشتغال دارند و صنایع دستی آنها قالیچه، کرباس و شال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف آباد پایین ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد. واقع در 33هزارگزی شمال باختری طیبات. ناحیه ای است جلگه ای. هوای آن معتدل است. 69 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و زیره است. اهالی به کشاورزی و مالداری اشتغال دارند صنایع دستی آنها قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان گلمکان بخش طرقبهء شهرستان مشهد. واقع در 26هزارگزی شمال باختری طرقبه. ناحیه ای است کوهستانی هوای آن معتدل است، 26 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، بنشن و میوه جات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان دیناوران بخش اردل شهرستان شهرکرد. واقع در 25هزارگزی باختر اردل و 42هزارگزی راه اردل. ناحیه ای است جلگه ای. آب و هوای آن معتدل است. 176 تن سکنه دارد. آب آن از ارتفاعات تأمین میگردد. محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان سمیرم پایین بخش سمیرم شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شهربابک شهرستان یزد. واقع در 10هزارگزی باختر شهربابک کنار راه فرعی شهربابک به هرات خوره. ناحیه ای است جلگه ای. آب و هوای آن معتدل و مالاریایی است. 374 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. صنایع دستی زنان قالیبافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

عباس آباد.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان. واقع در 35هزارگزی باختر نجف آباد و 10هزارگزی شوسهء نجف آباد به دامنه. ناحیه ای است جلگه ای. هوای آن معتدل است. 41 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولات آن غلات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عباس آبادآورزمان.

[عَبْ با دِ وَ زَ](اِخ) دهی است از دهستان آورزمان شهرستان ملایر. واقع در 36هزارگزی جنوب باختری شهرستان ملایر و سه هزارگزی باختر راه اتومبیل رو آورزمان به کرتیل آباد. ناحیه ای است کوهستانی آب و هوای آن معتدل و مالاریایی است. 146 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و انگور است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند صنایع دستی زنان قالیبافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد الویر.

[عَبْ با اَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش خرقان شهرستان ساوه. واقع در 6000گزی ساوه و 1000گزی راه عمومی فرقان. کوهستانی و سردسیر. 411 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و قنات و رودخانهء محلی تأمین میشود. محصولات آن غلات و سیب زمینی، بنشن، باغات، گردو و بادام است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنها جاجیم و گلیم بافی است. عده ای برای تأمین معاش به تهران میروند. راه در غیر مواقع بارندگی ماشین رو است. در 3000گزی جنوب باختری آن قلعه خرابهء قدیمی معروف به آق قلعه واقع شده و در نتیجهء کاوش، آثار قدیم در آن دیده شده است. مزرعهء اردونشین و چکان دره جزء این ده است. نزدیک به آق قلعه معادن خاک سفید و گچ دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد امین.

[عَبْ با دِ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان کشکوئیه شهرستان رفسنجان. واقع در 72هزارگزی شمال باختری رفسنجان و هفت هزارگزی خاور شوسهء رفسنجان به یزد. ناحیه ای است جلگه ای و سردسیر. 230 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پسته و پنبه است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد انار.

[عَبْ با دِ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان انار شهرستان رفسنجان. واقع در 82هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 2هزارگزی شوسهء رفسنجان به یزد. ناحیه ای است جلگه ای و سردسیر. 55 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و پنبه است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. صنایع دستی آنها گلیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد بالا.

[عَبْ با دِ] (اِخ) دهی است از دهستان ابهررود بخش ابهررود شهرستان زنجان. واقع در 27هزارگزی جنوب باختری ابهر و 24هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر، 236 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قزلجه تأمین میشود. محصولات آن: غلات و عسل است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد بالا.

[عَبْ با دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. واقع در 10هزارگزی جنوب باختری دزفول و 10هزارگزی جنوب باختر شوسهء دزفول. 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباس آباد بالا.

[عَبْ با دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان. واقع در سی هزارگزی شمال باختری زرند و 2هزارگزی جنوب راه مالرو زرند بافق. 4 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد بی نیاز.

[عَبْ با دِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شهریار شهرستان تهران. واقع در 2800گزی علیشاه عوض و 2000گزی راه ماشین رو فرعی کرج به اشتهارد. 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد پایین.

[عَبْ با دِ] (اِخ) دهی است از دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان. واقع در 27 هزارگزی جنوب باختری ابهر و 24 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. 649 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء قزلجه تأمین میشود. محصولات آن عسل و قلمستان است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد پایین.

[عَبْ با دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول. واقع در 10هزارگزی جنوب باختری دزفول و 10هزارگزی جنوب باختری شوسهء دزفول به شوشتر. 500 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباس آباد پیش.

[عَبْ با دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زیدآباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان. واقع در 15هزارگزی شمال سعیدآباد و سر راه مالرو خیرآباد به زیدآباد. 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد جدید.

[عَبْ با دِ جَ] (اِخ)دهی است از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه. واقع در 16هزارگزی شمال باختری رشخوار و 2هزارگزی جنوب شوسهء عمومی تربت به رشخوار. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر. 610 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و پنبه و بنشن است و اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی آنها قالیچه و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد جلگه.

[عَبْ با دِ جُ گَ] (اِخ)دهی است از دهستان دستگردان بخش طَبس شهرستان فردوس. واقع در 110هزارگزی شمال طبس دشت، گرمسیر و خشک. 18 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد چهاردانگه.

[عَبْ با دِ چَ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ری شهرستان تهران. واقع در 9500گزی باختر ری و 4000گزی جنوب راه تهران به رباط کریم. جلگه ای و آب و هوای آن معتدل است. 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد حاجی.

[عَبْ با دِ] (اِخ)دهی است از دهستان حومه خاوری رفسنجان. واقع در 5هزارگزی شمال خاوری شهرستان رفسنجان و 6هزارگزی شمال شوسهء رفسنجان به کرمان. ناحیه ای است جلگه ای و سردسیر. 530 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پسته، پنبه و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد حجازی.

[عَبْ با دِ حِ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان فراهان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک. واقع در 15هزارگزی شمال باختری فرمهین و سه هزارگزی راه فرمهین به بلوک ضیاءالملک. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و بنشن است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند راه مالرو دارد. 18 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آبادخان.

[عَبْ با دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان. واقع در 2هزارگزی جنوب باختری رفسنجان کنار شوسهء رفسنجان به یزد. ناحیه ای است جلگه ای و سردسیر. 180 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پسته و پنبه است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آبادخان.

[عَبْ با دِ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری نیشابور. ناحیه ای است جلگه ای، آب و هوای آن معتدل است. 206 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی و مالداری اشتغال دارند راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد ده نو.

[عَبْ با دِ دِهْ نَ] (اِخ)دهی است از دهستان برج اکرم بخش فهرج شهرستان بم. واقع در 6 هزارگزی باختر فهرج، کنار شوسهء بم به زاهدان. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر و مالاریائی. 92 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، خرما، حنا است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

عباس آباد رستم خانی.

[عَبْ با دِ رُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بالا بخش وفس شهرستان اراک. واقع در 48هزارگزی جنوب باختری کمیجان و چهارهزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی. 121 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و انگور است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد و در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد زواره.

[عَبْ با دِ زَ رَ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان. واقع در 19هزارگزی شمال خاوری اردستان و 5 هزارگزی راه فرعی زواره به اردستان. 42 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عباس آباد زیگان.

[عَبْ با دِ] (اِخ) دهی است از دهستان زیگان بخش فهرج شهرستان بم. واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری فهرج و سه هزارگزی شمال راه فرعی بم به خاش. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر. 221 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، خرما و حنا است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد سناورد.

[عَ ب با دِ وُ] (اِخ)دهی است جزء دهستان شراء بالا بخش کمیجان شهرستان اراک. واقع در 61هزارگزی جنوب کمیجان، سر راه عمومی شراء. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. 440 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء شراء تأمین میشود. محصولات آن غلات، بنشن و انگور است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد و از پل دوآب اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس آباد سیف.

[عَبْ با دِ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش خرقان شهرستان ساوه. 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد سیف الدینی.

[عَبْ با دِ سَ فُدْ دی] (اِخ) دهی است از دهستان عزیزآباد بخش فهرج شهرستان بم. واقع در 13هزارگزی جنوب باختری فهرج و یکهزارگزی راه فرعی به برج اکرم. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر و مالاریایی. 253 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پنبه و خرما است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد شجاع لشکر.

[عَبْ با دِ شُ لَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دستگران بخش طبس شهرستان فردوس. واقع در 123هزارگزی شمال طبس. ناحیه ای است جلگه ای گرمسیر. 34 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پنبه و گاورس است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد ضرغام.

[عَبْ با دِ ضَ] (اِخ)دهی است از دهستان بهنام سوخته بخش ورامین شهرستان تهران. واقع در 310هزارگزی شمال خاور ورامین کنار راه خراسان. ناحیه ای است جلگه ای. آب و هوای آن معتدل است. 60 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء جاجرود تأمین میشود. محصولات آن غلات، صیفی و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد ضرغامی.

[عَبْ با دِ ضَ](اِخ) دهی است از دهستان کنار رودخانهء وفرقان بخش مرکزی شهرستان ساوه. واقع در 15000گزی جنوب ساوه و 4000گزی جنوب ساوه به قم. ناحیه ای است جلگه ای. آب و هوای آن معتدل است. 265 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء وفرقان تأمین میشود. محصولات آن چغندرقند و انار است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنها گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این ده قشلاق چند خانوار از ایل بغدادی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد عرب.

[عَبْ با دِ عَ رَ] (اِخ)دهی است از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار. واقع در 45هزارگزی خاور جغتای. ناحیه ای است جلگه ای. آب و هوای آن معتدل است. 446 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و پنبه است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد غفور.

[عَبْ با دِ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان. واقع در 9هزارگزی شمال رفسنجان و 10هزارگزی شمال شوسهء رفسنجان به کرمان. ناحیه ای است جلگه ای و سردسیر. 323 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پسته و پنبه است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد قندی.

[عَبْ با دِ قَ] (اِخ)دهی است از دهستان خسروشیر بخش جغتای شهرستان سبزوار. واقع در 25هزارگزی شمال خاوری جغتای سر راه شوسهء عمومی سبزوار. ناحیه ای است جلگه ای آب و هوای آن معتدل است. 175 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پنبه و زیره است، اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد کرده.

[عَبْ با دِ کَ دِ] (اِخ)دهی است از بخش خرقان شهرستان ساوه. واقع در 24000گزی راه قدیمی شاه عباسی. ناحیه ای است جلگه ای. 75 تن سکنه دارد. آب و هوای آن معتدل است. آب آن از قنات کوچک تأمین میشود. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد از ساوه و زرند ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

عباس آباد کسب.

[عَبْ با دِ کِ] (اِخ)دهی است از دهستان آورزمان شهرستان ملایر. واقع در 21هزارگزی شمال شهر ملایر و 5 هزارگزی خاور راه شوسهء ملایر به همدان. ناحیه ای است جلگه ای آب و هوای آن معتدل و مالاریایی است، 274 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس آباد کنار جاده.

[عَبْ با دِ کِ رِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. واقع در 12هزارگزی خاور نیشابور. ناحیه ای است جلگه ای، آب و هوای آن معتدل است. 405 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس آباد گچی.

[عَبْ با دِ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نائین. واقع در 24هزارگزی باختر نائین و 5 هزارگزی شوسهء اردستان به نائین. 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عباس آباد معصومه.

[عَبْ با دِ مَ مِ](اِخ) دهی است از دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران. واقع در 24000گزی ورامین و 6000گزی راه حاجی آباد سالاری. جلگه ای آب و هوای آن معتدل است. 120 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و صیفی است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مزرعهء قاسم آباد و علی آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد ملک.

[عَبْ با دِ مَ لِ] (اِخ)دهی است از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار. واقع در 41هزارگزی خاور جغتای سر راه شوسهء عمومی جغتای. ناحیه ای است جلگه ای. آب و هوای آن معتدل است. 311 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پنبه و کنجد است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس آباد ملکان.

[عَبْ با دِ مَ لِ] (اِخ)ده مخروبه ای از دهستان جندق بیابانک بخش خوربیابانک شهرستان نائین است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج ص 1).

عباس آباد موقوفه.

[عَبْ با دِ مَ فَ](اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. واقع در 16000گزی ری و 2000گزی جنوب راه خراسان. ناحیه ای است جلگه ای، آب و هوای آن معتدل است. 112 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، صیفی و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آباد نارباغی.

[عَبْ با دِ] (اِخ)دهی است از دهستان بخش حومهء شهرستان ساوه. واقع در 24000گزی ساوه و 9000گزی راه عمومی و راه آهن. ناحیه ای است جلگه ای. آب و هوای آن معتدل است. 95 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، انار، انجیر است. شغل اهالی زراعت است و صنایع دستی جاجیم و پلاس بافی است. راه مالرو دارد. این ده قشلاق چند خانوار از طایفهء شاهسون بغدادی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس آبادی.

[عَبْ با] (اِخ) حاج عبدالمطلب بن محمد حسین اصفهانی. از علماء اواسط قرن سیزدهم هجری قمری و از شاگردان شیخ احمد احسائی است. او را تألیفاتی است از جمله حجیة الظنة به فارسی، و الحجة البالغة من اسرار الاعتقادات الاحمدیة. (از ریحانة الادب) (از الذریعة).

عباس ابوتراب.

[عَبْ با اَ تُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. واقع در 36 هزارگزی جنوب باختر شوسهء عمومی بیرجند. ناحیه ای است واقع در دامنه. آب و هوای آن معتدل است. 17 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و چغندر است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس افندی.

[عَبْ با اَ فَ] (اِخ) معروف به عبدالبهاء پسر ارشد میرزا حسین علی نوری معروف به بهاء الله. بهائیان او را غصن اعظم خوانند. عباس افندی همراه پدر از ایران به بغداد و از آنجا به عکا رفت پس از مرگ پدر ریاست بهائیان بدو محول شد و بر مخالفان خود یعنی طرفداران میرزا محمدعلی تفوق جست و از آنجا به سویس و سپس به لندن و پس از آن به پاریس رفت و مجدداً به مصر بازگشت و در اوایل سنهء 1912 م. از مصر به طرف آمریکای شمالی حرکت کرد و در اواخر سنهء 1912 به اروپا مراجعت نمود و در 14 دسامبر از سنهء مذکور به لیورپول وارد شد و از آنجا در جریان 1913 م. به آلمان و اطریش و مجارستان رفت و بسیاری دیگر از بلاد اروپا را سیاحت نمود و از آنجا در اواسط 1913 به مصر و از آنجا به حیفا برگشت و آنجا را از این تاریخ به بعد مقر نهائی خود قرار داد. وفات عباس افندی در 27 ربیع الاول سنهء 1340 ه . ق. مطابق 28 نوامبر 1921 م. در حیفا بوده است و در جبل گرمل بالای حیفا و شرف سران مدفون شد. (تلخیص از یادداشت معاصرین مرحوم قزوینی مجلهء یادگار سال 5 شمارهء 6 - 7).

عباس اقبال.

[عَبْ با سِ اِ] (اِخ) رجوع به اقبال ... شود.

عباس اول.

[عَبْ با سِ اَوْ وَ] (اِخ) (شاه...) معروف به شاه عباس کبیر، فرزند سلطان محمد صفوی معروف به خدابنده فرزند بزرگ شاه طهماسب اول و نوادهء شاه اسماعیل اول، سرسلسلهء خاندان صفوی است. مادر وی خیر النساء بیگم دختر میرعبداللهخان والی مازندران بوده است و نسبت او به سید قوام الدین مشهور به میر می رسد. شاه عباس به سال 978 ه . ق. در شهر هرات مرکز حکومت خراسان متولد شد و در 980 به سن یکسال و نیمی به میرزائی هرات رسید و شاهقلی سلطان با عنوان لله گی او در مقام امیر الامرائی خراسان ماند و از وی سرپرستی کرد و به سال 996 ه . ق. مطابق با 1588 م. در سن شانزده سالگی سلطنت یافت.
تحصیلات: شاه عباس خواندن و نوشتن میدانست ولی معلومات فراوانی نداشته است و در مقابل از فراست و کیاست ذاتی برخوردار و دارای ذوق ادبی و هنری بود اشعاری بدو نسبت میدهند از جمله غزل زیر است:
محبت آمد و زد حلقه بر دل و جانم
درش گشودم و شد تا به حشر مهمانم
نه هست هستم و نه نیستم نمیدانم
که من کیم چه کنم کافرم مسلمانم.
صفات و اخلاق: وی در جوانی به شراب میل فراوانی داشت و هرگاه از کار جنگ فارغ میشد به شراب خواری و مجالس بزم و نشاط می پرداخت. او مردی دلیر و جنگجو و بی باک و پردل و زورمند و متحمل بود. در سواری و شمشیر زنی و تیراندازی مهارت و زبردستی خاصی داشت و حسن عطوفت و گذشت و قدردانی داشت و در عین حال انتقام جو و کینه توز بود. در زندگی عادی بی تکلف بود.
فرزندان: شاه عباس پنج پسر داشت که به ترتیب سن عبارت بودند از: محمد باقر میرزا مشهور به صفی میرزا، حسن میرزا، خدابنده میرزا، اسماعیل میرزا و امامقلی میرزا. حسن میرزا و اسماعیل میرزا در کودکی مردند و دو پسر دیگر او را به امر وی کور کردند.
نیروی نظامی: شاه عباس با قزلباشان که مردمان مقتدری بودند و در تمام امور لشکری و کشوری دخالت میکردند و داعیهء فرمانروایی داشتند از در ستیز درآمد و آنها را از میان برد. نیروئی که شاه عباس در اختیار داشت رویهمرفته شامل شصت هزار سوار قزلباش بود که جز از رؤسای خود از هیچ کس اطاعت نمیکردند و در نتیجه شاه نمیتوانست جز به رؤسای قزلباش به دیگری فرمان دهد و در نتیجه قدرت کلی در دست آنها بود. او برای رفع این اشکال افراد و دستجات قبیله یعنی عدهء نفراتی که هر قبیله مسئول بود تحویل بدهد دو قسمت کرد و نیروئی که شامل ده هزار سوار نظام و دوازده هزار پیاده نظام بود و بوسیلهء شخص شاه اداره میشد تشکیل داد. سپس با کمک برادران شرلی صنف توپخانه بوجود آورد و پیاده نظام آماده شد و بالاخره در نظام ایران انقلابی با همراهی برادران شرلی بوقوع پیوست، و بجای نیروی اسب سوار دوران ملوک الطوائفی، ایران دارای ارتش منظمی شد که میتوانست با ارتش عثمانی در میدان جنگ مقابله کند. شاه عباس نیروی دیگری هم در مقابل قزلباش گردنکش بوجود آورد بدین ترتیب که شاه از اعضاء تمام قبائل دعوت کرد که برای اسم نویسی آزاد به نام شاهسون یا دوستان شاه فراهم آیند؛ و بدین طریق شاه از نیروی قزلباش بی نیاز و آسوده خاطر شد. او از انگلیس ها مشاق و معلم نظام خواست و کارخانهء توپ ریزی تهیه کرد.
حقوق و امتیازات به خارجی ها: شاه عباس به تجار مسیحی که مایل به تجارت با ایران بودند حقوق و امیتازاتی داد که فوق العاده رضایت بخش بود و عوارض و رسومی را نسبت به آنها ملغی کرد و دستور داد که کسی حق تعرض به آنان را ندارد و بدین وسیله پایهء اتحاد دوستی میان ایران و دول اروپائی را ریخت.
مقر حکومت: تا سال 1006 ه . ق. مقر حکومت و مرکز کشور قزوین بود و از سال 1007 شاه عباس رسماً پایتخت خود را به اصفهان انتقال داد و قبل از آن نیز بعضی از زمستانها را در آنجا بسر میبرد.
جنگهای وی: او در ابتدای سلطنت از طرفی متوجه سرکوب مدعیان سلطنت و امرا بود و از طرفی در دفع ازبکان که به قسمت های مهمی از ولایات ایران از جمله خراسان و گنجه دست یافته بودند کوشید و چون در جنگ با عثمانی ها شکست خورد ناچار به امضای قراردادی شد. سپس در سال 1011 ه . ق. توانست ارتش عثمانی را مغلوب کند شهر تبریز را پس از 18 سال به خاک ایران بازگرداند، آنگاه به طرف ایروان حرکت کرد و آنجا را پس از شش ماه محاصره به تصرف درآورد و شیروان و قارص را نیز تصرف کرد. در همین اوان سلطان محمد سوم درگذشت و پسرش با سپاه عظیمی برای جنگ با ایران رهسپار شد ولی از قوای ایران شکست خورد و نه تنها آذربایجان و کردستان بلکه بغداد و موصل و نجف و کربلا نیز به ایران ملحق شد. از آن پس نیز در چند جنگ دیگر شکست نصیب سپاه عثمانی شد. اما در 995 ه . ق. در جنگی که نزدیکی بغداد بین دو دولت رخ داد، نیروی ایران شکست خورد و به دنبال آن شهرتبریز و ولایات غربی ایران یعنی عراق عجم، خوزستان، شکی، شماخی، تفلیس با قسمتی از لرستان به عثمانیان واگذار شد و مقرر شد که حکومت ایران لعن خلفای ثلاث را ممنوع دارد و حیدر میرزا به عنوان گروگان در اختیار آنان باشد. این معاهده در سال 998 ه . ق. بسته شد.
روابط با اروپائیان: شاه عباس به منظور مقابله با عثمانیان و دفع ازبکان ناچار با خارجیان روابط حسنه برقرار کرد، روابط اقتصادی و تجاری را با خارجیان تشویق کرد و با مسیحیان خوش رفتاری و حتی در اعیاد مذهبی و ملی آنها شرکت میجست اجتماعات آنان را به رسمیت شناخت در بنای کلیسا در جلفای اصفهان به آنها کمک کرد و بالاخره آنچه ممکن بود در حق عیسویان عطوفت و مهربانی کرد و این کار در آن زمان جلب توجه اروپائیان را نمود و باب اتحاد و هم بستگی را گشودند به طوری که صحبت اتحاد میان ایران و انگلیس بر ضد عثمانیها بمیان آمد. با آلمان و اسپانیا نیز روابط سیاسی برقرار کرد و نمایندگانی بدان کشورها فرستاد. با کشور هندوستان که از زمانهای قدیم نیز روابطی وجود داشت تجدید روابط کرد. در سال 997 ه . ق. هیأتی را بریاست بوداق بیک روانهء مسکو کرد که حامل پیامی از طرف شاه به امپراطور روسیه بود. و از سال 1001 ه . ق. رسماً میان ایران و روس روابط سیاسی برقرار گردید.
کارهای او: مهمترین آثار و کارهای او از این قرار است: ساختمان مسجد شیخ لطف الله، ساختمان عمارت چهل ستون، ساختمان و یا تکمیل بنای عالی قاپو، احداث خیابان چهارباغ که به سبک خیابانهای اروپا دو طرفه ساخته شده است، پل بزرگ 33 پل مشهور به پل چهارباغ، ساختمان عمارت هشت بهشت، آباد کردن دهکدهء نجف آباد و وقف آن به نجف اشرف، ایجاد و ساختن کاروانسراهای متعدد در طرق و راه ها، سعی و کوشش در راه بهبود وضع طرق ارتباطی، تعمیر مرقد و گبند مطهر حضرت رضا (ع)، جاری ساختن آب فرات تا مسجد کوفه، تعمیر مرقد مطهر حضرت امیر (ع)، مرتب کردن وضع نظام ایران، کوچ دادن ارامنه از جلفای ارس به جلفای جدید نزدیک اصفهان، تأسیس کارخانهء توپ ریزی، ترویج هنر و صنایع ظریفه و تشویق هنرمندان، منظم کردن وضع اداری کشور و تقسیم مشاغل.
از جمله اتفاقات زمان وی کناره گیری سه روزهء او از سلطنت است. موضوع چنین بود که او به اخترشناسی و طالع بینی ایمان کامل داشت و در توجیه حوادث و اتفاقات از منجم باشی خود ملا جلال استمداد می جست. در سال 1002 ه . ق. ستارهء دنباله داری در آسمان پدیدار شد منجمان گفتند که این حادثه دلالت بر مرگ شاه دارد و در مقام چاره اندیشی بنا شد شاه برای مدت سه روز از سلطنت استعفا و دیگری را بجای خود برگزیند. وی تصمیم گرفت که یوسفی ترکش دوز درویش معروف را که مشغول فتنه انگیزی علیه شاه بود و مریدان زیادی داشت بدین سمت برگزیند، باشد که با یک تیر دو نشان زده باشد از این جهت درویش بیچاره را روز پنجشنبه هفتم ذیقعده تا دهم به پادشاهی انتخاب و روز یکشنبه دهم او را بدار زدند. شاه عباس در شب پنجشنبه بیست و چهارم جمادی الاولی سال 1038 ه . ق. در مازندران درگذشت جنازه اش را بر دوش تا کاشان آوردند و در پشت مدفن امام زاده حبیب بن موسی به امانت سپردند و در همان سال صفی میرزا ولیعهد بجای پدر به تخت سلطنت نشست. (از روضة الصفا ج 6). و رجوع شود به: زندگانی شاه عباس نصرالله فلسفی، احسن التواریخ، اکبرنامه، تاریخ ادبیات ایران ادوارد برون، تاریخ الفی و تاریخ سایکس.

عباس اول.

[عَبْ با سِ اَوْ وَ] (اِخ) (پاشا) عباس بن طولون بن محمدعلی پاشاالکبیر. سومین خدیو مصر است و به سال 1228 ه . ق. در قاهره متولد و بعد از مرگ عموی خود ابراهیم پاشا ولایت مصر یافت. وی با سلطهء اروپائیان بر سرزمین عربستان سخت مخالفت ورزید و در جنگ ترک با روس به آنها کمک کرد. او اولین کسی است که مدارس نظام و دانشگاه جنگ در عباسیهء قاهره تأسیس کرد. وی به سال 1270 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی).

عباس بلاغی.

[عَبْ با بُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 81000 گزی جنوب خاور مراغه و یکهزارگزی خاور شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. ناحیه ای است جلگه، آب و هوای آن معتدل و مالاریایی است. 296 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصولات آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک و چغندر است. اهالی به کشاورزی و جاجیم بافی اشتغال دارند. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عباس بلاغی.

[عَبْ با بُ] (اِخ) دهی است از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 42 هزارگزی جنوب خاوری سیه چشمه و سه هزارگزی راه ارابه رو ایشکه به سوبه کران پایین. ناحیه ای است جلگه و آب و هوای آن معتدل و سالم است و 49 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است و اهالی به کشاورزی و گله داری و جاجیم بافی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عباس جوب.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش قروهء شهرستان سنندج. واقع در 55 هزارگزی خاور سنندج و هشت هزارگزی خاور دهکلان و چهارهزارگزی شمال شوسهء قروه. ناحیه ای است جلگه و سردسیر. 175 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانهء طهماسب قلی تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. از صنایع دستی زنان: قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس خان.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان قره باشلو بخش چاپشلو شهرستان مشهد. واقع در 69 هزارگزی شمال باختری مشهد و کنار کشف رود. ناحیه ای است واقع در جلگه و آب و هوای آن معتدل است. 28 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، چغندر و کنجد است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباس خان.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل. واقع در 22هزارگزی شمال باختری سکوهه و 12هزارگزی باختر شوسهء زاهدان به زابل. ناحیه ای است جلگه ای با آب و هوای گرم و معتدل و 360 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصولات آن غلات، لبنیات است. اهالی به کشاورزی، گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس دوس.

[عَبْ با سِ دَ] (اِخ) نام مردی که به لطائف الحیل مشهور بود چنانکه در جامع الحکایات قصهء او مسطور است و دوس قبیله ای است از یمن و ابن عباس از همان قبیله بود. در لطائف الحیل است که عباس دَوسْ نام گدائی که بسیار مکار و مضحک بود. (غیاث اللغات). رجوع به دوس شود:
گفت خدمت آنکه بهر ذل نفس
خویش را سازی تو چون عباس دیس.
مولوی.

عباس دوم.

[عَبْ با سِ دُوْ وُ] (اِخ)(شاه...) فرزند شاه صفی صفوی بن صفی میرزابن شاه عباس اول وی در 18 جمادی الثانیهء سال 1043 ه . ق. متولد شد و پس از مرگ پدر خود شاه صفی در سال 1052 شب جمعه شانزدهم صفر به سن نه سالگی در کاشان به تخت سلطنت نشست. او سفری به مکه و مشهد کرد. در دوران کودکی وی وزیر اعظم میرزاتقی عمادالدوله زمام کار را بدست داشت و چون شاه بسن رشد رسید خود به کارها رسیدگی میکرد. در عهد وی قندهار که صفی میرزا از دست داده بود فتح شد و کوشش اورنگ زیب برای استرداد آن بجائی نرسید. او مانند شاه عباس اول نسبت به کلیهء مذاهب به دیدهء احترام مینگریست و از علما و دانشمندان تفقد میکرد در عهد وی امنیت خاصی بر ایران حکمفرما بود. وی به سال 1078 ه . ق. در قصر خسروآباد دامغان پس از بیست وپنج سال سلطنت درگذشت. رجوع شود به تاریخ ایران فروغی و روضة الصفا ج 6 و تاریخ ایران بعد از اسلام و تاریخ ایران عباس پرویز و عباسنامه چ ابراهیم دهگان.

عباس رقه.

[عَبْ با رَ قَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گل تپه فیض الله بیکی شهرستان سقز. واقع در 58 هزارگزی شمال خاور سقز و سه هزارگزی جنوب رودخانهء سقز. 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباس سوم.

[عَبْ با سِ سِوْ وُ] (اِخ)فرزند شاه طهماسب، بعد از عزل طهماسب در سال 1145 ه . ق. در سن 8 ماهگی از طرف نادرشاه اسماً بجای پدر بر تخت سلطنت نشست. و نادرشاه نایب السلطنه گردید و این عنوان ظاهری (سلطنت عباس سوم) تا سال 1148 که تاجگذاری نادر است باقی بود. شاه عباس به سن چهارسالگی درگذشت. (از فرهنگ امیر کبیر و قاموس الاعلام ترکی).

عباسعلی کش.

[عَبْ با عَ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرخواست. بخش مرکزی شهرستان ساری. واقع در 32 هزارگزی شمال باختری ساری کنار دریا. واقع در دشت، هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریایی است. 200 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء تجن تأمین میشود. محصولاتش برنج، غلات، کنف و پنبه است. اهالی به کشاورزی و گله داری و صید مرغابی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عباسعلی کندی.

[عَبْ با عَ کَ] (اِخ)دهی است از دهستان خروسلو بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 36 هزارگزی جنوب باختری گرمی و 20 هزارگزی راه شوسهء گرمی به اردبیل. ناحیه ای است واقع در جلگه. آب و هوای آن معتدل و گرمسیر است. 11 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات است. و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عباس علیلو.

[عَبْ با عَ] (اِخ) دهی است از دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 24هزارگزی باختر تازه کند انگوت و 27هزارگزی راه شوسهء گرمی، اردبیل. ناحیه ای است واقع در جلگه هوای آن معتدل و گرمسیر است. 148 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. و محصولات آن غلات و حبوبات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عباس غنوی.

[عَبْ با غَ نَ] (اِخ) عباس بن عمرو الغنوی. از امرای عباسی است که ولایت فارس یافت و به سال 287 ه . ق. المعتضد او را عزل گرداند و یمامه و بحرین را به اقطاع بدو داد. وی به امر المعتضد به جنگ قرامطه رفت و بدست آنها گرفتار شد سپس آزاد گردید و به بغداد رفته و مورد انعام و اکرام المعتضد واقع شد. وی به سال 305 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عباس قلعه.

[عَبْ با قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره باشلو بخش چاپشلو شهرستان دره گز. واقع در هشت هزارگزی شمال باختری قره باشلو و 12هزارگزی باختری راه شوسهء عمومی قوچان به دره گز. ناحیه ای است واقع در جلگه. آب و هوای آن معتدل است و 290 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و بنشن است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباسقلی خان.

[عَبْ با قُ] (اِخ) تیره ای از ایل بیرانوند است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 67).

عباسک.

[عَبْ با سَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. واقع در 24000گزی شمال باختری معلم کلایه و 60000گزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر است. 148 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار تأمین میشود و محصول آن غلات، گردو و لوبیا است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عباس کتی.

[عَبْ با کُ] (اِخ) مزرعهء کوچکی است از دهستان پائین خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل نزدیک به آبادی انجپل. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عباس کلا.

[عَبْ با کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق کلارستاق بخش چالوس شهرستان نوشهر. واقع در 1500گزی شمال باختر چالوس و یکهزارگزی جنوب راه شوسهء چالوس به شهسوار. ناحیه ای است واقع در دشت، هوای آن معتدل و مرطوب است. 80 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء مرداب رود تأمین میشود. محصولات آن برنج، لبنیات و مرکبات است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

عباسکلا.

[عَبْ با کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناتل رستاق بخش نور شهرستان آمل. واقع در 9هزارگزی جنوب خاوری سولده. ناحیه ای است واقع در دشت. هوای آن معتدل و مرطوب است و 180 تن سکنه دارد. آب آن از لاویج رود تأمین میشود. محصولات آن برنج مختصر و غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عباس کندی.

[عَبْ با کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 5500 گزی جنوب خاروی سیه چشمه و یکهزاروپانصد گزی جنوب شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین. ناحیه ای است کوهستانی. هوای آن معتدل است. 155 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به کشاورزی و گله داری و جاجیم بافی اشتغال دارند. راه ارابه رو دارد. از سیه چشمه میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عباس کندی.

[عَبْ با کَ] (اِخ) دهی است از دهستان به به جیک بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو. واقع در 23500 گزی خاور سیه چشمه و 750گزی شمال شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین. ناحیه ای است واقع در جلگه. هوای آن معتدل و سالم است. 94 تن سکنه دارد.آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به کشاورزی و گله داری و جاجیم بافی اشتغال دارند. راه ارابه رو دارد. از راه شوسهء سیه چشمه به قره ضیاءالدین میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عباس کور.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل. واقع در 19هزارگزی شمال باختری سر کوهه و 10هزارگزی شوسهء زاهدان به زابل. ناحیه ای است واقع در جلگه، هوای آن گرم و معتدل است و 60 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباس کوه.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان ماسوله بخش مرکزی شهرستان فومن واقع در 18هزارگزی باختر فومن. ناحیه ای است کوهستانی، هوای آن معتدل و مرطوب است و 300 تن سکنه دارد. آب آن از چشمهء عباس کوه تأمین میشود. محصولات آن برنج، پشم، لبنیات، عسل و ابریشم است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. در تابستان عموماً به ییلاقات لشکرگاه و گردسایه میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عباس کهریزی.

[عَبْ با کَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوشق بخش مرکزی شهرستان خیاو. واقع در 45هزارگزی خاوری خیاو و 2هزارگزی راه شوسهء گرمی و اردبیل. ناحیه ای است کوهستانی هوای آن معتدل است و 10 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عباسلو.

[عَبْ با] (اِخ) طائفه ای از ایل بچاقچی کرمان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 195).

عباسلو.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاقات افشاریهء بخش قیدار شهرستان زنجان. واقع در 34هزارگزی باختر قیدار و 23هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و 83 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء محلی تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

عباسوند.

[عَبْ باسْ وَ] (اِخ) نام بلوکی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان. این بلوک شامل 12 آبادی کوچک است که در ارتفاعات جنوب غربی سنجابی واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عباسویه.

[عَبْ با یَ / سَ وَیْهْ] (اِخ)عباس بن یزید بحرانی بصری، مکنی به ابوالفضل. قاضی و از حفاظ حدیث بود و او را تألیفاتی است در حدیث. مدتی قضاوت همدان یافت و در همدان و بغداد و اصفهان حدیث میکرد. به سال 258 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عباسه.

[عَبْ با سَ] (اِخ) دهی است از دهستان برج اکرم بخش فهرج شهرستان بم. واقع در 12هزارگزی جنوب باختری فهرج و یکهزارگزی راه فرعی بم به برج اکرم. ناحیه ای است واقع در جلگه. هوای آن گرمسیر است. 108 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و خرماست. و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباسه.

[عَبْ با سَ] (اِخ) شهر کوچکی است و اولین اقامتگاه بریدان بود که از شام بمصر میرفتند. آن را درختان بلند خرما بوده. و در زمان ملک عادل بن ایوب شد. وی آن مکان را محل تفریح خود قرار داد. نزدیک آن مصید و شکارگاه زیادی است زیرا در پانزده فرسنگی قاهره واقع است. (از معجم البلدان).

عباس هزارآباد.

[عَبْ با هَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. واقع در 12هزارگزی شمال خاوری صفی آباد و 10هزارگزی خاور اتومبیل رو راه صفی آباد به بام. ناحیه ای است کوهستانی. هوای آن معتدل است و 254 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، زیره و بنشن است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباسی.

[عَبْ با] (ص نسبی) منسوب به عباس. رجوع به عباس شود. || سرخ به کبودی مایل. || کنایت از رنگ سیاه است چرا که خلفای عباسی لباس سیاه را مقبول خود ساخته بودند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عباسی.

[عَبْ با] (اِ) واحد پول معادل چهارشاهی. دوصددینار. دوصنار. رجوع به صنار و صددینار شود.

عباسی.

[عَبْ با] (اِخ) بنی عباس یا آل عباس. رجوع به آل عباس شود.

عباسی.

[عَبْ با] (اِخ) در رجال لقب ابراهیم بن هاشم و هشام بن ابراهیم راشدی و جمعی دیگر است و نسبت بعضی ایشان به جد و بعضی دیگر به مکان و محل است. (از ریحانة الادب ج 3).

عباسی.

[عَبْ با] (اِخ) عبدالرحیم بن عبدالرحمان مصری قاهری اسلامبولی عبادی عباسی شافعی. از بزرگان علمای مصر است. وی در تفسیر و حدیث و ادب و تاریخ و اشعار عرب وحید عصر خود بود. از تألیفات اوست: شرح خزرجیه در علم عروض و شرح صحیح بخاری و شرح مقامات حریری و کتابهای دیگر. و به سال 963 ه . ق. در اسلامبول درگذشت. (ریحانة الادب).

عباسی.

[عَبْ با] (اِخ) (996 - 1038 ه . ق.) علیرضا. از مشاهیر خطاطان و خوش نویسان رسمی دربار شاه عباس کبیر و از نقاشان و هنرمندان عصر خود بود. آثار هنری او گران بها و در موزه های بزرگ اروپا یافت میشود. وی در انواع خط ثلث و نسخ و نستعلیق وقوف کامل داشت. و در نقاشی و طراحی و تذهیب کاری کم نظیر بود. وی اهل تبریز بود و در زمان شاه عباس اول به اصفهان رفت و مورد عنایات و توجه شاه عباس واقع گردید و نگاشتن بعضی از کتبیه های مساجد و عمارات بدو محول شد. و به نقاشی و تذهیب کاری کتابخانهء همایونی پرداخت. کتبیه های دربهای مسجد شاه و مسجد شیخ لطف الله و مسجد مقصود بیک به خط اوست. و اکنون غیر از کتبیه های معدود چیزی از او باقی نمانده است. وی شعر نیز میگفت و از اشعار اوست:
من خانهء دل خراب کردم ز غمت
تو خانه نشین شدی و من خانه خراب.
(از ریحانة الادب و پیدایش خط و خطاطان ص180).

عباسی.

[عَبْ با] (اِخ) تیره ای از ایل بویراحمدی کوه کیلویهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص88).

عباسی.

[عَبْ با] (اِخ) نام یکی از دهستان های چهارگانه بخش بستان آباد شهرستان تبریز است، این دهستان در جنوب خاوری بخش واقع و دارای آب و هوای نسبتاً سرد و سالم است. راه شوسهء تهران و تبریز از این دهستان عبور میکند. آب آن از قنوات و رودخانه های کوچک محلی باسم رود شهری تأمین میشود. مرکز دهستان قره چمن (سیاه چمن) است که 1298 تن سکنه دارد و از 44 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده. و جمعیت قراء از 1749 تن تشکیل یافته. و مهمترین دهات آن تکمه داش شنگول آباد، چونخوران بالا، قپچاق، قرانقیه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عباسی.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر. واقع در 16هزارگزی شمال خاور گناوه و سه هزارگزی شوسهء گناوه به گچساران. ناحیه ای است واقع در جلگه. هوای آن گرمسیر است و 340 تن سکنه دارد. آب آن از چاه تأمین میشود. محصولات آن غلات دیمی و خرماست. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عباسی.

[عَبْ با] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بارمعدن بخش سرولایت شهرستان نیشابور. واقع در 48هزارگزی جنوب باختری چکنه بالا. ناحیه ای است کوهستانی و هوای آن معتدل است و 2 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباسی.

[عَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 68هزارگزی جنوب الیگودرز و کنار راه مالرو توزر به گوشه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و 280 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات، لبنیات، چغندر و پنبه است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباس یالس.

[عَبْ با لِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز. واقع در 27هزارگزی باختر اهواز و هشت هزارگزی شمال راه شوسهء اهواز به هویزه - کنار کرخه کور. ناحیه ای است واقع در دشت، هوای آن گرمسیر است و 90 تن سکنه دارد. و آب آن از چاه تأمین میشود. محصولاتش غلات است. و اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. در تابستان راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباسیة.

[عَبْ با سی یَ] (ص نسبی) نسبت است به مردی که نام او عباس است و اغلب عباس بن عبدالمطلب را خواهند. (از معجم البلدان).

عباسیة.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) کوهی است از رمل غربی خُزیمه به راه مکه تا بطن اغّر. ابوعبید سَکونی گوید بین سمیرا و حاجر الحسینیه است. (معجم البلدان).

عباسیة.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) محله ای است در بغداد که گمان میرود اکنون خراب شده باشد و مابین دو راه و جلو قصر منصور و نزدیک محله ای که الآن معروف به باب البصره است واقع شده و آن منسوب است به عباس بن محمد بن علی بن عبدالله بن العباس. (از معجم البلدان).

عباسیة.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) دهی است به کورهء حَرجة از صعید. (از معجم البلدان).

عباسیة.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) شهری است که ابراهیم بن اغلب امیر افریقا نزدیک قیروان بنا کرد و آن را به بنی عباس نسبت داد. (از معجم البلدان).

عباسیة.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) دهی است به نهر الملک. (منتهی الارب).

عباسیة.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) شهری است به مصر. (منتهی الارب).

عباسیة.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان برکال بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر. واقع در 32هزارگزی جنوب خلیل آباد سر راه شوسهء عمومی بردسکن این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل و گرمسیر است و 139 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پنبه و زیرهء سبز است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عباسیه.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل واقع در 14هزارگزی شمال سکوهه و یکهزارگزی خاوری شوسهء زاهدان به زابل. ناحیه ای است واقع در جلگه. هوای آن معتدل است و 547 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین می شود. محصولات آن غلات، لبنیات، صیفی و پنبه است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی آنان قالیچه، گلیم و کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عباسیه.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب (بلوک عنا) بخش مرکزی شهرستان اهواز. واقع در 28هزارگزی شمال خاوری اهواز و 17هزارگزی خاور راه آهن (کنار کارون). ناحیه ای است واقع در دشت. گرمسیر. 175 تن سکنه دارد. آب آن از رود کارون تأمین میشود. محصولات آن غلات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه در تابستان اتومبیل رو میباشد. در این آبادی آثار نهر بسیار قدیمی مشاهده میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباسیه.

[عَبْ با ی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش شوش شهرستان دزفول واقع در 6هزارگزی خاور خط آهن تهران به اهواز و 5هزارگزی خاور شوسهء اهواز به دزفول. ناحیه ای است واقع در دشت گرمسیر و مالاریایی است. 550 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کرخه تأمین میشود. محصولات آن غلات، برنج و کنجد است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه آن در تابستان اتومبیل رو میباشد. ساکنین از طایفهء لر هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباسیه.

[عَبْ با سی یَ] (اِخ) رجوع به نعمیه شود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عباط.

[عِ] (ع اِ) خورش. (المنجد) (از اقرب الموارد).

عباعب.

[عُ عِ] (اِخ) علم مرتجل است که اصل آن شناخته نشده است. یوم عباعب از ایام عرب است. (از معجم البلدان).

عباعب.

[عُ عَ] (اِخ) آبی است مر بنی قیس بنی ثعلبه را. (از معجم البلدان).

عباقاء .

[عَ] (ع ص) مردی که بچسبد با تو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عباقر.

[عَ قِ] (اِخ) آبی است مر بنی فزاره را. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عباقر.

[عَ قِ] (ع اِ) رجوع به عَبقر شود.

عباقل.

[عَ قِ] (اِخ) موطنی است مر بنی فریر را از طی به رمل. (از معجم البلدان).

عباقة.

[عَ قَ] (ع مص) رجوع به عباقیه شود.

عباقیس.

[عَ] (ع اِ) باقی مانده از بقیهء طعام و پسین چیزها. (منتهی الارب). بقایا عقب الاشیاء. (اقرب الموارد).

عباقیل.

[عَ] (ع اِ) باقی مانده از بیماری و محبت. (منتهی الارب).

عباقیة.

[عَ یَ] (ع مص) عباقه. بوی خوش در کسی گرفتن. (تاج المصادر) (منتهی الارب). || بوی خوش به کسی یا چیزی چسبیدن. || منتشر شدن بوی خوش در مکان. || اقامت کردن در مکان. || حریص شدن به چیزی. (اقرب الموارد). || (ص، اِ) دزد سخت دزدنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || و انف له عباقیة؛ یعنی عار و ننگ است او را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرد مکار و سگ زیرک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شی ء عباقیة؛ چیز لازم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (تاج العروس). || شی ء له عباقیة؛ یعنی او را اثری است باقی. (منتهی الارب) (آنندراج). || اثر زخم در بهترین جای صورت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درختی است خاردار. || باقی ماندهء بوی در چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبال.

[عَ] (ع اِ) نوعی از درخت ورد کوهی بزرگ که از آن عصا سازند و قیل کان منه عصا موسی. گل کوهی و آن سخت و بزرگ است چندانکه از آن عصا سازند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گل کوهی. (مهذب الاسماء).

عبالة.

[عَ لَ] (ع مص) سطبر و تمام اندام گردیدن. (منتهی الارب). عبلت الفرس؛ درشت و سطبر پا گردید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بزرگ شدن. (تاج المصادر). || (اِمص) ثقل و گرانی. (اقرب الموارد). رجوع به عَبالَّه شود.

عبالة.

[عَ ل لَ] (ع اِمص) عبالة. ثقل و گرانی. (منتهی الارب). گرانی. یقال: القی علیه عبالته؛ ای ثقله. (منتهی الارب).

عبام.

[عُ] (ع ص، اِ) آب بسیار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبام.

[عَ] (ع ص) گران جسم. || عاجز و درمانده. (منتهی الارب). || گران زبان شده. (مهذب الاسماء). العی الثقیل. (اقرب الموارد).

عباماء.

[عَ] (ع ص) احمق. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).

عبامة.

[عَ مَ] (ع مص) احمق شدن. گول گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عبامة.

[عَ مَ] (اِخ) آبی است مر عوف بن عبد را که از بهترین آبهای آنان است. (از معجم البلدان).

عباهر.

[عَ هِ] (ع ص) عظیم. (اقرب الموارد). || خوش اندام دراز از هر چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آکنده گوشت. (ناظم الاطباء).

عباهل.

[عَ هِ / هَ] (ع ص) شتران بر سرگذاشته. (لسان العرب) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ابل عباهلة؛ ای مهملة مسیبة. (اقرب الموارد).

عباهلة.

[عَ هِ لَ] (اِخ) ملوک حمیر که در اسلام هم بر ملک خود گذاشته شدند. (از لسان العرب) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || الاقیال المقرون علی ملکهم فلم یزالوا عنه. (اقرب الموارد) (لسان العرب).

عبایة.

[عَ یَ] (ع اِ) نوعی از گلیم. (منتهی الارب). نوعی از پوشیدنی که روی جامه ها پوشند. (اقرب الموارد). عباء. || (ص) مرد جافی گران جسم. (آنندراج) (منتهی الارب).

عبایة.

[عَ یَ] (اِخ) اسبی است. (منتهی الارب).

عبایی.

[عَ یی ی] (اِخ) محمد بن یحیی العبایی سمرقندی، مکنی به ابواحمد. وی از عبدالعزیزبن مرزبان روایت کند و علی بن ابراهیم بن نصرویه سمرقندی از وی روایت کند. (از اللباب ج2 ص111).

عب ء.

[عِبْءْ] (ع اِ) بار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || متاع. || همتا. (منتهی الارب). عدل. مثل. نظیر. (اقرب الموارد). هما عبآن. ج، أعباء. || (ص) گران از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). حملت أعباء القوم؛ یعنی برداشتم اثقال آنان را از دین و غیره. (از اقرب الموارد).

عب ء .

[عَبْءْ] (ع اِ) مثل. نظیر. (از اقرب الموارد). || نور آفتاب. و گاه همزهء آن حذف شود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و رجوع به عِب ء شود.

عبب.

[عَ بَ] (ع اِ) میوه و ثمرهء کاکنج است که عروس در پرده باشد و آن را عبعب نیز گویند. (برهان). رجوع به مادهء بعد شود.

عبب.

[عُ بُ] (ع اِ) آب جهجهان - ریزان. (منتهی الارب) (آنندراج). آبهای جهنده. (اقرب الموارد). || درختی است که آن را الراء نامند. ابن سکیت گوید: عبب درخت کوچکی است که از حمی آب خورد و او را میوه های ریز بدی است که مربع الشکل است. (از معجم البلدان). دانهء کاکنج است و گفته اند عنب الثعلب است و گفته اند «راء» است و گفته اند از درختان تلخ است. (اقرب الموارد) (لسان العرب).

عبث.

[عَ بَ] (ع ص، اِ) هزل. (اقرب الموارد). هرز. (منتهی الارب). || (مص) کاری کردن که فایده آن معلوم نباشد یا فاعل آن را غرض درستی نبود. (اقرب الموارد).
- عبث گفتن؛ بی معنی و لاطائل حرف زدن. (ناظم الاطباء).

عبثه.

[عَ بَ ثَ] (ع مص) یکبار بازی کردن. (آنندراج) (منتهی الارب).

عبجة.

[عَ بَ جَ] (ع ص) دشمن روی فرومایه که هر چه گوید یاد ندارد و باک پاس آن نکند. || بی خیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبد.

[عَ] (ع اِ) بنده. غلام. خلاف حُرّ از مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، عَبدون و عَبید و آن نادر است و اَعْبُد و عِباد و عُبدان و عِبدان و عِبّدان و عُبُد و عُبود و عِبَّدة و عَبَدة. و جمع الجمع آن اَعابد و مَعابد و اعَبَدَة و اسم جمع عِبدَّی و عِبدّاء و مَعبوداء و مَعبَدة. (اقرب الموارد) :
سعدی رضای دوست طلب کن نه حظ خویش
عبد آن کند که رأی خداوندگار اوست.
سعدی (بدایع).
کسی را که درج طمع درنوشت
نباید به کس عبد چاکر نوشت.سعدی.
- عبد مدبر؛ برده ای است که مولایش بشرط مرگ خود و بعد از آن آزادش کرده باشد به جملهء «أنت حرّ بعد وفاتی» یا «اذا متّ فأنت حرا و عَتیق أو معتق». (شرایع صص 207 - 208). و چنین عبدی به مرگ مولایش آزاد میشود.
- عبد مکاتب؛ برده ای است که با مولایش در مورد آزادیش قراردادی بسته باشد که هرگاه بها و قیمت خود را بدهد آزاد شود به جملهء «ان أدّیت فانت حرٌّ» و آن یا مطلق است یا مشروط. مطلق آن است که اکتفا شود به عقد و مدت و عوض و نیت، و مشروط آن است که شرط کند اگر نتوانست بهای خود را بدهد برده شود. در مکاتب مطلق عبد هر اندازه از قیمت خود را بدهد به همان اندازه آزاد میشود و در مکاتب مشروط مادام که تمام بها و قیمت را نپرداخته است عبد است: اذا مات المکاتب و کان مشروطاً بطلت الکتابة و کان ما ترکه لمولاه و أولاده رقّ و ان لم یکن مشروطاً تحرَّر منه بقدر ما أداه و کان الباقی رقاً لمولاه. (شرایع صص 209 - 213).
-عبدقن؛ بردهء خالص را گویند که به هیچ وجه در معرض آزادی نباشد. رجوع شود به شرح لمعه.
|| انسان اعم از آزاد و برده. (اقرب الموارد) (لسان العرب). || نام گیاهی است خوشبوی که شتر را خورانند برای آنکه او را فربه کند و به شیرش بیفزاید. (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پیکان کوتاه پهن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سیماب و جیوه. (ناظم الاطباء).

عبد.

[عَ] (اِخ) کوه کوچک سیاهی است که دو کوه کوچک تر دیگر او را احاطه کرده اند که ثدیین نامند. (معجم البلدان).

عبد.

[عَ] (اِخ) کوهی است مر بنی اسد را. (معجم البلدان).

عبد.

[عَ](1) (اِخ) موضعی است به سبعان در بلاد طی. (معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب عَبَد آمده است.

عبد.

[عَ بِ] (ع ص) مرد با ننگ و عار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غضبان. (اقرب الموارد).

عبد.

[عَ بَ] (ع اِ) خشم. (تاج العروس) (منتهی الارب). || گر سخت. (منتهی الارب). جرب سخت که درمان نپذیرد. (لسان العرب) (تاج العروس). جرب. (تاج العروس). || عار. (منتهی الارب). || پشیمانی و ملامت نفس. (منتهی الارب) (تاج العروس) (لسان العرب). || آز. حرص. || ابا و انکار. (منتهی الارب) (تاج العروس).

عبد.

[عَ بُ] (ع اِ) جمع عبد. (منتهی الارب). رجوع به عبد شود.

عبد.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن عبدالله بن عُفَیر ملقب به ابوذر انصاری هروی از فقهاء مالکی بود. او را تألیفات زیاد است از جمله: تفسیر قرآن و مستدرک بر صحیحین. السنة و الصفات. معجمان. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به ابوذر هروی شود.

عبد.

[عَ] (اِخ) ابن قصی بن کلاب بن مرة، جد جاهلی است پسران وی از قبائل «قریش البطاح» اند. مسکن و مأوای آنان در بطحهء مکه بود. این طایفه در حدود سال 185 ه . ق. منقرض شدند. (از الاعلام زرکلی).

عبدآباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران. واقع در 5000 گزی جنوب شهریار و راه عمومی. ناحیه ای است جلگه ای هوای آن معتدل است و 323 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رود کرج تأمین میشود. محصولات آن غلات، صیفی، چغندرقند، انگور و میوه جات است. شغل اهالی زراعت است راه مالرو دارد و از طریق علیشاه عوض ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبدآباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان زوارم بخش شیروان شهرستان قوچان. واقع در 18هزار گزی جنوب باختری شیروان و 5هزارگزی جنوب مالرو عمومی شیروان - سبزوار. ناحیه ای است کوهستانی آب و هوای آن معتدل است و 623 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه تأمین میشود. محصولات آن غلات و انگور است. اهالی به کشاورزی، مالداری و قالیچه بافی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدآباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. واقع در 18هزار گزی خاور کدکن سر راه مالرو عمومی کدکن. ناحیه ای است دامنه ای. آب و هوای آن معتدل است. 41 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و چغندرقند است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند و از جوادیه میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبداء.

[عِ بِدْ دا] (ع اِ) جمع عبد. (منتهی الارب). رجوع به عبد شود.

عبدال آباد.

[عَ] (اِخ)(1) دهی است از دهستان بشاریات بخش آبیک شهرستان قزوین. واقع در 30هزارگزی باختر آبیک و نه هزارگزی راه عمومی و هوای آن معتدل است و 180 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، چغندرقند، پنبه و جالیزکاری است شغل اهالی زراعت است صنایع دستی آنها گلیم و جاجیم بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران استان مرکزی).
(1) - عبدال ظاهراً مصحّف ابدال و یا مخفف عبدالله است.

عبدالاشهل.

[عَ دُلْ اَ هَ] (اِخ) ابن جشم بن الحارث. از بنی نبیت از اوس از قحطان، جد جاهلی است سعدبن معاذ و بسیاری از صحابه از نسل وی اند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالاعلی.

[عَ دُلْ اَ لا] (اِخ) ابن السمح المعافری. پیشوای فرقهء اباضیهء افریقا و از شجاعان بود که به سال 141 ه . ق. برتمام آفریقا تسلط یافت. منصور عباسی پنجاه هزار سوار بفرماندهی محمد بن الاشعث به سرکوبی وی فرستاد و ابن اشعث بر وی دست یافت. و او و یاران وی را بکشت. (سال 144 ه . ق.) (الاعلام زرکلی).

عبدالاعلی.

[عَ دُلْ اَ لا] (اِخ) ابن مسهر الغسانی الدمشقی، مکنی به ابومسهر. از حفاظ حدیث بود. او را ابن ابی دارمه نیز خوانده اند. وی از بزرگان شام و عالم به احادیث و جنگ ها و ایام مردم و انساب شامیان بود. به سال 140 ه . ق. متولد شد و در سال 218 ه . ق. در بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالباسط.

[عَ دُلْ سِ] (اِخ) ابن خلیل بن شاهین الملطی. وی از مورخان است که فقه حنفی نیز آموخت. تولد او به ملطیه بود. در دمشق و قاهره علم آموخت به سال 920 ه . ق. بمرض سل درگذشت. از تألیفات اوست: الروض الباسم فی حوادث العمر و التراجم که تاریخ بزرگی است، و نیل الامل فی ذیل الدول که ذیل تاریخ ذهبی است و در آن وقایع سال 844 تا 896 ه . ق. را متذکر شده است. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به کشف الظنون شود.

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) از خطاطان معروف عصر شاه عباس کبیر و از اهالی تبریز بود. وی دانشمند تخلص می جست و به امر شاه عباس کتیبهء مسجد جامع اصفهان را نوشت. از تألیفات او است: شرح بر نهج البلاغه به نام منهاج الولایه. وی به سال 1039 ه . ق. درگذشت. (از فهرست سپهسالار ج2 ص131) (از الذریعه ج7 ص123).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) نبیرهء شاه نعمت الله ولی بود از اشعار اوست:
تا پریشان نشود کار بسامان نشود
شرط دور است که تا این نشود آن نشود.
(از مجالس النفائس ص 1137).
و رجوع شود به الذریعه ج 9 ص 124.

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) معروف به شیخ الاسلام از احفاد میرسیدی رضی و اهل تویسرکان است. او را دیوانی است شامل قصائد و غزلیات در حدود 700 بیت، از اشعار او است:
ای یافته ز قدر تو هر بی بها بها
تشریف تو است بر قد هر نارسا رسا.
(الذریعه ج 9 ص 123).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن احمد المعروف به ابن السمان. ادیب و از شعراء بود. مولد وی دمشق و ابتدا در زادگاه خود و بعد در مصر تحصیلات خود را بپایان رسانید. وی به بلاد ترک مسافرت و به دربار سلطان محمود عثمانی راه یافت و مقامی ارجمند احراز کرد از تألیفات اوست: شرح شواهد جامی و شرح اسماء الحسنی و مختصر التهذیب در منطق و غیره. وی به سال 1055 ه . ق. به دمشق متولد و در 1088 در قسطنطنیه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن احمد الموصلی. تألیفاتی دارد از جمله منظومه ای در نحو. وی به سال 1093 ه . ق. در موصل متولد و در 1137 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن حمزة الحسین الحداد، مکنی به ابوالفضل. وی در سال 425 ه . ق. در بغداد متولد شد و به سال 493 ه . ق. درگذشت. او را کتابی است به نام الایضاح در فرائض. (از الاعلام زرکلی).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن سلیمان بن احمد العمری الفاروقی الموصلی. از شعرا و مورخان است. در سال 1204 ه . ق. در موصل متولد شد و ابتدا ولایت زادگاه خود یافت و بعد در بغداد از کارمندان حکومتی بود و به سال 1278 ه . ق. در بغداد درگذشت. از تألیفات اوست: التریاق الفاروقی که دیوان شعر اوست، نزهة الدهر فی تراجم فضلاء العصر، الباقیات الصالحات و غیره. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به معجم المطبوعات ج 2 ص 269 شود.

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن عبدالباقی بن عبدالقادر البعلی الازهری الدمشقی مشهور به ابن فقیه فصة. به سال 1005 ه . ق. در بعلبک متولد شد و به سال 1029 به مصر رفت و تحصیلات خود را در الازهر بپایان رسانید و به دمشق بازگشت و به سال 1071 ه . ق. درگذشت. از تألیفات اوست: العین و الاثر فی عقائد اهل الاثر، و فیض الرزاق فی تهذیب الاخلاق. (از الاعلام زرکلی).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن علی الخزرجی مشهور به امام الاشرفیه، وی مقدسی الاصل بود و منشأ و وفات او مصر بود. او را تصانیفی است از جمله روضة الاَداب در چهار مجلد. الرمز فی شرح الکنز. او به سال 1078 ه . ق. به مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن عبدالمجیدبن عبدالله الیمنی المخزومی ملقب به تاج الدین. از فضلاء و ادباء و مورخان بود. در سال 680 در مکه متولد شد و به سال 743 ه . ق. به مصر درگذشت. از تألیفات اوست: تاریخ النحاة و ذیل تاریخ ابن خلکان. (الاعلام زرکلی). و رجوع به فوات الاعیان ج 1 ص 245 شود.

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن قانع بن مرزوق بن واثق الاموی... از حفاظ حدیث و اصحاب رای بود و او راست کتاب فی معرفة الصحابة. وی به سال 266 ه . ق. متولد و به سال 351 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) زرقانی بن یوسف بن احمد. فقیه مالکی بود. به سال 1020 ه . ق. به مصر متولد و در 1099 درگذشت. از تألیفات اوست: شرح مختصر سیدی خلیل در فقه در چهار جزء. (از الاعلام زرکلی).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) سرور نعیم. نویسندهء مصری است که پس از پایان تحصیلات خود در الازهر قاهره متصدی روزنامهء الافکار گردید و به اتهام تحریک علیه دولت بریتانیا به زندان افتاد و همانجا به مرض سل دچار و به سال 1347 ه . ق. درگذشت. از تألیفات اوست: الاسلام ماضیه و حاضره. تنزیه القرآن الشریف عن التغییر و التحریف. (از الاعلام زرکلی).

عبدالباقی.

[عَ دُلْ] (اِخ) مواهبی بن ابوالمواهب بن عبدالباقی الباقی الحنبلی الدمشقی. از فضلاء بود و از تألیفات اوست: نظم الشافیه در صرف و شرح آن، ارجوزه ای در عروض. وی به سال 1079 به دمشق متولد و در 1119 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالبر.

[عَ دُلْ بَرر] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمدالعوفی معروف به فیومی. وی ادیب بود و به مکه و شام سفر کرد و در حدود دو سال در دمشق بماند. سپس به بلاد روم رفت و در آنجا منصبها یافت و به سال 1071 ه . ق. در قسطنطنیه درگذشت. از تألیفات اوست: حسن الصنیع فی علم البدیع القول الوافی بشرح الکافی. منتزه العیون و الالباب فی بعض المتأخرین من اهل الاَداب. اللطائف المنیفه فی فضائل الحرمین. بدیعیة علی حرف النون. بلوغ الارب و السول، بالتشرف بذکر نسب الرسول. (الاعلام زرکلی).

عبدالبر.

[عَ دُلْ بَرر] (اِخ) ابن محمد، مکنی به ابوالبرکات. رجوع به ابن شحنه قاضی القضات عبدالبر... شود.

عبدالتاجدین.

[عَ دُتْ تا جِ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان. واقع در 13هزارگزی شمال باختر کنگاور - خاور کوه شمشیره. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و 400 تن سکنه دارد، آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند زمستان عده ای گله دار به حدود باوندپور میروند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عبدال تپه.

[عَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بشاریات بخش آبیک شهرستان قزوین. واقع در 26000 گزی باختر آبیک و 6000گزی راه عمومی. جلگه ای هوای آن معتدل است. 74 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء یانس آباد و چاه تأمین میشود. محصولات آن غلات است و صنایع دستی گلیم و جاجیم بافی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند راه مالرو دارد. از مقبرهء شیخ الاسلامی میتوان ماشین برد. سکنهء آن از طایفهء شاهسون هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبدالجبار.

[عَ دُلْ جَبْ با] (اِخ) دهی است از دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر. واقع در 31هزارگزی باختر هریس و دوهزارگزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی و هوای آن معتدل است و 582 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است، صنایع دستی گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

عبدالجبار.

[عَ دُلْ جَبْ با] (اِخ) ابن احمدبن عبدالجبار الهمدانی الاسدآبادی، مکنی به ابوالحسین، قاضی بود و در علم اصول و کلام تبحر داشت، و در عصر خویش شیخ معتزلیان بود و آنان وی را قاضی القضاة می گفتند. و جز وی کسی را بدین لقب نمی خواندند. از تألیفات اوست: تنزیه القرآن عن المطاعن، والامالی. وی به سال 415 ه . ق. به ری درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به خاندان نوبختی شود.

عبدالجبار.

[عَ دُلْ جَبْ با] (اِخ) ابن احمدبن عمر الطر سوسی، مکنی به ابوالقاسم. وی عالم به قراآت بود و کتابی بنام المجتبی الجامع در علم قرائت تألیف کرده است. او به سال 331 متولد شد و در 420 ه . ق. به مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالجبار.

[عَ دُلْ جَبْ با] (اِخ) ابن خالدبن بن عمران السرتی، مکنی به ابوحفض. وی فقیهی فاضل و زاهد و در فضل و دینداری ضرب المثل بود. به سال 194 ه . ق. متولد شد و به سال 281 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالجبار.

[عَ دُلْ جَبْ با] (اِخ) ابن عبدالرحمان الازدی. وی امیری شجاع بود. به سال 104 ه . ق. منصور وی را امارت خراسان داد و او بدانجا بسیاری مردم را به تهمت دوستی با آل علی بکشت، سپس از طاعت منصور بیرون شد، منصور سپاهیان بدفع او فرستاد و وی را اسیر کردند و نزد منصور آوردند منصور بفرمود دو پای او را بریدند و او را گردن زدند و فرزندان و کسان او را نفی بلد کردند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالجبار.

[عَ دُلْ جَبْ با] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد قرطبی قیروانی، مکنی به ابوطالب. به ادب و عربیت و تاریخ معرفتی داشت. او را شعری است و تاریخی تصنیف کرد. وی به سال 510 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالجلیل.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) مردی نیک است شعر را نیز نیک میگوید از اوست این مطلع:
ز بس که کاست مه از میل طاق ابرویش
شد آن چنان که نمود استخوان پهلویش.
(از مجالس النفائس ص 155).

عبدالجلیل.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) ابن فیروزبن الحسین الغزنوی النحوی. از بزرگان و اعیان غزنه بود. او راست: کتاب الهدایة فی النحو. لباب التصریف. معانی الحروف. مونس الانسان و مذهب الاحزان. (از روضات ص 422).

عبدالجلیل.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد العمری فلکی معروف به ابن عبدالهادی. از مردم دمشق است و متصوف بود. او راست: الربع الجامع، و الربع لمقنطر. کتاب الهندسه. الممتنع السهل فی علم الرمل. وی به سال 1055 ه . ق. متولد شد و در 1087 به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالجلیل.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالباقی البعلی الدمشقی. وی عالم به نحو و از مردم بعلبک است به دمشق متولد شد و هم بدانجا درگذشت. او راست: نظم الشافیه در علم صرف، شرح آن، تشطیر الفیهء ابن مالک، و او را شعری است. وی به سال 1079 ه . ق. متولد شد و به سال 1119 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالجلیل.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالجلیل الانصاری القرطبی، مکنی به ابومحمد. از علماء علم عربیت بود و قضاوت جزیرهء خضراء یافت و در حدود سال 600 ه . ق. درگذشت. (از روضات ص 422).

عبدالجلیل.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) رشیدالدین وطواط. رجوع به رشیدالدین وطواط شود.

عبدالجمیل.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) در سلک دانشمندان متعین انتظام داشت. و چند گاه در دارالسیادهء سلطانی بقلم دانش نقش افاده بر صحیفهء خاطر طلبه مینگاشت وی به سال 921 ه . ق. درگذشت. وی معاصر امیر سلطان ابراهیم بود. (رجال حبیب السیر ص192). و رجوع به حبیب السیر ج4 ص346 شود.

عبدالجنة.

[عَ دُلْ جِنْ نَ] (ع اِ مرکب)کابوس. (غیاث اللغات از منتخب).

عبدالجواد.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) رجوع به ادیب نیشابوری شود.

عبدالجواد.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) ابن شعیب بن احمد القنائی بصری از فضلا بود. او راست: القهوة المدارة فی تقسیم الاستعاره. النسیم العاطر فی تقسیم الخاطر. العظة الوفیة فی یقظة الصوفیة. وی به سال 1073 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی).

عبدالجواد.

[عَ دُلْ جَ] (اِخ) ابن عبداللطیف القایاتی از فقهاء شافعی و متصوفان بود. مولد و وفات او شهر قایات مصر بود. او را مجموع فتاوی و رسائلی است فی الانتصار لاهل الطریق فی امور انکرت علیهم. وی به سال 1229 ه . ق. متولد و در 1287 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی).

عبدالحاکم.

[عَ دُلْ کِ] (اِخ) ابن سعید الفارقی. فاضل بود و قضاوت طرابلس و مصر یافت. وی از قاضیان مصر در روزگار فاطمیان است و به سال 435 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی چ 1 ص477).

عبدالحسن.

[عَ دُلْ حَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خیران بخش مرکزی شهرستان شوشتر. واقع در 64هزارگزی جنوب خاوری شوشتر کنار شوسهء مسجدسلیمان به اهواز. 50 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عبدالحسین.

[عَ دُلْ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان خاوه بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 15هزارگزی خاور نورآباد و هفت هزارگزی جنوبی راه اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. ناحیه ای است جلگه ای، سردسیر، مالاریائی. 300 تن سکنه دارد. آب آن از سراب نیاز تأمین میشود. محصولات آن غلات، لبنیات، و توتون است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء خاوه هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عبدالحفیظ.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد الحسنی العلوی، مکنی به ابوالمواهب. از سلاطین دولت علویهء مغرب اقصی است. وی به سال 1280 ه . ق. در فاس متولد شد و به سال 1356 ه . ق. درگذشت و در فاس به خاک سپرده شد. از تألیفات اوست: منظومة فی مصطلح الحدیث. الجواهر اللوامع فی نظم جمع الجوامع. یاقوتة الحکام فی مسائل القضاء و الاحکام. العذب السلسبیل فی حل الفاظ الخلیل در فقه مالکی. کشف القناع عن اعتقاد طوائف الابتداع در رد بر بعض متصوفه. نیل النجاح و الفلاح فی علم ما به القرآن و الاسلام. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحق.

[عَ دُلْ حَق ق] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن نصربن سبعین الاشبیلی المرسی. رجوع به ابن سبعین ابومحمد عبدالحق شود.

عبدالحق.

[عَ دُلْ حَق ق] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن عبدالله الازدی الاشبیلی، مکنی به ابومحمد و معروف به ابن خراط. از علماء اندلس و فقیه و حافظ و عالم بحدیث و رجال بود. از جمله تألیفات اوست: المعتل من الحدیث در شش مجلد. الاحکام الشرعیة الکبری در شش مجلد. الاحکام الصغری. الاحکام الوسطی. الجامع الکبیر در حدود بیست مجلد. کتاب الزهد. العاقبة و ذکر الموت تلقین الولید، و کتابی بزرگ در غریب قرآن و حدیث و الجمع بین الصحیحین. وی به سال 510 ه . ق. متولد شد و به سال 581 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی).

عبدالحق.

[عَ دُلْ حَق ق] (اِخ) ابن عثمان بن احمد، مکنی به ابومحمد المرینی آخرین پادشاه بنی مرین از بنی عبدالحق به مغرب است سلاوی گفته است: وی را حکومت دراز بود. و به سال 822 ه . ق. بحکومت فاس رسید. در زمان حکومت وی پرتغالیان بر قصر المجاز دست یافتند، و سرانجام به سال 869 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحق.

[عَ دُلْ حَق ق] (اِخ) ابن غالب بن عبدالرحیم. رجوع به ابن عطیه شود.

عبدالحق.

[عَ دُلْ حَق ق] (اِخ) ابن محبوب بن ابی بکربن حمامة بن محمدالمرینی ملقب به ابومحمد. وی مؤسس دولت مرینیه در مغرب اقصی است و ریاست بنی مرین را داشت. عبدالحق به سال 592 ه . ق. حکومت یافت و به سال 614 در نبرد با بنی العسکر به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی) (از معجم الانساب).

عبدالحق.

[عَ دُلْ حَق ق] (اِخ) ابن محمد الحمصی الاصل الدمشقی ملقب به زین الدین. از فضلاء بود و او را شعری است رقیق. وی به سال 962 ه . ق. متولد و در 1020 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحق.

[عَ دُلْ حَق ق] (اِخ) استرابادی. جوانی خوش طبع و خوش محاوره و اخلاق حمیده و اخلاق پسندیده داشت. و میگویند که قاضی جرجان خری به رشوت به قاضی عسکر داده تا قاضی گشته و سید عبدالحق جهة او این قطعه گفته است:
همی گشت در شهر شخصی ز جرجان(1)
که قاضی شود صدر راضی نمیشد
بدادش خری رشوه و گشت قاضی
اگر خر نمی بود قاضی نمیشد.
(مجالس النفائس ص 220 و 47).
(1) - در ص 47 کتاب این بیت چنین ضبط شده است: ز خوچان یکی رفت سوی هرات.

عبدالحکیم.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن اسحاق بن ابراهیم. رجوع به ابواسحاق عراقی شود.

عبدالحکیم.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن شمس الدین الهندی السیالکوتی از فضلاء سیالکوت لاهور هندوستان. او راست: عقاید السیالکوتی. حاشیه بر تفسیر بیضاوی که ناقص است. زبدة الافکار. حاشیه بر شرح عقاید نسفیه. حاشیه بر جرجانی در منطق. حاشیه بر قطب بر شمسیه منطق. حاشیه بر مطول و حاشیه بر شرح تصریف العزی. وی به سال 1067 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحکیم.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) الافغانی القندهاری، فقیه حنفی و از زهاد بود. وی به دمشق ساکن شد. و از عمل خویش ارتزاق میکرد. عمری دراز یافت و به سال 1326 ه . ق. به دمشق درگذشت. او را شروح و حواشی چند است از جمله: شرح الکنز در فقه حنفی. شرح بخاری. شرح الهدایه. شرح المنار. شرح الشاطبیه و حاشیه بر شرح بخاری. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحلیم.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن عبداللهالنابلسی الشویکی. مردی فاضل بود و به ادب اشتغال داشت. در الازهر به تحصیل پرداخت و در نابلس سکونت جست سپس به عکا رفت و نزد حاکم عکا مکانتی یافت و به سال 1185 ه . ق. درگذشت. او را رساله ای است در علم کلام و شرح سنوسی. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن خلیل از آل ابوهیف بود به سال 1305 ه . ق. در اسکندریه متولد شد، و بدانجا به تحصیل پرداخت، سپس به مدرسهء حقوق اسکندریه و دانشگاه تولوز رفت. وی به سال 1344 ه . ق. درگذشت. او راست: المعرافعات المدنیه و التجاریه. النظام القضائی فی مصر و القانون الدولی الخاص. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن ابی الحدید. رجوع به ابن ابی الحدید و روضات الجنات ص 422 شود.

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن عامربن عبدالبر... معروف به عبدالحمید بک. وی طبیب است و از خاندان عبدالبر در منوفیه مصر است به سال 1300 ه . ق. متولد شد و در سال 1344 درگذشت. او راست: الطب الشرعی فی حصر مبادی. الطب الشرعی فی مصر و جز آن. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن زیدبن الخطاب ملقب به عدوی و مکنی به ابوعمر. وی از مردم مدینه و در حدیث ثقه بود عمر بن عبدالعزیز او را ولایت کوفه داد و در حدود سال 115 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن عبدالعزیز ملقب به ابوخازم. قاضی شام و کوفه و کرخ و بغداد بود. از تألیفات اوست: ادب القاضی و الفرائض... وی به سال 292 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن عبدالله بن عمر الخطاب العمری ملقب به ابوعبدالرحمان. وی شجاع بود و در مصر میزیست، در عصر احمدبن طولون بود لشکری به جنگ وی فرستاد، عبدالحمید بر آنان غالب آمد و ابن طولون وی را به حال خود گذاشت سرانجام دو غلام سر او را بریدند و به نزد ابن طولون بردند. ابن طولون به خونخواهی عبدالحمید آن دو غلام را بکشت. قتل عبدالحمید به سال 259 ه . ق. اتفاق افتاد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن عبدالغنی بن احمد الرافعی. شاعر با استعداد بود. وی اسلوبهای قدیم و جدید را اصلاح کرد. در زمان حکومت عثمانی مناصبی احراز و در اوائل جنگ بین المللی اول به مدینه تبعیدش کردند. از تألیفات اوست: ذکری یوبیل بلبل سوریه حاوی خطب و قصائد او. الافلاک الزبرجدیة و جز آن. وی به سال 1275 ه . ق. متولد و در 1350 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن عبدالمجید مولی قیس بن ثعلبه ملقب به ابوخطاب و مکنی به اخفش. رجوع به اخفش ابوالخطاب شود.

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن عیسی بن عمرویه، مکنی به ابومحمد و ملقب به شمس الدین از علماء کلام بود. وی از مردم خسروشاه یکی از قراء تبریز است. در دمشق و کرک اقامت گزید از تألیفات اوست: اختصار المهذب در فقه شافعی و اختصار الشفاء ابن سینا و تلخیص الاَیات البینات فخر رازی. وی به سال 580 ه . ق. متولد شد و در 652 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن محمد المصطفی بن مکی مشهور به ابن بادیس. رئیس جمعیت مسلمین به الجزائر بود. تحصیلات خود را در مدرسه الزیتونة پایان داد. وی مجلهء الشهاب را که مجله ای دینی و علمی بود منتشر کرد. حکومت فرانسه در الجزائر درصدد فریفتن وی برآمد. وی از قبول پیشنهادات آنها امتناع ورزید او مدارس زیادی تأسیس کرد. از تألیفات اوست: تفسیرالقران الکریم. وی به سال 1359 ه . ق. در قسطنطنیه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) ابن یحیی بن سعد العامری. رجوع به کاتب عبدالحمید بن یحیی شود.

عبدالحمید.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) زهراوی. از زعمای نهضت سیاسی سوریه است به سال 1272 ه . ق. در حمص متولد شد هنگامی که حکومت عثمانی با رژیم استبدادی اداره می شد با سلطان عبدالحمید به مخالفت برخاست و روزنامه ای به نام «المنیر» انتشار داد که آن را با ژلاتین چاپ میکرد و محرمانه منتشر میساخت. حکومت عثمانی او را به دمشق تبعید کرد و در آنجا برای جریدهء «المقطم» مصر مقاله مینوشت ناظم پاشا والی دمشق مطلع شد و او را تحت الحفظ به آستانه فرستاد سپس به وساطت ابوالهدی صیادی به حمص بازگشت و تا اعلام مشروطیت عثمانی به سال 1327 ه . ق. بدانجا ماند و سپس به سوریه و از آنجا به آستانه رفت و جریدهء هفتگی «الحضارة» را منتشر کرد. در جنگ بین المللی اول دستگیر شد و در دیوان عالی کشور محاکمه و محکوم به اعدام گردید. از تالیفات اوست: رسالة فی الفقه و التصوف، و کتاب خدیجه ام المؤمنین. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحمیدی.

[عَ دُلْ حَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیگنان بخش بشرویه شهرستان فردوس واقع در 42هزارگزی شمال باختری بشرویه و چهارهزارگزی نیگنان ناحیه ای است واقع در دامنه، گرمسیر. 22 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پنبه و ارزن است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدالحی.

[عَ دُلْ حَیْی] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن العماد العکری الحنبلی، مکنی به ابوالفلاح مورخ، فقیه، عالم به ادب بود. از تالیفات اوست: شذرات الذهب فی اخبار من ذهب در هشت جزء و غیره. وی به سال 1032 ه . ق. متولد و در 1089 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحی.

[عَ دُلْ حَیْی] (اِخ) ابن علی بن محمد الطالوی الحنفی الدمشقی. او را دیوان شعر و کتابی است در ادب به نام مرور الصبا و الشمول. وی به سال 1117 ه . ق. به دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحی.

[عَ دُلْ حَیْی] (اِخ) بعلی بن ابی بکر البعلی معروف به طرزالریحان. عالم به ادب بود، او را دیوانی است. وی به سال 1034 م. به دمشق متولد و در 1099 م. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالحی.

[عَ دُلْ حَیْی] (اِخ) منشی، از خطاطان مشهور و در خط نستعلیق سرآمد بود، در زمان سلطان سعید مدتی صاحب دیوان انشاء بود مناشیر مینوشت و بعد از واقعهء قراباغ منظور نظر تربیت امیرحسن بیک شده تا آخر حیات در ملازمت سلاطین آق قوینلو به همان منصب اشتغال داشت. (از حبیب السیر ج 4 چ دوم ص 108).

عبدالخالق.

[عَ دُلْ لِ] (اِخ) ابن عیسی بن احمد ملقب به ابوجعفر معروف به الشریف الهاشمی وی امام حنابله به بغداد بود از تألیفات اوست رؤوس المسائل، ادب الفقه و جز آن. وی به سال 411 ه . ق. متولد شد و به سال 470 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالدار.

[عَ دُدْ دا] (اِخ) ابن قصی بن کلاب بن قره از قریش جد جاهلی است. وی از طرف پدر پرده دار کعبه بود و پسران او نیز این منصب را داشتند سپس بنی عبدمناف بن قصی بن کلاب در صدد اشغال آن منصب برآمدند و سرانجام سقایت و رفادت مکه به بنی عبدمناف واگذار و پرده داری به بنی عبدالدار رسید. (از الاعلام زرکلی) (از صبح الاعشی ج1 ص356).

عبدال ده.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ناتل رستاق بخش نور شهرستان آمل. واقع در 19هزارگزی جنوب خاوری سولده. این دهکده در دشت قرار دارد. آب و هوای آن معتدل و مرطوب است و 60 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولات آن برنج و غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عبدالرافع.

[عَ دُرْ را فِ] (اِخ) ابن ابوالفتح الجدوی. مؤلف مجمع الفصحاء نویسد: حکیم ضیاءالدین عبدالرافع فاضلی است جلیل القدر و کاملی منشرح الصدر، شاعری است و استاد در حکمت نظری و عملی مدتها در خدمت سلطان ملک خسرو بود در نهایت احترام میزیست او را اشعاری است. از آنجمله است:
گلبن حکایت از بت کشمیر میکند
سوسن نشان ز لعبت فرخار میدهد
گردون لاژوردی از شاخ سیم رنگ
شنگرف میدماند و زنگار میدهد.
(از مجمع الفصحاء ج1 ص336) (از لباب ج1 ص327).

عبدالرب آباد.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشتابی بخش بوئین قزوین واقع در 30000گزی بوئین و 21000گزی جاده تاکستان ناحیه ای است جلگه ای و هوای آن معتدل است، 140 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانهء خررود تأمین میشود محصولات آن پنبه، کرچک و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت است صنایع دستی آنان گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبدالرب آبادی.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) یکی از هشت تن نویسندگان نامهء دانشوران است. رجوع به محمد مهدی شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) جدی جاهلی است و فرزندان او بطنی از زهیر از جذامند. خانه های آنان در دقهلیه و مرتاحیة از دیار مصر بود. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن احمد مشهور به ابن عبدالرزاق. از فضلاء دمشق بود و او را کتابی است به نظم، به نام قلائد المنظوم که در حدود 400 بیت و در فرائض است و نیز او راست: مفتاح الاسرار فی شرح الدرالمختار. وی به سال 1075 ه . ق. متولد شد و در 1128 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ)ابن ابراهیم بن عبدالرحمان موصلی از بزرگان شعرا در عصر خود بود. او را دیوانی است در شعر. وی به سال 1031 ه . ق. به دمشق متولد و در 1118 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عمرو الاموی. محدث شام بود و قضاوت اردن و فلسطین یافت. وی به سال 170 ه . ق. متولد و در 245 به دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به تاریخ الخلفاء ص 260 شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ابی زنادبن عبدالله بن ذکوان القرشی... از حفاظ حدیث بود. ولایت خراج مدینه را یافت، و به بغداد سفر کرد. وی به سال 100 ه . ق. متولد شد و در 174 در بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمد، مکنی به ابوعمر معروف به ابی ذکوان. عالم به قراآت و از شیوخ قراء شام بود. وی به سال 173 ه . ق. متولد و در 202 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن الحسن بن بندار العجلی الرازی، مکنی به ابوالفضل. فاضل و عارف به ادب بود وی به سال 454 ه . ق. درگذشت. از تألیفات اوست: جامع الوقوف. (از اعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن حمودة بن مامش باش تارزی از فضلاء متصوفه بود وی در قسطنطنیه طریقه رحمانیه را منتشر کرد و از تألیفات اوست: عمدة المرید در طریقت و منظومة الرحمانیة و غنیة المرید. وی به سال 1222 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن رجب سلامی بغدادی دمشقی. حافظ حدیث و از علماء بود. به سال 706 ه . ق. به بغداد متولد شد و در 795 ه . ق. به دمشق درگذشت از تألیفات اوست: شرح جامع الترمذی و شرح الاربعین للنووی، فتح الباری فی شرح البخاری، شرح علل الترمذی، طبقات الحنابله. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالغفار الایجی معرف به عضدالدین ایجی عالم به اصول و معانی و عربیت و از اهل ایج فارس بود وی قضاوت یافت و شاگردان بزرگ تربیت کرد. از تألیفات اوست: مواقف در اصول دین. اشرف التواریخ. جواهرالکلام. مختصر المواقف. شرح مختصر ابن حاجب و فوائد الغیاثیه در معانی و بیان. وی به سال 756 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به روضات الجنات ص 430 شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن عطیة العنسی المذحجی، مکنی به ابوسلیمان و معروف به دارائی و از مردم داریا است. رجوع به ابوسلیمان دارائی شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن علی، مکنی به ابوالفضل المیکالی. ادیب و از امراء میکالیین خراسان بود. او را شعری رقیق است و تألیفاتی دارد از جمله مخزون البلاغة. ملح الخواطر و منح الجواهر. دیوان رسائل و دیوان شعر. وی به سال 436 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد الجامی. رجوع به جامی شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن محمدالعطار. از فضلاء و عالم به حدیث و ادب بود و شعر نیز گفته است. وی خط نیکو داشت و به سال 548 ه . ق. به شیراز درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن یونس بن عبدالاعلی، مکنی به ابوسعید معروف به الصدفی منسوب به قبیلهء صدف از قبائل حمیریه است. رجوع به صدفی عبدالرحمان شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمد الصنادیقی الشافعی وی از فقهاء بود از تألیفات اوست: شرح البردة. شرح الشمائل. وی به سال 1164 ه . ق. به دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ادریس بن محمد العراقی الحسینی، مکنی به ابن ابوالعلا فاضل مالکی و از مردم فاس بود. از تألیفات او است: مختصر فی الصحابه. الجرح و التعدیل. وی به سال 1234 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ادریس بن مننجری ادریسی الحسنی التلمسانی. وی به مغرب از شیوخ عصر خود بود. از تألیفات او است: حاشیه علی الجعبری. حاشیة علی فتح المنان. حاشیة علی المرادی. وی به سال 1179 ه . ق. به فاس درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ارطاة بن سیحان المحاربی. از شعراء بود بنی امیه را مدح گفته است. بیشتر اشعار او در وصف شراب، غزل و فخر است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن اسحاق بن محمدالسدوسی معروف به جوهری. قاضی و فقیه و عالم به حساب بود. قضاوت مصر یافت. او را کتابی است در حساب. وی به سال 251 ه . ق. به سامرا متولد شد و در 320 به مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن اسحاق النهاوندی الزجاجی، مکنی به ابوالقاسم. در عصر خود از شیوخ عربیت بود. مولد وی نهاوند است و در بغداد نشأت یافت و به سال 339 ه . ق. در طبریهء سوریه درگذشت. از تألیفات اوست: الجمل الکبری. الایضاح الکافی. این هر دو در نحو است. شرح الالف و اللام مازنی. شرح خطبة ادب الکاتب. المخترع فی القوافی و الامالی. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم المقدسی الدمشقی ملقب به شهاب الدین و مکنی به ابوالقاسم و معروف به ابوشامة. رجوع به ابوشامة شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن عبدکلال. وی از بنی حمیر و شاعری رقیق الغزل بود. به سال 90 ه . ق. به امر ولید به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن عثمان الصفراوی. رجوع به صفراوی عبدالرحمان بن اسماعیل شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن البارزی بن ابراهیم بن هبة الله الجهنی الحموی الشافعی. از قضات و فقهاء اصولی و شعراء و از اهل حماة بود. به سال 608 ه . ق. متولد شد و در 683 به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن بدر معروف به ابن بکار النابلسی رشیدالدین. شاعری خوش سخن بود، او را مدائحی در وصف ناصر و اولاد اوست. وی به سال 619 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن جبلة الانباری. از بزرگان و پیشوایان عصر عباسی است. محمدامین وی را با بیست هزار تن به جنگ مأمون فرستاد او بلاد خراسان را فتح کرد و در همدان با لشکریان مأمون جنگید و به سال 195 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حارث بن هشام المخزومی القرشی المدنی. از تابعیان و ثقات حدیث و اشراف جلیل القدر قریش بود. وی یکی از چهار تن است که عثمان بن عفان استنساخ مصاحف را به آنان واگذار کرد. وی به سال 43 ه . ق. در مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حبیب بن ابی عبیدة بن عقبة بن نافع الفهری. وی امیری شجاع و زیرک بود و با پدر خود در افریقیه میزیست پس از قتل پدرش به سال 122 ه . ق. به اندلس رفت سپس به تونس بازگشت و تا سال 126 در آنجا اقامت کرد و مردم تونس با وی بیعت کردند و به همراهی آنان به قیروان رفت و آنجا را تصرف کرد و با مردم تلمسان و صقلیه و مردانیه نبرد کرد و غنائم زیادی بدست آورد. و غلغله در مغرب انداخت. وی به سال 137 ه . ق. به دست برادرانش عبدالوارث و الیاس در قصر قیروان به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حبیب الفهری معروف به صقلی. بخاطر درازی قامت و کبودی چشم و سرخ و سپیدی رنگ به صقلی معروف شد. هنگام استیلای عبدالرحمان معروف به «الداخل الاموی» بر اندلس با وی مخالفت کرد و به یاری عباسیان برخاست مردم اندلس به جنگ او درآمدند. وی به کوهی در ناحیهء بلنسیه پناه برد الداخل برای سر او هزار دینار جایزه معین کرد و مردی از بربر وی را گرفت و به سال 162 غیلةً او را بکشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حجیرة الخولانی المصری، مکنی به ابوعبدالله. از قضات و امین خزانهء مصر و از رجال حدیث بود. عبدالعزیزبن مروان او را به قضاوت برگزید... وی به سال 83 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حسان بن ثابت الانصاری الخزرجی شاعر و شاعرزاده و مقیم مدینه بود. در زمان پدر خود به شاعری شهرت یافت. به سال 104 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حسان العنزی. مردی شجاع و از اصحاب علی بن ابی طالب بود، در کوفه اقامت کرد و مردم را بر ضد بنی امیه برانگیخت. زیادبن ابیه وی را بگرفت و به شام فرستاده، معاویه او را بفرمود تا از علی (ع) تبرّی جوید او در جواب سخنان ناهموار گفت. معاویه دیگر بار او را نزد زیاد فرستاد و زیاد به سال 51 ه . ق. او را بکشت. (از سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 51) (الاعلام زرکلی) (تاریخ الخلفاء صص 135 - 164).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حسل الجمحی. شاعر هجاگوی و صحابی بود اصل او از یمن و مولد او مکه است. و در فتح دمشق حاضر بود. وی عثمان بن عفان را در زمان خلافتش هجا گفت. و بدان جهت او را در خیبر زندانی کرد. سپس با وساطت حضرت علی (ع) آزاد شد. وی در رکاب علی (ع) در جنگ جمل و صفین حاضر بود، و در صفین به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حسن بن سعید الخزرجی القرطبی، مکنی به ابوالقاسم. عالم به قراآت بود. او راست: کتاب القاصد در علم قرائت. وی به سال 446 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حسن الاصبهانی معروف به ابوسعد النیشابوری. از حفاظ حدیث بود. او راست: کتاب شرف المصطفی و جز آن وی به سال 307 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حسن بن عمر الاجهوری فقیه مالکی و از مردم مصر بود و به حلب مسافرت کرد. وی از مدرسین الازهر بود. از تألیفات اوست: مشارق الانوار فی آل البیت الاخیار. شرح علی تشنیف السمع للعیدروس. به سال 1198 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حسین بن عبدالله البکری الفاروثی فقیه متصوف و از مردم دمشق بود و شعر نیکو میگفت. به سال 711 ه . ق. متولد شد و در 776 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حکم بن هشام بن عبدالرحمان الاموی، مکنی به ابوالمطرف. چهارمین پادشاه بنی امیه اندلس است. پدر وی والی طلیطلة بود. وی پس از مرگ پدر در قرطبه از مردم بیعت گرفت و مساجدی در اندلس بنا کرد، عصر وی عصر سکون و سلامت بود. عبدالرحمان مردی ثروتمند و بلندهمت بود، جنگهای بسیاری کرد، شعر میگفت و از علوم شرعی و بعضی فنون فلسفی بهره داشت 31 سال حکومت کرد و به سال 238 ه . ق. به قرطبه درگذشت. (از تاریخ خلفاء ص 348) (الاعلام زرکلی) (کامل ابن اثیر ج 7 ص 27).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن خالدبن مسافر الفهمی المصری. والی مصر و از رجال حدیث و ثقات بود. وی به سال 127 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن خالدبن ولید المخزومی القرشی از تابعین است. در فتح شام و صفین با معاویه بود. و در خلافت معاویه با رومیان جنگید. ابن اثال طبیب به سال 46 ه . ق. به امر معاویه وی را زهر داد. (از تاریخ خلفاء ص153) (الوزراء و الکتاب صص 16 - 17) (کامل ابن اثیر ج3 ص229) (الاعلام زرکلی) (تاریخ مصر ص 121).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن داود اعرج، حافظ و قاری. از مردم مدینه بود. وی دوست ابوهریره و نخستین کس است که علوم عربیت را در مدینه منتشر کرد و عالم به انساب قریش وثقه بود. به سال 117 ه . ق. به اسکندریه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن داود الدمشقی الصالحی. فاضل و از مردم دمشق بود. از تألیفات اوست: الکنز الاکبر فی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر در دو مجلد. فتح الاغلاق فی الحث علی مکارم الاخلاق. مواقع الانوار و مآثر المختار. تحفة العباد فی ادلة الاوراد و نزهة النفوس و الافکار فی خواص الحیوانات و النبات و الاحجار در سه مجلد. وی به سال 782 متولد و در 856 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عِ دُرْ رَ] (اِخ) ابن رافع التنوخی المصری. قاضی افریقا و از رجال حدیث بود. یکی از یازده تن است که عمر بن عبدالعزیز آنان را برای تعلیم فقه به افریقا فرستاد. وی به سال 113 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ربیعة بن یزیدالباهلی ملقب به ذالنور بود. وی از جانب عمر بن الخطاب قضاء لشکریانی که به قادسیه میرفتند یافت. سپس او را ولایت باب و قتال، با ترکان و خزران داد. وی به سال 32 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به ذوالنور شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن زیادبن انعم المعافری افریقی، مکنی به خالد قاضی و از علماء بود و به جرأت، بر ملوک و ممانعت آنان از جور و ستم شهرت داشت. وی به سال 75 ه . ق. به برقه متولد شد و نخستین کس از مسلمانان است که در افریقا متولد شد. او دوبار قضاوت قیروان یافت. سپس به بغداد رفت و سپس در خلافت منصور عباسی بدو پیوست و مورد توجه او واقع شد. پس از آنکه منصور به خلافت رسید او را به قیروان فرستاد. و به سال 161 ه . ق. در همانجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (الوزراء و الکتاب ص 18) (تاریخ مصر ص 121).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن زید معروف به ابن البیلمانی. اصل او از یمن و مسکن او حران. شاعری مجید بود. ولید اموی را مدح گفت. و در حدود سال 90 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن زیدبن الخطاب العدوی القرشی. زوجهء وی دختر عمر بن خطاب بود و از طرف یزیدبن معاویه ولایت یافت. وی در حدود سال 65 ه . ق. به مکه درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (سیرهء عمر بن عبدالعزیز صص 81 - 178).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن سعیدبن قیس الهمدانی. مردی شجاع و از اشراف یمن بود. وی به همراهی گروه بسیاری از مردم یمن با مختار ثقفی نزدیک کوفه نبرد کرد و در یکی از نبردها به سال 66 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن سمرة بن حبیب بن شمس القرشی، مکنی به ابوسعید. صحابی است که روز فتح مکه اسلام آورد و در بصره ساکن شد. وی سجستان و کابل و نواحی دیگر را فتح کرد و ولایت سجستان (سیستان) یافت و در خراسان فتوحاتی کرد. سپس به بصره بازگشت. و در صحیحین از وی 14 حدیث نقل شده است. و به سال 50 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (تاریخ سیستان ص 85 و 84).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن صخرة الدوسی ملقب به ابوهریره. رجوع به ابوهریره عبدالرحمان شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالرزاق معروف به ابن مکانس. رجوع به به ابن مکانس فخرالدین شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالقادر الفاسی. فقیهی متفنن بود او را در حدود هفتادو اندی تألیف است از آن جمله، مفتاح الشفا، که ذیل کتاب شفاست. ازهارالبستان و الاقنوم فی مباحث العلوم. وی به سال 1040 ه . ق. متولد و در 1096 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالقادر المالکی. فقیه است. از تألیفات او است: کتاب «المغارسة» و شرح آن که در آن مسائل و احکام مربوط به غرس را نوشته است. وی به سال 1020 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالقاری. از بزرگان تابعین مدینه بود. در عهد عمر بیت المال را به عهده داشت. وی به سال 88 ه . ق. به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالله ابی بکربن الصدیق بن ابوقحافة القرشی التیمی صحابی و ابن صحابی است. نام او در جاهلیت عبدالکعبه بود حضرت رسول (ص) او را عبدالرحمان نامید وی از اشجع قریش و از تیراندازن ماهر بود، به یمامه رفت و در جنگ افریقیه شرکت داشت و در واقعهء جمل حاضر بود. هنگامی که معاویه درصدد اخذ بیعت برای یزید برآمد، عبدالرحمان گفت مگر خلافت اسلامی هرقلی است که چون قیصری مرد قیصری دیگر بجای او نشیند، معاویه صدهزار درهم برای او فرستاد و عبدالرحمان آن را نپذیرفت، سپس به مکه رفت و پیش از آنکه کار بیعت یزید تمام شود درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی عقیل ثقفی معروف به ام الحکم. یکی از امراء عصر اموی بود. مادر او ام حکم خواهر معاویة بن ابوسفیان است. وی در زمان پیغمبر (ص) متولد شد و به سال 53 ه . ق. در جنگ روم شرکت جست. از طرف معاویه ولایت کوفه یافت، و در اثر بدرفتاری وی مردم کوفه او را بیرون کردند آنگاه به شام رفت و ولایت مصر یافت. ابن خدیج از ورود او ممانعت کرد، سپس به شام برگشت، و ولایت جزیره یافت در سال 66 ه . ق. در آغاز خلافت عبدالملک درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمدبن اصبغ بن جیش...، مکنی به ابوالقاسم سهبلی... وی عالم به عربیت و لغت و قراآت و جامع بین روایت و درایت و از نحویان متقدم و ادبای عالیمقام و عالم به تفسیر و حدیث و رجال و انساب و کلام و اصول و تاریخ بود. از ابن غربی و ابن طاهر و ابن طراوة روایت کند. او را مؤلفاتی است. (از روضات الجنات چ 1 ص 429).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد البعلی الخلوتی الحنبلی معروف به عبدالرحمان البعلی به سال 1110 ه . ق. به دمشق متولد شد و به سال 1192 ه . ق. در حلب درگذشت او راست: شرح اخصر المختصرات در فقه. و او را اشعاری است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد الخثعمی السهیلی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به سُهیلی وی از لغویان بود به سال 508 ه . ق. در مالقه متولد شد و چون شهرتی یافت مورد لطف پادشاه مراکش واقع گشت از تألیفات اوست: الروض الانف در شرح سیرهء نبویه ابن هشام. التعریف و الاعلام فی ماابهم فی القرآن من الاسماء و الاعلام. نتائج الفکر. وی به سال 581 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن بشربن الصارم معروف به الغافقی، مکنی به ابوسعید. اصل او از غافق (از قبائل یمن) است وی به نزد سلیمان بن عبدالملک اموی رفت و به موسی بن نصیر و فرزند او عبدالعزیز پیوست و ریاست شاطی ء شرقی اندلس یافت و چون سمح بن مالک به سال 102 ه . ق. کشته شد به اربویه رفت مسلمانان آنجا وی را به امیری برگزیدند سپس معزول گردید و به سال 112 ه . ق. هشام بن عبدالملک او را امارت اندلس داد. در آن وقت از مردم یمن و شام و مصر و افریقا یاری خواست و شهرهای زیادی را فتح کرد و به کمک آنان به لشکریان شارل مارتل حمله کرد و آنان را شکست داد و دیگر بار در نزدیکی نهراللواز با وی نبرد کرد و سرانجام شارل دیگر بار لشکری بزرگ فراهم آورد و پس از جنگهای خونینی عبدالرحمان به سال 114 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حارت الهمدانی. رجوع به اعشی همدانی شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حسین سویدی بغدادی مورخ و از خانواده های قدیمی بغداد بود از تألیفات او است: حدیقة الزوراء در سه جزء در تاریخ بغداد. حاشیة علی شرح القطر عصامی. وی به سال 1134 ه . ق. متولد و در 1200 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالوهاب بن خلیفة العلامی المصری الشافعی. وزیر و فقیه و شاعر بود از خانوادهء علم و قضاء بود وی سمت قضاء و ولایت مصر یافت و سپس استعفاء کرد و به زیارت حج رفت و به سال 695 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عتیق بن خلف الصقلی معروف به ابن الفحام. در عصر خود از شیوخ اسکندریه و عالم به قراآت، بود. او راست: التجرید. وی به سال 422 ه . ق. متولد و در 516 در اسکندریه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عدیس بن عمرالبلوی. از کسانی است که تحت الشجرة بیعت کرد و شاهد فتح مصر بود سپس فرماندهی لشکری را یافت که ابن ابی خذیفه والی مصر برای خلع عثمان روانه مدینه کرد پس از قتل عثمان به مصر رفت سپس به امر معاویه دستگیر و گرفتار و زندانی شد و از زندان گریخت و به سال 36 ه . ق. والی فلسطین او را دستگیر کرد و بکشت. (از الاعلام زرکلی) (از تاریخ مصر ج 1 ص 98).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن الحسین الاموی الاسنائی القوصی. به سال 550 ه . ق. متولد شد. مولد او در اسنا و نشأت او در قوص بود. دیوان الانشاء اسکندریه و قدس... یافت و به سال 625 ه . ق. به دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن شیخ نجیب الدین. رجوع به ظهیرالدین عبدالرحمان شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن صالح المکودی. از علماء عربیت بود از تألیفات اوست: شرح الفیهء ابن مالک در نحو. شرح مقدمهء ابن اجروم. البسط و التعریف فی علم التصریف. شرح مقصور و ممدود ابن مالک. وی به سال 807 ه . ق. به فاس درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن عباس المقری از وزراء دولت اشرفیه رسولیهء یمن بود منصب قاضی القضاتی دولت اشرفیه و مدتی وزارت یافت و به سال 790 ه . ق. در زبید درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن علی الحنبلی البغدادی الصدیقی ملقب به ابن جوزی. رجوع به جوزی در این لغت نامه و روضات الجنات ص 426 شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن محمد الجوزی القرشی البغدادی. رجوع به ابن جوزی ابوالفرج در این لغت نامه شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن محمد الشیبانی الزبیدی معروف به الدیبع و دیبع به لغت مردم مردال سپید بود. مورخ و اهل زبید یمن بود. از تألیفات اوست: بغیة المستفید فی اخبار مدینة زبید. الفضل المزید فی تاریخ زبید. قرة العیون فی اخبار الیمن المأمون. احسن السلوک فی من ولی زبید من الملوک. ارجوزة. تمیز الطیب من الخبیث در حدیث. وی سال 866 ه . ق. متولد و در 944 به زبید درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن مؤید الاماسی. فقیه حنفی و از مردم اماسیه بود وی شهرهای حلب و بلاد عجم را دید و به روم رفت و در آنجا منصب قضا و تدریس یافت. او راست: فتاوی مؤیدزاده و رسائل دیگر. وی به سال 860 ه . ق. متولد و در 922 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی شیرازی ملقب به ظهیرالدین. رجوع به ظهیرالدین عبدالرحمان شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عمر بن ابراهیم السفر جلانی الشافعی الدمشقی. از مفسران بود. از تألیفات اوست: حاشیة علی البیضاوی. شرح علی حزب البحر. وی به سال 1150 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عمر بن ابوالقاسم البصری الحنبلی. فقیه، مفسر و از علماء بود به سال 624 ه . ق. به بصره متولد شد تحصیلات خود را در آنجا پایان داد و به سال 634 ه . ق. اجازهء فتوی یافت و در سال 657 به بغداد رفت و در مدرسه بشیریه و مستنصریه به تدریس پرداخت. از تألیفات او است: جامع العلوم فی التفسیر در چهار مجلد. الحاوی در فقه. وی به سال 684 ه . ق. درگذشت. (الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عمر بن رسلان الکنانی العسقلانی المصری معروف به ابی البلقیمی. از علمای حدیث مصر بود. پس از مرگ پدر ریاست فتوی بدو منتهی گشت وی چندین بار قضاوت مصر یافت. از تألیفات او است: مجالس الوعظ و حواشی و تعلیق بر بخاری به نام الافهام لما فی البخاری من الابهام. وی به سال 763 ه . ق. متولد و در 824 ه . ق. به قاهره درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عمر بن سهل الصوفی الرازی، مکنی به ابوالحسین صوفی. عالم به هیئت و افلاک و از مردم ری و منجم عضدالدوله بود. از تألیفات اوست: الکواکب الثابتة. مطارح الشعاعات. ارجوزه ای در فلک. وی به سال 291 متولد و در 376 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عمرو ملقب به رحمان الاشقر. از موالی لیث بن عبدمناة و از مغنیان مشهور زمان عباسی است. وی کنیزان خلیفه مهدی را غنا می آموخت و به سال 165 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عمرو، مکنی به ابوعمرو معروف به اوزاعی. رجوع به ابوعمرو اوزاعی شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عوف بن عبدعوف الزهری القرشی. یکی از بزرگان صحابه و از عشره مبشره و اصحاب شوری و از سابقین در اسلام است. گویند وی هشتمین کس بود که اسلام آورد نام او در جاهلیت عبدالکعبه بود پیغمبر (ص) او را عبدالرحمان نامید در جنگهای بدر و احد شرکت کرد و در جنگ احد 21 جراحت بر او وارد شد. او در یک روز سه برده آزاد کرد. شغل وی تجارت و خرید و فروش بود و از این راه ثروت بسیاری اندوخت. وصیت کرد که پس از مرگش هزار اسب و پنجاه هزار دینار در راه خدا بدهند. از او در صحیحین 65 حدیث روایت شده است. وی به سال 44 قبل از هجرت متولد شد و به سال 32 ه . ق. به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به عیون الاخبار ج1 ص12 و سیرهء عمر بن عبدالعزیز صص 14 - 15 و جوالیقی ص35 و تاریخ الخلفاء ص36، 105 و الاصابه ج4 ص176 شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عیسی بن مرشد العمری، مکنی به ابوالوجاهة المرشدی. مفتی حرم، مکی و یکی از شعراء و علماء حجاز بود. وی در زمان ولایت شریف محسن بن الحسین ولایت دیوان انشاء یافت و بعد از مرگش به دست جانشین شریف محمد (شریف احمدبن عبدالمطلب) به قتل رسید. از تألیفات اوست: توصیف التصریف. الوافی فی شرح الکافی در عروض و غیره. وی به سال 975 متولد و در 1037 ه . ق. کشته شد. (از الاعلام زرکلی و کامل ابن اثیر ج 8 ص 119).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن غنائم الکنانی العسقلانی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به ابن المسجف. شاعر و از متأدبین و ظرفا بود به سال 583 ه . ق. متولد و در 635 درگذشت.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن غنم بن کریز الاشعری شیخ اهل فلسطین و فقیه شام در عصر خود بود. وی در زمان حیات حضرت رسول متولد و به دستور عمر بن خطاب به شام رفت و امور دینی مسلمین آنجا را عهده دار شد. او از بزرگان تابعین بود و به سال 78 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (تاریخ الخلفاء ص 35) (تاریخ مصر ج 1 ص 89).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن قاسم بن خالد العتقی المصری. رجوع به ابن قاسم ابوعبدالله در این لغتنامه شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن قاسم بن محمد بن ابی بکر الصدیق التیمی القرشی از بزرگان فقه و علم و دیانت مدینه بود. وی حافظ حدیث بود و به سال 126 ه . ق. به شام درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن قاسم المکناسی الاصل الفاسی المالکی. فقیه و فاضل بود. او راست: تقاییدی در طبقات الصوفیه. الفجرالساطع فی شرح الدرر اللوامع. وی به سال 999 ه . ق. متولد و در 1082 ه . ق. به فاس درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ)ابن کمال الدین ابی بکربن ناصرالدین محمد سیوطی. از علماء علم عربیت و ادبا، بزرگ عصر خود بود. سیوطی را تألیفات متعددی است از جمله کتاب الاتقان در علوم قرآن. کتاب الجامع الکبیر. الجامع الصغیر. المسلسلات. الکلم الطیب. الدرر فی الادعیه و الاحراز. انموذج اللبیب فی خصائص الحبیب. کتاب ذخائر العقبی فی مناقب اولی القربی. الدرر المنتشره فی احادیث المشتهره. جمع الجوامع. کتاب بهجة المرضیه. ارجوزه در تلخیص مفتاح سکاکی. مختصر نهایهء ابن اثیر. التذکرة، المقامات و کتابهای زیاد دیگر. مؤلف روضات وفات او را به سال 910 و مؤلف کشف الظنون به سال 911 ه . ق. نوشته اند. رجوع به روضات الجنات چ 1 ص432 به بعد و رجوع به کشف الظنون ذیل الجامع الصغیر شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن مأمون النیشابوری، مکنی به ابوسعد. فقیه و عالم به اصول بود. به سال 426 ه . ق. به نیشابور متولد شد و درس و علم آموخت و سمت مدرسی مدرسهء نظامیهء بغداد یافت. از تألیفات اوست: تتمة الابانة للفورانی در فقه شافعی و کتابی در الفرائض و کتابی در اصول دین. وی به سال 478 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محلی. فقیه شافعی مصری بود. به دمیاط سکونت جست. او راست: کشف القناع عن متن و شرح ابی شجاع در فقه و حاشیه بر تفسیر بیضاوی. وی به سال 1098 ه . ق. به دمیاط درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم العتائقی. از علماء حله بود و فلسفه و تاریخ نیز آموخت. به بلاد فارس و غیره مسافرت کرد، مدت زیادی به اصفهان اقامت گزید و به نجف رفت. از تألیفات اوست: کتاب الاعمار مختصر تفسیر علی بن ابراهیم. صفوة الصفوة. شرح منظومه در هیئت و شرح ایلامی در طب و غیره. وی به سال 699 ه . ق. متولد و در حدود 790 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن فوران. فقیه و از علماء اصول و فروع و پیشوای فقهای شافعی به مرو بود در اصول و ملل و نحل کتابهائی نوشته است. از جمله کتب او الابانة در مذهب شافعی است. وی به سال 388 به مرو متولد و در 461 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن قدامه المقدسی... معروف به ابن قدامه. رجوع به ابن قدامه ابوعمر محمد شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن اسحاق بن منده العبدی الاصبهانی. از بزرگان علماء دین بود وی را اصحاب و یاران زیادی بود و کتب زیادی تألیف کرده است. مولد وی اصفهان و به سال 470 ه . ق. در همانجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن ادریس بن المنذر التمیمی الحنظلی الرازی. حافظ حدیث و از بزرگان آنان بود منزل و مأوای وی در درب حنظله به ری بود. از تألیفات او است: الجرح و التعدیل در 6 مجلد. التفسیر در چند مجلد. الرد علی الجهمیة. علل الاحادیث. المسندالکبیر. الکنی و الفوائد الکبری. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن الاشعث ابن قیس الکندی. امیر و از سران شجعان عرب بود. او را حجاج با لشکری به نبرد با بلاد رتبیل (سجستان) فرستاد چون به سجستان رسید با سرکردگان لشکر اتفاق کرد تا حجاج را از سرزمین عراق خارج کنند اما سران لشکریان پیمان خود را با وی نقض و میان آنها نبردی درگرفت که به پیروزی عبدالرحمان پایان یافت و سرانجام ملک سجستان و کرمان و بصره و فارس را جز خراسان تصرف کرد اما سپس بصره را از دست داد و کوفه را متصرف شد و میان او و حجاج نبردی در دیرالجماجم درگرفت که مدت 103 روز بطول انجامید سرانجام ابن اشعث از کوفه رانده شد لشکریان او که بالغ بر 60 هزار نفر بودند پی در پی شکست خوردند و از دور او پراکنده شده وی با عدهء کمی از یاران خود به رتبیل پناه برد و مدتی در آنجا بماند در این موقع نامه هائی از حجاج برای رتبیل میرسید که ابن اشعث را بدو سپارند تا آنکه سرانجام رتبیل او را به سال 85 ه . ق. به قتل رساند و سر او را برای حجاج فرستاد. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به کامل ابن اثیر ج 4 ص 220 شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن امیرویه الکرمانی فقیه حنفی بود که ریاست مذهب حنفی در خراسان بدو پایان یافت. وی به سال 457 ه . ق. به کرمان متولد و در 543 به مرو درگذشت. از تألیفات اوست: التجرید در فقه. الایضاح در شرح الجامع الکبیر و غیره. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن معروف به ابن عساکر. رجوع به ابن عساکر ابومنصور عبدالرحمان شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن رشیدالقیروانی. مورخ، فقیه، حافظ حدیث و شاعر بود. از تألیفات اوست: المستوعب لزیادات مسائل المبسوط ممالیس فی المدونة. وی به سال 380 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن سلم الرازی. از حفاظ حدیث و امام جامع اصفهان بود. او راست: مسند و تفسیری. وی به سال 291 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن سلیمان معروف به شیخی زاده. فقیه حنفی بود. از تألیفات اوست: مجمع الابهر فی شرح ملتقی الابحر. وی به سال 1078 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان العلیمی ملقب به زین الدین و مکنی به ابوالیمن الُعلیمی. وی مورخ و قاضی القضاة قدس بود. از تألیفات اوست: الانیس الجلیل فی تاریخ القدس و الخلیل در دو مجلد. المنهج الاحمد فی تراجم اصحاب الامام احمد. فتح الرحمان فی تفسیر قرآن. وی به سال 860 ه . ق. متولد و به سال 928 به قدس درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالعزیز اللخمی مشهور به ارزنجانی و ملقب به وجیه الدین. از فضلا بود. او راست: حدائق الازهار فی شرح مشارق الانوار. وی به سال 555 ه . ق. متولد و به سال 643 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله الانصاری الاندلسی. مورخ و عالم به عربیت و از حفاظ حدیث بود. وی قضاوت جزیرهء شقر و مرسیه را یافت. به سال 584 ه . ق. به مرسیه درگذشت. او راست: المغازی در چند مجلد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله معروف به ابن امام و مکنی به ابوزید. فقیه و مجتهد و از مردم تلمسان و از علماء مغرب بود. در تونس علم آموخت و به الجزایر رفت سپس به تلمسان بازگشت و از خواص سلطان ابوالحسن مرینی شد. وی به سال 743 ه . ق. به تلمسان درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن محمد بن عبدالرحمان بن الحکم بن هشام بن عبدالرحمان الداخل، مکنی به ابوالمطرف. وی نخستین کسی از امویان اندلس است که لقب خلافت یافت. تولد او به قرطبه بود و 21 روز از عمر وی گذشته بود که پدرش را بکشتند و جد او تربیت وی را بعهده گرفت و چون جدش به سال 300 ه . ق. درگذشت اعمام وی به خاطر محبتی که جد عبدالرحمان نسبت بدو داشت با او به امارت اندلس بیعت کردند. عبدالرحمان مردی زیرک و جاه طلب بود. وی از ابتدا آرامش ملک را فراهم آورد و چون از ضعف المقتدر بالله آگاه شد مردمان را فراهم آورد و آنان را خطبه خواند و سبقت بنی امیه را در خلافت فرایاد ایشان آورد. سرانجام به سال 316 ه . ق. مردم با وی به خلافت بیعت کردند و الناصرلدین الله لقب یافت. گویند عبدالرحمان بزرگترین و عظیم الشأن ترین امراء بنی امیه در اندلس بود و به برآوردن بنا سخت مولع بود و قصر الزهرا را برآورد. وی 50 سال و شش ماه حکومت کرد در حکومت بغایت آگاه و سختگیر بود چنانکه وی را فرزندی بود به نام عبدالله که دعوی خلافت کرد و گروهی با او بیعت کردند عبدالرحمان او را در عید قربان سال 339 ه . ق. بدست خود بکشت و گفت این قربانی من است و شما را نیز قربانی باید سپس هر یک از آنها یک تن از اصحاب عبدالله را قربانی کردند. وی به سال 277 ه . ق. متولد شد و در 350 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن یوسف بن عیسی بن حبیش الانصاری الاندلسی المرسی. رجوع به عبدالرحمان محمد بن عبدالله انصاری شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالملک بن عبدالرحمان الناصر الاموی معروف به المرتضی الاموی وی امیر بود و در قرطبه اقامت داشت و چون سلیمان بن حکم به قتل رسید و علی بن حمود بر ملک استیلا یافت عبدالرحمان پوشیده از قرطبه بیرون شد و بعضی از مخالفان ابن حمود با وی بیعت کردند و او را مرتضی لقب دادند و با وی به صنهاجه و سپس به غرناطه رفتند لکن زاوی بن زیزی حاکم قرطبه با آنان نبرد کرد. سپس پیروان عبدالرحمان با وی ازدر مخالفت برآمدند و کسی را معین کردند و ناگهان او را بکشت، وی به سال 368 ه . ق. متولد و در 408 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبیدالله الانصاری، مکنی به ابوالبرکات و ملقب به کمال الدین و معروف به ابن انباری. رجوع به ابن انباری کمال الدین شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عزیز. وی عالم به عربیت و از مردم خراسان و گوش او کر بود. از تألیفات اوست: رد علی الزجاجی فیما استدرکه علی ابن السکیت فی اصلاح المنطق. وی به سال 431 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عسکر البغدادی، مکنی به ابوزید یا ابومحمد ملقب به شهاب الدین. وی فقیه مالکی و از مدرسان مدرسهء مستنصریه بود. از تألیفات اوست: ارشاد السالک. جامع الخیرات فی الاذکار والدعوات. المعتمد و النورالمقتبس من فوائد مالک بن انس. وی به سال 644 ه . ق. متولد شد و به سال 732 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن علی معروف به ابویزید البسطامی. رجوع به ابویزید طیفور شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن علی الانصاری الاسیدی معروف به دباغ و مکنی به ابوزید. مورخ و فقیه و از مردم قیروان بود. از تألیفات اوست: معالم الایمان فی معرفة اهل القیروان در چهار جزء. تاریخ ملوک الاسلام. جلاء الافکار فی مناقب الانصار و جز آن. وی به سال 605 ه . ق. به قیروان متولد شد و به سال 699 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی بن فطیس بن اصبغ. عالم به تفسیر، حدیث، تاریخ، رجال و از مردم اندلس بود. به سال 348 ه . ق. به قرطبه متولد و به سال 394 ه . ق. قضاوت آنجا را یافت و به سال 394 معزول شد. وی را شش تن وراق بود که همیشه احادیث و اخباری را که املاء میکرد مینوشتند. از تألیفات اوست: القصص و الاسباب التی نزل من اجلها القرآن زیاده بر یکصد جزء. المصابیح فی تراجم الصحابه در حدود 100 جزء. فضائل التابعین در 150 جزء. الناسخ و المنسوخ در 30 جزء. فاسعاالاخوة من المحدثین من الصحابة و التابعین و من بعدهم من الخالفین در 40 جزء. الاعلام النبوة و دلالات المرسلات در 10 جزء. وی به سال 402 ه . ق. به قرطبه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن کمال الدین محمد الحسینی معروف به ابن النقیب. در عصر خود ادیب دمشق بود و شعر نیکو میگفت. به سال 1048 ه . ق. متولد شد و در 1081 ه . ق. به دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن الحسین بن محمد بن جابربن خلدون. رجوع به ابن خلدون شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن عمادالدین معروف به عمادی مفتی دمشق و از بزرگان و شیوخ آن سامان بود. از تألیفات اوست: الروضة الریا فی من دفن بداریا در تراجم. المستطاع من الزاد در فقه حنفی. تحریر التأویل در تفسیر. و او را شعری است. وی به سال 978 ه . ق. متولد شد. و در سال 1051 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد خلدون، مکنی به ابوزید. رجوع به ابن خلدون ابوزید عبدالرحمان در این لغت نامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن مخلوف الثعالبی جزائری مکنی به ابوزید. مفسر و از اعیان جزائر بود. از اوست: الجواهرالحسان فی تفسیر قرآن در چهار مجلد. الانوار فی المعجزات النبویة. روضة الانوار و نزهة الاخیار. جامع الامهات فی احکام العبادات. الذهب الابریر فی غریب القرآن. الارشاد فی مصالح العباد. ریاض الصالحین. وی به سال 786 ه . ق. متولد شد و در سال 875 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف القصری الفاسی معروف به القصری. وی فقیه و عالم به لغت و اصول و حدیث بود. از تألیفات اوست: حاشیة علی البخاری و حاشیة علی الجلالین. حاشیه ای بر شرح صغری سنوسی و حواشی دیگر. وی به سال 972 ه . ق. متولد شد. و به سال 1036 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمدالتمنارتی المغربی. وی فقیه مالکی و از مردم تارودانت بود. از تألیفات اوست: الفوائد الجمة باسناد علوم الامة. وی به سال 107 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد الذهبی معروف به ابن شاشو. از فضلاء و از مردم دمشق بود. او راست: تراجم بعض اعیان دمشق. وی در حدود سال 1120 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد السلمی الاندلسی. او را رسائل و مقامات و شعر است. وی به سال 591 ه . ق. به مراکش درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد فراسی. شاعری بذله گو و هجاگوی و شریر بود و در بنی فراس از قراء تونس متولد شد و در تونس ادب آموخت و به سال 408 ه . ق. در حال مستی از بام بیفتاد و بمرد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن مخنف الازدی. قائد و از شجعان دولت مروانیه بود. ریاست از دشنوءة و از دعمان به وی رسید و به سال 75 ه . ق. به کازرون کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن مسلم معروف به ابومسلم خراسانی. رجوع به ابومسلم خراسانی در این لغت نامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن مسلم بن عمرو الباهلی شریفی از شجعان بود. وی برادر قتیبة بن مسلم است و به سال 96 ه . ق. با برادرش به فرغانه به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن معاویة بن هشام بن عبدالملک بن مروان ملقب به صقر قریش و معروف به الداخل الاموی. وی مؤسس دولت امویان به اندلس است. در کودکی پدر خود را از دست داد و در دارالخلافه تربیت شد هنگامی که سلطنت امویان در شام منقرض گشت عبدالرحمان در دهی نزدیک فرات سکونت جست و چون او را تعقیب کردند قصد مغرب کرد و به افریقا رفت. عبدالرحمان بن حبیب فهری به طلب وی خاست. وی به مکناسه میان قوم مادر خود رفت و مدتی بماند و با امویان اندلس مکاتبه کرد و آنان کشتی با جماعتی از بزرگان خویش فرستادند و اطاعت خود را نسبت به وی اعلام کردند و او را به اندلس بازگرداندند والی اندلس یوسف بن عبدالرحمان فهری با وی جنگ کرد. عبدالرحمان پیروز شد و مقر حکومت خود را به قرطبه برد و در آنجا قصری و چند مسجد ساخت و خطبه به نام منصور عباسی خواند و چون کار او استوار شد امارت خود را مستقل اعلام کرد. منصور عباسی نخستین کسی است که او را صقرقریش لقب داد وی مردی شجاع، سخی، شاعر و عالم بود و به سال 113 ه . ق. متولد و در 172 ه . ق. به قرطبه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ملجم المرادی التدؤلی الحمیری. رجوع به ابن ملجم عبدالرحمان شود.

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن موسی. یکی از فرزندان امام موسی کاظم است. (از حبیب السیر ج 2 ص 81).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن مهدی بن حسان العنبری البصری اللؤلؤی. از ائمهء حفاظ و داناترین کس به حدیث در عصر خود بود. او را در حدیث تصنیفاتی است. وی به سال 135 ه . ق. متولد شد و در 198 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن نُفَیع بن الحارث الثقفی البصری، مکنی به ابوبحر. وی تابعی و از رجال حدیث بود. از جانب علی بن ابی طالب (ع) ولایت بیت المال یافت. سپس زیادبن ابیه او را بدین سمت برگزید. وی به سال 14 ه . ق. متولد شد و در سال 96 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن وهیب بن عبدالله القوصی. وی شاعری سبک و در زمرهء کتاب بود. وزارت المظفر یافت. سپس مغضوب و زندانی شد و به فرمان وی در حدود سال 645 ه . ق. خفه شد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن هشام بن عبدالجباربن عبدالرحمان الناصر ملقب به المستظهر الاموی. وی هنگامی که خلافت عباسیان بضعف گرائید به امارت قرطبه رسید و مردم به سال 414 ه . ق. با وی به خلافت بیعت کردند. محمد بن عبدالرحمان بن عبیداللهبن عبدالرحمان الناصر بهمراهی گروهی بر وی طاغی شد و پس از 74 روز خلافت او را به سال 414 بکشتند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن هشام بن عبدالله بن اسماعیل بن شریف از ملوک دولت اشراف علویین مراکش بود که به سال 1238 ه . ق. مردم با وی بیعت کردند. وی مردی عالم و علم دوست بود و در نشر علوم و صنعت و فلاحت همت گماشت به سال 1276 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن یزیدبن جاریة الانصاری المدنی. وی تابعی و از رجال حدیث بود. در حیات رسول (ص) متولد شد. عمر بن عبدالعزیز او را قضاوت داد. به سال 98 ه . ق. به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (سیرهء عمر بن عبدالعزیز) (عیون الاخبار ج 3 ص 182).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن یزیدبن المهلب الازدی. از امراء ازد و از شجعان و موالی بنی امیه بود. به سال 133 ه . ق. با آنکه عباسیان به وی خط امان داده بودند او را بکشتند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ثقفی بن ابی بکر ثقفی از اعیان تابعین بود. زیاد امیر بصره او را پاره ای شغلها داد. وی به سال 96 ه . ق. در بصره درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحمان.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن خواجه کلان. از قضاة هرات در زمان حکومت محمدخان شیبانی است که در مدرسهء گوهرشادآغا تدریس میکرد. (از حبیب السیر ج 3 ص 359).

عبدالرحمان لو.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) نام طایفه ای است از طوائف قشقائی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 85).

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء پایین بخش وفس شهرستان اراک واقع در 30هزار گزی جنوب باختر کمیجان و هشت هزار گزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی. سردسیر. 1165 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات و انگور است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد و در فصل خشکی از طریق کارخانه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ابوالقاسم قشیری، مکنی به ابونصر. رجوع به ابونصر عبدالرحیم بن ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن القشیری در این لغتنامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمد حرانی. رجوع به حرانی عبدالرحیم بن احمد، مکنی به ابوالطبیب شود.

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حسن بن علی الاسنوی الشافعی ملقب به جمال الدین. در اسنا متولد شد. وی فقیه، اصولی و عالم به عربیت بود. سپس به سال 721 ه . ق. به قاهره آمد و ریاست شافعیان و ولایت حسبه وکالت بیت المال یافت. از تألیفات او است: المبهمات علی الروضة. الهدایة الی اوهام الکفایة. الاشباه و النظائر. جواهر البحرین. طراز المحافل. مطالع الدقائق. الکواکب الدریة. نهایة السؤل فی شرح مناهج الاصول. وی به سال 704 ه . ق. به اسنا متولد شد و به سال 772 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به روضات الجنات ص439 شود.

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن حسین بن عبدالرحمان معروف به حافظ عراقی و مکنی به ابوالفضل. از بزرگان حفاظ حدیث و از نژاد کرد است. به سال 725 ه . ق. به رازنا از اعمال اربل متولد شد. و در خردسالی با پدر خود به مصر رفت و در آنجا نبوغ یافت. سپس به مکه و مدینه و قدس و دمشق و بعلبک رفت و به سال 806 به قاهره درگذشت. از تألیفات اوست: المغنی عن حمل الاسفار فی الاسفار. نکت منهاج البیضاوی فی الاصول. ذیل علی المیزان. الالفیه فی غریب الحدیث. نظم السیرة النبویه. تخریج احادیث الاحیاء. تقریب الاسانید. ذیل علی ذیل العبرللذهبی. معجم که در آن ترجمهء گروهی از کسانی که در قرن هشتم هجری میزیسته اند آمده است. التقیید. الایضاح فی مصطلح الحدیث. شرح التقریب و جز آن. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن احمد السید الشریف العباسی. وی فاضل و عالم به لغت و حدیث بود. به سال 867 ه . ق. به قاهره متولد و به سال 963 ه . ق. درگذشت. از تألیفات اوست: فیض الباری در شرح غریب صحیح البخاری. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی معروف به ابن دخوار. رجوع به ابن دخوار ابو محمدعبدالرحیم... شود.

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن السعید اللخمی. رجوع به قاضی فاضل عبدالرحیم بن علی بن حسین... شود.

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن علی بن مرزبان. رجوع به ابن مرزبان ابواحمد عبدالرحیم در این لغتنامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل ابن نباتة الفارقی، مکنی به ابویحیی. رجوع به ابن نباته عبدالرحیم بن محمد در این لغتنامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحیم عزالدین، مکنی به ابن الفرات. مردی فاضل و از مردم مصر بود از تألیفات اوست: تذکرة الانام فی النهی عن القیام و جز آن. وی به سال 759 ه . ق. به قاهره متولد شد و به سال 851 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عثمان الخیاط پیشوای فرقهء خیاطیه است که در اواخر قرن سوم و اوائل قرن چهارم میزیسته است. وی استاد ابوالقاسم کعبی و مؤلف کتاب الانتصار است. (از تاریخ ادبیات صفا ج 1 ص 278).

عبدالرحیم.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن مصطفی بن احمد الدمشقی الصالحی، مکنی به ابن شقده. وی مردی فاضل بود و به تاریخ سخت عنایت داشت. از تألیفات اوست: المنتخب. مختصر شذرات الذهب عسکری. وی در حدود 90 سالگی به سال 1160 ه . ق. به صالحیهء دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرحیم خلخالی.

[عَ دُرْ رَ مِ] (اِخ)وفاتش در 1321 ه . ش. است. مرحوم سید عبدالرحیم از آزادی خواهان و مشروطه طلبان قدیم و همکار مرحوم سید محمدرضا شیرازی است. در تحریر و نشر روزنامهء مساوات که از جراید مشهور بود همکاری داشت. مرحوم خلخالی طابع قدیم ترین نسخهء دیوان حافظ بود. دیوان حافظ را از روی نسخهء خطی قدیمی به طبع رساند و در پنجم جمادی الاخر 1361 ه . ق. در حدود هفتادسالگی در تهران وفات یافت. وی در سال 1320 ه . ش. یعنی فقط یکسال قبل از وفات خود رسالهء نفیسی موسوم به «حافظ نامه» در شرح احوال حافظ و وصف اشعار او و مقایسهء آن اشعار با اشعار شعرای دیگر و تفؤلات بدیوان او و وصف اشعار الحاقی که در دیوان او داخل شده و کیفیت طبع خود او دیوان خواجه را و سایر جزئیات راجع به دیوان حافظ تألیف و منتشر نموده است که بغایت مفید و دلکش است و دارای 110 صفحه به قطع وزیری کوچک است. (وفیات معاصرین به قلم قزوینی مجلهء یادگار سال سوم شماره پنجم).

عبدالرحیم خوافی.

[عَ دُرْ رَ مِ خا](اِخ) ملقب به نظام الدین. وی به هرات میزیست و از علماء عصر ملک معزالدین حسین و مورد توجه او بود. وی ایمان را که علماء دیگر به تصدیق تفسیر کرده بودند به تسلیم تعبیر کرد و بدین سبب او را در هرات پیر تسلیم گویند. وی به سال 738 ه . ق. بدست عده ای در هرات به قتل رسید. (از رجال حبیب السیر ص 56).

عبدالرزاق.

[عَ دُرْ رَزْ زا] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 31هزار گزی کلیبر و 31هزار گزی شوسه اهر - کلیبر. ناحیه ای است کوهستانی آب و هوای آن معتدل است و 330 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء گوی آغاج و چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات است اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4 ص 328).

عبدالرزاق.

[عَ دُرْ رَزْ زا] (اِخ) ابن احمدبن محمد الصابونی. رجوع به ابن الصابونی کمال الدین عبدالرزاق در این لغتنامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالرزاق.

[عَ دُرْ رَزْ زا] (اِخ) ابن احمد میمندی. از وزراء سلطان مودود به غزنین بود و به سال 441 ه . ق. درگذشت. (از حبیب السیر ج 2 ص 393).

عبدالرزاق.

[عَ دُرْ رَزْ زا] (اِخ) ابن خواجه شهاب الدین فضل الله. از مردم باشتین از دهات بیهق و سرسلسلهء سربداران است. او دومین فرزند شهاب الدین فضل الله است. وی مردی شجاع بود. سلطان ابوسعید بهادرخان او را به معرفی برادرش امیر امین الدین جهت کشتی گرفتن با ابومسلم پهلوان عصر به خراسان دعوت کرد. به امر سلطان با ابومسلم پهلوان در مسابقهء تیرانداری شرکت جست و در نتیجه گوی سبقت را ربود. سلطان بفرمود تا عبدالرزاق را شغلی پرسود دهند. دیوانیان تحصیل مالیات کرمان را که مبلغ صدوبیست هزار دینار بود به وی دادند مقرر آنکه بیست هزار دینار را جهة خاصهء خود تصرف نماید و صدهزار دینار آن را برای خزانهء عامره بفرستد. عبدالرزاق تمامی آن وجوه را به کرمان صرف خود نمود. وقتی متوجه شد که یک دینار از آن وجوه نمانده بود در بحر اندیشه فرورفت. بر حسب اتفاق در همان ایام خبر مرگ سلطان ابوسعید بهادرخان شایع شد. عبدالرزاق روی به وطن معهود آورده چون به باشتین آمد دید فتنه ای حادث شده است. سبب آن بود که در آن زمان ایلچی به باشتین آمده از حسن حمزه و حسین حمزه که دو برادر بودند شراب و شاهد طلب کرده بودند و چون در باب شاهد عذری آورده بودند ایلچی خواست که متعرض عورات ایشان شود برادران شمشیر کشیده گفتند ما سربداریم تحمل این رسوائی را نداریم و ایلچی را به قتل رساندند. خواجه علاءالدین محمد که در آن زمان وزیر خراسان بود و در قریهء فریومد اقامت داشت کسان به طلب حسن و حسین فرستاد آندو در رفتن تعلل کردند. امیر عبدالرزاق چون بر حقیقت واقعه اطلاع یافت جمعی را با خود متفق کرد و نوکران وزیر را برگردانید. خواجه علاءالدین نوبت دیگر زیاده از پنجاه کس جهت همان امر به باشتین فرستاد امیر عبدالرزاق در مقام خلاف آمد. جنگ درگرفت چند نفر از نوکران علاءالدین کشته و باقی منکوب و مخذول شدند. پس از آن عبدالرزاق مردم آن قریه را جمع آورده گفت فتنه ای عظیم در این دیار بوقوع پیوست و اگر مساهله کنیم کشته شویم و به مردی سر خود بردار دیدن هزاربار بهتر که به نامردی به قتل رسیدن. از این جهت و سخن آن دو برادر آنان سربدار شدند. امیرعبدالرزاق با جمع لشکریان خود جهت پاسخ به عمل علاءالدین رهسپار خراسان شدند. در آن موقع خواجه علاءالدین جهت امری متوجه استراباد شده بود امیر عبدالرزاق خبردار شد. از عقبش شتافت و در درهء شهرک نو به او رسید نبردی سخت در گرفت خواجه علاءالدین به قتل رسید و امیر عبدالرزاق با غنائم و اموال زیاد به باشتین مراجعت کرد. سربداران به سال 738 ه . ق. به سبزوار رفتند و آنجا را تصرف کردند و امیرعبدالرزاق رسماً بر مسند حکومت نشست. و در همین سال امیر عبدالرزاق بدست برادرش امیر وجیه الدین مسعود به قتل رسید. رجوع به حبیب السیر چ طهران ج 3 ص 357 شود.

عبدالرزاق.

[عَ دُرْ رَزْ زا] (اِخ) ابن رزق اللهبن ابی بکربن خلف، مکنی به ابومحمد و معروف به الرسعنی. مفسر و از فقهاء حنابله بود. از تألیفات اوست: رموز الکنوز. تفسیر در چهار مجلد و جز آن. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرزاق.

[عَ دُرْ رَزْ زا] (اِخ) ابن علی بن الحسین اللاهیجی الجیلانی ثم القمی معروف به ملاعبدالرزاق. از فضلاء و متکلمان و حکماء متشرع و از محققان و عالم به علم منطق و کلام بود و شعر میسرود. وی از شاگردان مبرز صدرالدین شیرازی (ملاصدرا) و داماد او بود. وی در قم تدریس میکرد از تألیفات اوست: حاشیه جواهر و اعراض شرح تجرید قوشچی. حاشیه بر حاشیه خفری. حاشیه بر حاشیه ملاعبدالله یزدی بر تهذیب المنطق. حاشیه شرح اشارات خواجه. حدوث عالم. دیوان شعر به فارسی که به گفته مجمع الفصحاء قریب به چهار الی پنج هزار بیت است. سرمایهء ایمان فی اثبات اصول العقاید بطریق البرهان. شرح تجرید خواجه (شوارق و مشارق). شرح هیاکل النور در حکمت اشراق. شرح گلشن راز شبستری موسوم به مفاتیح الاعجاز. شرح الکلمات الطیبه. گوهر مراد و جز آن. از اشعار اوست:
علی را قدر پیغمبر شناسد
که هر کس خویش را بهتر شناسد.
سنگ بالین کن و وانگه مزهء خواب ببین
تا ببینی که چه در زیر سر مردان است.
جنون تکلیف کوه و دشت و صحرا میکند ما را
اگر تن در دهیم دیگر که پیدا میکند ما را.
وی بنابر قولی به سال 1051 ه . ق. در قم درگذشت. (از ریحانة الادب و الذریعه).

عبدالرزاق.

[عَ دُرْ رَزْ زا] (اِخ) ابن همام بن نافع الحمیری. رجوع به صفانی عبدالرزاق بن همام شود.

عبدالرزاق بیهقی.

[عَ دُرْ رَزْ زا قِ بَ هَ](اِخ) رجوع به عبدالرزاق بن خواجه شهاب الدین فضل الله شود.

عبدالرزاق سمرقندی.

[عَ دُرْ رَزْ زا قِ سَ مَ قَ] (اِخ) کمال الدین فرزند جلال الدین اسحاق. وی مردی مورخ و فاضل بود. از طرف شاهرخ سفارت هند و گیلان یافت و به خدمت امیرزادگان مانند میرزا عبداللطیف و میرزا عبدالله و جز آن درآمده و عاقبت به خدمت سلطان ابوسعید پیوست. پس از آن زندگی انزوا اختیار کرد و در خانقاه شاهرخیه در هرات سمت شیخی یافت. وی به سال 887 ه . ق. در هرات درگذشت. (از تاریخ ادبیات ادوارد برون ج 3 ص 480) (از رجال حبیب السیر ص 172) (از سبک شناسی ج 3 ص 172، 185، 195).

عبدالرزاق منیعی.

[عَ دُرْ رَزْ زا قِ مَ](اِخ) ابن ابوعلی حسان، مکنی به ابوالفتح. از محدثان و فقهای مشهور زمان خود بود و عدهء کثیری از محدثان از او روایت کرده اند. وی به سال 491 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ ادبیات ایران صفا ج 2 ص 64).

عبدالرشید.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن ابی حنیفة بن عبدالرزاق، مکنی به ابوالفتح و ملقب به ظهیرالدین معروف به الولوالجی. وی فقیه حنفی بود. و او راست: فتاوی الولوالجیه. وی به سال 467 ه . ق. در الولوالجی متولد و سال 545 در همانجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالرشید.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن احمدبن ابی یوسف هروی، مکنی به ابومنصور. رجوع به ابومنصور عبدالرشید در این لغتنامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالرشید.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) ابن مسعودبن سلطان محمود و به قول صاحب گزیده فرزند محمودبن سبکتکین بود. کنیت او ابومنصور و ملقب به مجدالدوله است. وی مردی شجاع، فاضل و عاقل بود لکن شجاعتی که لازمهء سلطنت باشد نداشت و تحت نفوذ یکی از حاجبان (طغرل برادرزادهء مودود) میزیست و چون استبداد طغرل در کارها بالا گرفت عبدالرشید به خیال دور کردن او وی را به سیستان به جنگ سلاجقه فرستاد. طغرل پس از فتوحاتی که نصیبش شد به غزنه برگشت و بر عبدالرشید عاصی شد او را گرفت و با نه تن دیگر از شاهزادگان غزنوی به سال 444 بکشت. (از حبیب السیر ج 2 ص 395) (از تاریخ ایران سال چهارم صص 267 - 268).

عبدالرؤوف.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) سید جلال الدین ابوالمعالی عبدالرؤوف بن الحسین بن احمدبن السیدابی. از شعراء بود و او راست: دیوانی در شعر. (از الذریعه ج 9 ص 586).

عبدالرؤوف.

[عَ دُرْ رَ] (اِخ) سید ساجدین بن سیدهاشم بن علی بن مرتضی. از شعرا بود، و او راست: دیوانی در شعر. (از الذریعه ج 9 ص 686). و رجوع به روضات الجنات ص 542 شود.

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن ابراهیم القانی المصری وی شیخ مالکیان بقاهره بود. از تألیفات اوست: شرح المنظومة الجزائریة فی العقاید. ثلاثة شروح علی الجوهرة. السراج الوهاج فی الکلام علی الاسراء و المعراج. وی به سال 971 متولد شد و به سال 1078 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن احمدبن غانم المقدسی عزالدین. رجوع به غانم عزالدین عبدالله در این لغت نامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن حبیب، مکنی به ابوسعید. رجوع به ابوسعید عبدالسلام در این لغت نامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن الحسین معروف به ابوطالب مأمونی. شاعر و عالم به ادب بود. نسبت وی به مأمون عباسی میرسد. وی صاحب بن عباد را مدح گفت و نزد او مقام و منزلتی یافت و چون حسودان علیه او سعایت کردند به نیشابور و سپس به بخارا رفت و به سال 383 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن الطیب بن محمد القادری الحسنی المغربی الفاسی، مکنی به ابومحمد. از بزرگان شیوخ عصر خود بود و در حدود سی کتاب تألیف کرد. ازجمله تألیفات اوست: الدرالسنی فی من بفاس اهل النسب الحسنی. العرف العاطر فی من بفاس من ابناء الشیخ عبدالقادر، و تألیفات دیگر. وی به سال 1058 ه . ق. متولد شد و به سال 1110 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان اللخمی الاشبیلی. رجوع به لخمی ابوالحکم عبدالسلام بن عبدالرحمان در این لغت نامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن عبدالله بن الخضربن محمد بن تیمیة الحرانی ملقب به مجدالدین و معروف به ابن تیمیه. وی فقیهی حنبلی و محدث و مفسر است. مولد او حران بود و در بغداد سکونت داشت در مذهب حنبلی یگانهء عصر خویش بود. از تألیفات اوست: تفسیرالقرآن العظیم. المنتقی فی احادیث الاحکام. المحرر فی الفقه. وی جد امام بن تیمیهء مشهور است. او به سال 652 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن عبدالوهاب بن عبدالقادر الجیلی. والی و از علماء بغداد بود. او را متهم به مذهب فلاسفه کردند و کتابهای او را بسوختند. وی مناصب و مقاماتی یافت و به سال 611 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن علی بن عمر بن سیدالناس، مکنی به ابومحمد الزواوی المالکی. وی نخستین کسی است که به دمشق ولایت قضاء مالکیه را یافت. از تألیفات اوست: التنبیهات علی معرفة مایخفی من الوقوفات فی القراآت. به سال 589 ه . ق. متولد شد و در 611 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن محمد الجبائی، مکنی به ابوهاشم معتزلی. رجوع به ابوهاشم عبدالسلام بن محمد در این لغت نامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن محمد القزوینی. شیخ معتزله بود. از تألیفات او است: تفسیری بزرگ که ذهبی گوید در 300 جزء است. وی به سال 488 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن مفرج الربعی. از سران لشکریان افریقا بود. سپس به شورش برخاست و به باجه رفت و در آنجا بماند تا فضل بن ابی العنبر در جزیره خروج کرد. عبدالسلام بدو پیوست و با زیادة اللهبن اغلب نبرد کرد و سرانجام در همان جنگ به سال 218 ه . ق. کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالسلام.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ) ابن هاشم الیشکری. از رجال عهد مهدی عباسی است. او را پیروان بسیار بود و با لشکر مهدی نبرد کرد و آنان را شکست داد و سرانجام به سال 162 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالسید.

[عَ دُسْ سَیْ یِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالواحد، مکنی به ابونصر و معروف به ابن الصباغ. رجوع به ابن الصباغ ابونصر عبدالسید در این لغتنامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالصمد.

[عَ دُصْ صَ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن الخلیل البغدادی. وی یکی از چهل تن مشایخ است که شهید اول از آنان روایت کند. از تألیفات اوست: الاکسیر فی التفسیر. مختصر رموز الکنوز. عیون العین فی الاربعین. کمال الاَمال فی بیان حال المآل. زین القصص فی تفسیر احسن القصص (در تفسیر سورهء یوسف). (از روضات الجنات ص 1440).

عبدالصمد.

[عَ دُصْ صَ مَ] (اِخ) ابن عبدالوهاب بن الحسن بن محمد بن عساکر الدمشقی ثم المکی. رجوع به ابن عساکر ابوالیمن امین الدین عبدالصمد و نیز رجوع به الاعلام زرکلی شود.

عبدالصمد.

[عَ دُصْ صَ مَ] (اِخ)ابی عبدالله با کثیرالیمنی. وی شاعر و کاتب انشاء سلطان عمر بن بدر بود. او را دیوانی است. وی به سال 1025 ه . ق. به الشحر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالصمد.

[عَ دُصْ صَ مَ] (اِخ) ابن علی بن عبدالله بن عباس. وی عم منصور و به سال 147 ه . ق. عامل او به مکه و طائف بود سپس ولایت مدینه یافت و به سال 159ه . ق. المهدی او را عزل کرد و به سال 162 ه . ق. وی را ولایت جزیره داد و در 163 او را دیگر بار معزول ساخت و تا سال 166 به زندان افکند. وی به سال 104 ه . ق. متولد و در 185 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالصمد.

[عَ دُصْ صَ مَ] (اِخ) ابن المعدل بن غیلان از شعراء دولت عباسی است و شاعری هجاگوی بود. مولد و منشأ او بصره بود. و به سال 240 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به ابن المعدل شود.

عبدالصمد.

[عَ دُصْ صَ مَ] (اِخ) ابن منصوربن الحسن بن بابک. رجوع به ابن بابک عبدالصمد در این لغت نامه و الاعلام زرکلی شود.

عبدالصمد.

[عَ دُصْ صَ مَ] (اِخ) بدخشی در هراة به امر سلطان ابوسعید تاریخ او میگفته و از شعرای عصر او بود. از اشعار اوست:
ز ماهی هیاهوی تا ماه بود
سر آوازشان جانم الله بود.
(از مجالس النفائس ص 210).

عبدالصمد همدانی.

[عَ دُصْ صَ مَ دِ هَ مَ] (اِخ) از فقها و لغویان و حکما و متکلمان و از شاگردان بهبهانی و صاحب ریاض المسائل بود. از تألیفات اوست: کتابی بزرگ در لغت که ناقص مانده. وی به سال 1216 ه . ق. به کربلا درگذشت. (از روضات الجنات ص 352).

عبدالظاهر.

[عَ دُظْ ظا هِ] (اِخ) ابن فضل معروف به ابن العجمی. وی از وزراء فاطمیان مصر و ملقب به خلیل امیرالمؤمنین بود. چند بار وزارت یافت سرانجام به دست تاج الملوک به سال 465 ه . ق. به قاهره کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعالی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن شیخ نورالدین علی بن عبدالعال الکرکی. وی فقیه و محدث و متکلم بود. از تألیفات اوست: شرح بر الفیهء شهید در فقه. شرح بر ارشاد علامه تا کتاب حج. تعلیقات بر مختصر نافع تا پایان کتاب وقف. مناظرات با میرزا مخسوم الشریفی در مباحث امامت و جز آن. وی به سال 993 ه . ق. درگذشت. (از روضات ص 354).

عبدالعزی.

[عَ دُلْ عُزْ زا] (اِخ) بطنی است از عبدمناف از قریش از عدنانیه فرزندان عبدالعزی بن عبد شمس بن عبدمناف. (از معجم قبائل العرب).

عبدالعزی.

[عَ دُلْ عُزْ زا] (اِخ) ابن عبدالشمس بن عبدمناف از قریش از عدنان. جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزی.

[عَ دُلْ عُزْ زا] (اِخ) ابن عبدالمطلب بن هاشم. رجوع به ابولهب عبدالعزی بن عبدالمطلب در این لغتنامه و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالعزی.

[عَ دُلْ عُزْ زا] (اِخ) ابن قصی بن کلاب از قریش از عدنان جد جاهلی از عقبهء هباربن الاسود است. (از الاعلام زرکلی) (صبح الاعشی ج1 صص356- 357).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن ابان بن محمد الاموی السعیدی. وی فقیه و از رجال حدیث و مقیم کوفه بود و در زمان خلافت مأمون عباسی قضاوت واسط را یافت. وی به سال 207 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن بیان بن داود، مکنی به ابوالحسین معروف به ابن حاجب النعمان. رجوع به ابن حاجب النُعمان شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن ابی حازم. رجوع به عبدالعزیزبن سلمة شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن احمد اصفهانی حزری. رجوع به حزری ابوالحسن عبدالعزیز شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد البخاری. فقیهی حنفی است. او راست: شرح اصول البزدوی. شرح المنتخب الحسامی. وی به سال 730 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن احمدبن نصربن صالح الحلوانی البخاری ملقب به شمس الائمة فقیه حنفی است. در عصر خویش امام اهل رأی به بخاری بود. نسبت او به صنعت حلواست. از تالیفات اوست: المبسوط فی الفقه. النوادر. وی به سال 448 ه . ق. در کش درگذشت و به بخارا بخاک سپرده شد. (الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن بحر یا جریر یا نحریربن عبدالعزیز مشهور به ابن براج. رجوع به ابن براج عبدالعزیز و نیز به روضات الجنات ج 2 ص 355 شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن حامدبن الخضر، مکنی به ابوطاهر. وی شاعر و از مردم واسط و معروف به سیدوک بود. به سال 363 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن حسین بن الحباب الاغلبی السعدی الصقلی معروف بالقاضی الجلیس. وی شاعر، ادیب و متولی دیوان انشاء فائز بود. به سال 490 ه . ق. متولد شد و به سال 561 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن زراة الکلابی. در عصرمعاویه میزیست و مردی شجاع بود و در غزوهء قسطنطنیه حاضر بود و در یکی از وقایع به قتل رسید. او را شعری است. ابن اثیر چند بیتی از او را نقل کرده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن سرایابن علی بن القاسم السنبسی الطائی معروف به صفی الدین حلی. رجوع به صفی الدین حلی شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن سلمة بن دینار المدنی، مکنی به ابوتمام فقیه و محدث بود. ابن خلیل دربارهء او گوید: پس از مالک بمدینه کسی افقه از ابن ابی حازم بن سلمه نبود. وی به سال 107 متولد شد و به سال 184 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن ابی عامر. وی یکی از سلاطین دولت عامریهء اندلس است و در حدود سال 450 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن فیصل بن ترکی بن عبدالله بن محمد بن مسعود. رجوع به ابن سعود عبدالعزیزبن عبدالرحمان شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالسلام سلمی دمشقی ملقب به سلطان العلماء. وی فقیهی شافعی بود ولایت قضای مصر یافت سپس از آن شغل استعفا خواست. به سال 577 متولد شد و به سال 660 ه . ق. درگذشت. از تألیفات اوست: الفوائد. الغایة فی اختصار النهایة. القواعد الکبری. القواعد الصغری. الفرق بین الایمان و الاسلام. مقاصد الرعایة. دربارهء علم وی این مثل بین مصریان سائر است: که ما أنت الا من العوام و لو کنت ابن عبدالسلام. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی سلمة التیمی مدنی. وی فقیه و از حفاظ حدیث و مردی ثقه بود. اصل او از اصفهان است. در مدینه سکونت جست و سپس به بغداد رفت. او را تألیفاتی است. به سال 164 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن اسماعیل الجیلی. وی طبیب و از مردم جیلان بود. در علم فلسفه و طب و دین تبحر یافت و به دمشق سکونت جست و قضاوت بعلبک بدو محول شد. سپس به سال 638 ه . ق. قضاوت دمشق یافت و سپس وی را بگرفتند و به سال 641 ه . ق. نزدیک بعلبک به قتل رساندند از تألیفات اوست: شرح الاشارت و التنبیهات که آن را برای مظفر ایوبی نوشته است، اختصار الکلیات از قانون ابن سینا. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن محمد بن موسی المغربی المکناسی. وی شیخ قراء مدینه بود نسبت او به مکناسه از بلاد مغرب است. وی به سال 951 ه . ق. به حلب و دمشق رفت سپس به مدینه سکونت جست. او راست شعری و اراجیزی و منظومه هائی در 28 علم، از جمله نظم جواهر السیوطی فی التفسیر. منهج الوصول فی اصول الدین منظومة فی البلاغة. وی به سال 964 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عثمان بن ابراهیم النسفی. فقیه حنفی و امام بخاری در عصر خویش بوده. از کتب اوست: المنقذ من الزلل فی مسائل الجدل کفایة. الفحول فی الاصول. الفصول فی الفتاوی. وی به سال 563 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن علی بن ابی العزالبکری التیمی القرشی البغدادی المقدسی. وی قاضی و فقیه بود. به بغداد متولد شد و به سال 795 ه . ق. به دمشق آمد. سپس مدتی در بیت المقدس سکونت جست و قضاوت آنجا بعهدهء او محول گشت و به سال 812 به بغداد بازگشت. سه سال قضاوت آنجا را بعهده داشت سپس سفرها کرد. تولد او به سال 768 است و به سال 846 ه . ق. به دمشق درگذشت. از تألیفات اوست: عمدة الناسک فی معرفة المناسک. سلک البررة فی معرفة القراآت العشرة. بدیع المعانی فی علم البیان و المعانی. الصبر و التوکل. القمر المنیر فی احادیث البشیر النذیر. الخلاصة مختصر مغنی ابن قدامه. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن علی الاشبیلی، مکنی به ابوالاصبغ و معروف به ابن الطحان. رجوع به ابن الطحان شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن علی المصری ملقب به سعدالدین. وی طبیب و از علماء و ادباء بود. به سال 570 ه . ق. به مصر متولد شد و به خدمت ملک مسعودبن الکامل پیوست و مدتی با وی به یمن بود. به سال 630 ه . ق. به دمشق آمد. از تألیفات اوست: نوادر الالباء فی امتحان الاطباء که آن را برای الکامل ایوبی تصنیف کرد. وی به سال 635 ه . ق. به قاهره درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عمر بن عبدالعزیزبن مروان بن الحکم الاموی. یزیدبن ولید وی را امارت مکه و مدینه داد و مروان بن محمد نیز وی را در آن شغل ابقا کرد. در حدود سال 148 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن نباته السعدی التمیمی، مکنی به ابونصر و ملقب به ابن نباته. رجوع به ابن نباته (ابونصر عبدالعزیز) و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عمروبن الحجاج الزبیدی. با یزیدبن مهلب به عراق رفت و از جانب او شغلها یافت. چون یزید کشته شد وی گرفتار گشت و شکنجه شد. به سال 102 ه . ق. کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن فهدالهاشمی. رجوع به ابن فهد و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن متعب بن عبدالله الرشید. رجوع به ابن الرشید (چند تن از امرای وهابیان...) و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن جماعة الکنانی الحموی معروف به ابن جماعة. رجوع به ابن جماعة و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن محمد بن سعود. از امراء نجد سعودیین است. رجوع به ابن سعود و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالمحسن الانصاری الاوسی معروف به ابن قاضی حماة. شاعر و فقیه بود. او راست: لزوم مالایلزم در مجلدی بزرگ. به سال 586 ه . ق. به دمشق متولد شد و به سال 662 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبیدالدراوردی جهنی. محدث است و گروهی بسیار از جمله سفیان از وی روایت کنند. نسبت او به دراورد قراء خراسان است. به سال 186 ه . ق. به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی الطوسی ملقب به ضیاءالدین. از فقهاء شافعی است. به سال 706 ه . ق. به دمشق درگذشت. از تألیفات اوست: مصباح الحاوی و مفتاح الفتاوی که شرح حاوی صغیر قزوینی است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن محمد بن نعمان بن حیون. وی از علماء امامیه و قاضی القضاة مصر و شام و حرمین و مغرب بود. از مردم قیروان است. به سال 394 ه . ق. قضاوت مصر یافت حاکم مصر و مغرب به سال 398 وی را عزل کرد و به سال 401 او را غیلةً بکشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن محمد المغربی معروف به القشتالی و مکنی به ابوفارس. وزیر منصور احمد (سلطان مغرب) بود. به سال 1030 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن مروان بن الحکم بن ابی العاص بن امیه، مکنی به ابوالاصبغ. امیر مصر بود. به مدینه متولد شد و به سال 65 ه . ق. از جانب پدر خود ولایت مصر یافت سپس به حلوان ساکن شد و آن را بپسندید و بدانجا خانه ها و مسجدها بنا کرد و درختان خرما و انگور کاشت. به سال 86 ه . ق. به حلوان درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن موسی بن نصیر. وی از جانب پدر امارت اندلس یافت و مدائن را فتح کرد. چون سلیمان بن عبدالملک بر پدر او موسی بن نصیر خشم گرفت و بفرمود تا عبدالعزیز را به قتل رسانند. لشکریان سلیمان عبدالعزیز را هنگامی که در محراب نماز صبحگاهان میگذارد گردن زدند و به نزد سلیمان بردند. قتل او به سال 97 ه . ق. بود. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن واثق. رجوع به ابن واثق ابومحمد عبدالعزیز شود.

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن الوزیر الجروی در روزگار مطلب بن عبدالله الخزاعی والی شرطهء مصر بود. وی با 50هزار تن به اسکندریه رفت و آنجا را به صلح بگرفت. به سال 205 ه . ق. در نبردی که با سری بن حکم داشت سنگی از منجنیق بر او فرود آمد و درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن یحیی بن عبدالعزیز الکنانی المکی. وی فقیه و اهل مناظره و از شاگردان امام شافعی بود. در ایام خلافت مأمون به بغداد شد و میان او و بشرالمریسی مناظره ای در قرآن درگرفت. او را تصنیفاتی است از جمله کتاب الحیدة. وی به سال 240 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن یعقوب العباسی ملقب به المتوکل علی الله. از خلفاء دولت عباسیان دوم مصر بود. به سال 884 ه . ق. مردم با وی بیعت کردند. تولد او به سال 819 ه . ق. است و به سال 903 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعزیز.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) خراسانی، مکنی به ابوزید. رجوع به ابوزید عبدالعزیز خراسانی شود.

عبدالعظیم.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالقوی بن عبدالله المنذری. از بزرگان علماء حدیث و فقیه و عالم به عربیت بود. از تألیفات اوست: الترغیب و الترهیب. مختصر صحیح مسلم. مختصر سنن ابی داود. وی به سال 581 ه . ق. به مصر متولد و در 656 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالعظیم.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حسن بن زیدبن الامام حسن، مکنی به ابوالقاسم. از اصحاب امام جواد و ابوالحسن الهادی (ع) بود. وی مردی متقی و پرهیزگار و از راویان و ثقات مورد اعتماد علی بن محمد النقی بود. اخبار و روایاتی دربارهء اعتماد بدو از ائمه روایت شده است. مرقد او در یک فرسنگی تهران به شهرری (معروف به شاهزاده عبدالعظیم) واقع است و زیارتگاه مسلمانان شیعی است.

عبدالعظیم.

[عَ دُلْ عَ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن ظافربن ابی الاصبع العدوانی المصری. رجوع به ابن ابی الاصبع و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالغافر.

[عَ دُلْ فِ] (اِخ) ابن اسماعیل الفارسی، مکنی به ابوالحسن الفارسی. رجوع به ابوالحسن عبدالغافر و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالغفار.

[عَ دُلْ غَفْ فا] (اِخ) مکنی به ابوسعید و ملقب به حمید امیر المؤمنین. رجوع به ابوسعید عبدالغفار شود.

عبدالغفار.

[عَ دُلْ غَفْ فا] (اِخ) ابن عبدالکریم بن عبدالغفار القزوینی ملقب به نجم الدین. وی فقیه شافعی است. از کتب اوست: الحاوی الصغیر، العجایب فی شرح اللباب. وی به سال 665 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالغفار.

[عَ دُلْ غَفْ فا] (اِخ) ابن عبدالواحدبن وهب ملقب به أخرس. از فحول شعرای متأخر است. او را دیوانی است بنام الطرازالانفس فی شعرالاخرس. وی به سال 1225 ه . ق. به موصل متولد شد و در 1290 ه . ق. به بصره درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالغفار.

[عَ دُلْ غَفْ فا] (اِخ)جمال الدین بن مولانا جلال الدین اسحاق سمرقندی. وی مردی مورخ بود. (از رجال حبیب السیر ص 98).

عبدالغفور.

[عَ دُلْ غَ] (اِخ) ابن لقمان بن محمدالکردری. از ائمهء حنفی و از مردم کردر (از دهات خوارزم) بود. وی قضاوت حلب یافت و به سال 562 ه . ق. به حلب درگذشت. از تألیفات اوست: اصول الفقه. شرح التجرید. شرح الجامع الصغیر. شرح الجامع الکبیر. حیرة الفقهاء. (از الاعلام زرکلی).

عبدالغنی.

[عَ دُلْ غَ نی ی] (اِخ) ابن اسماعیل بن عبدالغنی النابلسی. وی شاعر و عالم به علم دین و ادب بود و به بغداد و فلسطین و لبنان و مصر و حجاز سفر کرد. مولد او به سال 1050 ه . ق. به دمشق بود و به سال 1143 ه . ق. بدانجا درگذشت. از تألیفات اوست: الحضرة الانسیه فی الرحلة القدسیة. تعطیر الانام فی تعبیر المنام. علم الفلاحة. نفحات الازهار علی نسمات الاسحار. ایضاح الدلالات فی سماع الاَلات. ذیل نفحة الریحانة. حلة الذهب الابریز فی الرحلة الی بعلبک و بقاع العزیز. الحقیقة و المجاز فی رحلة الشام و المصر و الحجاز. قلائد المرجان فی عقاید اهل الایمان. کنزالحق المبین فی احادیث سید المرسلین. اباحة الدخان. شرح المقدمة سید السنوسیة. رشحات الاقلام فی شرح کفایة الغلام. (از الاعلام زرکلی).

عبدالغنی.

[عَ دُلْ غَ نی ی] (اِخ) ابن سعید ازدی، مکنی به ابومحمد. شیخ حفاظ حدیث بمصر و عالم به انساب و متفنن بود. وی به سال 332 ه . ق. به قاهره متولد شد و به سال 409 درگذشت. از تألیفات اوست: مشتبه النسبة. المؤتلف و المختلف. (از الاعلام زرکلی).

عبدالغنی.

[عَ دُلْ غَ نی ی] (اِخ) ابن شاکربن محمد السادات. وی فقیهی حنفی و از مردم دمشق بود. از تألیفات اوست: الفتاوی. به سال 1210 ه . ق. متولد شد و به سال 1265 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالغنی.

[عَ دُلْ غَ نی ی] (اِخ) ابن عبدالواحدبن علی بن مسرور المقدسی الجماعیلی الدمشقی حافظ حدیث بود. در جماعیل (نزدیک نابلس) متولد شد و به دمشق سکونت جست. او راست: الکمال فی اسماء الرجال در دو مجلد. الدرة المضیة فی السیرة النبویة. العمدة فی الاحکام. النصیحة فی الادعیة الصحیحة. اشراط الساعة و جز آن. وی به سال 541 ه . ق. متولد و به سال 600 ه . ق. به مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالغنی.

[عَ دُلْ غَ نی ی] (اِخ) عریسی. روزنامه نگار و از شهداء عرب است. مولد وی بیروت بود. وی روزنامهء یومیهء المفید را که از قدیمی ترین روزنامه های سوریه است منتشر کرد و به سال 1334 ه . ق. در دیوان عالی محکوم و اعدام شد. از تألیفات اوست: کتاب البنین. (از الاعلام زرکلی).

عبدالغنی.

[عَ دُلْ غَ نی ی] (اِخ) فضلی دمشقی. طبیبی ماهر بود. و او را تألیفاتی است که بعضی از آنها به طبع رسیده است. وی به سال 1288 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالفتاح.

[عَ دُلْ فَتْ تا] (اِخ) ابن درویش التمیمی الحنفی النابلسی، فقیه و ساکن قدس بود. از تألیفات اوست: الفوائد الفتاحیه فی فقه الحنفیه. کتاب فتاوی. وی به سال 1138 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن القاسم بن احمد الانصاری السعدی العبادی المالکی. از علماء عربیت بود. به سال 814 ه . ق. به مکه متولد شد و در 880 ه . ق. درگذشت. وی قضاوت مالکیهء مکه را یافت. از تصنیفات اوست: هدایة السبیل فی شرح التسهیل. حاشیة علی التوضیح. حاشیة علی شرح الالفیة للمکودی. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن شیخ بن عبدالله بن شیخ بن عبدالله العیدروس. وی مورخ و باحث و از مردم یمن بود. در حضرموت سکونت جست. سپس به احمدآباد هند رفت. مولد او به سال 978 ه . ق. است و به سال 1038 ه . ق. به احمدآباد درگذشت. از تألیفات اوست: النورالسافر فی اخبار القرن العاشر. الروض الناضر فی من اسمه عبدالقادر من اهل القرنین التاسع و العاشر. الفتوحات القدسیة فی الخرقة العیدروسیة. الحدائق الحضرة فی سیرة النبی و اصحابه العشرة. الحضرة العزیزة بعیون السیرة الوجیزة. الانموذج فی مناقب اهل بدر. الدرالثمین فی بیان المهم من علم الدین. غایة القرب فی شرح نهایة الطلب. الروض الاریض. و آن مجموعهء منظومه های او است. قرة العین فی مناقب الولی با حسین. الزهر الباسم من روض الاستاذ حاتم. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن صالح بن عبدالرحمان الحلمی البانقوسی. وی فقیهی حنفی و فاضل و از مردم حلب بود. از تألیفات اوست: سلک النضار. تعلیق علی اوائل صحیح البخاری و شروحی دیگر. وی به سال 1142 متولد شد و به سال 1199 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن عبدالکریم الوردیغی المغربی. فقیهی مالکی و نحوی فاضل بود. از تألیفات اوست: سعدالشموس و الاقمار و زبد شریعة النبی المختار که در فقه و مذاهب اربعه است. بغیة المشتاق لاصول الدیانة و الاذواق. سلوة الاخوان فی الرد علی اهل الجحود و العدوان و جز آن. وی به سال 1313 ه . ق. به مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن عبدالله بن اسماعیل العبدلانی. وی فقیهی متصوف و کردی الاصل است. به سال 1164 ه . ق. به حلب متولد شد و سپس به دمشق رفت و به سال 1178 درگذشت. از تألیفات اوست: سلاح السفرفیما یوجب الظفر. رحلة الی الحجاز. الجمع الاوفی فی الصلاة علی المصطفی. رغبة الزوار فی الارتحال لزیارة الابرار. تحفة الاحباب فیمایجب به الخطاب. فردوس التدریس فی شرح قصیدهء محمد بن ادریس. زبدة اللیالی فی شرح عقیدة الامام غزالی. جود الموجود فی جحودالوجود. الکنز الاسنی فی شرح اسماء الله الحسنی. المواضحة القویمة الفتح الربانی فی آداب طریقة الگیلانی. عین الصحو فی عوامل النحو. تحفة الاحبة فی علم اصول الحدیث. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن عثمان القاهری مشهور به الطوری. وی مفتی حنفیهء مصر بود. در الازهر فتوی میداد و درس میگفت. از تألیفات اوست: شرح الکنز در فقه. الفوا که الطوریه در ادب. وی به سال 1030 ه . ق. به قاهره درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن علی بن یوسف بن محمد المغربی الفاسی المالکی. از بزرگان و شیوخ عصرخود بود. وی به تألیف نپرداخت و به جواب مسائل اکتفا میکرد. به سال 1007 ه . ق. متولد و در 1091 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن عمر البغدادی. وی عالم به ادب و تاریخ و اخبار بود به سال 1030 ه . ق. به بغداد متولد شد و به سال 1093 به قاهره درگذشت. از تألیفات اوست: خزانة الادب. شرح کافیهء استرابادی. شرح شواهد الشافیه. شرح شواهد. شرح تحفة الوردیة در نحو. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن محمد معروف به ابن قضیب. رجوع به ابن قضیب و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن محمد بن زین الفیومی. وی از مردم مصر و فقیه و عارف و عالم به فرائض و هیئت و میقات و موسیقی بود. از تألیفات اوست: شرح منهاج النووی در فقه شافعی. شرح النزهة فی الحساب. المقنع فی الجبر و المقابله و جز آن. وی به سال 1022 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالقادربن محمد الانصاری الجزیری. وی فاضل و باحث و از مردم مصر بود. از تألیفات اوست: درر الفوائد المنتظمة. فی اخبار الحاج و طریق مکة المعظمة. خلاصة الذهب فی فضل العرب. عمدة الصفوة فی حل القسوة. مجموعه ای شامل اشعار و مراسلات و فوائد. و نسبت او به جزیرهء فیل از اعمال مصر است. وی به سال 880 ه . ق. متولد شد و در حدود 977 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن محمد بن عمر بن محمد بن یوسف بن عبدالله بن نعیم، مکنی به ابوالمفاخر. در عصر خود مورخ دمشق بوده است. وی به سال 845 ه . ق. به دمشق متولد شد و به سال 927 درگذشت. از تألیفات اوست: الدارس فی تواریخ المدارس که خلاصهء آن به فرانسه ترجمه شده است. العنوان فی ضبط الموالید و الوفیات لاهل الزمان. تذکرة الاخوان فی حوادث الزمان. التبیین فی تراجم العلماء و الصالحین. تحفة البررة فی الاحادیث المعتبرة. افادة النقل فی الکلام علی العقل. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی بن مکرم الحسینی. وی مردی فاضل و از علماء حجاز بود و انشائی نیکو داشت و از تألیفات اوست: عیون المسائل من اعیان الرسائل. المقصورة الدریدیه. وی به سال 976 ه . ق. متولد و در 1033 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن محیی الدین بن مصطفی الحسنی الجزائری. وی در زمرهء امرا و علما و شعرا بود و اصل او از وهران الجزائر است که به سال 1246 ه . ق. که فرانسویان به الجزائر درآمدند مردم الجزائر بدو پیوستند، عبدالقادر مدت پانزده سال با فرانسویان جنگید و سرانجام به سال 1263 با شرائطی تسلیم آنان شد. فرانسویان ابتدا او رابه طولون و سپس به انبواز تبعید کردند. سرانجام ناپلئون دوم وی را آزاد کرد بدان شرط که دیگر به الجزائر بازنگردد. از تألیفات اوست: ذکری العاقل. رسالة فی العلوم و الاخلاق. وی به سال 1222 ه . ق. متولد و در 1300 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن میمی البصری. مردی فاضل و از مردم بصره است. از تألیفات اوست: رسائل فی المنطق و العروض و الصرف، و جز آن. وی به سال 1085 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن الناصر. از فرزندان امام یحیی شرف الدین حسینی امیر یمن است. وی مردی فاضل و عارف به ادب بود. او را شعری است و به سال 1097 ه . ق. به کوکبان که مرکز امارت او بود درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) ابن یوسف النقیب الحلبی. وی فقیهی فاضل بود و به سال 1107 ه . ق. به مدینه درگذشت. از تألیفات اوست: لسان الحکام فی فقه الحنفیة. معرفة الرمی بالسّهام. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) جیلانی، ابن ابی صالح موسی بن عبدالله بن یحیی الجیلانی ملقب به محیی الدین. مولد و مدفن وی بغداد است. امام سلسلهء قادریه و صوفیه است که اغلب در بلاد هند و ممالک عثمانی و بلاد اسلامی مذهبش رواج دارد. بگفتهء قاموس الاعلام و طبقات شعرانی نسبت او به حضرت حسن مجتبی (ع) میرسد. وی از بزرگان صوفیه و مشایخ طریقت و مؤسس مذهب قادریه است. او ابتدا نزد ابوزکریای تبریزی علوم عربیت را فراگرفت. فقه و اصول را نیز در بغداد آموخت. سپس به وعظ و تدریس پرداخت و شهرتی پیدا کرد. در زمان تحصیل از دسترنج خود ارتزاق میکرد. فتاوی او موافق هر دو مذهب شافعی و حنبلی است. در فقه و تصوف تألیفاتی دارد از جمله: بشائر الخیرات. دیوان اشعار. الغنیة الطالبی. طریق الحق. الفتح الربانی و الفیض الرحمانی. فتوح الغیب. الفیوضات الربانیة. ملفوظات قادریه. ملفوظات گیلانی و جز آن. وی به سال 470 یا 490 متولد و به سال 560 یا 561 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از روضات الجنات ص 432) (از ریحانة الادب ج 3 ص 494).

عبدالقادر.

[عَ دُلْ دِ] (اِخ) راشدی. قاضی و مفتی قسطنطنیة و از فقهاء مغرب بود. از تألیفات اوست: حاشیة علی شرح السید للمواقف العضدیة. عائلات قسطنطنیة و قبائلها و عربها و بربرها. رسالة فی تحریم الدخان، و جز آن. وی در حدود سال 1112 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقادر گوینده.

[عَ دُلْ دِ رِ یَ دَ](اِخ) از شعراء هرات و عالم به قراآت بود. از موسیقی اطلاعی کامل داشت و خط نیکو می نوشت. ابتدا به دارالسلام بغداد در مصاحبت سلطان احمد جلایر بسر می برد و مورد توجه و الطاف او بود، سپس از ملازمان میرزا میرانشاه شد. وی به سال 838 ه . ق. درگذشت. (از رجال حبیب السیر ص 106).

عبدالقاهر.

[عَ دُلْ ه] (اِخ) ابن حاج عبدالرجب بن المخلص العبادی. وی مردی فاضل، عالم، متکلم و فقیه بود و شعر میگفت. از تألیفات اوست: عقاید الدینیه علی البراهین العقلیه المستمسکات القطعیة الیقینیة. ریاض الجنان و حدائق الغفران. نیلوفریه (که ناقص است). فرائد الصافیة علی الفوائد الوافیة. (حاشیه بر شرح جامی). رفع الغوایة (شرح الهدایة) و جز آن، و او را دیوان شعری است. (از روضات ص360).

عبدالقاهر.

[عَ دُلْ هِ] (اِخ) ابن شعیب، مکنی به ابورفاعة. رجوع به ابورفاعه عبدالقاهر شود.

عبدالقاهر.

[عَ دُلْ هِ] (اِخ) ابن طاهربن محمد بن عبدالله البغدادی التمیمی الاسفراینی، مکنی به ابومنصور. رجوع به ابومنصور بغدادی و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالقاهر.

[عَ دُلْ هِ] (اِخ) ابن طاهر التمیمی، مکنی به ابوسعید. رجوع به ابوسعید عبدالقاهر شود.

عبدالقاهر.

[عَ دُلْ هِ] (اِخ) ابن عبدالله بن الحسین الحلبی، مکنی به ابوالفرج شاعر مجید بود. او راست: شرح بر دیوان المتنبی. وی به سال 551 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقاهر.

[عَ دُلْ هِ] (اِخ) ابن عبدللهبن محمد البکری الصدیقی، مکنی به ابوالنجیب و معروف به سهروردی. رجوع به ابوالنجیب سهروردی و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالقاهر تبریزی.

[عَ دُلْ هِ رِ تَ] (اِخ)ابن محمد بن عبدالواحد التبریزی الحرانی الدمشقی. اصل او از تبریز و مولد وی حران و نشأتش به دمشق بود و قضاوت صفد و دمیاط یافت. وی به سال 648 ه . ق. متولد و در 740 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالقاهر جرجانی.

[عَ دُلْ هِ رِ جُ](اِخ) ابن عبد الرحمان شافعی اشعری. ادیب، نحوی و لغوی است. از پیشوایان نحو و عربیت است. وی علم معانی و بیان را بنیان گذارد و تألیفات بسیار دارد از جمله: اسرار البلاغة در معانی و بیان. اعجاز القرآن (صغیر). اعجاز القرآن (کبیر). التلخیص در علم معانی. الجمل. دلائل الاعجاز. شرح الفاتحة. العروض. العمدة فی الصرف. العوامل المائة المفتاح فی شرح الصحاح. و المقصد. وی اشعاری نیز سروده است و به سال 471 ه . ق. به جرجان درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (از روضات الجنات ص 443) (از ریحانة الادب).

عبدالقدوس.

[عَ دُلْ قُدْ دو] (اِخ) ابن حبیب الدمشقی. رجوع به ابوسعید عبدالقدوس شود.

عبدالقیس.

[عَ دُلْ قَ] (اِخ) ابن اقصی. قبیله ای است بزرگ منسوب به عبدالقیس بن اقصی بن دعمی بن جدیلة بن اسدبن ربیعه... جماعتی بسیار از آن قبیله از صحابیان بودند. مسکن آنها ابتدا تهامه و سپس به بحرین بود. قراء جار، قمادی، جبلة، بیضا و جز آن از آن ایشان است. در عهد رسول (ص) عده ای از آنان او را یاری کردند. (از معجم قبائل العرب) (از الاعلام زرکلی).

عبدالکافی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش انارک شهرستان نائین. واقع در هشت هزار گزی شمال انارک متصل به راه حاجی مهدی به انارک. ناحیه ای است واقع در جلگه و گرمسیر و 11 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات است. اهالی به کشاورزی اشغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالرحمان بن عیسی النائب الاوسی الانصاری. فقیه و ادیب بود. او را شعری نکو است. وی از مردم طرابلس عرب است و به سال 1189 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن طاوس العلوی الحسنی معروف به ابن طاوس. رجوع به ابن طاوس غیاث الدین ابوالمظفر در این لغت نامه و الاعلام زرکلی و نامهء دانشوران ج 1 ص 111 شود.

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن عبدالحاکم بن سعید الفارقی. از وزراء دولت فاطمیهء مصر بود. وی به سال 454 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن عبدالصمدبن محمد القطان الطبری شافعی، مکنی به ابومعشر شیخ اهل مکه و عالم به قراآت بود. از تألیفات اوست: التلخیص فی القراآت الثمان. سوق العروس فی القراآت. عیون المسائل فی التفسیر. وی به سال 478 ه . ق. به مکه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن عبدالنوربن المنبر الحلبی المصری. وی صاحب تاریخ مصر و شرح صحیح بخاری است. به سال 735 ه . ق. درگذشت. (از رجال حبیب السیر ص 541) (از الاعلام زرکلی).

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن عطایابن عبدالکریم القرشی الزهری الاسکندرانی. وی در قرافهء کبرای مصر سکونت جست. از تألیفات اوست: شرح ابیات الجمل. زیارة قبور الصالحین. وی به سال 612 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن فضل المطیع للهبن المقتدر العباسی معروف به الطائع لله. رجوع به الطائع لله شود.

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن مالک الخزرجی، مکنی به ابوسعید. رجوع به ابوسعید عبدالکریم بن مالک شود.

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالکریم الرافعی القزوینی الشافعی. وی عالم دینی بود و در قزوین درس تفسیر و حدیث میگفت. از تألیفات اوست: المحرر. فتح العزیز فی شرح الوجیز للغزالی. شرح مسند الشافعی. الامالی الشارحة لمفردات الفاتحه. به سال 623 ه . ق. بقزوین درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن محمد بن منصور التمیمی سمعانی مروزی، مکنی به ابوسعد. رجوع به ابوسعد عبدالکریم و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن محمد الهارونی دیباجی، مکنی به ابونصر. رجوع به ابونصر عبدالکریم شود.

عبدالکریم.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) ابن هوازن بن عبدالملک بن طلحة النیشابوری قشیری اشعری شافعی صوفی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به زین الاسلام از بنی قشیر و شیخ خراسان بود. وی مردی زاهد و عالم به دین بود. او از اعرابی است که به خراسان رفتند و نسبت او به قشربن کعب میرسد. در کودکی پدرش را از دست داد. از محضر استادانی معروف همچون علی بن حسین نیشابوری معروف به دقاق و محمد بن ابی بکر طوسی و ابی بکر فورک فقه و اصول آموخت. وی از بزرگان و شیوخ اهل تصوف و عرفان است و مورد توجه سلطان آلب ارسلان بود. از تألیفات اوست: تفسیر کبیر به نام التیسیر فی علم التفسیر. رسالة فی رجال الطریقة. مختصر المحصل فی الکلام. المنتخب فی علوم الحدیث. لطائف الاشارات. رسالة القشیریه. مختصر الهدایة و جز آن. وی به سال 376 ه . ق. متولد و در 465 به نیشابور درگذشت. (از الاعلام زرکلی و روضات الجنات صص 444 - 446).

عبدالکریم جیلی.

[عَ دُلْ کَ مِ] (اِخ)ابن ابراهیم، سبط عبدالقادر الجیلانی از علماء متصوف است. از تألیفات اوست: الانسان الکامل فی معرفة الاواخر و الاوائل. الناموس الاعظم. وی به سال 826 ه . ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالکریمی.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز. واقع در 19هزارگزی خاور زرقان و کنار راه فرعی بند امیر به سلطان آباد. ناحیه ای است واقع در جلگه، هوای آن معتدل و 53 تن سکنه دارد. آب این ده از رود کُر تأمین میشود. محصولاتش غلات و چغندر است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عبداللطیف.

[عَ دُلْ لَ] (اِخ) ابن ابی بکربن احمد الیمانی الزبیدی. از علماء عربیت است. از تألیفات اوست: شرح ملحة الاعراب. مقدمة فی علم النحو. نظم مقدمهء ابن بایشاذ. (از الاعلام زرکلی).

عبداللطیف.

[عَ دُلْ لَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن ملک. فقیه حنفی است. از آثار اوست: مبارق الازهار فی شرح مشارق الانوار فی الحدیث. شرح المنار فی الاصول و جز آن. وی در حدود سال 885 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبداللطیف.

[عَ دُلْ لَ] (اِخ) ابن عبدالمنعم بن الصیقل الحرانی الحنبلی، مکنی به ابوالفرج. عالم به حدیث و از مسانید مصر در زمان خود بود. از کتب اوست: السباعیات در حدیث. وی به سال 672 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبداللطیف.

[عَ دُلْ لَ] (اِخ) ابن علی بن احمدبن ابی جامع العاملی. فقیه، فاضل و از شاگردان شیخ بهائی و شیخ حسن بن الشهید الثانی و غیره بود. از تألیفات اوست: الرجال. جامع الاخبار فی ایضاح الاستبصار و جز آن. (از روضات ص363).

عبداللطیف.

[عَ دُلْ لَ] (اِخ) ابن یوسف بن محمد بن علی البغدادی معروف به ابن اللباد. از فلاسفهء اسلام و یکی از علما است. در حکمت و علم النفس و طب و تاریخ و جغرافیا و ادب کتابهای بسیار تألیف کرد. وی را حافظه ای قوی بود. و از کتب اوست: الافادة و الاعتبار بما فی مصر من الاَثار. قوانین البلاغة. الانصاف بین ابن بری و ابن الخشاب. الجامع الکبیر در منطق و طبیعی در ده مجلد. بلغة الحکیم. الکلمة فی الربوبیة. تهذیب کلام افلاطون. القیاس در چهار مجلد. السماع الطبیعی. غریب الحدیث. شرح احادیث ابن ماجه و کتابهای بسیاری را خلاصه کرده است. از جمله: الحیوان للجاحظ. کتاب العمدة و او را رسائل کوچکی نیز هست که مقالات نامیده است از جمله: النفس. العلم الالهی. الماء. الحرکات المعتاصة. العادات. الحواس و جز آن. وی به سال 555 ه . ق. متولد و در 629 به بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبداللطیف.

[عَ دُلْ لَ] (اِخ) انسی قاضی مستعرب و متأدب بود و انشاء نیک مینوشت. و او راست شعری. وی از موالی روم بود و قضاء رکب و محاسبت اوقاف مصر یافت به روم رفت و ولایت قضاء طرابلس شام یافت. و سپس قضاوت کوتاهیه و مرعش و جیزه و جز آن یافت. وی به سال 1075 ه . ق. به دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش نیر شهرستان یزد. واقع در 42هزارگزی جنوب باختر نیر و 33هزارگزی جنوب خاوری راه فرعی نیر به ابرقو. ناحیه ای است کوهستانی هوای آن معتدل است و 514 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش: غلات، ذرت، حبوبات، انجیر و بادام است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند و شغل زنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عبدالله.

[عَ دُلْ لا] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 39هزارگزی شمال باختری درمیان و 5هزارگزی شمال شوسهء عمومی بیرجند به شاه رخت. ناحیه ای است واقع در دامنه، معتدل و 14 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن اباض المقاعسی المری التمیمی. از بنی مرة بن عبیدبن مقاعس و رئیس فرقهء اباضیه و معاصر معاویه بود. و تا اواخر خلافت عبدالملک بن مروان میزیست. شماخی او را از تابعیان داند و گوید: وی عبدالملک بن مروان را اندرز میداد. در مورد تاریخ تولد و وفات او اختلاف است، برخی گویند وی از ابناء نیمهء دوم سدهء اول هجرت بعد از جابربن یزید است و برخی گویند: نشأت وی در زمان معاویة بن ابی سفیان است و تا زمان عبدالملک بن مروان میزیست. و برخی وفات او را 130 ه . ق. نوشته اند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابراهیم بن احمد الاغلبی التیمی. وی امیر تونس و قیروان و مردی ادیب، شجاع و عاقل بود. پس از مرگ پدر امارت یافت و به سال 290 ه . ق. به تدبیر فرزندش زیادة الله بدست سه تن از صقالبه به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابراهیم بن اغلب التمیمی. امیر افریقا و از اغالبه بود. امارت از آن او بود و خطبه به نام بنی عباس میخواندند. و به سال 196 ه . ق. پس از پدر امارت یافت و در عهد وی در قیروان و حوالی آن ایام سکون و آرامش بود. وی به سال 201 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابراهیم بن عبدالله الخبری. از علمای عربیت و فرائض و حساب بود. او راست: شرح الحماسة. شرح دیوان البحتری. وی به سال 476 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابراهیم الاصیلی نسب وی باصیلة (شهری به مغرب) است. مردی فاضل بود و به سال 392 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالله بن عبدالرحمان باشمیلة. از افاضل یمن بود و شعر میگفت. او را دیوانی است. وی به سال 916 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابی بکربن عثمان التیمی القرشی. صحابی بود و در وقعهء طائف شرکت داشت و تیری بدو رسید که در اثر همان به سال 11 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابی بکر الصدیق. رجوع به عبدالله بن عبدالله بن عثمان التیمی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابی حصین الازدی. صحابی و از فرسان عرب در صدر اسلام بود. وی به سال 36 ه . ق. در جنگ صفین به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابی زید عبدالرحمان قیروانی، مکنی به ابومحمد معروف به ابن ابی زید. رجوع به ابن ابی زید ابومحمد شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابی فرج. رجوع به ابن مارستانیه ابوبکر عبدالله شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ابی قحافه عثمان بن عمروبن کعب التیمی القرشی، مکنی به ابوبکر. رجوع به ابوبکربن ابی قحافه شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن اسماعیل الرسولی. وی از ملوک دولت رسولیه یمن است که به سال 827 ه . ق. بعد از مرگ پدر به امارت رسید. وی به سال 830 ه . ق. به صنعا درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن امیر اسحاق بن المقتدر العباسی، مکنی به جعفر و ملقب به القائم بامرالله. رجوع به قائم بن القادر و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن بشیربن ذکوان البهرانی. از بزرگان قراء بود. به سال 173 ه . ق. متولد شد و به سال 342 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن حسین الشاماتی، مکنی به ابوالحسین. مردی فاضل بود. از تألیفات اوست: شرح دیوان المتنبی. شرح الحماسه. شرح امثال ابی عبید. وی به سال 475 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن خشاب، مکنی به ابومحمد. رجوع به خشاب و الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن سلیمان بن ابراهیم بن بردة الفزاری. یگانهء جهان بود در علم و ورع. و از بنی فزاره یکی از قبائل عرب است. وی هشتاد پاره تألیف دارد. قضاء پارس و کرمان یافت. (از فارسنامهء ابن البلخی ص 117).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن علی بن مخرمة الحمیری الشیبانی الهجرانی الحضرمی العدنی. فقیه و مدرس و مفتی عدن بوده. به سال 803 به الهجرین متولد شد و به سال 903 ه . ق. به عدن درگذشت. او را تصانیفی است از جمله: شرح الملحمة للحریری. رسائل فی علم الهندسة. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن حنبل الشیبانی البغدادی حافظ حدیث و از مردم بغداد بود. از کتابهای او است: الزوائد علی کتاب الزهدلابیه. زوائد المسند. وی به سال 290 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن قدامة المقدسی ثم الدمشقی الحنبلی، مکنی به ابومحمد و ملقب به موفق الدین و معروف به ابن قدامه. رجوع به ابن قدامه موفق الدین و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن محمود الکعبی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به کعبی وی از بنی کعب و از ائمهء معتزله است و رئیس طائفهء کعبیه بود. او راست: آراء و مقالاتی در کلام. اصل او از بلخ است و به سال 317 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن محمود النسفی. وی فقیه و مفسری حنفی مذهب و از مردم ایذج (از حوالی اصفهان) بود. از تألیفات اوست: المدارک در تفسیر قرآن. کنز الدقائق در اصول فقه. المنار در اصول. الوافی در فروع. الکافی فی شرح الوافی. المستصفی در فقه. به سال 710 ه . ق. در ایذج درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن زیاد العسکری الاهوازی الجوالیقی معروف به عبیدان. از علماء حدیث است. از تألیفات اوست: الفوائد. وی به سال 216 ه . ق. متولد و در 306 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدالاصفهانی معروف به ابن لبان. رجوع به عبدالله بن محمد شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدالمروزی القفال. رجوع به قفال شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمد فاکهی المکی. رجوع به فاکهی عبدالله بن احمد شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمد مالقی ملقب به ضیاءالدین و معروف به ابن البیطار. رجوع به ابن بیطار و نیز به الاعلام زرکلی و روضات الجنات ص 451 شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ادریس الاودی الکوفی. وی از اعلام حفاظ حدیث و مردی فاضل و عابد بود و در آنچه روایت کند حجت است. رشید خواست وی را قضاوت دهد نپذیرفت و صلهء او را رد کرد. مذهب او در فتوی، مذهب مردم مدینه است. وی به سال 120 ه . ق. متولد شد و در 192 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ارقم بن عبد یغوث القرشی الزهری. صحابی و از کتاب و خال پیغمبر (ص) است. در فتح مکه اسلام آورد و رسول (ص) و ابوبکر و عمر وی را به کتابت گماردند سپس در باقی خلافت عمر و دو سال از خلافت عثمان متصدی بیت المال بود و استعفا کرد. عثمان وی را 30 هزار درهم جایزت داد نپذیرفت. وی به سال 44 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن اسحاق بن ابراهیم. از آل زیادبن ابیه و امیر یمن بود. به سال 371 ه . ق. بعد از مرگ پدر از جانب آل عباس ولایت یافت و در زمان امارت وی دولت آل زیاد در یمن به ضعف گرایید و بندگان آنان و والیان اطراف قیام کردند. امارت عبدالله 4 سال دوام یافت و به سال 375 ه . ق. به زبید درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن اسعدبن علی معروف به ابن الدهان. رجوع به ابن دهان ابوالفرج عبدالله و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن اسعد التمیمی الیافعی المکی ملقب به عفیف الدین و مکنی به ابوالسعادات. رجوع به بابوالسعادات عبدالله بن اسعد و به روضات ص 457 شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن اسماعیل بن الشریف محمد بن علی الحسینی العلوی معروف به مولی عبدالله. از ملوک دولت اشراف علویین مراکش بود. بعد از مرگ برادرش احمد به سال 1141 ه . ق. با وی بیعت کردند. وی مردی جبار و با قساوت نفس بود. مردم مغرب چهار بار بر وی بشوریدند و او را خلع کردند و او دیگر بار بازگشت و تا سال 1171 ه . ق. که سال مرگ او است به امارت باقی بود. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن اسید الجهنی. از اشراف کوفه بود. در جنگ با حسین بن علی شرکت جست. مختار ثقفی وی را به سال 66 ه . ق. بکشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ایوب المنصوربن یوسف المظفر. از بنی رسول است. وی چندی با الملک المجاهد به ستیزه برخاست و سرانجام مغلوب و زندانی شد و به سال 734 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن بدیل بن ورقاء الخزاعی. صحابی است و سیادت خزاعه را یافت. در یوم الفتح اسلام آورد و در جنگ صفین و طائف و تبوک شرکت کرد. در صفین با علی (ع) بود و در این جنگ به سال 37 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن بری بن عبدالجبار المقدسی الاصل المصری، مکنی به ابومحمد و معروف به ابن بری. رجوع به ابن بری و ابومحمد عبدالله و رجوع به الاعلام زرکلی و روضات الجنات ص452 شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن بریدة بن الحصیب الاسلمی، مکنی به ابوسهل. تولد او به سال 14 ه . ق. است. وی قاضی و از رجال حدیث است. اصل وی از کوفه بود و در بصره سکونت جست. قضاوت مرو یافت و به سال 115 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن بسر المازنی از بنی مازن بن منصور. وی صحابی و از کسانی است که به هر دو قبله نماز گزارد. او آخرین صحابی است که به سال 88 ه . ق. به شام درگذشت. در صحیحین 50 حدیث از او روایت شده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن بسطام الازدی. وی همراه جنید در نبرد با ترک در نزدیکی سمرقند شرکت کرد و در آن نبرد به سال 112 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن بشربن عمرو البغدادی. وی سید عبدالقیس و مردی شجاع و فصیح و صاحب رأی بود. قوم خود را برای جنگ با حجاج ثقفی در بصره فراهم آورد و مردم با او بیعت کردند. لیکن عبدالله در جنگ به سال 75 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن جبیربن نعمان الانصاری. صحابی است در عقبه و بدر حاضر شد و در جنگ احد امیر تیراندازان بود و در همین جنگ به سال 3 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی و تاریخ الخلفاء ص 75).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن جحش بن ریاب بن یعمر الاسدی. وی صحابی و از کسانی است که در آغاز به اسلام گرویدند. به بلاد حبشه و مدینه مهاجرت کرد. وی از امراء سرایا بود. در جنگ احد به سال 3 ه . ق. کشته شد و با حمزه در یک قبر مدفون گردید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن جد عان التیمی القرشی. وی رسول اکرم (ص) را قبل از بعثت درک کرد. (از الاعلام زرکلی) (از عیون الاخبار ج 1 ص 335).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن جعفربن ابیطالب بن عبدالمطلب الهاشمی القرشی. وی صحابی است و به سال 1 ه . ق. در حبشه متولد شد. او نخستین مولود مسلمانان در حبشه است. مردی کریم بود و شعراء وی را مدح میگفتند. در جنگ صفین از امیران لشکر علی (ع) بود. به سال 90ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (از عقدالفرید ص 144) (از تاریخ سیستان ص90).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن جعفربن محمد بن درستویه. رجوع به ابن درستویه ابومحمد و نیز به الاعلام زرکلی و سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 43 و روضات الجنات ص 448 شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن جعفر الکثیری از سلاطین یمن بود و سیرتی پسندیده داشت. به سال 910 ه . ق. در شحر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حارث بن جزء الزبیدی صحابی است. در بصره اقامت کرد. وی قبل از مرگش نابینا شد و به سال 86 ه . ق. به مصر درگذشت. وی آخرین کس از صحابه است که به مصر درگذشتند. مصریان از وی احادیثی روایت کنند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حارث بن قیس السهمی القرشی. شاعر و صحابی است. وی را به خاطر شعری که از جملهء آن. «اذا انالم ابرق...» آورده بود مبرق میگفتند. به سال 11 ه . ق. در یمامه و به قولی در طائف کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حارث بن نوفل الهاشمی القرشی. از اشراف قوم خویش و مردی پرهیزکار و ظاهر الصلاح بود. ابن زبیر وی را ولایت بصره داد و چون فتنهء ابن اشعث پدید شد. به عمان گریخت و به سال 84 ه . ق. بدانجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حجاج. رجوع به ابن یاسمین شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حجاج بن محصن بن جندب المازنی الثعلبی الغطفانی، مکنی به ابوالاقرع. وی شاعر و از سواران نامبردار دولت اموی است و بر عبدالملک بن مروان خروج کرد و به نجدة بن عامر الحنفی و سپس به عبدالله بن زبیر پیوست و چون ابن زبیر کشته شد ناشناس نزد عبدالملک رفت و شعر خود بر او خواند. عبدالملک وی را امان داد. شعر او نیک و اخبار او بسیار داشت. وی در حدود سال 90 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حجاج الازدی. از شجعان صدر اسلام است. به سال 36ه . ق. در جنگ صفین کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن بن نمی الثانی، از امراء مکه است که به سال 1040 ولایت یافت. و به سال 1041 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن بن احمد الانصاری القرطبی المالقی. از حفاظ حدیث و از کتاب و لغویان و شعراء بود. به سال 556 ه . ق. به مالقه متولد شد و در 611 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن بن حسن بن علی بن ابیطالب الهاشمی القرشی. تابعی است. نزد عمر بن عبدالعزیز منزلتی داشت. وی به سال 70 ه . ق. متولد شد و در 145 ه . ق. در زندان منصور عباسی درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (از تاریخ الخلفاء ص142) (از تاریخ بیهق ص 142).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن صیدلانی. منجم معروف. در هندسه و احکام نجوم و حساب و جبر و مقابله بارع بود. از مؤلفات وی: شرح کتاب جبر محمد بن یونس خوارزمی در جمع و تفریق و ضرب و تقسیم است. تاریخ وفاتش به تحقیق معلوم نیست ولی چون ابن ندیم از وی یاد میکند قطعاً قبل از سالهای 377 که ه . ق. زمان تألیف الفهرست است بوده و از طرفی هم چون شرح کتاب خوارزمی را نموده بعد از سنین 259 ه . ق. است و در این مدت 118 سال میانهء ابن ندیم و خوارزمی حیات داشته و از طرفی دیگر میدانیم که اگر به زمان ابن ندیم نزدیک بود قطعاً سال وفاتش را بدست می آورد پس باید به خوارزمی نزدیکتر باشد از اینرو در آخر مائهء سوم هجری میزیسته است. (از گاهنامه).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسین بن عبداللهالعکبری البغدادی، مکنی به ابوالبقاء معروف به العکبری. رجوع به ابوالقباء محب الدین و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسین بن مرعی بن ناصرالدین البغدادی. فقیه و متأدب و از اعیان عراق بود. به سال 1104 ه . ق. به کرخ بغداد متولد شد به بلاد شام و حجاز مسافرت کرد و به سال 1174 ه . ق. به بغداد درگذشت. از تألیفات اوست: انفع الرسائل فی شرح دلائل الخیرات. حاشیة علی المغنی. دیوان شعر و جز آن. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسین تستری. ساکن اصفهان و صاحب مدرسهء نقش جهان اصفهان است. وی یکی از علما و مجتهدان و مردی صالح و پرهیزکار بود. اصلش از شهر تُستر (شوشتر) است. به نجف رفت و مدتی نزد مقدس اردبیلی تلمذ کرد سپس به اصفهان رفت و مدتی در آنجا ماند هم آنگاه به مشهد رفت. در آن جا شاه عباس وی را ملاقات کرد و مجدداً به اصفهان بازگشت. وی در بسیاری از کارها از جمله موقوفات چهارده معصوم و بناء مدرسهء نقش جهان و مدرسهء شیخ لطف الله راهنمای شاه بود. وی را تألیفاتی است از جمله، التتیمم لشرح الشیخ نورالدین علی قواعد در هفت مجلد. به سال 1021 ه . ق. به اصفهان درگذشت. (از روضات الجنات صص 365 - 368).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسین یزدی. از علماء اصبهان است. از تألیفات او است: حاشیهء بر شرح التلخیص در بلاغت. شرح تهذیب المنطق. شرح القواعد در فقه. وی به سال 1015 ه . ق. به اصبهان درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (از روضات الجنات ص363).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حشرج بن اشهب بن ورد. والی و از بزرگان و شعرای قیس است. در زمان عبدالملک بن مروان ولایت بیشتر شهرهای خراسان و پاره ای از شهرهای فارس و کرمان را یافت. وی محمد بن مروان را مدح گفت صاحب اغانی قصیده ای از او نقل کرده است. در حدود سال 90 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حکیم بن حزام الاسدی القرشی. صحابی و از شجعان بود. روز فتح مکه اسلام آورد و در جنگ جمل همراه عایشه پرچم دار قریش بود و در همان جنگ 36 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حمدان بن حمدون التغلبی العدوی، مکنی به ابوالهیجاء. رجوع به ابوالهیجاء و عبدالله بن حمدان و نیز به الاعلام زرکلی و مجمل التواریخ ص 374 شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حمزة بن سلیمان بن حمزة. یکی از ائمهء یمن بود. در زمان ملک مسعود بر صنعاء و ذمار استیلا یافت و به سال 612 ه . ق. با ملک مسعود نبرد کرد و به سال 614 ه . ق. در کوکبان درگذشت. وی از علماء زیدی است و در مذهب تصنیفاتی دارد. او را دیوان شعری است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حیدربن ابوالقاسم قزوینی. فقیه و از رجال حدیث است. به سال 582 ه . ق. به همدان درگذشت. از تألیفات اوست: کتاب مشیخة که در آن ترجمهء شیوخ خود را که از آنان حدیث شنیده است و یا بدو اجازت داده اند آورده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن خازم بن اسماءبن الصلت السلمی البصری، مکنی به ابوصالح. از جانب بنی امیه امارت خراسان یافت و چون ابن زبیر قیام کرد عبدالله خازم اطاعت خویش را بدو نوشت و او وی را همچنان به حکومت خراسان بداشت. عبدالملک وی را به اطاعت خویش خواند، و او نپذیرفت. چون مصعب کشته شد عبدالملک سر وی را نزد ابن خازم فرستاد. او سر را بشست و بر آن نماز گزارد، سپس مردم خراسان بر او بشوریدند و او را بکشتند و سر او را نزد عبدالملک فرستادند. قتل وی به سال 72 ه . ق. بود و مدت 10 سال امارت کرد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن خالد، مکنی به ابوهفان المهزمی (یا محضرمی). رجوع به ابوهفان المهزمی عبدالله شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن خلیدبن سعد، مکنی به ابوالعمیثل. رجوع به ابوالعمیثل عبدالله بن خلید و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن دارم بن مالک بن حنظلة. از تمیم از عدنان جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی) (از عیون الاخبار ج 3 ص 41).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن داود الزبیری. فقیه و از مردم زبیر بود. از تألیفات او است: الصواعق و الرعود فی الرد علی بن سعود. وی به سال 1225 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (از عقدالفرید ج8 ص86).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن ذکوان القرشی المدنی محدث است. سفیان وی را در حدیث امیرالمؤمنین نامید. وی در حدیث ثقه بود. لیث گفت سیصد تن دنبال ابوالزناد دیدم که از او فقه و علم و شعر و صرف فرامیگرفتند. وی به سال 131 ه . ق. به مرگ مفاجاة درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (از تاریخ گزیده ص799).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن رواحة بن ثعلبة. از مردم خزرج و صحابی و در شمار امراء و شعراء راجزین است. در جاهلیت کتابت میکرد. وی در بیعت عقبه با هفتاد تن از انصار حاضر بود. در جنگ بدر و احد و خندق و حدیبیة حضور یافت. رسول (ص) در یکی از غزوات وی را در مدینه جانشین خود فرمود. وی در وقعهء مؤتة یکی از امیران بود و به سال 8 ه . ق. در همان واقعه به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن رؤبة بن لبیدبن صخرالتمیمی. از شعراء جاهلی است. در جاهلیت متولد شد سپس اسلام آورد و تا زمان خلافت ولیدبن عبدالملک بزیست. سرانجام زمین گیر شد و به سال 90 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن زبعری بن قیس السهمی القرشی، مکنی به ابوسعد. رجوع به ابن زبعری و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن زبیربن العوام القرشی الاسدی. رجوع به ابن زبیر ابوبکر عبدالله و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن زبیر الحمیدی معروف به الحمیدی. از ائمهء حدیث و از مردم مکه بود. وی شیخ بخاری و رئیس اصحاب ابن عیینة است. او را مسندی است. به سال 219 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن زیدبن عاصم بن کعب البخاری الانصاری. صحابی و از مردم مدینه است. مردی شجاع بود مسیلمة الکذاب را بکشت. او را در الصحیحین 48 حدیث است. وی به سال 63 ه . ق. در وقعهء حرة به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن زیدبن عمرو الجرمی. از مردم بصره و عالم به قضاء و احکام و از رجال حدیث و ثقه بود. وی به سال 104 ه . ق. به شام درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعدبن ابی جمرة الازدی الاندلسی. از علماء حدیث است. از تألیفات او است: جمع النهایة مختصر صحیح بخاری که به مختصر ابن ابی جمرة مشهور است. بهجة النفوس در شرح مختصر المراثی الحسان، در حدیث. وی به سال 695 ه . ق. به مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعدبن ابی سرح. از بنی عامر و فاتح افریقاست و در لشکری که حسن و حسین فرزندان علی (ع) و عبدالله بن عباس و عقبة بن نافع در آن بودند به افریقا رفت و طرابلس غرب تا طنجه را فتح کرد و سراسر افریقا را تحت فرمان آورد و به سال 37 ه . ق. به مرگ ناگهانی در عسقلان درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعدبن نفیل الازدی. از مردم ازدشنوءة و از رؤسای کوفه است با سلیمان بن صرد به خونخواهی حسین (ع) برخاست و با بنی امیه جنگ کرد. و به سال 65 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعودبن عبدالعزیزبن محمد. رجوع به ابن سعود عبدالله بن سعود و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعیدبن حصین الکندی الکوفی، مکنی به ابوسعید. محدث کوفه بود. او را تفسیر و تصانیفی است. وی به سال 257 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعیدبن سعدبن زیدبن محسن. از اشراف مکه بود بعد از مرگ پدر به سال 1129 ه . ق. امارت مکه یافت. مدت یکسال و سه ماه حکومت کرد سپس او را عزل کردند و به یمن رفت و تا سال 1136 ه . ق. بدانجا بود دیگر بار به امارت مکه رسید و به سال 1143 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعیدبن عبدالله باقشیر. فقیه، متأدب و از علماء مکه بود. او را نظمی است. همهء کتابهای او شروح و حواشی و مختصرات است، از جمله: اختصار نظم عقیدة اللقانی. اختصار تصریف الزنجانی. نظم الحکم و شرح آن. وی به سال 1076 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعیدبن مهدی الخوافی، مکنی به ابومنصور خوافی. وی کاتب و فرضی و محاسب بود و او را نظمی است. از تألیفات اوست: خلق الانسان. رجمة العفریت، که رد بر معری است. وی به سال 480 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سلام بن الحارث الاسرائیلی. صحابی است، هنگامی که حضرت رسول به مدینه رفت اسلام آورد و در شأن اوست آیهء «... شهد شاهد من بنی اسرائیل» (قرآن 46/10). و آیهء «من عنده علم الکتاب». (قرآن 13/43). وی با عمر در فتح بیت المقدس و جابیه حاضر بود و به سال 43 ه . ق. بمدینه درگذشت. از او در الصحیحین 25 حدیث است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سلیمان بن اشعث الازدی السجستانی معروف به ابن ابی داود. رجوع به ابن ابی داود ابوبکربن سلیمان و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سلیمان بن داود، مکنی به ابومحمد و معروف به ابن حوط الله. رجوع به ابن حوط الله ابومحمد عبدالله شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سلیمان بن داود الاندی. قاضی، فقیه، اصولی و حافظ حدیث و مایل به اجتهاد بود. تولد او به سال 549 در «انده» از بلاد اندلس بود. قضاوت اشبیلیه و قرطبه و مرسیه و دیگر شهرها یافت و کتابها تصنیف کرد. به سال 612 ه . ق. به غرناطه درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (از روضات الجنات ص 453).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سلیمان بن وهب الکاتب. از وزراء عباسی و از بزرگان آن دولت بود. 10 سال وزارت المعتضد بالله را یافت. تولد او به سال 226 ه . ق. است و در 288 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن شداد. رجوع به ابن شداد عزالدین ابوعبدالله و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن شهاب حسین یزدی الشهابادی. رجوع به عبدالله بن حسین یزدی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن صالح بن جمعة بن شعبان السماهیجی البحرانی. از فقها و ادبا بود. از تألیفات او است. جواهر البحرین فی احکام الثقلین. الصحیفة العلویة. مصائب الشهداء و مناقب السعداء در پنج مجلد. ریاض الجنان المشحون باللؤلؤ والمرجان، که به روش و سبک کشکول شیخ بهایی نوشته. کتاب الخطب. منیة الممارسین فی اجوبة الشیخ یاسین. المسائل الحسینیة و جز آن. وی به سال 1135 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن صفوان بن امیة بن خلف. مردی شجاع و از اصحاب ابن زبیر بود و حجاج بن یوسف با وی جنگ کرد. وی به سال 73 ه . ق. در روزی که ابن زبیر به قتل رسید کشته شد. حجاج سر او را نزد عبدالملک بن مروان فرستاد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن صفوان الجمحی. در روزگار منصور عباسی امارت مدینه یافت و به سال 160 ه . ق. به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن طاوس بن کیسان الهمدانی. از عابدان یمن و فقهاء مشهور و از رجال حدیث و ثقه است. وی به سال 132 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن طاهربن الحسین بن مصعب الخزاعی. امیر خراسان و از مشهورترین والیان عصر عباسی است. وی مدتی ولایت شام یافت سپس به سال 211 ه . ق. به مصر رفت و مدت یک سال بدانجا بماند آنگاه به دینور رسید و مأمون او را ولایت خراسان داد و عبدالله از خود کفایتی نشان داد. بدان جهت طبرستان و کرمان و ری و حوالی آنها ضمیمهء حکمرانی وی شد. تولد عبدالله به سال 182 ه . ق. بود و به سال 230 ه . ق. به نیشابور درگذشت. ابن اثیر نویسد: عبدالله طاهر مردی بسیار بخشنده و عالم و باتجربه بود و شعراء برای او مرثیه گفته اند. ابن خلکان نویسد: عبدالله مردی بزرگ و عالی همت و مورد اعتماد مأمون بود. ذهبی گوید عبدالله از بزرگان ملوک است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن طفیل الدوسی از فضلاء صحابه و قدیم الاسلام است. به حبشه مهاجرت کرد و در فتوحات ابوبکر شرکت داشت. به سال 13 ه . ق. در واقعهء اجنادین کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن طیب، مکنی به ابوالفرج. رجوع به ابن الطیب ابوالفرج و و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عامربن کریزبن ربیعة الاموی، مکنی به ابوعبدالرحمان. به سال 4 ه . ق. به مکه متولد شد. در خلافت عثمان ولایت بصره یافت و لشکری به سیستان فرستاد و داور و دارابجرد و مروالروز و سرخس و ابرشهر طوس و طخارستان و نیشابور و ابیورد و بلخ و طالقان و فاریاب و رساتیق هرات و آمل و بست و کابل را فتح کرد. وی به سال 59 ه . ق. به بصره درگذشت. عبدالله مردی شجاع و سخاوتمند بود. عمران و آبادی را دوست میداشت. بسیاری از خانه های بصره را خرید و ویران ساخت و راه عمومی کرد. وی کسی است که در عرفه حوض ها ساخت و چشمه ها بدانجا جاری ساخت و مردم را آب داد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عامر یحصبی الشامی، مکنی به ابوعمران. رجوع به ابن عامر، مکنی به ابوعمران و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عباس بن عبدالمطلب القرشی الهاشمی. رجوع به ابن عباس عبدالله بن عباس و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالحکم بن اعین بن لیث بن رافع معروف به ابن عبدالحکم. رجوع به ابن عبدالحکم ابومحمد عبدالله و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن ابی بکر بافضل الحضرمی السعدی المذحجی. فقیه و رئیس فقیهان بلاد خود بود. از تألیفات او است: المقدمة الحضرمیة فی فقه الشافعیه. الحجج القواطع فی الواصل و القاطع. رسالة فی علم الفلک و جز آن. وی به سال 850 ه . ق. متولد شد و به سال 918 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن عقیل القرشی الهاشمی العقیلی ملقب به بهاءالدین. رجوع به ابن ابومحمد بهاءالدین و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاْ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن فضل بن بهرام التمیمی الدارمی السمرقندی، مکنی به ابومحمد. رجوع به ابومحمدبن عبدالله بن عبدالرحمان و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن معاویة بن حدیج بن التجیبی. به سال 152 ه . ق. منصور عباسی وی را ولایت داد. او نخستین کس است که با رداء سیاه خطبه خواند. وی تا پایان عمر خویش در ولایت باقی بود و به سال 155 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن معاویة بن هشام الاموی البلنسی. بعد از مرگ پدر خود زمام کار اندلس را بدست گرفت و سپس به سال 171 ه . ق. برادر وی هشام که ولایت عدن داشت از مارده بیامد. عبدالله با وی بیعت کرد هشام به سال 180 ه . ق. درگذشت و فرزند او حکم ولایت یافت عبدالله به قصبهء بلنسیه رفت و بر حکم عاصی شد، آنگاه به اطاعت او درآمد چون حکم فرزند عبدالرحمان را ولایت عهد ساخت عبدالله لشکری فراهم کرد تا بر او خروج کند، لیکن بیمار شد و فلج گشت و لشکر او پراکنده شدند و عبدالله در 208 ه . ق. در بلنسیه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرحمان ابی زید النفراوی القیروانی، مکنی به ابومحمد معروف به ابن ابی زید. رجوع به ابن ابی زید ابومحمد عبدالله و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرحمان ناصر الاموی معروف به ابن الناصر. امیر و از نجباء خلفاء اندلس و از دوستداران علم و علماء بود. او را تصنیف ها است از جمله: کتاب العلیل و القتیل که اخبار بنی عباس را تا خلافت الراضی بن المقتدر در آن فراهم کرده است. المسکتة در فضائل بقی بن مخلد. پدرش وی را به توطئه بر خلع خود متهم کرد و به سال 339 ه . ق. او را بکشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرزاق بن عبدالعظیم العثمانی. فقیه مالکی است. از تألیفات او است: سلاح الایمان فی الصلاة و تلاوة القرآن. بدایة السلوک «منظومه است». تنبیه الغافل الی مرتبة العاقل. وی به سال 945 ه . ق. متولد شد و در سال 1027 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالظاهربن نشوان الجذامی ملقب به محی الدین و معروف به ابن عبدالظاهر. رجوع به عبدالظاهر محی الدین ابوالفضل و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن محمد البکری الاندلسی، مکنی به ابوعبید بکری. رجوع به ابوعبید بکری عبدالله... و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالمدان الحارثی. صحابی و از سادات عرب یمن است و از جانب علی (ع) ولایت یمن یافت و در جنگی که با لشکریان معاویه به سرکردگی بسربن ارطاة کرد به سال 40 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالمطلب بن هاشم الهاشمی القرشی ملقب به الذبیح پدر رسول (ص) است. به سال 81 قبل از هجرت مدینه متولد شد و به سال 53 قبل از هجرت درگذشت. وی کوچکترین پسران عبدالمطلب بود پدرش نذر کرد که هرگاه خدا ده فرزند به او عطا کند و در زندگی او بحد شباب برسند یکی از آنان را در مقابل کعبه قربانی کند و چون حاجتش برآمد فرزندان را در مقابل هبل که بزرگترین بتان بود برده و قرعه کشید به نام عبدالله آمد و عبدالمطلب وی را بغایت دوست داشت بدین جهت یکصد شتر بجای او فدیه کرد بدین جهت معروف به الذبیح شد زوجه وی آمنه بنت وهب مادر حضرت محمد بود. عبدالله در زمانی که آمنه آبستن بود به قصد تجارت به غزه رفت و در مراجعت چون به مدینه رسید مریض شده و درگذشت. و بعضی گویند به الابواء (بین مکه و مدینه) درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالواحد احمدبن محمد بن عبدالرحمان بن معاویة بن حدیج. یکی از والیان اسکندریه است که در فتنهء اندلسیان و صوفیان به سال 199 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبد عمروبن صیفی بن نعمان معروف به ابن حنظلة. از مردم اوس و از اعلام تابعین است. هنوز متولد نشده بود که پدرش کشته شد. چون در وقعهء یوم حرة مردم مدینه شورش کردند و عمال بنی امیه را خارج کردند، با او به امیری بیعت کردند و پیمان مرگ بستند. عبدالله با لشکر یزیدبن معاویه جنگی سخت کرد و سرانجام سپاهیان بنی امیه وارد مدینه شده و ابن حنظله و بسیاری از اصحاب وی را بکشتند. تولد او به سال 2 ه . ق. بود و در سال 63 به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبیدالله، مکنی به ابوالسری و ملقب به ابن الدمینه. از بنی عامربن تیم الله از خثعم است و دمینه مادر او است. وی شاعری بدوی است بیشتر اشعارش غزل و نسیب و فخر است. او را دیوان شعری است. وی در حدود سال 140 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبیداللهبن ابی ملیکة بن التیمی المکی. قاضی و از رجال حدیث و ثقه است و از جانب زبیر قضاوت طائف یافت. وی به سال 117 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عثمان بن جبلة الازدی العتکی... حافظ حدیث و ثقه بود. از جانب عبدالله بن طاهر قضاوت جوزخان بدو داده شد و او نپذیرفت. وی به سال 145 ه . ق. متولد شد و به سال 221 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عجلان بن عبدالاجب بن عامر النهدی. شاعر جاهلی است. شعر وی عذوبت خاصی دارد و در حدود سال 50 قبل از هجرت درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عروة الهروی. از حفاظ حدیث است. او راست: کتاب الاقضیة. وی به سال 311 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عزبن نصرالله انصاری الوزان ملقب به موفق الدین. فاضل بود و در طب معرفتی داشت. مقصورهء ابن درید را تخمیس کرده است. مدتی در بعلبک اقامت کرد و به سال 677 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عزیزبن الکنانی. تابعی است و مقامی رفیع دارد و در زمرهء توابین است. عبدالله از مردم کوفه بود و در جنگهای کوفیان با بنی امیه و بعضی وقایع دیگر شرکت جست. به سال 65 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عکیم. رجوع به ابومعبد عبدالله شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علقمة الاسلمی. آخرین صحابی است که به سال 87 ه . ق. به کوفه درگذشت. در صحیحین 95 حدیث از وی روایت شده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علوی بن احمد المهاجربن عیسی الحسینی الحضرمی. معروف به حداد فاضل و از مردم تریم (حضرموت) است. از تألیفات اوست: المعاونة و المؤازرة اللراغبین فی طریق الاخرة. اتحاف السائل باجوبة المسائل. النصائح الدینیة و جز آن. وی به سال 1044 ه . ق. متولد شد و به سال 1132 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علی معروف بشیخ سدید. شیخ طب دیار مصر بود. به خدمت العاضد درآمد و عمری دراز یافت. وی به سال 592 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن جارود النشابوری، مکنی به ابومحمد معروف به ابن الجارود. مجاور مکة و از حفاظ حدیث بود. او راست: المنتقی فی الاحکام. وی به سال 307 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن عبدالله بن خلف اللخمی المری الرشاطی معروف به رشاطی. از علماء حدیث و از مردم (مریه) اندلس است. او راست: کتاب الاعلام بما فی المؤتلف و المختلف اللدارقطنی من الابهام. وی به سال 542 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن محمد بن سلیمان بن حمائل مشهور به ابن غانم. شاعر است و به حدیث اشتغال داشت. ولادت و وفات او به دمشق بود. ولایت دیوان انشاء دمشق یافت و با صلاح الدین صفدی مراسلات داشت. از کتب او است: الفائق فی الکلام الرائق. تولد او به سال 711 ه . ق. است. و در 744 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). رجوع به ابن غانم شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن مکتفی المعتضد معروف به المستکفی بالله. از خلفاء دولت عباسی عراق است. بعد از خلع المتقی بالله به سال 333 ه . ق. با او بیعت کردند و مدت یکسال و چهار ماه خلافت کرد. به امر او القاب معزالدوله، عمادالدوله، رکن الدوله را در پولها سکه زدند. سرانجام معزالدوله دو تن از دیلمیان را فرمود تا او را از تخت فرود آوردند و عمامهء وی را به گردنش بسته کشان کشان نزد معزالدوله بردند و چشم او را میل کشیدند سپس او را زندانی کردند و به سال 338 ه . ق. در زندان درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر، مکنی به ابوسعید و ملقب به بیضاوی. رجوع به بیضاوی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن بدربن عبدالله بن جعفر. از سلاطین حضرموت بود به سال 1031 ه . ق. پس از مرگ پدر ولایت یافت. پس از چندی از سلطنت کناره گرفت و به مکه رفت و عزلت گزید و به سال 1045 ه . ق. به مکه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن خطاب العدوی. صحابی و از معززترین خانواده های قریش در جاهلیت بود. با پدر خود به مدینه هجرت کرد و در فتح مکه حاضر بود. مدت 6 سال در اسلام فتوی داد پس از قتل عثمان گروهی نزد وی آمدند که با او به خلافت بیعت کنند نپذیرفت. وی دوبار در جنگ افریقا شرکت کرد. نخست به همراهی ابن ابی سرح و بار دوم با معاویة بن حدیج. وی به سال 73 ه . ق. درگذشت. او آخرین صحابی است که به مکه درگذشت. از او 2630 حدیث در صحیحین روایت شده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن عبدالله بن احمد ملقب به بامخرمة. مفتی یمن و علامهء عصر خود بود. به حضرموت و زبید و الشحر و عدن و تعز و حرمین تدریس کرد و به سال 943 ه . ق. قضاوت الشحر را یافت سپس استعفا کرد و به عدن رفت. تولد او به سال 907 ه . ق. بود و در 971 ه . ق. به عدن درگذشت. او راست: المصباح فی شرح العدة و السلاح. الدرة الزهیه فی شرح الرحییة. حقیقة التوحید فی الرد علی طائفة ابن عربی. الفتاوی. تألیفی در معرفت اوقات و سمت قبله و معرفت ساعات. رساله ای در علم حساب. تألیفی در علم مساحت. تکمیل و تذییل بر طبقات اسنوی. رسالة فی العمل بالربع المجیب. رسالة فی ظل الاستواء، الجداول المحققة المحررة فی علم الهیئة. و او راست: ارجوزه ها و شعر. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن عثمان بن عفان الاموی القرشی. شاعری ظریف طبع و سخاوت مند بود. در جنگهائی که مسلمة بن عبدالملک به روم کرد با وی بود. بخاطر سکونت او در قریه العرج وی را عرجی لقب دادند. او به اتهام قتل بندهء خویش به امر محمد بن هشام والی مکه به زندان افتاد و در زندان در حدود سال 120 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن عیسی ، مکنی به ابویزید دبوسی. نخستین کس است که علم خلاف را بوجود آورد. نسبت او به «بوسیه» بین بخاری و سمرقند است. مردی فقیه بود و به سال 420 ه . ق. به بخاری درگذشت. او راست تأسیس النظر. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن غانم بن شرحبیل الرعینی. قاضی، فقیه و پادشاه بود و از مردم افریقیه است. برای کسب علم به شام و عراق رفت. هارون الرشید به سال 171 ه . ق. وی را قضاء افریقیه کرد و بدان شغل بود تا به سال 190 ه . ق. در قیروان درگذشت. اخبار او بسیار است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن محمد مشهور به الافیونی. از ادباء و شعراء عصر خود بود. مولد او طرابلس شام است و به مصر رفت و سپس به شام بازگشت و تا پایان عمر در دمشق سکونت جست. وی به سال 1154 ه . ق. به دمشق درگذشت. از تألیفات اوست: العقود الدریة فی رحلة الدیار المصریة الزهرالبسام فی فضائل الشام. رنة المثانی فی حکم الاقتباس القرآنی. المنحة القدسیه فی الرحلة القدسیه. دیوان شعر و جز آن. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمروبن حرام بن ثعلبه. از بزرگان صحابه و از نقباء اثناعشر است. وی با 70 تن از انصار در عقبه و جنگ بدر شرکت کرد و به سال 3 ه . ق. در جنگ احد به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمروبن عاص از قریش و صحابی است. در جاهلیت کتابت میکرد و سریانی را نیک میدانست. او پیش از پدر اسلام آورد و از حضرت رسول اجازه خواست تا آنچه او گوید بنویسد. وی مردی کثیرالعبادة بود چندانکه پیغمبر او را فرمود جسد ترا بر تو حقی است و زن تو را بر تو حقی است و دو چشم تو را بر تو حقی است. در غزوات حاضر بود و به سال 65 ه . ق. در آخر خلافت عمر به طائف درگذشت. در صحیحین از او 700 روایت آمده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمروالنهدی. از اصحاب مختار ثقفی است. در جنگ صفین با علی (ع) حاضر بود و در جنگهای مختار حضور داشت و در جنگ مصعب بن زبیر در نزدیکی کوفه به سال 67 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عودة بن عبدالله صوفان بن عیسی القدومی. فقیه حنبلی و از مردم فلسطین است. از تألیفات اوست: المنهج الاحمد فی درهء المثالب التی تنمی لمذهب الامام احمد. بغیة النساک و العباد فی البحث عن ماهیة الصلاح و الفساد. هدایة الراغب الاجوبة الدریه فی دفع الشبه و المطاعن الواردة علی الملة الاسلامیة.الرحلة الحجازیة و جز آن. وی به سال 1246 ه . ق. متولد شد و در 1331 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عوف، مکنی به ابومسلم. رجوع به ابومسلم خولانی تمیمی عبدالله شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عیسی بن بختویه. رجوع به ابن بختویه ابوالحسن عبدالله بن عیسی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عیسی الاصفهانی ثم التبریزی مشهور به افندی. در حدود سال 1130 ه . ق. به تبریز درگذشت. عالم امامی است. از تألیفات اوست: ریاض العلماء در چند مجلد که دو مجلد آن به خط مؤلف در کتابخانهء دانشکده ادبیات تهران موجود است. (از الاعلام زرکلی) (از فهرست نسخ خطی دانشکده ادبیات تهران).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن غانم الدراجی الهذالی النجاعی. از مردم جزائر و فقیه و متصوف است. تولد و تعلیم او در قسطنطنیه بود، سپس به تونس و مدینه رفت و در مدینه سکونت جست. از تألیفات اوست: ارشاد اهل الهمم العلیة فی الادعیة النبویة. وی به سال 1296 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن فروخ الفارسی. فقیه و عالم به احادیث و از مردم افریقا بود. روح بن حاتم قضاوت بروی عرضه کرد و او نپذیرفت. به سال 176 ه . ق. به مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن فیصل بن ترکی. از امراء نجد است بعد از پدر به اتفاق آل سعود ولایت نجد یافت. و در آغاز کار سیاستی نیکو پیش گرفت. سپس با بنی اعمام خویش بدرفتاری کرد و آنان وی را به سال 1277 ه . ق. خلع کردند و او در حائل اقامت جست سپس در حدود سال 1305 ه . ق. به ریاض آمد و به رسیدن بدانجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن قاسم بن مظفربن علی شهرزوری ملقب به المرتضی. مردی فاضل بود و او را شعری رائق است. مدتی به بغداد اقامت کرد سپس به موصل رفت و تا پایان عمر قضاوت آنجا را بعهده داشت. وی به سال 465 ه . ق. متولد شد و در 511 ه . ق. به موصل درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن قحطان بن اسعدبن ابی یعفر. به سال 333 ه . ق. در عهد عباسیان ولایت یمن را مستق بعهده داشت و خطبهء عباسیان را قطع کرد و به نام ممالیک مصر خطبه خواند به سال 387 ه . ق. به زبید درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن قیس. رجوع به ابوخمیصه عبدالله بن قیس شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن قیس بن سلیم بن حضاربن حرب. رجوع به ابوموسی اشعری عبدالله بن قیس و الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن کثیر الداری المکی. رجوع به ابن کثیرعبدالله بن کثیر و الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن کعب بن عمروالانصاری. صحابی است. در جنگ بدر شرکت کرد. وی به سال 30 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن لهیعة بن فرعان الحضرمی المصری، مکنی به ابوعبدالرحمان. رجوع به ابن لهیعة ابوعبدالرحمان و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مالک بن نصر. از مردم شنوءة از ازد قحطانیه و جدی جاهلی است. از نسل اوست: ماسخة بن حارث. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مبارک بن واضح المروزی. رجوع به ابن مبارک ابوعبدالرحمان و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد. رجوع به ابن السید ابومحمد عبدالله بن محمد بن السید شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر العیاشی معروف به عیاشی مغربی. از افاضل مغرب است. مدتی دراز در مشرق سفر کرد و «رحله ای» در چند مجلد بنوشت. وی به سال 1090 ه . ق. به مغرب درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن ابی شیبة العبسی. حافظ حدیث بود و کتبی در احادیث نوشته است. از جمله: المسند المصنف. وی به سال 235 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن ابی عصرون، مکنی به ابوسعید. رجوع به ابن ابی عصرون ابوسعید شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن علان ، مکنی به ابواحمد و معروف به ابن ابی علان. قاضی اهواز و معتزلی بود. او را تصانیفی نیک است. به سال 321 ه . ق. متولد شد و به سال 409 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن خلف المطری الخزرجی العبادی المدنی معروف به المطری. حافظ حدیث و مورخ بود. او راست: تاریخ المدینة. وی به سال 698 ه . ق. متولد شد و در 765 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن جعفربن حیان الاصبهانی، مکنی به ابومحمد. از حفاظ حدیث است. نسبت او به جدش حیان است از تألیفات اوست: کتاب السنة. وی به سال 469 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن الحسین معروف به ابن ناقیا. رجوع به ابن ناقیا و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن حکم بن سهل بن عبدالله بن محمد بن حکم باقشیر معروف به ابن باقشیر. وی فقیه و از مردم حضرموت است. از تألیفات اوست: قلائد الخرائد و فوائد الفوائد در فقه. القول الموجز المبین. السعادة و الخیر فی مناقب السادة بنی قشیر. وی به سال 958 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن خصیب معروف به ابن خصیب. یکی از قضاة مصر و مردی قوی النفس و فاضل بود او را کتبی است در رد بعضی علما. وی به سال 272 ه . ق. به اصبهان متولد شد و در 347 ه . ق. به مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن زیاد النیشابوری. حافظ حدیث و امام شافعیهء عراق بود. او را تصانیفی است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن سعیدبن سنان الخفاجی. رجوع به ابن سنان خفاجی و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن سید، مکنی به ابومحمد و معروف به بطلیوس. رجوع به ابن سید ابومحمد عبدالله و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن سید رای بن عبدالوهاب بن وزیر القیسی معروف به ابن وزیر از امراء مغرب بود. پس از پدر خود ولایت قصر الفتح و حدود غربی آن را یافت لکن ولایتش چندی نپایید و فرنگان به سال 614 ه . ق. بر وی غالب شدند و او را اسیر کردند. وی با حیله ای خود را رها کرد و به مراکش رفت و بدانجا مناصبی یافت سپس به اشبیلیه شد. محمد بن یوسف بن هود در 627 ه . ق. او را به مارده به قتل رساند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن صارة البکری الاندلسی معروف به شَنْتَرینی. وی شاعرو کاتب بعضی امراء بود سپس به وراقت پرداخت. او راست دیوانی در شعر و شعر او را رقتی است. وی به سال 517 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عامر الشبراوی. فقیه و از مردم مصر است. او را نظمی است. وی ریاست الازهر یافت. از تألیفات اوست: دیوان شعر. مفتاح الالطاف فی مدائح الاشراف و جز آن. وی به سال 1091 ه . ق. متولد شد و در 1172 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن الحکم بن هشام. از ملوک بنی امیه به اندلس است. به سال 275 ه . ق. روز مرگ برادرش منذر مردم قرطبه با وی بیعت کردند. مورخان وی را از صلحای بنی امیهء مغرب میدانند. او به سال 300 ه . ق. در قرطبه درگذشت. در عهد وی شورشهایی بپا گشت. وی مردی مقتصد بود و اسراف را خوش نداشت. صدقات و مبرات بسیار میداد و مردی پرهیزگار و متفنن در علوم بود و به لغات عربی آشنایی داشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن جعفربن الیمان الجعفی، مکنی به ابوجعفر. حافظ حدیث و ثقه بود. وی نخستین کسی است که مسند صحابه را به ماوراءالنهر جمع کرد، و بدان جهت مسندی لقب یافت. وی امام حدیث در ماوراء النهر بود. به سال 229 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن حسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب شریف معروف به اشتر العلوی. از دعاة و پیشوایان شورش ضد عباسیان بود به همراهی پدرش در مدینه بر منصور عباسی خروج کرد. پدرش او را به بصره فرستاد تا اسبانی بخرد و او پس از خریدن اسب به سند رفت و از عمر بن حفص امیر آن ناحیت خلوت خواست و از فرماندهان وی برای پدر خویش بیعت گرفت. هنگامی که عمر بن حفص عازم حرکت بود خبر مرگ ابوالاشتر به وی رسید. عمر این خبر را از عبدالله مخفی داشت و او را نزد یکی از ملوک سند فرستاد و او در آنجا به اکرام بزیست. منصور او را طلبید ولی عمر اجابت نکرد سپس یکی از عمال منصور بر وی دست یافت و او را به سال 151 ه . ق. در شاطی مهران به قتل رساند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن عاصم الانصاری. از بنی ضبیعة و شاعری هجاگوی و از طبقهء جمیل بن معمر و نصیب بود و معاصر جریر و فرزدق و از مردم مدینه بود. ولیدبن عبدالملک او را به یمن تبعید کرد. حماد راویه او را در نسیب بر شعرای زمان وی مقدم میداشت عبدالله بخاطر تنگی گوشهء چشمش به احوص ملقب شد. وی به سال 105 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن عبدالرحمان السعدی معروف به الغالب بالله. از ملوک دولت سعدیان مراکش است. به سال 965 ه . ق. به سلطنت مراکش رسید. وی مردی فاضل بود و به آبادانی و ترقی زراعت و صناعت رغبتی عظیم داشت. در عصر وی مراکش به پیشرفتهایی نائل شد. وی به سال 933 ه . ق. متولد شد و 981 ه . ق. به مراکش درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبدالمعین بن عون معروف به عبدالله پاشا. از امراء مکه است که لقب پاشا و وزارت یافت و سپس به سال 1274 ه . ق. بعد از مرگ پدر به امارت رسید. وی به سال 1237ه . ق. متولد شد و در 1294 ه . ق. به طائف درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابی محمد بن عبیدبن سفیان معروف به ابن ابی الدنیا. رجوع به ابن ابی الدنیا و به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبیدالله معروف به ابن الخاقان. رجوع به ابن خاقان شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبید قرشی. رجوع به ابن ابی الدنیا شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابوطالب، مکنی به ابوهاشم. رجوع به ابوهاشم عبدالله بن محمد و نیز به الاعلام زرکلی و خاندان نوبختی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن علی بن عباس، مکنی به ابوجعفر و معروف به منصور. وی دومین خلیفهء عباسی و نخستین کس از ملوک عرب است که به علوم توجه کرد. وی عارف به فقه و ادب بود و در فلسفه و علم فلک تقدمی داشت و به علما محبت میکرد و پس از مرگ برادرش سفاح به سال 136 ه . ق. به خلافت رسید. شهر بغداد را به سال 145 ه . ق. او بنا کرد. در زمان او اعراب به علوم یونان و ایران توجه کردند. در عهد او محمد بن ابراهیم فزاری نخستین اسطرلاب را ساخت. منصور از لهو و لعب گریزان و مردی جدی و متفکر بود. توقیعات او در کمال بلاغت است. به سال 95 ه . ق. متولد شد. و در 158 ه . ق. به بئر میمون در مکه درگذشت. وی مدت 12 سال خلافت کرد. رجوع به آل عباس شود. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن علی بن عبدالله بن العباس بن عبدالمطلب، مکنی به ابوالعباس سفاح. نخستین خلیفهء عباسی است. ابومسلم خراسانی به سال 132 ه . ق. با وی به خلافت بیعت کرد و مردم را به اطاعت او خواند. وی مردی سخت عقوبت و بزرگ انتقام بود. بقایای امویان را بکشت و به دار زد و بسوخت تا آنجا که جز اطفال و کسانی که به اندلس گریختند کسی از آنان نماند. و بدان جهت او را سفاح گفتند که بسیاری از بنی امیه را بکشت و خون ایشان را بریخت. سفاح هاشمیه را بنا کرد و مقر حکومت خود ساخت. او نخستین کسی است که وزارت را در اسلام بوجود آورد و پیش از او امویان مردانی را جهت مشورت برمیگزیدند. وی به سال 104 ه . ق. متولد شد و در 136 ه . ق. به انبار درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن علی عجمی الشنشوری. وی فرضی و از فقهاء شافعیه و خطیب جامعه الازهر مصر بود. از تألیفات او است: قرة العینین فی مساحة ظرف القلتین در فقه. الفوائد الشنشوریه فی شرح منظومة الرحبیه در فرائض. الفوائد المرضیه فی شرح الملقبات الوردیه. وی به سال 999 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن علی کلبی. از امراء کلبیان اصحاب صقلیه است که خطبه بنام ملوک فاطمیهء مصر میکردند. به سال 375 ه . ق. بعد از مرگ برادر خود جعفر به امارت رسید. او مردی ادیب و دوستدار علم و علماء بود. به سال 379 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن علی هروی. از ذریهء ابی ایوب انصاری معروف به شیخ الاسلام و حافظ حدیث و از ائمه بوده است. او راست: منازل السائرین در حدیث. ذم الکلام و جز آن. وی به سال 410 ه . ق. متولد شد و در 485 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عیسی المروزی، مکنی به ابومحمد و معروف به عبدان. وی حافظ حدیث و مفتی مرو بود. مدتی در مصر اقامت کرد و سپس به مرو رفت. او نخستین کسی است که مذهب شافعی را در خراسان نشر داد. از تألیفات اوست. المعرفة در یک صد جزء. الموطأ. وی به سال 620 ه . ق. متولد شد و در 693 ه . ق. به مرو درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن فرحون الیعمری المالکی. فقیه و از علماء حدیث بود. اصل او از مردم تونس و مولد و منشأاش مدینه است. از تألیفات او است: الدر المخلص من التفصی و الملخص در حدیث. کشف الغطافی شرح مختصر الموطاً در چهار مجلد. العدة. وی به سال 692 ه . ق. متولد شد و در 769 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن قائم بن المقتدر، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به المقتدی بامرالله. رجوع به ابوالقاسم عبدالله مقتدی و مقتدی و نیز به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن عبدالله، مکنی به ابوسعید و معروف به عبدالله استرآبادی. وی حافظ حدیث و مورخ بود. اصل او از استرآباد از نواحی طبرستان است. در سمرقند اقامت کرد و تاریخ سمرقند را نوشت. ابن اثیر از آن تاریخ یاد کرده است. وی به سال 405 ه . ق. به سمرقند درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن منازل، مکنی به ابومحمد و معروف به ابن منازل. صوفی و از اجلهء مشایخ نیشابور است. طریقه ای مخصوص به خود داشت. به علوم ظاهر (شریعت) نیز عالم بود. حدیث بسیار مینوشت و روایت میکرد. وی به سال 329 ه . ق. به نیشابور درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن ناجیة البربری الاصل البغدادی از حفاظ حدیث و مردی ثقه بود. او راست: مسند. وی به سال 301 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن نافع بن مکرم، مکنی به ابوالعباس. مردی زاهد و از صلحا بود و از نشابور پیاده به مکه رفت مدت 70 سال عمر کرد. وی به سال 384 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن ناقیا ، مکنی به ابوالقاسم و معروف به ابن ناقیا. رجوع به ابن ناقیا ابوالقاسم عبدالله شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن وداع بن زیار. رجوع به ابن وداع عبدالله شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن هبة الله ملقب به شرف الدین و معروف به ابن ابی عصرون. رجوع به ابن ابی عصرون و الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن یوسف بن نصر الازدی، مکنی به ابوالولید و معروف به ابن فَرَضی. رجوع به ابن فرضی ابوالولید و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن یوسف زوزنی. مردی ادیب و از شعراء ظرفاء بود. پادشاهان خراسان او را جهت ندیمی خویش و تربیت و تعلیم فرزندانشان برگزیدند. وی مردی بسیار بذله گو و حاضرجواب و کوتاه قامت بود و قیافه ای مضحک داشت. سال 431 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد اندلسی، مکنی به ابومحمد. رجوع به ابن زهره ابومحمد عبدالله شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بخاری ، مکنی به ابومحمد. رجوع به ابومحمد عبدالله بن محمد بخاری شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بدری دمشقی مصری وفائی ملقب به تقی الدین و معروف به عبدالله البدری. ادیب، عارف به تاریخ و شعر بود. از تألیفات اوست. راحة الارواح فی الحشیش و الراح. مجموعهء شعر و نوادر. عرة الصباح فی وصف الوجوه الصباح. المطالع البدریه فی المنازل القمریه. نزهة الانام فی محاسن الشام. وی به سال 887 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن بطلیوسی. رجوع به ابن السید شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن بغدادی، مکنی به ابوالقاسم معروف به ابن ناقیا. رجوع به ابن ناقیا شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن بلخی، مکنی به ابوعلی. محدث بلخ بود از کتب اوست: العلل، التاریخ. وی به سال 294 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن بلیغ بن عبدالله بن محمد معروف به عبدالله پاشا فکری. وزیر مصر و از متأدبان بود او را نظمی است. وی در الازهر علم آموخت و مناصبی یافت و به اتهام شرکت در انقلاب عربی به زندان افتاد و سپس تبرئه شد. از تألیفات اوست: الفوائد الفکریه. المملکة الباطنیه و جز آن. وی به سال 1250 ه . ق. متولد شد و در 1307 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد حجازی بن عبدالقادربن محمد مشهور به ابن قضیب البان. رجوع به ابن قضیب البان و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن ذهبی، مکنی به ابومحمد و معروف به ابن الذهبی. رجوع به ابن الذهبی شود. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد عبدالعزیزبن المرزبان. حافظ حدیث و از علماء بود. از مردم بغشور (بین هراة و مرو الروذ) است تولد و وفات او به بغداد و در عصر خویش محدث عراق بود. او راست: معالم التنزیل در تفسیر. معجم الصحابة. الجعدیات در حدیث. وی به سال 213 ه . ق. متولد شد و به سال 317 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد کردی البیتوشی. مردی فاضل بود. به سال 1161 ه . ق. به بیتوش متولد و به بغداد مهاجرت کرد و به سال 1221 ه . ق. به احساء درگذشت. از کتب اوست: شرح الفاکهی علی قطربن هشام. منظومهء کفایة المعانی. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد معتز بالله ابن المتوکل بن المعتصم بن الرشید معروف به ابن المعتز. رجوع به ابن معتز ابوالعباس عبدالله و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد ناشی الانباری. شاعری نیک و در عداد ابن رومی و بحتری است. و اصل او از انبار است. مدتی در بغداد ماند و سپس به مصر رفت و در آنجا به سال 292 ه . ق. درگذشت. در علم دین و ادب عالم بود و در علم منطق براعتی داشت کتابهائی تصنیف کرده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمودبن مودودالموصلی ملقب به مجدالدین و مکنی به ابوالفضل. از بزرگان فقهای حنفی است. به سال 599 ه . ق. به موصل متولد شد و به دمشق و بغداد رفت و به سال 683 ه . ق. به بغداد درگذشت. او راست: الاختیار لتعالیل المختار. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مخارق بن سلیم بن حضیرة بن قیس معروف به النابغة الشیبانی. رجوع به نابغهء شیبانی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مسعدة بن مسعود الفزاری. مورخان او را صاحب الجیوش لقب داده اند چه وی در عصر معاویه در جنگ با رومیان فرماندهء سپاهیان بود و در خانهء فاطمه دختر رسول الله تربیت یافت و سپس نزد علی بن ابی طالب بماند معاویه او را استمالت کرد و او از دشمنان سرسخت علی (ع) گشت. عبدالله تا زمان خلافت مروان بزیست و به سال 65 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مسعودبن غافل بن جبیب الهذلی. رجوع به ابن مسعود و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مسلم بن قتیبة الدینوری معروف به ابن قتبیه. رجوع به ابن قتیبه ابومحمد عبدالله و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مسملة بن قعنب الحارثی. از رجال حدیث و ثقات و از مردم مدینه است. در بصره سکونت جست و به سال 221 ه . ق. بدانجا درگذشت. بخاری از وی 123 و مسلم 70 حدیث آورده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مصعب بن ثابت بن عبدالله بن زبیر. امیر یمامه است. در زمان خلافت مهدی عباسی و هادی ولایت یمامه را یافت و به سال 185 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مطیع بن الاسود الکعبی القرشی العدوی. وی از قریش و مردی شجاع بود. در حیات رسول خدا (ص) متولد شد و در یوم الحرة علیه قریش جنگید. و چون یارانش شکست خوردند در مدینه پنهان شد. سپس به مکه رفت و ساکن شد. ابن زبیر او را به عنوان عامل خود به کوفه فرستاد. مختاربن عبیده وی را اخراج کرد. به مکه بازگشت. و سرانجام به سال 73 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مظعون الجمحی معروف به ابن مظعون. صحابی بدری و از شجعان صاحب رأی و تقدم و از طرف مادر برادر عثمان بن عفان بود. وی به سال 30 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن معاویة بن عبدالله بن جعفربن ابی طالب. از رؤسای طالبیان و شعراء آنان بود. به سال 177 ه . ق. در کوفه خروج کرد و از اطاعت بنی مروان سر باز زد و مردم را به بیعت با خود خواند. مردم کوفه با او بیعت کردند سپس مردم مدائن نیز بیعت خود را اعلام داشتند. عبدالله بن عمر والی کوفه با وی نبرد کرد. اصحاب عبدالله پراکنده شدند. و او به مدائن رفت و جمعی از مردم کوفه بدو پیوستند. عبدالله بیاری آنان بر حلوان و جبال و همدان و ری و اصفهان تسلط یافت و خراج فارس و توابع آن را بدو فرستادند. عبدالله در اصطخر اقامت کرد و ابن هبیره امیر عراق لشکریانی به جنگ او فرستاد عبدالله نخست مقاومت کرد سپس شکست خورد و به شیراز گریخت و از آنجا به هرات شد عامل هرات او را بگرفت و به امر ابومسلم خراسانی به سال 129 ه . ق. به قتل رساند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن معمر الیشکری. امیری شجاع و از والیان عصر مروانی است. و آخرین ولایت او قهستان و نواحی آن بود که از جانب یزیدبن مهلب بدان شغل گماشته شد. مردم آن سامان بر وی شوریدند و او را به سال 98 ه . ق. بکشتند و لشکریانش را متفرق کردند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مغفل المزنی. صحابی و از اصحاب «الشجره» است به مدینه سکونت کرد و سپس به بصره رفت و به سال 57 ه . ق. بدانجا درگذشت. در صحیحین از او 43 حدیث آمده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مقفع. رجوع به ابن مقفع عبدالله و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن منصور ملقب به المستنصر باللهبن الظاهربن الناصر، مکنی به ابو احمد و معروف به المستعصم بالله. رجوع به المستعصم بالله و ابواحمد و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن وهب مولی خزاعه معروف به سیاط. وی از مردم مکه و از مقدمان در صنعت غنا و استاد ابراهیم موصلی بود. به سال 169 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن وهب بن مسلم الفهری، مکنی به ابومحمد. فقیه و از ائمه است. وی دارای فقاهت و عبادت و حدیث بوده. از کتب او است: الموطأ کبیر و صغیر در حدیث. عبدالله حافظ، ثقه و مجتهد بود. به سال 120 ه . ق. به مصر متولد شد و در 197 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن وهب راسبی. از مردم ازد و از ائمهء اباضیه است. رجوع به راسبی عبدالله بن وهب شود. و نیز رجوع به الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن هارون الرشید. رجوع به مأمون عباسی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن هاشم بن محمد عبدالمطلب بن الحسن بن نمی شریف حسینی. از امراء مکه بود. به سال 1105 ه . ق. ولایت مکه را یافت و به سال 1106 ه . ق. شریف سعدبن زید بر او غالب شد و او بدیار روم رفت و تا سال 1113 ه . ق. بدانجا بماند و در این سال بدانجا درگذشت. وی مدت چهار ماه امارت کرد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن هلال بن عامربن صعصعه. جدی جاهلی از نسل میمونه بنت الحارث است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یحیی، مکنی به ابومحمد. رجوع به ابن کناسه شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یحیی الحضرمی. رجوع به طالب الحق عبدالله بن یحیی و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یزیدبن حاتم المهلبی الازدی. وی از جانب ابن عم خود فضل بن روح امارت تونس را یافت و پس از آنکه بدانجا رسید به سال 78 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یزیدبن زید، مکنی به ابوموسی. از بنی خطمة الاوسی انصاری است. از اصحاب علی بن ابی طالب بود و در جنگ های حدیبیه و جمل و صفین شرکت کرد. ابن زبیر او را ولایت مکه و سپس امارت کوفه داد در حدود سال 70 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یزید المعافری الافریقی، مکنی به ابوعبدالرحمان. تابعی و از فضلاء بوده. در فتح اندلس با موسی بن نصیر شرکت کرد. و در قیروان سکونت جست و خانه و مسجدی در آنجا بنا کرد. وی به سال 100 ه . ق. به قیروان درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یعقوب المنصوربن یوسف بن عبدالمؤمن ملقب به العادل فی احکام الله. از ملوک دولت موحدین مراکش بود. به سال 621 ه . ق. در مرسیه با وی بیعت کردند و در اواخر همان سال در مراکش خطبه به نام او خوانده شد و سرانجام به سال 624 ه . ق. به مرض خناق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یوسف بن الحافظ لدین الله العلوی الفاطمی معروف به العاضد لدین الله. از ملوک دولت فاطمیهء مصر و مغرب بود. به سال 555 ه . ق. پس از مرگ الفائز به خلافت رسید. در زمان خلافت وی سلطان صلاح الدین قوت یافت و خطبهء عاضد را ترک کرد. او به نام المستضی ء بالله عباسی خطبه خواند در این هنگام عاضد در مرض مرگ بود و کسی او را از این آگاه نکرد. وی به سال 543 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یوسف بن عبدالله بن یوسف بن هشام ملقب به جمال الدین، مکنی به ابومحمد. رجوع به ابن هشام جمال الدین عبدالله و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یوسف بن محمد ملقب به جمال الدین و معروف به الزیلعی. فقیه و عالم بحدیث بود. اصل او از مردم زیلع و به سال 762 ه . ق. به قاهره درگذشت. او راست: تخریج احادیث الهدایه در مذهب حنفی. تخریج احادیث الکشاف. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یوسف بن محمد الجوینی. از علماء تفسیر و لغت و فقه بود. وی از مردم جوین از نواحی نیشابور است او راست: تفسیر کبیر. التبصرة و التذکرة در فقه. الجمع و الفرق در فقه شافعی و او را رسائلی است از جمله اثبات الاستواء. وی به سال 438 ه . ق. به نیشابور درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالله.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) بلیانی بن ضیاءالدین مسعود بلیانی کازرونی فارسی. از اولاد شیخ ابوعلی دقاق است. به سال 673 ه . ق. درگذشت. از اشعار اوست:
تا حق بدو چشم سر نبینم هرگز
از پای طلب می ننشینم هرگز
گویند که حق به چشم سر نتوان دید
آن ایشانند و من چنینم هرگز.
(مجمع الفصحاء ج 1 ص 338).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مشیز شهرستان سیرجان. واقع در 6هزارگزی شمال باختری مشیز و 20هزارگزی خاور راه مالرو کبوترخان مشیز. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و 193 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات و حبوبات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان آباده. واقع در 1500گزی شمال باختر آباده و شوسهء شیراز به اصفهان ناحیه ای است جلگه ای و معتدل. 200 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، انگور و جالیزکاری است اهالی به کشاورزی و باغبانی اشتغال دارند. از صنایع دستی آنجا گیوه بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور و 12هزارگزی جنوب نیشابور. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل است. و 24 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان گرمخان بخش حومهء شهرستان بجنورد. واقع در 15هزارگزی شمال خاوری بجنورد و چهارهزارگزی جنوب راه شوسهء بجنورد به نجف آباد. ناحیه ای است واقع در جلگه. معتدل و 387 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولاتش غلات، بنشن است. اهالی به کشاورزی و مالداری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگهء بخش فدیشه شهرستان نیشابور. واقع در هیجده هزارگزی شمال فدیشه. ناحیه ای است جلگه ای معتدل و 368 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات است. اهالی به کشاورزی و کرباس بافی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری نیشابور. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل. 761 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات است. اهالی به کشاورزی و مالداری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. مزار خواجه ریحان و مزارع سیدآباد و خلیل آباد در شمال این ده واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پاریز بخش مرکزی شهرستان سیرجان. واقع در 65هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد، سر راه مالرو روچون - پاریز. 12 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است جزء دهستان قهاب صرصر بخش صیدآباد شهرستان دامغان. واقع در 12هزارگزی جنوب باختری صیدآباد و یک هزارگزی شمال ایستگاه امروان. جلگهء و هوای آن معتدل است. 500 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، پسته، انگور، پنبه و حبوبات است. شغل اهالی زراعت است صنایع دستی آنها کرباس بافی است. راه فرعی آن از شوسه منشعب میگردد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دامنکوه بخش حومهء شهرستان دامغان. واقع در چهل هزارگزی جنوب شوسه. 36 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است جزء دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل. واقع در 12هزارگزی شمال آمل و واقع در دشت. هوای آن معتدل و مرطوب و مالاریائی است. 320 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هراز تأمین میشود. محصولاتش برنج، کنف، صیفی، نیشکر است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است جزء دهستان ناتل رستاق بخش نور شهرستان آمل. واقع در 16هزارگزی جنوب خاوری شوسه و ده هزارگزی جنوب شوسهء کناردشت. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی است. 300 تن سکنه دارد. آب آن از وازرود تأمین میشود. محصولاتش برنج و غلات، و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء شهرستان شهسوار. واقع در یک هزارگزی خاور شهسوار کنار شوسهء شهسوار به چالوس. جلگه. آب و هوای آن معتدل، مرطوب مالاریایی است. 163 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء چشمه کیله تأمین میشود. محصولاتش برنج، مرکبات، سبزیجات و صیفی است شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه. واقع در 3 هزارگزی شمال ساوه و 5 هزارگزی سر راه عمومی ساوه - زرند. ناحیه ای است جلگه ای هوای آن معتدل است. 273 تن سکنه دارد. محصولات آن غلات، انار و انجیر است. آب آن از قنات تأمین میشود. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی گلیم و جاجیم بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. واقع در 14هزارگزی شمال باختر و یک هزارگزی راه عمومی و ایستگاه تپه سفید. واقع در جلگه، هوای آن معتدل است. 77 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، صیفی و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و تا 2هزارگزی رباط ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران. واقع در 18هزارگزی جنوب ورامین و 3هزارگزی راه حاجی آباد سالاری. ناحیه ای است جلگه ای و هوای آن معتدل است. 115 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و محصولات آن غلات و صیفی است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 37هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی. هوای آن معتدل و مالاریائی است. 41 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان ملایعقوب بخش مرکزی شهرستان سراب. واقع در 22هزارگزی جنوب خاوری سراب و 14هزارگزی شوسهء سراب و اردبیل. ناحیه ای است جلگه ای و هوای آن معتدل است. 199 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4 و 5).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 17هزاروپانصد گزی شمال خاوری مهاباد و 7هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی. هوای آن معتدل است. 26 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن توتون، غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرخه بخش مرکزی شهرستان سمنان. واقع در 56هزارگزی باختر سمنان. 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 35هزاروپانصد گزی شمال خاوری بوکان و 28هزاروپانصد گزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است جلگه ای و هوای آن معتدل و مالاریایی است. 130 تن سکنه دارد. آب آن از زرینه رود تأمین میشود. محصولات آن غلات حبوبات، چغندر، توتون است. شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

عبداللهآباد.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی از دهستان افتر پشت کوه بخش فیروز کوه شهرستان دماوند. واقع در 60000 گزی جنوب فیروز کوه و 7000گزی شمال راه شوسهء گرمسار به سمنان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و 179 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصولات آن غلات، میوه جات، زردآلو و توت است. شغل اهالی زراعت و زغال و هیزم کشی به گرمسار است. صنایع دستی کرباس بافی است. قلعه خرابه ای از آثار قدیمی دارد. راه مالرو دارد. مزرعهء آب برجستهء علیا و سفلی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبداللهآباد اجاق.

[عَ دُلْ لا دِ اُ] (اِخ)دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. واقع در 18هزارگزی جنوب ری و 5هزارگزی خاور راه قم به تهران. ناحیه ای است جلگه ای هوای آن معتدل است. 151 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن صیفی، چغندر قند است شغل مردمش زراعت است. راه مالرو دارد از طریق کهریز و قلعهء نوچمن زمین ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبداللهآباد خانم.

[عَ دُلْ لا نُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان عزیزآباد بخش فهرج شهرستان بم. واقع در 20هزارگزی باختر فهرج و 2هزارگزی شوسهء زاهدان بم. 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبداللهآباد فرمانفرما.

[عَ دُلْ لا دِ فَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. واقع در 8هزارگزی شمال باختر ری و 2هزارگزی راه شوسهء رباط کریم. ناحیه ای است جلگه ای هوای آن معتدل است. 165 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، صیفی، چغندرقند است. شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبداللهآباد گردنه.

[عَ دُلْ لا گَ دَ نَ](اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. واقع در 20هزارگزی جنوب باختر ری و 2هزارگزی باختر راه قم. ناحیه ای است جلگه ای و هوای آن معتدل است. 132 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن صیفی، چغندرقند است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبداللهآبادلکز.

[عَ دُلْ لا دِ لَ کِ] (اِخ)دهی است از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 20هزارگزی شمال باختری بوکان و 3هزاروپانصد گزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریایی است. 89 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء تاتالو تأمین میشود. محصولات آن غلات، توتون، حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عبداللهخانی.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. واقع در 27هزارگزی باختر ساردوئیه و 9هزارگزی شمال راه مالرو بافت - ساردوئیه. 4 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبدالله صمدیه.

[عَ دُلْ لا صَ مَ یَ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان بم. واقع در 27هزارگزی جنوب خاوری راین کنار شوسهء جیرفت - بم، 2 خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبدالله گیو.

[عَ دُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور. واقع در 12هزارگزی جنوب باختری چگنه بالا. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل. 168 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش، غلات است. اهالی به کشاورزی و کرباس بافی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدالله مسعود.

[عَ دُلْ لا مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 56000 گزی شمال باختر آوج و 48000گزی راه عمومی، ناحیه ای است واقع در کوهپایه، سردسیر و 321 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار تأمین میشود، محصولات آن غلات، نخود و عسل است و شغل اهالی زراعت است، صنایع دستی قالی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عبداللهی بالا.

[عَ دُلْ لاه یِ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در هشت هزارگزی شمال خاور فهلیان کنار شوسهء کازرون به بهبهان. ناحیه ای است واقع در دامنه. گرمسیر و مالاریایی است 119 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه فهلیان و چشمه تأمین میشود محصولاتش: غلات، برنج، حبوبات است اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عبداللهی پائین.

[عَ دُلْ لاه یِ] (اِخ)دهی است از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. واقع در هشت هزارگزی شمال خاور فهلیان کنار شوسهء کازرون به بهبهان. ناحیه ای است واقع در دامنه. گرمسیر و مالاریایی است 244 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانهء فهلیان تأمین میشود. محصولاتش: غلات، برنج، حبوبات است. اهالی به کشاروزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عبداللهی شرف الدین.

[عَ دُلْ لا یِ شَ رَ فِدْ دی] (اِخ) دهی است از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. واقع در 9هزارگزی شمال باختری فهلیان کنار شوسهء کازرون به بهبهان. ناحیه ای است در دامنه گرمسیر و مالاریایی. 100 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء فهلیان تأمین میشود. محصولاتش غلات، برنج و حبوبات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عبدالمجید.

[عَ دُلْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 40هزارگزی شمال باختری فریمان. جلگه ای و گرمسیر است. 259 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدالمجید.

[عَ دُلْ مَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن محمد القیسی الهروی. قاضی بلاد روم و ثقه بود. در ماوراء النهر فقه آموخت و در بغداد و بصره و همدان و بلاد روم تدریس کرد. وی به سال 534 ه . ق. به دمشق شد و به سال 537 ه . ق. به قیساریه درگذشت. او را کتبی است در فروع و اصول. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمجید.

[عَ دُلْ مَ] (اِخ) ابن عبدون الفهری، مکنی به ابومحمد. رجوع به عبدون ابومحمد عبدالمجید و الاعلام زرکلی شود.

عبدالمجید.

[عَ دُلْ مَ] (اِخ) ابن علی المنالی الزیادی الحسنی الادریسی. مردی فاضل بود و او را نظم و مؤلفاتی است. از اوست: بلوغ المرام بالرحلة الی بیت الله الحرام. وی به سال 1163 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمجید.

[عَ دُلْ مَ] (اِخ) ابن محمد بن المستنصر بالله العبیدی ملقب به الحافظ لدین الله. از خلفاء فاطمیهء مصر است. به سال 467 ه . ق. به عسقلان متولد و به سال 524 ه . ق. بر دیار مصر تسلط یافت و به سال 544 ه . ق. به مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمحسن.

[عَ دُلْ مُ سِ] (اِخ) ابن حمود التنوخی الحلبی. ادیب و شاعر و کاتب و وزیر عزالدین آپبک صاحب صرخد بود. از تألیفات اوست: مفتاح الافراح فی امتداح الراح. الاخبار و النوادر. دیوان شعر و دیوان ترسل. وی به سال 570 ه . ق. متولد و در 643 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمحسن.

[عَ دُلْ مُ سِ] (اِخ) ابن علی الاشیقری. فقیه حنبلی بود. وی در زبیر نزدیکی بصره تصدی افتاء یافت. از مردم اشیقر از قرای وشم است. او را تألیفی است. وی به سال 1187 ه . ق. به بیماری طاعون درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمحسن.

[عَ دُلْ مُ سِ] (اِخ) ابن محمد بن احمد الصوری. شاعر و در الفاظ او رقتی است و معانی نکو دارد. او را دیوان شعری است. به سال 419 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدال محمد.

[عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان. واقع در 29هزارگزی باختر صحنه و 15هزارگزی باختر راه شوسهء کرمانشاهان به سنقر. ناحیه ای است کوهستانی و 315 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و توتون است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عبدالمسیح.

[عَ دُلْ مَ] (اِخ) ابن عسلة الشیبانی. شاعری جاهلی است. صاحب مفضلیات قطعاتی از اشعار او را انتخاب کرده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمطلب.

[عَ دُلْ مُطْ طَ لِ] (اِخ) ابن حسن بن ابی نمی شریف حسنی. از امراء مکه و مردی شجاع، عاقل و جوانمرد بود در زمان پدر خود بکارهای مکه پرداخت و بعد از مرگ پدر نیز مدت کمی امارت آنجا را داشت و به سال 1010 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمطلب.

[عَ دُلْ مُطْ طَ لِ] (اِخ) ابن ربیعة بن الحارث بن عبدالمطلب بن هاشم. صحابی و ساکن مدینه بود. در خلافت عمر به شام رفت و به سال 620 ه . ق. به دمشق درگذشت. از او در صحیحین دو حدیث نقل شده است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمطلب.

[عَ دُلْ مُطْ طَ لِ] (اِخ) ابن غالب بن مساعد الحسنی. از امراء مکه و مولد و وفات او بدانجا است. به سال 1243 ه . ق. امارت مکه یافت و پس از 5 ماه معزول شد و به شرق و آستانه رفت و تا سال 1267 ه . ق. بدانجا بود. سپس به امارت مکه رسید و تا سال 1272 ه . ق. در آن شغل باقی ماند و چون در مکه بر سر منع برده فروشی فتنه پدید آمد حکومت ترک او را معزول کرد. مجدداً وی به آستانه رفت و تا سال 1297 ه . ق. بدانجا بماند سپس دیگر بار حکومت ترک وی را به امارت مکه فرستاد و تا سال 1299 ه . ق. امارت کرد. تولد او به سال 1209 ه . ق. بود و در حدود سال 1300 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمطلب.

[عَ دُلْ مُطْ طَ لِ] (اِخ) ابن فضل الهاشمی الحلبی. فقیه حنفی است. او راست: شرح الجامع الکبیر در فقه. وی به سال 616 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمطلب.

[عَ دُلْ مُطْ طَ لِ] (اِخ) ابن هاشم بن عبدمناف، مکنی به ابوالحارث. بزرگ قریش در زمان جاهلیت و از بزرگان عرب بود. وی مردی عظیم الشأن و رفیع منزلت و متصف به اوصاف حمیده و مشتهر به افعال پسندیده بود. فصیح اللسان، حاضرالقلب بود. وی جد پدری حضرت رسول و علی بن ابی طالب است. قوم قریش ریاست و تقدم او را قبول و به وجودش افتخار و مباهات مینمودند. در روضة الصفاست که چون عبدالمطلب متولد شد مویهای سفید بر سر داشت بدین جهت او را شیبه خواندند و بعد از آنکه به سن رشد رسید و به کثرت محامد موصوف گشت شیبة الحمدش خواندند. بعضی از اعاظم گویند که پس از درگذشت هاشم پدر عبدالمطلب مطلب بن عبدمناف برادر هاشم از پریشان حالی برادرزادهء خود آگاه شد به مدینه رفت و شیبة الحمد را با خود به مکه برد و در اثناء راه هر کس از مطلب میپرسید که شیبة الحمد را با تو چه نسبت است میگفت «عبدی» و بدانجهت اسم عبدالمطلب بر شیبة الحمد بماند و وجوه دیگری نیز گفته اند. پس از فوت مطلب بن مناف ریاست قریش به عبدالمطلب رسید و کلیددار خانهء کعبه شد و منصب پرده داری را نیز بعهده گرفت و اهالی مسجد الحرام وی را بزرگ و مکرم میداشتند و در حوادث بدو متوسل میشدند. از جمله آثار عبدالمطلب حفر چاه زمزم است. عبدالمطلب نذر کرد که هرگاه خدای متعال بدو ده پسر کرامت کند یکی از آن جمله را به سنت جدش ابراهیم قربان کند. خدای حاجتش برآورد او را بیش از ده پسر عنایت کرد به نامهای حارث، ابوطالب، زبیر، حمزه، ابولهب، غیداق، مقوم، ضرار، عباس، قشم، عبدالکعبه، حجل، عبدالله. عبدالمطلب بر آن شد که نذرش ادا کند قرعه به نام عبدالله پدر حضرت رسول افتاد و چون خواست او را قربان کند خویشان مادری او ممانعت کردند. عبدالمطلب واقعه را به سجام کاهنه بگفت سجام گفت دیت در میان شما چند است گفت ده شتر. بدستور او میان عبدالله و ده شتر قرعه زدند و همین طور ده ده قرعه زدند تا به صد شتر رسید و عبدالله از ذبح نجات یافت. عبدالمطلب را شش دختر نیز بود. به نامهای صفیه، عاتکه، بیضاء، بره، میمه، اروی. در تعداد و نام فرزندان عبدالمطلب اختلاف است. (از حبیب السیر ج1 صص286 - 288) (از الاعلام زرکلی) (از صبح الاعشی ج1 ص358).

عبدالمعطی.

[عَ دُلْ مُ] (اِخ) ابن حسن بن عبدالله باکثیر المکی الحضرمی. وی عارف به تفسیر و حدیث بود به سال 905 ه . ق. به مکه متولد شد و به سال 989 ه . ق. به احمدآباد هند درگذشت. از تصانیف او است: اسماء رجال البخاری که مجلدی ضخیم از آن نوشت و به اتمام نرسید او را نظم بسیاری است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمعطی.

[عَ دُلْ مُ] (اِخ) ابن محی الدین الخلیلی. فقیه شافعی است. مولد وی به فلسطین بود و در قدس سکونت جست و تولی افتاء مذهب شافعی را یافت و به سال 1154 ه . ق. درگذشت. او راست: مجموعهء فتاوی و رسائل و او را نظمی است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالملک بن شهید القرطبی، مکنی به ابومروان و ملقب به ابن شهید. رجوع به ابن شهید ابوعامر و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن احمدبن یوسف بن احمد الجذامی. از بنی هود و از امراء دولت هودیه در سرقسطة اندلس بود. پس از مرگ پدر به سال 503 ه . ق. ولایت سرقسطة را یافت و مدتی در آن سمت بود. سپس به سال 512 ه . ق. الفونس ششم پادشاه اراغون بر او غالب شد و عبدالملک به قلعه ای به نام روطه پناه برد و تا سال 513 ه . ق. که درگذشت در آنجا بماند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن الشریف محمد بن علی العلوی، مکنی به ابومروان. از ملوک دولت اشراف علویین در مغرب اقصی است به سال 1140 ه . ق. به فاس با وی بیعت کردند و او به مکناسه رفت و در آنجا یاران وی برادر او احمد ذهبی را دستگیر کرده بودند عبدالملک او را بند نهاد و به سجلماسه فرستاد پیروان ذهبی بر خلع او اتفاق کردند عبدالملک بدانست و بفاس رفت. ذهبی بازگشت و با مردم فاس جنگ کرد تا آنکه عبدالملک را به وی تسلیم کردند ذهبی او را به مکناسه آورد و بفرمود تا او را به سال 1141 ه . ق. خفه کردند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن جمال العصامی الاسفرایینی. از بزرگان علماء عربیت است. او راست: الحاشیة علی شرح الکافیة. الاطول (عارض به المطول). بلوغ الارب من کلام العرب. الکافی فی العروض و القوافی. شرح ایساغوجی التسهیل فی العروض. رسالة فی تحریم الدخان و جز آن از شروح و حواشی. وی به سال 978 ه . ق. به مکه متولد شد و در 1037 ه . ق. به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن حبیب بن سلیمان بن هارون السلمی، مکنی به ابومروان. رجوع به ابن حبیب ابومروان و الاعلام زرکلی شود.

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن حسین بن عبدالملک المکی العصامی. مورخ و از مردم مکه است. به مکه متولد شد و هم در آنجا درگذشت. او راست: سمط النجوم. العوالی فی انباء الاوائل و التوالی. وی به سال 1049 ه . ق. متولد شد و در 1111 ه . ق. به مکه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن دثار الباهلی. از اشراف و شجعان عرب است. در جنگهای اشرس بن عبدالله با مردم سمرقند و ماوراءالنهر حاضر بود و در یکی از همان وقایع به سال 110 ه . ق. کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن زهربن عبدالملک بن محمد بن مروان بن زهر. رجوع به ابن زهر چند تن از دانشمندان خاندان اندلسی شود. و نیز رجوع شود به الاعلام زرکلی.

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن زیدان بن احمد المنصور السعدی. از ملوک دولت اشراف سعدیین مراکش است. پس از مرگ پدرش به سال 1037 ه . ق. با وی به خلافت بیعت کردند. برادرانش ولید و احمد بر او شوریدند و سرانجام یکی از مردم مراکش به تحریک ولید وی را به سال 1040 ه . ق. بکشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن صالح بن علی بن عبدالله بن عباس. امیری از بنی عباس بود. به سال 169 ه . ق. الهادی وی را امارت موصل داد. و به سال 171 ه . ق. رشید او را عزل کرد سپس او را والی مدینه و طائف کرد. در این هنگام رشید را خبر دادند که عبدالملک طالب خلافت است رشید او را به بغداد زندانی کرد. پس از مرگ رشید امین او را از زندان آزاد کرد و به سال 196 ه . ق. ولایت جزیره و شام را بدو داد و تا سال 196 ه . ق. که درگذشت در رقه بود. عبدالملک مردی سخت فصیح و خطیب و بامهابت و صلابت بود. چون رشید عبدالملک را ولایت مدینه داد یحیی بن خالد برمکی را پرسیدند چگونه رشید یحیی را از بین عمال خویش برگزید. گفت خواست تا بر قریش ببالد و به آنان بیاموزد که در بنی عباس همچون عبدالملک مردی است و این توصیف تحریضی است علیه عبدالملک. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن عبدالسلام بن عبدالحفیظ بن دعسین الاموی القرشی. وی از ائمهء یمن و عالم به کتاب و سنت و مطلع به تاریخ و ادب بود. از تصنیفات اوست: منحة الملک الوهاب بشرح ملحة الاعراب. قرة العین بمعرفة بنی دعسین، و او را نظمی است. وی به سال 952 ه . ق. متولد شد و در 1006 ه . ق. به یمن درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن جریح، مکنی به ابوالولید. رجوع به ابن جریح ابوخالد عبدالملک و الاعلام زرکلی شود.

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن عبدالعزیز السلولی. از شعراء و فصحائی است که به خلفا نپیوست و امرا را مدح نگفت. وی در حدود سال 100 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن امیة بن یزیدبن ابی حوثرة، مکنی به ابومروان. از وزراء دولت اموی اندلس بود. منصب وزارت و کتابت امیر محمد بن عبدالرحمان و منذربن محمد را یافت و در عهد عبدالله بن محمد وزارت و فرماندهی سپاه بعهدهء او محول گشت و در حالی که فرماندهی سپاهیان خود را بعهده داشت مظرف بن عبدالله در دو میلی اشبیلیه به سال 282 ه . ق. وی را بکشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن یوسف بن جوینی ملقب به امام الحرمین. رجوع به ابوالمعالی جوینی عبدالملک و امام الحرمین شود.

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن عمر بن مروان بن الحکم. قعید و فارس آل مروان بود. وی به سال 140 ه . ق. از مصر به اندلس شد و ولایت اشبیلیه را یافت. از یاوران عبدالرحمان الداخل بود. عبدالرحمان وی را نصیبی فراوان بخشید و دختر خویش کثرة را به پسر او هشام بزنی داد و فرزندان او را وزیر خود کرد. وی در حدود سال 160 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن قریب بن علی بن اصمع الباهلی، مکنی به ابوسعید و معروف به اصمعی. رجوع به اصمعی و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن قطن الفهری. امیر اندلس بود. به سال 114 ه . ق. پس از قتل عبدالرحمان غافقی ولایت اندلس را یافت و شهرهائی را که از جمله آنها جلیقیه (در شمال شرقی اندلس) است فتح کرد. به سال 117 ه . ق. ابن الحبحاب امیر افریقیه او را معزول ساخت و بجای او عقبة بن حجاج را گماشت لکن عبدالملک نپذیرفت تا آنکه به سال 123 ه . ق. عقبة درگذشت و مردم اندلس او را به امیری خود برگزیدند. وی نیز کار اندلس را منظم کرده در این هنگام بلج بن بشر به میهمانی بر او وارد شد عبدالملک او را اکرام کرد و پس از ماندن او ترسید و از او خواست تا آنجا را ترک گوید بلج و یاران او بر وی بشوریدند و او را بکشتند (123 ه . ق.). مولد او به سال 33 ه . ق. بود. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم النیشابوری، مکنی به ابوسعید. واعظ و از علماء نیشابور بود از تألیفات او است: شرف المصطفی در هشت جزء. وی به سال 406 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل، مکنی به ابومنصور و معروف به ثعالبی. رجوع به ثعالبی و الاعلام زرکلی شود.

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن محمد بن عدی الجرجانی الاسترآبادی، مکنی به ابونعیم. فقیه، حافظ حدیث و از مردم استرآباد بود. از تصنیفات او است: کتاب الضعفاء فی رجال الحدیث در ده جزء. وی به سال 242 ه . ق. متولد شد و در 323 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن محمد بن عطیة السعدی. از مردم سعدهوازن است. مروان بن محمد او را با چهارهزار سوار به جنگ ابوحمزه و طالب الحق فرستاد. عبدالملک ابوحمزه را در وادی القری از اعمال مدینه بدید و بکشت و سپاهیانش را پراکنده ساخت سپس قصد یمن کرد و به سر وقت طالب الحق که در یمن با وی به خلافت بیعت کرده بودند رفت. وی طالب الحق را بکشت و سر او را به شام فرستاد و خود به صنعاء رفت و در آنجا اقامت گزید. مروان بدو نوشت که فوراً بازگردد و با مردم حج کند. عبدالملک سپاهیان خود را در صنعاء گذارد و با عده اندک براه افتاد در راه جمعی از بنی مراد بدو رسیدند و او را به سال 130 ه . ق. بکشتند. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن محمد شیخ بن القائم بامرالله، مکنی به ابومروان ملقب به المعتصم السعدی. رجوع به ابن زهر و الاعلام زرکلی شود.

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن مروان الحکم الاموی. به سال 20 ه . ق. متولد شد. وی از بزرگان خلفای اموی است. پس از مرگ پدر به سال 65 ه . ق. به خلافت رسید عمروبن سعد را که در زمان خلافت پدرش مروان حاکم دمشق بود به نیابت خود برگزید و خود بقصد نبرد با مصعب متوجه عراق عرب شد. عمرو در غیاب او داعیهء خلافت و استقلال کرد عبدالملک در اثناء راه از این امر آگاه شد دفع دشمن خانگی اولی دید بازگشت عمرو در دمشق متحصن گردید. عبدالملک او را محاصره کرد پس از گذشت چهارماه به مصالحه انجامید بر این موجب که عبدالملک به امامت پردازد و عمرو ضبط اموال دیوانی را بعهده گیرد. سرانجام به سال 68 - 69 ه . ق. عمرو به دست عبدالملک به قتل رسید و با فراغت خاطر به سال 71 ه . ق. لشکریان فراهم و به عراق عرب سپس به کوفه رفت و با لشکریان مصعب در نواحی قرقیا نبرد کرد و سرانجام مصعب به قتل رسید و سرش را نزد عبدالملک بردند. و بدین ترتیب عراق عرب به تصرف عبدالملک درآمد. وی مملکت فارس و اهواز و عراق عجم را نیز تسخیر کرد. در عصر او دیوانهائی از فارسی و رومی به عربی ترجمه شد. وی نخستین کسی است که در اسلام به دینار سکه زد و پیش از وی عمر بن خطاب درهم ها را سکه زده بود. عبدالملک به حزم شهرت داشت چنانکه معاویه به حکم. در حدیث و شعر وارد بود. وی به سال 86 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (از حبیب السیر ج 2 صص 147 - 148).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن مهلب بن ابی صفرة الازدی. از شجعان عرب و اشراف بود. با برادرش یزید بر بنی مروان خروج کرد. سرانجام با برادرش مفضل به سال 102 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن نوح بن نصربن احمد السامانی، مکنی به ابوالفوارس. پس از مرگ نوح پسر ارشدش امیر رشید عبدالملک به امیری رسید و او پس از جلوس، ابومنصور محمد بن عزیر را به وزارت خویش برداشت و ابوسعید بکربن مالک فرغانی را که پدرش بجای ابوعلی چغانی نامزد سپهسالاری خراسان کرده بود در آن مقام ابقاء نمود. ابوعلی چغانی که از عزل خود سخت ناراضی بود موفق شد که به دستیاری آل بویه از طرف مطیع خلیفهء عباسی فرمان ایالت خراسان را بگیرد و مدعی بوسعید گردد. ابوعلی چغانی و رکن الدوله و حسن فیروزان به گرگان حمله بردند و تا جاجرم خراسان پیش آمدند لیکن حریف اردوی سامانی نشدند و منهزماً به طبرستان برگشتند و از آنجا به ری آمدند و کمی بعد یعنی در رجب سال 344 ه . ق. ابوعلی چغانی در وبای عمومی ری مرد. و سامانیان از جانب او خلاص یافتند. ابوسعید برای آنکه از طریقی دیگر مزاحم رکن الدوله شود سپاهی گران به سرداری محمد بن ماکان از راه بیابان بفتح اصفهان که سپرده به مؤیدالدوله بود روانه نمود و محمد مؤیدالدوله را شکست داد. اصفهان را فتح کرد و بر اموال و عیال رکن الدوله دست یافت و رکن الدوله وزیر خود ابوالفضل بن العمید را به اصفهان فرستاد و ابن العمید محمد بن ماکان را دستگیر ساخت و سپاهیان او را منهزم و پراکنده کرد عاقبت رکن الدوله و ابوسعید صلح نمودند و قرار شد رکن الدوله بر جمیع بلاد جبل و ری مسلط بماند و در عوض هر سال 200هزار دینار به بخارا پیش عبدالملک سامانی بفرستد. بعد از ختم غائلهء خراسان و ری ابوسعید به بخارا احضار شد چه جمعی از سپاهیان ترک از او خشنود نبودند و بهمین جهت او را ترک گفته و بشکایت پیش عبدالملک آمدند و از بدرفتاریهای او گله کردند. عبدالملک هم امر به قتل او داد البتکین حاجب او را در سال 345 ه . ق. بر در سرای عبدالملک بر زمین زد و کشت و متعاقب آن محمد بن عزیز نیز از وزارت به زندان افتاد و مقام او نصیب ابوجعفر احمدبن حسین عتبی گردید. و سپهسالاری خراسان هم بکفایت ابوالحسن محمد بن ابراهیم بن سیمجور سپرده شد. وزارت عتبی و سپهسالاری ابوالحسن سیمجور هیچکدام طولی نکشید چه عتبی را عبدالملک در 348 ه . ق. بر اثر اسراف او در خرج و بدگوئیهای مردم، از وزارت برداشت و ابوالحسن سیمجور را هم در 349 ه . ق. به علت تعدی و اجحاف به اهل خراسان معزول نمود و ابومنصور محمد بن عبدالرزاق طوسی را به سپهسالاری آن کشور برگزید. وزیر و سپهسالار جدید را نیز ساعیان و متنفذین درباری در کارهای خود آسوده نگذاشتند. مخصوصاً البتکین حاجب سالار عبدالملک که قدرتی فوق العاده یافته بود با ابوعلی محمد بن محمد بلعمی پسر بلعمی اول اتفاق کرد تا خود مقام ابومنصور را بگیرد و بلعمی وزارت عبدالملک را. بالاخره هم همین توطئه به نتیجه رسید و ابوعلی بلعمی به وزارت عبدالملک و البتکین در سال 349 ه . ق. به سپهسالاری خراسان اختیار شدند و جمیع کارهای کشوری و لشکری عبدالملک در دست این دو تن همدست افتاد. امیر رشید عبدالملک در یازدهم شوال سال 350 ه . ق. در ضمن گوی بازی از اسب بزمین افتاد و هلاک شد. (حبیب السیر ج 2 صص363 - 369) (تاریخ دیالمه و غزنویان صص152-185).

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ابن هشام بن ایوب الحمیری المعافری. رجوع به ابن هشام عبدالملک و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالملک.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) ولی العبلات از مولدین بربر و از مغنیان مشهور صدر اسلام و از حاذق ترین آنان در صنعت غناست. وی به مکه سکونت گزید. از جهت جمالی که داشت الغریض میگفتند. وی به سال 59 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالملکی.

[عَ دُلْ مَ لِ] (ص نسبی)نسبت است به عبدالملک العبد الملکی پسر دختر عماربن رجاء استرابادی متوفی به سال 350 ه . ق. (از اللباب ج2 ص113).

عبدالملکی.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی کرمانشاهان، واقع در 68هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و سه هزارگزی باختری راه شوسهء سنندج در دامنه ای و سردسیر است و 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عبدالملکی.

[عَ دُلْ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند واقع در 29 هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند. کنار رودخانهء تویسرکان واقع در جلگه و سردسیر و مالاریایی است و 479 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه تأمین میشود محصول آن: غلات دیمی، حبوبات، توتون است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد در فصل خشکی ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

عبدالمناف.

[عَ دُلْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان نمارستاق بخش نور شهرستان آمل واقع در 47هزارگزی جنوب باختری آمل و 11هزارگزی باختر شوسهء آمل به لاریجان. کوهستانی و سردسیر است و 70 تن سکنه دارد. زبان آنها مازندرانی فارسی است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. زیارتگاهی بنام عبدالمناف که بنای آن قدیمی است در این ده واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عبدالمنعم.

[عَ دُلْ مُ عِ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن ابی بکربن عبدالمؤمن القرشی العبدری معروف به ابن النطرونی. رجوع به ابن النطرونی و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالمنعم.

[عَ دُلْ مُ عِ] (اِخ) ابن عبیداللهبن غلبون. وی عالم به قرآات بود و در آن کتابی به نام الارشاد نوشته است. وی به سال 389 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمنعم.

[عَ دُلْ مُ عِ] (اِخ) ابن عمر بن عبدالله الجیانی الغسانی الاندلسی، مکنی به ابوالفضل. وی طبیب، شاعر، ادیب و متصوف بود. به سال 531 ه . ق. به وادی آش(1) اندلس متولد شد. سپس به بغداد رفت و در دمشق اقامت گزید و به سال 602 ه . ق. بدانجا درگذشت. وی مورد اکرام و احترام سلطان صلاح الدین بود و عبدالمنعم او را در قصائد خویش فراوان ستوده است. مشهورترین قصائد وی مدیحات است. او راست: روضة المآثر و المفاخر فی خصائص الملک الناصر. منادح الممادح و دیوان که حاوی انواع شعر است. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به جیان شود.
(1) - Guadix.

عبدالمؤمن.

[عَ دُلْ مُءْ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان واقع در 42هزارگزی شمال باختری قصبهء کبودرآهنگ و 9هزارگزی باختر راه فرعی قافله رو همدان به زنجان. ناحیه ای است دره و ماهور و هوای آن سردسیر است. 530 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، دیم، انگور و مختصر میوه است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. تابستان از طریق شیرین سو - قادرآباد بدانجا اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عبدالمؤمن.

[عَ دُلْ مُءْ مِ] (اِخ) ابن خطیب عبدالحق بن شمائل البغدادی الحنبلی. از دانشمندان بغداد بود. او راست: معجم فی رجال الحدیث. شرح المحرر در شش جزو و او را نظمی است. وی به سال 658 ه . ق. متولد شد و در 739 ه . ق. بدانجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالمؤمن.

[عَ دُلْ مُءْ مِ] (اِخ) ابن خلف الدمیاطی، مکنی به ابومحمد و ملقب به شرف الدین. وی حافظ حدیث و از اکابر شافعین است. به سال 613 ه . ق. به دمیاط متولد شد و به سال 705 ه . ق. به مرگ مفاجاة به قاهره درگذشت. از کتب اوست: معجم که حاوی 1300 تن از شیوخ اوست. کشف المغطی قی تبیین الصلاة الوسطی. المتجر الرابع فی ثواب العمل الصالح. قبائل الخزرج. العقدالمثمن فی من اسمه عبدالمؤمن. مختصر السیرة. النبویة. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به دمیاطی شود.

عبدالمؤمن.

[عَ دُلْ مُءْ مِ] (اِخ) ابن علی الکومی. وی مؤسس دولت مؤمنیه بمغرب و افریقا و تونس است. نسبت او به کومیه از قبائل بربر است و نسبتش به قیس عیلان بن مضر از عدنان منتهی میشود. به سال 487 ه . ق. به شهر «تاجرة» نزدیک تلمسان متولد شد و بدانجا نشأت یافت. پدر وی فخار بود. عبدالمؤمن در سفر حج با محمد بن تومرت ملاقات کرد و بین آنان مصادقتی برقرار شد تا آنجا که عبدالمؤمن فرماندهی لشکریان ابن تومرت را یافت. پس از مرگ ابن تومرت اصحابش عبدالمؤمن را به خلافت برگزیدند و سرانجام به سال 524 ه . ق. به مراکش با او به خلافت بیعت کردند و لقب امیرالمؤمنین یافت. وی مردی عاقل، دوراندیش، شجاع، کثیرالبذل و سخت گیر بود و به امور دینی اهتمام داشت. فتوحات و غزوات را دوست میداشت. مغرب اقصی و اوسط اطاعت او را گردن نهادند. بر اشبیلیه و قرطبه و غرناطه و الجزائر و المهدیه و طرابلس غرب و سائر بلاد افریقا تسلط یافت. او نخستین کسی است که بر قبائل مغرب خراج بست. او را ابنیه و آثار و اخبار بسیاری است و به سال 558 ه . ق. به مراکش درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالنافع.

[عَ دُنْ نا فِ] (اِخ) ابن عمرالحموی. وی فاضل و از مردم حماة است. در طرابلس شام سکونت گزید و به سال 1016 ه . ق. به ادلب درگذشت. او راست: الرسالة الهادیة الی اعتقاد الفرقة الناحیة. منظومة فی العقایده. تفسیر سورة الاخلاص و او راست نظمی. وی شاعر هجاگوی بود. (از الاعلام زرکلی).

عبدالنبی.

[عَ دُنْ نَ بی ی] (اِخ) ابن علی بن مهدی الحمیری. صاحب زبید. وی پس از مرگ برادرش مهدی به سال 559 ه . ق. به امارت رسید و با ملوک یمن جنگ کرده و تمام اموال و ذخایر یمن بدو منتقل گردید وی سپاهیانی را که در جنگ میگریختند میکشت. عبدالنبی عالم به ادب بود و او را شعری است. اسبان و سلاحهای جنگی را در اصطبل ها و مخزنهای خود نگهداری میکرد و هیچ یک از افراد نمیتوانستند اسبی و سلاحی نزد خود داشته باشند و در مواقع ضرورت به اندازه حاجت بدانها اسب و سلاح میداد. همواره جنگهائی میان او و بلوک یمن ادامه داشت و سرانجام سلطان علی بن حاتم بر وی ظفر یافت و به سال 570 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن الحسن معروف به ابن فقیه. فاضل و از مردم موصل بود او را شعری است. وی به سال 561 ه . ق. متولد و در 636 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن ابی بکر الانصاری الشافعی. معروف به قاضی القنفذة. از مردم حجاز و قاضی و رئیس قنفذه و نواحی آن بود. یکی از اشراف او را دستگیر کرد و سپس رها ساخت. وی به شرق حجاز رفت و در محلهء موطف به سال 1089 ه . ق. درگذشت. از تصنیفات او است: شرح الرحبیه فی الفرائض. منظومة فی اصول الدین و او را نظم و رسائلی است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن ابی هاشم البغدادی، مکنی به ابوعمر و معروف به غلام ثعلب. وی لغوی، زاهد و از حفاظ حدیث بود سی هزار ورقه حدیث از حفظ املا کرد و او راست: فضائل معاویه و غریب الحدیث. وی به سال 261 ه . ق. متولد شد و در 345 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن احمدبن ابوالقاسم بن محمد الملیحی الهروی. اهل ادب و حدیث بود. از کتب او است: الرد علی ابی عبید فی غریب القرآن. الروضة که حاوی یکهزار حدیث صحیح و هزار حدیث غریب و هزار حکایت و هزار بیت شعر است. وی به سال 463 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن عاشر الانصاری. فقیه بود و او را نظمی است. اصل او از اندلس است و در فاس متولد شد و هم بدانجا نشأت یافت. او را تصنیفاتی است، از جمله: منظومة فی الفقه المالکی. شرح مورد الظمآن فی علم رسم القرآن. ارجوزة فی عمل الربع المجیب. المرشد المعین علی الضروری من علوم الدین و جز آن. وی به سال 1040 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن ادریس المأمون بن یعقوب المنصور. سلطان مغرب و از بنی عبدالمؤمن الکومی است. بعد از مرگ پدرش به سال 630 ه . ق. ولایت وادی العبید یافت و به مراکش رفت و بیعت گرفت در زمان حکومت او فرنگیان بر قرطبه استیلا یافتند. وی به سال 640 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن احمد، مکنی به ابوالمحاسن و معروف به عبدالواحد الرویانی. فقیهی شافعی و از مردم رویان است به بخاری و غزنه و نیشابور رفت و به آمل طبرستان مدرسه ای بنا کرد و سپس به ری و اصفهان شد دیگر بار به آمل بازگشت، جماعتی از مردم آنجا از روی تعصب او را به قتل رساندند. از تصنیفات او است: بحر المذهب که از بزرگترین کتب شافعی است. مناصیص الامام الشافعی. الکافی. حلیة المؤمن و جز آن. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن عبدالله بن کعب النصر الدمشقی، مکنی به ابوبشر النصری. تابعی و از رجال حدیث و ثقه بود. به سال 104 ه . ق. ولایت مدینه و مکه و طائف یافت و مدت یکسال و هشت ماه ولایت داشت و به سال 106 ه . ق. به امر هشام بن عبدالملک از ولایت معزول شد. وی به سال 110 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن علی التمیمی المراکشی معروف به مراکشی. مورخ است. به سال 581 ه . ق. به مراکش متولد شد و در فاس و اندلس علم آموخت و به سال 613 ه . ق. به مصر رفت و مجاور مکهء معظمه گشت او راست: المعجب فی تلخیص اخبار المغرب. وی به سال 625 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن علی الحلبی لغوی، مکنی به ابوالطیب معروف به عبدالواحد الحلبی. رجوع به ابوالطیب عبدالواحد و الاعلام زرکلی شود.

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن محمد بن احمد معروف به عبدالواحد الفاسی. از مردم فاس است به سال 1172 ه . ق. متولد شد و در 1213 ه . ق. درگذشت. از کتب اوست: ارتقاء الرتب العلیه فی ذکر الانساب الصقلیه و نظم و رسائلی. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن محمد بن علی الاموی المالقی. عالم به قراآت و از مردم مالقه بود. از کتب اوست: شرح التیسیر فی القراآت. وی به سال 705 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن نصربن محمد المخزومی معروف به ببغاء. رجوع به ببغاء و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن یحیی بن عمر، مکنی به ابومحمد. پدر وی از رجال بنی عبدالمؤمن کومی است و عبدالواحد بین آنان نشأت یافت و به الناصرالدین الله (محمدبن یعقوب) پیوست و او به سال 603 ه . ق. وی را ولایت داد. وی افریقیه را ضبط کرد و شورش آنجا را خوابانید و تا به سال 618 ه . ق. که در تونس درگذشت بدان شغل باقی بود. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن یزیدالهواری المدغمی. از امراء الصفریه و مردی شجاع بود. وی با جمعی از مردم بربر در قیروان خروج کرد و به سال 124 ه . ق. در وقعهء اصنام به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) ابن یوسف بن محمد بن یعقوب. از ملوک دولت مؤمنیه کومیه است. بر مغرب اقصی جز قسمتی از وی حکومت داشت. به سال 620 ه . ق. به مراکش با وی بیعت کردند و پس از دو ماه خلع شد و به همان سال یعنی 620 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبدالواحد.

[عَ دُلْ حِ] (اِخ) الرشیدی. فاضلی مصری است و به ادب و تاریخ معرفتی داشت. او راست: نزهة السامرة فی اخبار مصر و القاهرة. وی به سال 1023 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوارث.

[عَ دُلْ رِ] (اِخ) ابن سعید، مکنی به ابوعبیدالعنبری التنوری البصری. از فصحاء و ائمهء حدیث بود. به سال 102 ه . ق. متولد شد و به سال 180 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن ابراهیم بن عبدالوهاب الخزرجی الزنجانی. از علمای عربیت است. او راست: تصریف العزی در صرف. الهادی در نحو. معیار النظار فی علوم الاشعار. وی به سال 655 ه . ق. به بغداد درگذشت.

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن ابراهیم الامام. از بنی عباس است. به سال 140 ه . ق. عم وی منصور او را با هفتاد هزار تن به مکه فرستاد و حسن بن قحطبه را همراه او کرد. مردم روم از ایشان ترسیدند و آنان ملیطه را که بدست فرنگیان ویران شده بود آباد کردند. وی به سال 151 - 152 ه . ق. به غزاء صائفه پرداخت و در 157 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن احمدبن سحنون معروف به ابی سحنون. طبیبی است و او را ادب و شعری است. وی خطیب یثرب و طبیب بیمارستان جبل بود. به سال 619 ه . ق. متولد شد و در 694 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن احمدبن علی الحنفی الشعرانی، مکنی به ابومحمد. از علماء متصوف است. به سال 899 ه . ق. در قلقشندهء مصر متولد شد و به سال 973 ه . ق. به قاهره درگذشت و حنفی نسب اوست به محمد بن حنفیه و شعرانی نسب اوست به قریه ای که در آن متولد شده است. از کتب او است: الدار المنثورة فی زبد العلوم المشهورة. لواقح الانوار فی طبقات الاخیار. مختصر تذکرة القرطبی. الیواقیت و الجواهر فی بیان عقاید الاکابر. المیزان. المیزان الکبری. مشارق الانوار. ادب القضاة. لطائف المنن. البدر المنیر در حدیث. مختصر الفتوحات. البحر المورود فی المواثیق و العهود. کشف الغمه عن جمیع الامة. المنهج المبین فی ادلة المجتهدین. تنبیه المغترین فی آداب الدین منح المنة و جز آن. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن احمدبن وهبان الدمشقی. فقیهی حنفی و در ادب ماهر بود. ولایت قضاء حماة یافت. از کتب اوست: قیدالشرائد که منظومه ای است در هزار بیت متضمن مسائل غریب در فقه و شرح آن منظومه در دو مجلد. وی به سال 768 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن داودبن طاهر. سلطان یمن بوده. به سال 883 ه . ق. به امارت رسید. وی مردی بردبار و صاحب رأی بود او را در یمن آثاری است. وی به سال 866 ه . ق. متولد شد و به سال 894 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن سلیمان بن علی بن مشرف التمیمی النجدی. وی فقیهی حنبلی و از مردم عیینة نجد و والد محمد بن الوهاب امام حنابلهء نجد است. به سال 1153 ه . ق. درگذشت. در بعض مسائل فقهی نوشته هایی دارد. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن علی بن عبدالکافی، مکنی به ابونصر و معروف به تاج الدین السبکی. رجوع شود به تاج الدین سبکی علی بن... و سبکی و نیز ریحانة الادب ج 1 ص 198 و الاعلام زرکلی.

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن علی بن نصر، مکنی به ابومحمد. قاضی و فقیه بود و او را نظمی است. وی به ادب معرفتی داشت. به سال 362 ه . ق. به بغداد متولد شد. ولایت قضاء بدو رسید. سپس بشام رفت و در بصره با ابوالعلاء ملاقات کرد. آنگاه به مصر رفت و شهرت او فراوان گشت و به سال 423 ه . ق. به مصر درگذشت. از کتب اوست: بالتلقین در فقه مالکیان. عیون المسائل. النصرة لمذهب مالک. شرح المدونة. الادلة فی مسائل الخلاف. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن فضل الله العمری القرشی ملقب به شرف الدین. نویسنده ای مترسل و از مردم مصر است. خدمت ملک اشرف و ملک ناصر و سیف الدین تنکز کرد. ملک ناصر او را به شام فرستاد و به سال 717 ه . ق. بدانجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن محمد بن اسحاق بن مندة العبدی، مکنی به ابوعمرو معروف به ابن منده. از حفاظ حدیث بود. به سال 474 ه . ق. به اصفهان درگذشت. از کتب او است: الفوائد فی الحدیث. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن فیروز التمیمی الاحسائی. فقیهی حنبلی و از علماء احساء (بحرین) است. به سال 1172 ه . ق. متولد شد و به سال 1205 ه . ق. در جوانی در بلدة الزیارة در ساحل بحر عمان درگذشت. از کتب اوست: حواشی علی شرح المنتهی در فقه. حاشیة علی شرح المقنع که آن را تمام نکرد. شرح الجوهر المکنون اخضری در معانی و بیان. و او را نظمی است. (از الاعلام زرکلی).

عبدالوهاب.

[عَ دُلْ وَهْ ها] (اِخ) ابن محمد الازدی معروف به المثقال. شاعری هجاگوی و لاابالی بود و در اشعار او رقتی است و او را اخباری است. و در حدود سال 505 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدالهادی.

[عَ دُلْ] (اِخ) ابن رضوان نجا الابیاری المصری. وی کاتب و ادیب بوده و او را نظمی است. در الازهر علم آموخت و خدیو اسماعیل پاشا او را به تعلم فرزندان خود گماشت. سپس توفیق اسماعیل او را امام خاصهء خود و مفتی ساخت. در حدود چهل تألیف دارد از آن جمله است: سعود المطالع فی الادب. النجم الثاقب. المسائل الادبیه. نفخ الاکمام. الباب المفتوح لمعرفة احوال الروح. زکاة الصیام بارشاد العوام و جز آن. وی به سال 1236 ه . ق. متولد شد و در 1305 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدان.

[عَ بَ] (اِخ) ناحیه ای است به یمن. (از معجم البلدان).

عبدان.

[عَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (از معجم البلدان).

عبدان.

[عَ] (اِخ) یکی از دهات مرو است که بوالقاسم عبدالحمید بن عبدالرحمان بن احمد العبدانی منسوب است بدان. (از معجم البلدان).

عبدان.

[عَ بُ] (اِخ) نهر عبدان، نهری است به بصره در جانب فرات منسوب به مردی است از اهل بحرین. (از معجم البلدان).

عبدان.

[عَ] (ع اِ) جِ اَعْبُد. (لسان العرب).

عبدان.

[عِ بِدْ دا] (ع اِ) جِ اَعبد. (السان العرب).

عبدانی.

[عَ] (اِخ) عبدالحمید بن عبد الرحمان بن احمد العبدانی، مکنی به ابوالقاسم. خواهرزادهء یکی از فضلاء و ائمه است که از خال خود قاضی ابوالحسن علی بن الحسن دهقان، مکنی به ابن عبدالرزاق الکشمیهنی و جز آنان روایت کند. (از معجم البلدان).

عبدری.

[عَ دَ ری ی] (اِخ) در اصطلاح رجال لقب سویبط بن حرملهء فرشی عبدری و جمعی دیگر است و نسبت آن به قبیلهء بنی عبدالدار (از بلاد اندلس) است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 58).

عبدری.

[عَ دَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به عبدالداربن قصی. (از اللباب فی تهذیب الانساب ص112).

عبدری.

[عَ دَ ری ی] (اِخ) رزین بن معاویة بن عمار سرقسطی عبدری، مکنی به ابوالحسن و معروف به امام الحرمین. از بزرگان علماء اهل سنت است. از تألیفات او است: جمع بین الصحاح الستة. وی از محدثین است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 58).

عبدری.

[عَ دَ ری ی] (اِخ) عبدالحمید بن زکریای بن الجهم العبدری. (اللباب ص 112).

عبدری.

[عَ دَ ری ی] (اِخ) علی بن سعیدبن عبدالرحمان بن محرزبن ابی عثمان ملقب به عبدری. از بزرگان علمای شافعیه است. از تألیفات او است: مختصر الکفایه در خلافیات علماء. وی به سال 493 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج 3 ص 58).

عبدری.

[عَ دَ ری ی] (اِخ) محمد بن محمد. رجوع به ابن الحجاح شود.

عبدسی.

[عَ دَ] (اِخ) حمزه گوید این کلمه معرب افداسهی است و آن نام مصنعه ای است که در بازار کسکر بوده است. عرب آن بازار را ویران کرد و این نام بر عمارتهای اطراف مانده است. (معجم البلدان).

عبد شمس.

[عَ دِ شَ] (اِخ) ابن عبدمناف از فرزندان اوست. بنوامیه، که بنوامیهء اکبر و بنوامیهء اصغراند و آنها قبیلهء اول از عبدمناف بن قصی اند. (صبح الاعشی ج 1 ص 357).

عبدشی.

[عَ دَ] (ص نسبی) نسبت است به عبد شریه که نام مردی است و آن محمد بن عبدالملک بن سلمة العبدشی نیشابوری است که معروف به ابن عبد شریه است. (اللباب ج 2 ص 121).

عبد ضخم.

[عَ دِ ضَ] (اِخ) قبیلهء ششم از عرب بادیه است و آنان بنو عبد ضخم بن ارم بن سام بن نوح اند. مسکن آنان طائف بود سپس نابود شدند. گویند آنان اولین کس اند که بخط عربی نوشته اند. (از صبح الاعشی ج 1 ص 314).

عبدقیس.

[عَ دِ قَ] (اِخ) بطنی است از جدیله و آنان بنوعبدالقیس بن اقصی بن دعمی بن جدیله اند. سرزمین مسکونی آنان تهامه بود سپس به بحرین رفتند و با قبیلهء بکربن وائل تصادم کردند و آن سرزمین را تقسیم نمودند. (از صبح الاعشی ج1 ص337).

عبدکی.

[عَ دَ کی ی] (اِخ) در رجال لقب محمد بن علی بن عبدک است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 58).

عبدکی.

[عَ دَ کی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبدک پدر علی بن عبدک. (اللباب ص 112).

عبدکی.

[عَ دَ کی ی] (اِخ) احمدبن محمد بن علی بن عبدک الشیعی العبدکی الجرجانی. از مقدمین شیعه است. (از اللباب ج 2 ص 112).

عبدل.

[عَ دَ] (ع اِ) عبد مملوک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبدل.

[عَ دُ] (اِخ) نام شهر حضرموت است. (معجم البلدان). رجوع به حضرموت شود.

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوپار بخش ماهان شهرستان کرمان. واقع در 14 هزارگزی باختر ماهان و 2 هزارگزی راه ماهان جوپار. آب آن از قنات حکیم آباد تأمین میشود و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان. واقع در 12هزار گزی شمال باختری زرند و 2هزار گزی خاور راه مالرو زرند - بافق و 46 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت. واقع در 37هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و هفت هزارگزی راه عنبرآباد - سبزواران و 49 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان، واقع در هفت هزارگزی جنوب رفسنجان. کنار راه شوسهء رفسنجان به کرمان. واقع در جلگه و هوای آن سردسیر است. 220 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، پسته و پنبه است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه آن شوسه میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان لک بخش قروهء شهرستان سنندج. واقع در 40هزارگزی شمال باختر قروه کنار رودخانه بایتمر. تپه ماهور و سردسیر است و 50 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان مهران بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان. واقع در 33هزارگزی شمال باختر قصبهء کبودرآهنگ، کنار راه قافله رو قدیم زنجان - همدان. ناحیه ای است واقع در دشت و سردسیر است. آب آن از قنات تأمین میشود و 140 تن سکنه دارد. محصولاتش غلات دیم و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی زنان قالی بافی است. در خشکسالی از طریق کبودرآهنگ و داس قلعه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروشیرین بخش جغتای شهرستان سبزوار، واقع در 18هزارگزی شمال جغتای. ناحیه ای است واقع در جلگه. هوای آن معتدل است. 110 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، پنبه و زیره است و اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان حلوان بخش طبس شهرستان فردوس. واقع در 84هزارگزی شمال طبس ناحیه ای است کوهستانی. گرمسیر 18 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان آزادوار بخش جغتای شهرستان سبزوار. واقع در 47هزارگزی شمال باختری جغتای، سر راه اتومبیل رو نقاب. ناحیه ای است واقع در جلگه. هوای آن معتدل است و 110 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو میباشد و یک باب دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان فیض آباد بخش فیض آباد محولات شهرستان تربت حیدریه. واقع در شش هزارگزی شمال خاوری فیض آباد. ناحیه ای است واقع در دشت و 2836 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، خشکبار، پنبه است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی، چادرشب ابریشمی بافی است راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. واقع در 37هزارگزی شمال کدکن کنار کال چغوکی. ناحیه ای است در دشت. هوای آن معتدل است و 223 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات و پنبه است. اهالی به کشاورزی و گله داری و کرباس بافی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 41هزارگزی باختر مشهد و یکهزارگزی شمال راه شوسهء مشهد به قوچان. جلگه ای و هوای آن معتدل است و 241 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات است. اهالی به کشاورزی و مالداری اشتغال دارند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 33هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. ناحیه ای است در دامنه. هوای آن معتدل است 5 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان کنارشهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر. واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری بردسکن به نیگنان. این ده در جلگه واقع و هوای آن گرمسیر است و 313 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات و زیرهء سبز است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبدل آباد.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد. واقع در 56هزارگزی باختر نورآباد و 32هزارگزی باختر نورآباد به کرمانشاه. واقع در جلگه و تپه ماهور هوای آن سردسیر و مالاریایی است. 300 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کاویار و چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات، لبنیات و پشم است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. از صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء قیطول بوده، زمستان قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عبدل آباد بادیز.

[عَ دُ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان سبلوئیه بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 35هزارگزی جنوب باختری زرند و 11هزارگزی خاور راه مالرو زرند به رفسنجان. کوهستانی و سردسیر است، 290 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات و حبوبات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبدل آباد بهزادی.

[عَ دُ دِ بِ] (اِخ)دهی است از دهستان برج اکرم بخش فهرج شهرستان بم. واقع در 18هزارگزی راه فرعی بم به ریگان. واقع در جلگه و گرمسیر است و مالاریایی 1131 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، مرکبات، خرما است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

عبدل بیگی.

[عَ دُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان رومشگان بخش طرهان شهرستان خرم آباد. واقع در 32هزارگزی جنوب خاوری کوهدشت و 19هزارگزی جنوب اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت دامنه ای و گرمسیر است، 180 تن سکنه دارد آب آن از چاه مشروب میشود محصولاتش غلات، لبنیات و پشم است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند، از صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء امرائی بوده و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عبدلی.

[عَ دُ لی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبدالله که بطنی از خولان است. (اللباب ج 2 ص112).

عبدلی.

[عَ دُ لی ی] (ص نسبی) نسبت است بدهی در سرزمین واسط عراق که قریه عبدالله نام دارد. (اللباب ج 2 ص 112).

عبدلی.

[عَ دُ لی ی] (ص نسبی) نسبت است به ابوعبدالله بن کرام صاحب مقالة الکرامیة که جماعتی از اصحابش به کتب او نسبت داده شده اند. (اللباب ج2 ص 112).

عبدلی.

[عَ دُ لی ی] (اِخ) واحد عبادله است. نسبت به عبدالله منحوت. (اقرب الموارد). || (ص نسبی، اِ) نام خربزه ای است به مصر. (اقرب الموارد).

عبدلی.

[عَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب (بلوک شعبه) بخش مرکزی شهرستان اهواز. واقع در 62هزارگزی شمال خاوری اهواز و ساحل باختری رودخانه شطیط بین دو رودخانهء شطیط و دز واقع و در جلگه است. هشتاد تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء شطیط تأمین میشود و محصولاتش غلات است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد. و از طریق شوشتر بدانجا اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عبدلی.

[عَ دُ لی ی] (اِخ) علی بن محمد بن عبدالله بن عمروبن کعب بن سلمة الخولانی العبدلی. از یوسف بن عبدالاعلی و محمد بن عبدالله بن عبدالحکیم روایت کند وی مردی صالح و ثقه بود به سال 329 ه . ق. به مصر درگذشت. (اللباب ج 2 ص 112).

عبدلی.

[عَ دُ لی ی] (اِخ) محمودبن علی بن اسماعیل البخاری الصوفی العبدلی، مکنی به ابوالقاسم. ساکن قریهء عبدالله به عراق بود و در بغداد و واسط موعظه میکرد از ابوالخطاب بن البطروحین بن طلحة الثعالبی حدیث شنید و ابوسعد سمعانی از او روایت کند وی به سال 480 ه . ق. متولد شد. (از اللباب ج 2 ص 112).

عبدلیه.

[عَ دُ لی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی بخش شادکان شهرستان خرمشهر. واقع در 70هزارگزی شمال خاوری شادکان و 50هزارگزی باختر راه تابستانی خلف آباد به بهبهان در دشت واقع است. هوای آن گرمسیر است، 150 تن سکنه دارد آب آن از چاه تأمین میشود شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان از طایفهء رفیع هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عبدمناف.

[عَ دُ مَ] (اِخ) ابن قصی بن کلاب از قریش از عدنان است و بنی عبدمناف از اشراف طایفهء قریش بودند چنانکه شاعر گوید :
اذا فخرت یوماً قریش بمفخر
فعبد مناف اصلها و صمیمها.
(از صبح الاعشی ج 1 ص 347) (از الاعلام زرکلی).

عبدمناة.

[عَ دُ مَ] (اِخ) فرع دوم از کنانه است و آنان بنوت عبدمناة بن کنانه اند و آنان را چند بطن است. (از صبح الاعشی ج 1 ص 350). و رجوع به الاعلام زرکلی شود.

عبدوئی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت ارژن بخش کوهمره نودان شهرستان کازرون. واقع در 36هزارگزی باختر نودان در دامنهء جنوبی کوه چنگ واقع. و آب و هوای آن معتدل است. و 830 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات، عدس است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عبدوس.

[عَ] (اِخ) ابن زید. طبیب بود و در بغداد شهرت یافت و المعتضدبالله العباسی را معالجه کرد. او راست: کتاب التذکرة فی الطب. وی در حدود سال 300 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدوسی.

[عَ سی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبدوس. (لباب الانساب ج 2 ص 113).

عبدوسی.

[عَ سی ی] (اِخ) عبدالله بن العباس بن ابی یحیی بن ابی منصوربن عبدالله بن عبدوس سرخسی معروف به قاضی عبدوسی و مکنی به ابوالقاسم. وی مردی فقیه، متفنن، فاضل، اهل مناظره و حافظ مذهب بود. نزد ابوسفیان محمد بن محمد بن فضل قاضی فقه آموخت. ابونصر محمد بن محمود و جز آن از وی روایت کند. به سال 461 ه . ق. درگذشت. (اللباب ج 1 ص 113).

عبدویی.

[عَ یی ی] (اِخ) عمر بن احمدبن ابراهیم بن عبدویه العبدویی، مکنی به ابوحازم. وی امام بود. از ابوبکر اسماعیل و جمعی دیگر حدیث آموخت و خطیب ابوبکر از وی روایت کند. به سال 417 ه . ق. به روز عید فطر درگذشت. (اللباب ج 2 ص 113).

عبدویی.

[عَ یی ی] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن عبدویه بن سدوس بن علی بن عبدالله بن عبیداللهبن عبدالله بن مسعود الهذلی العبدویی، مکنی به ابوعبدالله عم ابوحازم العبدویی است. از ابوعبدالله البوشجی و احمدبن نجده و اباخلیفة القاضی و جز آنان به خراسان و عراق و حجاز و جزیره و شام و مصر درس آموخت و ابواسحاق المزکی و جز وی از او روایت کند. وی به سال 323 ه . ق. بر اثر جراحتی که برداشت درگذشت. (اللباب ج 2 ص 113).

عبدة.

[عَ بَ دَ] (ع ص، اِ) جِ عابد. || (اِمص) توانایی. (منتهی الارب). قوت. (اقرب الموارد). ناقة ذات عبدة؛ أی قوی شدیدة. (اقرب الموارد). || فربهی. (منتهی الارب). || بقاء. زندگانی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) سنگ خوش بوی. (منتهی الارب). صلاءة الطیب. (اقرب الموارد). || عار و ننگ. (منتهی الارب). اَنفه. (اقرب الموارد). || مغضوب علیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِمص) خشم و غضب. || نفرت. || جرب و گری شتران. || ستبری پارچه. || حرص و آز. || پشیمانی. || ملامت. (ناظم الاطباء).

عبدة.

[عَ دَ] (اِخ) ابن یزید (الطبیب)بن عمروبن علی، از تمیم. شاعری بزرگ است که عهد جاهلیت و اسلام را دریافت. وی مردی شجاع بود و با مثنی بن حارثه و نعمان و جز آن در مدائن و غیره در جنگ با ایرانیان شرکت کرد. وی صاحب مرثیه ای است که از جملهء آن است: و ماکان قیس هلکه هلک واحد. او در حدود سال 25 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبدی.

[عَ دی ی] (اِخ) در اصطلاح رجال لقب ابراهیم بن خالد عطار و ابراهیم بن نعیم و ادهم بن امیة و جز ایشان است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 60).

عبدی.

[عَ دی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبد. (اقرب الموارد). || نسبت است به عبدالقیس، و عبقی نیز گویند. (اقرب الموارد). منسوب به عبدالقیس و بطنی از جدیله است. (صبح الاعشی ج1 ص 337). || نسبت است به عبدالقیس از ربیعة بن نزار. (اللباب ج 2 ص 113).

عبدی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کابریک بخش جاسک شهرستان بندرعباس. واقع در 100هزارگزی خاور جاسک، جنوب راه مالرو جاسک - چاه بهار. 25 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبدی.

[عَ دی ی] (اِخ) احمدبن بکربن احمدبن بقیهء فسوی نحوی لغوی. (از ریحانة الادب ج 3 ص 40). و رجوع به احمدبن ابی بکر العبدی شود.

عبدی.

[عَ دی ی] (اِخ) سفیان بن مصعب، مکنی به ابومحمد. از شعراء کوفه بود. از اشعار اوست:
و قالوا رسول الله ما اختار بعده
اماماً و لکنا لانفسنا اخترنا
اقمنا اماماً ان أقام علی الهدی
أطعنا و ان ضل الهدایة قومنا.
(از ریحانة الادب ج 3 ص 60).

عبدی.

[عَ دی ی] (اِخ) هرم بن حیان عبدی. از اتقیاء زهاد ثمانیه و از خواص اصحاب علی علیه السلام و مصاحب اویس قرنی بود. (از ریحانة الادب ج5 ص318).

عبدیا.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دامغان است در 9هزارگزی جنوب دامغان در دشت واقع است. آب و هوای آن معتدل است و 110 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، پسته، انگور و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی از طریق امامزاده جعفر دارد. مزرعهء کریم آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عبدی زائی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرعبدی بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. واقع در 2 هزارگزی خاور دشتیاری و یک هزارگزی جنوب راه مالرو دشتیاری به باهوکلات. در جلگه واقع و گرمسیر است و 80 تن سکنه دارد. آب آن از باران تأمین میشود. محصولاتش حبوبات، ذرت و لبنیات است. اهالی به کشاورزی، گله داری اشتغال دارند. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء سردارزائی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عبدی غوث.

[عَ یَ غَ] (اِخ) ابن صلاءة بن ربیعة، از بنی الحارث بن کعب از قحطان. شاعری جاهلی و یمانی است. وی صاحب قصیده ای است که مطلع آن این است:
ألا لاتلومانی کفی اللوم مابیا.
وی به سال 40 ه . ق. در جنگی اسیر شد و چون او را در کیفیت مردن مخیر کردند او خوردن شراب خالص را گزید. دو رگ خود را زد و بمرد. (از الاعلام زرکلی).

عبدی قیسی.

[عَ قَ سی ی] (ص نسبی)نسبت است به بنی عبدالقیس بطنی از جدیله. (از صبح الاعشی ج1 ص 337).

عبدیة.

[عَ دی یَ] (ص نسبی) مؤنث عبدی. (اقرب الموارد). || (ع اِمص) طاعت چنانکه کلمهء عبودیت است. (اقرب الموارد). تقول هو بیّن العبدیة. (اقرب الموارد)؛ یعنی طاعت او آشکار است. || (ص نسبی) الدراهم العبدیة؛ درهمها بود که از درهمهائی که پس از آن ساختند فاضل تر و راجح تر بود. (اقرب الموارد). نوعی از دراهم جید و اعلا. (ناظم الاطباء).

عبر.

[عَ] (مص) عبور کردن و گذشتن از وادی و نهر و جوی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بیان کردن خواب و خبر دادن مآل کار. (منتهی الارب). تعبیرکردن خواب و خبردادن از آنچه پایان بدان می انجامد. (اقرب الموارد). تعبیر گفتن خواب. (غیاث اللغات). || درگذشتن و مردن. || شکافتن راه را. || جاری کردن اشک. || اندوهگین شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). فریز ناکرده گذاشتن قچها را. (منتهی الارب). واگذاشتن پشم را بر قچها در یکسال. (اقرب الموارد). || درگذشتن از آب بچیزی. || تأمل کردن در وزن و ماهیت متاع و درهم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || با اندیشه خواندن نامه را بدون آواز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) کنار وادی و ناحیت آن. || (ص) مجلس عَبر؛ که مردم بسیار در آن بود. (اقرب الموارد).

عبر.

[عِ] (اِخ) آنچه از غربی فرات تا بریهء عرب است. (منتهی الارب). ما اُخذ علی غربی الفرات الی بریة العرب. (اقرب الموارد).

عبر.

[عِ] (ع اِ) کنارهء رودبار. (اقرب الموارد). || بنات عبر؛ دروغ و باطل. || (ص) مجلس عبر؛ مجلس بسیار اهل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنچه در خور بود کاری را از مرد یا زن یا شتر. (اقرب الموارد). || ناقة عبر اسفار بفتح یا ضم اول؛ ناقهء قوی که قطع کند به هر زمین که آب بگذرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبر.

[عُ] (اِخ) قبیله ای است. (منتهی الارب) (آنندراج).

عبر.

[عُ] (ع ص، اِ) بسیار از هر چیزی. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زن بی فرزند. زن فرزندمرده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ابر سخت روان. || عقاب. || گرمی چشم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج): أری فلانا عبر عینیه. (اقرب الموارد). || کیش عبر؛ قچقار یکسال فریزنا کرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عبر.

[عَ] (ع مص) عبرت گرفتن. (اقرب الموارد): اللهم اجعلنا ممن یعبر الدنیا و لایعبر؛ ای ممن یعتبرها و لایموت سریعاً حتی یرضیک بالطاعة. (اقرب الموارد). || گرمی چشم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تذکر. اتعاظ. || تکریم و تعظیم و احترام. (ناظم الاطباء). || أبوالعبر؛ بیهوده گوی افسوس کننده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). أبوعُبیر.

عبر.

[عَ بِ] (ع ص) رجل عَبر؛ مرد با اشک. (منتهی الارب). ذوالعبرة و الحزن. (اقرب الموارد). || سهم عبر؛ تیر که پر فراوان دارد. (اقرب الموارد).

عبر.

[عِ بَ] (ع اِ) جِ عبرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عبر.

[عُ بُ] (ع ص، اِ) جِ عَبور. رجوع به عَبور شود.

عبرات.

[عَ بَ] (ع اِ) جِ عَبرة. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِخ) یوم العبرات؛ از روزهای اعراب است. (ناظم الاطباء).

عبران.

[عَ] (ع ص) مرد بااشک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || اندوهگین. (اقرب الموارد).

عبران.

[عَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

عبرانی.

[عِ] (ص نسبی، اِ) لغت جهودان. زبان یهود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) :
سخن کز روی دین گویی چه عبرانی چه سریانی
مکان کز بهر حق جوئی چه جابلقا چه جابلسا.
سنائی.
و رجوع به عبرانیان شود.

عبرانیان.

[عِ] (اِخ) این کلمه از عابر مشتق است که بمعنی گذر کردن از نهر یا مکانی دیگر میباشد، و یا اینکه از عابر مشتق است که جد ابراهیم خلیل بود. چون ابراهیم از گذرگاه فرات گذشته به اراضی فلسطین درآمد کنعانیان وی را به عبرانی ملقب نمودند، و از پس این لقب در خانوادهء او باقی ماند. در نزد مصریان و فلسطینیان نیز بدین لقب معروف گشتند. اما اصل و منشأ این قوم آنکه او یزدان پاک ابرام را که در آور کلدانیان سکونت داشت اختیار فرمود او را برحسب مسمای اسمش پدر طوایف بسیار و مخصوصاً پدر قوم برگزیدهء خود قرار داد و دیانت آنها اصل و اصول دیانت عبادت خدائی است که متصف بصفت توحید است. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به یهود شود.

عبرانیون.

[عِ نی یو] (اِخ) رجوع به عبرانیان و الجماهر ص 140 شود.

عبرانیة.

[عِ نی یَ] (ص نسبی، اِ) لغت یهود. (اقرب الموارد). زبان عبری. (ناظم الاطباء). رجوع به عبرانی و عبرانیان شود.

عبرانیین.

[عِ نی ی] (اِخ) رجوع به عبرانیان شود.

عبرب.

[عَ رَ] (ع اِ) تتم که نوعی از بر درخت ترش است که در طعام اندازند. مقوی احشای حار و قابض و رافع صفراء است. (منتهی الارب) (آنندراج). سماق. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عبربیة.

[عَ رَ بی یَ] (ع ص نسبی) دیگ که در آن تتم انداخته باشند. (آنندراج). قدرٌ عبربیة؛ أی سماقیة. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عبرت.

[عِ رَ] (ع مص) عبرة. پند گرفتن. (غیاث اللغات) (از صراح) (ناظم الاطباء). عبرة : سه بیت شعر یاد داشتم از آن ابوالعتاهیه... که اندر آن عبرتهاست. (تاریخ بیهقی ص 238).
خاقانیا به عبرت ناپاکی فلک
بر خاک آن شهنشه کشور گذشتنی است.
خاقانی.
|| نوع. (اقرب الموارد) : و اگر توبه نکند او را بعبرتی باید کشت که جهانیان را بدان اعتبار باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 65). || سنجیدن. مقیاس گرفتن. (معجم متن اللغة). منقول از مال رؤوس که آن بر سبیل شمار سرها است نه بمساحت و این گرد فناخسرو اکنون مزرعتی است که عبرت آن دویست و پنجاه دینار بیشتر نباشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 133). عبرت سه هزاروپانصدوپنجاه درهم است. (تاریخ قم ص 123). و آن مواضع که فراموش کرده باشند و بعد از مساحت و عبرت معلوم شود از آن عشر خراج بستاند. (تاریخ قم ص 108). رجوع به عبرة شود. || عبور کردن طبیعت است از غفلت بسوی آگاهی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).
- عبرت دیگران گردانیدن؛ کسی را سخت تنبیه کردن که دیگران پند گیرند.
- عبرتگه؛ دنیا است که از حوادث آن عبرت خیزد.
- عبرت نما؛ آنچه موحب اعجاب شود. شگفت انگیز :
بوقت هندسه عبرت نمائی
مجسطی دان و اقلیدس گشائی.نظامی.

عبرت آمیز.

[عِ رَ] (ن مف مرکب) آمیخته به پند. آنچه موجب تنبه و آگاهی گردد. آنچه موجب پند شود. رجوع به عبرت شود.

عبرتا.

[عَ بَ] (اِخ) مؤلف معجم البلدان آرد: گمان دارم این کلمه اعجمی است و آن ده بزرگی است از نواحی بغداد از نواحی بین بغداد و واسط و در این ده بازار معموری است. بسیاری از روات و ادبا را بدان نسبت دهند از جمله اسعدبن نصربن الاسعدالعبرتی النحوی - انتهی.

عبرتائی.

[عَ بَ] (ص نسبی) نسبت است به عبرتا، دهی از دهات نواحی نهروان از حوالی بغداد. (اللباب ج 2 ص 114).

عبرتائی.

[عَ بَ] (اِخ) رجاءبن محمد بن یحیی العبرتائی الکاتب، مکنی به ابوالحسن. از ابوهاشم داودبن القاسم الجعفری و حمادبن اسحاق بن ابراهیم الموصلی حدیث کرد و ابوالفضل محمد بن عبدالله بن المطلب الشیبانی الکوفی از وی روایت کند. (اللباب ج 2 ص 114).

عبرت انگیز.

[عِ رَ اَ] (نف مرکب)عبرت کده. عبرت آور. عبرت گیر. عبرت بین. عبرت پذیر.

عبرت بین.

[عِ رَ] (نف مرکب) عبرت گیر :
هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان
ایوان مدائن را آئینه عبرت دان. خاقانی.
چو ما را چشم عبرت بین تباه است
کجا دانیم کاین گل یا گیاه است.نظامی.

عبرت پذیر.

[عِ رَ پَ] (نف مرکب)عبرت پذیرنده. که عبرت بپذیرد. عبرت بین. عبرت گیر :
در آن شهر شد با تنی چند پیر
همه غایت اندیش و عبرت پذیر.نظامی.

عبرت پذیرفتن.

[عِ رَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) کنایه از پند گرفتن و نصیحت گوش کردن باشد. (برهان) (آنندراج). عبرت گرفتن :
گه از لوحِ ناخوانده عبرت پذیر
گه از صُحْفِ پیشینگان درس گیر.نظامی.
مگر کز خویِ نیکان پند گیرند
وز انجامِ بَدان عبرت پذیرند.سعدی.

عبرت شش روزه.

[عِ رَ تِ شِ زَ / زِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان و زمین و آنچه در مابین آسمان و زمین و روی زمین است از مخلوقات. || کنایه است از آنچه در میان آوریم و از ما بفعل آید. || کنایه به آنچه از حوادث بفعل می آید. (برهان).

عبرت گرفتن.

[عِ رَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) اعتبار. (تاج المصادر). پند گرفتن.

عبرد.

[عُ رُ] (ع ص) عُبَرد. عُبَردة. عُبارِد. دختر سپیدرنگ تازه بدن نازک و لرزان اندام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عشب عُبرد؛ گیاه باریک و بد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || غصن عبرد و عبارد؛ شاخ نرم و نازک. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج). || پیه جنبان و لرزان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

عبرود.

[عُ] (ع ص) شحم عبرود؛ پیه لرزان. (ناظم الاطباء).

عبرونه.

[عُ نَ] (اِخ) (بعبری معبر) یکی از محلات و منازل بنی اسرائیل است که در جوار عیقول جابر بود و موضعش معلوم نیست. (قاموس کتاب مقدس).

عبرة.

[عَ رَ] (ع اِمص) بیان و تفسیر. || اسم است تعبیر را. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) سرشگ در چشم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). || تردد گریه در سینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || مرة. (اقرب الموارد). || اندوه بی گریه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، عَبَرات. || لک ما أبکی و لاعبرة بی؛ در مورد مردی مثل زنند که به کار برادر خود سخت اهتمام کند، و لاعبرة بی نیز روایت شده است یعنی بخاطر تو میگریم و غم خود را ندارم. (اقرب الموارد). || (مص) اشک باریدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبرة.

[عُ رَ] (ع اِ) مهره ای است که ربیعة بن حریش میپوشید و بدین جهت ذوالعبرة لقب یافت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس). || (اِمص) گرمی چشم. (منتهی الارب) (آنندراج). || کرانه. (منتهی الارب) (آنندراج).

عبرة.

[عِ رَ] (ع اِ) شگفت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || پند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء): یقال، ان فی ذلک عبرة لمن اعتبر. (اقرب الموارد). جِ عِبَر. و منه صحف موسی کانت عبراً. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عبرت شود. || نوع. || اصلی که نظائر بدان باز گردد. || نظر در احوال. (اقرب الموارد).

عبرة.

[عَ رَ] (اِخ) شهری است به یمن بین زبید و عدن نزدیک به ساحلی که حبشیان را بدانجا جلب کنند. (معجم البلدان).

عبره.

[عِ رَ] (از ع، اِ) محصولات که از کشتی نشینان و چادرنشینان گیرند. (غیاث اللغات) (آنندراج). || محصولات راهداری. (غیاث اللغات) (آنندراج). || مجازاً بمعنی خراج آمده. (غیاث اللغات) :
مخور عبرهء هند بی یاد من
که هندوتر از تست پولاد من.نظامی.
چو آری بمن عبرهء هفت سال
دگر عبره ها بر تو باشد حلال.نظامی.
ز هر عبره کاندر شمار آمدش
نمودار عبرت بکار آمدش.نظامی.
|| (اِمص) بمعنی عبور نیز آمده است. (غیاث اللغات) (آنندراج): و هم با آن قدر لشکریان دریا عبره کرد و جزائر از ایشان بستد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 68). و آن مرد داعی را در شب بر چهارپائی نشاندند و بردند تا از آب فرات عبره کردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 119). چون به جیحون عبره کرد. (راحة الصدور راوندی).

عبری.

[عُ ری ی] (ع اِ) کنار باساق که بر لب جوی روید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کنار باساق که بر لب جوی روید و بزرگ شود. (اقرب الموارد). سدر کنار جوی. (مهذب الاسماء). || نزد بعضی کنار بی ساق است. (منتهی الارب).

عبری.

[عَ را] (ع ص) امرأة عبری؛ زن با اشک. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، عباری. || عین عبری؛ چشم پر اشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس) (اقرب الموارد).

عبس.

[عَ] (ع اِ) گیاهی است، به فارسی شاپاپک یا سیسنبر و به مصر یرنوف نامند. (منتهی الارب). رستنی است. فارسی آن سابانک است یا سیسنبر است و در مصر به یرنوف معروف است. (اقرب الموارد). در تحفه ذیل نوف آرد: به فارسی شابانک و معرب از او شاباسنج است. رجوع به شابانج شود.

عبس.

[عَ] (ع مص) ترش کردن روی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (المنجد).

عبس.

[عَ بَ] (ع اِمص) ترشرویی. (غیاث اللغات از لطائف و منتخب) :
گر جان شیرین خواهد از تو سائلی
هرگز اندر چهرهء شیرین تو ناید عبس.
سوزنی.
زشت آن زشت است و خوب آن خوب و بس
دایم این ضحاک و آن اندر عبس.(مثنوی).

عبس.

[عَ بَ] (ع اِ) سرگین و پشک و جز آن خشک شده بر دنب ستور. (منتهی الارب). بول و سرگین خشک. (غیاث اللغات). آنچه از بول و سرگین خشک شده و بر دنب شتر چسبیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وَذَح. (اقرب الموارد). || شاش برده در فراش که بدان عادت کرده باشد و اثر آن بر بدن و فراش او نمایان بود. و در حدیث است انه کان أبرد من العبس؛ أی العبد البوال. (اقرب الموارد). || (مص) خشکیدن سرگین و پشک و جز آن بر دنب ستور. || خشک شدن ریم بر دست و اندام. (منتهی الارب).

عبس.

[عَ] (اِخ) کوهی است. (معجم البلدان).

عبس.

[عَ] (اِخ) محله ای است به کوفه و بنی عبس بن بغیض بدانجا منسوب است. (معجم البلدان).

عبس.

[عَ بَ] (اِخ) ابن بغیض بن ریث بن غطفان. از عدنان. جد جاهلی است پسران او عبسیون اند و عنترة بن شداد به آن منسوب است. مسکن آنها ابتدا به نجد بود پس از اسلام پراکنده شدند و هیچ یک از آنان بدانجا نماندند. (از الاعلام زرکلی) (معجم البلدان).

عبس.

[عَ بَ] (اِخ) ابن رفاعة بن الحارث. جدی جاهلی است و عباس بن مرداس السلمی از نسل اوست. (از الاعلام زرکلی).

عبس آباد.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان رشخوار بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه. واقع در 65هزارگزی شمال باختری رشخوار و 20هزارگزی جنوب شوسهء راه عمومی تربت حیدریه به سلامی جلگه ای و گرمسیر است. 995 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. و محصولات آن غلات، بادام، ابریشم و بنشن و پنبه است اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی آنها کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

عبسر.

[عَ سُ] (ع ص) شتر مادهء قوی و تیزرو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عبسور شود.

عبسقان.

[عَ سَ] (اِخ) از دهات مالیز هرات... است. (از معجم البلدان).

عبسور.

[عُ] (ع ص) شتر مادهء قوی تیزرو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عبسر شود.

عبسی.

[عَ سی ی] (اِخ) در اصطلاح رجال لقب احمدبن عائذ و اسماعیل بن یحیی و حبیب بن جری و جز آنها است. (ریحانة الادب ج 3 ص 61).

عبسی.

[عَ سی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبس بن بغیض بن ریث بن غطفان بن قیس عیلان بن مضربن نزاربن معدبن عدنان. (اللباب ج 2 ص114).

عبسی.

[عَ سی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبس الازد. (اللباب ج 2 ص 114).

عبسی.

[عَ ی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبس مراد. (اللباب ج 2 ص 114).

عبسی.

[عَ ی ی] (ص نسبی) منسوب به عبس بن غطفان ربعی بن خراش العبسی الکوفی تابعی مشهور است. از عمرو علی (ع) و بسیاری از صحابه روایت کند شعبی و منصوربن المعتمر و جز آن از وی روایت کنند. وی مردی ثقة بود و به سال 404 ه . ق. درگذشت. (از اللباب ج 2 ص 114).

عبسی.

[عَ سی ی] (اِخ) عبیداللهبن موسی العبسی از محدثان است. از اسماعیل بن ابی خالد و اعمش روایت کند و بخاری و مردم عراق و غرباء از وی روایت کنند. وی به سال 212 یا 213 ه . ق. درگذشت. (از اللباب ج 2 ص 114).

عبسی.

[عَ سی ی] (اِخ) علی بن افلح، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به جمال الدین. شاعری است ظریف و به بسیاری از شهرها سفر کرد و خلفا و ارباب مناصب را مدح گفت وی به سال 535 ه . ق. به بغداد درگذشت. در سمت غربی مقابر قربش مدفون است. (ریحانة الادب ج 3 ص 61).

عبسی.

[عَ سی ی] (اِخ) عنترة بن شدادبن عمروبن قرار یا غترة بن عمروبن شدادبن عمروبن معاویة بن قرار نجدی عبسی. از مردم نجد و از قبیلهء بنی عبس است. از جهت شکاف لب زیرینش ملقب به فلجاء بود مادرش زبیبه کنیز حبشی بود پدر او ابتدا او را نفی ولد کرد و بعد از آنکه بسن رشد رسید مجدداً به فرزندیش اقرار کرد. فرید وجدی آرد: چون وی از مادر کنیز بدنیا آمد برسم جاهلیت وی ابتدا بردهء پدرش بود. و چون بسن رشد رسید و در جنگی از خود شهامت و شجاعت نشان داد او را آزاد کرد و او را به فرزندی گزید. وی یکی از فرسان و از قویترین و اعرف مردم زمان خود به فنون جنگی بود. شاعری فصیح بود قصیدهء میمیه او که 79 بیت است مشهور است و چندین بار در برلن و ایران و جز آن جزء معلقات دیگر بچاپ رسیده است. این قصیده از جهت طراوت خاصی که دارد در میان اعراب به مذهبه موصوف گردیده و دیوانی دارد که اولش همان قصیده است و در بیروت و قاهره چاپ شده است. وی به سال 615 م. درگذشت. (از ریحانة الادب ج3 صص61 - 62) (از دائرة المعارف فرید وجدی ج4 ص758).

عبسی.

[عَ سی ی] (اِخ) محمد بن ابی شیبة ابراهیم بن عثمان بن خواستی العبسی. از پدر خود و اسماعیل بن ابی خالد و اعمش و جز آنان حدیث شنید. از وی یزیدبن هارون و پسر او عثمان روایت کنند. وی به سال 182 ه . ق. در سن 77 سالگی درگذشت. (از اللباب ج 2 ص 115).

عبسیه.

[عَ سی یَ] (ص نسبی) منسوب است به قبیلهء عبس. (معجم البلدان ج 5 ص 112).

عبسیه.

[عَ سی یَ] (اِخ) آبی است به عریمة بین دو کوه طی. (از معجم البلدان).

عبش.

[عَ] (ع مص) اصلاح کردن. || ختنه کردن. (اقرب الموارد). || (اِمص) صلاح. (منتهی الارب) (آنندراج). || صلاح در هر چیزی. (اقرب الموارد): یقال، الختان عبش للصبی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || گولی و کندفهمی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد).

عبش.

[عَ بَ] (ع اِمص) غباوت.

عبشمی.

[عَ شَ] (ص نسبی) نسبت است به عبد شمس بن عبدمناف. (از اللباب ج 2 ص 115).

عبشمی.

[عَ شَ] (اِخ) احمدبن محمد بن عبدالله فقیه العبشمی نیشابوری. از ابوالعباس اصم و جز وی حدیث شنید و حاکم ابوعبدالله و جز او از وی روایت کنند. وی به سال 387 ه . ق. درگذشت. (از اللباب ج 2 ص 115).

عبشمی.

[عَ شَ] (اِخ) علی بن عبدالله بن علی العبشمی از بنی عبد شمس است. از پدر خود روایت کند و عمر بن سعیدبن ابی حسین از وی روایت دارد. (از اللباب ج 2 ص 115).

عبشة.

[عَ شَ / عَ بَ شَ] (ع اِمص) سستی و غفلت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). به عبشة؛ ای غفلة. (منتهی الارب).

عبط.

[عَ] (ع مص) بی علت کشتن ذبیحهء پرگوشت و جوان را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (المنجد). || بی علت و جوان کشتن. (منتهی الارب). || پنهان و غایب گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد). || عبط الارض عبطاً؛ کندن جای ناکنده را. || دروغ بربستن بی سبب و بهانه. || بی سبب و بی باک انداختن خود را در جنگ. برانگیختن خاک را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اسب را تاختن چندانکه عرق آورد. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). || خون آلود کردن پستان را. || دریدن جامهء نو و درست را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (المنجد). || بی موجب رسیدن بلا کسی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شکافتن رستنی زمین را. (اقرب الموارد) (المنجد). شکافتن چیزی را. (اقرب الموارد).

عبط.

[عُ بُ] (ع ص، اِ) جِ عبیط. (ناظم الاطباء) (المنجد). رجوع به عبیط شود.

عبطة.

[عَ طَ] (ع اِ) گویند مات فلان عبطة؛ یعنی جوان و صحیح و تندرست مرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
من لم یمت عبطة یمت هرماً
للموت کاس و المرء ذائقها.
امیة بن الصلت (منتهی الارب).

عبطه.

[عُ طَ] (ع اِمص) تازگی و تری. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عبعاب.

[عَ] (ع ص) مرد درازبالا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد). فراخ گلوی بزرگ شکم تمام اندام نیکوسرشت. (منتهی الارب).

عبعب.

[عَ عَ] (ع اِمص) نازکی و تازگی جوانی. (منتهی الارب) (آنندراج). نعمة الشباب. (اقرب الموارد). || (ص، اِ) جوان پرگوشت. || جامهء وسیع و فراخ. || چادر باریک و نازک از پشم شتر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || گلیم پشمین. (مهذب الاسماء). || مرد جوان تمام. (مهذب الاسماء). || بتخانه. || مرد بلند بالا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || آهوی نر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبعب.

[عَ عَ] (اِخ) نام بتی است. (اقرب الموارد).

عبعبة.

[عَ عَ بَ] (ع اِ) پشم سرخ. (اقرب الموارد). || پشم گوسفند سرخ رنگ. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

عبعبة.

[عَ عَ بَ] (ع مص) شکست خوردن و گریختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عبعبة.

[عَ عَ بَ] (اِخ) نام مادر درنی شاعر. (منتهی الارب).

عبق.

[عَ بَ] (ع مص) چسبیدن بوی خوش به کسی. خوشبوی شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (المنجد). || اقامت نمودن در جایی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد). || آزمند و حریص بچیزی گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبق.

[عَ بَ] (ع اِ) سختی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) سبک و چابک. (مهذب الاسماء).

عبق.

[عَ بَ] (اِخ) جد اسماعیل بن عمر بن حفص بن عبدالله عبقی بخاری، مکنی به ابواسحاق است. وی از ابی بکر احمدبن سعدبن بکار و ابوصالح الخیام و جز آن روایت کند. از وی ابوالفضل ابراهیم بن حمزة بن یوسف همدانی و ابوکامل بصیری و جز ایشان روایت دارند. وی به سال 417 ه . ق. به بخارا درگذشت. (از اللباب ج 2 ص 116).

عبق.

[عَ بِ] (ع ص) مرد آلوده به بوی خوش از چند روز که هنوز باقی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات).

عبقان.

[عَ] (ع ص) یقال رجل عبقان؛ مرد بدخوی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عبقانة.

[عَ نَ] (ع ص) زن بدخوی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبقر.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است که هر چیز خوب و نیکو را از مردم و جامه و جز آن به وی نسبت کنند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عبقر.

[عَ قَ] (اِخ) موضعی است که اعراب گمان برند پریان بسیار در آنجا هستند. لبید گوید: کهول و شبان کجنة عبقر. (اقرب الموارد) (المنجد). || موضعی است بسیارپری. (منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم البلدان).

عبقر.

[عَ قُ] (اِخ) ابن انمار از کهلان از قحطانیه. جدی جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عبقر.

[عَ بَ قُ ر ر] (ع اِ) ژاله و تگرگ که حب الغمام نیز گویند. یقال: ابرد من عبقر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

عبقرة.

[عَ قَ رَ] (ع ص) زن پرگوشت نازک حسینه. (منتهی الارب). التارّة الجمیله. (اقرب الموارد). || (مص) درخشیدن سراب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد).

عبقری.

[عَ قَ ری ی] (ع ص) سید. (اقرب الموارد). رئیس. (مهذب الاسماء). یقال هو عبقری القوم؛ یعنی مهتر و قوی. (منتهی الارب) (آنندراج). || قوی. || بهتر و کاملتر از هر چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || آنچه در حسن و نیکوئی فائق تر باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). || سخت. (منتهی الارب). شدید. (اقرب الموارد). یقال ظلم عبقری. (اقرب الموارد). || دروغ بی آمیغ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) نوعی از گستردنی دیبانگارین. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). نوعی از گستردنی فاخر، و منه الحدیث: کان عمر یسجد علی عبقری. (منتهی الارب) :
کبکان دری غالیه در چشم کشیدند
سروان سهی عبقری سبز خریدند.
منوچهری.
برگ گل سپید بمانند عبقری
برگ گل دو رنگ به کردار جعفری.
منوچهری.
سلسبیل از بهر جان تشنگان دارد خدای
خرقه پوشان را بود آنجا مسلم عبقری.
سنائی.
بسختی نگشت این نمد بسترم
روم زین سپس عبقری گسترم.سعدی.
دامن مکش ز صحبت ایشان که در بهشت
دامنکشان سندس خضرند و عبقری.
سعدی.

عبقری.

[عَ قَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به عبقربن انمازبن اراش بن عمروبن المغوث بطنی از بجیلة. (از اللباب ج 2 ص 115).

عبقس.

[عَ قَ] (ع اِ) جانورکی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبقسی.

[عَ قَ سی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبدالقیس. (از اللباب ج 2 ص 116) (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبقسی.

[عَ قَ] (اِخ) احمدبن ابراهیم فراس المکی العبقسی، مکنی به ابوالحسن، از جعفر دبیکی و ابامحمد مقری و جز آنان حدیث شنید و ابوعلی شافعی و جز وی از او روایت کنند. (از اللباب ج 2 ص 116).

عبقص.

[عَ قَ] (ع اِ) عبقس. جانورکی است. (منتهی الارب) (آنندراج). لغتی است در عبقس. (اقرب الموارد).

عبقوس.

[عُ] (ع اِ) جانورکی است. (اقرب الموارد).

عبقوص.

[عُ] (ع اِ) جانورکی است. (منتهی الارب). عبقوس. (اقرب الموارد).

عبقة.

[عَ قَ] (ع اِ) عبکه. چربش روغن در مشک. (منتهی الارب). وضرالسمن فی النحی. (اقرب الموارد). یقال ما فی النحی عبقة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبقة.

[عَ بِ قَ] (ع ص) امرأة عبقه؛ زن آلوده به بوی خوش از چند روز که هنوز باقی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عبقی.

[عَ بَ قی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبق و آن نام جد اسماعیل بن جعفربن عبدالله بن عبق بن اسد العبقی البخاری، مکنی به ابواسحاق است. (از اللباب ج 2 ص 116).

عبک.

[عَ] (ع مص) آمیختن چیزی به چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد).

عبکة.

[عَ بَ کَ] (ع ص، اِ) پَست لوله کرده. (منتهی الارب) (آنندراج). الحبة من السویق. (اقرب الموارد). || پاره و شکسته از هر چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد). یقال ماذقت عبکة و لالبکة؛ یعنی نچشیدم چیزی را. || چربش و چرک مشک. (اقرب الموارد). || سبک از هر چیزی. (منتهی الارب). الشی ء الهین. (اقرب الموارد). || درماندهء دشمن روی. (منتهی الارب). العبام البغیض. (اقرب الموارد).

عبل.

[عَ بِ] (ع ص) درشت و سطبر و سپید از سنگ و جز آن. (منتهی الارب). سطبر. (اقرب الموارد).

عبل.

[عَ] (ع ص) کلان و سطبر از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). سطبر از هر چیزی. یقال: رجل عبل الذراعین؛ أی ضخمها و فرس عبل الشوی؛ ای غلیظ القوائم. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (المنجد). || تمام اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). جِ، عِبال.

عبل.

[عَ بَ] (ع اِ) هر برگ تافته بی پهن (نگسترده) باریک مانند برگ گز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). درخت ارطی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برگ درخت ارطی که سخت و صالح گردد که به وی دباغت کرده شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). برگ باریک دراز باشد یا کوتاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). الورق الدقیق. (اقرب الموارد). || برگ از درخت ریخته. || برگ نو درآمده. (از لغات اضداد است). (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، أعبال.

عبل.

[عَ] (ع مص) فروریختن برگ درخت. || پیکان پهن نهادن تیر را. || رد کردن چیزی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || بازداشتن چیزی را. || بریدن چیز را. || بردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || انداختن بر وی سنگینی را. (منتهی الارب) (آنندراج). || ریختن برگ درخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برگ برآوردن درخت (از اضداد است). (منتهی الارب).

عبلاء.

[عَ] (ع ص) صخرة عبلاء؛ سنگ سپید. (منتهی الارب) (آنندراج). سنگ و گفته اند سنگ سپید. ج، عبال. (اقرب الموارد). || أکمة عبلاء؛ پشتهء درشت. || شجرة عبلاء؛ سنگ سپید سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج).

عبلاء.

[عَ] (اِخ) کان روئین است به بلاد قیس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). نام سنگ سفیدی است. ابوعمر گوید معدن مس است در بلاد قیس. (معجم البلدان ج 2 ص 113).

عبلاء.

[عَ] (اِخ) شهرکی بوده است خثعم را که بدانجا بتی بوده است و گویند عبلات است. (معجم البلدان).

عبلاءالبیاض.

[عَ ئُلْ بَ] (اِخ) ابن فقیه گوید: دو موضع است از اعمال مدینه. (معجم البلدان).

عبلات.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عَبلة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عبله شود.

عبلة.

[عَ لَ] (ع ص) سطبر و تمام اندام. (منتهی الارب). امرأة عبلة؛ زن تمام اندام. (اقرب الموارد).

عبلة.

[عَ لَ] (اِخ) بنت عبید. از تمیم مادری جاهلی است. زن عبدشمس بن عبدمناف قرشی بود و فرزندان عبدشمس از این زن اند. و آنها را عَبَلات گویند. و آنان سه بطن اند: امیه، عبدامیه، نوفل. (از الاعلام زرکلی).

عبلة.

[عَ لَ] (اِخ) قلعه ای است بین دو همسایهء غرناطه و مریه. (از معجم البلدان).

عبلی.

[عَ بَ لیْی] (ص نسبی) نسبت است به عبل و آن بطنی از رعین است. (از اللباب ج3 ص116).

عبم.

[عِبْ بَ] (ع ص) بلندبالا تن دار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به عبام شود.

عبن.

[عَ بَ ن ن] (ع ص) سطبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پرگوشت از کرکس و شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).

عبن.

[عَ] (ع مص) سطبری بدن و درشتی آن. (منتهی الارب) (آنندراج). غلیظ و خشن بودن جسم. (اقرب الموارد).

عبن.

[عُ بُ] (ع ص) مرد ملیح پرگوشت تمام اندام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبناة.

[عَ بَنْ نا] (ع ص) فربه و سطبر از کرکس و شتر. (منتهی الارب). مؤنثِ عَبنّی. ج، عبنَّیات. (اقرب الموارد) (المنجد).

عبنبل.

[عَ بَمْ بَ] (ع ص) بزرگ. || سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبنجر.

[عَ بَ جَ] (ع ص) سطبر درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). غلیظ، و نون آن زائده است. (اقرب الموارد).

عبنقاء .

[عَ بَ] (ع ص) عقاب درازمنقار. (مهذب الاسماء). عقاب تیزچنگال. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عبنقاة.

[عَ بَ] (ع ص) عقاب تیزچنگال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبنقس.

[عَ بَ قَ] (ع ص) مرد بدخوی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || نازک تن. درازبالا از مردان. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج). || کسی که دو جدهء او از جانب پدرش عجمی باشند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبنقساء.

[عَ بَ قَ] (ع ص) شادمان و خرم. (منتهی الارب) (آنندراج). نشیط. (اقرب الموارد).

عبنک.

[عَ بَنْ نَ] (ع ص) سخت درشت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبنة.

[عُ نَ] (ع اِ) طاقت شتر و ناقه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبنی.

[عَ بَ ن نا] (ع ص) فربه و سطبر از کرکس و شتر. (منتهی الارب).

عبو.

[عَ بْ وْ] (ع مص) آماده کردن رخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || روشن گردیدن روی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد).

عبوثران.

[عَ بَ ثُ / ثَ] (ع ص، اِ) کافور خوشبوی. (مهذب الاسماء). گیاهی است خوشبو. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || کار سخت. || شر. || ناخوش. || درخت بسیارخار که کسی که بدان افتد خلاص نیابد. (اقرب الموارد).

عبود.

[عُ] (ع اِ) جِ عبد. (اقرب الموارد). رجوع به عبد شود.

عبود.

[عَبْ بو] (اِخ) مرد افسانه ای بسیارخواب که هفت سال در جای هیزم کشی خود در خواب بود، و در حدیث آمده است نخستین مردی که وارد بهشت شود مرد سیاهی است بنام عبود. این اشارت به این حکایت است که خدا پیامبری را برای راهنمائی مردم قریه ای بفرستاد هیچ یک بدان نگرویدند مگر مرد سیاهی، از این جهت قومش چاهی بکندند و او را در آن بینداختند و سنگی بزرگ بدرب آن گذاردند آن مرد از چاه بیرون میشد و جهت گذران زندگی هیزم کنده میفروخت و از بهای آن غذا و شراب تهیه و مجدداً بدان چاه میرفت. روزی پس از تهیهء هیزم جهت استراحت نشست و بی اختیار سر او به یک طرف رفت و هفت سال بخواب رفت سپس از خواب بیدار شد در حالی که نمیدانست چه ساعتی از روز بخواب شده است، به ده رفت پیامبر را بدانجا نیافت از حال أسود (مرد سیاه) پرسید پاسخ دادند نمیدانیم کجا است. از اینجا ضرب المثل شد برای کسی که خواب آن طولانی باشد. (از منتهی الارب).

عبود.

[عَ بُ وَ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). زمخشری گوید عبود و صَغَر دو کوهند بین مدینه و سیاله که یکی بر دیگری نگرد و راه مدینه از میان آن دو رد میشود. ابن مناذر شاعر گوید: عبود کوهی است بشام. ابوبکربن مولی گوید: کوهی است بین سیاله و مَلَل. (از اللباب) (از معجم البلدان).

عبودة.

[عُ دَ] (ع اِمص) پرستش. بندگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خدمت. || طاعت. || خضوع و ذلت. || التزام به شریعت. یکی خواندن او را به زبان. (اقرب الموارد). || در اصطلاح عرفا کسی که خدای خود را در مقام عبودیت مشاهده کند. (تعریفات). در مجمع السلوک است که عبودة عبارت است از پرستش حق برای بزرگ داشت او و بیم و شرم از او و دوستی او و آن برتر از عبودیت و بالاتر از عبادت است چه محل عبادت بدن است و بر پا داشتن فرمان ایزدی است و عبود محلش روح است و رضا به حکم حق باشد و عبوده جایگاهش سر است. (از مجمع السلوک).

عبودی.

[عَ ی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبود.

عبودی.

[عَبْ بو دی ی] (اِخ) احمدبن عبدالواحدبن عبودبن واقد، مکنی به ابوعبدالله. از ولیدبن الولید القلانسی و مروان بن محمد و ابی مسهر عبدالاعلی بن مسهر الدمشقی روایت کند و ابوبکربن ابی داود السجستانی و ابوحاتم الرازی و فرزندش عبدالرحمان از وی روایت کنند. (از اللباب ج2 ص117).

عبودیت.

[عُ دی یَ] (ع اِمص) عبودیة. بندگی کردن. (غیاث اللغات) (المنجد) : و دلهای خواص و عوام بر طاعت و عبودیت بیارامید. (کلیله ص 377).
از ثری تا به ثریا به عبودیت او
همه در ذکر مناجات و قیام اند و قعود.
سعدی.

عبودیة.

[عُ دی یَ] (ع اِمص) پرستش و بندگی. (منتهی الارب). عبودة. (اقرب الموارد). رجوع به عبودت و عبودیت شود. || در اصطلاح عرفا وفاء به عهود و حفظ حدود و رضای بموجود و صبر بر مفقود است. (تعریفات).

عبور.

[عُ] (ع مص) درگذشتن از نهر و وادی. (اقرب الموارد). گذشتن از نهر و جوی. (منتهی الارب) (آنندراج). بر آب گذشتن. (تاج المصادر) (غیاث اللغات) (المنجد). || شکافتن راه را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد). || مطلق گذر کردن از راهی. (غیاث اللغات).

عبور.

[عَ] (ع اِ) برهء گوسفند. ج، عبائر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) ختنه ناکرده. ج، عُبُر. (منتهی الارب) (تاج العروس) (اقرب الموارد).

عبور.

[عَ] (اِخ) نام ستاره ای است که بعد از جوزا درآید. (غیاث اللغات). شعری عبور؛ یکی از دو شعری و آن سپس جوزاست. آن را عبور نامند چون از حجره گذرد. (اقرب الموارد). نام ستاره ای که بعد جوزا درآید. (منتهی الارب).

عبور دادن.

[عُ دَ] (مص مرکب) گذر دادن. گذراندن.

عبور کردن.

[عُ کَ دَ] (مص مرکب)گذشتن. درگذشتن. مرور کردن. پیمودن راه را.

عبورکرده.

[عُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مرورکرده. درگذشته. پریده.

عبورگاه.

[عُ] (اِ مرکب) محل عبور. معبر. راه.

عبور و مرور.

[عُ رُ مُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) آمد و شد: در برخی از معابر نویسند که عبور و مرور ممنوع است.

عبوس.

[عُ] (ع مص) روی ترش کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ترجمان) (تاج المصادر) (غیاث اللغات). رجوع به عبس شود.

عبوس.

[عَ] (ع ص) بسیار ترش روی. (اقرب الموارد). || شیربیشه. || روز بد که از آن روی ترش شود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبوس.

[عَبْ وَ] (ع اِ) جماعت بسیار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبوس.

[عَبْ بو] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان).

عبوس بودن.

[عَ دَ] (مص مرکب) اخمو بودن. ترش روی بودن. بداخم بودن.

عبوسی کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب)اخم کردن. ترش روئی کردن. ابرو درهم کشیدن.

عبول.

[عَ] (ع اِ) مرگ. (منتهی الارب). علم است مرگ را. (اقرب الموارد). || (ص) امرأة عبول؛ گریان در مرگ فرزند. (اقرب الموارد).

عبهال.

[عِ] (ع مص) بیکار و بر سر خود گذاشتن ستور را. || خشمگین نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عبهر.

[عَ هَ] (ع ص) پر گوشت و بزرگ از مردم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اسب آکنده گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || دراز و نازک و خوش تن از هر چیزی. (منتهی الارب). || (اِ) نرگس. || یاسمین. || بستان افروز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || نرگس که در میان آن زرد باشد به خلاف شهلا که سیاه باشد. (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء) :
ببوئیدم او را وز آن بوی او
برآمد ز هر موی من عبهری.منوچهری.
در آفتاب عبهر تو هست تازه تر
کز فر و تازگی برد از عبهر آفتاب.خاقانی.
سوسن او بگونهء سنبل
لالهء او برنگ عبهر اوست.خاقانی.

عبهر جانان.

[عَ هَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) استعاره است از چشم معشوق. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

عبهر لرزان.

[عَ هَ رِ لَ] (اِخ) کنایه است از گیسوی حضرت رسالت. (ناظم الاطباء).

عبهرة.

[عَ هَ رَ] (ع ص) زن تنک پوست سخت سپید. آگنده گوشت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). نیکوروی. (منتهی الارب) (آنندراج). زن خوش تن خوشخوی. (منتهی الارب). زن تنک پوست سپیداندام روشن. آکنده گوشت فربه. || خوش خوی و خوش تن. (اقرب الموارد).

عبهری.

[عَ هَ ری ی] (ع ص) نازک بدن. || سخت سپید. (ناظم الاطباء).

عبهری غزنوی.

[عَ هَ یِ غَ نَ] (اِخ)عبدالحمید. مردی حکیم و شاعر و ملازم الب ارسلان و ملکشاه بود با شاعرانی مانند حکیم سنایی و ادیب صابر و سوزنی مصاحبت داشته است. از اشعار اوست:
بگردون برین بر شد بفخر مملکت ایران
که گسترد از برش سایه خجسته رایت سلطان
خداوند جهان الب ارسلان سلطان دین پرور
که با عدلش نماید جور یکسر عدل نوشروان.
(از مجمع الفصحاء ج 1 ص 447).

عبهلة.

[عَ هَ لَ] (ع مص) بیکار و بر سر خود گذاشتن ستور را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || خشمگین نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عبی.

[عَ بی ی] (ع اِ) نصیب. (اقرب الموارد). بخش و بهره. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال عبیک من الجزور؛ ای نصیبک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عبی.

[عُبْ با] (ع ص) زنی که فرزندش نمیرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عبیبة.

[عَ بَ] (ع اِ) چیزی است شیرین به شکل صمغ که از درخت عرفط برآید و خورده شود. || عصاره. || چراگاه شتران از شورگیاه در زمین پست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عبیث.

[عَ] (ع اِ) نوعی از ریحان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عبیث.

[عِبْ بی] (ع ص) بسیار بازی کننده. (منتهی الارب) (آنندراج).

عبیثران.

[عَ بَ ثُ] (ع اِ) گیاهی است خوشبو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد). || درختی است بسیار خاردار که زود رهایی نیابد از آن هر که خاری به آن رسد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || در امر شدید بدان مثل زنند. (منتهی الارب). || امر شدید. || اشر. (از اقرب الموارد).

عبیثة.

[عَ ثَ] (ع اِ) پینو و طعامی است که در آن بجای گوشت نمک اندازند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || طعامی است که از آرد و روغن و خرما سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). جو و گندم آمیخته. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آمیزش نسبت، یقال: فلان عبیثة؛ یعنی در نسبت او آمیزش و خلط است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عبیثة الناس؛ مردم از هر جنس در آمیخته. (منتهی الارب).

عبید.

[عَ] (ع اِ) جِ عَبد. (آنندراج) (منتهی الارب) :
بنده زاده آن خداوند مجید
زاده از پشت جواری و عبید.(مثنوی).

عبید.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان یخاب بخش طبس شهرستان فردوس واقع در 130هزارگزی شمال خاوری طبس. ناحیه ای است کوهستانی و گرمسیر و خشک و 37 تن سکنه دارد آب آن از قنات تأمین میشود و محصولات آن غلات و ذرت است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبید.

[عَ] (اِخ) ابن ابرص بن عوف بن جشم الاسدی از مضر. شاعر و از بزرگان و حکمای زمان جاهلیت بوده. وی یکی از اصحاب مجمهرات است که در طبقه دوم از معلقات است. معاصر امراء القیس بود و او را مناظرات و مناقضاتی با وی است. عمری دراز کرد. وی در حدود سال 25 ه . ق. بدست نعمان بن منذر به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی) (از ریحانة الادب).

عبید.

[عُ بَ] (اِخ) ابن احمدبن خردادبه. رجوع به به ابن خرداذبه ابوالقاسم و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبید.

[عُ بَ] (اِخ) ابن بکربن کلاب از بنی عامربن صعصعه از عدنانیه. جدی جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عبید.

[عُ بَ] (اِخ) ابن حصین بن معاویة بن جندل نمیری. از مردم مضر است و شاعر و از فحول محدثین است. وی از شترچرانان و بادیه نشین های بصره بود. با جریر و فرزدق معاصر بود و فرزدق را برتر میدانست و جریر او را سخت هجو کرد. وی در حدود سال 90 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبید.

[عُ بَ] (اِخ) ابن شریة الجرهمی در حکمت و خطابت و ریاست در شمار قدما است و نخستین کس است از اعراب که کتاب تصنیف کرد. اصلش از یمن است و در صنعاء اقامت گزیده جاهلیت را درک کرده معاویه درخلافت خود او را بشام خواند و از اخبار عرب و پادشاهان آن قوم از وی جویا شد وی پاسخ گفت از طرف معاویه او را مأمور تدوین اخبار ساخت و او دو کتاب نوشت یکی کتاب الملوک و الاخبار الماضین و دیگری کتاب الامثال. وی به سال 67 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبید.

[عُ بَ] (اِخ) ابن عبرة بن زهران از شنؤة الازد از قحطان. جدی جاهلی و از نسل جنادة بن ابی امیه است. (از الاعلام زرکلی).

عبید.

[عُ بَ] (اِخ) ابن عدی بن کعب از بنی سلمه از خزرج از قحطان جد جاهلی است. از نسل او است بعضی از صحابه. (از الاعلام زرکلی).

عبید.

[عُ بَ] (اِخ) ابن عوف بن عمر از اوس از قحطان. جدی جاهلی است و از نسل اوست بعضی از صحابه. (از الاعلام زرکلی).

عبید.

[عُ بَ] (اِخ) ابن مالک بن سوید از جذام از قحطانیه. جدی جاهلی است از اعقاب او هستند بنواسیر. و طائفه ای از ایشان در حوف باف (شرقی مصر) بودند. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن طیفور، مکنی به ابوالحسن. مورخ و از مردم خراسان است. و تولد و وفاتش به بغداد بود. وی ذیلی بر تاریخ پدر خود در اخبار بغداد نوشت. (تاریخ پدر او تا پایان خلافت المهتدی بالله است) او اخبار المعتضد و المکتفی و المقتدر را بدان افزود و قبل از پایان درگذشت. او را کتاب دیگری است به نام المتظرفات و المتظرفین. وی در حدود سال 315 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن عبیدالله القرشی الاموی العثمانی الاشبیلی. امام نحو و از مردم اشبیلهء اندلس بود. هنگامیکه فرنگیان بر اندلس استیلا یافتند وی به بسنة رفت. از تألیفات اوست: شرح کتاب سیبویه. شرح الجمل در ده مجلد. شرح الایضاح که همهء این کتابها در نحو است. وی به سال 599 ه . ق. متولد و در سال 688 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی) (از روضات الجنات ص 464).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن جبرائیل بن عبیداللهبن بختیشوع. طبیب باحث و از مردم میافارقین است. از تصنیفات او است مناقب الاطباء. الروضة فی الطب. التواصل الی حفظ التناسل. طبایع الحیوان و خواصها و منافع اعضائها. الخاص فی علم الخواص. وی به سال 453 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن الحبحاب الموصل. مدتی والی مصر بود. هشام بن عبدالملک وی را به سال 117 ه . ق. به افریقیه فرستاد و او کار آنجا را سامان داد و غازیان به صقلیه و سوسن و سرزمین سودان فرستاد و همه پیروز بازگشتند سپس امر بلاد بر او آشفته گشت و هشام او را نزد خود خواند و به سال 123 ه . ق. از کار برکنارش کرد. وی حدود سال 125 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حر الجعفی. مردی شجاع و در شرف، صلاح و فضل از بزرگان قوم خود بود. وی از اصحاب عثمان بن عفان است. پس از قتل عثمان به معاویه پیوست و در جنگ صفین با او بود پس از قتل علی (ع) بکوفه رفت و در فاجعهء حسین بن علی (ع) خود را پنهان کرد و در کربلا حاضر نشد و چون ابن زیاد در این باره از وی بازخواست کرد پرخاش کرد و دیگر نزد وی نرفت و در محلی کنار فرات اقامت گزید. چون مصعب بن زبیر خروج کرد بدو پیوست و در جنگ مختار ثقفی با وی بود مصعب از او ترسید او را حبس کرد و پس از مدتی با وساطت عده ای آزاد ساخت. و او خشمناک از نزد وی بیرون شد. مصعب کسانی را برای جنگ و تطمیع او فرستاد ولی سودی نداد سرانجام کار عبیدالله بالا گرفت و 300 تن جنگجو فراهم کرد و تکریت را بگرفت و بکوفه حمله کرد و کار را بر مصعب دشوار ساخت سپس عده ای از سپاهیانش متفرق شدند و او از بیم اسیری به سال 68 ه . ق. خود را به فرات انداخت و غرق شد. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن بن حصین العنبری. قاضی و از فقهاء و عالم به حدیث و از مردم بصره بود ابن حبان نویسد. او در فقه وعلم از سادات بصره بود. به سال 157 ه . ق. قضاوت بصره یافت و به سال 166 ه . ق. به بصره درگذشت. تولد او به سال 105 ه . ق. است. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن بغدادی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به غلام، حاسب و فلکی و از افاضل است از کتب اوست: احکام النجوم. اتسییرات و الشعاعات. الاختیارات. الجامع الکبیر. الاصول المجردة. وی به سال 376 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن حسین الکرخی، مکنی به ابوالحسن. وی فقیه بود و ریاست حنفیه عراق بدو منتهی شد. مولد او سال 260 ه . ق. به کرخ بود و به سال 340 ه . ق. به بغداد درگذشت. از تألیفات اوست: المختصر. شرح الجامع الصغیر. شرح الجامع الکبیر. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن زیادبن ظبیان البکری مردی شجاع و نزد عبدالملک بن مروان مقرب بود. مصعب بن زبیر را او کشت و سر او را برای عبدالملک فرستاد. سپس با همراهی ابن جارود بر حجاج خروج کرد. پس از قتل ابن جارود به عمان رفت و به ابن جلندی ازدی پناهنده شد. ابن جلندی از او بترسید. و او را مسموم کرد. وی به سال 75 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سری بن الحکم. امیر مصر بود. به سال 206 ه . ق. سپاهیان با وی بیعت کردند و مأمون عباسی او را به امارت آنجا بداشت. سپس پاره ای از ولایت مصر را به خالدبن یزید شیبانی سپرد عبیدالله او را نپذیرفت و با او نبرد کرد فتنه برخاست و به شکست خالد منتهی شد سپس عبدالله طاهر از طرف مأمون بشام برفت و به مصر شد. عبیدالله مدتی برابر او بایستاد. تا آنکه به سال 211 امان نامهء مأمون بدو رسید به صلح با ابن طاهر و چون آن دو با یکدیگر ملاقات کردند. طاهر عبیدالله را خلعت پوشاند و او را فرمود تا نزد مأمون شود. عبیدالله از مصر بیرون شد و مدتی در عراق بماند و به سال 251 ه . ق. بسر من رأی درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سریح، مکنی به ابوبحیی. رجوع به ابن سریح و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعد الزهری البغدادی، مکنی به ابوالفضل. وی قاضی و از رجال حدیث و ثقات بود. دوبار قضاوت اصفهان یافت و مدت آن اندک بود. به سال 185 ه . ق. متولد شد و در 260 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعید یحیی، مکنی به ابوقدامه و ملقب به سرخسی. از حفاظ و ثقات و رجال حدیث بود. در سرخس متولد و در نیشابور ساکن گشت. ابن حبان گوید: وی سنت را بسرخس آشکار کرد و مردم را بدان خواند. بخاری از وی 13 حدیث و مسلم 48 حدیث نقل کند. وی به سال 241 ه . ق. در گذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سعیدبن حاتم السجزی الوائلی البکری. از حفاظ حدیث بود. اصلش از سجستان و نسبتش بدانجا است. وی در مکه سکونت کرد و به سال 444 ه . ق. بدانجا درگذشت. از کتب اوست الابانة عن اصول الدیانة. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن سلیمان بن وهب، مکنی به ابوالقاسم. وزیر و از اکابر کتاب بود. المعتمد علی الله وی را به وزارت خود برگزید و بعد از وی المعتضد بالله نیز وی را بدان سمت ابقا کرد. وزارت او مدت بیست سال طول کشید و به سال 288 ه . ق. درگذشت. تولد وی به سال 226 ه . ق. است. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرحمان کوفی اشجعی. از حفاظ حدیث و از ثقات و امام بود و اصحاب کتب سته از وی روایت کنند. وی به سال 182 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالکریم بن زید المخزومی الرازی، مکنی به ابوزرعه. از حفاظ حدیث است یکصدهزار حدیث از حفظ داشت. گویند هر حدیثی را که ابوزرعه نشناسد بلااصل است. وی به سال 200 ه . ق. متولد شد و در 264 ه . ق. به ری درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالله بن طاهربن الحسین الخزاعی. امیر و از ادبا و شعراء بود. وی ولایت شرطهء بغداد را یافت و به سال 223 ه . ق. به بغداد متولد شد و در 300 ه . ق. بدانجا درگذشت و معتضد عباسی او را گرامی میداشت. وی در هندسه و موسیقی بارع بود و ترسل نیکو داشت او را تصانیفی است، از جمله الاشارة فی اخبار الشعرا و السیاسة الملوکیه. البراعة و الفصاحة. و او را مراسلات است با ابن معتز که آن را در کتابی فراهم آورده است. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالله بن عتبة بن مسعود الهذلی. یکی از فقهاء سبعة مدینه و از اعلاء تابعین بود. او را شعری نیکو است که قطعه ای از آن را ابوتمام در حماسه آورده است. وی مؤدب عمر بن عبدالعزیز است. وی به سال 98 ه . ق. به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن ابی طالب الهاشمی القرشی. مردی شجاع و عابد بود. در جنگی که مصعب با مختار کرد عبیدالله با مصعب بود و به سال 67 ه . ق. در یکی از جنگها به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن علی نصر معروف به ابن المارستانیه و مکنی به ابوبکر. رجوع به ابن مارستانیه و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن حفص بن عاصم بن عمر بن الخطاب العدوی المدنی مکنی به ابوعثمان. یکی از فقهاء سبعه و از بزرگان مدینه و از اشراف قریش است. وی به سال 147 ه . ق. به مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن خطاب العدوی القرشی. صحابی و مردی شجاع بود پس از پدر خویش به اسلام گروید و در مدینه ساکن شد و با عبدالله بن سعد در جنگ افریقا شرکت کرد و در خلافت علی (ع) بشام رفت و در جنگ صفین همراه معاویه بود و در همان جنگ به سال 37 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمر بن هشام الحضرمی الاشبیلی. شاعری فاضل بود. او راست: الافصاح فی اختصار المصباح. وی به سال 550 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن عمروالرقی، مکنی به ابو وهب. از حفاظ حدیث. و مفتی جزیره بود و در عصر خود کسی در فتوی با وی منازعت نداشت. وی به سال 101 ه . ق. متولد و در 180 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن قیس بن سریح بن مالک. رجوع به ابن قیس الرقیات و نیز الاعلام زرکلی شود.

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن جروالاسدی، مکنی به ابوالقاسم. معتزلی و از علماء عربیت و از مردم موصل است.و او راست: تفسیر القرآن. الموضح فی العروض. المفصح فی القوافی. الامد فی القراآت. و او را شعری است. وی به سال 387 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی و روضات الجنات ص 465).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن جعفر الازدی. نحوی است، و او راست: کتاب الاختلاف. النطق. وی به سال 348 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن محمدالفاطمی العلوی از فرزندان امام جعفر صادق (ع) امام و مؤسس دولت علویین در مغرب و جد فاطمیان مصر است. در نسب وی اختلاف است وی در سلمیهء سوریه سکونت داشت سپس بسیاری از اصحاب خود را در مغرب پراکنده کرد تا ظهور امام زمان (مهدی) را بشارت دهند و مردم را بدو خوانند. گروه بسیاری دعوت او را پذیرفتند خبر به المکتفی بالله رسید و او را بطلبید. عبیدالله از سلمیه بگریخت و به عراق و سپس به مصر و اسکندریه و از آنجا به مغرب رفت و سرانجام در قیروان به سال 297 ه . ق. با وی بیعت کردند. وی والیانی به طرابلس، صقلیه و برقه فرستاد و بر تاهرت استیلا یافت و دوبار قصد تصرف مصر کرد ولکن توفیق نیافت و به سال 303 ه . ق. شهر مهدیه را در مغرب بنا کرد و آن را پایتخت خود ساخت. وی پس از 24 سال حکومت به سال 322 ه . ق. در آنجا درگذشت. تولد او به سال 259 ه . ق. بود. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مسعودبن محمودبن احمد المحبوبی البخاری ملقب به صدرالشریعة از علماء حکمت و طبیعیات و اصول فقه و دین است و او راست: تعدیل العلوم. شرح الوقایه تألیف جدش محمود در فقه حنفی. النقایه. مختصر الوقایه. الوشاح فی علم المعانی. وی به سال 747 ه . ق. به بخاری درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن مظفربن عبدالله الباهلی. ادیب و عالم به طب و هندسه و حکمت بود او را دیوان شعری نیکو است و اصل وی از مردم مریهء اندلس و مولدش یمن است و در بغداد شهرت یافت. و به سال 549 ه . ق. به دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن معمربن عثمان التیمی القرشی. مردی شجاع و بخشنده بود. عثمان بن عفان او را امارت جیش فتح در اطراف اصطخر بداد و او در یکی از جنگها به سال 29 ه . ق. کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عبیدالله.

[عُ بَ دُلْ لاه] (اِخ) ابن یحیی بن خاقان. متوکل و معتمد وی را وزارت دادند. مردی عاقل و باحزم بود. وی به سال 263 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدان.

[عُ بَ] (اِخ) نام وادی حیه است به ناحیه یمن که گویند در آن مار بزرگی است. که مانع رفت و آمد و چرانیدن حیوانات است. (معجم البلدان).

عبیدلی.

[عَ دِ] (اِخ) نام یکی از دهستان های شش گانهء بخش لنگهء شهرستان بوشهر است. حدود و مشخصات آن بقرار زیر است. از شمال دهستان حمدادی از جنوب ارتفاعات چیرو و خلیج فارس از باختر دهستان بدوی از خاور دهستان چارکی. این دهستان تقریباً در مرکز بخش واقع گردیده و هوای آن گرم و مرطوب است. آب مشروب آن از باران و چاه تأمین میشود. زراعت آنها دیمی است. محصولات آن غلات، خرما، لبنیات و جزئی صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. از 8 آبادی تشکیل شده است و در حدود 2200 تن سکنه دارد. قراء مهم آن عبارتند از بندر چیرویه، نخل خلفان، ارمکی، جزیرهء هندورابی. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عبیدلی.

[عُ بَ دِ] (اِخ) ابن ابی جعفر محمد بن علی الجوادبن حسن بن علی بن ابراهیم بن علی الصالح بن عبیدالله اول اعرج بن حسین الاصغربن الامام السجاد. و عالم به انساب و از جملهء معمرین بود به سال 335 ه . ق. درگذشت. از تألیفات اوست: تهذیب الانساب. نهایة الاعقاب. (از ریحانة الادب و الذریعه ج 4 ص 508).

عبیدلی.

[عُ بَ دِ] (اِخ) احمدبن محمد بن مهنابن علی بن مهنای حسینی عبیدلی. مردی عالم و نسابه و از اکابر علمای اواخر قرن هفتم یا اوائل قرن هشتم بود. از شاگردان جلال الدین علی بن عبدالحمید بن فخار است و بنابر قول اعیان الشیعه استاد احمدبن علی بن حسین بن علی بن مهنا صاحب عمدة الطالب است. از تألیفات اوست: الانساب المشجره یا مشجر النسب. التذکرة فی الانساب المطهرة که در اعیان الشیعه به سید احمد عبیدلی نسبت داده شد. و عنوان همین کتاب است. (از ریحانة الادب ج 3 ص64).

عبیدلی.

[عُ بَ دِ] (اِخ) حیدربن علی بن حیدرعلوی حسنی آملی مازندرانی عبیدلی یا عبیدی وی حکیم. عارف، مفسر، صوفی و از اکابر عرفا و علمای امامیه و جامع شریعت و طریقت است. اصل او از آمل مازندران و نشأتش در بغداد بوده و با فخرالمحققین مصاحبت داشت از تألیفات اوست: الارکان فی فروع شرایع اهل الایمان. الامامة. الامانه امثلة التوحید. التأویلات که چهارمین تفسیر او است. التنزیه. جامع الاسرار و منبع الابرار در اسرار انبیاء و اولیاء و علم توحید. جامع الحقایق. رافعة الخلاف فی وجه سکوت امیرالمؤمنین. رسالة العلوم العالیه. شرح فصوص (نص النصوص). الکشکول فی بیان ماجری علی آل رسول. المحیط الاعظم. منتخب التأویل. (ریحانة الادب ج 3 ص 64 و الذریعة ج 2 ص 282).

عبیدلی.

[عُ بَ دِ] (اِخ) یحیی بن حسن عقیقی بن جعفر الحجة بن عبیدالله اعرج بن حسین اصغربن امام السجاد مکنی به الحسن و معروف به عبیدلی از رجال قرن سوم هجری و عالم به انساب است. وی نخستین کس است که در انساب علویین کتاب نوشت. از جمله تألیفات اوست: اخبارالزینبیات که در شرح حال زنان زینب نام است از اولاد ابوطالب. اخبارالمدینة، انساب آل ابی طالب. وی به سال 266 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج 3 ص 66).

عبیدة.

[عُ بَ دَ] (اِخ) ابن حارث بن عبدمناف. از ابطال قریش در جاهلیت و اسلام است که به سال 62 قبل از هجرت به مکه متولد شد و پیش از ورود حضرت محمد (ص) به دار ارقم اسلام آورد، چون رسول به مدینه آمد دومین لواء عقد خود را برای او بست و وی را با 60 سوار از مهاجران به جنگ مشرکان فرستاد و او درمحل «ثنیة المرة» با مشرکان که ابوسفیان رئیس آنان بود برخورد کرد و با او به جنگ پرداخت و این نخستین جنگی است که در اسلام واقع شده سپس در جنگ بدر شرکت کرد و به سال 2 ه . ق. در همان جنگ درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدة.

[عُ بَ دَ] (اِخ) ابن حمیدبن صهیب الکوفی معروف به خداء. مؤدب امین عباسی و از حفاظ حدیث بود. در زمان خلافت هارون الرشید به بغداد رفت و به امر او تأدیب و تربیت محمدامین را به عهده گرفت. وی به سال 107 ه . ق. متولد شد و در 190 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدة.

[عُ بَ دَ] (اِخ) ابن سوار التغلبی قائد و از شجاعان عرب است به همراهی ضحاک بن قیس نزد مروان بن محمد به عراق رفت. چون ضحاک کشته شد. عبیده نزد شیبان بن عبدالعزیز رفت و شیبان او را بر مقدمهء سپاه خود که از بصره به جنگ با یزیدبن عمر بن هبیرة میرفت گماشت. وی به سال 129 ه . ق. به نزدیک بصره به دست یزید بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عبیدة.

[عُ بَ دَ] (اِخ) ابن عمرو یا عبیدة بن قیس السلمانی المرادی. تابعی است. سال فتح مکه در یمن اسلام آورد و رسول (ص) را ندیده بود. در عهد عمر به مدینه رفت و در بسیاری از جنگها حاضر بود. وی فقه آموخت و حدیث روایت کرد و در قضا بمثابهء شریح بود. به سال 72 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدة.

[عُ بَ دَ] (اِخ) ابن هبل از کنانة عذرة از قحطانیه جد جاهلی است. (از الاعلام زرکلی).

عبیدة.

[عُ بَ دَ] (اِخ) طنبوریه از مردم بغداد و از زنانی است که صنعت غنا نیک میدانست و در آن فن تقدم داشت و او را در ادب معروفیتی بود. برخی از معاصران وی که در این فن عالم اند او را استاد و رئیس در صنعت غنا دانند. در نیکوئی آواز و زیبائی صورت نیز سرآمد بود. اسحاق بن ابراهیم در وصف وی گوید: «طنبور» جز از عبیده هذیان است. وی در حدود 225 ه . ق. در ایام معتصم عباسی درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عبیدی.

[عُ بَ دی ی] (ص نسبی) نسبت است به عبیدبن ثعلبة بن یربوع بن حنظلة بن مالک بن زیدبن مناة بطنی از تمیم است. (از اللباب ج2 ص116). || نسبت است به عبیدبن عدی بن غنم بن کعب بن سلمة بن سعدبن علی اسدبن ساردة بن تزیدبن جشم بن الخزرج بطنی از انصار. (از اللباب ج2 ص117). || نسبت است به عبیده بن عبرة بن زهران بطنی از ازد. (از اللباب ج2 ص117). || نسبت است به عبیدبن سلامة بن زوی مالک بن نهد بطنی از نهد. (از اللباب ج2 ص117).

عبیر.

[عَ] (ع اِ) نوعی از خوشبوهای خشک که بر جامه پاشند. (آنندراج از صراح) (غیاث اللغات). نام خوشبوی که از صندل و گلاب و مشک سازند. (آنندراج از منتخب) (غیاث اللغات). زعفران یا بوی خوش با زعفران آمیخته. (منتهی الارب). اخلاطی است از بوی خوش که با زعفران فراهم گردد. (اقرب الموارد) :
این حدیث از سر دردیست که من میگویم
تا در آتش ننهی بوی نیاید ز عبیر.سعدی.
گفته شده است زعفران به تنهائی را گویند. (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) :
کجا برفشانند مشک و عبیر
همی گسترانند خز و حریر.فرخی.
بدو گفتم که مشکی یا عبیری
که از بوی دلاویز تو مستم.سعدی.
- عبیرآلای؛ آلوده به عبیر. (از آنندراج).
- عبیرآمیز؛ عبیرافشان. خوشبوی بمانند عبیر :
ز مشک افشانی باد طربناک
عبیرآمیز گشته نافهء خاک.نظامی.
خیال خال تو با خود بخاک خواهم برد
که تا ز خال تو خاکم شود عبیرآمیز.حافظ.
- عبیرافشان؛ خوش بوی. عطرآگین. که بوی عبیر دهد :
طبلهء عطر گل و زلف عبیرافشانش
فیض یک شمه ز بوی خوش عطار من است.
حافظ.
- عبیرسرشت؛ آمیخته با عبیر :
خاکش از بوی خوش عبیرسرشت
میوه هایش چو میوه های بهشت.نظامی.
|| (ص) قوم عبیر؛ گروه بسیار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) . || سهم عبیر؛ تیر سیاه ناپیراسته. تیر بسیارپر. (منتهی الارب). تیر بسیار. (اقرب الموارد).

عبیرآباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری نیشابور. در جلگه واقع است. و هوای آن معتدل است و 354 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات است شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عبیرآباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دامغان، واقع در ده هزارگزی جنوب باختری دامغان. و هفت هزارگزی ایستگاه. هوای آن معتدل است و 350 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه علی تأمین میشود. محصولات آن غلات، پسته، پنبه، انگور و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنها کرباس بافی است. راه فرعی آن از ایستگاه منشعب میشود. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

عبیط.

[عَ] (ع ص) شتر فربه و جوان که بی علت و بیماری کشته باشند. ج، عُبُط، عِباط. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || تازه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). دم عبیط. لحم عبیط. (آنندراج). زعفران عبیط. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || ثوب عبیط؛ جامهء نو دریده. (منتهی الارب) (آنندراج). أدیم عبیط، مشقوق. (اقرب الموارد).

عبیقر.

[عَ بَ قُ] (اِخ) موضعی است. رجوع به عبقر شود.

عبیک.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش جاپلق شهرستان سراوان، واقع در 34 هزارگزی جنوب جاپلق کنار راه فرعی سراوان بجاپلق ناحیه ای کوهستانی و گرمسیر و مالاریایی است 200 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولاتش غلات، برنج، خرماست. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

عبیلاء .

[عُ بَ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان).

عبیة.

[عِ / عُبْ بی یَ] (ع اِمص)بزرگ منشی. فخر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || ناز و منه عبیة الجاهلیة؛ ای نخوتها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رفع عنکم عبیة الجاهلیة؛ ای نخوتها. (اقرب الموارد).

عبیة.

[عُ بَیْ یَ] (اِخ) نام زنی است. (منتهی الارب).

عبیة.

[عُ بَیْ یَ] (اِخ) دو آب است بنی قیس بن ثعلبه را واقع به بطن فلخ از ناحیهء یمامه. (معجم البلدان).

عت.

[عَت ت] (ع مص) باز بازگردانیدن بر کسی سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج). رد کردن کلام بر کسی باری پس از بار دیگر. (اقرب الموارد). || ستیهیدن بر کسی در سؤال. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عتائد.

[عُ ءِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

عتائدی.

[عَ ءِ] (اِخ) از عرفاء قرن سوم هجری و استاد عبدالله بن خفیف است. (از نامهء دانشوران ج4 ص83).

عتائق.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ عتیقه. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به عتیقه شود.

عتاب.

[عِ] (ع مص) خشم گرفتن. || خشم گرفتن همدیگر را. || ناز کردن. || خشمگینی پیدانمودن. || یاد کردن خشم را. (منتهی الارب) (آنندراج). || ملامت کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
با بخت در عتابم و با روزگار هم
وز یار در حجابم و از غمگسار هم.
خاقانی.
عتاب از حد گذشته جنگ باشد
زمین چون سخت گردد سنگ باشد.نظامی.
هر آینه در معرض خطاب آیند و در محل عتاب. (گلستان).
- عتاب کردن؛ سرزنش کردن. ملامت کردن :
کسان عتاب کنندم که ترک عشق بگوی
بنقد اگر بکشد عاشق این سخن بکشد.
سعدی.

عتاب.

[عُتْ تا] (اِخ) نام شخصی است که مخترع خارا بوده و آن پارچه ای است موجدار که از ابریشم میبافند. (برهان). رجوع به عتابی شود.

عتاب.

[عَتْ تا] (اِخ) ابن اسیدبن ابی العیص بن امیة. از والیان اموی و از قریش و از مردم مکه و صحابه است. وی مردی شجاع، عاقل و از اشراف عرب بود. رسول (ص) در عام الفتح او را بر مکه گماشت و ابوبکر نیز او را ابقاء کرد و تا به سال 13 ه . ق. که درگذشت بدان شغل بماند. بعض مورخان گویند وی تا اواخر خلافت عمر در ولایت مکه باقی بود و بنابر این وفاتش در اوائل سال 23 بوده است. (از الاعلام زرکلی).

عتاب.

[عَتْ تا] (اِخ) ابن ورقاء الریاحی. از شجاعان و از امیران عرب است و از امرای مصعب بن زبیر است. او را امارت اصفهان داد و به جنگ خوارج ری فرستاد به ری برفت و با خارجیان جنگی سخت کرد و ری را به قهر تصرف کرد و سپس حجاج او را به جنگ شیب بن یزید فرستاد و او با لشکریان بسیار از مردم شام و عراق با شیب نبرد کرد. و سرانجام در جنگی به سال 77 ه . ق. به دست عامربن عمر تغلبی کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عتاب و خطاب.

[عِ بُ خِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) سرزنش. ملامت. تندی در سخن. رجوع به عتاب شود.

عتابة.

[عَتْ تا بَ] (اِخ) نامی از نامهای زنان است. (از منتهی الارب).

عتابی.

[عُ] (ص نسبی، اِ) قسمی از خارا که جامه ای معروف است. (غیاث اللغات) (آنندراج). خارایی موجدار منسوب به محله ای از بغداد. (دیوان البسهء نظام قاری ص 202). و در این بیت منوچهری به تشدید تاء آمده است :
یا چنان زرد یکی جامهء عتابی
پرز برخاسته زو چون سر مرغابی.
منوچهری.
آنجا که چرخ عتبهء اقبال او گشاید
دهر سفیدجامه چه باشد یکی عتابی.ظهیر.
گر به دیباهای رنگین آدمی گردد کسی
پس در اطلس چیست گرگ و در عتابی سوسمار.
کمال اسماعیل.

عتابی.

[عَتْ تا] (اِخ) لقب کلثوم بن عمرو است. رجوع به کلثوم بن عمرو شود.

عتابی.

[عَتْ تا] (اِخ) لقب ابوالعتاهیه است. رجوع به ابوالعتاهیه و محمدابوعبدالله شود.

عتاد.

[عَ] (ع اِمص، اِ) ساخت. (منتهی الارب). آنچه آماده باشد از سلاح و چارپا و ساز جنگ. (اقرب الموارد). || سامان. || آمادگی. || آنچه جهت سفر و جز آن آماده سازند. (منتهی الارب).

عتاد.

[عَ] (ع مص) آماده گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عتادة.

[عَ دَ] (ع مص) آماده گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عتار.

[عَتْ تا] (ع ص) دلاور. || اسب توانا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || جای درشت و خالی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتار.

[عَ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب).

عتاق.

[عَ] (ع مص) آزاد گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عتاق.

[عِ] (ع ص، اِ) عتاق الطیر؛ مرغان شکاری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عتاق الخیل؛ اسبان برگزیده و گرامی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عتاق.

[عُ] (ع ص، اِ) شراب نیک کهنه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عتاقة.

[عَ قَ] (ع مص) کهنه شدن. (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی).

عتاقة.

[عَ قَ] (ع مص) آزاد گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) آزاد کرده مولی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عتاک.

[عِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

عتان.

[عِ] (اِخ) آبی است مقابل خیبر. (منتهی الارب).

عتاه.

[عُ] (ع مص) سبک عقل گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). ناقص عقل شدن. (اقرب الموارد). || مدهوش گشتن و رفتن خرد. (منتهی الارب) (آنندراج). مدهوش گشتن. (منتهی الارب). || مدهوش شدن بدون زوال عقل. (اقرب الموارد). || آزمند علم گردیدن و حریص شدن بر آن. || حریص شدن بر اذیت کسی. || حریص شدن بر حکایت کردن کلام کسی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتاه.

[عَ] (ع مص) ناقص شدن عقل بدون جنون. (اقرب الموارد).

عتاهة.

[عَ هَ] (ع مص) عتاه. (اقرب الموارد). رجوع به عتاه شود.

عتاهة.

[عَ هَ] (ع اِمص) دل شدگی. || بی عقلی. || گمراهی. || (ص) مرد گمراه. || مرد گول. (منتهی الارب) (آنندراج).

عتاهیة.

[عَ / عُ یَ] (ع مص) رجوع به عُتاه شود در همه معانی || (اِمص) کم عقلی. (منتهی الارب). || گمراهی. || (ص) مردم بی عقل و احمق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- ابوالعتاهیه.؛ رجوع به همین کلمه شود.

عتب.

[عَ] (ع مص) خشم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). خشم گرفتن بر کسی و انکار کردن چیزی را از قبل او. || ملامت کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || بر سه پای رفتن ستور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بر سه پای رفتن شتر. (اقرب الموارد). || یک پای برداشته جستن مردم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پاسپر کردن آستانه را. (منتهی الارب) (آنندراج). ماعبت باب فلان؛ یعنی نسپردم آستانه او را. (اقرب الموارد). || (اِمص) ملامت. (منتهی الارب). سرزنش.

عتب.

[عَ تَ] (ع ص، اِ) کار کریه و ناخوش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || سختی؛ یقال ما فی هذا الامر رتب ولا عتب؛ ای شدة. (منتهی الارب). || میان انگشت سبابه و وسطی یا میانهء وسطی و بنصر. || چوبهای پهن که بر عود نهند تا تارهای عود را بدان دراز کشند. || درشتی زمین. || تباهی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتب.

[عِ] (ع ص) بسیار خشم گیرنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عتبات.

[عَ تَ] (ع اِ) جِ عتبة. رجوع به عتبه شود. || نام بالغلبه است مشاهد متبرکه را مانند مشهد حضرت علی (ع) و حضرت حسین (ع) و دیگر مزارات امامان.

عتبان.

[عَ تَ] (ع مص) رجوع به عتب شود.

عتبان.

[عُ] (اِخ) ابن مالک الانصاری الخزرجی السالمی. صحابی و از بدریان است حضرت رسول (ص) بین او و عمر برادری افکند در صحیحین ده حدیث از او روایت شده است. (از الاعلام زرکلی).

عتبة.

[عَ تَ بَ] (ع اِ) آستانهء در یا بالایین از هر دو. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || هر پله از نردبان. یک پایه نردبان. (منتهی الارب). || زن مرد. (منتهی الارب). زن. (اقرب الموارد). || (ص) ناخوش. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). یقال، حُمِلَ فلان علی عَتَبَةٍ؛ أی امر کریه من البلاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) سختی. (منتهی الارب).

عتبة.

[عُ بَ] (ع اِ) خم رودبار. (اقرب الموارد).

عتبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن ابی سفیان بن حرب بن امیة بن عبدشمس است که معاویه به سال 43 ه . ق. وی را ولایت مصر داد سپس به اسکندریه شد و در آنجا برای خود خانه ای بساخت و به سال 44 ه . ق. بدانجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عتبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن الحباب انصاری شاعری غزل سرای و از مردم مدینه و از شعرای عصر اموی است. وی نزدیک مدینه به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عتبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن ربیعة بن عبدشمس مکنی به ابوالولید. از بزرگان قریش در عصر جاهلی است. اسلام را دریافت و در جنگ بدر با مشرکان بود و چون سری بزرگ داشت خودی که برای او مناسب باشد یافت نشد و پارچه ای بر سر خود بست. وی در این جنگ به سال 2 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عتبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن غزوان بن جابربن وهیب الحارثی. بانی شهر بصره و صحابی و قدیم الاسلام است. وی به حبشه عزیمت کرد و در جنگ بدر و قادسیه حاضر بود. عمر او را ولایت بصره داد در آن وقت بصره را «الابلة» یا «أرض الهند» مینامیدند. عتبه طرح شهر را بیفکند سپس به میسان و ابزقباذ برفت و آنجا را بگشود. عمر او را به مدینه خواند و هنگام بازگشت به سال 17 ه . ق. در راه بمرد. وی قامتی بلند و چهره ای زیبا داشت و از تیراندازان نامی بود و صحیحین از او چهار حدیث آورده است. (از الاعلام زرکلی) (نزهة القلوب ص 37) (عیون الاخبار ج 1 ص 217).

عتبی.

[عُ با] (ع اِمص) خشنودی و رضا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عتبی.

[عُ] (اِخ) رجوع به محمد بن احمد عتبی شود.

عتبی.

[عُ] (اِخ) اسعدبن مسعودبن علی بن محمد بن حسن عتبی مکنی به ابوابراهیم عالم، شاعر و منشی دوره سلجوقیان و غزنویان بود. به سال 404 ه . ق. متولد شده است و تا اواخر ایام نظام الملک میزیسته و تاریخ وفاتش به درستی معلوم نیست. (از ریحانة الادب ج 3 ص 67).

عتبی.

[عُ] (اِخ) محمد بن عبدالجبار. رازی الاصل خراسانی النشأة است. مکنی به ابونصر از نویسندگان و شاعران قرن پنجم هجری است. اصل او از ری بود و در خراسان نشأت یافت و در نیشابور سکونت جست. او راست: تاریخ آل سبکتکین یا تاریخ عتبی که به تاریخ یمینی مشهور است یمینی آن را شرح کرده و جرزمانی به فارسی درآورده است به سال 427 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج 3 ص 68).

عتبی.

[عُ] (اِخ) محمد بن عبدالله یا عبیداللهبن عمرو یا عمر بن معاویة بن عمروبن عتبة بن ابی سفیان صخربن حرب بن امیة بن عبدشمس قرشی اموی بصری المنشأ بغدادی المسکن و مدفن. ادیبی فصیح اللسان از افاضل و از شعراء مشهور عرب است. از تألیفات اوست الاخلاق. اشعار الاعاریب. اشعارالنساء. الخیل. الذبیح. وی به سال 228 ه . ق. به بغداد درگذشت. (از ریحانة الادب ج 3 ص 68). زرکلی بنقل از ابن ندیم وفات او را به سال 228 ه . ق. نوشته است.

عتت.

[عَ تَ] (ع اِمص) درشتی در سخن. (منتهی الارب). غلظت در گفتار و جز آن. (اقرب الموارد).

عتد.

[عَ تَ] (ع ص) فرس عتد؛ اسب آمادهء رفتن. || اسب توانای تمام اندام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عتد.

[عَ تِ] (ع ص) رجوع به عَتَد شود.

عتدة.

[عُ دَ] (ع اِ) ساخت و سامان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آمادگی. (منتهی الارب). || آنچه جهت سفر و جز آن آماده سازند. (منتهی الارب).

عتر.

[عَ] (ع مص) استوار کردن نیزه و جز آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || لرزیدن و جنبیدن نیزه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). برخیزانیدن نیزه و برداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). || قربان کردن عتیره، گوسپند قربانی جاهلیت را. (منتهی الارب).

عتر.

[عِ] (ع اِ) اصل و در مثل است عادت بعترها. در حق شخصی گویند که به سوی خلق قدیم خود بازگردد، عادت الی عترها؛ یعنی به اصل خود بازگشت در حق کسی گویند که بخوی واگذاشته بازگردد. || گیاهی است که پراکنده روید، یا از درختان خرد است. رستنی است مانند مرزنجوش که بدان مداوا کنند و گفته اند درختان خرد است. || نره. || بت. (منتهی الارب). بت که برای آن قربانی کنند. (اقرب الموارد). || ذبیحه. || هرچه ذبح شود. (منتهی الارب). گویند که در جاهلیت در ماه رجب جهت خدایان خود میکشتند. (اقرب الموارد). || دستهء بیل و جز آن. یا چوب پهن که بیل آهن دوزند و پای بر او نهند وقت زمین کندن. || (مص) بیهوده گفتن. (اقرب الموارد) (آنندراج).

عتر.

[عَ تَ] (ع اِمص) سختی. شدت. (اقرب الموارد). || توانایی قوت در حیوان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتر.

[عُ تُ] (ع ص، اِ) جِ عاتر. (منتهی الارب).

عتران.

[عَ تَ] (ع مص) استوار گردیدن نیزه و جز آن. || لرزیدن و جنبیدن نیزه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سخت شدن. (اقرب الموارد).

عترب.

[عُ رُ] (ع اِ) سماق. (اقرب الموارد). تتم که نوعی از بار درخت ترش است و در طعام اندازند. (منتهی الارب) (آنندراج).

عترت.

[عِ رَ] (ع اِ) عترة. خویشاوندان و اقارب :
ما بر اثر عترت پیغمبر خویشیم
اولاد زنا بر اثر رأی و هوی اند.ناصرخسرو.
پیش خدای نیست شفیعم مگر رسول
دارم شفیع پیش رسول آل و عترتش.
ناصرخسرو.
و فرزندان و عترت او را خوار و حقیر دارند. (تاریخ قم).

عترس.

[عَ رَ] (ع ص) مردی استوارخلقت گرداندام. تن دار سطبر بندهای اعضا. (منتهی الارب). الحادر الغلیظ الخلق العظیم الجسیم العبل المفاصل من الناس. (اقرب الموارد). || سطبر و بزرگ سینه از ستور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. || خروس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عترس.

[عَ تَرْ رَ] (ع ص، اِ) عَترس. رجوع به عَترس شود.

عترسان.

[عُ رُ] (ع اِ) خروس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عترفان شود.

عترسة.

[عَ رَ سَ] (ع مص) سخت گرفتن. || ستم و درشتی نمودن. (منتهی الارب). || (اِمص) گرفت سخت و درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عترفان.

[عُ رُ] (ع اِ) خروس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عترسان شود. || گیاهی است پهن تابستانی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عترفة.

[عَ رَ فَ] (ع اِمص) سختی. (منتهی الارب).

عتروف.

[عُ] (ع ص) رجوع به عتریف شود.

عترة.

[عِ رَ] (ع اِ) عترت. فرزندان و اخص اقارب مرد یا اهل بیت قریب یا خویشان او از اقارب باشند یا از اباعد: نحن عترة رسول الله. (ابوبکر بنقل منتهی الارب). عترت. و رجوع به عترت شود. || گردن بند که به مشک و عنبر و مانند آن معجون کرده ساخته باشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خیار کبر. (منتهی الارب). قثاء الاصف. (اقرب الموارد). || مرزنجوش. || پاره ای از مشک خالص. || آب دهن خوش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) تیزی دندان و باریکی و صفایی و آب داری آن. (منتهی الارب). شرالاسنان. (اقرب الموارد). || سختی. || توانایی. (منتهی الارب).

عتری.

[عَ / عِ] (اِخ) در اصطلاح رجال لقب حیابن علی و عمروبن علی و صندل بن علی و جز اوست. (از ریحانة الادب ج 3 ص 68).

عتریس.

[عِ] (ع ص) سخت سرکش. خشمناک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) غول نر. || بلا. || (اِمص) سختی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتریف.

[عِ] (ع ص) پلید. بدکار. بیباک. دلاور. کارگذار ستم کار درشت سخت. || شتر استواراندام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتریفة.

[عِ فَ] (ع ص) ماده شتر استوار و توانا. ماده شتر کم شیر. || گرامی که از زجر باک ندارد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گرامی ذات و بی باک. (آنندراج).

عتش.

[عَ] (ع مص) خم دادن و دوتا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). ظاهراً مصحف عنش است. (اقرب الموارد از تاج العروس). رجوع به عنش شود.

عتص.

[عَ] (ع مص) فعل آن نیامده اما بقول ایشان بمعنی اعتیاص است که دشوار شدن باشد. (منتهی الارب) (آنندراج).

عتعت.

[عَ عَ] (ع اِ) بزغاله نر. (اقرب الموارد) || (ص) سخت توانا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مرد درازبالا تمام اندام. || مرد دراز مضطرب خلقت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) کلمه ای است که بدان بزغاله را خوانند. (منتهی الارب).

عتعت.

[عُ عُ] (ع ص، اِ) رجوع به عَتعَت شود به همهء معانی آن.

عتعتة.

[عَ عَ تَ] (ع مص) خواندن بزغاله را به کلمهء عت عت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) دیوانگی. (اقرب الموارد) (آنندراج).

عتف.

[عَ] (ع مص) برکندن موی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عتف.

[عِ] (ع اِ) پاره ای از شب، یقال مضی عتف من اللیل و عدف؛ أی قطعة منه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عتق.

[عَ] (ع مص) جوان گردیدن دختر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بیرون شدن دختر از خدمت پدر و مادر و از مالکیت شوی. (اقرب الموارد). || گرامی شدن مرد. (منتهی الارب). || نیک و تازه گردیدن بشره سپس درشتی و خشکی آن. || واجب شدن سوگند بر کسی. || کهنه گردیدن و نیکو شدن شراب. || درگذشتن اسب از دیگران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دیرینه گشتن و نیکو گردیدن چیزی. (منتهی الارب). نیکو گردیدن چیزی. (اقرب الموارد). || گزیدن چیزی را به دندان. || نیکو گردانیدن مال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آزاد شدن بنده از بندگی. (اقرب الموارد). آزاد گردیدن. (منتهی الارب). بابی از ابواب فقه اسلامی است که مقررات و قوانین بردگی و برده فروشی در اسلام در آن جمع شده است.

عتق.

[عِ] (ع مص) آزاد گردیدن بنده از بندگی. (اقرب الموارد). || در اصطلاح شرع قوه ای است حکمیه که برای آدمی حاصل میشود جهت اثبات حق او در اینکه از بردگی و غلامی دیگران بیرون آید و آزاد شود و بالجمله قطع علاقه مملوکیت آدمی است. (جامع الرموز) (از تعریفات). در اصطلاح فقه آزاد کردن برده است و یکی از کتب فقه بهمین نام موسوم است. در شرایع آرد: آزاد کردن بردگان مورد اتفاق همهء فقهاست حضرت رسول و ائمهء اطهار مردم را بدین امر تشویق و ترغیب فرموده اند و در روایت است که هر کس برده ای را آزاد کند خدای تعالی به ازاء آن هر عضوی از اعضای او را از آتش جهنم آزاد گرداند و برده شدن را مخصوص کفار حربی دانسته است نه کفار ذمی که بشرایط ذمه عمل کنند. رجوع به عبد و شرایع ص 204 شود. || (اِمص) کَرَم. (اقرب الموارد). جوانمردی و مردمی. (منتهی الارب). || جمال. || شرف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آزادی. (اقرب الموارد). آزادی و آزادمردی. (منتهی الارب).

عتق.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عتیق و عاتق. (اقرب الموارد).

عتق.

[عُ / عِ] (ع اِمص) قِدَم و گفته اند عتق مخصوص بی جان است چون شراب و خرما و قدم به جاندار و بی جان هر دو گفته شود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتق.

[عُ تُ] (ع اِ) درختی است که از آن کمان سازند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتق.

[عَ تَ] (ع مص) کهنه شدن. (اقرب الموارد).

عتقاء .

[عُ تَ] (ع ص، اِ) جِ عَتیق. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عتیق شود.

عتقی.

[عِ] (اِخ) ابن قاسم بن خالدبن جنادهء عتقی. فقیهی مالکی و از علماء اواخر قرن دوم هجری است. از امام مالک و جز او فقه آموخت و بیست سال در درس مالک حاضر بود. پس از مرگ مالک به تدریس پرداخت. وی به سال 195 ه . ق. به مصر درگذشت و در خارج باب قرفه صغری مدفون است. (از ریحانة الادب ج 3 ص68).

عتقیون.

[عُ تَ قی یو] (اِخ) منسوب اند به عُتَقاء، یعنی عبدالله بن بشر صحابی و حارث بن سعید محدث و عبدالرحمان بن فضل قاضی و عبدالرحمن بن فضل بن قاسم صاحب مالک. و مر او راست: مسجد عتقاء به مصر. و در حدیث است که طلقاء از قریش اند و عتقاء از ثقیف بعض آنان دوستان بعض دیگرند در دنیا و آخرت و نیز عتقاء گروهی است فراهم آمده از جحر حمیر و سعد العشیرة و از بنی کنانه مضر و از غیر آن. (منتهی الارب).

عتک.

[عَ] (ع مص) حمله نمودن در جنگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || آهنگ گَزیدن کردن اسب. || دوتا داشتن دست را بر سینه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج العروس).

عتک.

[عَ] (ع اِ) دهر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یقال مضی علیه عتک؛ أی دهر. (اقرب الموارد).

عتک.

[عَ تَ] (ع مص) خواهش نمودن و میل نمودن به سوی موضعی. || بزرگ و مهتر گردیدن زن. || استوار و راست کردن مقصد و مراد خود را. || سرخ شدن کمان از کهنگی. (منتهی الارب).(1) || نیک ترش گردیدن شیر و نبیذ. || خشک گردیدن کمیز برران ناقه. || چفسیدن بوی خوش به کسی. || سیاست و حفاظت بلد را. || دو تا داشتن دست را بر سینه. || پاییدن و ثبات ورزیدن بر دلیل خود. || زدن کسی را و از زدن او باز نایستادن. (منتهی الارب).
(1) - اقرب الموارد مصدر معانی ذیل را بفتح اول و سکون دوم ضبط کرده است.

عتک.

[عَ] (اِخ) وادیی است به یمامه در دیار بنی عوف بن کعب بن سعدبن زید مناة بن تمیم. (از معجم البلدان).

عتکان.

[عِ / عَ] (اِخ) نام محلی است که در شعر زهیر آمده است. (معجم البلدان).

عتکی.

[عَ تَ کی ی] (ص نسبی) منسوب است به بطن عتک از اَزد. (سمعانی) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عتل.

[عَ تَ] (ع ص، اِ) جِ عَتلة. || (مص) شتافتن به سوی بدی. (اقرب الموارد).

عتل.

[عَ تِ] (ع ص) مرد شتابنده به بدی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عتل.

[عَ] (ع مص) برداشتن و سخت کشیدن چیزی را. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ناقه را کشیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج العروس) (تاج المصادر).

عتل.

[عُ تُل ل] (ع ص) بسیارخوار سرکش. (منتهی الارب) (آنندراج). الاکول المنوع. (اقرب الموارد). پرخور. || درشت خوی سخت گوی سخت آزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان علامه) : عُتل بعد ذلک زنیم. (قرآن 68/13). || نیزه درشت و سطبر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). || سخت هر چیزی. (اقرب الموارد).

عتلاء.

[عُ تَ] (ع ص، اِ) جِ عَتیل. (منتهی الارب). مزدور و خادم. (آنندراج).

عتلة.

[عَ تَ لَ] (ع ص، اِ) کلوخ کلان که از زمین برکنده باشند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || آهنی است مانند سر تبر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چوب دستی بزرگ از آهن سرپهن که بدان دیوار بشکنند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || برمای درودگران. تیشه چوب کاو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). عمود آهنین درودگر و چوب کاو و چوب سوراخ کن. (شرح قاموس). عمود آهنین. (مهذب الاسماء). || شتر ماده که هرگز آبستن نشود. || چوب دستی سطبر درشت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || کمان فارسی. ج، عَتَل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء).

عتم.

[عَ] (ع مص) بازایستادن از کاری بعد از گذشتن در آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) || بازماندن از کاری که اراده آن را داشت. (منتهی الارب) (آنندراج). || دیر نمودن در مهمانی. || گذشتن پاره ای از شب. || کندن موی را. || دوشیده شدن شتران وقت عشاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عتم.

[عُ تُ / عُ] (ع اِ) زیتون دشتی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس).

عتم.

[عُ] (اِخ) حصنی است در کوه و ضرة به یمن. (معجم البلدان).

عتم.

[عُ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

عتم.

[عُ] (اِخ) نام اسبی است. (منتهی الارب).

عتمة.

[عَ تَ مَ] (ع اِ) سه یک اول از شب بعد از غیبت شفق. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و گفته شده است وقت نماز عشاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || باقی مانده شیر که بعد از دوشیدن فرودآرد به پستان یا شیر که وقت عتمه فراهم آرد. (منتهی الارب). بقیة اللبن یفیق بها النعم تلک الساعة. (اقرب الموارد). || تاریکی شب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (مص) بازگشتن شتران از چراگاه وقت شام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عتمة.

[عُ تُ مَ] (اِخ) حصنی است در کوههای وصاب از نواحی زبید. (معجم البلدان).

عتن.

[عَ] (ع مص) سخت راندن کسی را به سوی زندان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (لسان العرب) (تاج المصادر).

عتن.

[عُ تُ] (ع ص، اِ) جِ عاتن و عَتون.

عتو.

[عُ تُوو] (ع مص) بزرگ منشی نمودن و از حد درگذشتن. (اقرب الموارد) (لسان العرب) (منتهی الارب) (آنندراج). || به غایت پیری رسیدن. (ترجمان علامه). || سرکشی کردن. (لسان العرب) (منتهی الارب). نافرمانی. (تاج المصادر).

عتوارة.

[عِتْ رَ] (ع ص) مرد کوتاه بالا. (منتهی الارب). مرد کوتاه بالای پرگوشت. (اقرب الموارد). || پاره ای از گوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عتوارة.

[عُتْ رَ] (اِخ) قبیله ای از عرب که به پایداری و خشونت در جنگ معروف بودند. (اقرب الموارد).

عتوب.

[عَ] (ع ص) آنکه در وی عتاب اثر نکند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عتود.

[عَ] (ع اِ) درخت کنار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || درخت بزرگ ریگستانی. (منتهی الارب) (آنندراج). طلح. (اقرب الموارد). || (ص) بزغاله یکساله. (اقرب الموارد) : بچه گوسفند... چون قویتر گردد عریض گویند پس عتود. (تاریخ قم ص 178). || بزغاله که علف خوار باشد. (اقرب الموارد).

عتود.

[عَتْ تو] (اِخ) کوهی است بین سیاله و ملل و گفته شده است کوهی است سیاه از جانب نقیع.

عتود.

[عَتْ وَ] (اِخ) موضعی است به حجاز. عمرانی گوید [ عَ / عِ ] روایت شده است و آبی است کنانه را.

عتور.

[عَ] (ع ص) فرج گشاده از تیزی شهوت. (منتهی الارب) (آنندراج).

عتور.

[عِتْ وَ] (اِخ) وادیی است. (منتهی الارب).

عتوک.

[عُ] (ع مص) رجوع به عَتک شود در همه معانی.

عتول.

[عِتْ وَ] (ع ص، اِ) آن که او را از زنان غنا نباشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آهو. (منتهی الارب).

عتوم.

[عَ] (ع ص) شتر ماده که جز وقت شبانگاه شیر ندهد و دوشیده نشود. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب).

عتون.

[عَ] (ع ص) توانا. (منتهی الارب).

عته.

[عَ / عُتْهْ] (ع مص) سبک عقل شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کم عقل شدن. (منتهی الارب). || فاقد خرد گشتن. (اقرب الموارد). || مدهوش گشتن. (منتهی الارب). و گفته اند مدهوش شدن از جز دیوانگی. (اقرب الموارد). معتوه شدن. || رفتن خرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر). || آزمند علم گردیدن. (اقرب الموارد) (لسان العرب) (منتهی الارب). || حریص شدن بر اذیت کسی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || حریص شدن بر حکایت و تقلید کردن کلام کسی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || در اصطلاح علمای اصول عبارت است از اختلال در عقل بنحوی که گفتار صاحب آن بر یک سیاق نباشد گاه سخنان او بر روش سخنان دانایان و گاه بر طریق گفتار دیوانگان باشد. (از کشاف).

عتهاء.

[عُ تَ] (ع ص، اِ) جِ عاته. (منتهی الارب).

عتی.

[عِ تی ی / عُ تی ی] (ع مص) از حد درگذشتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر). || بزرگ منشی کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || به غایت پیری رسیدن. (تاج المصادر) (غیاث اللغات). کلانسال شدن و پشت دو تا کردن : و قد بلغت من الکبر عتیاً. (قرآن 19/8). || نافرمانی کردن. (تاج المصادر). در منتهی الارب بفتح و ضم اول سرکشی کردن. (منتهی الارب).

عتی.

[عَتْ تا] (ع حرف) لغتی است در حَتّی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتی.

[عَ تی ی] (ع ص) متکبر. درگذرنده از حد. (منتهی الارب).

عتی.

[عُ تی ی] (ع ص، اِ) جِ عاتٍ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتی.

[عَ تا] (ع مص) عُتُوّ. (قطرالمحیط) (اقرب الموارد). رجوع به عتو و عتی [ عِ ی ی ] و [ عُ ی ی ] شود.

عتی.

[عَتْیْ] (ع مص) بزرگ منشی کردن. (منتهی الارب). || درگذشتن از حد. (منتهی الارب).

عتیب.

[عِ] (ع اِمص) ممالِ عتاب :
در یک سخن آن همه عتیبش بین
در یک نظر آن همه فریبش بین.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 654).
خواجه کز مهر با شکیب آمد
با سهی سرو در عتیب آمد.نظامی.
رومیانه روی دارد زنگیانه زلف و خال
و آن کمان ابروانش بین که باشد پر عتیب.
مولوی.

عتیب.

[عَ] (اِخ) پدر قبیله ای است از یمن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عتیبة.

[عَ بَ] (ع ص) کم خیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عتید.

[عَ] (ع ص) حاضر و آماده. (از اقرب الموارد) (ترجمان عادل بن علی) (منتهی الارب) (آنندراج). حاضر و مهیا. (غیاث اللغات) : و قال قرینه هذا ما لدی عتید. (قرآن 50/23).
گر بدانی که شقیی یا سعید
آن بود بهتر ز هر فکر عتید.مولوی.

عتید.

[عَ] (اِخ) ابن ضرار. شاعری است. (منتهی الارب).

عتید.

[عَ یَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

عتید.

[عُ تَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). موضعی است به یمامه. (معجم البلدان).

عتیدة.

[عَ دَ] (ع ص) مؤنث عتید. رجوع به عتید شود. || (اِ) طبله یا حقه ای که در آن خوشبوی نهند. (منتهی الارب) (آنندراج). طبله عروس که بوی خوش و شانه و دیگر افزار او را در آن نهند. (اقرب الموارد). آینه دان. ج، عتاید. (مهذب الاسماء).

عتیرة.

[عَ رَ] (ع اِ) گوسپند قربانی جاهلیت که در ماه رجب بنام بتان میکشتند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، عَتائر و آن گوسفند را رجبیه هم مینامیدند.

عتیرة.

[عُ تَ رَ] (اِخ) صحابی است بدری. (منتهی الارب).

عتیق.

[عَ] (ع ص) آزادشده. ج، عُتُق، عُتقاء. (منتهی الارب). بنده آزاد. (اقرب الموارد). || قدیم از هر چیزی و گویند رجل عتیق؛ یعنی قدیم. (اقرب الموارد از ابوعبید). || بهترین از هر چیزی. (اقرب الموارد) || گرامی. آزاد برگزیده. (منتهی الارب). || مرد نیکوروی تازه رخسار بعد خشونت و درشتی. (منتهی الارب).
- البیت العتیق؛ کعبه، چه آن نخستین خانه است که در زمین بنا شد. یا از آن جهت که از جبابره یا حبشه یا عَرق آزاد است یا آنکه آزاد است و کس مالک نشود آنرا. (منتهی الارب).
|| (اِ) خرمابن که نخله او بار نیفشاند. || خرما. علم است آنرا. || پیه. || می. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || می سیکی. (منتهی الارب). || شیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عتیق.

[عَ] (ع ص) دیرینه و کهنه. (اقرب الموارد) (از آنندراج). || آزاد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، عُتُق، عُتقاء، یقال عبد عتیق و امة عتیق.

عتیق.

[عَ] (اِخ) لقب ابوبکربن ابی قحافه است. رجوع به ابوبکر شود.

عتیق.

[عُ تَ] (اِخ) ابن احمدبن حامد. محدث است.

عتیق.

[عُ تَ] (اِخ) ابن عامربن سبیع. محدث است. (منتهی الارب).

عتیق.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله مصری. محدث است. (منتهی الارب).

عتیق.

[عُ تَ] (اِخ) ابن محمد جرشی. محدث است. (منتهی الارب).

عتیق.

[عَ] (اِخ) ابن موسی. محدث است. (منتهی الارب).

عتیق.

[عَ] (اِخ) ابن هشام. محدث است. (منتهی الارب).

عتیق.

[عَ] (اِخ) ابن یعقوب. محدث است. (منتهی الارب).

عتیق الساجة.

[عَ قُسْ سا جَ] (اِخ) قریه ای بود بین آذربایجان و بغداد که طغیان دجله آن را ویران کرد.

عتیقة.

[عَ قَ] (ع ص) مؤنث عتیق و عرب گوید قنطرة عتیقه و قنطرة جدید؛ پل کهنه و نو زیرا عتیق بمعنی فاعل است و جدید بمعنی مفعول و با این فرق «درآوردن تا، در عتیقه و حذف آن در جدید» فرق گذارند بین صفت مبنی از برای فاعل (عتیقه) و مبنی از برای مفعول (جدید). (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عتیقة.

[عَ قَ] (اِخ) محله ای است به بغداد در جانب غربی مابین طاق الحرانی تا باب الشعیر. (معجم البلدان). رجوع به عتیکیه شود.

عتیک.

[عَ] (ع ص، اِ) روز سخت گرم. (اقرب الموارد). || سرخ از کهنگی. (اقرب الموارد).

عتیک.

[عَ] (اِخ) ابن تعلبة بن الدؤلی. از بکر از عدنانیه جد جاهلی است. نسبت بدو عتکی است از فرزندان او محکم الیمامة. (از اعلام زرکلی).

عتیک.

[عَ] (اِخ) موضعی است. (معجم البلدان).

عتیکیة.

[عَ کی یَ] (اِخ) محلی است به بغداد از جانب غربی بین حربیة و باب البصرة که اکنون ویرانه است.

عتیل.

[عَ] (ع ص) تشنه. (غیاث اللغات از لطائف). || مزدور. (مهذب الاسماء). مزدور و خادم. (منتهی الارب) (آنندراج). || داء عتیل، شدید؛ بیماری سخت. (اقرب الموارد).

عث.

[عَث ث] (ع مص) خوردن مته پشم را و درافتادن در آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ستیهیدن. (منتهی الارب). الحاح. (اقرب الموارد). || گزیدن مار کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برگرداندن کلام را بر کسی یا سرزنش کردن او را. (اقرب الموارد).

عث.

[عُث ث] (ع ص) هو عث مال؛ او تباه کننده شتران است. (منتهی الارب).

عث.

[عِث ث] (ع اِ) افعی که افعی دیگر را خورد. ج، عِثاث. (اقرب الموارد).

عثاء.

[عَثْ ثا] (ع اِ) مار. (اقرب الموارد). در منتهی الارب به تخفیف ثاء ضبط شده است.

عثاث.

[عِ] (ع اِ) ترنم در غنا. (اقرب الموارد). || جِ عِثّ. رجوع بدان کلمه شود.

عثاجل.

[عُ جِ] (ع ص) بزرگ شکم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عثار.

[عَ] (ع اِ) جای هلاک و بدی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عثار.

[عِ] (ع اِمص) بدی. (اقرب الموارد). || (ص) ناخوش آیند. (اقرب الموارد). || (مص) شکوخیدن. بسر درافتادن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) :
ماه چون شد بدر آمد بی عثار
شاه پیلان شب به سوی چشمه سار.مولوی.
هر که آخربین تر از مسعودوار
نَبْوَدَش هر دم بره رفتن عثار.مولوی.
هر قدم من از سر بینش نهم
از عثار و اوفتادن وارهم.مولوی.
|| به روی درافتادن و خوار گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عثاری.

[عُ را] (اِخ) وادیی است. (معجم البلدان). رودباری است. (منتهی الارب).

عثاری.

[عُ] (اِخ) ج، عثران. (اقرب الموارد).

عثاعث.

[عَ عِ] (ع ص، اِ) جِ عَثعَث. (منتهی الارب). رجوع به عثعَث شود.

عثاعث.

[عَ عِ] (اِخ) کوههای کوچک سیاهی است. چپ عرائس. (معجم البلدان).

عثاکل.

[عَ کِ] (ع اِ) جِ عُثکول و عُثکولة و عِثکال. رجوع بدان کلمات شود.

عثاکیل.

[عَ] (ع اِ) جِ عُثکول و عُثکولة و عثکال. رجوع بدان کلمات شود.

عثال.

[عِ] (اِخ) وادیی است به سرزمین جذام. (معجم البلدان). پشته ای است در دشت یا رودباری است در زمین جذام. (منتهی الارب).

عثالط.

[عُ لِ] (ع ص) شیر سطبر و دفزک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عثامة.

[عُ مَ] (اِخ) ابن قیس صحابی است. (منتهی الارب).

عثان.

[عُ] (ع اِ) غبار. || دود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عثان.

[عُ] (اِخ) موضعی است مذکور در کتاب بنی کنانة. (معجم البلدان).

عثانة.

[عُ نَ] (اِخ) آبی است مر جذیمه را. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

عثانین.

[عَ] (ع اِ) جِ عُثنون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به عثنون شود.

عثج.

[عَ] (ع مص) همیشگی نمودن بر اندک اندک نوشیدن چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) گروه مسافران، مقلوب ثعج. (منتهی الارب). گروه مردم. || پاره ای از شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عثج.

[عَ ثَ] (ع مص، اِ) به همه معانی رجوع به عَثج شود.

عثجج.

[عَ جَ] (ع اِ) گروه بسیار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عثجل.

[عَ جَ] (ع ص) بزرگ شکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فراخ و سطبر از مشک و خنور. (منتهی الارب). الواسع الضخم من الاوعیة و الاسقیة و نحوها. (اقرب الموارد).

عثجلة.

[عَ جَ لَ] (ع مص) گران بودن. گران برخاستن بر کسی از نهایت پیری یا مرض. (منتهی الارب).

عثجلیة.

[عَ جَ لی یَ] (اِخ) آبی است به وادی سُلَیع از سرزمین یمامه مر بنی سُحَیم را. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

عثجلیة.

[عَ جَ لی یَ] (اِخ) زمینی است. (منتهی الارب).

عثجة.

[عُ جَ] (ع اِ) گروه مردم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پاره ای از شب. (منتهی الارب).

عثر.

[عَ] (ع مص) دروغ گفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شکوخیدن و بسر درافتادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یقال عثر فی ثوبه و عثر به فرسه فسقط. (اقرب الموارد). || خوار گردیدن سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جهیدن رگ. (منتهی الارب). زدن رگ. (اقرب الموارد).

عثر.

[عَ] (ع اِ) کشت دشتی که از باران آب خورد. (منتهی الارب). آنچه آسمان آن را سیراب سازد از درختان و کشت. (اقرب الموارد).

عثر.

[عَ ثَ] (ع اِ) عَثر. رجوع به ماده قبل شود. || دروغ. (اقرب الموارد).

عثر.

[عَ] (اِخ) موضعی است به تهامه. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

عثر.

[عُ] (ع اِ) عقاب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دروغ. (اقرب الموارد). || (ص) دروغگوی. (منتهی الارب).

عثر.

[عَثْ ثَ] (اِخ) بیشه ای است شیرناک یا موضعی است. (منتهی الارب). ابوبکر همدانی گوید: عثر شهری است به یمن میان آن و مکه ده روز راه است. (معجم البلدان).

عثرات.

[عَ ثَ] (ع اِ) جِ عثرة. لغزش. (از غیاث اللغات). || خطا و سهو. (ناظم الاطباء) :تا در حضرت پادشاه عثرات ایشان را شفیع شد. (جهانگشای جوینی). سلطان عفو و اغضا کرد و از عثرات او تجاوز و اغماض واجب داشت. (جهانگشای جوینی). رجوع به عثرت و عثرة شود.

عثران.

[عِ] (اِخ) نام موضعی است. (معجم البلدان).

عثرب.

[عُ رُ] (ع اِ) درختی است مانند درخت انار سرشاخ نرم و سرخ دارد همچو ریباس مقشر کرده میخورند، یکی آن عُثرُبة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عثربة.

[عُ رُ بَ] (ع اِ) یکی عثرب. (منتهی الارب).

عثرت.

[عَ رَ] (ع اِ) عثرة. خطا. گناه : چنان اقتضاء نمود که رعایت جانب قرابت و مواصلت را به اقالت عثرت عین فرض داند. (جهانگشای جوینی).

عثرة.

[عَ رَ] (ع اِ) عثرت. رجوع به عثرت شود. || شکوخه. (منتهی الارب). لغزش. || جهاد و جنگ. (اقرب الموارد). و منه لا تبدأهم بالعثرة. (اقرب الموارد). ج، عثرات.

عثری.

[عَ ثَ ری ی] (ع اِ) کشت دشتی که از باران آب خورد. (منتهی الارب). || کشت بر آب باران. (مهذب الاسماء). || آنچه آسمان آن را سیراب سازد از درختان و کشت. (اقرب الموارد). و منه فی حدیث الزکاة ماکان بعلا او عثریا ففیه العشر. (اقرب الموارد). || (ص) کسی که نه در طلب دنیا باشد و نه آخرت. (اقرب الموارد). مرد لاابالی که در پس دنیا و آخرت نرود. (منتهی الارب). و گاه ثاء را تشدید دهند و صواب تخفیف آن است.

عثری.

[عَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به عثر و آن شهری است به یمن.

عثری.

[عَ ری ی] (اِخ) یوسف بن ابراهیم عثری از عبدالرزاق بن همام روایت کند و شعیب بن محمد الذراع از وی حدیث دارد. (از اللباب ج 2 ص 122).

عثعث.

[عَ عَ] (ع اِ) فساد. (اقرب الموارد). تباهی و فساد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نرم از سرین و از زمین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پشته بی گیاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نام سرودگوی. (منتهی الارب). || خاک. (اقرب الموارد). ج، عثاعث. || (اِمص) سختی. (منتهی الارب).

عثعث.

[عَ عَ] (اِخ) کوهی است به مدینه بنام سُلَیع که بر آن خانه های اسلم بن اقصی است.

عثعثة.

[عَ عَ ثَ] (ع مص) جنبانیدن. || اقامت کردن. || قادر و توانا شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). میل کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آرمیدن. (منتهی الارب). || افکندن کسی را در عثعث. (اقرب الموارد).

عثق.

[عَ ثَ] (ع اِ) درختی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یکی آن عَثقَه. (منتهی الارب). || شارع عام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جاده. (اقرب الموارد).

عثقة.

[عَ ثَ قَ] (ع اِ) یکی عثق. || (اِمص) فراخی سال و ارزانی. (منتهی الارب). || (ص) یقال أمست الارض عثقة؛ أی مخصبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عثک.

[عَ ثَ / عُ ثَ / عُ ثُ] (ع اِ) ریشه های درخت خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عثکال.

[عِ] (ع اِ) خوشه خرما. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شاخ خرما. || سرشاخ یا شاخ بزرگ. (منتهی الارب). || خرمابن بابار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عثکلة.

[عَ کَ لَ] (ع مص) زینت دادن هودج را، از عُثکولة. (منتهی الارب). || دویدن گران و سست. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

عثکول.

[عُ] (ع اِ) خوشه خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شاخ خرد. (منتهی الارب). || سر شاخ یا شاخ بزرگ. (منتهی الارب).

عثکولة.

[عُ لَ] (ع اِ) رجوع به عُثکول شود. (منتهی الارب)

عثکة.

[عَ ثَ کَ] (ع ص، اِ) آب و گل تنک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گلزار سخت. (اقرب الموارد).

عثل.

[عَ] (ع مص) درست شدن دست شکسته بطور غیرمستوی. (اقرب الموارد).

عثل.

[عِ] (ع ص) بر پا دارنده شتران و مصلح آن. (منتهی الارب) بر پا دارنده شتران و سیاست کننده آنها. (ناظم الاطباء).

عثل.

[عَ ثِ] (ع ص) بسیار از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درشت و پرگوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غلیظ و ضخم. (اقرب الموارد).

عثل.

[عَ ثَ] (ع ص) بسیار از هر چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). بسیار و وافر. (ناظم الاطباء). || درشت و پرگوشت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) چادر پیه بالای روده. (منتهی الارب). || پیه تنک بالای شکنبه. (اقرب الموارد). || شکنبه گوسفند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکنبه گوسفند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (مص) بسیار و غلیظ و ضخیم شدن. (اقرب الموارد).

عثل.

[عُ ثُ] (ع اِ) جِ عَثول. رجوع به عثول شود.

عثلب.

[عَ لَ] (اِخ) نام آبی است مر غطفان را. (معجم البلدان).

عثلبة.

[عَ لَ بَ] (ع مص) گرفتن چوب آتش زنه را از درخت ناشناخته یعنی ندانستن که آتش میدهد یا نه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || در خاکستر بریان کردن گندم را یا بضرورت کبیده نمودن آن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخت فروبردن آب را. (منتهی الارب). || شورانیدن. || پراکنده ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تباه کردن.

عثلط.

[عُ ثَ لِ] (ع ص) شیر سطبر و دفزک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عثلول.

[عُ] (ع اِ) پی گردن اسب که بر آن یال روید. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عثلیت.

[عِ] (اِخ) قلعه ای است به سواحل شام مشهور به حصن احمر. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

عثم.

[عَ] (ع مص) کژ بسته شدن استخوان شکسته. یا کژ بسته شدن دست خاصةً. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سست دوختن توشه دان را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سطبر گردیدن و پوست فراهم آوردن زخم بی آنکه به شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) استخوان کژ بسته. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عثماء.

[عَ] (ع ص) دستی شکسته و کج رسته. (مهذب الاسماء).

عثمان.

[عُ] (ع اِ) چوزه شوات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فرخ الحباری. (اقرب الموارد). || بچه اژدها. || مار یا بچه مار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- ابوعثمان؛ کنیت مار. (اقرب الموارد).

عثمان.

[عُ] (اِخ) دهی است از دهستان قعلهء شاهین بخش پل ذهاب شهرستان قصرشیرین، واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری سرپل ذهاب کنار راه فرعی به قلعه شاهین، واقع در دشت. هوای آن گرمسیر است و 70 تن سکنه دارد. آب آن از سراب قلعه شاهین تأمین می شود. محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 5).

عثمان.

[عُ] (اِخ) کوهی است به مدینه بین آن و بین ذی المرة در راه شام از مدینه. (معجم البلدان).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن ابی العاص بن بشربن عبد دهمان از ثقیف صحابی و از مردم طائف بود در وفد ثقیف اسلام آورد. رسول (ص) او را عمل طائف داد. عبد عمر بدان سمت بود تا عمر وی را عامل بحرین ساخت و سپس معزول شده به بصره سکونت جست تا سال 51 ه . ق. در آنجا درگذشت. در بصره محلی است بنام شط عثمان که بدو منسوب است. (از الاعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن احمدبن سعیدبن عثمان معروف به ابن قائد. فقیه و از افاضل نجدیین بود و به سال 1097 ه . ق. به قاهره درگذشت. او راست: هدایة الراغب فی شر عمدة المطالب در فقه حنبلی، حواشی علی منتهی الارادات، در فقه. رسالة فی الرضاع، نجاة الخلف فی اعتقاد السلف و جز آن. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن جنی الموصلی مکنی به ابوالفتح و ملقب به ابن جنی. رجوع به الاعلام زرکلی و روضات الجنات ص466 و نیز ابن جنی شود.

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن حمزة بن عبیداللهبن عمر بن الخطاب از اشراف و از کسانی بود که به اندلس رفت و به طلیطلة اقامت گزید چون عبدالرحمن الاموی بر اندلس تسلط یافت عثمان با جماعتی از پذیرفتن او خودداری کرد و عبدالرحمن با آنان نبرد کرد و در نتیجه عثمان گرفتار شد و در قرطبه بدار آویخته شد. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن حنیف بن وهب الانصاری الاوسی. صحابی است. در جنگ احد و جنگ های پس از آن شرکت کرد. از جانب عمر ولایت سواد و بصره را یافت و هنگامی که فتنه جمل برخاست یاران عایشه وی را بر ضد علی خواندند و او نپذیرفت پس موی ریش و ابرو و سر وی را کندند و او به علی (ع) پیوست و در جنگ جمل به سال 35 ه . ق. کشته شد. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن حیان بن معبد المری. ولید به سال 93 ه . ق. وی را برکنار ساخت و به سال 103 عهده دار جنگهای تابستانی شد. به سال 104 با قیصر نبرد کرد و در حدود سال 105 درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن ربیعة الاندلسی، ادیب بود. او راست: طبقات الشعراء بالاندلس. وی در حدود سال 310 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن سعیدبن خالد الدارمی السجستانی. محدث هرات بود. او را مسندی بزرگ و تصانیفی در رد «جهمیه» است. وی به سال 200 ه . ق. متولد شد و به سال 280 به هرات درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن سعیدبن عثمان معروف به ابن صیرفی از موالی بنی امیه و از حُفّاظ حدیث و از ائمه علم قرآن و روایات و تفسیر بود. وی به سال 372 ه . ق. بدانیه(1)اندلس متولد شد و به مشرق رفت و حج گزارد و به مصر شد. سپس بازگشت و به سال 444 به موطن خود درگذشت. اوراست بیشتر از یکصد تصنیف از جمله: التیسیر فی مذاهب القراء السبعة، جامع البیان فی القراآت و طبقات القراء و جز آن. (از اعلام زرکلی) (روضات الجنات ص 467).
(1) - Denia.

عثمان.

[عُ] (اِخ) (110 - 197 ه . ق.) ابن سعیدبن عدی المصری. از قراء بزرگ بود. وی را «ورش» لقب دادند. اصل او از قیروان و مولد و وفاتش به مصر بود. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) (1180 - 1242 ه . ق.) ابن سند النجدی الوائلی. معروف به ابن سند البصری ملقب به بدرالدین. مورخ، ادیب و از نوابغ متأخران است. اصلش از عرب عنیزه بود. به نجد متولد و به بصره ساکن شد و به بغداد درگذشت. از کتب اوست: الغرر فی وجوه القرآن، مطالع السعود بطیب اخبارالوالی داود، منظم الجوهر فی مدائح حمیر، نظم المغنی اللبیب، نظم الورقات امام الحرمین و شرح آن و سبائک العسجد فی اخبار الاحمد. وی شاعری مکثر بود. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) (567 - 595 ه . ق.) ابن صلاح الدین یوسف بن ایوب معروف به الملک العزیز. از ملوک ایوبیة مصر بود. از جانب پدر نیابت مصر یافت. به سال 589 پس از مرگ پدر مستقل گشت و بر آن شد که دمشق را از دست برادر خود افضل بیرون سازد و نتوانست. سپس به سال 592 بر دمشق تسلط یافت و عم خود عادل را بدانجا گمارد. وی از فقه و احادیث اطلاعی داشت. تولد و وفاتش در قاهره بود. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن طلحة بن طلحة العبدری صحابی و از بنی عبدالدار است. باخالدبن الولید در صلح حدیبیه اسلام آورد. در فتح مکه حاضر بود و رسول (ص) کلید کعبه را بدو و به پسر عمش شیبة بن عثمان بن ابی طلحة سپرد. وی در حدود سال 42 ه . ق. به مکه درگذشت. (از الاعلام زرکلی و الاصابة ج 4 ص 220).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عامربن عمروبن کعب التیمی القرشی. رجوع به ابوقحافه شود.

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن عثمان شهرزوری ملقب به ابن صلاح. رجوع صلاح در این لغتنامه و اعلام زرکلی شود.

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابراهیم الطرسوسی مکنی به ابوعمرو. قاضی و از کُتّاب ادباء بود. قضاوت معرة النعمان به وی واگذار شد و به سال 400 ه . ق. به کفر طاب بین حلب و معرة درگذشت. اوراست اخبار الحجاب. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عبدالله بن الحسن الکرمانی مکنی به ابومحمد و معروف به شیخ صفی الدین. عالمی متورع و متبحر بود. به حجاز و عراق مسافرت کرد و با شیخ شهاب الدین سهروردی مصاحبتی داشت. در حدیث و تصوف و کلام و ادبیات و جز آن کتابها نوشته است. او راست: الکنز الخفس من اختیارات الصفی. او 104 سال بزیست و 50 سال در جامع سنقری شیراز خطبه خواند. وی مردی صاحب کشف و فراست بوده و حکایتها از او نقل کنند. (از شدالازار ص 400).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عفان بن ابی العاص بن امیة. ملقب به ذوالنورین. سومین از خلفاء راشدین و از عشره مبشره است. به سال 47 قبل از هجرت به مکه متولد شد و اندکی پس از بعثت اسلام آورد. وی مردی ثروتمند و از اشراف مکه بود. از کارهای بزرگ او در اسلام مجهز کردن نیمی از «جیش العسرة» است وی سیصد شتر و هزار دینار در این راه داد. پس از عمر بن خطاب به سال 23 ه . ق. از طریق شورایی که اعضای آن را عمر معین کرد به خلافت رسید. عثمان پس از رسیدن به خلافت تا یک سال والیان عمر را بر کارشان باقی داشت سپس آنان را عزل کرد و بیشتر کسان خود را بجای ایشان فرستاد و معاویة همچنان بر حکومت شام ماند. بدین سبب مورد ملامت عامه مسلمین واقع شد. رفتار عثمان موجب آزردگی و ناخشنودی مسلمانان شد تا آنجا که گروهی از مردم کوفه و مصر به مدینه رفتند و عزل او را خواستار شدند و عثمان نپذیرفت شورشیان او را در خانه محاصره کردند و مدت محاصره وی چهل روز طول کشید و سرانجام صبح روز عید اضحی 35 ه . ق. به مدینه در خانه اش بقتل رسید. در خلافت عثمان ارمنیه، قفقاز، خراسان، کرمان، سجستان، افریقا و قبرس بتصرف مسلمانان درآمد. در زمان خلافت عثمان برای رفع اختلاف در قراآت مختلف قرآن کریم، بر نسخه واحدی از بین قراءتها اتفاق نظر حاصل شد و بقیه نوشته ها معدوم گردید. عثمان مسجدالحرام و مسجد پیغمبر را وسعت داد و در نماز عید خطبه را بر نماز مقدم داشت. وی نخستین کسی است که «شرطه» گرفت. از او نیز در صحیحین 146 حدیث نقل شده است. رجوع به طبقات الکبری تألیف ابن سعد و الاصابه و الاعلام زرکلی و کتب تراجم شود.

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن علی بن ابی بکربن علی الجبلجیوی (یا جبلجیلوی) کوه گلوئی ملقب به بهاالدین مکنی به ابوالمحاسن. قاضی شیراز است از عزالدین جماعة حدیث شنید مولدش قبل از قرن هفتم هجری است. نزد لسان الدین نوح بن محمد سمنانی و خطیب شمس الدین مظفربن محمد خطیبی خلخالی فقه آموخت. وی مفتی مذاهب اربعة بود قضاء فارس و نواحی آن را یافت و در مدرسه عضدیه درس میگفت در تبریز با علاءالدین طاوسی و فخرالدین جالردی و شرف الدین طیبی و شمس خطیبی سابق الذکر مصاحبت کرد. از کتب اوست: بیان الفتاوی فی شرح الحاوی، شرح الشامل الصغیر لابن المفسر، شرح المنظومة فی الفرائض، الرسالة البالغة فی الاجتهاد، ایجاز المختصر لابن الحاجب، و او راست: اساتید عالیه. وی به سال 782 ه . ق. به شیراز درگذشت. (از شدالازار ص 361 و حاشیه آن).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن علی بن عثمان العمری ملقب به عصام الدین العمری. شاعر و ادیب بود. به سال 1134 ه . ق. به موصل متولد و در 1193 بدانجا درگذشت. از اوست: الروض النفرقی، تراجم ادباءالعصر، راحة الروح. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن علی بن محجن ملقب به الزیلعی. فقیه حنفی است به سال 705 ه . ق. به قاهره رفت و بدانجا درس گفت و فتوی داد. و به سال 743 ه . ق. بدانجا درگذشت. از کتب اوست: الحقایق فی شرح کنزالدقایق، برکة الکلام علی احادیث الاحکام، شرح الجامع در فقه. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عمر بن ابی بکربن یونس مکنی به ابوعمرو جمال الدین و ملقب به ابن حاجب. رجوع به ابن حاجب و رجوع به الاعلام زرکلی و روضات الجنات شود.

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عمر بن ادّبن طانجة. جد جاهلی از عدنانیان است. فرزندان او فرقه ای از بنی مزینة اند و از آنان زهیربن ابی سلمی است. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عمر بن موسی التیمی، قاضی و از مردم مدینه است. به سال 75 ه . ق. نزد عبدالملک بن مروان رفت و در عهد مروان بن محمد قضاء مدینه را یافت و سپس منصور عباسی او را قضاوت داد و پیش از بناء بغداد با وی در حره بود. و به سال 145 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عیسی بن درباس مارانی ملقب به ضیاءالدین. از اعلم شافعیان در فقه بود نسبت او به بنی ماران است در مروج (نزدیک موصل) وی به اربل نشأت یافت و به دمشق شد و سپس به مصر رفت و قضاوت غریبه (از توابع مصر) را یافت و سپس سلطان صلاح الدین قضاوت دیار مصر را در 566 ه . ق. بدو داد. وی مانده عمر خود را به قاهره به تدریس پرداخت. او راست: الاستقصاء لمذهب الفقهاء در بیست مجلد، شرح اللمع در اصول فقه. تولد او به سال 516 ه . ق. است و به سال 602 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن عیسی بن منصور بلیطی مکنی به ابوالفتح از علمای ادب و اخبار بود و او را شعری است. در شهری نزدیک موصل متولد شد سپس به دمشق و به مصر شد و به سال 599 ه . ق. بدانجا درگذشت. شعر نیک می گفت. او راست: کتاب العروض یکی بزرگ و دیگری کوچک، العظات و الموقظات المنیر، اختبار المتنبی، علم اشکال الخط، التصحیف والتحریف. (ازاعلام زرکلی و خاندان نوبختی ص 72).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن قطن. در عراق با حجاج بن یوسف بود و بفرماندهی برخی از لشکریان او رسید و آخرین بار فرمانده لشکری بود که به جنگ شبیب بن یزید رفت و به سال 76 ه . ق. در همان جنگ به دست مصاد برادر شبیب کشته شد. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن محمد بن ابی شیبة الکوفی. معروف به ابن ابی شیبة و مکنی به ابوالحسن. از حُفّاظ حدیث است. او راست: المسند و التفسیر. وی مردی ثقه و امین بود و به سال 156 ه . ق. متولد شد و به سال 239 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن محمد بن خالدبن زبیربن العوام معروف به عثمان الزبیری. در مدینه بهمراهی محمد بن عبدالله بن حسن بر منصور عباسی خروج کرد و پس از قتل محمد به بصره پناه برد و سپس دستگیر شد و او را بنزد منصور عباسی بردند و به سال 145 ه . ق. بقتل رسید. (از اعلام زرکلی).

عثمان.

[عُ] (اِخ) ابن مظعون بن حبیب بن وهب الجمحی مکنی به ابوالسائب. صحابی و از حکماء عرب جاهلیت بود. وی سیزدهمین مردی است که اسلام آورد و دوبار به حبشه مهاجرت کرد. در جنگ بدر حاضر شد و به سال دوم هجری درگذشت. موقعی که مرد حضرت رسول او را بوسید. (از اعلام زرکلی).

عثمان اولن.

[عُ اُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 70 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 21 هزارگزی شمال خاوری راه شوسه شاهین دژ به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی و هوای آن معتدل است و 67 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصولاتش غلات، نخود، بزرک است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنها جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عثمان سرا.

[عُ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لنگا شهرستان تنکابن، واقع در 31 هزارگزی جنوب خاوری تنکابن و 4 هزارگزی جنوب راه شوسه تنکابن به چالوس. 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عثمان کلا.

[عُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاردشت بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در پنج هزارگزی خاور حسن کیف کنار راه شوسه حسن کیف به مرزان آباد. ناحیه کوهستانی و سردسیر است و 75 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات، ارزن، لبنیات است و شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیه زغال و چوب است. صنایع دستی آنان شال بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عثمان مختاری.

[عُ نِ مُ] (اِخ)ابوالمفاخر خواجه حکیم سراج الدین ابوعمر عثمان بن عمر (یا محمد) مختاری غزنوی از شاعران بزرگ دربار غزنویان در اواخر قرن پنجم و نیمهء اول قرن ششم هجری است. وی با ابراهیم بن مسعود غزنوی و مسعودبن ابراهیم و عضدالدوله شیرزادبن مسعودبن ابراهیم و جز آنها معاصر بوده است. علاوه بر سلاطین غزنویان قاوردیان کرمان مخصوصاً سلطان ارسلانشاه سلجوقی را مدح گفته است. وی با ابوالفرج رونی و مسعودبن سعد سلمان و سنائی معاصر بوده است و سنائی در مدح او قصیده گفته و در آن مختاری را به معانی شعر بکر ستوده. وفات مختاری را به سال 544 تا 549 ه . ق. دانسته اند. دیوان او را قریب هشت هزار بیت نوشته اند. از وی مثنوی مشهوری بنام شهریارنامه در دست است و آن را به خواهش سلطان مسعودبن ابراهیم به نظم درآورده است. آخرین ابیات شهریارنامه چنین است:
بسر شد کنون نامه شهریار
بتوفیق یزدان پروردگار
شها شهریارا سرا سرورا
نگهدار تختا جهان داورا
(از تاریخ ادبیات صفا و فهرست سپهسالار).

عثمانوند.

[عُ مانْ وَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش حومه شهرستان کرمانشاهان و حوزهء آمار کنگاور است. این دهستان در منطقه کوهستانی و در جنوب خاوری کرمانشاهان بین دهستانهای ماهیدشت زردلان و جلالوند است. هوای آن سرد و سالم است و آب آن از چشمه ها و رودخانه اهوران تأمین میشود. محصولات عمده آن غلات، لبنیات، و زغال و هیزم است. و شغل اهالی زراعت و گله داری و حمل هیزم و زغال به شهر است. راههای دهستان مالرو است و فقط در تابستان از طریق گردنهء قادرمرز که بین این دهستان و ماهیدشت است اتومبیل تا آبادی سرجوب مرکز این دهستان میتوان برد. این ناحیه از 15 آبادی تشکیل شده و در حدود 5 هزار تن سکنه دارد. و قراء مهم آن بشرح زیر است: بوژن، خشکرود، مستعلی، مسکره، سرجوب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عثمانوند.

[عُ مانْ وَ] (اِخ) یکی از ایل های کرد ایران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 60).

عثمانی.

[عُ] (اِخ) ممالکی که آل عثمان در آن سلطنت میکردند. (ناظم الاطباء). رجوع به عثمانیان شود.

عثمانی.

[عُ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به عثمان بن عفان نَسَباً و ولاءً یا اتباعاً مانند اهل شام. (از اللباب ج 2 ص 122).

عثمانی.

[عُ نی ی] (ص نسبی) مقابل علوی. آنانکه علی و یاران او را متهم به قتل عثمان بن عفان کردند.

عثمانی.

[عُ نی ی] (ص نسبی، اِ) سکه معروف مروجه دولت عثمانیه. (آنندراج). لیره عثمانی. رجوع به عثمانیان شود.

عثمانی.

[عُ] (اِخ) عثمان بن محمد بن عثمان بن محمد بن عبدالملک بن عبدالدین عنسة بن عمروبن عثمان بن عفان العثمان البصری. از محمد بن عبدالسلام روایت کند و ابونعیم الحافظ اصفهانی از وی روایت دارد. (از اللباب ج 2 ص 122).

عثمانیان.

[عُ] (اِخ) یا آل عثمان یا سلاطین عثمانی. پادشاهانی هستند که از 699 تا 1342 ه . ق. دولتی بزرگ تأسیس کردند. این سلسله بنام جد آنان عثمان بن ارطغرل منسوبند. عثمان به سال 656 ه . ق. در سکوت متولد شد و در آنجا به تأسیس سلسله عثمانی موفق گشت. عثمان سرحد ممالک روم شرقی را به سمت مغرب عقب برد و پسرش ارخان شهرهای بروسه و نقیه را گرفت و ممالک امرای کراسی را که با خاک او مجاور بودند متصرف شد و لشکریان مشهور به چری را که مدت چندین قرن وسیله عمده فتوحات سلاطین آل عثمان بودند تشکیل داد. در سال 759 ه . ق. ترکان عثمانی از بوغاز داردانل گذشتند و از طرف خود ساخلوی در محل گالی پولی گذاشته به تسخیر ممالک اروپای شرقی روم شروع کردند. شهرهای ادرنه و فیلی پوپولیس چند سال بعد تسخیر شد و بر اثر فتوحات ماریتزا (1364 م.) و قوسوه (1389 م.) و نیکوپولیس و غلبه ترکان بر سواران جنگی تمام اروپا سراسر شبه جزیره بالکان به استثنای حوالی قسطنطنیه بواسطه هجوم ناگهانی امیر تیمور به آسیای صغیر و شکست سخت بایزیدخان اول در سال 804 ه . ق. / 1402 م. در آنقره مدتی به تعویق افتاد. و دولتی که از شط دانوب تا نهر العاصی در شام امتداد پیدا کرده بود بر اثر یک ضربت تا مدتی دچار ضعف و ناتوانی گردید. اگر چه سلطنت سلطان محمد اول تا حدی شکست گذشته را جبران کرد ولی چندان مورد توجه نیست تا آنکه سلطان مرادخان ثانی پس از تحکیم مواقع خود و برقراری صلح موفق گردید که ممالک عثمانی را از حملات هونیادی ملقب به امیرسیف ولایت افلاق خلاص بخشد و بوسیله فتح قطعی که در محل وارنا (1444 م.) نصیب او شد از صلیبیون عیسوی که به نقض عهدنامه اقدام کرده بودند انتقام خود را بکشید. این فتح ممالک عثمانی را از طرف شمال آسوده ساخت و از این تاریخ تا دو قرن دیگر دوره فتوحات درخشان سلاطین آل عثمانی است. قسطنطنیه را سلطان محمدخان ثانی در سال 857 ه .ق. / 1453 م. مسخر کرد و آخرین باقیمانده دولت روم شرقی به این ترتیب از میان رفت. شبه جزیره قرم در سال 1475 م. تسخیر شد و جزایر دریای اژه نیز ضمیمه خاک عثمانی گردید و بیرق این سلاطین در ایتالیا بر فراز قصر اترانتو افراشته گردید. سلطان سلیم خان اول در هشت سال پادشاهی خود ایران را مغلوب کرد و کردستان و دیار بکر را به ممالک عثمانی ملحق ساخت شام و مصر و عربستان را در سال 923 ه . ق. / 1517 م. به تصرف درآوردند و بعد بر حرمین استیلا یافت و خلیفه عباسی مصر را مطیع خود ساخت و حق خلافت را به خود اختصاص داد و از این تاریخ سلاطین عثمانی لقب امیرالمؤمنین اختیار نمودند. سلطان سلیمان خان کبیر نیز عملیات درخشانی انجام داد و در سال 928 ه . ق. / 1522 م. امرای جزیره ردس را براند و در طرف شمال شهرهای بلگراد را بگرفت و 932 در سال ه . ق. / 1526 م. مجارها را در دشت موهاکن شکست سخت داد و پادشاه ایشان لوئی ثانی را با بیست هزار سپاهیان او دستگیر کرد. مجارستان مدت یک قرن و نیم از ایالات عثمانی شد. این پادشاه در سال 935 ه . ق. شهر وینه را محاصره کرد و با گرفتن خراجی دست برداشت و بالجمله ممالک عثمانی در عهد سلطان سلیمان خان از بوداپست و ساحل دانوب تا شلاله آسوان در مصر و از ساحل فرات تا باب جبل طارق وسعت داشت. بعد از سلطان سلیمان خان ایام نکبت عثمانیان شروع شد و اولین واقعه آن شکست بحری لپانتو است در سال 979 ه . ق. به دست دن ژوان امیر اطریش. سلطان مرادخان چهارم در سال 1048 ه . ق. بغداد را به خاک عثمانی ضمیمه کرد و ترکان جزیره کرت و بعضی جزایر دیگر را نیز در سال 1645 م. از دست ونیزیها گرفتند لکن در اروپا شکستهائی بدانها وارد آمد و در سال 1098 ه . ق. سراسر مجارستان از تصرف ایشان خارج شد و در نتیجه معاهدات 1111 ه . ق. ولایات مجارستان بکلی از زیر سلطه عثمانیان خارج گردید. سرحدات عثمانی از این تاریخ تا تجزیه ای که در سال 1295 ه . ق. اتفاق افتاد تغییرات فاحشی نکرد. دوره تعرض روسیه به عثمانی از سال 1150 ه . ق. شروع میشود و در این تاریخ اوکزاکف و آزف از تصرف عثمانیان خارج گردید و در سال 1301 ه . ق. شبه جزیره قرم محصور شد. داخله عثمانی نیز هرج و مرج شده بود و به سال 1301 ه . ق. مصر تحت لوای محمدعلی پاشا مستقل و از تصرف عثمانی خارج گردید و بترتیب الجزائر در 1070 ه . ق. و تونس در 1117 ه . ق. نیمه استقلالی به دست آوردند و از تصرف عثمانیان خارج گردید. بزرگترین ضربتی که به عثمانی وارد آمد در قطعه اروپاست که بوسیله آن یونان در تاریخ 1244 ه . ق. / 1838 م. از آن جدا شد و ولایت رانوبی بنام رومانی در سال 1283 ه . ق. / 1866 م. و صربستان در 1284 ه . ق. بر عثمانیان شوریدند و در نتیجه رومانی و صربستان هر یک دولتی علی حده شدند. عثمانیه حالیه در اروپا محدود است به باریکه خشکی در جنوب جبال بالکان شامل ولایات قدیم تراس و مقدونیه و اپیروس و ایلی ریا. سلاطین عثمانی بترتیب عبارتند از:
1 - سلطان عثمان خان غازی سال 699 ه . ق.
2 - سلطان غازی ارخان 726
3 - غازی سلطان مرادخان 761
4 - غازی سلطان بایزید 791 - 804
- فترت(1) 408 - 6185 - سلطان محمد خان 816
6 - سلطان غازی مرادخان ثانی 824
7 - سلطان محمدخان ثانی 855
8 - سلطان بایزدخان ثانی 886
9 - سلطان سلیم خان 918
10 - سلطان سلیمان خان 926
11 - سلطان سلیم خان ثانی 974
12 - سلطان مرادخان ثالث 982
13 - سلطان محمدخان ثالث 1003
14 - سلطان احمدخان 1012
15 - سلطان مصطفی خان 1026
16 - سلطان عثمان خان ثانی 1027
17 - سلطان مرادخان رابع 1032
18 - سلطان ابراهیم خان 1049
19 - سلطان محمدخان رابع 1058
20 - سلطان سلیمان خان ثانی 1099
21 - سلطان احمدخان ثانی 1102
22 - سلطان مصطفی خان ثانی 1106
23 - سلطان احمدخان ثالث 1115
24 - سلطان محمدخان 1143
25 - سلطان عثمان خان ثالث 1168
26 - سلطان مصطفی خان ثالث 1171
27 - سلطان عبدالحمید خان 1187
28 - سلطان سلیم خان ثالث 1203
29 - سلطان مصطفی خان رابع 1222
30 - سلطان محمودخان ثانی 1223
31 - سلطان عبدالمجید خان 1255
32 - سلطان عبدالعزیزخان 1277
33 - سلطان مرادخان خامس 1293
34 - سلطان عبدالحمیدخان ثانی 1293
35 - سلطان محمد خامس 1327
36 - سلطان محمد سادس 1336
37 - سلطان عبدالمجید ثانی 1341
38 - سلطان عبدالعزیز ثانی 1342
و رجوع به آل عثمان و معجم الانساب ج2 ص 139- 140 شود.
(1) - در معجم الانساب دوره فترت ذکر نشده است و بدین طریق آمده است: محمد چلبی بن بایزید سال 805 ه . ق، امیرسلیمان بن بایزید سال 806 ه . ق، موسی چلبی بایزید سال 822 ه . ق، محمد اول سال 816 ه . ق.

عثماوندان.

[عُ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در 11 هزارگزی خاور فومن. ناحیه ای است جلگه. آب و هوای آن معتدل و مرطوب است. 1013 تن سکنه دارد. آب آن از نهر سنگ تأمین میشود. محصولات آن برنج، ابریشم، چای و عسل است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از شفت اتومبیل میرود. در حدود ده باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عثمثم.

[عَ ثَ ثَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). شیر و بخاطر گران رفتن وی آن را بدین نام خوانند. || (ص) شتر سخت اندام دراز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عثمثمة.

[عَ ثَ ثَ مَ] (ع ص، اِ) مؤنث عثمثم. رجوع به ماده فوق شود.

عثمر.

[عُ مُ] (اِخ) ریگستانی است نیکوگیاه آسان گذار هموار در بلاد طی. (منتهی الارب) (آنندراج).

عثمرة.

[عُ مُ رَ] (ع اِ) انگور شیره مکیده که بجز پوست باقی نمانده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عثمی.

[عَ می ی] (اِخ) ابوالحسن مفضل بن عمیربن عثم بن منتجع بن عمیربن منتجع بن صخربن هندبن ریاح بن عبیدبن عوف بن حرام العثمی. مروزی است. از شاذان بن فیاض و حفص بن عمرالحوض و علی بن حجر و جز آنها روایت کند و از وی عبدالرحمن بن فتح السراج و جز آنان روایت کند. وی به سال 275 ه . ق. به شاش درگذشت. (از اللباب ج2 ص 122).

عثمی.

[عُ می ی] (اِخ) عبدالعزیزبن بدربن زیدبن معاویة بن حسام بن اسعدبن ودیعة بن مبذول بن عدی بن عثم بن الربیعة العثمی منسوب به عثم بن ربیعة بن رشدبن قیس بن جهنیه. بطنی از جهنیة بن زید است. وی از وافدین بر پیغمبر است نام او عبدالعزی بوده رسول (ص) آن را تغییر داد. (از اللباب ج 2 ص 123).

عثن.

[عَ] (ع مص) دود برآوردن آتش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || برآمدن بر کوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بوی دود گرفتن جامه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عثن.

[عِ] (ع اِ) نوعی از برگ خرما که تر و سبز آن را شتر خورد. (منتهی الارب). ضرب من الخوصة ترعاه المال. (اقرب الموارد). || نیکوکن شتران و حافظ آن. (منتهی الارب) (آنندراج). مصلح المال سائسه. (اقرب الموارد). || پشم. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

عثن.

[عَ ثَ] (ع اِ) بت خرد. ج، اَعثان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عثن.

[عَ ثِ] (ع ص) طعام بوی گرفته و تباه از دود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الفاسد من الطعام لدخانٍ خالَطَهُ. (اقرب الموارد).

عثنجج.

[عَ ثَ جَ] (ع ص) عَثَوْجَج. شتر دفزک و تیزرو. (آنندراج) (از منتهی الارب).

عثنون.

[عُ] (ع اِ) ریش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || آنچه زائد باشد از ریش بر دو رخسار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). یا آنچه بر زنخ و زیر آن روید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || درازای ریش است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || موی دراز زیر زنخ شتران. || اول باد. || اول باران. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || باران عام. (منتهی الارب) (آنندراج). || بردر شده میان آسمان و زمین. ج، عثانین. (منتهی الارب) (آنندراج). || باران، مادام که میان ابر و زمین بود. (اقرب الموارد).

عثو.

[عَثْوْ] (ع مص) تباه کردن. فساد انگیختن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عثو.

[عُ ثُوو] (ع مص) فاسد کردن. (اقرب الموارد). || (اِمص) مبالغت در فساد یا کبر یا کفر. (اقرب الموارد).

عثواء.

[عَثْ] (ع ص) عجول. (اقرب الموارد). || (اِ) کفتار. (منتهی الارب). کفتار بخاطر موی فراوان آن. || (ص) گنده پیر. (منتهی الارب) : در دیده ناقص خردان که نظر جز به عیوب نمی گمارند أقبح من ... دلال العثواء بود. (دره نادره ص 53).

عثوثج.

[عَ ثَ ثَ] (ع ص) عَثَنْثَج. شتر دفزک تیزرو. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عثوثل.

[عَ ثَ ثَ] (ع ص) مرد گنگلاج فروهشته گوشت. (منتهی الارب). الفدم المسترخی. (اقرب الموارد).

عثوجج.

[عَ ثَ جَ] (ع ص) شتر دفزک و تیزرو. (منتهی الارب).

عثور.

[عُ] (ع مص) دیده ور شدن. دیده ور شدن بر چیزی. (از تاج المصادر) (منتهی الارب). || لغزیدن. به رو درافتادن. (اقرب الموارد) :
از قصور چشم باشد آن عثور
که نبیند شیب و بالا را ز دور.
مولوی (مثنوی).

عثول.

[عَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). || (اِ) خرمابن سطبر تنه درشت. (آنندراج). النخلة الجافیة الغلیظة. (اقرب الموارد).

عثول.

[عِثْ وَ ل ل] (ع ص) مرد گنگلاج فروهشته گوشت. || مرد بسیارموی سر و بدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سطبر و درشت از مردان. || لحیة عثولة؛ ریش بزرگ انبوه موی. (از اقرب الموارد).

عثون.

[عُ] (ع مص) دود برآوردن آتش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || برآمدن بر کوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || دود دادن جامه را به بوی خوش تا خوشبو شود. (اقرب الموارد).

عثوة.

[عَثْ وَ] (ع اِ) زلف دراز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عثة.

[عُثْ ثَ] (ع ص) عجوز. (اقرب الموارد). گنده پیر. (منتهی الارب). || (اِ) مته پشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سوسة تلحس السوف و الثیاب و اکثر ماتکون فی الصوف. (اقرب الموارد) (از لسان). || (ص) زن پلیدزبان گول. (منتهی الارب). زن پلید گم نام. زن احمق. (اقرب الموارد). || (اِ) مار که مار را خورد از گرسنگی در خشکسالی. ج، عثاث. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عثی.

[عُ ثی ی] (ع مص) تباه کردن. فساد انگیختن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عثیان.

[عَ ثَ] (ع مص) فساد کردن. (اقرب الموارد). || مبالغت در فساد و یا کبر یا کفر. (اقرب الموارد).

عثیان.

[عِثْ] (ع اِ) کفتار نر. (منتهی الارب).

عثیثة.

[عُ ثَ ثَ] (ع اِ مصغر) مصغر عَثیثة، مته خرد و ضعیف. منه المثل عثیثة تقرم جلداً أملساً؛ یعنی کرمک ضعیف پوست تابان را خوردن میخواهد، در حق کسی گویند که در چیزی فوق طاقت خود کوشش کند و نتواند که برسد و بر آن قادر شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عثیر.

[عِ یَ] (ع اِ) خاک. || گرد. || گل و لای که به اطراف پایها زیر و بالا کرده باشی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نشان پنهان. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) : و از عثیر عبیربیز ادهم جهانگرد... خاک آن وادی را... خاصیت سرمه اصفهانی بخشیده. (دره نادره ص 388).

عثیر.

[عَ] (ع مص) شکوخیدن و به سر درافتادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عثیر.

[عَ] (اِخ) موضعی است به شام. (معجم البلدان).

عثیل.

[عِثْ یَ] (ع اِ) کفتار نر. || (ص) آنکه روغن نمالد و آرایش نکند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عج.

[عَج ج] (ع مص) برداشتن آواز و بانگ کردن. (اقرب الموارد) (از شرح قاموس) (منتهی الارب) (از آنندراج). أفضل الحج العج والثج. (لسان العرب). || زجر کردن ناقه را به لفظ عاج عاج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نیک ماهر شدن قوم در فنون رکوب. (اقرب الموارد). || سخت وزیدن باد و برانگیختن گرد و غبار را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غریدن تندر. (منتهی الارب).

عجائب.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ عجیب. (شرح قاموس) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عجیب شود. و فارسیان گاه بمعنی مفرد استعمال میکنند مثل ریاض و حور و ابدال :
ز خون دیده و لخت جگر رنگین شبی دارم
نمی دانم چه می خواهم عجائب مطلبی دارم.
جلال اسیری (از آنندراج).
یافت گر دیوانه ای جامی عجب از بهر چیست
از عجائب های دوران دیو را خاتم رسد.
نظیری نیشابوری (از آنندراج).

عجائز.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ عجوز. زنان پیر. (آنندراج) (منتهی الارب). عجایز. رجوع به عجوز شود.

عجاب.

[عُ] (ع ص، اِ) کار نیک شگفت. (منتهی الارب). آنچه تجاوز کند از حد عجب. (اقرب الموارد) :
من رآنی فقد رأی الله گوی
کاین نظر بس عجاب دیدستند.خاقانی.
|| امر عجاب و شی ء عجاب؛ آنچه از آن تعجب کنند. (اقرب الموارد).

عجاب.

[عُجْ جا] (ع ص) کار نیک شگفت و درگذرنده از حد در شگفتی. || آنچه از آن تعجب کنند. (اقرب الموارد).

عجاج.

[عَ] (ع اِ) گرد. (منتهی الارب). غبار. (اقرب الموارد) (شرح قاموس) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء). || دود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (شرح قاموس) (مهذب الاسماء). || (ص) مردم نودیده و فرومایه. (آنندراج) (منتهی الارب). سفله از مردم است. (شرح قاموس). رعاء الناس و غوغاهم. (اقرب الموارد). || گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد).

عجاج.

[عَجْ جا] (ع ص) با بانگ و فریاد از هر صاحب صوتی. (اقرب الموارد) (از آنندراج) (شرح قاموس) (از مهذب الاسماء): نهر عجاج و فحل عحاج. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || روز گردانگیز. (منتهی الارب). روزی که در آن غبار باشد. (اقرب الموارد).

عجاج.

[عَجْ جا] (اِخ) عبدالله بن روبة بن لبیدبن صخرالسعدی التمیمی معروف به عجاج و مکنی به ابوالشعثاء در جاهلیت متولد شد شعر گفت سپس اسلام آورد و تا خلافت ولیدبن عبدالملک بزیست. در اواخر عمر زمین گیر شده در حدود سال 90 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عجاجة.

[عَ جَ] (ع اِ) گرد. (منتهی الارب). || دود. (منتهی الارب). عجاج و عجاجة اخص از عجاج است. (اقرب الموارد). || گله بزرگ از شتران. (منتهی الارب) (آنندراج). شتر بسیار و بزرگ جثه. (اقرب الموارد) (شرح قاموس). || لبد عجاجته؛ بازداشت خود را از چیزی که در آن بوده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || لف عجاجته علیهم؛ تاراج آورد بر آنها. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجاجیر.

[عَ] (ع اِ) غلوله خمیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) آنکه گلوله خمیر را بخورد. (منتهی الارب).

عجاجیل.

[عَ] (ع اِ) جِ عِجَّول. (منتهی الارب). رجوع به عِجَّول شود.

عجار.

[عَ ج جا] (ع ص) آنک گلوله خمیر را بخورد. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه عجاجیر خورد. (اقرب الموارد). رجوع به عجاجیر شود. || کشتی گیری که پهلوی وی را کسی به زمین نتواند کرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). کشتی گیری که پای خود را به پای حریف پیچیده و بر زمین افکند او را. (منتهی الارب) (آنندراج). المشغزب لصریعه. (اقرب الموارد).

عجارد.

[عُ رِ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجاردة.

[عَ رِ دَ] (اِخ) فرقه ای از خوارج اصحاب عبدالرحمن بن عجردند، در اعتقادات با «نَجَدات» یکسانند جز آنکه اینان گویند طفل از هر تکلیفی مبراست تا آنکه بعد از بلوغ اسلام آورد و واجب است که پس از بلوغ او را به اسلام دعوت کنند و نیز گویند اطفال مشرکان در آتش جهنم خواهند بود. عجارده بده فرقه منشعب شده اند: میمونیه، حمزیة، شعیبیة، حازمیه، اطرافیه، خلفیه، معلومیه، مجهولیة، صلتیة، ثعالبه. (از شرح مواقف از کشاف). || عجارده اصحاب عبدالکریم بن عجرداند. (منتهی الارب).

عجارف.

[عَ رِ] (ع اِ) سختیهای زمانه. (منتهی الارب) (آنندراج). حوادث روزگار. (اقرب الموارد). || شدت باران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجارم.

[عُ رِ] (ع ص) مرد استواراندام. الرجل الشدید. || کیر سخت. (منتهی الارب). کیر و گفته اند بیخ کیر و گاهی کیر را بدان وصف کنند.

عجارم.

[عَ رِ] (ع اِ) فراهم آمدنگاه گره ها بین دو ران چهارپا. (اقرب الموارد).

عجاری.

[عَ ] (ع اِ) بلاها. (منتهی الارب) (آنندراج). دواهی. (اقرب الموارد). || سرهای استخوان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). و یاء آن در شعر بتخفیف آید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجاریف.

[عَ] (ع اِ) عجارف. حوادث روزگار. (اقرب الموارد). سختیهای زمانه. (منتهی الارب) (آنندراج). || شدت باران. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عجارف شود.

عجاز.

[عِ] (ع اِ) پی که بدان قبضه شمشیر بندند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجازة.

[عِ زَ] (ع اِ) بالشچه که زنان بر سرین بندند تا فربه نماید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || انگشت پنجم مرغ. (منتهی الارب). دائرة الطائر التی یضرب بها و هی کالاصبع فی باطن رجله. (اقرب الموارد).

عجاساء.

[عَ] (ع اِ) گلهء بزرگ از شتران. (منتهی الارب) (آنندراج). العظیمة من الابل. || پاره ای از شب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). القطعة العظیمة من اللیل. (اقرب الموارد). || تاریکی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، عجاساء، عجاسی مانند مفرد. (اقرب الموارد). || موانع از امور. (اقرب الموارد). امور موانع. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجاسی.

[عَ سا] (ع اِ) عجاساء. گله بزرگ از شتران. (منتهی الارب). العظیمة من الابل. (اقرب الموارد). || پاره ای از شب. (منتهی الارب). رجوع به عجاساء شود.

عجاف.

[عُ] (ع اِ) نوعی از خرما. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجاف.

[عِ] (ع اِ) حنظل. || زمانه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص، اِ) جِ اعجف. (غیاث اللغات از منتخب) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). رجوع به اعجف شود.

عجال.

[عِ / عَ] (ع اِ) جِ عِجلة. رجوع به عجلة شود. || جِ عَجَلة. رجوع به عَجَله شود. || جِ عَجیل. رجوع به عَجیل شود. || جِ عَجلان. (منتهی الارب). رجوع به عجلان شود.

عجال.

[عُجْ جا] (ع اِ) مشتی از طعام حَیس و خرما که به شتاب خورده شود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خرما با سویق شورانیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مشتی از خرما. عجول. (منتهی الارب)

عجالد.

[عُ لِ] (ع ص) شیر خَفته. (منتهی الارب). اللبن الخاثر جداً. (اقرب الموارد). || شیر دفزک زده و جغرات شده. (منتهی الارب).

عجالز.

[عُ لِ] (ع ص) شیر خفته. (منتهی الارب).

عجالط.

[عُ لِ] (ع ص) شیر خفته سطبر. (منتهی الارب). شیر دفزک شده سطبر. (اقرب الموارد). اللبن الخاثر الثخین.

عجالم.

[عَ لِ] (اِخ) گروهی است از اهل یمن، عجلمی منسوب است به وی. (منتهی الارب).

عجالة.

[عُ / عِ لَ] (ع اِ) ماحضر. (منتهی الارب). ماحضر از طعام. (اقرب الموارد). || آنچه زود فراهم آرند مهمان را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). هر چه به شتاب حاضر آورده شود. (غیاث از منتخب) (اقرب الموارد). هرچه سردست مهیا آید. (منتهی الارب). || آنچه سوار توشه بردارد از چیزهایی که خوردن آن دشوار نباشد او را مانند خرما و سویق. (اقرب الموارد).
- عجالة الراکب؛ آنچه سوار با خود بردارد از خرما و سویق. ماحضر. آنچه آماده و در دسترس باشد : بقیه آن فیالق فیل افکن انهزام یافته عجالة الراکب هزار فیل نیک فال از آن اَفیال فِلال به مرابط حصول پیوست. (دره نادره ص 448). التمر عجالة الراکب؛ مثلی است که برای تحریک کسی زنند تا به اندک موجود قناعت کند گاهی که دسترسی به بسیار آن نباشد. || شیر ناشتاشکن که شبان پیش از دوشیدن شتران بیک حلبه در چراگاه دوشیده باشد. (منتهی الارب). شیر اندک که دوشنده در چراگاه شتابان دوشد آن را برای خود یا جز خود. (اقرب الموارد).

عجالة.

[عِ لَ] (ع اِ) گیاهی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجالةً.

[عِ لَ تَنْ] (ع ق) در عرف و تداول عامیانه، فعلاً. آنچه اکنون حاضر و دست رسی بدان هست. در حال حاضر. فی الحال. بنقد: عجالةً بهمین اندازه بس است.

عجالی.

[عَ لا] (ع ص، اِ) جِ عَجلی. (منتهی الارب). رجوع به عجلی شود.

عجالی.

[عُ لا] (ع ص، اِ) جِ عَجلی. (اقرب الموارد). جِ عَجیل. (منتهی الارب).

عجام.

[عَجْ جا] (ع اِ) شب پره ستبر. (منتهی الارب). خفاش. (اقرب الموارد). || فراستوک. (منتهی الارب).

عجام.

[عُ] (ع اِ) هسته و دانه هر چیزی. هسته هر چیزی. (اقرب الموارد).

عجان.

[عَجْ جا] (ع ص) احمق. (مهذب الاسماء). گول. (منتهی الارب). || خمیرگیر. خمیرکن. (مهذب الاسماء). فعّال است مبالغه را. (اقرب الموارد).

عجان.

[عِ] (ع اِ) گردن. (منتهی الارب). گردن به لغت اهل یمن. (اقرب الموارد). || سرین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (لسان العرب). || قضیب ممدود از خصیه تا دبر. (منتهی الارب) (لسان العرب). القضیب الممدود و مابین السبیلین من الرجل و المرأة. (اقرب الموارد). || مابین خصیه و دبر. (منتهی الارب). مابین خصیه و فَقْحة. (لسان العرب). || مابین قُبُل و دبر. (لسان العرب). || زیر زنخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجانس.

[عَ نِ] (ع اِ) گوه گردان. (منتهی الارب) (آنندراج). جعلان. مقلوب جعانس. (اقرب الموارد).

عجاوتان.

[عُ وَ] (ع اِ) دو عصب است در باطن دو دست. (بحرالجواهر).

عجاوة.

[عُ وَ] (ع اِ) عَجوة. خرمای پر و درون چفسیده. (منتهی الارب) در اقرب الموارد آرد: به حجاز مضموم است خرمای محشی در وعاء آن و در قاموس است التمر المحشی. || (اِخ) خرمایی است به مدینه. (اقرب الموارد).

عجاوة.

[عُ / عِ وَ] (ع اِ) شیری که بچه یتیم را بدان پرورند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عجاهن.

[عُ هِ] (ع اِ) خارپشت. || (ص) آنکه نسب وی صریح نباشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دوست نوشاه (تازه داماد) تا که با زن خود خلوت نکرده باشد. (منتهی الارب). صدیق الجرل المعرس الذی یجری بین العروس و أهله فی الاعراس بالرسائل فاذا بنی بها فلا عجاهن. (اقرب الموارد). رسول میان عروس و اهل او. (منتهی الارب). زن دلاله. (مهذب الاسماء). وکیل نکاح. (منتهی الارب). || خادم. || طباخ. ج، عَجاهِنَة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خوان سالار. (آنندراج).

عجاهنة.

[عُ هِ نَ] (ع ص، اِ) مؤنث عجاهن. || زن آرایشگر که جدا نشود از عروس تا او را بشوی برند. (اقرب الموارد). زن مشاطه. (منتهی الارب). || زن پیغامبر کدخدائی میان عروس و اهل وی. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجایا.

[عَ / عُ] (ع اِ) جِ عُجیَّه. (اقرب الموارد).

عجایب.

[عَ یِ] (ع ص، اِ) عَجائب. شگفتیها :
کسی کاین پر عجایب صنع و قدرت را نمی بیند
سزد گر مرد بینا جز که نابیناش نشمارد.
ناصرخسرو.
دیدن عجایب و شنیدن غرایب. (گلستان).
رجوع به عَجَب و عجائب شود.

عجایز.

[عَ یِ] (ع ص، اِ) عجائز. پیره زنان :و مال ایتام و عجایز چون شیر مادر حلال دانند. (مجالس سعدی ص 26). رجوع به عجائز شود.

عجایة.

[عُ / عَ یَ] (ع اِ) پَی که در آن سر استخوانهای بند دست ستور ترتیب یافته یا پی دست یا پای یا پی باطن سم اسب و گاو یا پی هر چه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). || عصبی است مرکب در آن نگین ها است از استخوان چون نگین انگشتر. (منتهی الارب). || دست و پای ستوران و گفته اند هر عصبی است در دست یا پا و گفته اند عصبی است در داخل خرده گاه ساق و ذراع از اسب و گاو. (از اقرب الموارد).

عجایة.

[عَ یَ] (ع اِ) عَجوة. خرمائی است نیکو به مدینه. (از اقرب الموارد). [ عَ / عُ ]المرالمحشیّ فی وعائه. (المنجد) (از منتهی الارب). رجوع به عجوة شود.

عجب.

[عَ] (ع اِ) بُنِ دنب. گویند آن نخستین چیزی است که آفریده شده و آخر چیزی است که پوسیده میشود. (منتهی الارب) (آنندراج). اصل الذنب عند رأس العصعص. (اقرب الموارد). || سپسِ هر چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). پایان. || ریگ. (منتهی الارب). و منه عجب الکثیب و هو آخره المستدق.

عجب.

[عَ] (اِخ) قبیله ای است. (آنندراج) (منتهی الارب).

عجب.

[عَ جَ] (ع مص) ناشناختن چیزی که وارد شود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || به شگفتی آمدن از کسی. (منتهی الارب). شگفتگی. (مهذب الاسماء). شگفتی که آدمی را دست دهد هنگام بزرگ شمردن چیزی. کار شگفت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) :
عجب نیست از رستم نامور
که دارد دلیری چو دستان پدر.فردوسی.
گفتا عجب است این که ز چوب است و ز آهن
این تیزی و تندی و پریدنْش کجا خاست.
ناصرخسرو.
عجب تر زین ندیدم داستانی
دو تن ترسد ز بشکسته کمانی.
(ویس و رامین).
عجب نبود گر از قرآن نصیبت نیست جز نقشی
که از خورشید جز گرمی نبیند چشم نابینا.
سنائی.
ور سایه ز من بریده گردد
هم نیست عجب ز روزگارم.خاقانی.
اثر نماند ز من در غم تو این عجب است
که در دل تو از این غم اثر نمیگردد.
خاقانی.
صیدگری بود عجب تیزبین
بادیه پیمای و مراحل گزین.نظامی.
عجب از طبع هوسناک منت می آید
من خود از مردم بی طبع عجب میمانم.
سعدی.
- ای عجب؛ شگفتا. عجبا :
شنید این سخن پیشوای ادب
بتندی برآشفت و گفت ای عجب.سعدی.
- العجب ثم العجب، یا للعجب، بوالعجب؛ در مقام پدیدار شدن حوادث بعیده و مشاهده امور غریبه گویند.
- عجبٌ عاجب؛ مبالغه است مانند شعر شاعر. (اقرب الموارد).
- عجبٌ عُجاب؛ مبالغه است. (اقرب الموارد).
- عجبٌ عجیب؛ مبالغه است، مانند ظل ظلیل. (اقرب الموارد).

عجب.

[عُ] (ع اِمص) ناز. (منتهی الارب). زهو. (اقرب الموارد). || خویشتن بینی. (منتهی الارب) :
بچشم عجب و تکبر نگه بخلق مکن
که دوستان خدا ممکن اند در اوباش.سعدی.
و در اصطلاح عرفا عبارت از خودبینی و خوشنودی از کردار خویشتن باشد. (کشاف اصطلاحات) :
ساقی بیار آیی از چشمه خرابات
تا خرقه ها بشوئیم از عجب خانقاهی.حافظ.
بعجب علم نتوان شد ز اسباب طرب محروم
بیا ساقی که جاهل را هنی تر میرسد روزی.حافظ.
|| رأی خود را به صواب و از آن دیگران را خطا دیدن. (اقرب الموارد). || ناشناختن چیزی که پیش آید. (منتهی الارب). || انکار آنچه بر تو وارد آید. (اقرب الموارد). || گردن کشی. (منتهی الارب) (آنندراج). || کبر. (اقرب الموارد). || (ص) آنکه نشستن با زنان و محادثه با ایشان را خوش دارد یا زنان خوش آیند او را. (منتهی الارب)(1) (آنندراج).
(1) - مثلّث الفاء.

عجب آمدن.

[عَ جَ مَ دَ] (مص مرکب) به شگفت آمدن. تعجب کردن. به شگفت ماندن :
سختم عجب آید که چگونه بردش خواب
آن را که به کاخ اندر یک شیشه شراب است.
منوچهری.
عشق پیرانه سر از من عجبت می آید
چه جوانی تو که از دست ببردی دل پیر.
سعدی.

عجباء.

[عَ] (ع ص) زن به شگفت آرنده از حسن و زشتی خود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). از لغات اضداد است. || شترماده ای که از لاغری و باریکی حلقه دبر او بلند برآمده باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || شتر ماده دفزک درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). الغلیظة. (اقرب الموارد).

عجب داشتن.

[عَ جَ تَ] (مص مرکب)شگفت داشتن. به شگفت بودن. تعجب کردن :
عجب دارم ار شرم دارد ز من
که شرمم نمیآید از خویشتن.سعدی.
عجب دارم از خواب آن سنگدل
که خلقی بخسبند از او تنگدل.
سعدی (بوستان).
بخندید و بگریست مرد خدای
عجب داشت سنگین دل تیره رای.
سعدی (بوستان).
عجب میداشتم دیشب ز حافظ جام پیمانه
ولی منعش نمیکردم که صوفی وار می آورد.
حافظ.

عجب رود.

[عَ جَ] (اِ مرکب) نام سازی است که مینوازند و بعضی گویند از قسم مزامیر است که سازهای نی باشد و بعضی صدا و آواز ساز نی را عجب رود گویند. (برهان) :
یکی گوش دارد برود و رباب
یکی در عجب رود نوشد شراب.امیرخسرو.
عجب رود از کمین دندان نموده
لبش نی و دهن خندان نموده.
امیرخسرو (از آنندراج).
چو هندو نوازد عجب رود خویش
بخندد عجب رود بر دست او.
امیرخسرو (از آنندراج).

عجب شیر.

[عَ جَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان مراغه، در شمال باختری شهرستان واقع است. از شمال به بخش دهخوارقان، از جنوب و باختر به دریاچه ارومیه، از خاور به بخش مرکزی مراغه محدود است، بخش مزبور از یک دهستان به نام دیزجرود که از 24 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل میشود و نفوس آن به اضافه سکنه قصبه در حدود 20100 تنند. هوای آن معتدل است. آب آن از رودخانه قلعه چای و چشمه سارها تأمین میشود. محصولات عمده آن غلات، کشمش، بادام و میوه جات و سردرختی است. صنایع دستی آنها جاجیم و گلیم بافی است. شغل اهالی زراعت و کاسبی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عجب شیر.

[عَ جَ] (اِخ) قصبه مرکزی بخش دهستان دیزجرود از شهرستان مراغه، واقع در 35 هزارگزی شمال باختری مراغه به دهخوارقان. ناحیه ای است کوهستانی. آب و هوای آن معتدل است. 4469 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصولات آن کشمش، غلات، بادام، میوه جات و شغل اهالی زراعت و کاسبی و صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. مختصات آن: طول 45 درجه و 55 دقیقه، عرض 37 درجه و 28 دقیقه، ارتفاع 1330 متر، اختلاف ساعت با تهران 21 دقیقه و 36 ثانیه است. ادارات پست و تلگراف و تلفن و بخشداری و شهرداری و دارائی و کشاورزی و بهداری و آمار و ژاندارمری و محضر رسمی و دبستان دارد. آثار قدیمی یک امامزاده زیبا که زیارتگاه است دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عجب ماندن.

[عَ جَ دَ] (مص مرکب) در شگفت ماندن. به شگفت ماندن. به تعجب ماندن. رجوع به عَجَب شود.

عجب نمودن.

[عُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تکبر کردن. خود را برتر دانستن. رجوع به عُجب شود.

عجبی.

[عَ جَ] (اِخ) ابن عثمان سعدبن عبدالله بن ابی رجاء العجبی الانباری معروف به ابن عجب. از هشام بن عمار و ابی عمرالدوری المقری و جز آنان روایت کند و ابوبکر شافعی و ابوبکر الاسماعیلی و ابن مخلد و جز آنان از وی روایت دارند. وی به سال 298 ه . ق. در جمادی الاَخره به انبار درگذشت. (از اللباب ج 2 ص 122).

عجد.

[عَ] (ع اِ) دانه مویز یا مویز پست هیچکاره. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || حب انگور. (اقرب الموارد) (آنندراج). || میوه ای است که به مویز ماند. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجد.

[عُ] (ع اِ) مویز یا میوه ای که به مویز ماند. || دانه انگور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجد.

[عَ جَ] (ع اِ) جِ عجدة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عجدة شود.

عجدة.

[عَ جَ دَ] (ع اِ) یکی عَجَد. غراب. زاغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجر.

[عَ] (ع مص) گردن تافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || درگذشتن از بیم و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج). به شتاب درگذشتن از بیم و مانند آن. (اقرب الموارد). || دنب برداشتن اسب در دویدن و به شتاب رفتن. || به شمشیر آهنگ کردن بر کسی. || برجستن خر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || بازداشتن قاضی کسی را از کاری. (منتهی الارب) (آنندراج). حجر کردن قاضی کسی را. (اقرب الموارد). || ستیهیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). ستیهیدن بر کسی در گرفتن مال وی، و بدین معنی جز مجهول استعمال نشود. (منتهی الارب). || سر باز گردانیدن ستور به سوی دیگر بعد از برنشستن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عجر.

[عَ جِ / عَ جُ] (ع ص، اِ) بند ساق و ذراع استوار و درشت. (منتهی الارب). وظیف عجر؛ سخت و محکم. (اقرب الموارد).

عجر.

[عُ جَ] (ع اِ) جِ عُجرة. (منتهی الارب). رجوع به عجرة شود.

عجر.

[عَ جَ] (ع مص) درشت گردیدن و پرگوشت گشتن. || بزرگ شکم شدن. (منتهی الارب). || درشت و فربه گردیدن اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) مغندگی و بیرون آمدگی هر چیزی. (منتهی الارب).

عجراء.

[عَ] (ع ص، اِ) چوب دستی با گره بیرون برآمده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجران.

[عَ] (ع مص) گردن تافتن. || درگذشتن از بیم و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجرد.

[عَ رَ] (ع ص) سبک سریع. || درشت و سخت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) نره. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجرد.

[عَ جَرْ رَ] (ع ص) دلاور. (منتهی الارب). الجری ء. (اقرب الموارد). || برهنه. (منتهی الارب) (آنندراج). منجرد. (اقرب الموارد).

عجردی.

[عَ رَ دی ی] (ص نسبی) نسبت است به طائفه ای از خوارج از ازارقه منسوب به عبدالکریم بن عجرد و او از اصحاب عطیة الاسود الحنفی یمامی است. (از اللباب ج 2 ص 123). و رجوع به عجارده شود.

عجرشیه.

[عَ رِ شی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 60 هزارگزی جنوب باختری اهواز و 9 هزارگزی باختری راه اهواز به آبادان. دشت و گرمسیر است و 100 تن سکنه دارد. آب آن از رود کارون و موتور آب تأمین میشود. محصولات آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت است. در تابستان راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفه آل ابوعطی اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عجرفة.

[عَ رَ فَ] (ع اِمص) درشتی در سخن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکستگی و ناراستی کار. (منتهی الارب) (آنندراج). خرق فی العمل. (از اقرب الموارد). || شتابزدگی و بی باکی. (منتهی الارب) (آنندراج). درشدن در کاری بدون اندیشه. (اقرب الموارد). || سرعت و قلت مبالات. (منتهی الارب) (آنندراج). قلت مبالات.

عجرفی.

[عَ رَ فی ی] (ع ص) سریع. شتابزده. یقال الجمل عجرفی المشی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عجرفیة.

[عَ رَ ی یَ] (ع اِمص) سرعت و قلت مبالات. (منتهی الارب). یقال فی الجَمل عجرفیة فی المشی اذا کان لایبالی لسرعته. (المنجد) (اقرب الموارد).

عجرقب.

[عَ جَ قَ] (ع ص) متشکی پلید. (منتهی الارب). المریب الخبیث. (اقرب الموارد) (تاج العروس). شک آورنده پلید خبیث.

عجرم.

[عُ رُ] (ع ص) شترسخت اندام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مرد درشت خلقت. (منتهی الارب). الرجل الشدید. (اقرب الموارد).

عجرم.

[عِ رِ] (ع اِ) جانورکی است نیک سخت اندام که بر درخت میباشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجرم.

[عَ رَ] (ع ص) مرد سخت استواراندام. (منتهی الارب). الرجل الشدید. (اقرب الموارد). || کوتاه بالای سخت و استوار و سطبر پرگوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) فراهم آمدنگاه گرههای میان ران. || بن نره ستور. (منتهی الارب).

عجرم.

[عُ رُ] (اِخ) موضعی است و بدو ذو اضافه شود (ذوعجرم). (معجم البلدان). رجوع به ذو عجرم شود.

عجرمة.

[عَ رَ مَ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب). || (اِ) صد شتر یا دو صد یا مابین پنجاه تا صد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و بدین معنی عُرُمَة و عِجرِمَة نیز آمده است. || (ص) مؤنث عجرم. رجوع به عجرم شود.

عجرمة.

[عُ رُ مَ / عِ رِ مَ] (ع اِ) درختی است خاردار بسیارگره. (اقرب الموارد). درختی است بزرگ که آن را گره ها است و از آن کمان سازند. (معجم البلدان). درختی است. (منتهی الارب). ج، عُجْرُم و عِجْرِم. || (ص) ماده شتر درشت سخت. الناقة الشدیدة. (اقرب الموارد).

عجرمة.

[عُ رُ مَ] (ع ص) مؤنث عجرم. رجوع به عجرم شود.

عجرمی.

[عَ رَ می ی] (ص نسبی) نسبت است به عجرم و آن جدّ اَبی عیسی است. رجوع به عجرمی ابی عیسی شود.

عجرمی.

[عَ رَ] (اِخ) حسین بن ابراهیم بن عامربن ابی عجرم المقری الانطاکی العجرمی مکنی به ابوعیسی. از عبدالله بن محمد بن اسحاق و جز او روایت کند و ابوبکر بن المقری و دیگران از وی روایت دارند. (از اللباب ج 2 ص 123).

عجرور.

[عُ] (ع اِ) خطی که از باد بر ریگ پیدا گردد. ج، عجاریر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجروز.

[عُ] (ع اِ) عُجْرور. خطی که از باد بر ریگ پیدا گردد. ج، عَجاریز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجروف.

[عُ] (ع ص) ناقه چست سبک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) جانورکی است. (منتهی الارب). جانورکی است درازپا. (اقرب الموارد). || مورچه درازپا تیزرو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و قیل النمل الطویل الارجل الذی رفعته عن الارض قوائمه. (اقرب الموارد). || گنده پیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجروفة.

[عُ فَ] (ع اِ) گنده پیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجرة.

[عُ رَ] (ع اِ) جای سطبری و درشتی از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). موضع العجر. (اقرب الموارد). || گره رگ و پی. (منتهی الارب). گره در عروق بدن. (اقرب الموارد). || گره چوب و جز آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). العقدة فی الخشب و الخیط و نحوهما. (اقرب الموارد). || عیب و منقصت. || هر آنچه در وی پیشی نمایند و پنهان کنند. || کارهای مشکل و دشوار. (منتهی الارب).

عجرة.

[عُ رَ] (اِخ) پدر قبیله ای است. (منتهی الارب).

عجرة.

[عُ رَ] (اِخ) نام اسب نافع غنوی است. (منتهی الارب).

عجرة.

[عُ رَ] (اِخ) والد کعب صحابی است. (منتهی الارب).

عجرة.

[عِ رَ] (ع اِ) هیئت بست دستار. یقال فلان حسن العجرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجری.

[عُ ری ی] (ع ص) دروغگوی.(1)(منتهی الارب). کذب. (اقرب الموارد). || (اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - چنین است در منتهی الارب (چ تهران) و آن خطاست. صحیح «دروغگویی» است، چنانکه در تاج العروس آمده است «الکذب».

عجز.

[عَ] (ع مص) ناتوان گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ناتوانی. توانا نبودن. ناتوان بودن :
بباید مرا شد به آوارگی
نهادن به خود عجز و بیچارگی.
فردوسی (ملحقات شاهنامه داستان جمشید، ص35).
در همه چیزها که بینی هست
خلق را عجز و خواجه را اعجاز.فرخی.
دمنه گفت ای برادر ضعف رأی و عجز من بنگر، عجز پیری و ضعف آن. (کلیله و دمنه).
بودم از عجز چون خران در گل
بر جهان اسب تاختم چون برق.خاقانی.
گر ترا آنجا کشد نبود عجب
منگر اندر عجز بنگر در طلب.مولوی.
یاران نهایت عجز او بدانستند سفره پیش آوردند. (گلستان).
روی بر خاک عجز میگویم
هر سحرگه که باد می آید.سعدی (گلستان).
|| ترک دادن چیزی را که کردن آن واجب بود. || کاهلی کردن. || غالب آمدن بر کسی در معاجزة. (منتهی الارب) (آنندراج). || در اصطلاح معقول ضد قدرت است و بگفته ای عدم قدرت است از باب عدم ملکه. (از کشاف اصطلاحات). || (اِ) شمشیر. (اقرب الموارد). || قبضه شمشیر. || بیماری است در سرین ستور. (منتهی الارب) (آنندراج). داء فی عَجُز الدابة. (اقرب الموارد). || پرنده ای است. (منتهی الارب) (آنندراج). پرنده ای است آن را زمج گویند. (اقرب الموارد). || سرین. (منتهی الارب). و بدین معنی به کسر و ضم اول هم آمده است. (منتهی الارب). || بن هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و بضم و کسر اول نیز آمده است. (منتهی الارب).

عجز.

[عَ جُ / جِ] (ع اِ) سرین و بن هر چیز. (منتهی الارب) (آنندراج). || در اصطلاح عروضیان و شعراء آخر کلمه از بیت یا فقره را گویند که ضرب هم نامند. (از کشاف ص975).

عجز.

[عَ جَ / عُ] (ع مص) کلان و بزرگ سرین گردیدن زن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجز.

[عُ جُ] (ع اِ) جِ عجوز.

عجز.

[عُ جُ] (اِخ) دهی است به حضرموت. (معجم البلدان).

عجز آوردن.

[عَ وَ دَ] (مص مرکب)درماندگی نمودن. ناتوانی کردن. ناتوان بودن :
ما عشق ترا به یادگار آوردیم
بر خاک تو عجز و افتقار آوردیم(1).
(1) - در یکی از یادداشت های مرحوم دهخدا این بیت که ناصرخسرو نسبت داده شده است.

عجزاء.

[عَ] (ع ص) زن کلان سرین. مؤنثِ اَعْجَز. || (اِخ) ریگستانی است بلند. || (ص، اِ) عقاب کوتاه دم. || عقابی که در دم او پر سفید باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || زنی که کف دست او درشت باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). الشدید دایرة الکف. (اقرب الموارد).

عجزان.

[عَ جَ] (ع مص) ناتوان گردیدن. || ترک کردن چیزی را که کردن آن واجب شود. || کاهلی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجز داشتن.

[عَ تَ] (مص مرکب) ناتوان بودن. عاجز بودن. توانا نبودن.

عجز و لابه.

[عَ زُ بَ / بِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تضرع. زاری و ناله و فریاد. گریه و زاری. || خواهش و تمنا. رجوع به عجز و رجوع به لابه شود.

عجزة.

[عَ جَ زَ] (ع ص، اِ) جِ عاجز. رجوع به عاجز شود.

عجزة.

[عِ / عُ زَ] (ع اِ) فرزند پسین مرد. مذکر و مؤنث و جمع در آن یکسان است. (منتهی الارب).

عجزة.

[عَ زَ] (ع مص) در اصطلاح بلغاء عاجز بودن شاعر یا منشی در ادای غرضی که انشای آن شروع کرده نمی تواند بر نمط محمود به اتمام رساندن. (آنندراج از مطلع السعدین).

عجس.

[عَ] (ع مص) بازداشتن کسی را از حاجتش. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر). || بازگردانیدن شتر را از راه جهت نشاط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به پنجه گرفتن چیزی را. (منتهی الارب). به پنجه گرفتن چیزی را یا سخت گرفتن آن را. (از اقرب الموارد). سخت گرفتن چیزی را. (تاج المصادر). || (اِ) میانه چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عجس.

[عَ / عُ / عِ] (ع اِ) قبضه کمان. (منتهی الارب) (آنندراج). || پاره ای از میانهء شب یا آخر شب یا پاره ای از شب(1). (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - در اقرب الموارد به ضم و کسر اول بمعنی قبضه کمان و پاره ای از نیمه شب یا آخر شب آمده است.

عجس.

[عَجْ جَ] (اِخ) دهی است به مغرب. سمعانی گوید: دهی است از دهات عسقلان که عسقلانی بدان منسوب است. (معجم البلدان).

عجسمة.

[عَ سَ مَ] (ع اِمص) سبکی. || شتابی. || (مص) سبک گردیدن. || شتافتن. (منتهی الارب).

عجسمة.

[عَ سَ مَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر، واقع در 58 هزارگزی شمال خاوری شادگان کنار راه اتومبیل رو اهواز به شادگان. 400 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عجسة.

[عُ سَ] (ع اِ) ساعتی از شب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پگاه. (منتهی الارب). سُحرة. (از اقرب الموارد).

عجسی.

[عَ جِ جَ] (ص نسبی) نسبت است به عجس، مؤلف لباب آرد: و بگمان من دهی است از دهات عسقلان. (از اللباب ج 2 ص 123).

عجسی.

[عَجْ جَ] (اِخ) ذاکربن شیبة العسقلانی العجسی. از ابی عصام روادبن الجراح روایت کند و ابوالقاسم ابطرانی در ده عجس از وی حدیث شنید. (از اللباب ج 2 ص 123).

عج عاج.

[عَ] (ع ص) با بانگ و فریاد از هر چیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب در ماده عج) : مانند سیل مواج و بحر عجاج و ابر عجعاج و ریح مهداج بجنبش درآمده متعاقب روان شد. (از دره نادره ص 229). || اسب گرامی نژاد سالخورده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عج عجة.

[عَ عَ جَ] (ع اِ) فریاد. (اقرب الموارد). ج، عجاعج.

عج عجة.

[عَ عَ جَ] (ع مص) بانگ برداشتن و فریاد کردن شتر از زدن یا از گرانباری بار گران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زجر کردن ناقه را به کلمه عاج. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بار بار برداشتن آواز را و فریاد و بانگ کردن. (منتهی الارب). || یا را جیم کردن به لغت قضاعة، گویند: هذا راعج خرج معج، یعنی راعی خرج معی. (منتهی الارب).

عجف.

[عَ] (ع مص) بازداشتن خود را از خوردن با وجود گرسنگی تا دیگری را بخوراند یا سیر خورانیدن طعام خود را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || صابر داشتن نفس خود را بر تیمار بیمار. (اقرب الموارد). || برداشت نمودن از کسی و مؤاخذه نکردن. || لاغر کردن ستور را. || جدا شدن از کسی و دور ماندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بردبار گردانیدن نفس را. (منتهی الارب).

عجف.

[عَ جَ] (ع اِمص) لاغری. (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (بحرالجواهر). || (مص) لاغر شدن. (تاج المصادر) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عجف.

[عَ جِ] (ع ص) لاغر. (از اقرب الموارد).

عجفا.

[عَ] (اِخ) دختر علقمة السعدی است. وی از زنان فصیح جاهلیت بود و نخستین کس است که مثل مشهور «کل فتاة بابیها معجبة» بگفت. (از الاعلام زرکلی وفیات الاعیان و امثال المیدانی).

عجفاء.

[عَ] (ع ص) مؤنث اعجف. لاغر. || زمین بی خیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجفاوان.

[عَ] (ع ص) شفتان عجفاوان، دو لب باریک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عجفی.

[عَ فا] (ع ص) لاغر، یقال قوم عجفی و نسوة عجفی. (منتهی الارب).

عجل.

[عُ جُ] (ع ص) جِ عجول. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عجل.

[عَ جِ / جُ] (ع ص) شتاب کننده. (اقرب الموارد). سریع. (منتهی الارب). || آنکه بدین جهان خرسند باشد. (اقرب الموارد).

عجل.

[عَ جَ] (ع مص) شتافتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ترجمان علامه) :
حکمت حق مانع آید زین عجل
جمعشان دارد به صحبت تا اجل.
مولوی (مثنوی).
|| بطی ء شمردن امری را. (از اقرب الموارد). || (اِ) گل و لای. (آنندراج) (منتهی الارب). قال الله : خلق الانسان من عجل. (قرآن 21/37). || لای سیاه بدبو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).

عجل.

[عِ جَ] (ع اِ) جِ عِجلة. (منتهی الارب). رجوع به عِجله شود.

عجل.

[عِ] (ع اِ) گوساله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). گوساله اول سال. (اقرب الموارد) (غیاث اللغات). ج، عُجول :آل موسی کو دریغا تا کنون
عابدان عجل را ریزند خون.
مولوی (مثنوی).
قد شابَهَ بالوَری حِمارٌ
عِجْلاً جسداً له خُوارٌ.
سعدی (گلستان).
بچه گاو چون از مادر بزمین آید عجل بود. (از تاریخ قم ص 818).

عجلان.

[عَ] (ع ص) تیزرو و سریع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، عَجالی و عِجال و عُجالی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) ماه شعبان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِخ) نام مردی. || نام بطنی از انصار. || ام عجلان نام مرغی است. (ناظم الاطباء).

عجلان.

[عَ] (اِخ) ابن رُمَیثة بن ابی نمی، از امراء مکه است. مولد و وفاتش به مکه بود. پدر وی به سال 745 ه . ق. ولایت را بدو واگذارد و به سال 777 درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عجلانی.

[عَ] (اِخ) عجلان بن زیدبن غنم بن سالم بن عوف بن الخزرج، بطنی از انصار است. (از اللباب ج2 ص 125).

عجلانی.

[عَ جَ] (ص نسبی) نسبت است به بنی عجلان بن زید. رجوع به عجلانی و عجلان بن زید شود.

عجلانی.

[عَ] (اِخ) ثابت بن اقرم بن ثعلبة بن عدی بن العجلانی. رجوع به ثابت بن اقرم شود. (از اللباب ج 2 ص 125).

عجلانی.

[عَ] (اِخ) عبدالواحدبن ابی البداح بن عاصم بن عدی الانصاری العجلانی. از مردم مدینه است. از عبدالرحمن بن یزیدبن طرفة روایت کند و ابن اسحاق از وی روایت دارد. (از اللباب ج 2 ص125).

عجلانیة.

[عَ نی یَ] (اِخ) شهرکی است به ثغور مرج دیباج نزدیک مصیقه. (معجم البلدان).

عجلد.

[عُ جَ لِ] (ع ص) شیر خفته. یا شیر دفزک زده و جغرات شده. (منتهی الارب). اللبن الخاثر جداً. (اقرب الموارد).

عجلز.

[عَ لَ / عِ لِ] (ع ص) رجوع به علجزة شود.

عجلزة.

[عَ لَ زَ] (اِخ) ریگ توده ای است معروف برابر حفر ابوموسی. (معجم البلدان). در نقائض عَلَجزة ضبط شده است. (معجم البلدان).

عجلزة.

[عَ لَ / عِ لِ زَ] (ع ص) اسب ماده استوار درشت اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). الفرس و الناقة الشدیدة. (اقرب الموارد). اسب سخت گوشت. (منتهی الارب). و لایقال للذَکَر من الخیل «عَجْلَزٌ» و یقال: «جملٌ عَجْلَزٌ». (اقرب الموارد).

عجلون.

[عَ] (اِخ) (گوساله مانند) یکی از شهرهای آموریان که در یهودا بود. و فعلاً آن را عجلان گویند و آن تلی است که به مسافت ده میل بشمال شرقی غزه واقع است. (از قاموس کتاب مقدس).

عجلون.

[عَ] (اِخ) پادشاه موآبیان که 18 سال بنی اسرائیل را بنده خود گردانید و با عمونیان و عمالقه معاهده نموده، اریحا را مفتوح ساخته، در آنجا ساکن شد تا وقتی که اهود وی را به قتل رسانید. (قاموس کتاب مقدس).

عجلة.

[عَ جَ لَ] (ع اِ) گردون که بر او بار کشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آلتی که بار بر آن نهند و آن را گاو کشد. (از اقرب الموارد). ج، عَجَل، اَعجال، عِجال. || دولاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چوب بر پهنای سر چاه که دلو بدان آویخته شود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چوب با هم بسته که بر آن رخت نهند. (منتهی الارب). خشب تؤلف، یحمل علیها الاثقال. (اقرب الموارد). || گِل. || گِل سیاه. || پایه ای مر خرمابن را و آن چنان باشد که تنه آن جای جای بکاوند تا بدان بر آن برآیند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). الدرجة من النخل نحو النقیر. (اقرب الموارد). || (اِمص) خفت. (اقرب الموارد). || سرعت. (ترجمان) (اقرب الموارد). || (مص) شتاب کردن. (اقرب الموارد).

عجلة.

[عِ لَ] (ع اِ) گوساله ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || سقاء. (اقرب الموارد). || خیک روغن. (منتهی الارب) (آنندراج). || دولاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || توشه دان. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، عِجَل، عِجال، عَجال. || نوعی از گیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجلة.

[عَ جَ لَ] (اِخ) از دهات ذمار به یمن است. (معجم البلدان).

عجلة.

[عِ لَ] (اِخ) موضعی است نزدیک انبار و بنام عجلة دختر عمروبن عدی، جد ملوک لخم موسوم است. (معجم البلدان).

عجله داشتن.

[عَ جَ لَ / لِ تَ] (مص مرکب) شتاب داشتن.

عجله کردن.

[عَ جَ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) شتاب کردن در کاری. عجله نمودن.

عجله نمودن.

[عَ جَ لَ / لِ نُ / نِ / نِ دَ](مص مرکب) عجله کردن.

عجلی.

[عَ لا] (ع ص) زن شتاب کار. ج، عجالی. (منتهی الارب) (آنندراج). || کمان تیر زودگذر. (منتهی الارب). قوس عجلی؛ ای سریعة السهم.

عجلی.

[عَجْ جَ] (ص نسبی) رجوع به عَجْلی شود.

عجلی.

[عَجْ جَ] (اِخ) عثمان بن علی بن شراف العجلی، مکنی به ابوسعد از اهل بنج دیه است. وی فقیهی فاضل بوده. فتوی میداد. نزد قاضی حسین المروالروذی فقه آموخت و از جماعتی حدیث شنید. در حدود سال 440 ه . ق. متولد شد و در سال 526 درگذشت. (از اللباب ج 2 ص 124).

عجلی.

[عَ لی ی] (ص نسبی) نسبت است به عجل بن لجیم بن صعب بن علی بن بکربن وائل. رجوع به عجل بن لجیم و اللباب ج 2 ص 124 شود.

عجلیة.

[عِ لی یَ] (اِخ) فرقه ای از زیدیه. اصحاب هارون عجلی اند که از جهت عقاید شبیه به فرقه بتریه اند. (از خاندان نوبختی ص259).

عجم.

[عَ] (ع مص) نقطه نهادن بر حرف و اعراب حروف. (غیاث اللغات) (آنندراج). نقطه نهادن حروف کتاب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || دندان فروبردن یا خائیدن جهت خوردن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دندان فروبردن در چیزی بخاطر دانستن سختی و سستی آن. || جنبانیدن شمشیر را جهت آزمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || گویند: ما عجمتک عینی کذا؛ یعنی نگرفت چشم من ترا و نیافت. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || حرکت دادن گاو، شاخ خود را و زدن به درخت جهت آزمودن. (اقرب الموارد). گویند: الثور یعجم قرنه، هر گاه دو شاخ به درخت زند تا آن را بیازماید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عجم.

[عَ جَ] (اِخ) خلاف عرب. (اقرب الموارد). غیر عرب از مردم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ایران و توران و مردم غیر عرب را نیز عجم گویند. (غیاث اللغات). || مردم ایران. ایرانی :
کجا شد فریدون و ضحاک و جم
مهان عرب خسروان عجم.فردوسی.
مرغان بر گل کنند جمله به نیکی دعا
بر تن و بر جان میر بارخدای عجم.
منوچهری.
مرد را چون هنر بباشد کم
چه ز اهل عرب چه ز اهل عجم.سنایی.
تا آخر ایام یزدجردبن شهریار که آخر ملوک عجم بود بدین قرار بماند. (کلیله و دمنه).
تو کعبه عجم شده او کعبه عرب
او و تو هر دو قبلهء انسی و جان شده.
خاقانی.
غم ترکان عجم کان همه ترک ختنند
نخورم چون دل شادان به خراسان مانم.
خاقانی.
همه ملک عجم خزانه من
در عرب ماند خیلخانهء من.نظامی.
یکی از ملوک عجم طبیبی حاذق به خدمت مصطفی(ص) فرستاد. (گلستان).
که را دانی از خسروان عجم
ز عهد فریدون و ضحاک و جم.
سعدی (بوستان).
چنین گفت شوریده ای در عجم
به کسری که ای وارث ملک جم.
سعدی (بوستان).
|| (ع اِ) هسته خرما و انگور و مانند آن، عجمة یکی آن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شتران ریزه. (منتهی الارب). اشتران خرد. (مهذب الاسماء).

عجم.

[عُ] (ع اِ) غیرعرب. (منتهی الارب) (از آنندراج) (اقرب الموارد). کندزبانان و باشندگان ملک عجم. (آنندراج) (غیاث اللغات). || شتران ریز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عجم.

[عُ جُم م] (ع ص) ابلٌ عُجُمٌّ؛ شتران که بخوردن خار از شوره خورسند شوند. (منتهی الارب).

عجما.

[عَ] (ع ص) کسی را گویند که بهیچ خیر و شری وانرسیده باشد. (آنندراج) (برهان) :
صورت مردم عقل است نگاریده او
چو از او عقل جداگشت همانا عجماست.
محمد عثمان (از لغت فرس، از حاشیه برهان).
|| در عربی حیوان غیرذی عقل و زنی که قادر بر سخن کردن نباشد. (برهان) (آنندراج). رجوع به عجماء شود.

عجماء.

[عَ] (ع ص) مؤنث أعجم. آنکه فصیح نباشد و کلام خود را آشکار نکند اگر چه از عرب بود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آنکه عرب نبود. (اقرب الموارد). || (اِ) بهیمه. (اقرب الموارد). چهارپایه و منه الحدیث: جرح العجماء جبار. (از منتهی الارب). ای جرح البهیمة هدر. (اقرب الموارد). || ریگستان بی درخت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نماز روز، بدان جهت که در او جهر نیست. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجمات.

[عَ جَ] (ع اِ) جِ عَجْمة و عَجَمة. رجوع به همان ماده شود.

عجماوان.

[عَ] (ع اِ) نماز ظهر و عصر بخاطر خفاء قراءت در آن دو نماز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجمجمة.

[عَ جَ جَ مَ] (ع ص) ماده شتر استوار و توانا بر سفر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، عجمجمات.

عجمستان.

[عَ جَ مِ] (اِخ) ممالک فارس. (آنندراج). ممالک عجم و این اطلاق مربوط به بعد از اسلام است و چون زبان مردم غیرعرب را نمی فهمیدند آن را عجم نام نهادند.

عجمضی.

[عَ جَ ضا] (ع اِ) نوعی از خرمای ریزه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عجملو.

[عَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش سلدوز شهرستان ارومیه، دارای 287 تن سکنه. آب آن از رودگذار. محصول، غلات، برنج، توتون، چغندر و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عجمة.

[عَ جَ مَ / عَ مَ] ( ع ص، اِ) خرمابن که از هسته روید. || سنگ سخت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). سنگ سخت کلان که ناقه را به وی تشبیه دهند. (منتهی الارب). ج، عجمات.

عجمة.

[عُ مَ / عِ مَ] (ع اِ) ریگ بسته، و گویند بسیاری ریگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). آخر ریگ توده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عجمة الرمل؛ آخره. (از اقرب الموارد). || (اِمص) ابهام. || خفا. || عدم فصاحت کلام. (اقرب الموارد). || (اِ) لفظی که از وضع زبان عربی خارج باشد مانند نوح و لوط و عجمة یکی از اسباب منع صرف است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به غیرمنصرف شود.

عجمی.

[عَ جَ] (ص نسبی) باشنده عجم هرچند که از عرب باشد. (منتهی الارب). منسوب به عجم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نسبت است به عجم و بلاد فارس. (لباب). || آنکه سخن پیدا گفتن نتواند. (منتهی الارب). من جنسه العجم و ان أفصح. (اقرب الموارد) :
راهروان عربی را تو ماه
تاجوران عجمی را تو شاه.نظامی.
بردی دل من ای جان چون با تو کنم دعوی
خود را عجمی سازی انکار کنی حالی.
عطار.
پادشاهی با غلام عجمی در کشتی نشسته بود. (گلستان).

عجمی.

[عَ جَ] (اِخ) ابومحمد حبیب بن عیسی العجمی. رجوع به حبیب عجمی شود.

عجمی.

[عَ جَ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز. دارای 497 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عجمیات.

[عَ جَ می یا] (ع ص نسبی، اِ) از انواع خیل است که براذین باشد و همالیج نیز نامند. (از صبح الاعشی ج 2 ص 17).

عجمیان.

[عَ جَ] (اِ مرکب) جِ عجمی : صد سوار را از عجمیان خویش راست کرد و صد غلام ترک، و معتمدی را از آن قاضی. (فارسنامهء ابن البلخی ص119).

عجمی کله بوز.

[عَ جَ کُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عجن.

[عَ] (ع مص) آرد سرشتن. (تاج المصادر). بسرشتن آرد را و خمیر کردن آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || برعجان کسی زدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دست زدن شترماده بر زمین در رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تکیه بر زمین نمودن و برخاستن از جهت پیری و ضعف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجن.

[عَ جَ] (ع مص) فربه شدن اشتر. (تاج المصادر) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آماسیدن میان فرج و دبر ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجن.

[عَ جِ] (ع ص) شتر فربه پرگوشت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). یقال بعیر عجن و ناقة عجنة. (اقرب الموارد).

عجن.

[عُ جُ] (ع اِ) جِ عِجان. (منتهی الارب). رجوع به عجان شود. || جِ عجین. (منتهی الارب). رجوع به عجین شود.

عجناء.

[عَ] (ع ص) ناقه کم شیر. || ناقه نیک فربه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ناقه ای که بن پستانش فروهشته تا سر پستان رسیده و سر پستان درآمده باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || اشتری که دردِ زهدان گرفته. (مهذب الاسماء). || ناقه آماسیده فرج. (منتهی الارب).

عجنجرة.

[عَ جَ جَ رَ] (ع ص) زن گرداندام سبک روح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجنس.

[عَ جَنْ نَ] (ع ص) شتر سطبر نیک استوار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، عجانس.

عجنسی.

[عَ جَنْ نَ] (اِخ) ابومحمد احمدبن محمد العجنس بن یوسف بن هشام العجنسی البخاری. به بغداد رفت و از محمد بن بشار و ابی مولی الزمن و سلم بن جنادة و جز آنان روایت کند، ابویعلی عبدالمؤمن بن خلف النسفی و ابوبکر محمد بن زکریا و ابوصالح الخیام و جز ایشان از او روایت دارند. از داود الظاهری فقه آموخت و به سال 290 ه . ق. درگذشت. (از اللباب ج 2 ص 124).

عجنة.

[عَ جِ نَ] (ع ص) مؤنث عجن، ناقه آماسیده فرج. (منتهی الارب). || ناقه فربه بسیارگوشت. رجوع به عجن شود.

عجوب.

[عُ] (ع اِ) جِ عَجب. (منتهی الارب).

عجوبه.

[عُ بَ] (از ع، اِ) چیزی که مردم را به شگفت آرد. و این مخفف اعجوبة است :
ای شیخ شهر با که توان این عجوبه گفت
بی پرده گشت شید نهان از ردای تو.
محسن تأثیر (از آنندراج).
و رجوع به اعجوبة شود.

عجوز.

[عَ] (ع ص، اِ) پیره زن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ترجمان جرجانی). زن گنده پیر کلان سال. (منتهی الارب). المرأة المسنة لعجزها عن اکثر الامور و آن وصف خاص به آن است. (اقرب الموارد). ج، عُجُز، عَجائز :
عجوز جهان در نکاح فلک شد
که جز عذر زادنْش رائی نیابی.خاقانی.
مقعد چندین هزارساله عجوزی
بکر کجا ماند این چه نادره حال است.
خاقانی.
|| زن جوان باشد یا پیر. || هزارهزار از هر چیز. || مرد دلیر. || گاو ماده. || گاو نر. || تاجر. || گرسنه. || الاغ وحشی. || کاسه کلان. || بلا و سختی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خصلت ذمیمه. (اقرب الموارد). || گرگ ماده. || شترماده. || دست راست. || نوعی از خوشبوی. || باد گرم. || شیر بیشه. || تب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تحکم. (اقرب الموارد). || خلافت. || رعشه. || عاجز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ارز و نرخ چیزی. || پرهیزکاری از گناه. (منتهی الارب). || توبه. || عافیت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چینی. (اقرب الموارد). || سوزن. || زمین. || خرگوش. || بینی. || چاه. || روباه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پارچه. (اقرب الموارد). || دشت. || دریا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تیردان. (منتهی الارب). || جعبه. || جفنه. || دوزخ. || جنگ. || آلة جنگ. (اقرب الموارد). || نیزه. (منتهی الارب). || می. || خیمه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرمن. (منتهی الارب). || حب. دانه. (اقرب الموارد). || آفتاب. || پیراهن زن. (منتهی الارب). || دنیا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رایت. || کرکس. || اسب مادیان. || کشتی. || آسمان. || روغن. || سال. || سنگ ترازو. || صومعه. || کفتار. || راه. || ماده گوره خر. || کژدم. || اسب. || سیم. || قبله. || دیک. || دم شمشیر. || خیک. || کمان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || لشکر. (منتهی الارب). || سگ. || مسافر. || مشگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دیگ پایه. || آتش. (منتهی الارب). || خرمابن. || ولایت. || درختی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || طعامی است که از تره دریائی سازند. (منتهی الارب). || ریگستانی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || میخی است در قبضه شمشیر. || گربه. || صحیفه. || عقرب. || قیامت. || کتیبه. || کف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ملک. (اقرب الموارد) (آنندراج). || مرگ. (اقرب الموارد). || الدرع للمرأة. (اقرب الموارد). || سموم. (اقرب الموارد). || غراب. (اقرب الموارد).
- بردالعجوز و برد عجوز؛ سرمای آخر زمستان را گویند که آن را ایام العجوز گویند. و آن هفت روز است در آخر زمستان که سرمای آن سخت شود که چهار روز آن از آخر شباط و سه روز از اوائل آذر است که عامه آن را مستقرضات گویند. (از اقرب الموارد) :
همچنان از نهیب برد عجوز
طفل ناخورده شیر دایه هنوز.
سعدی (گلستان).

عجوز.

[عُ] (ع مص) ناتوان گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ترک دادن چیزی را که کردن آن واجب بود. || کاهلی کردن. (منتهی الارب). || عجوز و گنده پیر گردیدن زن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عجوز خشک پستان.

[عَ زِ خُ پِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیای بی وفا باشد. (برهان) (آنندراج). || زنی را گویند که هرگز نزائیده باشد. (برهان) (آنندراج).

عجوزة.

[عَ زَ] (ع ص، اِ) پیره زن. (اقرب الموارد). عجوز است در لغت ردیه. (منتهی الارب). العجوز فی لغة. (اقرب الموارد).

عجوزهء فرتوت.

[عَ زَ / زِ یِ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیای کهن و عالم پرمحن باشد. (برهان) (آنندراج).

عجوس.

[عُ] (ع مص) راه رفتن عَجاساء. (اقرب الموارد). نوعی از رفتار آهسته. (منتهی الارب).

عجوس.

[عَ] (ع ص) ابر گران. || باران ریزان پی هم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجوف.

[عُ] (ع مص) بازداشتن خود را از خوردن با وجود گرسنگی تا دیگری را بخوراند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عجول.

[عَ] (ع ص) زن فرزندمرده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ناقه بچه گم کرده. (منتهی الارب) (آنندراج). || نیک شتابنده. (منتهی الارب) (آنندراج) :
مگر از دیدنم ملول شدی
که به مرگم چنین عجول شدی.سعدی.
|| واله و سرگشته از زن. || (اِ) شتر ماده بدان جهت که از غایت جزع در حرکات خود شتابی می کند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مرگ. || ناشتاشکن. (آنندراج) (منتهی الارب).

عجول.

[عِجْ جَ] (ع اِ) گوساله. ج، عَجاجیل. (منتهی الارب). || مشتی از حَیس و خرما و پسته با خرما آمیخته. (منتهی الارب).

عجولة.

[عِجْ جَ لَ] (ع اِ) مؤنث عِجّول. (منتهی الارب). رجوع به عِجّول شود.

عجوم.

[عُ] (ع مص) عَجم به همه معانی. رجوع به عَجم شود.

عجوم.

[عُ] (ع اِ) جِ عجم. (منتهی الارب). رجوع به عجم شود.

عجومة.

[عَ مَ] (ع ص) ناقه توانا بر سفر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجوة.

[عَجْ وَ] (ع مص) به دیر دادن مادر شیر بچه را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || خرمای پر و درون چسفیده به حجاز. (منتهی الارب). || خرمائی است نیکو به مدینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عجوة.

[عُجْ وَ] (ع اِ) شیری که طفل یتیم را خورانند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عجة.

[عُ جِ / جَ] (ع اِ) خایگینه. لغت مولده است. (منتهی الارب).

عجهرة.

[عَ هَ رَ] (ع اِمص) ستم و درشتی خلق. (منتهی الارب) (آنندراج). الجفاء و غلظ الخلق. (اقرب الموارد).

عجی.

[عَ جی ی] (ع ص) بچه گم کرده مادر از مردم و شتر که به شیر بیگانه غذا یافته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عجی.

[عُ جی ی] (ع ص) کودکی که مادر شیر او را از وقت آن واپس انداخته باشد. (اقرب الموارد). بچه شیر بدیر یافته. (منتهی الارب). || کودک که به شیر بیگانه پرورش یافته باشد. (منتهی الارب).

عجیب.

[عَ] (ع ص) کار شگفت. ج، عِجاب. (منتهی الارب) (آنندراج) :
عجیب نیست که از طین بدر کند گل و نسرین
همان که صورت آدم کند سلاطه طین را.
سعدی.
|| خوش آیند از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). || امری شگفت آور. (اقرب الموارد). || ناشناخته. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجیب مازندرانی.

[عَ بِ زَ دَ] (اِخ)محمد خلیل مردی عاشق پیشه و صوفی منش و اهل عرفان و از مردم عصر محمد شاه بود. با پدر خود از مازندران به تهران آمد و در آن وقت 8ساله بود و بواسطه طبع روانی که داشت مورد توجه واقع شد. به حضور شاه رسید و مدیحه گفت. وی همچنان از شعرای دربار ناصرالدین شاه بود. از اشعار اوست:
عید رمضان شد ای بت دلبر
برخیز و بدلخوشی بده ساغر.
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 350).

عجیبة.

[عَ بَ] (ع اِ) اسم است آنچه را به شگفت آورد. (اقرب الموارد). کار شگفت. (منتهی الارب).

عجیبی.

[عَ] (اِ) قسمتی از چادر و خیمه. (ناظم الاطباء).

عجیج.

[عَ] (ع مص) برداشتن آواز را و بانگ کردن. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به عَجج شود.

عجیر.

[عَ] (ع ص) من الرجال و الخیل الذی لایولد. (اقرب الموارد). نامرد از مردم و اسب. (از منتهی الارب).

عجیز.

[عَ] (ع ص) نامرد که بر زن قادر نشود. (از منتهی الارب). || (اِ) سرین. (از منتهی الارب).

عجیزة.

[عَ زَ] (ع اِ) سرین زن خاصةً و گاهی به استعاره برای مرد آید و منه رفع عجیزته من السجود. (آنندراج) (منتهی الارب).

عجیس.

[عَ] (ع ص) گشن که نتواند گشنی کردن. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). || خرما که گشنی نپذیرد. (آنندراج) (منتهی الارب).

عجیساء.

[عَ] (ع اِ) نوعی از رفتار آهسته. (از منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) نخل عجیسة که گشنی نتواند. (منتهی الارب) (آنندراج).

عجیسی.

[عِجْ جی سا] (ع اِ) نوعی از رفتار آهسته. (آنندراج). مشیة بطیئة. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عجیل.

[عَ] (ع ص) شتابنده. ج، عُجالی و عِجالی. (از منتهی الارب) (آنندراج).

عجیل.

[عُ جَ] (ع اِ) ناشتاشکن یا ماحضری که جهت قوم سازند. (از منتهی الارب) (آنندراج).

عجیلة.

[عُ جَ لَ] (ع اِ) سیرشتاب. (منتهی الارب).

عجیلی.

[عُ جَ لا] (ع اِ) سیرشتاب. (منتهی الارب). عجیلة.

عجین.

[عَ] (ع مص) سرشتن و خمیر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). آمیختن :
آبش همه از کوثر و از چشمه حیوان
خاکش همه از عنبر و کافور عجین است.
منوچهری.
جان تو بر عالم علوی رسد
چون کنی مر علم را با جان عجین.
ناصرخسرو.
|| بر عجان کسی زدن. (منتهی الارب). || دست زدن شتر ماده بر زمین در رفتن. || تکیه بر زمین نمودن برای برخاستن از جهت پیری و ضعف. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) خمیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) سرشته. (آنندراج) (منتهی الارب). || مخنث. (منتهی الارب). ج، عُجُن. || نرم و سست از مرد و زن. || گول. || گروه بسیار. (آنندراج).

عجین کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب)خمیر کردن. آمیختن :
دجله خوناب است زین پس گر نهد سر در نشیب
خاک نخلستان بطحا را کند از خون عجین.
سعدی.

عجینة.

[عَ نَ] (ع ص) مخنث. || نرم سست از مرد و زن. || گول. || گروه. || گروه بسیار. (منتهی الارب).

عجیة.

[عُ جی یَ] (ع ص) مؤنث عجی. ج، عُجایا، عَجایا. (اقرب الموارد). عُجْیَة... (ع اِ) پوست خشک شده که آن را پزند و خورند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یقال قوت فلان اکل العجی. (اقرب الموارد). || لغتی است در عجاوة. (منتهی الارب).

عد.

[عَدد] (ع مص) شمردن. (ترجمان جرجانی) (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر) (فرهنگ نظام).

عد.

[عِدد] (ع ص) آب جاری که آن را ماده ای باشد که منقطع نشود مانند آب چشمه. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). گویند: ماء عد و میاه اعداد. (اقرب الموارد). || (اِمص) بسیاری چیزی. || (ص، اِ) چاه قدیم. (اقرب الموارد) (آنندراج). || حریف. (ناظم الاطباء).

عد.

[عُدد] (ع اِ) آبله ریزه که بر رخسار ملاح برآید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عدا.

[عَ] (ع حرف) کلمه ای است که بدان استثنا شود چنانکه گویند: قام القوم عدا زیداً و عدا زید و ماعدا زید. (اقرب الموارد).

عداء.

[عَ] (ع مص) درگذشتن از حد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از مهذب الاسماء). || ستم کردن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) دوری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطرالمحیط). || (اِ) کاری که بازگرداند ترا از چیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || الطلق الواحد. (از اقرب الموارد). || درازی و پهنای چیزی و حد نهایت آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عداء.

[عِ] (ع اِ) سنگی نازک که بدان چیزی را بپوشانند. (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط). در محیط المحیط عِدو را بدین معنی نوشته و گوید جمع آن عِداء است و ذیل عِدی نویسد: سنگی است رقیق که بدان چیزی را پوشانند. || (مص) خصومت کردن با کسی و دشمن او شدن. (اقرب الموارد). || پی یکدیگر زدن. || پی یکدیگر زدن و انداختن دو شکار را در یک تک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عدائم.

[عَ ءِ] (ع اِ) نوعی از خرما در مدینه که در آخر فصل بار آرد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عداب.

[عَ] (ع اِ) ریگ تنگ گسترده برابر یا طرف تنک از ریگ که بزمین درشت و هموار رسیده باشد. واحد و جمع در وی یکسان است. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). ما استرق من الرمل. (اقرب الموارد). و قیل جانبه الذی یرق و یلی الجدد من الارض. (اقرب الموارد).

عدابة.

[عَ بَ] (ع اِ) زهدان. || زهار یابن آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عدات.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عادی. عداة. دشمنان. رجوع به عداة شود :
انبیا را امتحان کرده عدات
تا شده ظاهر ازیشان معجزات.مولوی.

عداد.

[عِ] (ع اِ) همتا. (منتهی الارب) (آنندراج). || حریف. القرن. یقال؛ هو عدادک ای قرنک. || بخشش. || اثری از دیوانگی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || هنگام مرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بانگ کمان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) پیدا شدن اثر درد گزندگی از مار بعد از سالی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) درد مطلقا. (اقرب الموارد) (آنندراج).

عدار.

[عَدْ دا] (ع ص) ملاح. (اقرب الموارد) (آنندراج).

عدار.

[عُ] (ع اِ) دابه ای است در یمن که گویند مردم را میگاید و نطفه آن کرم است. (منتهی الارب). گویند الوطه من عدار. (تاج العروس).

عداس.

[عَ] (ع مص) ابومحمد حسن بن علی بن موسی العدّاس المصری. عالم باخبار و تواریخ بوده. ولی به سال 324 ه . ق. درگذشت. (از اللباب ج 2 ص125).

عداس.

[عَدْ دا] (اِخ) رفتن در زمین. (منتهی الارب) (آنندراج).

عداف.

[عُ] (ع ص، اِ) اندک. یقال ما ذقنا عدافاً ای شیئاً. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطرالمحیط). اندک و هیچ چیز. (ناظم الاطباء).

عدال.

[عِ] (ع مص) با چیزی برابر آمدن. (منتهی الارب). || خمیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || بازگردیدن از کسی. (منتهی الارب). || اندازه کردن میان دو چیز. (منتهی الارب) (آنندراج). || بازگردیدن. (منتهی الارب). || توقف نمودن. || هم وزن کردن و برابر گردانیدن چیزی را به چیزی. || با کسی سوار شدن در کجاوه. || متردد بودن در اختیار یکی از دو امر که پیش آید کسی را. (آنندراج) (منتهی الارب).

عدالت.

[عَ / عِ لَ] (ع مص) عدالة. دادگری کردن. عدالت کردن. جرجانی گوید: عدالت در لغت استقامت باشد و در شریعت عبارت از استقامت بر طریق حق است به اجتناب از آنچه محظور است در دین. (تعریفات جرجانی).

عدالت آئین.

[عَ / عِ لَ] (ص مرکب)کسی که دادگر و عادل باشد. کسی که عدالت پیشه خود کند : به وجود فائض الجود سلاطین عدالت آئین منوط و مربوط. (حبیب السیر چ طهران ج 2 ص 1).

عدالت پیشه.

[عَ / عِ لَ شَ / شِ] (ص مرکب) عادل و منصف. (آنندراج). کسی که کار به عدالت کند.

عدالت کردن.

[عَ / عِ لَ کَ دَ] (مص مرکب) دادگستر بودن. باعدالت بودن. عادل بودن :
عدالت کن که در عدل آنچه یک ساعت به دست آید
میسر نیست در هفتاد سال اهل عبادت را.
صائب.

عدالت گستر.

[عَ / عِ لَ گُ تَ] (نف مرکب) آنکه از روی انصاف و عدالت با مردم رفتار کند. آنکه شیوه او عدالت باشد.

عدالة.

[عَ لَ] (ع مص) به سند گواهی شدن. (منتهی الارب). || شایسته گواهی شدن. (آنندراج). || عدل بودن. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || ضد جور. (قطرالمحیط). انصاف دادن. (اقرب الموارد). || داد ستدن. (آنندراج).

عدامس.

[عُ مِ] (ع ص) گیاه خشک بسیار فراهم آمده به جائی. (منتهی الارب) (آنندراج).

عدامل.

[عُ مِ] (ع ص) دیرینه و سال خورده از هر چیزی. (قطرالمحیط) (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || سطبر و کهنه از درخت و سوسمار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

عداملی.

[عُ مِ لی ی] (ع ص) به همه معانی رجوع به عدامل شود.

عدامة.

[عَ مَ] (ع مص) گول گردیدن. احمق شدن. (قطرالمحیط) (منتهی الارب). گول و احمق گردیدن. (ناظم الاطباء).

عدان.

[عَ] (ع اِ) ساحل دریا. (اقرب الموارد). || کرانه نهر. (قطرالمحیط) (منتهی الارب) (از آنندراج). || کرانه نهر. || هر هفت سال از زمان. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عدانات.

[عَ] (ع اِ) جِ عَدانة. (ناظم الاطباء). رجوع به عدانة شود.

عدانة.

[عَ نَ] (ع اِ) گروه مردم. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پوست پاره بن دلو. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

عداوت.

[عَ وَ] (ع اِمص) عداوة. دشمنی : با او نهانی عداوتی داشت. (گلستان).
هنر بچشم عداوت بزرگتر عیبی است. (گلستان).

عداوت داشتن.

[عَ وَ تَ] (مص مرکب)دشمنی کسی را در دل نگاه داشتن.

عداوت کردن.

[عَ وَ کَ دَ] (مص مرکب)دشمنی کردن. دشمنی نمودن.

عداوت گزین.

[عَ وَ گُ] (نف مرکب)مخالف و ضد و بدخواه. (ناظم الاطباء).

عداوة.

[عَ وَ] (ع اِمص) دشمنی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط). || (مص) در دنبال کسی افتادن. (آنندراج). || دندان به زهر خائیدن. (آنندراج). || دندان زنی. (آنندراج).

عداة.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عادی. عدات. دشمنان.

عدبس.

[عَ دَبْ بَ] (ع ص) توانا و استوار محکم اندام از شتر و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط). || بدخوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سطبر درشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط).

عدبی.

[عَ دَ بی ی] (ع ص) نیک خوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آنکه در وی عیبی نباشد. (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط) (منتهی الارب).

عدت.

[عِدْ دَ] (ع اِ) عِدّة. شمار. (آنندراج). || ایام طلاق زنان که در آن مدت شوهر نکنند. برای مطلقه سه حیض یا سه ماه و برای بیوه چهار ماه و ده روز وعدت زنان حامله وضع حمل است. (آنندراج) : چون مدت عدت بسر آمد عقد نکاحش بستند. (گلستان). رجوع به عدة شود.

عد خمیس.

[عَ خُ] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر. دارای 120 تن سکنه. آب از چاه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عدد.

[عَ دَ] (ع اِ) شمار. || شمار گروه. || سالهای عمر کسی که بشمارند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) شمار کردن. (منتهی الارب). احصاء کل شی ء علی سبیل التفصیل. (تعریفات جرجانی).

عدد.

[عِ دَ] (ع مص) برانگیخته شدن درد مارگزیده بعد از مدت. (منتهی الارب). برانگیخته شدن درد مارگزیده پس از یک سال. (از اقرب الموارد).

عددهیلی.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر دارای 150 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عددی.

[عَ دَ] (ص نسبی) منسوب به عدد. آنچه شمار شود. مقابل وزنی. || آنچه به شمار فروخته شود. (از اقرب الموارد).

عدر.

[عَ / عُ] (ع اِمص) دلیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطرالمحیط). || (ص) باران سخت و بسیار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عدر.

[عَ دَ] (ع مص) بسیارآب گردیدن جای. (اقرب الموارد) (از قطرالمحیط).

عدرئیل.

[عَ رَ] (اِخ) (به عبری مواشی خدا) پسر برذلی که میرآب دختر شاول را که قبل از این بدارد وعده شده بود به حباله نکاح خود درآورد و عدرئیل از وی پنج پسر داشت. اینان به جبعونیان تسلیم شدند تا به قصاص ظلمی که شاؤل جد ایشان به اهالی جبعونیان کرده بود در حضور خداوند کشته شوند. (قاموس کتاب مقدس). || شوهر میرب دخت بکر شاؤل بود. (قاموس کتاب مقدس).

عدرج.

[عَ دَرْ رَ] (ع ص) تیزرو و سبک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). السریع الخفیف. (قطرالمحیط). || (اِ) ما بالدار من عدرج؛ یعنی نیست در خانه کسی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عدرنا.

[عَ دَ] (اِ) کندش است که آن را به شیرازی چوبک اشنان خوانند و آذربویه همان است. (آنندراج) (برهان).

عدس.

[عَ] (ع مص) خدمت کردن. (منتهی الارب) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || رفتن در زمین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || چرانیدن شتران را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). عَدَس المالَ؛ رعاه. (قطرالمحیط). || زده گردیدن مرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زجر کردن استر را به لفظ عدس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط). || بردن مرگ کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخت پاسپر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). عَدَس الشی ء؛ وطئه کثیراً. (قطرالمحیط). || سپردن. || کوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) حدس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عدس.

[عَ دَ] (ع اِ) نرسک. (منتهی الارب). دانه ای است که قسمی از آن بیابانی است و خرد و مایل بگردی و قسمی بستانی است و پهن. (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط). در ترجمه صیدنه است که در پارسی آن را نرسک گویند و به هندی مسوری گویند، ارجانی گوید: سرد است در دو درجه اول و خشگ است در دو درجه و جرم او قابض است هر طبیعت را و خون را غلیظ گرداند و سیلان خون را قطع کند و ادرار بول را که از حرارت باشد. و دمش دهان را سود دارد و به معده و جمله اعضاء عصبی نیک باشد، و چشم را تاریک گرداند و بیماریهای سودائی را تقویت دهد و آبی که عدس را در او بجوشانند و بخورند اطلاق شکم آرد. (از ترجمه صیدنهء ابوریحان). در تحفه است که آن را به فارسی مرجومک گویند. برّی او کوچک است. (تحفه ص 181).
- عدس جبلی یا عدس کوهی؛ نوعی از عدس است. (از تحفه حکیم ص 181).

عدس.

[عَ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان استر را زجر کنند. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط) (از اقرب الموارد).

عدسان.

[عَ دَ] (ع مص) رفتن در زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

عدس الماء.

[عَ دَ سُلْ] (ع اِ مرکب) پر سیاوشان. (بحرالجواهر). برخی گویند چیزی است از قبیل خزه که در آبهای راکد حوضها وغیره روید و ثمری دارد شبیه به عدس. نوعی از طحلب است. (کتاب ثالث قانون ابوعلی چ طهران ص 313). در تحفه حکیم مؤمن است که عدس الماء نوعی از طحلب است که خرء الضفادع گویند. (تحفه ص 181).

عدس المر.

[عَ دَ سُلْ مُرر] (ع اِ مرکب)تخم نوعی از سوسن بَرّی است، و گویند اسم علقم است. (تحفه ص 181).

عدس سرخ.

[عَ دَ سِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از عدس است و کشک و جو و عدس سرخ به یکجا پزند. (ذخیره خوارزمشاهی).

عدسواری.

[عَ دِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر دارای 170 تن سکنه. محصولات آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین از آل ابوغیش هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عدسة.

[عَ دَ سَ] (ع اِ) آماسی است خرد و سخت که اندر پلک چشم گردآید و بفسرد. (ذخیره خوارزمشاهی). || یک دانه نرسک. || سرخکان که بر اندام برآید یا نوعی از جدری که میکشد مردم را. آبله وبائی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطرالمحیط). || هر چه شبیه عدس است و مدور و محدب است.

عدسی.

[عَ دَ سی ی] (ص نسبی، اِ) غذائی است که میپزند :
اگرْت خواب نگیرد ز بهر چاشت شبی
که در تنور نهندت هریسه یا عدسی.
ناصرخسرو.
|| نزد مهندسان عبارت از سطحی است که دو قوس مختلف التحدب آن را احاطه کرده باشند و هر یک از آن دو قوس بزرگتر از نصف دائره باشد و آن را شلغمی نیز گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || عدسیها اجسامی هستند که دارای یک یا دو سطح منحنی باشند. عدسیهای کروی، سطح آنها از یک قسمت کره درست شده است و آنها یا محدب اند یا مقعر. (از چشم و بیماریهای آن تألیف باستان ص 5). || مرواریدی است که با وجود استدارت سرهای او مساوی باشد. (جواهرنامه). || دو دانه از تسبیح که مانند عدس ساخته میشود و در میان رشته سبحه است و دانه ها را به سه قسمت کند.

عدسیه.

[عَ سی یَ] (ع اِ) شبیه به عدس است که در مواضعی از بدن برمی آید و از جنس طاعون باشد و میکشد صاحب خود را. در اکثر، گاه اطلاق بر تحجر عین مینمایند. (از جمع الجوامع از بحر الجواهر بنقل فرهنگ نظام).

عدعد.

[عَ عَ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان استر را زجر کنند. (منتهی الارب). || آواز سنگخوار. (قطرالمحیط).

عدعدة.

[عَ عَ دَ] (ع اِمص) شتابی. (ناظم الاطباء). || شتاب کردن در رفتار. (ناظم الاطباء) (از قطرالمحیط). || (اِ) آواز سنگخواره. (ناظم الاطباء).

عدعدة.

[] (اِخ) (مرز و بوم یا عبد) و آن شهری است در جنوب یهودا. و دور نیست که همان فوقه یا عداده باشد. (از قاموس کتاب مقدس).

عدف.

[عَ] (ع اِ) نوال اندک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خورش ستور اندک. (منتهی الارب) (آنندراج). اندک از علف. (از اقرب الموارد). || اندک از هر چیزی. (منتهی الارب).

عدف.

[عِ] (ع اِ) پاره ای از شب. || گروه مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط). || از ده تا پنجاه. (منتهی الارب). || اصل از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج).

عدف.

[عَ دَ] (ع اِ) خاشاک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (قطرالمحیط). || اندک از علف و جز آن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جِ عِدفة.

عدفة.

[عَ دَ فَ] (ع اِ) بیخ درخت که رفته است در زیر زمین. ج، عِدَف. (اقرب الموارد) (قطرالمحیط).

عدفة.

[عِ فَ] (ع اِ) از ده تا پنجاه مرد یا عام است. (منتهی الارب). بین ده تا پنجاه مرد. (اقرب الموارد). گروه مردم یا مابین ده تا پنجاه از مردان. (قطرالمحیط). || فراهم آمدگی مردم. (منتهی الارب). || پاره ای از هر چیزی. (منتهی الارب) (قطر المحیط). || و طره جامه یعنی ملک کرباس و جز آن مانند صنفة. (منتهی الارب). کالصنفة من الثوب. || شاماکچه. (منتهی الارب). الصدرة. (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط). || بیخ درخت در زیر زمین. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عدق.

[عَ] (ع مص) فراهم آوردن چیزی را و گرد کردن. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || انداختن دست خود را در حوض. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط). || کاری بغالب رای خود کردن که یقین آن نداشته. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج).

عدق.

[عَ دَ] (ع اِ) جِ عَدقة. (منتهی الارب).

عدق.

[عَ دَ] (ع مص) عَدق. رجوع به عَدق شود.

عدق.

[عُ دُ] (ع اِ) جِ عَودق. (منتهی الارب). رجوع بدان کلمه شود.

عدقة.

[عَ دَ قَ] (ع اِ) آهنی سه شعبه است که بدان دلو از چاه بیرون کشند. دلو است. (از اقرب الموارد).

عدک.

[عَ] (ع مص) پشم زدن به مطرقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد).

عدل.

[عَ] (ع اِمص) مقابل ستم. مقابل بیداد. داد. (دستوراللغة). مقابل جور. ضد جور. نقیض جور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مقابل ظلم. نصفت. قسط. عدالت. انصاف. امری بین افراط و تفریط. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد). مساوات در مکافات به نیکی نیکی، و بد بدی بدی. داوری به حق. مساوی آزرم :
بدان ای گرامیّ نیکونهاد
بباید که کوشی به عدل و به داد.فردوسی.
همان سهم او سهم اسفندیاری
همان عدل او عدل نوشیروانی.منوچهری.
آن رسوم و دامن و عدل... هیچ جای نیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 109). اردشیر بابکان ... سنتی از عدل میان ملک بنهاد و پس از وی گروهی بر آن رفتند. (تاریخ بیهقی). نفس گوینده پادشاه است. مستولی... باید که او را عدلی و سیاستی باشد. (تاریخ بیهقی).
خلق ببینی همه خفته ز علم
عدل نهان گشته و فاش اضطراب.
ناصرخسرو.
عدل است مراد حق از آن هر کس
دلشاد شود چه گویی ای عادل.ناصرخسرو.
دیدن و دانستن عدل خدای
کار حکیمان و ره انبیاست.ناصرخسرو.
عدل است اصل خیر که نوشروان
اندر جهان به عدل مسمی شد.ناصرخسرو.
هر که را سایه عدل تو نباشد بر سر
آفتاب املش بر لب دیوار بود.معزی.
شیعیان چون زور تو بینند خوانندت علی
سنیان چون عدل تو بینند خوانندت عمر.
معزی.
هر کجا عدل روی بنموده ست
نعمت اندر جهان بیفزوده ست.سنائی.
عدل سلطان به از فراخی سال.سنائی.
عدل بازوی شه قوی دارد
قامت ملک مستوی دارد.سنائی.
عدل شمعی بود جهان افروز
ظلم شد آتشی ممالک سوز.سنائی.
و با آنچه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را سعادت ذات... و شمول عدل... حاصل است می بینیم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه). صیت عدل و رأفت او بر روی روزگار باقی است. (کلیله و دمنه). و پادشاه در سیاست رعیت و بسط عدل و رأفت... بدان حاجت افتد. (کلیله و دمنه).
امید عدلش ملک را چون عقل در جان پرورد
خورشید فضلش خلق را چون لعل در کان پرورد.
خاقانی.
عدل تو تا ز اهتمام حامی آفاق شد
بر گل و مل کس دگر خار ندید و خمار.
خاقانی.
جور بس کن خامه چون کسری به عدل
شاه زنجیر امان آویخته.خاقانی.
جفاپیشگان را بده سر بباد
ستم بر ستم پیشه عدل است و داد.سعدی.
عدل یک ساعته ات را به قیاس
شصت ساله عمل خیرشناس.جامی.
عدل تو و امن، عروه و عفرا
طبع تو و جود، ویسه و رامین.قاآنی.
تعدیل، عدل خواندن. (تاج المصادر).
- اصحاب عدل و توحید؛ معتزله. رجوع به عدلی مذهب وعدلیه (اوّلی) شود.
-عدل تقدیری.؛ رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
-عدل عُمر؛ عدالت خلیفه دوم از خلفای راشدین، دادگری او :
گیتی از عدل بیاراید تا درگذرد
عدل و انصاف ملک مسعود از عدل عمر.
فرخی.
بریده نیست امید خلاص و راحت من
در این زمانه که تازه شده ست عدل عمر بر.
مسعودسعد (دیوان چ نوریان ج1 ص355).
کهف ملت شاه ترک و چین علاءالدین که او
سیرت و نام پیمبر دارد و عدل عمر.معزی.
امروز در این دور دریغی نخورد هیش
از عدل تو یک سوخته بر عدل عمر بر.
سنائی (دیوان ص 252).
دوری از جهل همچو علم علی
پاکی از جور همچو عدل عمر.سنائی.
فزوده حرمت عدل عمر به دین درست
نموده حجت علم علی ز رای مصیب.
ادیب صابر.
مکارم را چو برخیزد امل جود علی یابد
مظالم را چو بنشیند جهان عدل عمر گیرد.
سید حسن غزنوی.
به عمر عدل عمر ورز و جاودان زی زانک
به عدل نام عمر زنده ماند جاویدان.
سوزنی.
محمد آنکه ز جاهش گرفت ملت و ملک
همان نظام که دین زابتدا به عدل عمر.
انوری.
- مذهب عدل؛ : در عهد او مزدک زندیق پدید آمد و اباحت پدید آورد و آن را مذهب عدل نام نهادند. (فارسنامه ابن البلخی ص 84).رجوع به عدلی مذهب شود.
-امثال: ظلم به تساوی یا بالسویه عدل است.
|| (ص) مرد راست و پسندیده. (دستوراللغة ادیب نطنزی). مرد صالح. مرد نیک. (مهذب الاسماء). مرد شایسته گواهی. (از اقرب الموارد). || گواه راست. (مهذب الاسماء). گواه. ج، عُدول.
- ساعت عدل؛ یک قسمت از بیست و چهار قسمت شبانروز است و این تقسیم را حکمای اسلامی کرده اند.
- گواه عدل؛ گواه راست. شاهد عادل.
|| حق. (مهذب الاسماء). راست. درست. برابر. تمام؛ به سنگ عدل، به سنگ تمام. (در تداول فارسی زبانان) : بیاعان معتمد باشند که قیمت عدل بر آن نهند. (فارسنامه ابن البلخی ص 146). || (اِمص) راستی. برابری. توازن. استقامت. (اقرب الموارد) :
با همه کم بیش که در عالم است
عدل نگوئی که در اینجا کجاست.
ناصرخسرو.
دین که قوی دارد بازوت را
راست کند عدل ترازوت را.نظامی.
|| میانه روی. قصد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. صفتی است از صفات خدای تعالی، و آن صفتی است که بواسطه آن دنیا و مافیها قرار و پایدار است. (قاموس کتاب مقدس). هوالذی لا یمیل به الهوی فیجور فی الحکم. (بحرالجواهر). || (ع ص) عادل. دادگر. (منتهی الارب). منصف : گواه عدل و خانه ها برجایست. (تاریخ بیهقی ص 511).
اعتقاد تو چنین است ولیکن بزبان
گویی آن حاکم عدل است و حکیم الحکماست.
ناصرخسرو.
روزی است از آن پس که در آن روز نیابد
خلق از حکم عدل نه ملجا و نه منجا.
ناصرخسرو.
و ترسل و شعر او بر این دعوی دو شاهد عدل اند و دو حاکم راست. (چهارمقاله نظامی عروضی). مرافعه این سخن به قاضی بردیم و به محاکمه عدل راضی شدیم. (گلستان). معتمدی صادق القول و شاهدی امین عدل. (ترجمه محاسن اصفهان ص74). داددهنده. (دستور اللغة) (مهذب الاسماء). || قاضی و حاکمی که در صدور احکام خود مراعات حق کند. (از اقرب الموارد) :
لیکن نکند حکم عادل عدل
تا وقت نیاید فراز و هنگام.ناصرخسرو.
|| (اِ) میزان. || رطل. (منتهی الارب). || کیل. (اقرب الموارد). || همتا. ج، أعدال و عُدول. (مهذب الاسماء). مانند. مثل. نظیر. مانند از غیر جنس. (اقرب الموارد).(1) || همسر. (مهذب الاسماء). || لنگه بار. تنگ. (زمخشری). یک طرف بار که بفارسی تنگ گویند. عِکم. تا. تاه.تاچه. بهار. تابار. تای. جزء از دو جزء. بار. نصف بار. (مهذب الاسماء). عب. صندوق: در اصفهان دوازده من تبریز است و حملی و این بیشتر در جامه و قماش مستعمل است؛ یک عدل چیت، یک عدل ماهوت. مقابل لنگه که در هندوانه و خربزه و امثال آن معمول است و مقابل تنگ که در شکر و مانند آن مصطلح است. || قیمت. (مهذب الاسماء). || فدیه. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد). || نافله. (اقرب الموارد). || فریضه. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد). || فریضه. (قطرالمحیط) (اقرب الموارد). || (اِخ) نام مردی است بسیار کشنده و بی رحم. || (ع مص) داد کردن. (زوزنی) (دستوراللغة). || برابر کردن باچیزی. (زوزنی). برابر کردن چیزی با چیزی. (دستور اللغة). برابر کردن چیزی به چیزی. (تاج المصادر). برابر کردن میان دو تنگبار. (منتهی الارب). || برابر کردن میان کسان. (منتهی الارب). || خمیدن راه و کج گردیدن. || پیمودن. || برابر آمدن چیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || برابر شدن. مثل شدن. || برابری و بی تفاوت بودن هر دو کفه ترازو. ( از آنندراج). || بگردانیدن چیزی. (زوزنی). || از گشن بازایستادن گشنی. (از اقرب الموارد). || بازگردانیدنِ ساربان گشنی را. || سوار گردیدن همراه کسی در کجاوه. || راست کردن و برابر نمودن. || هموزن گردانیدن چیزی را. || بیرون آوردن کلمه ای از کلمه ای. رجوع به عدل تقدیری شود. || متردد شدن در اختیار یکی از دو چیز. || پاداش دادن. || شرک کردن با پروردگار خود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || میل کردن. (قطرالمحیط). || (اِ) مانند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مثل چیزی در وزن و قدر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). تقول عندی عدل غلامک. (اقرب الموارد). || (اِمص) (اصطلاح اخلاقی) در مقابل ظلم است و بمعنای احقاق حق و اخراج حق از باطل است و امر متوسط میان تفریط و افراط را گویند چنانکه گویند: قوت غضبیه انسان در مرتبت افراط تهور، و در مرتبت تفریط جبن و در مرتبت متوسط شجاعت است و قوّت شهوانیه در مرتبت افراط فجور و در مرتبت تفریط جمود و در مرتبت متوسط عفت است و قوت عقلیه در مرتبت افراط جربزة و در مرتبت تفریط بلادت و در مرتبت متوسط حکمت است، و حد متوسط این قوی عدالت است. (از دستور العلماء ج 1 ص 297). || (اصطلاح فقهی) اجتناب کردن از کبائر و اصرار نکردن بر گناهان صغیره و از کارهای پست رو گرداندن، مانند خوردن در راه و بول در طریق و جز آن. و گفته اند عدل عبارت از اعتدال و استقامت است و آن میل به حق باشد. (از ترجمان علامه). || (اصطلاح نحوی) خروج کلمه است از صیغهاصلی خود مانند عُمَر که در اصل عامر و زُفر که در اصل زافر بوده است و آن یکی از اسباب منع صرف باشد. (هدایة فی النحو) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از تعریفات جرجانی). رجوع به عدل تقدیری شود.
(1) - بکسر اول هم هست.

عدل.

[عِ] (ع اِ) عوض. بدل. معادل. مقابل. برابر :
گفتم که مرغ نبود دهقان امام را
گفتا که مرغ نبود عِدلی دهد خُره.سوزنی.
|| هم بار.

عدل.

[عَ] (ع مص) داد دادن. (منتهی الارب).

عدلاء.

[عُ دَ] (ع ص، اِ) جِ عدیل، مانند و هم سنگ. (از آنندراج).

عدلام.

[] (اِخ) (به عبری عدل قوم)، (پنهان کننده) اسم مغاره ای که در حوالی بیت لحم بوده داود در آنجا متواری گردیده و بر حسب تقلید در وادی قریطون در شرق بیت لحم میباشد و طول مغاره 550 قدم و دارای دهلیزهای بسیار است الا آنکه بزعم کاندر در وادی ایله در نزدیکی شهر عدلام بمسافت 13 میل بطرف غربی بیت لحم واقع است و در حوالی این شهر مغاره های بسیار است که فی الحقیقه از برای معاونان داود بسیار مناسب است اما مغاره های بیت جبرین که بزعم بعضی مغاره عدلام میباشد بسیار مرطوبی و سرد و پر از خفاشها است به حدی که برزگران آن نواحی نیز در آنجا زیست نتوانند کرد بر خلاف مغاره های عدلام که همواره مسکونند و در غایت استحکام و پایداری میباشند و از آن جمله معدودی است که از دویست الی سیصد مرد را گنجایش دهد و اسم مغاره ها عبدالماء است و محتمل است که لفظ مرقوم همان تصحیف عدلام باشد. (قاموس کتاب مقدس). || شهر بزرگی از کنعانیان است که در قسمت یهودا واقع بود که در رحبعام آن را محصون نمود و در نبوت میکاهی نبی مذکور است و یهود بعد از مراجعت در آنجا سکونت ورزیدند. و کانو و کاندر گمان دارند که در وادی سنط بمسافت دو میل و نصف به جنوبی شوکوه واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

عدل پرور.

[عَ پَرْ وَ] (نف مرکب)پرورنده عدل. مربی عدالت. دادپرور :
ز اقبال عدل پرور او جای آن بود
کز ننگ زنگ بازرهد یکسر آینه.خاقانی.
و نسیم خصائل عدل پرور و شمیم شمایل فضل گستر او جماد و موات را چون دم مسیحا حرکت و حیات آورد. (سندبادنامه ص 342).

عدل تقدیری.

[عَ لِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح نحوی) و خروج اسم از صیغه اصلی خود است و آن دو قسم است: تحقیقی و تقدیری، تحقیقی خروج آن از اصل محقق باشد و دلالت کند بر وی دلیل بدون منع صرف چون ثلث و مثلث که معدول است از ثلثة ثلثة زیرا که چون یافتند اینها را غیرمنصرف پس محتاج شدند به وجود سببین و یافتند در آن وصف و آن بدون سبب دیگر سبب منع صرف نباشد و سبب دیگر در آن موجود نبود پس دانسته شد اینکه در اینها عدل است و دلالت میکند بر او دلیل دیگر سوای منع صرف و آن این است که چون معنی مکرر باشد لفظ هم مکرر باشد و در اینجا معنی مکرر است نه لفظ پس دانسته شد که اصل اینها لفظ مکرر باشد و آن ثلثة ثلثة است. و عدل تقدیری که خروج اسم باشد از اصل مقید، و دلیل نباشد بر وی غیر منع صرف چون عُمَر که معدول است از عامر و چون یافته شد غیرمنصرف و نبود در وی سببی غیرعَلَمیت و آن کفایت نمیکند فقط در سبب منع صرف پس فرض کرده شد خروج او از عامر. (از هدایة فی النحو ضمیمه جامع المقدمات و آنندراج).

عدل فرمای.

[عَ فَ] (نف مرکب) آنکه دستور بعدل دهد. مرد عادل و مجری عدالت :رأی جهان آرای مشکل گشای عدل فرمای شاه را بر کلمات صالحات بنده التفاتی نیست. (سندبادنامه ص 161). دستور عدل فرمای صائب رای گفت. (سندبادنامه ص 154).

عدل فرمایی.

[عَ فَ] (حامص مرکب)عمل عدل فرمای. دادگری : سنت او عدل فرمایی و سیرت او مملکت آرایی. (سندبادنامه ص 250).

عدل کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب)عدالت کردن. بعدل رفتار کردن. داد دادن. داد کردن. دادگستری. از روی عدل و انصاف عمل کردن :
عدل کن زانکه در ولایت دل
درِ پیغمبری زند عادل.سنائی.
حاکمی گر عدل خواهی کرد با ما یا ستم
بنده ایم ار صلح خواهی کرد با ما یا نبرد.
سعدی.
پادشاهی که عدل نکند و نیکنامی توقع دارد بدان ماند که جو همی کارد و امید گندم دارد. (مجالس سعدی ص 21).

عدل گستر.

[عَ گُ تَ] (نف مرکب)دادگستر. که بسط عدل و داد دهد. عادل :
تخم اقبال در زمین بقا
بانوی عدل گستر افشانده ست.خاقانی.
امثله قضا بر موجب رضای او موشح برأی انور ملک پرور عدل گستر. (سندبادنامه ص 274).

عدل گستری.

[عَ گُ تَ] (حامص مرکب) عمل دادگستر. دادگستری :
مفخر اول البشر، مهدی آخر زمان
وحی بجانش آمده آیت عدل گستری.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 423).
اگر عدل گستری در ذات او مفطور بوده است و رعیت پروری... (ترجمه محاسن اصفهان ص 81). از فضیلت استعداد ملک پروری و شرف استبداد عدل گستری... (ترجمه محاسن اصفهان ص 69).

عدل مظفر.

[عَ لِ مُ ظَفْ فَ] (اِخ) عدالت مظفرالدین شاه قاجار، و این دو کلمه ماده تاریخ مشروطیت ایران است بحساب جُمَّل مطابق 1324 ه . ق. یعنی تاریخ افتتاح مجلس است، و بر سر در مجلس این جمله را نوشته بودند که نشانه مشروطیت و نام اولین پادشاه امضا کننده و اجراکننده آن است.

عدل نامه.

[عَ مَ / مِ] (اِ مرکب) کتاب و نامه عدل :
چو دست را به قلم برد و عدل نامه نوشت
قلم شود به سر تیغ داد، دست ستم.سوزنی.

عدل ورز.

[عَ وَ] (نف مرکب) دادگر. عادل :
بر هر دو روی سکه ایام، نام تو
خاقان عدل ورز و هنرپرور آمده.خاقانی.
عدل ورزا خسروا پیوند عمرت باد عدل
کز جهان عدل است و بس کو را مُعَمَّر ساختند.
خاقانی.

عدل ورزی.

[عَ وَ] (حامص مرکب)دادگری.

عدل ورزیدن.

[عَ وَ دَ] (مص مرکب)عدالت کردن. دادگری کردن :
همه عدل ورز و همه مکرمت کن
همه مال بخش و همه مَحمدت خر.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص168).

عدلة.

[عَ لَ] (ع ص) مؤنث عدل و قد یؤنث. یقال رجل عدل و امرأة عدل و عدلة؛ زن داد دهنده. (منتهی الارب).

عدلة.

[عَ دَ لَ] (ع ص، اِ) شایستگان گواهی. (منتهی الارب). المزکّون للشهود. تزکیه شوندگان از شهود. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد). عُدَلة.

عدلی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عدل. || (اِ) قسمی از سکه بوده است. پول :
صد بوسه بر آن خط زد و گفتا که در آنجاست
سیصد درم عدلی غلطان و مدور.سوزنی.
اتفاقاً مرا صد دیناری عدلی بود گفتند باقی آن صد دینار عدلی را بیار. (انیس الطالبین ص 145). جوالهای بسیار بود پر از عدلی. (انیس الطالبین ص 207). و آن عدلی را حضرت خواجه ما قدس الله روحه خرج کرد... عدلی را بر میان بسته بودم گشاده شد و افتاد. (انیس الطالبین). این مقدار عدلی بمن خواهد رسید... به کابل میروم که سه هزار دینار عدلی دارم. (انیس الطالبین ص211).

عدلی.

[عَ] (اِخ) تخلص شعری سلطان بایزیدبن سلطان محمد فاتح است. رجوع به سلطان بایزید شود.

عدلی مذهب.

[عَ مَ هَ] (اِخ) معتزلی. پیرو معتزله. پیرو عدلیه. رجوع به عدلیه شود.

عدلین.

[عَ لَ] (ع ص، اِ) تثنیه عدل است. دو گواه عادل. دو مرد صالح شایسته گواهی. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به شاهد عدل شود.

عدلین.

[عِ لَ] (ع اِ) تثنیه عِدل. دو لنگه بار. (قطرالمحیط).

عدلیه.

[عَ لی یَ] (اِخ) معتزله. فرقه معتزله. «معتزله خود را عدلیه نامند، زیرا گویند چون خداوند حکیم است و از حکیم جز خیر و صلاح نیاید و به حکم عقل رعایت مصالح عباد بر او واجب است، قبیح است بر او که بنده را مجبور کند بر عملی قبیح یا حَسَن، پس او را بدان عمل عقوبت نماید یا ثواب دهد، و این اصل را عدل نامند. بر خلاف اشعریه که گویند از روی عقل بر خداوند چیزی واجب نیست، نه صلاح و نه اصلح، و خدا فعال مایشاء است، اگر همه بندگان خود را به بهشت برد یا خود همه را به دوزخ فرستد، حیف و جوری نکرده است». (قزوینی تعلیقات چهارمقاله چ معین ص 52) (فرهنگ فارسی معین).

عدلیه.

[عَ لی یَ] (اِ) نام پول است و آن بر دو قسم است: قدیم و جدید، و هر دو نام پول مصری است که از طلا و ارزش آن بر حسب زمان و مکان مختلف بوده است مثلاً عدلیه جدیده در سال 1256 ه . ق. شانزده قروش بوده است. عدلیه را مردم عراق عادلی گفته اند (عادلی صائغ و عادلی مکرر). (از نقودالعربیة ص 179).

عدلیه.

[عَ لی یَ] (اِخ) (وزارت...) وزارت دادگستری. یکی از چند وزارتخانه کشور ایران. عدلیه نخستین بار در سال 1275 ه . ق، به امر ناصرالدین شاه تأسیس گردید. طرز کار عدلیه چنین بود که شکایات و دعاوی حقوقی را به حکام شرع ارجاع میکردند و حاکم شرع یعنی روحانی و مجتهد درباره شکایات حکم میداد این احکام ضمانت اجرائی نداشت. دعاوی غیرحقوقی در ادارات دولتی حل و فصل می شد، در شهرستانها نیز امور شرعی را علما و امور جزائی و انتظامی را حکومت ها حل و فصل میکردند. در سال 1324 ه . ق. بر طبق قانون اساسی کشور قوه قضائیه مرجع جداگانه ای پیدا کرد. در سالهای 1324 و 1325 ه . ق. در وزارت عدلیه محاکمی بنام محکمه جزا، محکمه تجارت و محاکم دیگر تشکیل شد ولی بعداً به محاکم صلحیه، ابتدائی، استیناف و تمیز تغییر یافت. محکمه جزا در سال 1325 ه . ق. تشکیل شد و در سال 1328 مشیرالدوله قانون تشکیلات عدلیه را به مجلس آورد و پس از مذاکرات و مخالفتهای شدید به تصویب رسید. در سال 1305 ه . ق. در سلطنت رضاشاه پس از لغو کاپیتولاسیون سازمان موجود عدلیه منحل گردید و اجازه تشکیل مجدد وزارت عدلیه داده شد و مرحوم داور عدلیه را بر اساس نوینی بنیاد نهاد. فرهنگستان نام عدلیه را به دادگستری تبدیل کرد. سازمان قضائی وزارت دادگستری در حال حاضر بموجب قوانین مصوب تیر ماه 1307 و 1315 و لایحه قانونی اسفند 1333 و قوانین اصلاحی 1335 تشکیلات عدلیه مشتمل است بر دادگاه های عمومی و دادگاه های اختصاصی و دیوان عالی کشور. دادگاههای عمومی از لحاظ ترتیب و ترتب در صلاحیت و اهمیت عبارتند از: دادگاههای استان، دادگاههای شهرستان، دادگاههای بخش. (در سرتاسر کشور 66 شعبه دادگاه استان و 169 شعبه دادگاه شهرستان و 192 شعبه دادگاه بخش دائر بوده است).
دادگاههای اختصاصی عبارتند از دادگاه عالی انتظامی قضات دادگاه عالی تجدید نظر انتظامی قضات و دادگاه دیوان کیفر.
دادگاه شرع، هیأت های تجدید نظر املاک واگذاری. در مرکز هر شهرستان و یا استان که دادگاه شهرستان و دادگاه استان دایر است یک دادسرای شهرستان و یک دادسرای استان انجام وظیفه می کند و بعلاوه در معیت دادگاه دیوان کیفر و دادگاه عالی انتظامی قضات نیز دادسرای دیوان کیفر و دادسرای انتظامی قضات وجود دارد. مافوق کلیه محاکم، دیوان عالی کشور است که عالی ترین مرجع قضائی محسوب میشود و تصمیماتش قطعی و نهائی است و پاره ای از تصمیمات آن که در موارد خاص اتخاذ میگردد در حکم قانون تلقی میشود و برای تمام محاکم و مراجع قضائی لازم الاتباع میباشد. دیوان مزبور دارای 12 شعبه و یک دادسرا است و دادستان کل کشور ریاست دادسرای آن را بعهده دارد. برای اداره امور دادگاهها و دادسراها و دیگر مراجع قضائی تا اول سال 1347 مجموعاً 1697 قاضی شاغل وجود داشته است. علاوه بر مراجع قضائی مذکور با شرکت دادن مردم در حل و فصل امور قضائی 1337 خانه انصاف و 49 شورای داوری تا تیرماه 1347 در کشور تشکیل شد.

عدم.

[عَ دَ] (ع اِمص) نیستی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مرگ. فقدان. (ناظم الاطباء) نابودی. مقابل وجود. مقابل هستی : وجودش همیشه باد و عدم او هیچ گوش مشنواد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 333).
اندر مشیمه عدم از نطفه وجود
هر دو مصورند ولی نامصورند.ناصرخسرو.
برده از آن سوی عدم رخت و تخت
مانده از این سوی جهان خان ومان.خاقانی.
دردا که از برای شکست وجود من
سوی عدم شد آن خلف روح پیکرم.خاقانی.
آن را که غمگسار تو باشی چه غم خورد
وان را که جان توئی چه دریغ عدم خورد.
خاقانی.
زین تنگنای وحشت اگر بازرستمی
خود را به آستان عدم بازبستمی.خاقانی.
طریق عاشقی چبود، به دست بی خودی خود را
به فتراک عدم بستن به دنبال فنا رفتن.
خاقانی.
اول کاین عشق پرستی نبود
در عدم آوازه هستی نبود.عطار.
درنگر و خلق جهان را ببین
روی نهاده به عدم ای غلام.عطار.
از وجودم می گریزی در عدم
در عدم من شاهم و صاحب علم.مولوی.
شرف مرد به جود است و کرامت نه سجود
هر که این هر دو ندارد عدمش به ز وجود.سعدی.
گمان مبر که جهان اعتماد را شاید
که بی عدم نبود هر چه در وجود آید.سعدی.
- از عدم درشدن؛ کنایه از مرده زنده شدن. (ناظم الاطباء) (مؤید الفضلاء).
- از عدم بگذرد؛ یعنی از مرده زنده شود.
- عدم کردن؛ نابود کردن. معدوم کردن. نیست کردن.
|| ناقص کردن. بی چیز و محتاج نمودن. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح فلسفه) در اصطلاح فلسفه، مقابل وجود است. توضیح آن اینکه برای وجود دو اعتبار است یکی وجودِ مطلق و دیگر مطلقِ وجود. هر گاه عدم مقابل مطلق وجود باشد، مطلق عدم است، و اگر مقابله آن به اعتبار وجود مطلق باشد، عدم المطلق است، مفاد اول سلب وجود مطلق است. رجوع به وجود و عدم ملکه شود. (از شرح منظومه ص 78 بشرح فرهنگ علوم عقلی سجادی ص 352). || کلمه نفی که چون بر سر اسمی درآید آن را منفی میکند مانند:
- عدم استحقاق؛ مستحق نبودن. شایستگی کاری نداشتن.
- عدم استعداد؛ بی استعداد بودن.
- عدم اشتهار؛ مشهور نبودن. شهرت نداشتن.
- عدم اعتدال؛ معتدل نبودن. نامعتدل بودن.
- عدم اعتماد؛ سوءظن. بدگمانی. بی اعتمادی.
- عدم التفات؛ بی ملاحظگی. بی توجهی.
- عدم امساک؛ قناعت نکردن. تبذیر و اسراف کردن.
- عدم امکان؛ محال بودن. ممکن نبودن.
- عدم انحلال؛ منحل نشدن. بر جا بودن.
- عدم انقطاع؛ قطع نشدن. همواره بودن.
- عدم اهلیت؛ اهل نبودن. شایسته کاری نبودن.
- || اصطلاح حقوقی که حق استفاده از حقوق مدنی نداشته باشد. اهلیت نداشتن برای کاری. ناسزاواری.
- عدم بضاعت؛ توانائی مالی نداشتن. فقیر بودن.
- عدم تأثیر؛ بی اثر بودن. تأثیر نکردن. کار نکردن.
- عدم تداخل؛ عدم نفوذ اشیاء در یکدیگر.
- عدم تساوی؛ مختلف بودن. مساوی نبودن.
- عدم تشخیص؛ تشخیص ندادن.
- عدم تماسک؛ خودداری نکردن.
- عدم تمکن؛ فقیر بودن. نادار بودن. استطاعت نداشتن.
- عدم تناهی؛ نامتناهی بودن.
- عدم توفیق؛ موفق نبودن. توفیق نداشتن.
- عدم ثبات؛ بی ثبات بودن. ثابت نبودن. بی ثباتی. ناپایداری. پایدار نبودن.
- عدم جواز؛ روا نبودن.
-عدم حضور؛ حاضر نبودن و نشدن.
- عدم خلوص؛ خلوص نداشتن. خالص نبودن هر چیزی.
- عدم دیانت؛ بی دین بودن.
- عدم ذکاوت؛ کم هوش و یا بی هوش بودن.
- عدم ذوق؛ بی ذوق بودن. بی ذوقی.
- عدم رأفت؛ مهربان نبودن. نامهربانی.
- عدم رؤیت؛ رؤیت نکردن. ندیدن.
- عدم سخاوت؛ سخی نبودن. بی سخاوتی.
- عدم سیاست؛ بی سیاستی. سیاست نکردن.
- عدم شهامت؛ دلیر نبودن. شهامت معنوی نداشتن.
- عدم ضرورت؛ ضروری نبودن. نیازمندی نبودن. نبودن ضرورت.
- عدم طهارت؛ پاک نبودن.
- عدم عقوبت؛ جزا نبودن. کیفر نبودن.
- عدم عنایت؛ بی توجه بودن. لطف و محبت نداشتن.
- عدم غفلت؛ غافل نشدن. غفلت نکردن.
- عدم فرصت؛ فرصت نکردن. فرصت نداشتن.
- عدم قابلیت؛ قابلیت و لیاقت و شایستگی نداشتن. ناسزاواری.
- عدم کراهت؛ نبودن ناخوشایندی. کراهت نداشتن.
- عدم کفایت؛ بی کفایت و بی لیاقت بودن.
- عدم لیاقت؛ شایستگی نداشتن.
- عدم مرکزیت؛ مرکزیت نداشتن.
- عدم مروت؛ بی انصاف بودن. جوانمردی نداشتن.
- عدم وجاهت؛ بدگل بودن. خوشگل نبودن.
- || وجهه نداشتن میان مردم.
- عدم وجدان؛ بی وجدانی.
- || نایافتن؛ در مثل است که عدم وجدان دلالت بر عدم وجود نمی کند.

عدم.

[عَ دَ] (ع مص) درویش گردیدن. نیازمند شدن. (از قطرالمحیط) (منتهی الارب). || گول گردیدن. (منتهی الارب). || فقدان. (قطرالمحیط). گم گردیدن. (زوزنی) (منتهی الارب). و اغلب بر فقدان مال استعمال میشود. (منتهی الارب). || نایافتن. (المصادر زوزنی). || مقابل ملکه. رجوع به عدم و ملکه شود. || منع کردن، یقال ما یعدمنی هذا الامر؛ یعنی نمی گذارد مرا و تجاوز نمی کند. (منتهی الارب). || (اِمص) فقر. (تاج المصادر). درویشی. (منتهی الارب). عُدم.

عدم.

[عُ] (ع مص) عَدم. رجوع به عَدَم شود.

عدم.

[عُ دُ] (ع مص) عَدم. رجوع به عَدَم شود.

عدم.

[عَ دِ] (ع ص) درویش و نیازمند. ج، عُدماء. (از تاج المصادر) (قطرالمحیط) (منتهی الارب).

عدم آباد.

[عَ دَ] (اِ مرکب) کنایه از دنیای دیگرست. مرگ که خاتمت زندگی است و مرادف با عدم خانه و عدم زار و عدم گاه است :
کس نیامد به جهان کز غم ابنای جهان
کف زنان رقص کنان تا عدم آباد نرفت.
طالب آملی (از آنندراج).
اگر اندک حرکتی... صادر گشتی عقوبت و تنکیل آن به غیر به عدم آباد فرستادن قناعت نکردی. (ترجمه محاسن اصفهان). ظلم و عدوان از اطراف امصار و بلاد روی به عدم آباد آورد. (حبیب السیر چ طهران ص 322).

عدماء.

[عَ] (ع ص) زمین ویران. (منتهی الارب) (آنندراج). || گوسپند سفیدسر مخالف رنگ سایر اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). || من الارض، البیضاء. (قطرالمحیط).

عدماء.

[عُ دَ] (ع ص، اِ) جِ عَدیم. (قطرالمحیط).

عدم خانه.

[عَ دَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جهان نیستی. عالم قبل از وجود. || عالم بعد از وجود :
خلوت خود ساز عدم خانه را
بازگذار این ده ویرانه را.
نظامی.
هستی او تا به عدم خانه بود
نقش وجود از همه بیگانه بود.
امیرخسرو (از آنندراج).

عدم قنیه.

[عَ دَ مِ قُ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به عدم و قنیه شود.

عدمل.

[عُ مُ] (ع ص) دیرینه و سالخورده از چیزی. || سطبر و کهن از درخت و سوسمار. (منتهی الارب) (آنندراج). عدامل. (منتهی الارب). عدملی. (منتهی الارب). || کرکس نر. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، عدامل. (ناظم الاطباء).

عدملی.

[عُ مُ لی ی] (ع ص) دیرینه و سالخورده از چیزی. (قطرالمحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). عداملی. (منتهی الارب). || سطبر و کهنه از درخت و سوسمار. (قطرالمحیط) (منتهی الارب). عداملی. عدمل. (منتهی الارب). رجوع به عدمل شود.

عدم مجامع.

[عَ دَ مِ مُ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مراد از عدم مجامع مسبوقیت وجود به عدم ذاتی است که از جهت ذاتش «لیس» محض است و از جهت علت و بواسطه آن «ایس» است و در نتیجه حدوث ذاتی مسبوق به عدم مجامع است و بالجمله عدم مجامع آن است که مرتبت عدمش مجامع با وجودش باشد که در عین آنکه بالقوه است مجامع با مرتبتی خاص از وجود است. (از شرح منظومه ص75).

عدم مطلق.

[عَ دَ مِ مُ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عدم مطلق مقابل عدم ملکه است که شأنیت وجود دارد. (از شفا ج 2 ص 527).

عدم مقابل.

[عَ دَ مِ مُ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مسبوقیت زمانیات را به عدم زمان عدم مقابل گویند در مقابل عدم مجامع و بالجمله عدم مقابل عدم زمانی است زیرا هیچ یک از مراتب وجودی حوادث زمانی با یکدیگر جمع نمیشوند و از این جهت عدم فکی در سلسله عرضیه هم نامند. (از شرح منظومه ص 76).

عدم ملکه.

[عَ دَ مِ مَ لَ کَ / کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یکی از اقسام تقابل است یعنی عدم آنچه در شأنش وجود است و به عبارت دیگر که در شأن شخص یا نوع یک جنس آن باشد که متصف به وجود باشد چنانکه عدم البصر به انسان کور میتوان گفت به اعتبار آنکه از شأن اوست که مبصر باشد و به حیوان بدون شعور میتوان گفت زیرا از شأن جنس او هست که یک نوع از انواعش که انسان است دارای شعور باشد. (از شفا، ج1 ص22). رجوع به عدم و قنیه شود.

عدم و قنیه.

[عَ دَ وَ قُنْ یَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) عدم و ملکه. رجوع به عدم و ملکه شود.

عدمول.

[عُ] (ع اِ) غوک. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) دیرینه. (منتهی الارب) (آنندراج).

عدم و ملکه.

[عَ دَ وَ مَ لَ کَ / کِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) عدم ملکه. رجوع به عدم ملکه شود.

عدن.

[عَ] (ع مص) اقامت کردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (قطرالمحیط). || همیشه بودن به جایی. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (فرهنگ نظام). || نیرو دادن زمین را به سرگین؛ عدن الارض. (منتهی الارب). || تباه کردن درخت را به تبر و مانند آن؛ عدن الشجر. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (از منتهی الارب). || برکندن سنگ. (قطرالمحیط) (منتهی الارب). || دراز شدن خرمابن. (آنندراج) (منتهی الارب). || همیشگی کردن شتر بر علف و گیاه شور. گوالیدن و لازم گرفتن آن را. (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط) (از منتهی الارب) (آنندراج).

عدن.

[عَ] (ع ص، اِ) جاودان. جاودانی. جنات عدن ای، اقامة. (ناظم الاطباء).
- بهشت عدن؛ بهشت اقامت. جنات عدن :
یکی چون بهشت عدن، یکی چون هوای دوست
یکی چون گلاب تلخ، یکی چون بت بهار.
فرخی.
بر دم طاوس خواهی کرد نقشی خوبتر
در بهشت عدن خواهی کشت شاخ نارون.
منوچهری.
اندرآمد نوبهاری چون مهی
چون بهشت عدن شد هر مهمهی.منوچهری.
سوی بهشت عدن یکی نردبان کنم
یک پایه از صلات و دگر پایه از صیام.
ناصرخسرو.
مهدی آخر زمان المقتفی بالله که هست
خاک درگاهش بهشت عدن عدنان آمده.
خاقانی.
بهشت عدن جای حور باشد
چو در دوزخ رود رنجور باشد.نظامی.
بهشت عدن اگر خواهی بیا با ما به میخانه
که از پای خُمَت یکسر به حوض کوثر اندازیم.
حافظ.
- جنات عدن؛ باغ بهشت :
جنات عدن خاک در زهرا
رضوان ز هشت خلد بود عارش.
ناصرخسرو.
سه ماه از تمنای جنات عدن
به دست زبانی زبون آمدیم.خاقانی.
- فردوس عدن؛ بهشت عدن :
فردوس عدن گشت روان تا بفرخی
باز آمدی به مرکز دارالقرار ملک.
مسعودسعد.

عدن.

[عَ دَ] (ع اِ) گیاهی است. (اقرب الموارد).

عدن.

[عَ] (اِخ) (به عبری نعمت دار) موضع آدم و مقر حوا قبل از سقوط. معلوم نیست که در کجا بوده است لکن دو نهر از نهرهای آن یعنی فرات و دجله مشهور است و بعضی برآنند که فیشون همان نهرهندی و جیحون همان رود نیل است. و اکثر رأی این است که باغ عدن در دشت فرات بوده است. (قاموس کتاب مقدس).

عدن.

[عَ دَ] (اِخ) شهری است از شهرهای مشهور عربستان واقع بر ساحل دریای هند از جانب یمن. منطقه ای است که تا حدودی کم آب است، آب مشروب آنها از چشمه و رود تأمین میشود. وضع تجارتی خوبی دارد و محل تجمع تجار و مراکب هندی است. از محصولات آن قهوه است که صادر میشود. و مروارید خوب از آنجا حاصل میشود. و به قول ابومحمد الحسن بن احمد الهذانی، عدن قدیم ترین بازارهای عرب است و آن ساحلی است که کوهی بدان احاطه کرده است و راه آن تنها از طریق باب بزبر الحدید به بیان رفت و آمد میشود. بین عدن و صنعاء 68 فرسخ است. (از معجم البلدان و تاریخ ادبیات ایران ادوارد براون ج 3 ص334 و حدود العالم). در منجد آرد: عدن اطلاق بر چند محل شود یکی عدن بمعنی بهشت است و دیگری شهری است، واقع در جنوب غربی جزیرهالعرب 1960 کیلومتر مساحت تقریبی آن است و یکصد و سی هزار نفر جمعیت دارد و به سال 1937 جزء مستعمرات انگلستان قرار گرفت و اداره آن به عهده حاکمی که از طرف دولت بریتانیا معین میشد واگذار شد و سکنه قسمت عدن شرقی 000،300 نفر میباشد، و دیگر اطلاق بر منطقه حضرموت و جزیره سقطرة میشود که دارای امارات مستقلی است زیر نفوذ دولت بریتانیا و جمعیت عدن غربی 35000 نفر است بطور تقریب و نیز منطقه دیگری است در جزیره عربی، واقع در جنوب غربی بین یمن وحضرموت در تنگه باب المندب که دارای شیوخ و امارات مستقل است زیر نفوذ دولت بریتانیا و خلیج عدن دریائی بین سواحل سومالی شرقی و مناطق عدن که غرباً به طرف بحر احمر سرازیر میشود و شرقاً به طرف اقیانوس هند. (از المنجد و کیهان سالانه، ص270) : و چون یمن و حبشه بگرفت قصد عدن کرد و آن را بگرفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص96).
ای رایت شه نادره لرزانی و قائم
بحر عدنی گوئی یا کوه صفائی.خاقانی.
عدن حورپرور و محل لؤلؤ و معدن نقره و فیروزه. (ترجمه محاسن اصفهان).

عدنان.

[عَ] (اِخ) نام یکی از اجداد حضرت رسول است که بسیار فصیح بود. (فرهنگ نظام) (آنندراج). در غیاث است که نام یکی از اجداد حضرت رسول است که بغایت فصیح بودند و نسبت عربان تا بعدنان بالاتفاق بثبوت میرسیده. (غیاث اللغات). نسبت وی را چنین ذکر کرده اند: عدنان بن ازدبن الهمیع بن المقوم بن تارخ بن سرح بن حمل بن قیداربن شالح بن ارفخشدبن سام بن نوح بن لامک بن ادریس بن ماردبن مهلائیل بن قینان بن انوش بن شیث بن آدم.

عدنان.

[عَ] (اِخ) یکی از قبائلی است که انساب عرب بدان منتهی شود. مورخان متفق اند بر آنکه آن از فرزندان اسماعیل بن ابراهیم است و معظم اهل حجاز به عدنان منسوبند بدین ترتیب که عدنان معد، از معد نزار و از نزار، ربیعه و مضر پدید آمد و بطون مضر و ربیعة بسیار شدند بدین ترتیب که از ربیعة بنو اسد و عبدقیس و عنزة و بکر و تغلب و وائل و اراقمه و دائل و جز آن منشعب شدند و قبائل مضر بدو شعبه منشعب گردید یکی قیس بن عیلان بن مضر دیگر الیاس بن مضر از قیس بن عیلان غطفان و سلیم و از غطفان بغیض و عبس و ذبیان، و فرع آنها پدید آمد و از سلیم بهتة و هوازن پدید آمدند از الیاس تمیم و هذیل و اسد و بطون و کنانة منشعب شدند و از کنانة قریش منشعب شد و خود قریش منشعب به شعبی شدند مانند جمح، سهم، عدی، مخزوم، تمیم، زهره، عبدالدار اسدبن عبدالعزی و عبدمناف و از عبدمناف عبدشمس، نوفل، مطّلب و هاشم آمدند و از هاشم رسول الله (ص)، و عباسیون آمدند و از عبد شمس بنو امیه آمدند و بدین وسیله بطون عدنان در سرتاسر حجاز تهامة، نجد، عراق و یمن منتشر شدند حضرت رسول در مقام انتساب وقتی که به یمن رسید توقف کردند و گفتند نسابون دروغ گویند و از عدنان تجاوز نمیکرد. (از اعلام زرکلی).

عدنان.

[عَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (معجم البلدان).

عدنان الموسوی.

[عَ نُلْ سَ وی ی](اِخ) ابن شریف الرضی محمد بن الحسین الموسوی الحسین الهاشمی نقیب الاشراف بغداد است. پس از وفات عم خود مرتضی به سال 436 ه . ق. ولایت نقابت یافت و تا مرگ خود به سال 449 بدین سمت بود. (از اعلام زرکلی).

عدنانی.

[عَ نی ی] (ص نسبی) منسوب بعدنان.
- باغ عدنانی؛ در کوشک باغ عدنانی. (تاریخ بیهقی). و از سرای عدنانی به باغ فرورود. (تاریخ بیهقی).
- سرای عدنانی؛ سرایی بوده است بشهر نیشابور : از راه بدرگاه آمد و در دهلیز سرای پیشین عدنانی ببست و از این سرای گذشته و از سرای دیگر سخت فراخ و نیکو گذشت. و بودی که سلطان آنجا بودی به سرای عدنانی و آنجا بار دادی. (تاریخ بیهقی ص56). و از سرای عدنانی به باغ فرورود. (تاریخ بیهقی ص123). و امیر مسعود در صفه سرای عدنانی نشسته بود با ندیمان. (تاریخ بیهقی ص124).

عدنانیان.

[عَ] (اِخ) اعراب مستعربه را گویند. رجوع به عرب مستعربه شود.

عدنانیة.

[عَ نی یَ] (اِخ) اراضی... حجاز و نجد و اراضی مجاور آن از اواسط جزیرة العرب و آنان را مضریه گویند و معدیه هم نامند. رجوع به قحطانیه شود.

عدن ابین.

[عَ اَبْ یَ] (اِخ) جزیره ای است به یمن که ابین بدان اقامت گزیده است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عدنگ.

[عَ دَ] (ص) مردم ابله و نامطبوع و نادان را گویند. (از آنندراج) (برهان).

عدن لاعه.

[عَ دَ نُ عَ] (اِخ) دهی است از نزدیک عدن ابین. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عدنة.

[عَ دَ نَ] (اِخ) موضعی است به نجد در جهت شمال. (معجم البلدان). || پشته ای است نزدیک ملل. (منتهی الارب).

عدنة.

[عُ نَ] (اِخ) همان عَدنه است که موضعی است به نجد. (معجم البلدان).

عدنی.

[عَ دَ نی ی] (ع ص) مرد کریم الاخلاق، و اصل آن نسبت است به عدن و سپس غلبه یافته است در هر فن عالی. (از اقرب الموارد).

عدنی.

[عَ دَ] (ص نسبی) نسبت است به عدن که شهر مشهوری است به یمن. رجوع به عدنی (ابوعبدالله) شود. (از لباب الالباب ج2 ص126). || نسبت است به عمل نوعی از لباس که در نیشابور درست کنند به نام الابراد و بر آن سکه ای باشد که آن را سکه عَدَن نامند. رجوع شود به عدنی (ابوعمر و مکی...) (از لباب الانساب ج2 ص126). جامه عدنی ... عدنی ... و در نیشابور جامه های عدنی بافد که از آن جمله است ابوسعد محمد بن ابراهیم حریری نساج که در 500 ه . ق. در بغداد بمرده است. (از تاج العروس) (از مهذب الاسماء).

عدنی.

[عَ دَ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن یحیی بن ابی عمر العدنی. ساکن مکه بود. از سفیان بن عیینة والداروردی و جز آنها روایت کند. و از وی اسحاق بن ابراهیم بن اسماعیل نسفی و ابوالولید الازرقی و جز آنها روایت دارند. وی مردی ثقه بود. (از لباب الانساب).

عدنی.

[عَ] (اِخ) ابوعمرو، مکنی به ابی احمدبن زیادالندی الشاهد نیشابوری. از عبدالله بن شیرویه و جز آن حدیث شنید و از وی حاکم ابوعبدالله روایت کند. (از لباب الانساب ج 2 ص 126).

عدنی.

[عَ دَ] (اِخ) نام کوی و محله ای است در نیشابور : و میاه از میان آن بیرون آمدی و به خانقاه کوی عدنی فرود آوردند. (اسرارالتوحید). یک روز به کاری به کوی عدنی کویان فروشدم بر در خانقاه انبوهی دیدم پرسیدم که چه بوده است گفتند کسی آمده است. (اسرارالتوحید ص 76). از خواجه ابوالفتوح غضایری شنیدم که گفت هر روز نماز دیگر بر در خانقاه شیخ بر سر کوه عدنی کویان دکانی بود آب زدند و برفتند و فرش افکندندی. (اسرارالتوحید ص 88). در این کوی، خانقاهی بوده است که در آن خانقاه ابوسعید ابوالخیر در آنجا مجلس میگفت گفتند کسی آمده است از میهنه، شیخ بوسعید ابوالخیرش گویند که پیرو و مقتدای صوفیان است و او را کرامات ظاهر در این خانقاه نزول کرده است و امروز مجلس میگوید. (اسرار التوحید ص 76).

عدو.

[عَدْوْ] (ع مص) دویدن اسب. (منتهی الارب). || دویدن خواستن اسب. (منتهی الارب) (فرهنگ نظام). || ستم کردن بر کسی. || درگذشتن از حد. || بازگردانیدن و مشغول کردن از کار. || برجستن به سر کسی. || تجاوز کردن. || درگذشتن از کار و ترک دادن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). جاوزه و ترکه. || دستبرد زدن دزد بر قماش. و اللص علی القماش. (از اقرب الموارد). || دشمنی کردن. (از قطرالمحیط).

عدو.

[عِدْوْ] (ع اِ) درازی و پهنای چیزی. || حد و نهایت چیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج). || سنگ تنک که بدان چیزی را پوشند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج). ج، عداء.

عدو.

[عُ دُوو] (ع مص) دویدن اسب. || دویدن خواستن اسب. || ستم کردن بر کسی. || درگذشتن از حد. (از منتهی الارب) (آنندراج). || دشمنی کردن. (از قطرالمحیط).

عدو.

[عَ دُوو] (ع ص) دشمن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و در فارسی بدون تشدید واو بکار رفته است. بدخواه. خلاف صدیق. مقابل دوست. ج، اَعداء :
کنون کاین سپاه عدو گشت پست
از این پس ز کشتن بدارید دست.دقیقی.
ز بهرام گردون به بهرام روز
ولی را بساز و عدو را بسوز.فردوسی.
به رزم ریزد، ریزد چه چیز، خون عدو
به صید گیرد، گیرد چه چیز، شیر ژیان.
فرخی.
دولت او غالب است بر عدو و جز عدو
طاعت او واجب است بر خدم و جز خدم.
منوچهری.
این عاریتی تن، عدوی تست، عدو را؟
دانا نگرد خیره چنین تنگ در آغاو.
ناصرخسرو.
ابلیس عدوست مر ترا زیرا
تو آدم اهل علم و احکامی.ناصرخسرو.
گر عدوی من به مشرق است، ز مغرب
آسان من نیز خود بدو برسانم.ناصرخسرو.
از دیو وفا چرا طمع داری
هرگز جوید کس از عدو دارو؟ناصرخسرو.
از عدوی سگ صفت، حلم و تواضع مجوی
زانکه به قول خدای نیست شیاطین امین.
خاقانی.
گر به ملک افراسیاب آید عدو
شاه، کیخسرومکان باد از ظفر.خاقانی.
گر گذری کند عدو بر طرف ممالکت
زحمت او چه کم کند ملک ترا مقرری.
خاقانی.
ز هر مقراضه کو چون صبح رانده
عدو چون میخ در مقراض مانده.نظامی.
با عدوی خرد مشو گرد کین
خرد شوی گر نشوی خرده بین.نظامی.
روی در روی دوست کن بگذار
تا عدو پشت دست میخاید.
سعدی (گلستان).
مرا بمرگ عدو جای شادمانی نیست
که زندگانی ما نیز جاودانی نیست.سعدی.
عدو زنده سرگشته پیرامنت
به از خون او کشته در دامنت.
سعدی (بوستان).
- عدوخوار؛ آنکه دشمن خوار باشد و آنکه دشمن را نابود کند :
یکی صمصام فرعون کش عدوخواری چو اژدرها
که هرگز سیر نبود وی ز مغز و از دل اعدا.
دقیقی.
پیش عدوخوار ذوالفقارِ خداوند
شخص عدو، روز گیرودار خیار است.
ناصرخسرو.
- عدوسوز؛ دشمن سوز. آنکه دشمن را بسوزد و نابود کند :
درخشنده تیغت عدوسوز باد
درفش کیان از تو فیروز باد.نظامی.
- عدوشکنان؛ دشمن شکن ها. پیروزمندان :
ای بسا رایت عدوشکنان
سرنگون از دعای بیوه زنان.
(المضاف الی بدایع الازمان).
- کید عدو؛ دشمنی عدو :
اندرین آرزو همی باشم
زانکه ناایمنم ز کید عدو.سوزنی.
- امثال: عدو شود سبب خیر اگر خدا خواهد خمیر مایه دکان شیشه گر سنگ است.

عدواء.

[عُ دَ] (ع ص، اِ) زمین درشت خشک. || جائی که نشیننده آن جنبان و بی آرام باشد و بر وی آرام نتوان یافت. || دوری جای. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مَرکب نامطمئن. (قطرالمحیط).

عدوات.

[عُ دَ] (ع اِ) جِ عُدوة و عِدوة. (منتهی الارب).

عدوان.

[عُدْ] (ع مص) بیداد کردن. (ترجمان القرآن) (ناظم الاطباء). || ستم کردن بر کسی. (منتهی الارب) (فرهنگ نظام) :
ز یأس تو نه عجب در بلاد فرس و عرب
که گرگ بر گله یارا نباشدش عدوان.سعدی.
|| درگذشتن از حد. (منتهی الارب) (از فرهنگ نظام). || دزدیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). || بازگردانیدن و مشغول کردن از کار. || برجستن بر کسی. || تجاوز کردن و درگذشتن از کار و ترک دادن. || (اِمص، اِ) ستم آشکار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || طغیان. (غیاث اللغات). || فریاد. (قطرالمحیط). || فساد و بدی. (ناظم الاطباء).

عدوان.

[عَ دَ] (ع اِ) ذئب ذوعدوان؛ گرگی که بر مردم دود و حمله آرد. و منه السلطان ذوعدوان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) الشدید القوی. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد).

عدوان.

[عَ دَ] (ع مص) دویدن اسب. || دویدن خواستن اسب. (از منتهی الارب).

عدوان.

[عَدْ] (اِخ) حارث بن عمروبن قیس از قیس عیلان از عدنانیه. جدی جاهلی است که مسکن فرزندان آن به طائف بوده بواسطه غلبه ثقیف به تهامه کوچ کردند و سپس به افریقیه و جز آن پراکنده شدند. (از اعلام زرکلی).

عدوانی.

[عُدْ نی ی] (ع ص نسبی)منسوب به عدوان. || تجاوزکارانه.
- تصرف عدوانی؛ نوعی از غصب است. در فقه در مبحث غصب گفته اند تصرف مال غیر باشد عدواناً. در آئین دادرسی مدنی ص221 آمده است آرد: در هر مورد کسی که مال منقولی را از تصرف متصرفی بدون رضایت او خارج نماید یا مزاحم استفاده متصرف شود تصرف عدوانی کرده است. دعوی تصرف عدوانی عبارت است از دعوی متصرف سابق که دیگری بدون رضایت او مال غیرمنقول را از تصرف او خارج کرده و متصرف سابق اعاده تصرف خود را نسبت به آن مال درخواست نماید. (ص 70). در شرایع الاسلام ص 238 آرد: الغصب هوالاستقلال باثبات الید علی مال الغیر عدواناً.

عدوانی.

[عَدْ] (اِخ) در رجال لقب ثقیف بن عمرو و سمرة بن ربیعة و جز آنهاست و نسبت آن به بنی محجربن عیاذبن یشکربن عدوان است. (ریحانة الادب ص693).

عدوانی.

[عَدْ] (اِخ) عبدالعظیم مکنی به ابن ابی الاصبع. رجوع به ابن ابی الاصبع و نیز ریحانة الادب شود.

عدوانی.

[عَدْ] (اِخ) یحیی بن یعمر دمشقی عدوانی مکنی به ابوسلیمان. از مشاهیر نحویان بود. از فقه و حدیث و قرائت و لغات اطلاعی داشت. مردی فصیح و بلیغ و عالم به علم ادب بود. نحو را از ابوأسود دوئلی آموخت و حدیث را از عبدالله بن عباس و عبدالله بن عمر و جز آنها فرا گرفت. مردی شیعی بود و حجاج بن یوسف او را به خراسان تبعید کرد، در آنجا از طرف یزید بن مهلب قضاوت یافت. وی به سال 119 یا 129 یا 100 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج 3 ص 70).

عدوب.

[عَ] (ع ص) ریگ بسیار. (منتهی الارب).

عدوبند.

[عَ بَ] (نف مرکب) که عدو را بندد. که عدو را بند کند. که دشمن را به بند آرد. تسخیر و منقاد کننده دشمن. (از آنندراج) :
درشت و تنومند و زورآزمای
به تنها عدوبند و لشکرگشای.نظامی.
- کمند عدوبند؛ کمند که بدان دشمن بندند :
کمند عدوبند را شهریار
درانداخت چون چنبر روزگار.نظامی.

عدودنی.

[عَ دَ دَ] (ع ص) شیر شتاب رو و سخت یا منسوب به سوی گشنی یا زمینی. (آنندراج) (منتهی الارب).

عدوس.

[عَ] (ع ص) زن دلیر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رجل عدوس؛ مرد نیک توانا و قوی بر نیروی و رفتار. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج). امرأة عدوس کذلک. || ضبع عدوس؛ سخت رفتار. (منتهی الارب).

عدوس.

[عُ] (ع مص) به زمین رفتن. (آنندراج). رفتن آب در زمین.

عدوف.

[عَ] (ع ص) نیک چشنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، عُدف. (منتهی الارب). یقال ما ذقت عدوفاً و لا عدوفة؛ ای شیئاً. (منتهی الارب). || (اِ) خورش ستور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || علف. (از قطرالمحیط). علف و این لغت مُضَر است. (منتهی الارب).

عدوفة.

[عَ فَ] (ع ص) تأنیث عدوف. نیک چشنده. || یقال ما ذقت عدوفاً و لا عدوفة؛ أی شیئاً. (منتهی الارب).

عدوقة.

[عَ قَ] (ع اِ) عودقة. عودق. (منتهی الارب). آهنی است با شاخه های سرکج که بدان دلو و جز آن را از چاه برآرند. ج، عُدُق. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

عدول.

[عُ] (ع مص) میل کردن از کسی و برگشتن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج). || بازگردیدن به سوی کسی. || خمیدن راه و کج گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || رجوع کردن از رای و عقیده. بازگشت : امیرالمؤمنین الطائع بالله در مهمات ملک از مشاورت او عدول می جست. (تاریخ بیهقی ص 276). از التزام اشارت دوستان که حکم جزم است چون چاره ندید عدول نتوانست. (جهانگشای جوینی). || بطور کلی عدول از رای در مورد مجتهدی گویند که از مسائل شرعی از رأی و نظر خود عدول کند و آن در موردی است که برخورد به مدرک و دلائلی خلاف فتوی سابق برای او ظاهر شود.
- عدول دادن از رأی؛ کسی را از رأی و نظرش برگرداندن. رای او را زدن. او را از رأی خود منصرف کردن.
- عدول کردن؛ استنکاف کردن از رأی و نظر و تصمیم خود. اعراض کردن از کاری که باید انجام دهند.
- || برگشتن و تخلف کردن.
- عدول کردن از؛ منحرف شدن از : و از واجب عدول نشاید کردن. (تفسیر ابوالفتوح ج1 ص272).
من آنم ار تو نه آنی که بودی اندر عهد
بدوستی که نکردم ز دوستیت عدول.سعدی.
- عدول کردن به؛ بازگشتن به. میل کردن به.

عدول.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عادل. (منتهی الارب). || جِ عَدل. (آنندراج). مردم عادل. عادلان : تا در حضور جماعتی از اعیان و عدول و ثقات قصه حال از قبه تا رکبه واز اول تا آخر بگویند. (سندبادنامه ص 296).
بیار ساقی و همسایه گو، دو چشم بیند
که من دو گوش بیاکندم از کلام عدول.
سعدی.
تنی چند از عدول... که ملازم مجلس او بودند زمین خدمت ببوسیدند. (گلستان).

عدول.

[عَ] (ع ص) گواه مقبول. مرد راست گو و بسیار عادل. (آنندراج) :
پس فرستاد آن طرف یک دو رسول
حاذقان و کافیان بس عدول.مولوی.

عدول.

[عَ دَ] (اِخ) نام مردی که کشتی بسیار نیکو می ساخت. (منتهی الارب) (آنندراج). عدولی.

عدولی.

[عَ دَ لی ی] (اِخ) عَدول. رجوع به عدول شود. || (ع اِ) کشتیبان. (منتهی الارب).

عدولی.

[عَ دَ لا] (اِخ) دهی است به بحرین. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

عدولی.

[عَ دَ لا] (ع اِ) درخت کهنه و بلند. (منتهی الارب).

عدولی.

[عَ دَ لی ی] (ع اِ) جِ عدولیة. (منتهی الارب). رجوع به عدولیة شود.

عدولیة.

[عَ دَ لی یَ] (ص نسبی، اِ) کشتی منسوب به عدولی یا به عدول یا به سوی گروهی که وارد هجر بودند. ج، عَدَولی. (منتهی الارب).

عدون.

[عُ] (ع مص) اقامت کردن و همیشه بودن به جائی. (منتهی الارب). عَدن. رجوع به عدن شود.

عدوة.

[عَدْ وَ] (ع اِ) کرانه وادی. عُدوة. (منتهی الارب). || (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

عدوة.

[عِدْ وَ] (ع اِ) کرانه وادی. (منتهی الارب). کنار رود. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). || جای بلند. عِدوة. ج، عداء، عُدوات، عُدیات. || درازی و پهنای چیزی و حد و نهایت آن. عِدو. (منتهی الارب).

عدوة.

[عُدْ وَ] (ع اِ) مکان دور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جای بلند. عِدوة. ج، عداء، عُدوات، عُدیات. || کرانه وادی. عَدوة. (از منتهی الارب).

عدوی.

[عُدْ وا] (ع اِمص) تباهی و فساد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عدوی.

[عُدْ وا] (ع مص) ستم کردن بر کسی و درگذشتن از حد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عدوّ. عدوه. عَداء. عِدوان. عُداون. (منتهی الارب).

عدوی.

[عَدْ وا] (ع اِ) بیماری که از یکی به دیگری نقل کند مانند خارش و گر و جز آن. (منتهی الارب). آنچه از یکی به دیگری سرایت کند از جرب و جز آن. (از اقرب الموارد).

عدوی.

[ع دْ وا] (ع اِمص) سرایت بیماری و تجاوز آن از صاحب خود به دیگری و منه الحدیث: لاعدوی و لاطیرة. (منتهی الارب) (آنندراج). || یاری گری، اسم اسب اعداء را. (از منتهی الارب) (آنندراج). || خواستن از حاکم که رفع ظلم کند. خواستن از حاکم که انتقام گیرد از ستمکار. (از اقرب الموارد).

عدوی.

[عَ دَ وی ی] (ع اِ) گیاه صیفی که بعد از گذشتن بهار روید. (از قطرالمحیط). عدویة. (از منتهی الارب). || درختهای کوچک که شتر خورد. (قطرالمحیط). عدویة. (منتهی الارب). || گوسفند کوچک چهل روزه. (قطرالمحیط). عدویة. (منتهی الارب).

عدوی.

[عَ وی ی] (ص نسبی) نسبت است به عدی بن ربیعه. رجوع به عدی بن ربیعة بن معاویه شود. (از لباب الانساب ج 2 ص 126). || نسبت است به عدی بن کعب بن لؤی. رجوع به عدی بن کعب شود. (از لباب الانساب ج 2 ص 126).

عدوی.

[عَ وی ی] (اِخ) عبدالله بن مبارک بن مغیرة مکنی به ابوعبدالرحمن از مشاهیر ادباء بود در نحو و لغت دستی داشت از تألیفات اوست: اقامة اللسان علی صواب المناطق، غریب القرآن، الوقف و الابتداء. سال وفات وی بدرستی معلوم نیست. (از ریحانة الارب ج 3 ص 10).

عدویة.

[عَ دَ ویْ یَ] (ع ص) مؤنث عدوی. (از اقرب الموارد). || گیاه که پس از گذشت بهار درختان کوچک سبز کند و شتران خورند. عدوی. (قطرالمحیط). نبات الصیف بعد ذهاب الربیع بخضر صغارالشجر فترعاء الابل، یقال: أصابت الابل عدویة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). عدوی. (قطرالمحیط). || گوسفند کوچک چهل روزه. (از اقرب الموارد). عدوی. (قطرالمحیط) (منتهی الارب).

عدویة.

[عَ دَ ویْ یَ] (اِخ) دهی است دارای بستانهای نزدیک مصر به شاطی شرقی نیل. (معجم البلدان) (منتهی الارب) (آنندراج).

عدویة.

[عَ دَ ویْ یَ] (اِخ) قومی از تمیم و از حنظله اند. (از منتهی الارب) (آنندراج).

عدویة.

[عَ ویْ یَ] (اِخ) دختر اسماعیل عدوی قیسی است. یکی از زنان بزرگ جهان اسلام است که در عرفان و تصوف سیری داشت بسیار متزهد و عابد بود. عطار در وصفش گوید آن مخدره خدر خاص، آن مستوره ستراخلاص، آن سوخته عشق و اشتیاق، آن شیفته قرب و احتراق، آن گم شده وصال و آن ... بنابر نقل تذکرة الاولیاء وی مدتی بقید رقیت درآمد. رجوع به رابعه عدویة و به تذکرة الاولیاء شود.

عدة.

[عِدْ دَ] (ع اِ) عده. گروه. (اقرب الموارد). گروه. عده کتب، جماعت کتب. (منتهی الارب). یقال عندی عدة کتب. و رأیت عدة رجال و عدة نساء؛ أی جماعة منهم. (از اقرب الموارد). || شمار. (آنندراج). || شمردن. (ترجمان القرآن). || مدت سوک زن بمرگ شوی. || عدة المرأة ایام حیض یا طهرآن. (منتهی الارب). || در اصطلاح فقه مدتی را گویند که زن پس از طلاق باید صبر کند و شوی نکند و آن مدت در نکاح دائم سه طهر است که معمولاً سه ماه و سه روز میشود و در نکاح منقطع یک طهر است و در حامل وضع حمل است. و در زن شوی مرده چهار ماه و ده روز است. در اصطلاح فقهاء است که عده مأخوذ از عدد باشد و آن مصدر سماعی است و عبارت از تربص محدود است شرعاً که لازم است زن بعد از طلاق و زوال نکاح مدتی درنگ کند و بعد شوی دیگر اختیار کند. و عده در طلاق سه قرء یا طهر است، و غیر مدخول بها را عده ای نباشد و تواند پس از طلاق شوی کند مگر در وفات که مطلقاً عده لازم است. و عده وفات چهار ماه و ده روز باشد و کسی که عادت نشود، در طلاق سه ماه و ده روز عده دارد. و عده حامل وضع حمل است و غیر مدخول بها را عده ای نباشد مگر در وفات. (از فرهنگ علوم نقلی سید جعفر سجادی). رجوع به طلاق رجعی و خلعی و عدی شود.
- عده اِستبراء؛ مدتی را گویند که صاحب کنیز باید با او نزدیکی نکرده تا معلوم شود آبستن نیست و بعد اقدام بفروش نمایند. صاحب شرایع گوید عدة الاماء عن الاستبراء و عدة الامة فی الطلاق مع الدخول، قران و هما طهران و قیل حیضان واقل آن 13 روز است. (از شرایع چ سنگی ص 188).
- عده تحلیل؛ مدتی که با کنیز نباید نزدیکی کرد، اگر او را برسم تحلیل در اختیار مردی قرار دهند. و مدت آن بمقدار مدت عده استبراء است. رجوع به عده استبراء شود.
- عده حامل؛ مدتی است که حامل باید پس از طلاق یا فوت شوی خود تربص کند و سپس شوی کند و آن مدت از برای حامل در طلاق وضع حمل است و در وفات اطول الامدین. (از شرایع ص 187).
- عده دار؛ زنی که در حال عده است و شمردن ایام حیض یا طهر یا نگه داشتن فاصله رها شدن از شوی نخست تا زمان مجاز شدن به انتخاب شوی دوم.
- || کنایه از خم شراب است.
- عده داران رزان؛ کنایه از خمهائی باشد پر از شراب که هنوز سر آنها را نگشوده باشند. (برهان) (آنندراج).
- عده دار بکر؛ کنایه از شرابی است که هنوز از آن نخورده باشند و خم شراب را نیز گویند. (برهان) :
آن عده دار بکر طلب کن که روح او
آبستنی به مریم عذرا برافکند.خاقانی.
- عده داشتن؛ در عده بودن زن. در حال عده بودن.
- عده غم؛ دوران اندوه و افسردگی :
صاحب حالت شدن حله تن دوختن
خارج عادت شدن عده غم داشتن.خاقانی.
- عده گرفتن؛ کنایه از خانه نشینی است.
- عده نگه داشتن؛ عمل کردن زن به مقررات مذهبی است که مدتی در عده باشد. مدتی که زن پس از مرگ شوی و یا طلاق از آن باید تربص کند و از شوی جدید کردن خودداری کند.
- عده وفات؛ مدتی که باید زن شوی مرده تربص کند و بعد شوی کند و آن چهار ماه و ده روز است. (از شرایع ص 187).

عدة.

[عُدْ دَ] (ع اِ) ساز و ساخت. (منتهی الارب) (از آنندراج). استعداد. یقال: کونوا علی عدة؛ یعنی بر آمادگی باشید. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آنچه مهیا شود برای مقابله با حوادث روزگار از مال و سلاح. (از اقرب الموارد). یقال اخذت للامرعدته. ج، عُدد، عَدد. || آبله ریزه که بر رخسار ملیحان برآید. (منتهی الارب).

عدة.

[عِ دَ] (ع مص) وعده کردن. (ترجمان عادل بن علی) نوید دادن. وعده دادن. وعد. موعد. موعدة. موعودة. (منتهی الارب).

عدی.

[عِدْ دی] (ص نسبی) (طلاق...) در مقابل طلاق غیر عدی. طلاق غیر عدی که زن عده نداشته باشد مانند طلاق قبل از دخول و طلاق زن یائسه. و طلاق عدی طلاقی است که عده داشته باشد و آن یا رجعی است که مرد در حال عده حق رجوع دارد یا بائن است که مرد این حق را ندارد مانند طلاق خلعی. رجوع به طلاق رجعی و نیز به عده و به شرایع صص 184 - 186 شود.

عدی.

[عُ دا / عِ دا] (ع ص، اِ) دشمنان. اسم جمع است. یقال هؤلاء قوم عدی؛ أی اعداء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) و یقال العِدی الاعداء الذین لانقاتلهم. (از اقرب الموارد).

عدی.

[عِ دا] (ع اِ) کرانه وادی. || چوب که میان دو چوب باشد. || سنگ تنک که بدان چیزی را پوشند. || دور شوندگان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || غرباء. (اقرب الموارد). مسافران. (منتهی الارب).

عدی.

[عَ دی ی] (ع اِ) گروه مردم که مهیای قتال باشند. || پیشروان جنگ. و قیل أول من یحمل من الرحالة. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، عاد.

عدی.

[عَ دی ی] (ص نسبی) نسبت است به عدی بن افلت. رجوع به عدی بن افلت شود. || نسبت است به عدی بن جندب. رجوع به عدی بن جندب شود. || نسبت به عدی بن اسامة بن مالک بن بکربن حبیب است. رجوع به عدی بن اسامة شود. (از لباب الانساب ج2 ص 127).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) قبیله ای است و عدوی یا عِدی منسوب بدان است. (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط) (منتهی الارب).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) جدی جاهلی است. فرزندان او بطنی از نجارند از آنهاست انس بن مالک و جماعتی از صحابه. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) جدی است جاهلی. فرزندان او بطنی از بنی مزیقیااند. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) جدی است جاهلی. فرزندان او بطنی از فزارة اند. از جمله بنو بدر است که مسکن آنها به نواحی قلپوبیة به دیار مصر بود. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) جدی است جاهلی. فرزندان او بطنی از قضاعه اند. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) جدی است جاهلی. فرزندان او بطنی از لخم از قحطانیه اند. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن اخزم بن ربیعة بن جرول بن ثعل بن عمروبن الغوث بن طیی. بطنی از طی است از جمله حاتم بن عبدالله بن الحشرج بن امری القیس بن عدی است. (از لباب الانساب ج 2 ص 127).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن ارطاة الفزاری امیر و از مردم دمشق است. وی از عقلاء شجعان عرب بود. عمر بن عبدالعزیز به سال 99 ه . ق. وی را ولایت بصره داد و تا به سال 102 که به دست معاویة بن یزیدبن مهلب به قتل رسید بدان سمت بماند. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن اسامة بن مالک بن حبیب بن عمروبن غنم بن تغلب. بطنی از تغلب است که جمعی بسیار بدو نسبت داده شده اند از جمله امراء بنوحمدان بن حمدون. (از لباب الانساب ج 2 ص127).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن اقلت بن سلسلة بن عمروبن سلسلة بن غنم بن ثوب بن معنی بن عتودبن عنین بن سلامان. بطنی از طی است که از جمله آنها عنترة بن الاخرس است. (از لباب الانساب ج2 ص128).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن ثابت الانصاری. از علماء امامیه و از صلحاء شیعه عصر خود بود به سال 116 ه . ق. به کوفه درگذشت مولد او نیز به کوفه بود. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن جناب بن هبل از کنانة عذرة. از قحطان جدی است جاهلی. و از عقبه اوست لیلی ام عبدالعزیزبن مروان. (از اعلام زرکلی) (لباب الانساب ج2 ص128).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن جندب بن العنبربن عمروبن تمیم، بطنی بزرگ از تمیم است. از آنهاست غاضرة بن سمرة بن عمرو. (از لباب الانساب ج2 ص128).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن حاتم بن عبدالله بن سعدبن الحشرج الطائی. صحابی و از اجواد عقلاء بود، وی در عصر جاهلی رئیس قوم خود بود. و در جنگ ردة کارهای بزرگ کرد بطوری که ابن اثیر در مورد او گوید. خیر مولود فی أرض طی و أعظمه برکة علیهم، وی به سال 9 ه . ق. به دین اسلام گروید و فتح عراق را درک کرد سپس ساکن کوفه شد و در جنگ جمل و صفین و نهروان با حضرت علی شرکت کرد از او در صحیحین 66 حدیث نقل شده است وی به سال 68 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن حارث بن مرة. از کهلان از قحطانیه جد جاهلی است فرزندان او عفیر و لخم و جذام اند. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن حنیفة غنم از قحطانیه جد جاهلی است از فرزندان اوست سلیمة المتنبی. (از اعلام زرکلی) (لباب الانساب ج2 ص128).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن ربیعة بن الحارث مکنی به ابولیلی و مشهور به المهلهل از بنی تغلب است، شاعر، از شجعان عرب در جاهلیت بود. از مردم نجد و دائی امریالقیس شاعر است. وی را بدان جهت که نخستین بار مو را بافت مهلهل گویند. وی زیباترین و فصیح ترین مردم بود. او را اختبار و عجایب زیادی است. شعر او بسیاری عالی است وی در حدود سال 100 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن ربیعة بن معاویة الاکرمین بن الحرث بن معاویة بن مرتع بن معاویة بن کندة بطنی از کنده است. (از لباب الانساب ج2 ص 128).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن زیدبن حمادبن زید. از تمیم شاعر و از دهاة جاهلی است وی قروی و از مردم حیره بود مردی فصیح بود عربی و فارسی نیکو میدانست در تیراندازی ماهر بود بازی صرلجان که از بازیهای عجمان بود نیک می دانست، وی اولین کسی است در دیوان کسری به عربی نوشت. کسری وی را از خواص خود گردانید و او را مترجم خود قرار داد. پس از مرگ کسری در عهد پسرش بدان سمت باقی ماند و منزلتی رفیع یافت پسر انوشیروان او را با هدایائی نزد ملک روم فرستاد وی شهریاری شام را بدید و مدتی به دمشق بماند. سپس با هدایای قیصر به مدائن باز گشت و با دخت نعمان بن المنذر ازدواج کرد در اثر سعایت دشمنان به زندان نعمان پدر زن خود بیفتاد. و در همان زندان در حدود سال 35 قبل از هجرت به قتل رسید. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن زیدبن مالک بن عدن بن الرقاع از عاملة. شاعری بزرگ و از مردم دمشق است. وی معاصر جریر است از مداحان بنی امیه و از خواص ولیدبن عبدالملک است وی در حدود سال 95 ه . ق. بدمشق در گذشت. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن زید مناة بن ادبن طایخة از عدنان جد جاهلی است از اعقاب ذوالرمة شاعر است. (از اعلام زرکلی) (لباب الانساب ج2 ص126).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن عدی بن عمیرة بن فروة. از بنی الارقم ازکنده. بزرگ اهل جزیره بود. وی ناسک فقیه بود، سلیمان بن عبدالملک وی را قضاء الجزیره و ارمنیة و آذربایجان بداد. عمر بن عبدالعزیز نیز وی را بدان سمت بداشت. وی در سال 121 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن عمروبن ربیعة. از مزیقیا از قحطانیه جد جاهلی است. از نسل اوست بدیل بن ورقاء و جویریة دختر حارث. (از اعلام زرکلی) (لباب الانساب ج2 ص127).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن عمروبن مالک. از بنی نجار. از خزرج از قحطان جد جاهلی است از نسل اوست حسان بن ثابت الانصاری. (از اعلام زرکلی) (لباب الانساب ج 1 ص126).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن عَمیرة، مکنی به ابو زراة صحابی است. ساکن کوفه شد و بعد به حران رفت و سپس به سال 40 ه . ق. به کوفه درگذشت از او در صحیحین ده حدیث روایت شده است. (از اعلام زرکلی).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن کعب بن مرة. از لؤی بن غالب از عدنان جد جاهلی است و از اعقاب او است عمروبن الخطاب. (از اعلام زرکلی) (لباب الانساب ج2 ص126).

عدی.

[عَ دی ی] (اِخ) ابن مسافربن اسماعیل الهکتاری. از شیوخ متصوفه است طائفه عدویه بدو منسوب اند، وی مردی صالح و ناسک بود به سال 467 ه . ق. در بیت قار از نواحی بعلبک به دنیا آمد و برای خود زاویه ای در کوه الهکتاریه از نواحی موصل بساخت و در آنجا عزلت گزید. و به سال 557 در همانجا بمرد. (از اعلام زرکلی).

عدید.

[عَ] (ع اِ) شمار. اسم است از عد. (قطرالمحیط) (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و منه: هم عدیدالحصی و بنوفلان فی العدید الاکثر. || همتا. ندّ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || حریف. (از منتهی الارب). الِقرن. (از اقرب الموارد). || همدست در شجاعت. (منتهی الارب). || آنکه از قومی باشد؛ فلان عدیدالقوم، او از ایشان است. || حصة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بانگ کمان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (قطرالمحیط). || عدید الشی ء مثلهم فی العدد، یقال دنانیر فلان عدید دنانیرک. (منتهی الارب).

عدید.

[عَ] (اِخ) آبی است مر عمیره را که بطنی از کلب اند. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

عدیدة.

[عَ دَ] (ع ص، اِ) مؤنث عدید. (اقرب الموارد) (قطرالمحیط). || بهر. (منتهی الارب). حصه، یقال له منه عدیدة، أی حصة. (اقرب الموارد) (قطرالمحیط). ایام عدیده، أی معدودة. ج، عداید. (اقرب الموارد).

عدیسی.

[عَ] (ص نسبی) نسبت است به عدیسة که لقب جد ابی الحسین ... است. رجوع به عدیس ابوالحسین شود.

عدیسی.

[عَ] (اِخ) ابوالحسین احمدبن عمر بن القاسم بن بشربن عصام بن احمدبن النرسی العدیسی معروف به ابن عدیسة از ابی بکر الشافعی و ابی عمروبن السماک و جز آنان روایت کند. وی ثقه بود و به سال 412 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب ج2 ص 127).

عدیل.

[عَ] (ع ص، اِ) مثل. مانند. همتا. همانند. (اقرب الموارد) (قطرالمحیط). ج، عُدَلا. || هم کجاوه. (از اقرب الموارد). دو کس که هر دو جانب یک کجاوه نشینند هر یکی مر دیگری را عدیل باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات). || برابر در قدر و مرتبت. (غیاث اللغات). || هم شأن. هم رتبه. رقیب :
خرد و جهل کی شوند عدیل
برز را نیست آشنا ردّاس.
ناصرخسرو.
بارت ز خرد باید و طاعت به سوی آنک
او را نه عدیل است و نه فرزند و نه یار است.
ناصرخسرو.
تا دهک راه سخت شوریده ست
جفت عقل تو و عدیل هنر.مسعودسعد.
|| هم وزن. عدیلک هو الذی یعادلک فی الوزن والقدر. (قطرالمحیط). هم سنگ. ج، عُدلاء. || همسر. (منتهی الارب) :
نیم روز اندر بهشت آدم عدیل ملک بود
هفتصد سال از جگر خون راند، بر سنگ و گیا.
سنایی.
|| شوهران دو خواهر.

عدیل.

[عُ دَ] (اِخ) ابن فرج. شاعر است. (منتهی الارب).

عدیلتان.

[عَ لَ] (ع اِ) تثنیه عدیلة. دو تیر یا کمان که هر یک معادل دیگر باشد. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد).

عدیلة.

[عَ لَ] (ع اِ) همزاد. دیوی که با انسان زائیده میشود و با او هست. || دعائی است در کتب ادعیه. آن را بر سر مریض هنگام مرگ خوانند که پریان و دیوان و شیاطین از وی دور شوند.

عدیم.

[عَ] (ع ص) گول. || دیوانه. || نیازمند. درویش. (منتهی الارب). ج، عُدماء. || معدوم. (ناظم الاطباء). || گاه بمنزله کلمه نفی است که بر سر اسم معرف به الف و لام درآید و آن را منفی سازد و در حقیقت نوعی صفت مرکب درست کند چون عدیم الخیر، بی خیر.
- عدیم الحرکة؛ بی حرکت.
- عدیم الرائحة؛ بی بو.
- عدیم الرأس؛ بی سر.
- عدیم الطعم؛ بی مزه.
- عدیم الفضل؛ بی خرد.
- عدیم المثال؛ بی مثال. بی مانند.
- عدیم المثل؛ بی مثل. بی مانند.
- عدیم النظیر؛ بی نظیر.
- عدیم الوفاء؛ بی وفا.

عدیم المثال.

[عِ مُلْ مِ] (اِخ) دهی از دهستان رودآب بخش فهرج شهرستان بم، واقع در 35 هزارگزی راه فرعی بم بروک. جلگه گرمسیر. سکنه 84 تن. آب آن از قنات و محصولات آن غلات و خرماست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عدیم المثل.

[عَ مُلْ مِ] (ع ص مرکب)بی نظیر. بی مانند. عدیم المثال. عدیم النظیر :
به باب ظلم شدم در جهان عدیم المثل
شدم عدیم من و ظلم من نگشت عدیم.
سوزنی.
حکیم بود ز اقران خود عدیم المثل
چو مثل خویش ز اقران خویش گشت عدیم.
سوزنی.

عدیم النظیر.

[عَ مُنْ نَ] (ع ص مرکب)بی نظیر. بی همتا : در عهد خویش عدیم النظیر بود. (ترجمه یمینی ص 238). در فنون آداب و... در سخندانی و سخن آرایی عدیم النظیر و وحیدالدهر است. (تاریخ قم ص 4).

عدینة.

[عَ نَ] (ع اِ) کهنه ای است که در اسفل دلو نهند. (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط). ج، عدائن. چرم پاره،بن دلو. (منتهی الارب) رقعه ای که در دول نهند. (مهذب الاسماء).

عدیة.

[عُ دَیْ یَ] (اِخ) کنار وادی؛ هضبة ای است که بنوضبیة و بنوعامربن ذهل در آنجا هم قسم شدند. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

عذائط.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ عذیوط. رجوع به عذیوط شود.

عذائم.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عذیمة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عذیمة شود.

عذاب.

[عَ] (ع اِ) آنچه دشوار باشد بر انسان و او را از قصدش باز دارد. (از اقرب الموارد). ج، اَعذبة. || نکال. (قطرالمحیط). || هر چه به نفس رسد از الم. (منتهی الارب) (آنندراج). شکنجه. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (آنندراج). کل عذاب فی القرآن فهو التعذیب؛ ألا و لیشهد عذابها طائفة. فان المراد الضرب. (اقرب الموارد). سیاست و عقوبت. (ناظم الاطباء). تنبیه و زدن تازیانه. (ناظم الاطباء). || جفا و بلا :
خود نبینی مگر عذاب و عنا
چون نمایی مرا عنا و عذاب.
ناصرخسرو (دیوان، چ تقوی ص 35).
و بباید دانست که اطراف عالم پر بلا و عذاب است. (کلیله و دمنه). و اگر کسی را گویند صد سال دایم در عذاب روزگار باید گذاشت. (کلیله و دمنه). یا دینداری بود که از عذاب بترسد یا کریمی که از عار اندیشد. (کلیله و دمنه).
اینکه می بینم به بیداری است یا رب یا بخواب
خویشتن را در چنین نعمت پس از چندین عذاب.
انوری.
ای مالک سعیر برین راندگان خلد
زحمت مکن که زحمت من بس عذابشان.
خاقانی.
هر که جز آن خشت نقابش نبود
گرچه گنه داشت عذابش نبود.نظامی.
گر هزاران سال باشی در عذاب
میتوان گفتن که بس آسان بود.عطار.
اگر تو برفکنی در میان شهر نقاب
هزار مؤمن مخلص درافکنی به عذاب.
سعدی.
- به عذاب آوردن؛ به تنگ آوردن. به ستوه آوردن.
- عذاب ابد؛ عذاب همیشگی و دائمی :
از خطر آتش و عذاب ابد
دین و خرد کرد، در حصار مرا.ناصرخسرو.
- عذاب النار؛ عذاب نار. آتش جهنم. شکنجه جهنم :
زینهار از قرین بد زنهار
و قنا ربنا عذاب النار.سعدی.
- عذاب الیم؛ رنج و شکنجه سخت :
خسته از محنت و بلای حجاز.
رسته از دوزخ و عذاب الیم.ناصرخسرو.
مگر کرده بودم گناهی عظیم
که بردم در آن شب عذابی الیم.
سعدی (بوستان).
- عذاب بردن؛ رنج بردن. سختی کشیدن :
تا کی بری عذاب و کنی ریش را خضاب
تا کی فضول گویی و آری حدیث غاب.
رودکی.
- عذاب دادن؛ اذیت کردن. شکنجه دادن :
بار در افکن که عذابت دهد
نان ندهد تا که به آبت دهد.نظامی.
- عذاب سقر؛ عذاب جهنم. عذاب آخرت :
زین پس تو و ترحم روحانیان خلد
خاقانیا عذاب سقر کز تو باز ماند.
- عذاب کده؛ محل شکنجه؛ محل اجرای حدود و تعزیرات :
مثل است این که در عذاب کده
حدزده به بود که بیم زده.سنائی.
- || کنایه از دنیاست که حضرت امیر فرمودند :
الدنیا بالبلاء محفوفة.
- عذاب کردن؛ شکنجه دادن :
چون کند سی ساله عاصی را عذاب جاودان
این چنین حکم و قضای ایزد دادار نیست.
ناصرخسرو.
گر جمله را عذاب کنی، ور عطا دهی
کس را مجال این نه که این چون و آن چرا.
سعدی.
نه چنان گناهکارم که به دشمنم سپاری
تو به دست خویشتن کن اگرم کنی عذابی.
سعدی.
- عذاب کشیدن؛ شکنجه کشیدن. دشواری کشیدن.
- عذاب نمودن؛ شکنجه دادن :
خودنبینی مگر عذاب و عنا
چون نمایی مرا عنا و عذاب.ناصرخسرو.

عذاب.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ عذاب. خوش گواردی و گوارا. (از ناظم الاطباء) :
پاک از آغاز و آخر آن عذاب
مانده محرومان ز مهرش در عذاب.مولوی.

عذاب.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان ولدیان بخش حومه شهرستان خوی، واقع در نه هزاروپانصدگزی جنوب خاوری خوی و سه هزارگزی خاور شوسه خوی به سلماس جلگه. سکنه 224 تن. آب آن از رود قطور و محصولات آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنها جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عذاب الفنج.

[عَ اَ فَ] (نف مرکب) که عذاب اندوخته کند و بیلفنجد. و معنی ترکیبی ذخیره کننده و اندوزنده عذاب و کنایه از دل آزار است :
توانگری به دل است ای گدای با صد گنج
چو راحتی نرسانی مشو عذاب الفنج.
میرخسرو (از آنندراج).

عذاب الهون.

[عَ بُلْ هَ] (ع اِ مرکب)عذاب خواری. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عذابة.

[عَ بَ] (ع اِ) این کلمه وزناً و معناً مانند عدابة است. (از اقرب الموارد). رجوع به عدابة شود.

عذاب هدهد.

[عَ بِ هُ هُ] (اِخ) در تحفة العراقین این ترکیب واقع شده است چه ظاهراً وقتی حضرت سلیمان بر هدهد قهر کرده باشند. (از آنندراج).

عذار.

[عِ] (ع اِ) افسار ستور. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه از فسار بر گونه های اسب فرو افتد. ج، عُذُر. (از اقرب الموارد). || نشان فسار بر روی ستور. (آنندراج) (از منتهی الارب). داغی است در جای فسار. (از قطرالمحیط) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خط ریش. (منتهی الارب) (از غیاث اللغات). جانب ریش یعنی مویی که محاذی گوش است و بین آن و گوش سفید است. یا قسمتی از صورت که بر آن موی درازی می روید که محاذی نرمه گوش تا بن ریش است. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). این معنی مأخوذ از عربی است :
روی بستان را چون چهره دلبندان
از شکوفه رخ و از سبزه عذار آید.
ناصرخسرو.
کافور سپید گشت ناگه
این عنبر تر، بر این عذارم.ناصرخسرو.
|| رخسار. (منتهی الارب) (آنندراج) : و سبزه گلستان عذارش تازه دمیده. (گلستان).
عذر او بر عذار من پیداست
بعد از این هم چه عذر باید خواست.
سعدی.
- گلعذار؛ کسی که رخسارش مانند گل است. رجوع به گل شود.
معنی اخیر نیز مأخوذ از عربی است. || طعام بناء. || طعام ختنه. || طعامی که در پی هر امر جدیدی بطرز شادمانی ترتیب دهند و دوستان را بر آن خوانند. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || درشتی و غلظت زمین در فضای فراخ. (منتهی الارب). || دوکرانه پیکان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (قطرالمحیط). || آنچه بدان مهار را خم کنند به سوی سر شتر. (منتهی الارب). || داغ که بر پس گردن اشتر نهند. (مهذب الاسماء). شرم. (اقرب الموارد) (از قطرالمحیط). || دهنه. من اللجام دواله. (مهذب الاسماء). أی جانباه و هو ما سال علی خد الفرس. (قطرالمحیط) :
همان جامه و گوهر شاهوار
همان اسب تازه به زرین عذار.فردوسی.
- خلیغ عذار؛ افسارگسسته. (منتهی الارب).
عذاری.
[ عَ ری / عَ را ] (ع ص، اِ) جِ عَذْراء. (منتهی الارب) (آنندراج). دوشیزگان. عذارا. (در تداول فارسی) :
آن تلخ وش که صوفی ام الخبائثش خواند
أحلی لنا و أشهی من قبلة العذارا.حافظ.

عذاری.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عَذراء. رجوع به عذراء شود.

عذارین.

[عِ رَ] (ع اِ) تثنیه عذار. مذکور است در شعر ذوالرمة، دو کوه دراز از ریگ و یا دو دره. (از ناظم الاطباء).

عذاف.

[عُ] (ع ص) زهر قاتل. (منتهی الارب) (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد).

عذافر.

[عُ فِ] (ع ص) بزرگ از شتر و ناقه. شتر بزرگ شگرف استوارجثه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. ج، عذافرة. (از اقرب الموارد).

عذافرة.

[عَ فِ رَ] (ع اِ) جِ عذافر. (منتهی الارب). رجوع به عذافر شود.

عذاق.

[عِ] (ع اِ) جِ عَذق. (قطرالمحیط) (اقرب الموارد). رجوع به عذق شود.

عذال.

[عَذْ ذا] (ع ص) بسیار نکوهش کننده. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عذال.

[عُذْ ذا] (ع ص، اِ) جِ عاذل. رجوع به عاذل شود.

عذالة.

[عَذْ ذا لَ] (ع اِ) اِست. (اقرب الموارد). سرین. (منتهی الارب). || (ص) بسیار نکوهش کننده. (از اقرب الموارد).

عذام.

[عَذْ ذا] (ع ص) صیغه مبالغه از عذم. (اقرب الموارد). رجوع به عذم شود. || (اِ) کیک. ج، عُذُم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عذام.

[عُذْ ذا] (ع اِ) نوعی از درختان شوره گیاه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). عذامة یکی آن.

عذامة.

[عُذْ ذا مَ] (ع اِ) واحد عذام. (ناظم الاطباء).

عذانة.

[عُ نَ] (ع اِ) کون. (منتهی الارب) (آنندراج). است. (اقرب الموارد).

عذاویط.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عذیوط. (ناظم الاطباء). رجوع به عذیوط شود.

عذاة.

[عَ] (ع اِ) زمین خوش خاک، دور از آب و از شوری و ناگواری. (از منتهی الارب). عذیة. (منتهی الارب). زمین خوش که کشت را شاید. (مهذب الاسماء). ج، عذوات. زمین خوش دور از آب و دارای گیاه ناسازگار. (از اقرب الموارد).

عذب.

[عَ] (ع ص) خوش گوار. (اقرب الموارد) (قطرالمحیط) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). پاکیزه از آب و خورش. (منتهی الارب). آب و طعام گوارا. (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد). آب خوش. (مهذب الاسماء). خوردنی و نوشیدنی خوشگوار. (غیاث اللغات). گوارا. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خوش. (ترجمان القرآن جرجانی) :
آب عذب دین همی جوشد ازو
طالبان را آن حیات است و نمو.مولوی.
اندرآیید ای مسلمانان همه
غیرعذب دین عذاب است آن همه.مولوی.
او ز بحر عذب آب شور خورد
تا که آب شور او را کور کرد.مولوی.
|| (اِ) نوعی از درخت باشد. (منتهی الارب) (از قطرالمحیط) (اقرب الموارد). || (ص) نزد فصحاء کلامی است که الفاظ آن از کلمات وحشی عاری باشد. (از کشاف). سخنی که لفظ آن سلس و غیر کریه بر ذوق باشد مقابل غیر مأنوس و وحشی. (از اقرب الموارد).
- عذب البیان؛ روان و خوش بیان : به انشاء و انشاد اشعاری چند عذب البیان و رطب اللسان گشتند. (ترجمهء یمینی ص455).

عذب.

[عَ] (ع مص) ناخوردن از شدت عطش. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || بازداشتن کسی را. (از اقرب الموارد). باز ایستادن و گذاشتن. (از منتهی الارب). امتناع از چیزی یا کسی. (از اقرب الموارد). || بند گذاشتن برای تازیانه. (از اقرب الموارد).

عذب.

[عَ ذَ] (ع اِ) خاشاک. || آنچه از بچه دان برآید بعد از ولادت. || خرقه زن نوحه سرا که در وقت نوحه بر میان بندد. || کرانه هر چیزی. || سر قضیب شتر. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چرم پاره که سپس پالان آویزند. (از قطرالمحیط) (منتهی الارب). مفرد آن عذبة است. || نام درختی است. (منتهی الارب).

عذب.

[عَ ذَ] (ع اِ) جِ عذبة. (ناظم الاطباء). رجوع به عذبة شود.

عذب.

[عَ ذِ] (ع ص) آب چغزلاوه برآورده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شراب و طعام گوارا. (ناظم الاطباء).

عذبات.

[عَ ذَ] (ع اِ) جِ عذبة بمعنی چابق تازیانه : در زیر عذبات عذاب و زخم چوب و شکنجه سپری شد. (ترجمه تاریخ یمینی ص341).
- یوم العذبات؛ از روزهای عربان است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به عذبة شود.

عذبات.

[عَ ذَ] (اِخ) نام اسب یزیدبن سبیع. (منتهی الارب).

عذبة.

[عَ بَ] (ع اِ) چغزلاوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درختی است که شتران را کشد. (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط). || دارویی است که سرفه را بر طرف کند. (منتهی الارب) (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد).
- ذات العذبة؛ موضعی است. (منتهی الارب).

عذبة.

[عَ ذَ بَ] (ع اِ) چغزلاوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عذبات. (از اقرب الموارد). || شمله دستار. || سر شراک. سربند کفش از دوال. || چابق تازیانه. (منتهی الارب) (آنندراج). رشته تازیانه. (برهان قاطع). گره تازیانه. (مهذب الاسماء) : همه را به اسماء و سیما بشناخت در زیر عذبه تعذیب جمعی را به دست باز داد. (ترجمه تاریخ یمینی ص 399). || سرزبان. (مهذب الاسماء). تیزی زبان. (منتهی الارب) (آنندراج). || سرشاخ درخت. (مهذب الاسماء). شاخ درخت. (منتهی الارب). ج، عَذَب. || سرنیزه. || رشته ترازو. (از مهذب الاسماء). رشته ای که میان دسته ترازو یعنی شاهین ترازو بندند. (برهان قاطع). || دوال که بر گردن سگ افکنند. || طیلسان. (مهذب الاسماء).

عذبة.

[عَ بَ] (اِخ) موضعی است که از بصره تا بدانجا دو شب راه است و در آن موضع آبهای خوش است و گویند چون آنجا را بکندند آثار زندگی انسان یافتند. (از معجم البلدان).

عذبة.

[عَ ذِ بَ] (ع اِ) عَذَبة. چغزلاوه. || آنچه از طعام دور ریخته شود. آنچه از گندم برآید و دور کرده شود. (منتهی الارب) (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد). || خاشاک. (قطرالمحیط) (اقرب الموارد). خس و خاشاک. (منتهی الارب). || خاک ها که اطراف یک قطعه زمین مزروع را احاطه کند. (از قطرالمحیط). || چابق تازیانه. (از منتهی الارب).

عذبی.

[عَ ذَ بی ی] (ع ص) مرد کریم الخلق. (قطرالمحیط) (اقرب الموارد) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || کسی که بی عیب باشد. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد).

عذج.

[عَ] (ع مص) نوشیدن آب. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عذر.

[عُ] (ع اِ) بهانه. (از منتهی الارب) (آنندراج) : هیچ عذر نماند و خوارزم به دست ما آمد ناچار ما را این خون بباید خواست تا کشنده داماد را بکشیم به خون و ملک و میراث بگیریم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 690).
پس آن به که بگریزی از عذر او
کزو خیر هرگز نخواهدت خواست.
ناصرخسرو.
- عذر زنانه؛ حیض و نفساء و استحاضه. (غیاث اللغات). و رجوع به عذر داشتن و عذر دیدن شود.
|| پوزش رفع کردن گناه و سرزنش. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) : واسطه شود تا خداوند سلطان عذر من بپذیرد. (تاریخ بیهقی ص 355).
عذر من بین در آخر قرآن
لفظ الناس را مکن انکار.خاقانی.
عذر احمق بدتر از جرمش بود
عذر نادان زهر هر دانش بود.مولوی.
گر صورتی چنین به قیامت درآورند
عاشق هزار عذر بگوید گناه را.سعدی.
آن غضب ناپسند باشد و زشت
که چو کردی مجال عذر نهشت.اوحدی.
پیر مغان ز توبه ما گر ملول شد
گو باده صاف ده که به عذر ایستاده ایم.
حافظ.
عشق است و مفلسی و جوانی و نوبهار
عذرم پذیر و جرم به ذیل کرم بپوش.حافظ.
هر گنه عذری و هر تقصیر دارد توبه ای
نیست غیر از روز رفتن عذر بیجا آمدن.
صائب.
- عذر آوردن؛ بهانه آوردن. علت موجه گفتن ارتکاب گناهی را. جواب مقنع گفتن کار زشت یا ناروائی را :
تنت از بهر طاعت بُد به عصیانش بفرسودی
چه عذر آری اگر فردا بخواهند از تو این تاوان.
ناصرخسرو.
عذر میاور نه حیل خواستند
این سخن است از تو عمل خواستند.نظامی.
اگر هزار جفا سروقامتی بکند
چو خود بیاید عذرش بباید آوردن.سعدی.
- || پوزش خواستن :
سعدیا بسیار گفتن عمر ضایع کردن است
وقت عذر آوردن است استغفرالله العظیم.
سعدی.
بنده همان به که ز تقصیر خویش
عذر به درگاه خدا آورد.سعدی.
- عذر بدتر از گناه؛ پوزش که از خطا عظیم تر است و آن مثلی است مشهور و برای کسی آرند که در انجام ندادن کاری یا ارتکاب خطایی عذری آورد که از خود گناه نامقبول تر و بدتر باشد :
عقل تو از بس که آمد خیره سر
هست عذرت از گناه تو بتر.مولوی.
عذر خواهی کندم بعد از قتل
عذر بدتر ز گناهش نگرید.محتشم.

عذر.

[عَ] (ع مص) بسیار عیب گردیدن. || بسیار گناه گردیدن. || افسار نهادن اسب را. || ختنه کردن کودک را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از قطرالمحیط). || غالب شدن کسی را خون. || بهانه نمودن. (منتهی الارب). || معذور داشتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بدرد آوردن کودک را. (قطرالمحیط) (اقرب الموارد).

عذرآوری.

[عُ وَ] (حامص مرکب)بهانه آوری. معذرت خواهی. پوزش خواهی :
چنان کن که فردا در آن داوری
نگیرد زبانت به عذرآوری.نظامی.
بزرگان لشکر به عذرآوری
پشیمان شدند از چنان داوری.نظامی.
به عذر آوری خواهش امروز کن
که فردا نماند مجال سخن.سعدی.
- روز عذرآوری؛ روز قیامت :
بپرهیزم از روز عذرآوری
بپرهیزگاری کنم داوری.نظامی.

عذراء.

[عَ] (ع ص) بکر. (برهان) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، عَذاری. و عَذاری و عَذراوات. دوشیزه. (منتهی الارب). دختر دست نخورده غیرمدخوله :
یک رضای شاه شاه آمد عروس طبع را
از کرم کابین عذرا برنیاید بیش از این.
خاقانی.
چون تویی خاقان ترکستان طبع
مه رخی با مهر عذرائی فرست.خاقانی.
و مسموع است که دختر دوشیزه را از آن جهت عذرا گویند که آرمیدن با او تعذر تمام دارد، یعنی دشوار است. (از غیاث اللغات). || بمجاز، معانی بکر : در وصف این حال قصائد غرا و معانی عذرا اختراع و ابداع کردند. (ترجمه تاریخ یمینی). || ریگستانی که پاسپر نشده باشد. (منتهی الارب). بمجاز محلی که تسخیر کسی نشده و دشمن بر او دست نیافته باشد : بهیچ روزگار هیچ پادشاه را افتراع آن بقعه عذرا و انتزاع آن مملکت غرا میسر نگشته بود. (ترجمه تاریخ یمینی ص 211). || (اِ) چیزی است از آهن که بدان کسی را تعذیب کنند و رنج رسانند جهت اقرار به امری و نحو آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) مروارید ناسفته. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).
|| (ص) آشکارا. (آنندراج). مقابل نهان. (از برهان). || (اِ) نام منتهای غلبه بازی نرد. (غیاث اللغات). در اصطلاح نرادان چنان است که آنکه متواتر یازده ندب از حریف ببرد عذرا برد از حریف و یکی به سه آنچه گرو شده بستاند و باز چون حریف دوم یازده ندب به تواتر برد گویند وامق برد، یکی به دو از حریف دوم بستاند. (از برهان). || (اِخ) لقب حضرت مریم است. (از اقرب الموارد). || برج سنبله یا جوزا. (منتهی الارب). برج سنبله. (اقرب الموارد). و نام برج سنبله است و برج مذکور به صورت دختری است که به دست او خوشه گندم است. || مجازاً، شهر یا قلعه دیر گشودنی و استوار. چنانکه عنصری درباره کرسی حکومت خلف بن احمد حاکم سیستان گوید :
مدینة العذرا بود نام او تا بود
از آنکه چیره نشد هیچکس بر او به فکر.
عنصری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 130).
- عذرا سخن؛ بدیع سخن. آنکه سخنان بکر گوید.
که سخن نو و تازه و بکر گوید :
خسروا خاقانی عذرا سخن هندوی تست
هندویی را ترک عذرا دادی احسنت ای ملک.
خاقانی.
هزار معنی عذرا بگفت بنده ولیک
چو خواجه عنین باشد چه لذت از عذراش.
خاقانی.

عذراء.

[عَ] (اِخ) نام معشوقه وامق که بر او عاشق بود و آن کنیزکی بود بکر و دوشیزه. (برهان) (آنندراج). در اشعار و روایات پارسی از او نام بسیار برده شده است، بیشتر بصورت عذرا بی همزه آخر. منظومه «وامق و عذرا» را عنصری در بحر متقارب سروده بوده است که ابیاتی از آن باقی است:
حجله همان است که عذراش بست
بزم همان است که وامق نشست.نظامی.
مجنون به لیلی رسید و وامق به عذرا. (جهانگشای ج 2 ص 78).
نه وامقی چو من اندر جهان به دست آید
اسیر قید محبت نه چون تو عذرائی.
سعدی (بدایع).
کسی ملامت وامق کند به نادانی
عزیز من که ندیده ست روی عذرا را.سعدی.
خون هزار وامق خوردی به دلفریبی
دست از هزار عذرا بردی به دلفریبی.
سعدی.
|| نام یکی از زنان اسکندر ذوالقرنین نیز عذرا بود.

عذراء.

[عَ] (اِخ) بنت شاهنشاه بن ایوب و دختر برادر سلطان سلاح الدین ایوبی است و المدرسة العذرائیة از آثار او است به دمشق. وی به سال 593 ه . ق. بدمشق درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عذراء.

[عَ] (اِخ) دهی است به غوطه دمشق از اقلیم خولان و بدان مناره ای است و حجربن عدی الکندی بدانجا بقتل رسید و قبرش آنجاست. (از معجم البلدان).

عذرات.

[عَ ذِ] (ع اِ) جِ عَذرة. (ناظم الاطباء). رجوع به عذرة شود.

عذراوات.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عذراء. (ناظم الاطباء).

عذراوش.

[عَ وَ] (ص مرکب) مانند عذرا. مجازاً، زیبا صورت :
سرمست عشق سرکشی خاکستری در آتشی
در ششدر عذراوشی صد خون عذرا ریخته.
خاقانی.

عذر به دست آوردن.

[عُ بِ دَ وَ دَ](مص مرکب) بهانه پیدا کردن جهت اعتذار. راه فرار یافتن برای گناه که مرتکب شده است.

عذر پذیر.

[عُ پَ] (نف مرکب)عذرپذیرنده. که پوزش پذیرد و عذر قبول کند. مقابل عذرآور. (آنندراج).

عذر پذیرنده.

[عُ پَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب) آنکه عذر کس پذیرد. که پوزش قبول کند :
بپذیر نصیحت بطلب حکمت دین را
ای عذر پذیرنده از این گنبد غدار.
ناصرخسرو.

عذر تقصیر.

[عُ رِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پوزش خواهی. از گناه : انابت مفید نباشد، نی راه بازگشتن آنگاه مهیا و نه عذر تقصیرات خواستن. (کلیله و دمنه).
عذر تقصیر خدمت آوردم
که ندارم به طاعت استظهار.سعدی.
سعدیا در پای جانان گر به خدمت سر نهی
همچنان عذرت بباید خواستن تقصیر را.
سعدی.

عذر خواستن.

[عُ خوا / خا تَ] (مص مرکب) پوزش خواستن. معذرت خواستن. پوزش طلبیدن : زن کفشگر تنگدل شد و عذرها خواست. (کلیله و دمنه). پس از بازگشتن شما بسیار عذر خواست. (تاریخ بیهقی ص370).
گهی درّ بارد گهی عذر خواهد
همان ابر بدخوی کافوربارش.ناصرخسرو.
چو نیکوئی کنی زآن عذر میخواه
که نیکوئی دو گردد باش آگاه.ناصرخسرو.
در این کارم اگر دولت بود یار
بخواهم هم بزودی عذر بسیار.نظامی.
زمین خدمت ببوسیدم و عذر جسارت خواستم. (گلستان).
ببایست عذر خطا خواستن
پس از شیخ صالح دعا خواستن.سعدی.
کسی را نظر سوی شاهد رواست
که داند بدین شاهدی عذر خواست.
سعدی (بوستان).
- عذر کس را خواستن؛ او را اخراج کردن. او را بیرون کردن.

عذرخواه.

[عُ خوا / خا] (نف مرکب)پوزش خواه. که معذرت خواهد :
همه پیش کاووس شاه آمدند
جگرخسته و عذرخواه آمدند.فردوسی.
اشک من چون زبان خونین هم
حیلت عذرخواه میگوید.خاقانی.
فرستادش به دست عذرخواهان
چنان نزلی که باشد رسم شاهان.نظامی.
به مهلت ز شب عذرخواه آمدم
ز میدان سوی خوابگاه آمدم.نظامی.
جرم دل عذرخواه من چیست
جز دوستیت گناه من چیست.نظامی.
آنچه من دادمش بهم پیوست
پیشم آورد و عذرخواه نشست.نظامی.
عذرخواه عقل کل و جان توئی
جان جان و تابش مرجان توئی.مولوی.
نیامد بدین در کسی عذرخواه
که سیل ندامت نشستی گناه.
سعدی (بوستان).
عذرخواهان را خطا کاری ببخش
زینهاری را بجان ده زینهار.سعدی.
هنوز ار سر صلح داری چه بیم
دَرِ عذرخواهان نبندد کریم.
سعدی (بوستان).
گرم ترانه چنگ و صبوح نیست چه باک
نوای من به سحر آه عذرخواه من است.
حافظ.

عذرخواهی.

[عُ خوا / خا] (حامص مرکب) پوزش طلبیدن. پوزش خواستن. پوزش طلبی. بهانه آوری. پوزش خواهی. طلب عفو کردن :
گرچه موقوف نیست شاهی من
بر مدارا و عذرخواهی من.نظامی.
حافظ چو پادشاهت گه گاه میبرد نام
رنجش ز بخت منما بازآ به عذرخواهی.
حافظ.

عذرخواهی نمودن.

[عُ خوا / خا نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) پوزش طلبیدن :
بسی عذرخواهی نمودش که زود
گریزان شو و جان ببر همچو دود.
سعدی (بوستان).

عذر داشتن.

[عُ تَ] (مص مرکب) معذور بودن. || کنایه از حایض بودن است.

عذر دیدن.

[عُ دی دَ] (مص مرکب)عادت دیدن. در تداول عامه حائض شدن زن.

عذرساز.

[عُ] (نف مرکب) آنکه عذر آورد. آنکه پوزش و اعتذار آغازد :
چو شه دید کان خسرو عذر ساز
پیاده بنزدیک او شد فراز.نظامی.
و گر پیش اقبال بازآمدی
کجا عذر اگر عذرساز آمدی.نظامی.

عذرسازی.

[عُ] (حامص مرکب) عمل عذرساز. حالت و چگونگی عذر ساز. عذرآوری :
پیر چون دید عذرسازی او
کرد رغبت بدلنوازی او.نظامی.

عذر شنیدن.

[عُ شَ / شِ دَ] (مص مرکب) پذیرفتن اعتذار. قبول اعتذار. پوزش پذیرفتن :
مرغ بیوقتی سرت باید برید
عذر احمق را نمی باید شنید.مولوی.

عذر قدم.

[عُ رِ قَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عذر خواهی از رنجه شدن قدم کسی بسبب آمدن. کنایه از تواضعی است که جهت مردم کنند تا در کوچه مشایعت کنند و نیز کنایه از تواضعی است که با مهمان کنند و عذر قدم رنجه نمودن وی خواهند. (آنندراج).

عذر گفتن.

[عُ گُ تَ] (مص مرکب)معذرت خواستن. پوزش خواستن :
ولیک عذر توان گفت پای سعدی را
در این لجن که فروشد نه اولین پاییست.
سعدی.

عذر گویان.

[عُ] (نف مرکب، ق مرکب)پوزش جویان. عذرخواهان. پوزش طلبانه :
شدم عذر گویان بر شخص عاج
به کرسی زر کوفت بر تخت ساج.
سعدی (بوستان).

عذر لنگ.

[عُ رِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بهانه ضعیف و سست. بهانه پوچ و نامسموع. (غیاث اللغات) (از برهان). عذری نامقبول. عذری نارسا. عذری ناموجه :
برد لنگی به راهواری پیش
پیشم از بسکه عذر لنگ آورد.انوری.
حدیت لنگی استر به عذر می شاید
اگر به نکته بگویم که عذر هم لنگ است.
ظهیر.
هدهدش گفت ای چو گوهر جمله رنگ
چند لنگی چند آری عذر لنگ.عطار.
اگر سیمت ببخشد سنگ باشد
اگر عذرت بخواهد لنگ باشد.عطار.
هر یکی را بودعذری لنگ لنگ
این چنین کس کی کند عنقا به چنگ.عطار.
ز ناتوانی پایم به دست عذری هست
تو عذر لنگ(1) به نوعی که میتوان برسان.
سلمان ساوجی.
به خویش رنج پسندید بهر راحت خلق
چو عذر لنگ که در راه دیگران لنگ است.
محسن (از آنندراج).
برای وعده خلافی عبث مخور سوگند
که احتیاج عصا نیست عذر لنگ ترا.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
میار عذر که ره دور و مرکبم لنگ است
که عذر لنگ نشاید ز رهروان ملنگ.کاتبی.
(1) - به معنی آدم لنگ هم ایهام دارد.

عذر مقبول.

[عُ رِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عذر پسندیده و موجه. (از آنندراج).

عذر ناموجه.

[عُ رِ مُ وَجْ جَهْ] (ترکیب وصفی) اعتذار غیرقابل قبول. بهانه نادرست. عذر نادرست. پوزش ناپذیرفتنی.

عذر نهادن.

[عُ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)اعتذار. عذر آوردن. بهانه آوردن : و عاملی به حضرت خویشتن استدعا کرد صد عذر نهاد. (کلیله و دمنه). || عذر پذیرفتن. عذر خواستن. معذور داشتن :
صد عذر نهم گر بودش آزاری
این جور ترا چه عذر سازم باری.
مجیر بیلقانی.
نیکان عهد را به بدی کردن
عذری بنه که دسترس آن داری.خاقانی.
تا عذر زلیخا بنهد منکر عشاق
یوسف صفت از چهره برانداز نقابی.سعدی.
هر که نامردم بود عذرش بنه
چون به چشمش در نیامد مردمی.سعدی.
عذر سعدی ننهد هر که ترا نشناسد
حال دیوانه نداند که ندیده ست پری.سعدی.
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه
چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند.حافظ.

عذرنیوش.

[عُ] (نف مرکب) شنونده عذر. عذرپذیر.

عذرنیوشا.

[عُ] (نف مرکب) شنونده عذر. رجوع به عذر نیوشان شود.

عذرنیوشان.

[عُ] (نف مرکب) شنونده عذر :
عذرش ز پی جرم بود عذر نیوشان
حلمش به گه عفو چنان عذر پذیرست.
انوری (از آنندراج).

عذر و بهانه.

[عُ رُ بَ نَ / نِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به عذر و رجوع به بهانه شود.
- عذر و بهانه آوردن؛ برای انجام ندادن کاری دلیل بی اساس تراشیدن.

عذرة.

[عَ ذِ رَ] (ع اِ) غائط. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد). پلیدی. (منتهی الارب). || جای نشست قوم. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پیرامون سرای. || درگاه. || هیچکاره که از گندم برآید. (منتهی الارب). ج، عَذِرات. (از اقرب الموارد).

عذرة.

[عِ رَ] (ع اِمص) عذرخواهی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اسم است معذرت را. (اقرب الموارد).

عذرة.

[عُ رَ] (ع اِ) نوک موی. الخصلة من الشعر. (منتهی الارب). || موی پیشانی است. (منتهی الارب). || ناصیه. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد). || علامتی است در محل عذار. (قطرالمحیط) (اقرب الموارد). || علامتی است که به پیشانی اسب مسابقه بندند جهت جلوگیری از چشم خوردگی. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد). ج، عُذَر. || غلاف سر نره کودک که ببرند آن را. || موی دوش اسب. || (اِمص) دوشیزگی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ختان. (قطرالمحیط). ختنه. (منتهی الارب). || (اِخ) پنج ستاره است در پس کهکشان. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ستاره ای است که هرگاه برآید حرارت گرما شدت گیرد. (از محیط المحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ع اِ) نشان. علامت. (قطرالمحیط) (منتهی الارب). || بیماریی است در گلو. یا درد گلو از غلبه خون و جای آن از گلو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || داغی است در جای فسار. || تندی میان فرج. (منتهی الارب). || (مص) دوشیزگی بردن دختر را.

عذرة.

[عُ رَ] (اِخ) قبیله ای باشد در یمن موصوف بشدت عشق و عفاف. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عذرة (ابن سعد...) شود.

عذرة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن زید اللات بن رفیدة. از بنی کلاب از قضاعة از قحطان جدی جاهلی است از نسل اوست کنانه عذرة. (از اعلام زرکلی).

عذرة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن سعد هذیم بن زیدبن لیث از قضاعه. از قحطان جدی جاهلی است و از فرزندان اوست: بطون عامر، کاهل اباس. عوف. رفاعة. و بنوعذرة بشدت عشق و عفت معروف بودند و از آنان اخبار و داستانهای بسیار گفته اند. (از اعلام زرکلی).

عذری.

[عُ را] (ع اِمص) اسم است به معنی معذرت؛ حددت و لا عذری لمحدود. (از اقرب الموارد).

عذط.

[عَ] (ع اِمص) اسم است عذیطة را یا مشتق نشود از آن فعل. (منتهی الارب). رجوع به عذیطة شود.

عذف.

[عَ] (ع مص) خوردن. (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط) (منتهی الارب).

عذفوط.

[عُ] (ع اِ) کرمکی است سپید نازک که بدان انگشتان دختران ملیح را تشبیه کنند. (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط) (از منتهی الارب).

عذق.

[عَ] (ع مص) دور کردن گشن را از ماده شتران و فراهم آوردن و فراگرفتن آنها را. || بستن بر گوسفند پشم را بخلاف رنگ آن جهت نشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط). نشان کردن گوسفند. (تاج المصادر بیهقی). || دشنام دادن کسی را و تهمت کردن. (منتهی الارب). کسی را بعیبی معروف کردن. (تاج المصادر بیهقی). || نسبت دادن کسی را به چیزی. || بازآوردن. (منتهی الارب). بازبیاوردن. (تاج المصادر). || بریدن شاخهای خرما. (منتهی الارب) (از قطرالمحیط) (تاج المصادر بیهقی). || ریخ زدن شتر. (منتهی الارب).

عذق.

[عِ] (ع اِ) خوشه خرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط). || خوشه انگور یا خوشه انگور که باران خورده باشد. (منتهی الارب). ج، اعذاق، عُذوق. || هر شاخ که بر آن شاخهای ریزه باشد. (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط) (منتهی الارب). || عزت. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد). || ارجمندی. ج، عَذق. || (اِخ) قلعه ای است به مدینه مر بنی امیة زید را. (منتهی الارب).

عذق.

[عَ ذِ] (ع ص) مرد زیرک هوشیار چرب زبان. (از اقرب الموارد) (از قطرالمحیط) (از منتهی الارب). || طیب عذق؛ خوشبوی تیز و تند بوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عذق.

[عَ] (ع اِ) خرمابن با بار. ج، اَعذُق و عِذق؛ و منه قول الجباب بن المنذر انا عذیقها المرجب. || نوعی از خرما در مدینه. (منتهی الارب).

عذقانة.

[عَ نَ] (ع ص) زن زبان دراز. (منتهی الارب). || زن سلیطه. (از قطرالمحیط). زن سلیطه دریده (بدسخن). (از اقرب الموارد).

عذق بن طاب.

[عِ قُ نُ] (ع اِ مرکب)نوعی از خرماست. (از اقرب الموارد).

عذقة.

[عَ قَ / عِ قَ] (ع اِ) آن پشم که جهت علامت و نشان بر گوسپند بندند بخلاف رنگ آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || هر چیز از سمة و جز آن که علامت و نشان باشد. (منتهی الارب).

عذل.

[عَ ذَ] (ع اِمص) سرزنش و ملامت. (از اقرب الموارد). نکوهش. (آنندراج) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). و فی المثل سبق السیفُ العذلَ، و یقال أول من تکلم بذلک ضبة بن ادر حین قتل رجلا فی الشهر الحرام فعذله الناس فقال المثل. (منتهی الارب).

عذل.

[عَ] (ع مص) نکوهیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). ملامت کردن. (تاج المصادر بیهقی). ملامت کردن کسی را. (از اقرب الموارد).

عذل.

[عُ ذُ] (ع ص) روزهای نیک گرم. (از قطرالمحیط) (آنندراج) (منتهی الارب).

عذل.

[عُذْ ذَ] (ع ص، اِ) جِ عاذل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاذل شود.

عذلاج.

[عِ] (ع ص) خوش: عیش عذلاج؛ زندگانی خوش. (منتهی الارب) (آنندراج).

عذلجة.

[عَ لَ جَ] (ع مص) پر کردن مشک را. || نیکو نمودن خورش و غذای بچه را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

عذلظ.

[عُ ذَ لِ] (ع ص) شیر دفزک و سطبر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج).

عذلوج.

[عُ] (ع ص) بچه خورش و پرورش نیکو یافته. (منتهی الارب) (آنندراج). بچه که غذایش نیکو باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عذلوق.

[عُ] (ع ص) کودک سبک روح چست تیزفهم. لغتی است در ذعلوق. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عذلة.

[عَ ذَ لَ] (ع ص، اِ) جِ عاذل. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عاذل شود.

عذلة.

[عُ ذَ لَ] (ع ص) بسیار نکوهنده. (منتهی الارب) (از آنندراج). آنکه مردمان را بسیار ملامت کند. (مهذب الاسماء) (تاج المصادر بیهقی).

عذم.

[عَ] (ع مص) گزیدن یا بسختی خوردن اسب. (از قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دور نمودن از خود. (آنندراج) (منتهی الارب)؛ عذم عن نفسه رأی دفع عن نفسه. (از قطرالمحیط) (اقرب الموارد). || نکوهیدن. (قطرالمحیط) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عذم.

[عَ ذَ] (اِخ) رودباری است به یمن. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ع اِ) گیاهی است. || (مص) دشنام دادن زن شوی را هرگاه او اراده وطی از دبر وی کند. (منتهی الارب) (آنندراج).

عذم.

[عَ ذِ] (ع ص) اسب گزنده و بسختی خورنده. (آنندراج) (منتهی الارب).

عذم.

[عُ ذُ] (ع اِ) جِ عَذّام. (منتهی الارب). رجوع به عذام شود.

عذمذم.

[عَ ذَ ذَ] (ع ص) پیمایش تخمینی. (آنندراج) (منتهی الارب). || مرگ بسیار. (منتهی الارب).

عذمهر.

[عَ ذَ هَ] (ع ص) شهر گشاده و وسیع. (منتهی الارب) (آنندراج).

عذو.

[عَذْوْ] (ع مص) خوش باد گردیدن شهر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عذوات.

[عَ ذَ] (ع اِ) جِ عذیة. (منتهی الارب). رجوع به عذیة شود.

عذوب.

[عَ] (ع ص) کسی که از شدت تشنگی نخورد. (ناظم الاطباء). || آنکه میان او و میان آسمان حائل نباشد. || ستور ایستاده که آب و علف نخورد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عذوبت.

[عُ بَ] (ع مص) رجوع به عذوبة شود.

عذوبة.

[عُ بَ] (ع مص) پاکیزه گردیدن آب. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). خوش شدن آب. (تاج المصادر بیهقی). مجازاً، بمعنی شیرین شدن دیگر اشیاء سوای آب. (آنندراج) (منتهی الارب) :
جز در صفات نجم نخواهد شدن پدید
در نثر من عذوبت و در نظم من نظام.
سوزنی.

عذور.

[عَ ذَوْ وَ] (ع ص) فاحش و فراخ شکم (خر). || مرد بدخوی سنگدل. || پادشاه سخت و درشت. (آنندراج) (منتهی الارب).

عذوف.

[عَ] (ع ص) نیک خورنده. || ذائقه گیرنده. (منتهی الارب) (آنندراج). عدوف (الذال لغة ربیعة و بالمهملة لسائر العرب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عدوف شود.

عذوفر.

[عَ ذَ فَ] (ع ص) شتر استوار بزرگ جثه. (از اقرب الموارد) (آنندراج). عذافر. رجوع به عذافر شود.

عذوفرة.

[عَ ذَ فَ رَ] (ع ص) تأنیث عذوفر. رجوع به عذوفر شود.

عذوق.

[عُ] (ع اِ) عِذق. رجوع به عِذق شود.

عذول.

[عَ] (ع ص) ملامت کننده. (آنندراج). بسیار سرزنش کننده مردم را. (از اقرب الموارد).

عذویة.

[عَ ذَ وی یَ] (ع ص) ابل عذویة، بمعنی ابل عواذ است. (منتهی الارب). رجوع به عواذ شود.

عذی.

[عَ / عِذْیْ] (ع اِ) کشت دشتی که از باران آب خورد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || هر شهر که شوره ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج).

عذی.

[عِ] (اِخ) نام جایی است. (منتهی الارب). لیث گوید: موضعی است به بادیه و نام است محلی را که در زمستان و تابستان در آن گیاه روید بدون آب. ازهری گوید: موضعی است به بادیه. (از معجم البلدان).

عذیب.

[عُ ذَ] (اِخ) آبی است مر بنی تمیم را. (منتهی الارب).

عذیب.

[عَ] (اِخ) آبی است بنزدیک فرما از سرزمین مصر در وسط ریگ. (از معجم البلدان).

عذیب.

[عَ] (اِخ) موضعی است به بصره. (از معجم البلدان).

عذیب.

[عَ] (اِخ) موضعی است بین قادسیه و مغیثه که فاصلهء بین آن و قادسیه چهار میل است و تا مغیثه سی و دو میل میباشد و گفته شده است که عذیب وادیی است از آن بنی تمیم و از منازل حاج کوفه و گویند از سواد است، ابوعبدالله الکوفی گوید عذیب محلی است که از قادسیه کوفه به سوی آن روند و زرادخانه فرس بوده است و فاصله بین آن و قادسیه دو دیوار متصل بوده که میان آن دو درختان خرما وجود داشته و آن شش میل است. (از معجم البلدان).

عذیبة.

[عُ ذَ بَ] (اِخ) آبی است بین ینبع و جار. (جار شهری است بر دریا نزدیک مدینه) و گفته شده است دهی است بین جار و ینبع. (از معجم البلدان).

عذیر.

[عَ] (ع اِ) طعام بنا. (منتهی الارب). || مهمانی ختنة. (منتهی الارب) (آنندراج). || طعامی که بعد از هر امر جدیدی بطریق شادمانی سازند و قریبان را بر آن خوانند. || (ص) مرد عذرخواه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || بهانه آرنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج). || (اِ) حال که جهت عذرخواهی سازند و بر آن معذور دارند. ج، عُذُر. || (ص) یاری ده. یقال عذیرک من فلان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

عذیرة.

[عَ رَ] (ع اِ) مؤنث عذیر. طعامی که بعد از هر امر جدید بطریق شادمانی سازند و قریبان را بر آن خوانند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مهمانی ختنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و رجوع به عذیر شود.
عذیطة.
[ عَذْ یَ ] (ع مص) حدث کردن وقت جماع. پلیدی یا انزال نمودن پیش از دخول. (منتهی الارب).

عذیمة.

[عَ مَ] (ع اِمص) نکوهش. || گزیدگی و خاییدگی. ج، عذائم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) خرمابن که بار آن خسته نداشته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج).

عذیوط.

[عِذْ یَ] (ع ص) کسی که وقت جماع حدث کند. (منتهی الارب) (آنندراج). یا قبل از دخول انزال آیدش. ج، عذیوطون، عذاویط، عذائیط. (آنندراج) (منتهی الارب).

عذیة.

[عَ یَ] (ع ص) زمین خوش خاک. (از اقرب الموارد) (آنندراج). زمین دور از آب و از شوری و ناگواری. (آنندراج). عذاة. || (اِ) خاشاک. (منتهی الارب). رجوع به عذاة شود.

عر.

[عُرر] گر. عَرّ. عرّه. با فتح اول جرب است و بضم اول قروحی است در اعناق ابل و فصلان. (از منتهی الارب) (آنندراج). قرحه هایی در گردن شتر. || جرب. (از اقرب الموارد). گری و جرب. (ناظم الاطباء). || بیماریی است که از آن پشم گوسپند و شتر برافتد. (منتهی الارب) (آنندراج). بیماریی است که از آن پشم شتر بریزد. (از اقرب الموارد). در صحاح است که قروحی است مثل قوباء که بر پاهای شتر ظاهر شوند و از آن آب زرد ریزش کند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || زرق پرنده. (از اقرب الموارد). || زرق پسر. || کودک. (از اقرب الموارد). || طفل که زود از شیر باز داشته شود. (آنندراج). || عُرّاالوادی، دو طرف آن را گویند. (از اقرب الموارد).

عر.

[عُرر] (ع مص) گشن ناک گردیدن. (منتهی الارب). عَرّ.

عر.

[عَرر] (ع اِ) جرب. || عیب. || شر. || آنکه زود از شیر گرفته شود. (از اقرب الموارد). کودکی که زود از شیر باز داشته شود یا عام است. (ناظم الاطباء). || کرکس. (مهذب الاسماء). || نهیق خر. بانگ خر. رجوع به عرعر و عروعر شود.

عر.

[عَرر] (ع مص) به بدی انداختن کسی را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آلودن کسی را به بدی. (منتهی الارب). || رسانیدن کسی را به مکروهی. || از بیخ برکندن موی. (منتهی الارب) (آنندراج). || باز افکندن زمین را. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). || حاجتمند شدن. (از اقرب الموارد) (قطرالمحیط) (منتهی الارب). || نیازمندی نمودن کسی را. || گرگین شدن شتران. (منتهی الارب) (آنندراج). || اندوهگین کردن کسی را. (منتهی الارب). || دادن کسی را بی خواست. (منتهی الارب) (آنندراج). || سرگین در زمین کسی کردن. (تاج المصادر). سرگین انداختن. (منتهی الارب). || کسی را غمگین کردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر). || گشن ناک گردیدن. (منتهی الارب).
عراء.
[ عَ ] (ع اِ) جای و میدان که در آن چیزی پوشیده نشود. (منتهی الارب) (از آنندراج). || جای فراخ و وسیع که از چیزی پوشیده نباشد. (ناظم الاطباء). || گشادگی بی حجاب. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اَعریة. || جای خالی. || روی زمین. (منتهی الارب) (آنندراج). || زمین بی نبات. (ترجمان القرآن جرجانی). || صحراء بی درخت و گیاه که بهیچ چیز در آن نبات نتوان برد. (غیاث). || باصطلاح شطرنج بازان مهره ای است که میان شاه خود و رخ حریف حائل سازند برای حفاظت شاه.(1) (آنندراج).
(1) - در غیاث اللغات بدین معنی بکسر آمده است.

عراء.

[عَرْ را] (ع ص) دختر دوشیزه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شترماده خردکوهان و ماده شتر خارش ناک. (ناظم الاطباء).

عرائس.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عروس. یقال هم عروس و هن عرائس. (منتهی الارب). زن و مرد نوکدخدا. (آنندراج). رجوع به عروس شود.

عرائض.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عریضة. رجوع به عریضة شود.

عرائک.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عریکة، کوهان یا باقی مانده آن. (از اقرب الموارد) (از آنندراج). و رجوع به عریکة شود.

عراب.

[عَ] (ع اِ) بار درختی است که از پوست آن رسن سازند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). حمل الحزم و هو شجر یفتل من لحائه الحبال. (اقرب الموارد). || بانگ اشترمرغ. (مهذب الاسماء).

عراب.

[عَرْ را] (ع ص) سازنده غلاف پستان گوسفند. (منتهی الارب). || نزد نصاری کفیل مورد اعتماد را گویند. و کفیله را عرابه گویند. (از اقرب الموارد). || عامل العرابات؛ آنکه عرّابه سازد. این کلمه سریانی است. (از اقرب الموارد).

عراب.

[عِ] (ع ص، اِ) اسب تازی گرامی نژاد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و همچنین است در شتر. || نوع خوب از گاو. (از اقرب الموارد). صاحب صبح الاعشی آرد: عراب یکی از انواع اسب و از بهترین نوع آن است و بالاترین قیمت ها را دارد و آن را برای انجام سبق و لحاق خواهند. پادشاهان به این گونه مراکب اهمیت میدادند و آنها را به بهای گرانی خریداری میکردند و از وسائل مهم جنگها به حساب می آوردند. اینگونه اسبها در بلاد عرب مانند حجاز و نجد و یمن و عراق و شام و مصر یافت میشود. (از صبح الاعشی ج 2 ص 17). شتران عربی گرامی نژاد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). خیل عراب، ای کرائم سالمة عن الهجنة. واحد آن عربی است. در صحاح است که «الابل العراب و الخیل العراب خلاف البخاتی و البراذین».

عرابات.

[عَ] (ع اِ) جِ عرابة؛ پستان بند گوسفند. (از اقرب الموارد).

عرابد.

[عُ بِ] (ع ص) دختر سپیدرنگ تازه بدن نازک و لرزان اندام. (منتهی الارب).

عرابض.

[عُ بِ] (ع ص) درشت و استوار. (منتهی الارب). غلیظ. (از اقرب الموارد).

عرابة.

[عَ / عِ بَ] (ع اِ) فحش. || بدگوئی. (منتهی الارب). || اسم است اعراب را. (آنندراج) (منتهی الارب). || فحش دهنده. (اقرب الموارد). ج، عرابات.

عرابه.

[عَرْ را بَ / بِ] (اِ) ارابه. وسیله نقلیه ساده که با چرخ حرکت کند. عرابه مصریان شامل صندوقی بود که بر تیره ای از چوب یا آهن قرار داشت. چرخهایش نیز مانند چرخهای حالیه تیره دار نبود بلکه قطعه چوبی را مدور میکردند استوانه شکل نظیر قسمتی از تنه درخت و بجای چرخ استعمال مینمودند. و در زمان سلف نه تنها برای جنگ بلکه برای مقاصدی استعمال میشد مثلاً در بازیهای یونانیان و رومیان نیز استعمال میشد و اولین دفعه که در کتاب مقدس نام عرابه برده شده است در حکایت یوسف است پس از آن درباره خروج بنی اسرائیل از مصر است و نخستین کس که آن را در عساکر اسرائیل داخل نمود داود بود و سلیمان را نیز عرابه بود و شهرهای حصارداری برای آنها مقرر داشت از آن پس یکی از ملزومات عسکریه گردید و آنچه از آیات کتاب مقدس مستفاد میشود اسب عرابه و خود عرابه را از مصر می آوردند اما عرابه مصری دارای نشیمن گاه بود بهیئت نیم دائره متشکل و از پائین بر زبر چوبی که در طرفینش دارای دو چرخ بود قرار داشت و این عرابه ها را از آهن نیز درست میکردند و سطح آن از ریسمان مشبک ترتیب میافت و چوبی طویل از جلو عرابه امتداد یافته بود که باسبان میپیوست و جعبه کمان و ترکش را نیز در پهلوی عرابه میساختند. عرابه های آسوریان نیز بر همین شکل بود و گاهی اوقات سه اسب به عرابه می بستند. رؤسای عرابه ها صاحبان رتبه و درجه عالی بودند. (از قاموس کتاب مقدس). و رجوع به ارابه در این لغت نامه شود.

عرابة.

[عَرْ را بَ] (اِخ) عرابة طبی از اعمال عکا به ساحل شام است. (معجم البلدان).

عرابه چی.

[عَرْ را بَ / بِ] (ص مرکب)آنکه عرابه راند. متصدی و راننده که عرابه (ارابه) را هدایت کند. رجوع به عرابه شود.

عرابه رو.

[عَرْ را بَ / بِ رَ / رُ] (ص مرکب)(راه...) جاده ای که در آن عرابه سیر تواند کرد. راهی که در آن عرابه تواند رفتن. مقابل راه مالرو و پیاده رو و بزرو و جز آنها. رجوع به ارابه رو شود.

عرابه کش.

[عَرْ را بَ / بِ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه عرابه از جای بجای نقل مکان دهد. حیوانی که عرابه حمل کند و از نقطه ای به نقطه دیگر برد. رجوع به ارابه کش شود.

عرابی.

[عَ بی ی] (اِخ) ابن معاویة ابوزمعة الحضرمی گفته شده است کنیت او ابوربیعة است از سلیمان بن زیاد حضرمی و عبدالله بن هبیرة السبائی روایت دارد. بخاری در تاریخ این کلمه را به غین معجمه ضبط کرده است لکن دارقطنی گوید این کلمه به عین مهمله است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 130).

عرابی.

[عَ بی ی] (اِخ) ابوعلی المقدام بن ثهل بن المقدام الکنانی العرابی ثم المصری ولد بعرابه طبی. به سال 511 ه . ق. متولد شد و به مصر سکونت گزید، روایت حدیث میکرد. (معجم البلدان).

عرابی.

[عَ بی ی] (اِخ) محمد بن عبدالله بن احمدبن شعیب بن ابی عرابة العرابی. ساکن مصر بود. وی نیک کردار و مورد قبول عام و خاص بود. در شعبان سال 315 ه . ق. درگذشت. (از اللباب ج2 ص 130).

عرابی پاشا.

[عَ بی ی] (اِخ) یکی از بزرگان و رجال سیاست و از زعمای حزب قومی مصری بوده است که به مخالفت با نفوذ کشورهای غربی در مصر مخصوصاً دولت انگلستان قیام کرد و در راه آزادی اعراب فداکاریها نمود. (1839 - 1911 م.). (از اعلام المنجد).

عرات.

[عَرْ را] (ع ص) درخشنده و لرزنده و جنبنده از نیزه و برق. (منتهی الارب) (آنندراج).

عرات.

[عُ] (ع ص، اِ) برهنگان. جِ عاریة. (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به عراة شود.

عراج.

[عُ] (ع اِ) کفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عراجلة.

[عَ جِ لَ] (ع اِ) جِ عرجلة. (از ناظم الاطباء). رجوع به عرجلة شود.

عراجین.

[عَ] (ع اِ) جِ عُرجون. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عرجون شود.

عراد.

[عَ] (ع اِ) گیاه سطبر. (آنندراج). گیاهی است سخت. چوب درختی است. (از اقرب الموارد).

عراد.

[عَرْ را] (ع ص) کسی که عراده میسازد تا با آن کار کند. در انساب است که این اصطلاح عراده سازی را میرساند و آن آلت سنگ انداختن از قلاع میباشد. (سمعانی).

عراد.

[عَرْ را] (اِخ) ابوعیسی احمدبن محمد بن موسی البغدادی المعروف به ابن العرادی از اباهمام ولیدبن شجاع و یحیی بن اکثم و جز آنان حدیث شنید و ابوبکر الشافعی و جز او از وی روایت دارند. وی به سال 225 ه . ق. زاده شد و به سال 302 ه . ق. بمرد. (از اللباب ج 2 ص 130).

عراد.

[] (اِخ) شهری است در حدود یهودیه که شهریارش بنی اسرائیل را از عبور از مملکتش مانع گشت و برخی از ایشان را به اسیری برد بدین لحاظ اهالی عراد به لعنت خدای گرفتار شدند و شهر ایشان خراب گردید و پس از این واقعه اسم شهر را به حرمه تبدیل نمودند که قصد از محرومی است. (از قاموس کتاب مقدس).

عرادات.

[عَرْ را] (ع اِ) جِ عرادة. عراده ها. منجنیقها : و عرادات بر جوانب قلعه راست کردند. (ترجمه تاریخ یمینی ص 342).

عرادة.

[عَ دَ] (ع اِ) ملخ ماده. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و نیز رجوع به عرارة شود.

عراده.

[عَرْ را دَ] (ع اِ) نوعی از آلات جنگ و قلعه گیری است و آن آلتی باشد کوچکتر از منجنیق که بدان سنگ بر سر خصم اندازند. (غیاث اللغات). و آن را حصارگشای نیز گویند :
نترسد ز عراده و منجنیق
نگهبان نباید ورا جاثلیق.فردوسی.
ز عراده و منجنیق و ز گرد
زمین نیلگون شد هوا لاجورد.فردوسی.
به هر گوشه عراده برساختند
همه ریگ رخشنده انداختند.اسدی.
و منجنیقها و عراده ها بساخت. (تاریخ بخارا ص84).
نه عراده بر گرد او ره شناس
نه از گردش منجنیقش هراس.نظامی.
|| گردونه. گردون. گردون دوچرخه. گردون بارکشی. (ناظم الاطباء).

عرادة.

[عَ دَ] (اِخ) دهی است به رأس تلی شبیه به قلعه بین رأس عین و نصیبین که قافله ها در آنجا باراندازند. (معجم البلدان).

عراده انداز.

[عَرْ را دَ اَ] (نف مرکب) آنکه با عراده جنگ کند و بدان سنگ اندازد : بانصر و بوالحسن خلف با عراده انداز گفتند پنجاه دینار و دو پاره جامه بدهیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 473). غوری عراده انداز زر و جامه بستد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص474).

عرادیس.

[عَ] (ع اِ) هر محل اجتماع دو استخوان مردم و جز آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عرار.

[عَ] (ع اِ) هر چیزی که به سوی چیزی بازگردد. (منتهی الارب). || زنان که همواره پسر زایند. || گیاه خوشبوی یا آن بهار دشتی است زردرنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سختی. || بلندی. || مهتری. || اصل چیزی. || زشتی خوی. || قصاص. (منتهی الارب) (آنندراج). هر چیزی که در ازای چیزی کشته شود. || قتل کشنده. (ناظم الاطباء). || قود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) رودباری است. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ع ص) بچه ای که زود شیر ترک کند. (منتهی الارب). || (اِ) گلی است که آن را گل گاوچشم و بابونه گاو گویند و به عربی عین البقر و به یونانی قربانیون خوانند. (برهان).

عرار.

[عَ] (اِخ) نام ماده گاوی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و عرب در مثل گوید: باءت عرار بکحل، دو حریف را گویند که هر دو همزور باشند و گویند: آن دو گاو چندان همزور بودند که یکدیگر را سُرو زدند تا هر دو بمردند. و این مثل را درباره دو حریف برابر گویند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عرار.

[عَ] (ع اِ) گناه. || جنایت. (از اقرب الموارد).

عرار.

[عِ] (ع اِ) سختی جرب. (ناظم الاطباء). || (مص) بانگ کردن شترمرغ. (تاج المصادر).

عرار.

[عِ] (اِخ) موضعی است در دیار باهله از سرزمین یمامة. (معجم البلدان).

عرارة.

[عَ رَ] (ع اِ) بچه که زود شیر را ترک کند. || هر چیزی که به سوی چیزی بازگردد. (منتهی الارب). || زنان که همواره پسر زایند. || درختی است خوشبوی. (منتهی الارب) (آنندراج).

عرارة.

[عَ رَ] (ع اِمص) بسیاری. || بدخویی. || سختی. (منتهی الارب). || بلندی. رفعت. (از اقرب الموارد). || مهتری. (منتهی الارب). || بدبختی. (ناظم الاطباء). || (ص) زن که پسر زاید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دختری که زود شیر ترک کند. (ناظم الاطباء). || (اِ) ملخ. (از اقرب الموارد). و نیز رجوع به عرادة شود. || اصل. (منتهی الارب).

عراز.

[عُرْ را] (ع ص، اِ) جِ عارز. (از اقرب الموارد). غیبت کنندگان. (منتهی الارب). غیبت کنندگان از مردم. (ناظم الاطباء).

عراز.

[عِ] (ع مص) معارزة. با همدیگر ستیهیدن. || دور دور یک جانب بودن. || خلاف کردن و با هم خشم گرفتن. || گرفته و ترنجیده گردیدن. (ناظم الاطباء).

عراز.

[عِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عرازیل.

[عَ] (ع ص) قوم عرازیل، گروه متفق و هم مشرب در دزدی. (از اقرب الموارد).

عراس.

[عِ] (ع اِ) رسنی که بدان گردن شتر را بر بازوی وی بندند. (منتهی الارب) (آنندراج).

عراس.

[عَرْ را] (ع ص) شتربچه فروش. (منتهی الارب).

عراص.

[عِ] (ع اِ) جِ عَرصة. (منتهی الارب). رجوع به عرصه شود : حق تعالی عراص عالم را ببقای ذات پادشاه عادل و رونق اسلام و دین حنفی آراسته گرداند. (جهانگشای جوینی). ارباب آن به آثار عدل شامل وجود فائض او مغمور شدند و عراص آن به آوازه انصاف وافر معمور. (جهانگشای جوینی).

عراص.

[عَرْ را] (ع ص) ابر با رعد و برق. (منتهی الارب) (آنندراج). || ابر بسیاردرخش و پراکنده و مضطرب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برق مضطرب. (از اقرب الموارد). || نیزه لرزان. || شمشیر لرزان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عراصم.

[عُ صِ] (ع اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء).

عراصیف.

[عَ] (ع اِ) جِ عرصوف. || جِ عرصاف. (ناظم الاطباء).

عراض.

[عِ] (ع اِ) داغی یا خطی است پهناور. (از اقرب الموارد). || سرین ستور. (منتهی الارب). || آهنی است که سم شتر را به وی داغ کنند تا اثر وی شناخته شود. || کرانه. (منتهی الارب). || نیزه. || ابر با رعد و برق. (مهذب الاسماء). || شکاف. (اقرب الموارد). || عراض الحدیث، معظم و معتبر آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بعیر ذوعراض؛ شتر که با دهن با درخت یا خار معارضه کند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || فرزند که پدر خود نشناسد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، عُرض.

عراض.

[عُ] (ع ص) پهناور. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عراض.

[عُ] (ع اِ) ارمغان و آنچه به اهل فرستند. (منتهی الارب). تحفه و هدایا. (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). || آنچه خواربار کن اول پیش کند تا در خواربار او رغبت نمایند. ج، عراضات.

عراضة.

[عُ ضَ] (ع اِ) راه آورد از طعام و جز آن. ج، عراضات. (آنندراج) (از مهذب الاسماء). هدیه ای که شخص از سفر آورد. (از اقرب الموارد) : و عراضه غنیمت بستاند و بر این کار اصرار ننماید. (جهانگشای جوینی). || خواربار. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص) کمان پهن. (مهذب الاسماء). کمان پهناور. (منتهی الارب) (آنندراج). || پهناور و عریض. (ناظم الاطباء).

عراضة.

[عَ ضَ] (ع مص) پهن گردیدن. (اقرب الموارد).

عراضة.

[عَ ضَ] (اِخ) دهی است از دهستان منیوحی بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان، واقع در 15هزارگزی شمال باختری نهر قصر و 13هزارگزی جنوب خاوری راه خسروآباد به آبادان کنار شط العرب. گرمسیر و مرطوب است. 200 تن سکنه دارد. آب آن از شط العرب و آب لوله کشی خسرو آباد تأمین میشود. محصولات آن خرما و انگور است. شغل اهالی ماهیگیری و حصیربافی است. ساکنین از طائفه آل ابومصرف هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عراضة.

[عَ ضَ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبه نصار بخش قصبه معمره شهرستان آبادان در 8 هزارگزی شمال باختری نهر قصر و 17 هزارگزی جنوب خاوری راه اتومبیل رو خسروآباد به آبادان. 250 تن سکنه دارد. آب آن از شط العرب و لوله کشی خسروآباد تأمین میشود. محصولات آن مختصری انگور و خرماست. شغل اهالی زراعت و ماهیگیری و حصیربافی و گلاب گیری است. ساکنین از طایفه نصار هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عراعر.

[عُ عِ] (ع ص) بزرگ قدر و شریف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || مهتر. (منتهی الارب) (آنندراج). || شتر فربه. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

عراعر.

[عُ عِ] (اِخ) نام موضعی است در شعر اخطل. و گفته شده است نام آبی است شور مر بنی عمیره را و صاحب تکملة گوید: هی ارضی سبخة. و گفته شده است آب تلخی است به عدنه در شمال شربة. و نصر گوید عراعر آبی است مر کلب را بناحیة الشام. (معجم البلدان).

عراعر.

[عَ عِ] (ع اِ) جِ عُراعر. || کرانه های کوهان. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِخ) موضعی است که از آن نمک گیرند و بدو نسبت دهند. یقال: ملح عُراعِریّ. (از اقرب الموارد).

عراف.

[عَرْ را] (ع ص) بسیار شناسنده. || منجم. (از اقرب الموارد). اخترگوی. (مهذب الاسماء). || کاهن و فالگوی. (منتهی الارب). و گفته شده است عراف آن باشد که از گذشته و آینده خبر دهد. (اقرب الموارد). جاحظ گوید عراف پائین تر از کاهن است. (اقرب الموارد). || طبیب. (اقرب الموارد). ج، عرافون.

عرافت.

[عِ فَ] (ع اِمص) (علم...) عرافة. در اصطلاح استدلال به پاره ای از حوادث گذشته است بر حوادث آینده به مناسبت یا مشابهت خفیه که بین آنهاست و یا اختلاط و ارتباطی که با یکدیگر دارند. رجوع به کهانت شود. عمل عراف نوعی است از کهانت و مخصوص بامور گذشته است و برخی گویند عرافة استدلال از حوادث حالیه بر حوادث آتیه است بمناسبت یا مشابهت. (از بلوغ الارب ج 3 ص 274).

عرافج.

[عَ فِ] (ع اِ) ریگستانهاست که راه ندارد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عرافة.

[عِ فَ] (ع اِمص) عِرافت. عریفی کردن. رجوع به عریف شود.

عرافة.

[عَ فَ] (ع مص) عریف گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عرافت شود.

عرافی.

[عَرْ را] (حامص) عرّاف بودن.

عرافی.

[عَرْ را فی ی] (اِخ) ابوسلیمان عبدالله بن محمد بن محمدالعرافی. از شیخ ابالحسن روایت کند و حسن بن زیاد از او روایت دارد. (از اللباب ج 2 ص 130).

عرافیص.

[عَ] (ع اِ) عرفاص. رجوع به عرفاص شود.

عراق.

[عِ] (ع اِ) کرانه دریا بدرازا. ج، عُرق و عُرُق و اعرقه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || درون پر مرغ. (منتهی الارب). جوف الریش. (اقرب الموارد). || کناره آب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || درز، دو تا دوخته در زیر توشه دان و مشک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پوست پاره که بر ملتقای دو چرم در اسفل توشه دان دوزند. دوال که بدان درزهای مشک را فراگیرند. | دوال استخوان با گوشت. || آب صافی. || باران بسیار. (منتهی الارب). || قطر طناب تنها. (از اقرب الموارد). || باقی مانده گیاه ترش. (منتهی الارب). بقایای حمض. (از اقرب الموارد). باقی مانده شور گیاه. (منتهی الارب). || گرداگرد ناخن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کِفاف گوش. اطراف گوش. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و من الاذن کفافها. (اقرب الموارد). || پیرامون سرای. || درز محیط سفره. (از اقرب الموارد). || آنچه در شکم است بالای ناف به پهنای شکم. ج، أعرقة، عُرُق. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || اطراف نهر از نزدیک آن تا منتهای آن. (اقرب الموارد). ج، عُرق و عُرُق. (منتهی الارب).

عراق.

[عَ] (اِخ) محله بزرگی است به شهر اخمیم مصر. (معجم البلدان).

عراق.

[عِ] (اِخ) کشور عراق یا عراق عرب در حال حاضر از ممالک، واقع در جزیرة العرب و همجوار کشور ایران است و حدود آن: از شمال، ترکیه، و از شرق، ایران و از غرب، سوریه و از جنوب، نجد و خلیج فارس است و در حدود 442،442 هزارگز مساحت و 7 میلیون جمعیت دارد. این سرزمین از دو قسمت تشکیل شده است، یک قسمت کوهستانی و قسمت دیگر بیابان سهل و هموار. در حدود یک هشتم آن کوهستانی است و رودها و انهار و غیره در این ناحیه کوهستانی است و اغلب این قسمت کردنشین است و مردم آن به کار گله داری و احیاناً زراعت اشتغال دارند و در حدود 600 هزار نفر مردمی باهوش و مستعد و جنگجویند و از لحاظ آداب و عادت و رسوم و زبان آریائی و از اقوام مادی میباشند. در «سرزمین خلافتهای شرقی» و «الموسوعه» آمده است که بین النهرین بدو قسمت مجزا تقسیم شده است قسمت شمالی یعنی سرزمین قدیم آشور و قسمت جنوبی. عربها قسمت شمالی بین النهرین را جزیره و قسمت جنوبی را عراق نامیده اند و حدود آن از بلاد شرق اردن و از کشورهای آسیائی است. بنابر گفته فرید وجدی 750 کیلومتر طول و سیصد کیلومتر عرض دارد و بگفتار المنجد 500،453 کیلومتر مربع است و سکنه آن در حدود 5 میلیون نفرند و حدود آن شرقاً ایران، شمالاً ترکیه، غرباً سوریه و کشور هاشمی اردن و جنوباً کشور سعودی و کویت و خلیج فارس است و در جهت مناطق شرقی کوههای بلند و مرتفعی است که مهمترین آنها کوه های کردستان است. بجز آن منطقه بقیه اراضی وسیعی است که قسمتی از آن ریگ زارست و قسمتی زمین قابل زرع و سرسبز مانند نواحی فرات و دجله و شط عرب.
وضع جغرافیائی عراق قدیم: عراق در دوره های گذشته شامل دو قسمت یا مملکت بوده است: بابل، کلده. در سال 33 قبل از میلاد مسیح اسکندر مقدونی بر آن حکومت میکرد و سپس به سال 302 م. حکومت ساسانیان بر آن خطه مستقر گردید و همچنان مدتها بر آن سرزمین حکومت کردند و هم اکنون آثاری از آن دوران باقی است که از راه حفاری و غیره به دست آمده است.
پس از ظهور اسلام و فتوحاتی که نصیب مسلمانان شد عراق نیز مانند بسیاری از کشورهای این منطقه در تسلط و استیلای مسلمین درآمد و شاید شهرت آن به عراق بنا بر گفتهء فرید و جدی از همان زمان باشد از طرفی یاقوت گوید: عرض عراق از جهت خط استواء 31 درجه است و طول آن 75 درجه و 30 دقیقه است و دورترین شهرهای آن در عرض از خط استواء عکبر است بر طرف غربی دجله و عرض آن 32 درجه و 30 دقیقه است و آن آخرین منطقه است که در اقلیم سوم از عراق واقع است و بعد از عُکبرا عراق داخل در اقلیم سوم شود تا حلوان و عرض آن 34 درجه است که دسکرة الملک جلولاء، و قصر شیرین باشد و بیشتر آن، واقع در اقلیم سوم است مانند قادسیه و حلوان و عذیب نیز از اقلیم سوم اند، حدود آن مورد اختلاف است. حمدالله مستوفی گوید: در مسالک است که عراق عرب را دل ایران شهر خوانده اند و چون دل سلطان وجود است ابتداء بشرح آن اولی بود، و در صورالاقالیم گوید که چون عراق عرب در قبلهء ایران زمین افتاده است آن را مقدم داشتن اولیتر است... حدودش تا بیابان نجد و دریای فارس و کردستان پیوسته است. طولش از تکریت تا عبادان صد و بیست و پنچ فرسنگ و عرض از عقبهء حلوان تا قادسیه محاذی بیابان نجد هشتاد فرسنگ و مساحتش ده هزار فرسنگ است، شهرهای آن عبارتند از بغداد. کوفه. بابل. بصره. تکریت، حلوان، حیره و سامره. (از نزهة القلوب ص28 و 43). در کتاب سرزمین های خلافت شرقیه آمده است: طبیعت جلگهء پهناور بین النهرین را که فرات و دجله در آن جاری است دو قسمت کرده است قسمت شمالی بین النهرین را جزیره و قسمت جنوبی را عراق مینامیدند. عراق بمعنای کناردریا و بمعنی ساحل نیز آمده است ولی معلوم نیست اصل این کلمه چه بوده است. اصولاً سرزمین رسوبی را اعراب سواد یعنی خاک سیاه نامیده اند. و رفته رفته کلمهء سواد با عراق یکی شد و عبارت بود از تمام سرزمین بابل. سرحد بین جزیره و عراق در دوره های مختلف تغییر پیدا میکرد در قدیم حد آن خطی بود بطرف شمال از انبار، واقع در ساحل فرات به تکریت در ساحل دجله و بعداً خطی قرار دادند که از تکریت تقریباً بسمت باختر کشیده میشد و بدین ترتیب بسیاری از شهرهای ساحل فرات را که در شمال انبار قرار داشت داخل در منطقهء عراق نمودند. دجله در تورات بنام دیگلات آمده است. چون خلافت از امویان به عباسیان رسید اوضاع چنین اقتضا کرد که پایتخت جدیدی برای دولت تازه انتخاب کنند از این جهت خلیفهء دوم عباسی بغداد را در کنار دجله درست کرد و بعد از مدتی این پایتخت جدید رونق یافت و مرکز خلافت عباسیان شد. در قرون وسطی اوضاع طبیعی عراق با امروز بسیار تفاوت داشت و تغییراتی در مجرای دجله و فرات حاصل گشته که موجب تغییرات این سرزمین شده است. اولین نهری که از فرات جدا میشد و به دجله میریخت نهر عیسی بود که در سال 145 ه . ق. منصور خلیفه عباسی بالای مصب آن در دجله شهر مدور را ساخت که هستهء شهر بغداد شد. از جمله مناطق مهم عراق مدائن بود که ظاهراً از هفت شهر تشکیل میشد. شهر کهنه یعنی طیسفون، اسبانبر، رومیه، بهرسیر که اصل آن اردشیر است و ساباط که ایرانیان آن را بلاس آباد میگفتند. کاخ ساسانیان که هنوز آثاری از آن هست و ایوان کسری نام نهاده اند یکی از آثار مهم ایرانی است. در اواسط قرن دوم هجری منصور مصمم شد که طاق کسری را خراب کند و سنگ و آجر آن را در بنای جدید یعنی بغداد بکار برد لکن منصرف شد. مدائن امروزه که خرابه ای بیش نیست در قرن چهارم شهری پر جمعیت و زیبا بوده است که جغرافیانویسان عجایبی در مورد آن نوشته اند. از جمله شهرهای مهم دیگر عراق قدیم واسط و بطایح که تقریباً ایالت مهمی بوده است و بصره و جز آنها بوده است که بعضی هنوز هم اعتبار خود را حفظ کرده است و بعضی ویران شده است. عربها بین النهرین را بدو ناحیه تقسیم میکردند. یکی ناحیهء سفلی و دیگری ناحیهء علیا. بین النهرین سفلی را عراق مینامیدند و مرز شمالی آن خطی بود از خاور به باختر که از دجله شروع میگردید و به فرات ختم میشد. در زمان عباسیان بغداد بزرگترین شهر عراق بود ولی یک قرن پیش از بنای بغداد سلسلهء مسلمانها پس از فتح عراق سه شهر بزرگ عربها که آن را دجیل نامیده اند بنا کردند که واسط، کوفه و بصره باشد این سه شهر تا چندین قرن رونق داشتند. بین النهرین علیا را عربها جزیره مینامیدند زیرا که دشتهای پهناور از آب های فرات و دجلهء علیا و جویها و نهرهایی که در جنوب آن دشتهای پهناور به رود مزبور می پیوستند احاطه شده که دو شط بزرگ را بهم وصل میکرد امتداد داشت. در مشرق جزیره یا بین النهرین علیا ایالات آذربایجان واقع بود و از بالا به رود ارس و از پائین به سفیدرود که هر دو به دریای خزر میریزند محدود میگردید از آثار این مناطق ارومیه است. در اقرب الموارد آمده: عراق بلادی است مشهور از عبادان تا موصل در طول و از قادسیه تا حلوان در عرض و عراق در لغت بمعنی کنارهء دریاست و چون عراقین عرب و عجم بر کنار دریااند عراق گویند.
مردم عراق: اقوام مختلف این سرزمین عبارتند از عرب و ترک و کرد و فارس. در سنوات متمادی عده ای مردم ایران بدانجا مهاجرت کرده اند و بواسطهء وجود اعتاب مقدسه شیعیان به آن سرزمین مسافرت میکنند. بر روی هم 70 درصد عرب و 20 درصد کرد و 4 درصد فارس و 5 درصد ترک و مردم دیگرند. مذاهب مختلفی وجود دارد مانند اسلام، یهود، مسیحی، و اقلیتهای دیگر آسوری و یزیدیه و صابئیه. در این سرزمین با آنکه زبان رسمی عربی است مع ذلک بزبان کردی، ترکی و فارسی نیز صحبت میشود و زبانهای دیگر نیز مانند آرامی، عبری و سریانی هست که ویژهء معابد است لکن تمام این ادیان و زبانها در زبان رسمی که عربی است مستهلک گردیده است و مذهب همان اسلام است. شهرهای مهم آن بغداد، مرکز حکومت کشور و کربلا، نجف، موصل، کرکوک، بصره، حله، کوفه، خانقین، سلیمانیه، و جز آنهاست.
نهرها: در این سرزمین دو نهر بزرگ وجود دارد، یکی دجله و دیگری فرات، دجله در طول 1800 کیلومتر و فرات در 2350 کیلومتر جریان دارد. نهرهای کوچک بسیار نیز وجود دارد و دو دریاچهء کوچک نیز مانند دریاچهء الحمار بمساحت 5200 کیلومتر مربع در جنوب بین بصره و ناصریه و دریاچهء حیاتیه بمساحت 140 کیلومتر مربع بین رمادی و فلوجه و اهواز وجود دارد.
راهها: سه راه آهن بزرگ در عراق وجود دارد. اول بین بغداد و بصره که دو رشته، بموازات هم است، دوم بین بغداد و کرکوک و سوم بین بغداد و موصل و راههای شوسه عبارتند: 1 - راه بغداد - کویت - عماره - بصره. 2 - بغداد - کرکوک - اربل - موصل. 3 - بغداد - سامرا - تکریت - موصل. 4 - بغداد - نجف - حائل - مدینه. 5 - بغداد - رمادی - رطبة - دمشق. 6 - بغداد یعقوبیه - خانقین.
ملتها و دولتها که بر عراق حکومت داشته اند :
ملتهای عراق عبارتند: 1- سومریها و اکدیها از 4500 ق. م. تا 2300 ق. م. که بر قسمتی از عراق حکومت داشتند. 2- عیلامیون و دولت حمورابی از 2300 ق. م. تا 1800 ق. م. که در نواحی خوزستان و شوشتر و جز آن و بعدها قسمتی از عراق فعلی فرمانروائی کردند. 3- بابلیان از 1800 ق. م. تا 1300 ق. م. 4- پادشاهان فارس و سلاطین ایران و ساسانیان که حکومتشان تا 639 م. بطول انجامید. 5- خلفاء راشدین از 16 تا 40 ه . ق. 6- امویان از 41 تا 133 ه . ق. 7- عباسیان از 132 تا 656 ه . ق. (آل بویه و سلجوقیان). 8- ایلخانیان از 656 ه . ق. تا 738 ه . ق. 9- جلائریان از 738 تا 813 ه . ق. 10- قره قوینلو و آق قوینلو از 813 تا 914 ه . ق. 11- صفویان از 914 تا 941 ه . ق. 12- فترت و انتقال 1033 تا 1049 ه . ق. 13- عثمانیان از 1049 تا 1335 ه . ق. 14- انقلاب عراق 1918 م. حکومت موقت 1920 م. (1339 ه . ق.). عراق پس از جنگ اول جهانی مستقل شد و در تموز 1921 مجلس، ملک فیصل اول را به سلطنت برگزید و سپس غازی سلطان شد و بعد از آن فیصل دوم به سلطنت رسید، در سال 1958 حکومت فیصل واژگون شد و در کشور عراق جمهوری اعلام گردید.
وضع اقتصادی عراق: عراق از لحاظ اقتصادی سرزمین متوسطی است. رود دجله قسمتهائی از آن سرزمین را مشروب میکند و از این راه مقداری زراعت غله میشود و نخلستانهای خرما که در کرانهء دجله واقع است منبع درآمدی است برای این سرزمین و قسمت مهمی از لبنیات و گوشت آنها از ناحیهء کردستان تأمین میشود. منبع نفت نیز یکی از پردرآمدترین منابعی است که عراق در اختیار دارد.
آب و هوای عراق: در مناطق کوهستانی هوای معتدل و بعضی مناطق سرد و در مناطق هموار و بیابان گرم است و بطور کلی عراق را می توان از مناطق حاره بحساب آورد. هوای شمال معتدل است و جنوب حار است. (از العراق قدیماً و حدیثاً تألیف سید عبدالرزاق حسینی و معجم البلدان).

عراق.

[عِ] (اِخ) عراق عجم :
اهل عراق در عرقند از حدیث تو
شروان به نام تست شرف وان و خیروان.
خاقانی.
قدرش عراقیان چه شناسند کز سخن
چون آفتاب امیر خراسان شناسمش.
خاقانی.
چو طالع مدد کرد و بخت اتفاق
گرفتم به بازوی دولت عراق.(بوستان).
رجوع به عراق عجم شود.

عراق.

[عِ] (ع اِ) نام پرده ای است در موسیقی که به وقت چاشت سرایند. (آنندراج) :
تا مطربان زنند لبینا و هفت خوان
در پردهء عراق و سرزیر و سلمکی.
میزانی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
عراقی وار بانگ از چرخ بگذاشت
به آهنگ عراق این بانگ برداشت.نظامی.
آه کز یاد ره و پردهء عراق
رفت از یادم دَم تلخ فراق.مولوی.
رجوع به عراقی شود.

عراق.

[عُ] (ع اِ) استخوان که گوشت آن خورده شده باشد. (اقرب الموارد). استخوان با گوشت. (منتهی الارب) || آب صافی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || باران بسیار. (از اقرب الموارد).

عراقان.

[عِ] (اِخ) تثنیهء عراق (در حالت رفع). بصره و کوفه. (معجم البلدان) (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عراق الغیث.

[عُ قُلْ غَ] (ع اِ مرکب) گیاهی است که از پس باران روید. (منتهی الارب).

عراق عجم.

[عِ قِ عَ جَ] (اِخ) ایالت جبال را در قرون وسطی غالب اوقات عراق عجم نامیده اند تا با عراق عرب اشتباه نشود. ایالات جبال (عراق عجم) شهرهای بزرگی داشت از قبیل کرمانشاه، همدان و در شمال خاوری آن ری و در جنوب خاوری اصفهان بود. از جمله رودهای این ایالات رود کارون است. نواحی چهارگانهء آن عبارت از قرمیسن یا کرمانشاهان، همدان و ری و اصفهان بود. سرزمینی است کوهستانی، پهناور که یونانیان آن را مدیا گفته اند و از باختر به جلگه های بین النهرین و از خاور به کویر بزرگ محدود است و بنام ایالت جبال معروف بوده است. از زمان سلجوقیان این نواحی را عراق عجم گفته اند که با عراق عرب که قسمت سفلای بین النهرین است اشتباه نشود بدان جهت که در نیمهء دوم قرن پنجم سلجوقیان بر تمام مغرب ایران تسلط یافتند و همدان را پایتخت خود قرار دادند و استیلای آنها تا بین النهرین گسترش یافت و از مقر خلافت لقب سلطان العراقین به آنها اعطا شد و از آن مستفاد میشود که مقصود از عراق دومی ایالت جبال است که مقر حکومت سلجوقی بوده است و پس از حملهء مغول اسم جبال بر این ناحیه دیگر استعمال نشد و چنانکه اشاره شد مهمترین مناطق عراق عجم کرمانشاه که عرب آن را قرمیسن نامیده اند بود و اصفهان و همدان. رجوع به کرمانشاهان و اصفهان و همدان و جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقیه ص 162 تا 200 شود. حمدالله مستوفی در نزهة القلوب آرد: باب دوم در ذکر ولایت عراق عجم و آن نه تومان است و در او چهل پاره شهر است و اکثر بلادش هوای معتدل دارد. و بعضی به گرمی و بعضی به سردی مایل است. حدودش ولایات آذربایجان و کردستان و خوزستان و فارس و مفاغزه و قومس و به جیلانات پیوسته است. و طولش از سفیدرود تا یزد صد و شصت فرسنگ است، و عرض از جیلانات تا خوزستان صد فرسنگ در گذشته ... بلاد عراق عجم را چهار شهر معتبر بوده است ... و سپس بطور تفصیل به ذکر اوضاع مالیاتی و درآمد و خراج شهرهای مهم عراق عجم پرداخته و هر یک را با ذکر ارقام خاص بیان داشته است.
فرید وجدی گوید: عراق عجم عبارت از ولایتی است در وسط بلاد عجم به مساحت 000/357 کیلومتر مربع و آن قلب بلاد فرس است و شامل شهرهائی مانند همدان، اصفهان و غیره میشود.

عراق عرب.

[عِ قِ عَ رَ] (اِخ) رجوع به عراق (کشور عراق) شود.

عراقة.

[عُ قَ] (ع اِ) آب صافی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باران بسیار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عراقی.

[عِ] (ع اِ) چوب چنبر دلو. (منتهی الارب) (آنندراج).

عراقی.

[عِ قی ی] (ص نسبی) از مردم عراق. اهل عراق. منسوب به عراق. عراق عرب یا عجم.

عراقی.

[عِ ] (ص نسبی) منسوب به عراق. نقد عراقی. در بیت ذیل از نظامی پول رایج و متداول در عراق معنی میدهد :
چرا گشتی در این بیغوله پابست
چنین نقد عراقی بر کف دست.نظامی.

عراقی.

[عِ ] (ص نسبی) (پردهء عراقی)، از آهنگهای موسیقی است. پردهء عراق :
بعد از عراق جائی خوش نایدم هوائی
مطرب بزن نوایی زان پردهء عراقی.سعدی.
رجوع به عراق و پردهء عراقی شود.

عراقی.

[عِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. 362 تن سکنه دارد. آبش از رودخانه، محصولش غلات، بنشن، پنبه و میوه جات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

عراقی.

[عِ ] (اِخ) صدرالدین. رجوع به صدرالدین عراقی و تاریخ گزیده شود.

عراقی.

[عِ ] (اِخ) ابوجعفر. رجوع به ابوجعفر عراقی و تاریخ گزیده شود.

عراقی.

[عِ ] (اِخ) تاج الدین. رجوع به تاج الدین عراقی و تاریخ گزیده شود.

عراقی.

[عِ ] (اِخ) رجوع به ابراهیم بن شهریار شود.

عراقی.

[عِ ] (اِخ) رجوع به عبدالرحیم بن حسین عراقی شود.

عراقی.

[عِ ] (اِخ) ابوالحسن، یکی از دبیران سلطان مسعود غزنوی و از ملازمان وی بود. تولد وی بدرستی معلوم نیست. وفات وی به سال 492 روز دوشنبه ششم شعبان میباشد. مدفن وی مشهدالرضا است. در تاریخ بیهقی آمده است: که گفتند زنان او را دارو دادند و مردی سخت بدخو بود و باریک گیر. رجوع به تاریخ بیهقی ص539 چ فیاض شود.

عراقی.

[عِ ] (اِخ) فخرالدین عراقی. رجوع به فخرالدین عراقی همدانی شود.

عراقی.

[عِ ] (اِخ) ابن منصوربن مسلم فقیه شافعی. کنیت او ابواسحاق مصری است. مولد و منشأ و مدفن او مصر بود. به بغداد سکونت گزید. از فضلای فقهاء شافعی است. شرحی بر کتاب مهذب شیخ ابواسحاق شیرازی نوشته و در بغداد به مصری معروف گشته است و پس از مراجعت به مصر او را عراقی گفتند. وی به سال 596 به مصر درگذشت. (از ریحانة الادب ج3 ص115).

عراقیب.

[عَ] (ع اِ) بینی های کوه. (منتهی الارب) (آنندراج)، جِ عُرقوب. خیاشم الجبال. مرکب. || راههای تنگ و دشوار گذار در پشت کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || کارهای سترگ و دشوار. || کارهای درهم. (منتهی الارب) (آنندراج). || پاشنهء پشت نعلین باشد و منه قول النبی (ص): ویل للعراقیب من النار. (از معجم البلدان).

عراقیب.

[عَ] (اِخ) معدنی است و دهی است بزرگ نزدیک حمای ضربه مرضباب را. (از معجم البلدان).

عراقی قادلو.

[عَ] (اِخ) تیره ای از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص78).

عراقیک.

[عِ یَ] (ص مصغر) مصغر عراقی، منسوب به عراق بقصد تحقیر. || خطابی تحقیرآمیز «عراقی» را : و این نابکار عراقیک را دست کوتاه کنی از کرد و عرب. (تاریخ بیهقی ص527).

عراقیل.

[عَ] (ع اِ) سختی ها و کارهای دشوار و سخت و دشواریها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داهیة. (مهذب الاسماء).

عراقین.

[عِ قَ] (اِخ) تثنیهء عراق (در حالت نصبی) چرا که عراق دواند یکی عراق عرب و دیگری عراق عجم و در منتخب نوشته اند که عراقین کوفه و بصره نیز باشند. (از غیاث اللغات) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). و رجوع به عراقان شود :
بانگ آهنگ او به نصرت و فتح
در عراقین و در خراسان باز.مسعودسعد.
شاه عراقین طراز کز پی توقیع او
کاغذ شامیست صبح خامهء مصری شهاب.
خاقانی.
عمربن عبدالعزیز وصیت کرده است به عبدالرحمن ابن عبدالحمید به وقتی که او را به عراقین روانه میگرداندند. (تاریخ قم ص 184).

عراقیة.

[عِ قی یَ] (ع ص نسبی) شتران که گیاه باقی مانده را خورند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عراقیة.

[عَ قی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان فراهان بالا بخش فرمهین اراک، واقع در دامنه. سردسیر 183 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات و بنشن و پنبه و شغل اهالی زراعت است. از فرمهین بدانجا اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

عراقیین.

[عِ] (اِخ) منسوبان به عراق. || پیروان مذهب اهل رأی و مذهب ابی حنیفه را گویند. رجوع به حنفی شود. در مقابل اهل مدینه که اهل حدیث و اتباع سلف صالح معروف بودند.

عراک.

[عِ] (ع اِمص) ازدحام و انبوهی. (از اقرب الموارد). || یقال أئرد ابله العراک، یعنی همهء شتران را بر آب آورد. (قطر المحیط) (از اقرب الموارد). || (مص) انبوهی کردن. (آنندراج) (غیاث اللغات). || کارزار کردن. (ناظم الاطباء).

عراک.

[عَ] (ع مص) حائض گردیدن. (منتهی الارب).

عراک.

[عَرْ را] (ع ص) سخت مالنده و گوشمال دهنده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || کارزارکننده. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
هست شعرم بلند بی دعوی
شاعرم بذله سنج نی عراک.
طالب آملی (از آنندراج).

عراکة.

[عُ کَ] (ع اِ) شیر که پیش فیقهء نخستین دوشند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عرام.

[عُ] (ع اِ) استخوان گوشت از وی باز کرده. || درخت پوست رفته. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). درخت خائیده. || آنچه بر افتد از پوست. (منتهی الارب). || برگ عوسج. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ماسقط من قشر العوسج. || (اِمص) شوخی. || بدخوئی. (منتهی الارب). الشراسة و الاذی. (از اقرب الموارد). || نشاط و شادمانی. (منتهی الارب) (آنندراج). || بسیاری. || عرام الرجل؛ حدت و اشتداد مرد. (ناظم الاطباء). || عُرام الجیش؛ تیزی و سختی لشکر. (از اقرب الموارد) || (مص) شدید و سخت گردیدن. || شوخ شدن. (منتهی الارب). || شوخی کردن کودک. (المصادر).

عرام النحوی.

[عَ مُنْ نَ] (اِخ) ابوالفضل عباس بن محمد النحوی. رجوع به ابوالفضل عباس ... و روضات الجنات ص 13 شود.

عرامة.

[عَ مَ] (ع مص) شدید و سخت گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شوخ شدن. (منتهی الارب). || احمق شدن. (تاج المصادر).

عرامی.

[عَ می ی] (اِخ) لقب رجالی عبدالصمد بشیر و کثیربن احمد و چندتن دیگر است. (از ریحانة الادب ج3 ص75).

عران.

[عِ] (ع اِ) بیماریی است که موی پائین پای ستور برافکند. || کفتگی پای ستور. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج). || درشتی است که در خرده گاه دست و پای اسب برآید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چوب بینی شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ابن السکیت گوید: و قرح یأخذه؛ أی البعیر فی عنقه فیحتک منه و ریما برک الی اصل الشجرة و احتک بها. (اقرب الموارد). || عران البکرة، چوب بکرة. (از منتهی الارب). || القرن. (اقرب الموارد). شاخ حیوان. || میخ. (منتهی الارب). || مسمار که بین سنان و نیزه است. (اقرب الموارد). || دیار دور. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کلهء کفتار (منتهی الارب). || (مص) دور گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کشش کردن و کارزار نمودن. (منتهی الارب). || اتصال یافتن. (اقرب الموارد). || سخت و درشت گشتن. || پی پیچیدن بر تیر. (منتهی الارب).

عران.

[عَرْ را] (ع ص) آنکه درخت عران فروشد. (از اقرب الموارد).

عرانین.

[عَ] (ع اِ) جِ عرنین. (منتهی الارب). رجوع به عرنین شود.

عرانیة.

[عُ یَ] (ع اِ) آب خیز. (منتهی الارب). مدالسیل. (اقرب الموارد) (از آنندراج). || میانهء دریا. (منتهی الارب) (آنندراج). || آنچه موج از تک آب برآرد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || بسیاری آب. (منتهی الارب) (از آنندراج).

عراهل.

[عُ هِ] (ع ص) تمام اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). اسب تمام اندام. (آنندراج).

عراهم.

[عُ هِ] (ع ص) نرم و نازک از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتر سطبر. (منتهی الارب). القوی الشدید. و هی عراهمة. (و قیل کلاهما للمذکر دون المؤنث) (از اقرب الموارد). اشتر بزرگ. (مهذب الاسماء).

عراهمة.

[عُ هِ مَ] (ع ص) مؤنثِ عراهم. رجوع به عراهم شود.

عراهن.

[عُ هِ] (ع ص) شتر دفزک شگرف. (از اقرب الموارد). شتر بزرگ. (مهذب الاسماء).

عراهیل.

[عَ] (ع ص، اِ) گروه بر سر خود گذاشته و بیکار. (منتهی الارب) (آنندراج). الجماعة المهملة. (اقرب الموارد). جِ عرهول. (ناظم الاطباء).

عرای.

[عَ] (ع اِ) عَراء. صحرای بیدرخت و گیاه که بهیچ چیز در آن پناه نتوان برد. (غیاث). || در اصطلاح شطرنج بازان مهره که میان شاه خود و رخ حریف حائل سازند برای حفاظت شاه از کشت و بعضی مردم که بجای عرای لفظ عراب گویند به زیادت باء موحدة خطاست. (غیاث اللغات) (آنندراج). آچمز (در تداول امروز).

عرایا.

[عَ] (ع اِ) ج عریة. رجوع به عریة شود.

عرایا.

[عَ] (اِخ) بطنی است از بطون هوّاره. (صبح الاعشی ج1 ص363).

عرایس.

[عَ یِ] (ع اِ) عرائس. جِ عروس. رجوع به عروس شود.

عرایض.

[عَ یِ] (ع اِ) عَرائِض. جِ عریضة. رجوع به عریضة شود.

عرایض.

[عَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان خین بخش مرکزی شهرستان خرمشهر، واقع در دشت. گرمسیر و مرطوب است. 500 تن سکنه دارد. آب آن از شط العرب تأمین میشود. محصولات آن خرما است. شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی آنها حصیربافی است. ساکنین از طایفهء عرایضی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عرب.

[عِ] (ع اِ) گیاه بهمی خشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

عرب.

[عَ رَ] (ع مص) شادمان گردیدن. || آماسیدن و ریمناک گردیدن. || باقی ماندن نشان زخم بعد به شدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج). || تباه گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج المصادر). || بسیار آب گردیدن چشمه و چاه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تغییر یافتن و تباه گردیدن. || نکس پیدا کردن زخم. (از اقرب الموارد).

عرب.

[عَ رَ] (ع اِمص) شادمانی. (آنندراج). عَرب. (منتهی الارب). || فساد معده. || (ص، اِ) آب صافی بسیار. (منتهی الارب).

عرب.

[عُ] (اِخ) عَرَب. مردم تازی شهرباش، یا عام است خلاف عجم، یؤنث. (منتهی الارب). رجوع به عَرَب و عربستان شود.

عرب.

[عَ رَ] (اِخ) دسته ای از مردم خلاف عجم، و مراد از عجم هر کسی است که غیر عرب باشد از فرس و ترک و فرنگ و جز آنها و لفظ عرب مؤنث است بر تأویل طائفه: یقال عرب العاربة و العرب العرباء. ج، اَعرُب، عُروب. و گفته شده است عرب شهرنشینانند، و گفته شده است عام است و شامل سکّان شهرها و بادیه ها هر دو شود. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). مردم تازی شهرباش یا عام است و مؤنث آید. (منتهی الارب) :
نامدار و مفتخر شد بقعهء یمگان به من
چون بفضل مصطفی شد مفتخر دشت عرب.
ناصرخسرو.
گرچه بده ست پیش از این در عرب و عجم روان
شعر شهید و رودکی نظم لبید و بحتری.
خاقانی.
شب عربی وار بود بسته نقابی بنفش
از چه سبب چون عرب نیزه کشید آفتاب.
خاقانی.
-قوم عرب؛ مراد از عرب اکنون سکنهء جزیرة العرب و عراق و شام و سودان و مغرب است لکن قبل از اسلام مراد از عرب مردمی بوده اند که در جزیرة العرب ساکن بوده اند زیرا مردم عراق و شام از ملتهای سریانی و کلدانی و نبطی و یهود و یونان و مردم مصر قبطی بوده اند و مردم مغرب از بربران بوده اند و بالجمله مراد از قوم عرب قبل از اسلام، مردم بادیه نشین در جزیرة العرب است که در جهت شمال جزیرة العرب و شرق وادی نیل سکونت داشته اند. و لفظ عرب مساوی بوده است با بدو یا بادیه و جزیرهء عرب بنام عربة نامیده میشد. لکن پس از آنکه حجاز و یمن مسکن آنها شد دیگر لفظ عرب مساوی با بادیه نبود و کلمهء حضری و بدوی بکار رفت. مردم شهرنشین را که اصولاً موطن آنها حجاز و یمن بوده است عرب حضری نامیده اند و صحرانشین را بدوی.
در تاریخ عرب قبل از اسلام، عرب بدو قسم منقسم میشود یکی عرب بائده و دیگری عرب باقیه. مراد از عرب بائده قبائل قدیم اند که قبل از اسلام از میان رفته اند و عرب باقیه نیز بر دو قسم اند یکی عرب قحطانیه و دیگری عرب عدنانیه. عرب قحطانیه عبارتند از حیرة و اهل یمن و فروع آنها، و عرب عدنانیه در حجاز و نواحی آن سکونت داشته اند. بنابراین اصل عرب به سه طبقه منقسم میشوند: عرب بائده یا عرب شمال، عرب قحطانیه یا دولتهای جنوبی و عدنانیه یا عرب شمال در طور سینا. اعراب شمال شامل عاد و ثمود و عمالقه و طسم و جدیس و امیم شده اند که آنها را عرب عاریه نامیده اند و از ابناء سامند. عرب قحطان یا جنوب شامل حکومتهای یمن بوده است و یونانیان آنان را عرب سعید نامیده اند از جهت وفور نعمت و زندگانی مرفهی که داشته اند. بسیاری از شهرهای قدیم یمن اکنون ویران شده است که احیاناً آثاری از آنها باقی نمانده است. در این منطقه حکومتهای مهمی در طول اعصار بوجود آمده بوده است. طبقهء سوم که عرب عدنانیه باشد یا عرب شمال مسکن و منزل آنها شمال بلاد یمن بوده است در سرزمین تهامه و حجاز و نجد و جز آنها که انساب آنها به ابراهیم بن اسماعیل میرسد. رجوع به عربستان و رجوع به تاریخ العرب قبل الاسلام جرجی زیدان و ترجمهء محاسن اصفهان ص30، 59، 70 و تاریخ گزیده ص11، 18 شود.
تاریخ تمدن اسلامی آرد: مردمان شبه جزیرهء عربستان بدو قسمت عمده تقسیم میشوند. 1 - قحطانی ها که در خاک یمن و زمینهای مجاور آن سکونت داشته اند و نسبت آنان به قحطان یا یقطان بن عامر و ارفحشاد وسام منتهی میگردد. 2 - اسماعیلی یا عدنانی که در حجاز و نجد و اراضی میانهء جزیرهء عربستان سکونت دارند و چون خاک یمن حاصلخیز بوده است قحطانیها زودتر از عدنانیها متمدن شده اند و دولتهای حمیر، سبا، کهلان و غیره از میان اقوام قحطانی برخاسته اند و یا فراعنهء مصر و پادشاهان بابل و آشور همزمان بوده اند. اقوام دیگری از عرب بوده اند که اکنون از بین رفته اند و فقط نامی از آنها باقی است و آنان قوم عاد، ثمود، طسم، جدیس و عمالقه میباشند. بنابراین تمدن اسلامی نخستین تمدن عرب نبوده است، پیش از اسلام مردم حمیر، کهلان، سبا، واسطهء تجارتی شرق و غرب بوده اند و علت عمدهء پیشرفت بازرگانی آنها یکی موقعیت جغرافیائی آنها بوده است و در قرن بیستم پیش از میلاد از کشور کلده به کشور سوریه و فینیقیه و عربستان آمد و شد داشته اند. عربهای حمیر و سبا (قحطانی) که بعد از عاد و ثمود بودند تمدن بزرگی داشتند که اکنون خرابه هائی از آنها باقی است. عمالقه نیز از اقوام متمدن عرب و مردم سلحشور و سختگیر و با اقوام دیگر همواره در جنگ بوده اند.
مردم حجاز که در وسط عربستان میزیسته اند به حال بدوی باقی مانده بودند، زیرا سرزمین آنها خشک و بد آب و هوا بود و بواسطهء سختی و بدی راه با مردم متمدن دیگر کمتر آمد و شد داشتند. در قرن پنجم میلادی سرخاندان قریش قصی بن کلاب بن مرة بود. که بواسطهء هوش و عقل و فکر صائب شهرت بسیاری بهم زد و در آن زمان فرمانروایی مکه با طائفهء خزاعه بود. پس از مرگ هاشم پسرش عبدالمطلب جدّ پیغمبر اسلام جانشین پدر گشت. در آن زمان طائفهء قریش مزیتهائی بر سائر طوائف داشتند. حکومت حجاز در دوران جاهلیت سبک ملوک الطوائفی بوده است بدین معنی که امیر هر طائفه و قومی فرمانروا و قاضی و رئیس دارائی قوم خود بودند. این وضع بادیه نشینان حجاز بود لکن در شهر مکه مردم تابع پرده دار کعبه بوده اند زیرا حکومت مکه به دست وی بوده است. در شهر مکه و طائف بازارهای تجارتی بسیاری وجود داشت و قوم قریش عهده دار کارهای مهم بازرگانی بودند. کعبه یکی از مهمترین ممر معاش مردم مکه بود. مشاغل و مؤسسات کعبه تا زمان اسلام عبارت بودند از: 1 - دربانی و پرده داری. 2 - آب دادن به حجاج. 3 - رفاه یا مهمانداری. 4 - پرچم داری. 5 - خانه شوری. 6 - مؤسسهء مشورتی. 7 - مؤسسهء پرداخت دیه و غرامت. 8 - قبه یا اسلحه خانه. 9 - اعنه یا اداره کردن ستوران. 10 - سفارت. 11 - ایسار یا مؤسسهء قمار و فالگیری. 12 - دادرسی یا حکومت. 13 - اموال. 14 - نگاهبانی مسجد الحرام.
سخنوران مشهوری در حدود یک قرن قبل از اسلام در میان اعراب پدید آمدند و نهضت ادبی خاصی بوجود آوردند و این نهضت جنبهء دینی و مذهبی نیز داشت زیرا از نظر دینی یکنوع هیجان میان اعراب پیدا شده بود، عده ای بت پرست، عده ای آتش پرست و عده ای موحد بودند. این در هم ریختگی اوضاع علت اصلی این نهضت شد که عده ای اصلاح طلب در فکر اصلاح اوضاع اجتماعی برآیند. رجوع به عربستان شود.

عرب.

[عَ رَ] (ع اِ) آب بسیار صافی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از قطر المحیط).

عرب.

[عَ رَ] (اِخ) میرزا صالح بن سیدحسن موسوی حائری تهرانی مشهور به عرب و داماد. فقیه و از سوی علماء امامیهء اوائل قرن چهارده بود. به سال 1303 ه . ق. درگذشت. کتابی در اجتهاد و تقلید نگاشته است. (از ریحانة الادب ج3 ص75).

عرب.

[عَ رَ] (اِخ) طایفه ای از طوائف فارس است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص104).

عرب.

[عَ رَ] (اِخ) از ایلات خمسهء فارس است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص86).

عرب.

[عَ رَ] (اِخ) شعبه ای از هفت لنگ بختیاری است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص73).

عرب.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان بجنورد. کوهستانی و معتدل و 563 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات بنشن، انگور و شغل مردم مالداری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

عرب.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبد قابوس ناحیه ای است کوهستانی هوای آن معتدل است 230 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات. حبوبات. لبنیات ابریشم است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان پارچه ابریشم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

عرب.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان اربعه بالا (علیا) بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد. ناحیه ای است کوهستانی. هوای آن معتدل است 182 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه فیروزآباد تأمین میشود. محصولات آن غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

عرب.

[عَ رِ] (ع اِمص) تیزی معده. (منتهی الارب).

عرب آباد.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان یهود بخش طبس شهرستان فردوس. 151 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ج9).

عرب آباد.

[عَ رَ] (اِخ) دهی از بخش ماهان شهرستان کرمان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. 180 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصولاتش: غلات حبوبات و صیفی است. اهالی بکشاورزی و مکاری و ریسندگی گذران میکنند. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

عرب آباد.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. واقع است در دشت. هوای آن معتدل است. 198 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی کرباس بافی است. از اسدآباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

عرب آباد.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان فعله کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان. ناحیه ای است، واقع در دامنه و سردسیر است و 145 تن سکنه دارد و آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

عرب آباد.

[عَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان فشند بخش کرج شهرستان تهران. ناحیه ای است کوهستانی. سردسیر و 218 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه سار تأمین میشود. محصولات آن غلات و بنشن، صیفی و باغات میوه و قلمستان و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنها کرباس بافی است. امامزاده ای دارد بنام هاشم. از کاروان سرای عرب آباد کنار شوسه بدانجا ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

عرب آباد افشار.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان افشاریه ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران. ناحیه ای است جلگه ای. آب و هوای معتدل دارد. آب آن از قنات و رود کردان تأمین میشود. محصولات آن غلات. بنشن. لبنیات. صیفی. چغندرقند. باغات میوه و قلمستان است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. از طریق قهوه خانهء علیخان سلطانی کنار خط شوسه کرج به قزوین ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران استان مرکزی).

عرباء .

[عَ] (ع ص) عرب خالص. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از قطر المحیط).

عربات.

[عَ رَ] (ع اِ) کشتیهای بسته در دجله که بجای پل باشد. (منتهی الارب).

عربات.

[عَ رَ] (اِخ) جِ عربة و آن بلاد عرب باشد. || و راهی است در کوه بطریق مصر. || عربة بلغت اهل جزیره سفینه ای باشد که در آن آسیائی در میان آب جاری مثل دجله و فرات و غیره سازند و این لغت ظاهراً مولدة است. (معجم البلدان).

عرباتی.

[عَ رَ تی ی] (اِخ) ساکنین عربه را گویند که موضعی است به فلسطین. (از قاموس کتاب مقدس).

عرباض.

[عِ] (ع ص) عربض. درشت و استوار. توانا از مردم و شتر. (منتهی الارب). الغلیظ الشدید من الناس و من الابل. (اقرب الموارد). || شیر گران و بزرگ جثهء پهن سینه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عربان.

[عَ رَ] (ع اِ) اربان. (زیراگاه عین آن تبدیل به همزه شود). بیعانه. (منتهی الارب). رجوع به ربون و اربون شود.

عربان.

[عَ] (اِخ) شهر کوچکی است به خابور از سرزمین جزیره، سالم بن منصوربن عبدالحمید ملقب به ابوالغنائم امقری بدانجا نسبت دارد. (معجم البلدان).

عربان.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چالانچولان شهرستان بروجرد. ناحیه ای است، واقع در جلگه. هوای آن معتدل است. 307 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آنجا غلات است. شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

عربان.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش صومعه سرا شهرستان فومن جلگه است و هوای معتدل و 1230 تن سکنه دارد. آب از رودخانهء ماسوله و استخر و چشمه تأمین میشود. محصولاتش برنج، توتون مختصر ابریشم و چای است. شغل اهالی زراعت است. دو مسجد قدیم دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

عربانة.

[عَ رَ نَ] (اِ) دف و دائره باشد و بعضی دائرهء حلقه دار را گویند. (آنندراج).

عرب اوغلو.

[عَ رَ اُ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپه فیض الله بیکی بخش مرکزی سقز ناحیه ای است کوهستانی. سردسیر 165 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود محصولات آن غلات و لبنیات و توتون و تنباکو و قلمستان است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. دبستان دارد. در دو محل بفاصله 4 هزارگزی بنام عرب اوغلو پائین و بالا قرار گرفته و سکنهء بالا 400 نفرست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

عربب.

[عُ بُ] (ع اِ) آب صافی بسیار. || باقی نشان جراحت. || (اِخ) ناحیه ای است به مدینه. (منتهی الارب).

عرب بائده.

[عَ رَ بِ ءِ دَ] (اِخ) کسانی اند که خود از بین رفته و آثار آنها مندرس گشته است و اخبار آنها جز قسمتی کم در دست نیست و مشهور نام قبائلی چند است. (از صبح الاعشی ج1 ص313). رجوع به عربستان شود.

عرب بکر.

[عَ رَ بَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان اربعه پایین (سفلی) بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر، 550 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و خرما و لیموست. شغل اهالی زراعت و باغبانی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

عرب پرورد.

[عَ رَ پَرْ وَ] (ن مف مرکب)عرب پرورده. تربیت کرده و ساختهء دست عرب. به دست عرب فرهنگ و ادب گرفته :
کان بیابانی عرب پرورد
کار ملک عجم نداند کرد.نظامی.

عرب پوران.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبد قابوس ناحیه ای دشتی است. هوای آن معتدل است. 150 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء پنج ارخ تأمین میشود. محصولاتش برنج و غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشی و نمدمالی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

عربج.

[عُ بُ] (ع ص) سگ سطبر فربه. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب).

عرب حاجی آقا سلطانی.

[عَ رَ بِ سُ] (اِخ) از ایلات اطراف تهران است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص111).

عرب حسن.

[عَ رَ حَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری شوشتر کنار راه تابستانی شوشتر به بند قیر کنار شمال خاوری رود شطیط، واقع در دشت و گرمسیر است. 1200 تن سکنه دارد. آب آن از رود شطیط تأمین میشود. محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عرب حلوائی.

[عَ رَ بِ حَ] (اِخ) از ایلات اطراف تهران است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص111).

عرب خالوئی.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم. بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 32 هزارگزی شمال باختر فهلیان و یک هزارگزی شوسهء کازرون به بهبهان در دامنه واقع است. هوای آن گرم است 325 تن سکنه دارد. محصولات آن غلات و برنج و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

عرب خانه.

[عَ رَ نَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش درمیان، شهرستان بیرجند و محدود است از طرف شمال خاوری به دهستان مؤمن آباد از باختر به دهستان قیس آباد از شمال به دهستان گل فریز. جلگه ای و کوهستانی و معتدل و محصول غلات است، مردم آن از ایلات خوزستانند که در زمان نادرشاه به این محل کوچانده شده اند. شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی آنان قالیبافی. این دهستان از 19 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل شده است و 10598 تن تقریبی نفوس دارد. قراء مهم آن دهکده سهل آباد و مختاران است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

عرب خیل.

[عَ رَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق کلارستاق بخش چالوس شهرستان نوشهر. ناحیهء دشتی است و هوای آن معتدل است دویست تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء سردآب رود تأمین میشود. محصولاتش برنج و لبنیات است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

عرب خیل.

[عَ رَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناتل رستاق بخش نور شهرستان آمل، واقع در دشت. هوای آن معتدل است یکصد و پنج تن سکنه دارد. آب آن از وازرود تأمین میشود. محصولات آن برنج و مختصر غلات و شغل اهالی زراعت است. تابستان به ییلاق دهستان لاریج میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

عربد.

[عِ بَدد / بِدد] (ع ص) درشت از هر چیزی. || (اِ) خوی و عادت. (منتهی الارب) (آنندراج). || دأب و عادت، و گفته شده است صحیح آن در دأب و عادت عرید است؛ یقال مازال عریده؛ کذا ای دأبه و هجیره. (از اقرب الموارد). || ماری است که در دمد و نگزد. || یا ماری است خبیث سرخ رنگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عربد.

[عِ بِ] (ع اِ) مار. || (ص) زمین درشت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عربد.

[عُ رَ بِ] (ع ص) عُرَبِدَة. عُبْرُد. عُبَرِد. عُبارِد. جاریةٌ عُرَبِد؛ دختر سپیدرنگ، تازه بدن نازک و لرزان اندام. (از منتهی الارب، ذیل ماده «ع ب ر د»).

عربدة.

[عُ رَ بِ دَ] (ع ص) عُرَبِد. رجوع به عُرَبِد شود.

عربدة.

[عَ بَ دَ] (ع اِمص) بدخوئی. (منتهی الارب). بدخلقی. (از قطر المحیط). || جنگجویی. (منتهی الارب) (آنندراج). نبرد و پیکار و مجادله و هنگامه و غوغا و شورش. (ناظم الاطباء).
-عربده آوردن؛ داد و بیداد راه انداختن. بانگ و فریاد کشیدن. بانگ و فریاد داشتن بر کسی از سر مستی با خشم و بدخویی.

عربده جوی.

[عَ بَ دَ / دِ] (نف مرکب)کنایه از جنگجوی و جنگ آور باشد. (آنندراج). پرخاشجوی. ستیزه جوی و هنگامه جوی. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کنایه از چاپلوس و فریب دهنده و کنایه از بازیگر و حقه باز هم هست. (آنندراج) :
هر آنکه بر رخ منظور ما نظر دارد
بترک خویش بگوید که یار عربده جوست.
سعدی.
ز چرخ عربده جویش خدنگ تیر جفا
نخست در دل مردان هوشیار آید.سعدی.
نرگسش عربده جوی و لبش افسون کنان
نیم شب دوش ببالین من آمد بنشست.
حافظ.
روزگاری من و دل ساکن کوئی بودیم
ساکن کوی بت عربده جوئی بودیم.وحشی.

عربده جویی.

[عَ بَ دَ / دِ] (حامص مرکب) عمل عربده جو. پرخاشجویی. مجادله.

عربده زدن.

[عَ بَ دَ / دِ زَ دَ] (مص مرکب) فریاد کشیدن. فریاد ناهنجار برآوردن. بدمستی کردن. بانگ و فریاد کردن. بانگ زدن بر روی کسی از خشم یا مستی.

عربده کار.

[عَ بَ دَ / دِ] (ص مرکب) کس که به دوستان و هم پیالگان خود ستیزه کند.

عربده کردن.

[عَ بَ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) بدمستی کردن. فریاد کردن :
شحنه بود مست که آن خون کند
عربده با پیرزنی چون کند.نظامی.
هر که می با تو خورد عربده کرد
هر که روی تو دید عشق آورد.سعدی.
پسرش خمر خورد و عربده کرد. (گلستان).

عربده کشیدن.

[عَ بَ دَ / دِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) بدمستی کردن. داد و بیداد کردن. داد و بیداد راه انداختن. بانگ داشتن از خشم یا بدخویی یا مستی.

عربده گر.

[عَ بَ دَ / دِ گَ] (ص مرکب)فریادگر. داد و بیداد کننده.

عرب دیزه سی.

[عَ رَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو در مسیر شوسهء کلیساکندی. ناحیه ای است جلگه ای. هوای آن معتدل است. 700 تن سکنه دارد. آب آن از کوهستان تأمین میشود. محصولاتش غلات و بزرک و حبوبات است. صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عرب راشد.

[عَ رَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز کنار راه لولهء نفت اهواز به هفتگل، واقع در دشت و گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آب آن از چاه تأمین میشود. محصولات آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. در تابستان راه اتومبیل رو دارد. پاسگاه ژاندارمری و تلفن در 6 کیلومتری آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عربرب.

[عَ رَ رَ] (ع اِ) عربربیة. سماق. تتم. عبرب. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عربربیة.

[عَ رَ رَ بی یَ] (ع اِ) عربرب. عبرب. سماق. (اقرب الموارد). رجوع به عربرب شود.

عرب زائی.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان باهو کلات بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. کنار راه مالرو قصرقند به دشتیاری. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر و 200 تن سکنه دارد. آب آن از باران تأمین میشود. محصولات آن غلات و ذرت و حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین از طایفهء سردار زائی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

عرب زائی.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرعبدی بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار کنار راه مالرو دشتیاری بدج 100 تن سکنه دارد. آب آن از باران تأمین میشود. محصولات آن غلات، لبنیات و خرما است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین از طایفهء سردارزائی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

عربس.

[عِ بِ] (ع اِ) پشتهء بلند هموار از زمین سهل و نرم جهت فرود آمدن آخر شب. (منتهی الارب) (آنندراج). المتن المستوی من الارض السهل ... (اقرب الموارد).

عربستان.

[عَ رَ بِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای حومهء شهرستان گلپایگان است. این دهستان در جنوب خاوری شهرستان گلپایگان واقع شده است و حدود آن به شرح زیر است: از شمال به جلگه. از جنوب به خاک اصفهان از خاور به قم از باختر به خونسار. موقعیت طبیعی آن، واقع در جلگه است. هوای آن گرم و سالم است. این دهستان از 8 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و جمعیت آن در حدود 6494 تن است. قراء مهم آن عبارتند از رحمت آباد. خم و پیچ، ورزنه، درتجره. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عربستان.

[عَ رَ بِ] (اِخ) عربستان شبه جزیره ای است که از طرف جنوب به خلیج عدن و تنگهء باب المندب و اقیانوس هند و دریای عمان و از مغرب به دریای سرخ (قلزم) و ترعهء سوئز و از مشرق به دریای عمان و خلیج فارس و عراق عرب و از شمال غربی به طرف جنوب شرقی شبیه شکل ذوزنقهء غیر منتظم است از طرف شمال میان شامات و نجد و در طرف جنوب میان نجد و حضرموت و عمان و یمن دو کویر بسیار وسیع واقع شده است (کویر نفود و کویرالربع الخالی). در شمال غربی میان مدیترانه و فلسطین و خلیج عقبه و ترعهء سوئز شبه جزیرهء سینا واقع است. در مشرق این شبه جزیره و در جنوب بحر میت و فلسطین خطهء سرحدی بین حجاز و فلسطین است معروف به وادی العریة که مملکت نبطی های قدیم و پای تخت آنها بوده است که در مآخذ رومی و یونانی پترا مینامیدند. در جنوب این خطه و در امتداد سواحل عقبه و دریای سرخ از شمال غربی به جنوب شرقی، خاک حجاز ممتد میشود. و باز در امتداد ساحل و به همان قرار ولایت کوچک عسیر و در جنوب عسیر خطهء یمن واقع است که تا دریای سرخ و تنگهء باب المندب کشیده میشود. و پس از آن در انتهای جنوب عربستان و ساحل دریای عربستان و اقیانوس هند و از مشرق به مغرب ابتداء ناحیهء عدن است و در مشرق آن حضرموت و در مشرق حضرموت خطهء ساحلی مهره است، در ساحل غربی خلیج فارس رو به شمال غربی ولایت لحساء است، در شمال این ولایت و جنوب بصره ناحیهء کویت است و در وسط قطعهء عربستان میان عمان از طرف مشرق حجاز و از طرف مغرب کویر دهناء است، از جنوب کویر، نفود، و از شمال مملکت نجد و یمامه واقع اند.
دولت: در سرزمین عربستان از زمان بسیار قدیم و عهد ماقبل از تاریخ شعبه ای از اقوام سامی ساکن بودند. این قوم که اکنون عرب خوانده میشوند اغلب صحرانشین بودند و بجز در مناطق ساحلی آن و عراق تمدنی وجود نداشت، در این قطعه از قرون بسیار قدیم شاهراهی برای تجارت هند با مصر و سوریه و بابل بود و با دول بزرگی مانند مصر، بابل، فینیقیه و یهود مراوده داشتند و امتعهء ممالک دوردست را بخود جلب میکردند و بدین طریق عمان، شرق عربستان، حضرموت و سواحل جنوبی یمن راه تجارتی بود و بدین جهت در جنوب و جنوب غربی عربستان در عصر بسیار قدیم دول متمدن عربی نژاد تشکیل شدند مانند سلطنتهای معین و سبا و حضرموت و قتبان و بویژه معین مرکز عمده تجارت بود و برای تأمین راه تجارت به شمال در خط تجارت خود نفوذی پیدا کرده بودند.
سلطنت معینی ظاهراً قدیمترین دول متمدن عربستان بوده است و پیش از قرن هشتم قبل از میلاد تمدنی کافی داشتند. و دولت مهمی تأسیس کرده بودند که کتیبه ها و آثار زیادی از آن به دست آمده است. این مملکت عبارت از قسمت شمالی و شرقی یمن و قسمت جنوبی عربستان و مشرق آن خطه بود و شهر عمده آن معین (معان) و پایتخت آن شهرهای قرنا (قرنه = سوداء) و یثیل (براقش) بوده است که در شمال شرقی صنعاء امروزی واقع بود، ابتداء و انتهای این دولت بدرستی معلوم نیست، برخی ابتدای آن را از دو هزار سال قبل از میلاد میدانند و انقراض آن را در قرن نهم قبل از میلاد و برخی ابتدای آن را قرن دوازدهم و انتهای آن را قرن نهم قبل از میلاد میدانند. در جنوب شرقی مملکت معین سلطنت قتبان بوده است که با حکومت معین هم عصر بود. این دولت تا استیلای حمیریها در سال 115 ق. م. وجود داشت و پایتخت آنها تِمنَع یا تمناء در جنوب شرقی یا غربی مأرب بوده است. سلطنت حضرمَوْت نیز با معین هم عهد بوده آنان در اقصی نقاط جنوب عربستان حکومت میکردند. باری پای تخت این دولت ثبوه بود این دولت تا 300 ق. م. به دست حمیریها برافتاد. سلطنت سبا بدو دوره تقسیم میشود. ابتدا از سال تأسیس تا 550 ق. م. که سلطنت در دست کهنه بود و دوم از اواسط قرن ششم ق. م. تا انقراض که سلاطین مقتدر حقیقی بودند. در دوره اول پایتخت آنها صرواح بوده است. در سال 115 ق. م. قوم حمیر که از اقصای جنوب عربستان بودند ابتدا بر ممالک قتبانی و بعد بر سبا تسلط یافتند و سلاطین آنها را تبع نامیدند و بعدها سلاطین حضرموت سباویمنه نامیده شدند.
در قرن دوم مسیحی حبشیها به ممالک حمیریها استیلا یافتند و مبشرین مسیحی مسیحیت را داخل در یمن کردند و کلیساها بنا کردند و در این مدت تحولاتی نیز پدید آمد. حمیریها که از تسلط حبشیهای مسیحی و بیگانه به خاک خود ناراضی بودند به دربار ایران استغاثه و از نوشروان استمداد نمودند دولت ایران در حدود سال 570 م. به یمن لشکرکشی کرد و حبشی ها را شکست داد و سرانجام ایرانیان در یمن حکمرانی کردند. در بعضی از نواحی دیگر سرزمین عربستان نیز حکومتهائی بودند مثلاً در تمام خلیج عقبه و شمال شرقی شبه جزیره سینا از قرن چهارم ق. م. نبطی ها دولت متمدنی داشتند و این مملکت مرکز تجارت بود و بعدها بتمام اراضی سرحدی میان شامات و عربستان از فرات تا دریای سرخ اسم نبطی داده شد و پایتخت آن پترا بود و دارای زبانی خاص بودند. و در شمال العلاء تمدن ثمودی واقع بود در شمال شرقی حجر در 14 فرسخی تیما واقع است که مرکز تمدنی بسیار قدیم بود که نفوذ بابلی و آرامی در آنجا پیدا است و در سال 192 - 211 م. شهر تدمر به دست امپراطور روم بود و پس از شکست روم از شاپور اول پادشاه ساسانی در سال 260 م. ایرانیان شمال سوریه و آسیای صغیر را گرفتند. گذشته از دول و نواحی متمدن عربی، مردم عربستان بر دو نوع بودند، بادیه نشین و حضری. حضریها اگرچه شهر و قصبه داشتند ولی در درجهء ابتدائی بودند و بدویها از هر جهت آنها را احاطه کرده بودند و با آنها مخلوط بودند در سرحدات عربستان این حضریها تحت نفوذ دول متمدن بزرگ دولی نیم متمدن بوجود آوردند تا اعراب بدوی را تحت نفوذ خود آرند و بطور کلی خطهء عربستان در تحت نفوذ سه دولت ایران، روم و حبشه بود. مشرق و شمال شرقی آن زیر حمایت دولت ایران و شمال غربی تابع روم و قطعات مرکزی و جنوب زیر نفوذ حبشه بودند و بالجمله از مجاورت و معاشرت با این دول، دول نیمه متمدنی بوجود آمد که هر کدام تابع دولت متمدنی بود بدین طریق حیره و غسان و کنده تحت نفوذ ایران و روم و یمن بودند، مملکت حیره از اواخر قرن سوم تا 602 م. ادامه داشت سدی میان ایران و اعراب بادیه بود و در زیر سلطنت ملوک لخمی ها بودند این مملکت بتدریج وسعت یافت و از فرات تا نجد امتداد یافت و قریب 300 سال لخمی ها سلطنت کردند، سلاطین حیره که دست نشاندهء ایرانیان بودند غالباً با دولت روم و ملوک غسان که تابع روم بودند زد و خورد داشتند سلاطین غسان حدود 600 م. در سرزمین حوران و جنوب غربی آن در اراضی بلقاء و جولان سلطنت داشتند و تحت حمایت روم بودند آنان بعداً بواسطهء پیش آمدهائی با ایرانیان همدست شدند و در سال 614 م. که خسروپرویز دمشق را گرفت سلطنت غسانیان پایان یافت. ملوک کنده در مرکز عربستان و نجد و یمامه سلطنت داشتند و در 480 م. تمام قبائل نجد از جنوب تا شمال در زیر لوای کنده متحد شدند. قسمت مهم سرزمین عربستان در طول تاریخ موطن بابلیان، آشوریان فینیقیان و عبرانیان و سپس عناصر یهود و مسیحیت بوده است و بنا بر تحقیق عرب همان نژاد سامی است پس از ظهور اسلام مهد و محل تمدن اسلامی گردید و دگرگونی خاص در اوضاع اجتماعی آنجا پدید آمد. برخی گویند موطن اصلی نژاد سامی افریقای شرقی است و برخی دیگر گویند موطن اصلی این نژاد عراق است. ولکن قول محقق این است که موطن اصلی این نژاد شبه جزیرهء عرب است و چنانکه از منابع تاریخی به دست آید در حوالی سال 3500 ق. م. مردمی از نژاد سامی از راه شرق افریقا مهاجرت کردند. و به طرف شمال سرازیر شدند و با سکنهء مصر که حامی نژاد بودند اختلاط پیدا کردند و در حوالی نیمهء هزاره سوم ق. م. مردم سامی نژاد مهاجرت دیگر را شروع کردند.
مردم عربستان: مردم عربستان دو دسته اند یک دسته شهرنشین و دسته دیگر بادیه نشین، و این امر از قدیم الایام حتی تاکنون موجب شده است که حدود حقیقی مردم عربستان معلوم نگردد. شغل مردم عربستان زراعت و تربیت شتر و تجارت بوده است البته خصوصیات روحی و اقتصادی آنها برحسب مناطق مختلف فرق میکند. بسیار از مردم سرزمین عربستان هنوز در حالت نیم بداوت زندگی میکنند و آثار تمدن کمتر در آنجا نفوذ کرده است. باستثنای مردم شهرنشین مکه و مدینه و یمن و صنعا و عدن که تا اندازه ای باز هم بتفاوت با اوضاع تمدن امروزی آشنائی دارند و تحت تأثیر و نفوذ تمدن واقع شده اند. مردم ده و بادیه نشین اغلب همان حالت و روحیات بداوت را حفظ کرده اند مردم قصیم از لحاظ اخلاقی نرم تر و ملایمترند تا مردم حوالی یمن و عدن و مردم ریاض از بعضی جهات دارای ظرافت خاصی میباشند. بطورکلی مردم عربستان بافتخار گذشتهء خود و نژاد خود هنوز هم میبالند و حتی برخی از آن نواحی مانند قصیم خود را از سایرین برتر و مقدم میدارند و مردم عارض خود را از لحاظ شجاعت مقدم میدارند و مردم بحرین خود را از مردم کویت برتر می دارند.
زندگی بدوی: گذشته از مراکز مهم و شهرهای عربستان مردم بدوی هنوز هم به زندگانی بدوی خود و چادرنشینی آن چنان عادت کرده اند که حاضر بترک آن نمی باشند. زندگی بادیه نشینی که شامل بسیاری از سکنهء عربستان است بدین طریق است که مردم همواره در سیر آفاق اند و طبق فصول مختلف منطقه هائی را که مناسب با زیست و زندگی آنها و احشام آنها است انتخاب مینمایند بدانجا کوچ میکنند و هر سرزمین که در فصول مختلف مستعد زندگی باشد اشغال میکنند یک منطقهء مستعد برای زندگی مردم بادیه نشین منطقه ای است که مرتع کافی برای احشام و اغنام آنان داشته باشد این مردم علاوه بر تربیت مواشی و احشام در گذشته از راه چپاول و غارت اموال دیگران نیز زندگی میکردند. سر و کار مردم بادیه نشین با شتر، بیابان قفر و خرماست مردم بادیه نشین در حفظ رسوم و عادات قومی خود سخت پایبند میباشند. بجز قسمتی از جزیرة العرب بقیهء نقاط آن مسکونی است و مع ذلک اکثر مناطق آن حاره است و مردم آن سرزمین بواسطهء زیادی حرارت که موجب از بین رفتن میکربهاست دارای عمر درازی هستند. بویژه در مناطق سرسبز و حاصل خیز آن که عمرهای مردم درازتر است.
بارندگی و آب: بارندگی در حجاز بسیار کم است و درجهء حرارت آن سرزمین زیاد است. حد متوسط حرارت سرزمین یمن 80 - 90 است و هوای آن مرطوب است. در مدینه حرارت از 70 تجاوز نمی کند و طائف بهترین مناطق حجاز است از لحاظ آب و هوا، در سرزمین عربستان انهار بمعنی معروف در کشورهای دیگر وجود ندارد. لکن بعضی از مجاری یا نهرهای کوچک دائم الجریان در یمن و عدن، و لحساء و عمان و نجد و جز آنها وجود دارد که در آنها آب جریان دارد. این گونه نهرها طولانی ولی کم عمق اند و طولانی ترین آنها وادی الرمة است که از نزدیک مدینه شروع میشود و از قصیم میگذرد. و دیگر وادی حنیفه است که از آب ریزهای کوههای غربی آب گرفته و به نزدیکهای خلیج فارس منتهی میشود، اما وادی هائی که به طرف بحر احمر جریان دارند عمق زیادتری دارند.
نسب: در میان اعراب مسألهء نسب اهمیتی عظیم داشته و هنوز هم تا حدی دارد و دانستن نسب قبائل و اشخاص فن مهمی در میان آنها بود، دست نسب شناسان عرب تمام قبایل و تیره ها و شاخه های آنها را شرح میدادند و ضبط میکردند و اگرچه نسب نامه بعد از اسلام مدون گردید، لکن قسمت عمدهء آنها از محفوظات و روایات سینه به سینه بوده است. بطور کلی نسب شناسان، اعراب را بدو شجرهء بزرگ تقسیم کنند: عربهای جنوبی از یمن و عربهای شمالی، که اول را به قحطان و دوم را به عدنان میرسانند و عربهای قحطانی و عدنانی می نامند. عربهای یمن اعم از حمیریها سبائیها و معینی ها و قتبانیها و حضرموتیها و عربهای بدوی آن مملکت که به بنوکهلان معروف هستند عرب اصلی بوده اند (عرب عاریه). و همین طور طوائف منقرض شده عاد و ثمود، طسم، عرب مستعربه اند یعنی اصلاً از نژاد عرب نمی باشند و در عرب مستهلک شده اند. بطور کلی قبائل قدیم عرب عبارت بوده اند از: غسانیها، لخمیها، کندیها، طی، عامله، جذام، ازد، تنوخ، خزاعه، بنوجرهم، خزرج، که عربهای جنوبی و قحطانی اند. بعضی مردم و سکنهء عربستان را به چند دسته و طبقه تقسیم کرده اند: 1 - عرب بائده. 2 - عرب عاریه. 3 - عرب مستعربه. و از لحاظ نسبت ابتداء به دو قسم قحطانیه و عدنانیه تقسیم کرده اند، مسکن قحطانیه یمن و عدنانیه حجاز است و گویند عرب قحطانی اصل اند و عدنانیه فرعند که عربیت را از قحطانیه گرفته اند. شکی نیست که عرب جاهلیت اهمیت خاصی به انساب میدادند و آن یکی از افتخارات عرب و قبائل بشمار میرفت، مستشرقین به این موضوع که عرب را به قحطانیه و عدنانیه تقسیم کرده اند توجهی خاص کرده اند. نسابون اقدم طبقات عرب را به ابناء سام نسبت داده اند و اسماء ابناء سام را از تورات نقل کرده اند. در مسألهء انساب و طبقات عرب از کتاب مقدس عهد عتیق بسیار استفاده شده است. از جمله قبائل عرب قدیم که در قرآن و تورات آمده است: عاد، ثمود، طسم، جدیس، امیم، جاسم، هود، عبیل، عبدضخم، عمالقه، قوم نوح اند ولی اکثر در وجود این طبقات شک کرده اند.
قبیله: نظام قبیله در اجتماعات بدوی اصل اجتماع آنها را تشکیل میدهد چند خیمه را حی نامیده اند و اعضاء یک حی را قوم نامند. افراد یک قوم مردم خود را یک خون دانسته و نسبت بیک رئیس که از میان خود برمیگزیده اند خاضع بودند، معمولاً رئیس مسن ترین آنها بود و هر قومی با اضافه کردن کلمهء بنی به اسم، مشخص میشدند. هر خیمه بامتاع مختصری که در آن هست ملک یک فرد است لکن آب و مرتع و زمین زراعی ملک مشاع برای قبیله است. رئیس را شیخ مینامیدند و او مسن ترین اعضاء قبیله بوده و سمت زعامت داشته است. علاوه بر رعایت سن باید دارای صفات بارز شجاعت و درایت و شخصیت خاص و مورد پسند باشد. وی موظف بود در کلیه شؤون افراد قبیله از امور قضا و جنگ و دفع منازعات دخالت کند، و باید قبل از تصمیم با زعماء قوم مشورت کند و مادام که مردم از او راضی بودند بدان سمت باقی می ماند.
عصبیت: یکی از امور مهمی که در قبائل بدوی رعایت آن میشده است روح عصبیت در افراد قبیله بوده است، بطوری که هر فرد خود را فدای قبیله میدانست و بالاخره اصل، قبیله بوده است و افراد مستهلک در قبائل بوده اند البته در این مورد تحولاتی نیز پیدا شده است.
قصاص: اعراب بدوی از قدیم الایام بر این بودند که خون را باید با خون شست و هیچ نوع کیفر دیگری را قبول نداشتند و در این میان بعد از قاتل نزدیک ترین فرد به قاتل مسؤول بوده است و گاه اقرباء مقتول تا 40 سال دست از خونخواهی برنمی داشتند و در فکر انتقام بودند.
دین اعراب قدیم: دین عرب مکه اصلاً ستاره پرستی و رب النوع پرستی و بظاهر بت پرستی بود و بتهای سنگی و چوبی که هر یک مظهری از امور معنوی بودند میپرستیدند مانند «ود» که مظهر ماه بود و هبل خدای بزرگ مکه و بعل، لات، منات، سواع، یعوق، یغوث، نصر. این وضع البته به دست توانای حضرت رسول اکرم (ص) درهم ریخته شد و مردم را به یهوه خدای یگانه که الله گفته شد دعوت فرمودند و مهمترین مبارزات اولیهء حضرت رسول همین بود.
خدایان قدیم: خدایان قدیم عربستان عبارتند از صدی، ضرا، صمو، هباء، عزا، طوطمیه، ذات انواط که درخت معروفی است، ذوالخلصة که خانه ای بوده در قریهء ثروق که عرب مانند مکه آن را متبرک میدانستند، سعد که سنگ بزرگی بوده است بساحل جده، بعل، مردوخ وأنو که ارباب بابلیان بوده است و نیز هبا، ثالوث، ینبو، عشتار، لاتو، مامناتو.
خدایان یهود: خدایان عرب یهود مذهب عبارتند از خدای یمن، استار، ود، نانکروب، شمس، انومائی، هوباس، و ... از خدایان بزرگ آنها هبل (بت بزرگ) لات مناة، ودّ، قزح است ... (از الاساطیر العربیة. محمد عبدالسعیدخان).
محصولات: خشکی هوای عربستان و شوره زار بودن خاک آن مانع اساسی برای سرسبز شدن این سرزمین است. مهمترین محصولات عربستان بدین قرار است، حجاز: خرما. یمن: گندم و جو. عمان و لحساء: برنج و ذرت و صمغ عربی و قهوه و زغال. شام: انگور، کشمش، زیتون، انار، سیب، زردآلو، پرتقال، لیمون، نی شکر، خربوزه، موز. و میوه های دیگر که هر یک مخصوص منطقه ای معین است. در بین اعراب مهمترین درختها درخت خرماست چنانکه مهمترین حیوانات شتر است.
حیوانات: بطورکلی از امثله و اخبار عرب برمی آید در سرزمین عربستان پلنگ، گرگ، روباه، شیر، کرگدن، عقاب، باز، بوم، کلاغ، هدهد، قبرة، بلبل، کبوتر، کبک، قطا، شتر، الاغ، سگ، اردک، گوسفند، قاطر، ملخ و جز آنها وجود دارد و اسبان عربی مشهور است.
خانه کعبه و ولایت آن: ولایت کعبه را ابتدا اسماعیل بن ابراهیم بعهده داشت و بعد از مرگ او ثابت بن اسماعیل و سپس بترتیب مفاض بن عمروالجرهمی، عمروبن حارث الغسان، خلیل بن حبضه، غوی بن مربن اد، قصی بن کلاب، عبدالدار، هاشم بن عبدمناف، عبدالمطلب، عباس بن عبدالمطلب، عهده دار ولایت کعبه بودند. (رجوع به تاریخ ادبیات ایران ص62، 105، ایران در زمان ساسانیان، صص80 - 103، عرب قبل از اسلام تقی زاده و مقدمهء ابن خلدون شود.)
صنایع: صنایع آنها عبارت است از ریخته گری، تجارت، آهنگری، بیطاری، حجامت، فصد و جز آن. مردم عربستان بطور عموم اشتغال به صنعت را زشت میدانستند و کسانی که بدین گونه کارها اشتغال داشته اند یا از ملت غیرعرب بوده اند یا از مردمی که رعایت اصول نژادی را نکرده اند و این گونه افراد مورد سرزنش و حقارت بوده اند. از صناعات و اشتغالات مشهوری که عرب بدوی بدان اشتغال داشته است غواصی لؤلؤ است که قواعدی خاص برای این کار داشته و نظامات معینی مقرر بوده است که از حد آن تجاوز نمی شد.
طب و بهداشت: مردم عربستان کمتر توجه به طب داشتند و مطابق همان اصول قدیم مریضهای خود را معالجه میکردند و البته در میان مردم صحرانشین از قدیم الایام نوعی از بهداشت و طبابت خانگی وجود داشته است که ظاهراً اصالت عربی دارد. گو اینکه قسمتهای بسیاری از آن را در اثر رفت و آمد و معاشرت با مردم دیگری از ملت های بیگانه گرفته اند، البته اکنون در بسیاری از شهرهای عربستان مدارس طب تأسیس شده است و به طب جدید هم آشنائی دارند.
علوم و معارف: چنانکه از بعضی از خانواده های علمی نجد و احساء صرف نظر کنیم میتوانیم بگوئیم بلاد عرب خالی از مدارس بمعنی خاص بوده است و در دوران بسیار قدیم و قبل از اسلام اصولاً توجهی به این قسمتها نمی شده است و مجموعهء هنر آنها تفاخر به ملیت و سرودن اشعار ملی بوده است که حاکی از برتری نژادی و قومی میباشد و بجز بعضی از نواحی آن که از پرتو علوم و معارف ایرانی مستفیض بوده اند، خود دارای مدارس قابل توجهی نبوده اند. پس از ظهور اسلام و تحریض و تحریک بر علم و معرفت به این قسمتها نیز توجه شد و بوسیلهء ملتهای دیگر بویژه ایرانیان اقدام به تأسیس مدارس و مساجدی گردید که علوم دینی و تفسیر و فقه و حدیث در آنها تدریس میشد در دوره های اخیر نیز با کوشش زیادی مدارس به سبک جدید کم و بیش رایج گردید و در این راه قدمهای مؤثری برداشته شده است.
علماء عربستان: علماء عربستان در دورهء اسلامی مانند سایر کشورهای اسلامی عبارت بوده اند از علماء دینی که عمده اشتغالات آنها تفسیر و فقه و حدیث و اصول بوده است و احیاناً در میان آنها دیده میشود که کسانی به فلسفه و علوم ریاضی نیز توجه داشته اند همزمان با تحولاتی که در دنیا بوجود آمد و در رشته های مختلف نیازمندیهایی پیدا شد متدرجاً و به طور آرام نیز ثمرهء تمدن علمی امروزی در کشورهای عربی کم و بیش نمودار شده است نهایت آنکه آنان را در مراتب تمدن با ملل همجوار خود به سبب تفاوت مناطق اختلافاتی مشاهده میشود.
کرم: یکی از صفات بارز و نمودار مردم عربستان در عرب جاهلیت و به نحو عاقلانه تری در اسلام کرم و جود و جوانمردی و مهمان نوازی بوده است که عرب همواره بدان افتخار میکند مضیف های متعدد در تمام مناطق و شهرها و حتی میان چادرنشین ها وجود داشته است که در آنها از واردین پذیرائی میشده است. مردم عربستان سخی و دست و دل باز و منیع الطبع و جوانمرد بوده اند و این صفت یکی از صفات بارزه و ممتازهء آنها به حساب می آید. در این مورد قصه ها و حکایتهای شیرین وجود دارد که نمودار کرم و اخلاق و فتوت آنهاست.
زن: در سرزمین عربستان توجه خاصی به آموزش زن حتی در دورهء اسلام نداشته اند و بجز قرائت قرآن و فرا گرفتن مسائل مذهبی علوم و فنون دیگر را برای زن مجاز نمی دانستند این وضع کم و بیش در کشورهای دیگر مسلمان نیز وجود داشته است.
القاب: ق یکی از مسائل مورد توجه و مهم عرب جاهلی انتخاب القاب و انتسابات است که مایه فخر آنها محسوب میشد و هر طایفه و قومی را لقبی بوده است، اشخاص سرشناس و رجال آنها نیز برای خود القابی داشته اند و در این مورد وضع خاصی داشتند که بطور آزادانه هر نوع لقب و کنیتی را بدیگری میدادند و برخی را فقط به نام میخواندند و امرا و ملوک خود را به القاب و اسماء خاص نام میبردند مانند ملک، عبدالعزیز، طویل العمر، شیخ، امام، و از جمله القاب عبدالعزا، عبدمناف، عبدالدار و غیره بوده است. کنیه ها معمولاً با اب و ام شروع میشود. مانند ابوعبدالله، ابودرداء ابوجعفر و ام لیلی، و ام سکینه ... و نمودار انتساب خاص است.
مساوات: اگر تفاخر و تفاضل و انتسابات اقوام عرب را ندیده بگیریم تقریباً مردم عربستان از لحاظ طبقاتی خود را مساوی یکدیگر میدانستند نهایت خود را از سایر نژادها برتر می شمردند ولکن فضل و برتری در میان خود آنها نبود برتری خاصی برای افراد و مقامات قائل نبودند اعم از حاکم و رعیت و حتی در دوره های اسلامی این معنی محقق شد که بموجب آیهء شریفه «ان أکرمکم عندالله اتقیکم» (قرآن 49/13)، هیچ فردی اعم از مالک و مملوک، حاکم و امیر و جز آنها بر دیگری برتری نداشت و چنانکه حاکمی اجحاف میکرد مانند افراد عادی مورد سیاست شرعی واقع میشد البته این وضع تا اندازه ای از ثمرات تساوی خاص اسلامی است.
نظر اجمالی به اوضاع عربستان بعد از اسلام: مقارن با ظهور اسلام آشفتگی خاصی در خطهء عربستان حکومت میکرد ظهور اسلام یکی از حوادث مهمی است که تاریخ ملت عرب و بلکه بسیاری از ملل دیگر را دگرگون کرد و سرزمین های زیادی را از نظر جغرافیائی و اجتماعی واژگون نمود. بسیاری از سرزمین ها که از لحاظ زبان و عادات و رسوم با اعراب تفاوت کلی داشت بر اثر تعالیم اسلامی و تسلط اعراب بر آنها رنگ عربیت به خود گرفت بطوری که در قرون و اعصار بعدی آنها را جزء کشورهای عربی به جساب آوردند. اسلام برای ملت عرب با رهبری ملتهای دیگر چون ملت ایران تمدنی بساخت و آنان را به نظم و ترتیب اداری و کشورداری آشنا ساخت. (از الاساطیر العربیة تألیف محمد عبدالسعیدخان، تاریخ العرب محمد مبرول نافع - مصر 1953 م.) (از پرویز تا چنگیز تألیف تقی زاده) (تاریخ العرب قبل از اسلام جواد علی بغداد 1951) (جزیرة العرب فی القرن العشرین حافظ و هب مصر 1956) (العراق قدیماً و حدیثاً تألیف سیدعبدالرزاق حتی چ صیدا 1948 م.).

عربستان سعودی.

[عَ رَ بِ نِ سَ] (اِخ)عربستان سعودی یا حجاز در تقسیمات اداری و جغرافیائی امروز به خطهء ساحلی غربی عربستان اطلاق میشود که در کنار دریای سرخ از عسیر (در جنوب) تا منتهی الیه خلیج عقبه (در شمال) تقریباً بطول هزار و سیصد کیلومتر ممتد شده و عرض آن در پشت ساحل به طرف داخلهء عربستان تقریباً از 180 تا 275 هزار گز است و محدود است از خاور به خلیج فارس و از باختر به دریای سرخ و از شمال به اردن و عراق و از جنوب به یمن و حضرموت و عمان و 895 هزار میل مربع مساحت دارد. خطهء حجاز یا عربستان مرکب از دو منطقهء طبیعی است: قسمت شرقی که کوهستانی است به عربی، نجد گفته میشود و دیگری غربی که پست و هموار است در طول ساحل، تهامه نامیده میشود. شهرهای مکه و مدینه در قسمت هموار واقع است. حجاز دارای سلسله کوهها است و آنجا بارندگی بسیار کم است ولکن در سواحل آن نسبةً باران زیاد است. آبگیر شهرهای آن همه از سیل های زمستانی است. شهرهای مهم این کشور: ریاض، ظهران، مدینه است. این کشور دارای منابع نفت سرشار است و نفت مهمترین منبع درآمد آن محسوب میشود و از راه حاجّ که به زریات مکهء معظمه میروند نیز سالیانه درآمد قابل توجهی دارد. در نواحی شمالی عربستان سعودی به سبب بودن آب، باغها و قراء مسکونی بسیار است و آنجا حبوب و سبزیجات نیز کاشته می شود. شغل مردم نواحی دیگر تربیت احشام و گله داری و شترداری است. نوع حکومت این کشور اکنون سلطنتی موروثی است و از خانوادهء شریف اند. منصب شریف مکه از مناصب محترم دولت عثمانی بود. در سال 1908 م. که دولت عثمانی به صورت حکومت مشروطه سلطنتی درآمد. شریف حسین بن علی را حاکم مکه نمود و سرانجام به سال 1916 استقلال یافت و شریف حسین بعنوان پادشاه آن سرزمین شناخته شد لکن دیری نپائید که حکومت وی به دست عبدالعزیزبن سعود منقرض گردید و خود رسماً پادشاه آن سرزمین شد و در تاریخ 1932 بر تمام سرزمین حجاز تسلط یافت و سرزمین خود را بنام المملکة العربیة السعودیة اعلام کرد وی فرزند خود امیرسعود را در 1352 ه . ق. به ولایت عهد منصوب کرد و در هشتم ربیع الاول 1373 ه . ق. درگذشت و ولی عهد او بنام «ملک سعود» بر تخت نشست و بعد از او ملک فیصل، برادر او. جمعیت این کشور در حدود دو میلیون و نیم است که عده ای از آنها شهرنشین اند اما زندگی اکثر آنها هنوز بر اساس صحرانشینی است و اینان طوائف و قبائل مختلفی تشکیل میدهند که مهمترین آنها عبارتند از: مطیر، عتیبة، بنی سلیم، قریش، هذیل، ثقیف، البقوم، عدوان، بنی حارث، بنی لحیان، بنی سعد، جحادلة، نخاولة. رجوع به عربستان و رجوع به حجاز شود.

عرب سرنگ.

[عَ رَ سُ رَ] (اِخ) دهی از دهستان اقابای بخش مرکزی شهرستان گنبد قابوس از محله هائی بنام کسلخه، امان قراجه، بهلکه تشکیل شده است، سکنهء آن 1200 تن. محصولات آنجا غلات، حبوب، لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

عربسوس.

[عَ بَ] (اِخ) شهری است سرحدی، بنزدیک مصیصة، سیف الدولة بن حمدان به غزو آنجا شده است. (از معجم البلدان).

عربسیس.

[عَ بَ / عِ بَ] (ع اِ) عربس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عربس شود. || داهیة. (اقرب الموارد).

عربشاه.

[عَ رَ] (اِخ) ابن محمد حسین. رجوع به این عربشاه و فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار ج2 ص583 شود.

عربشاه.

[عَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان چهار اویماق بخش قره آغاج، شهرستان مراغه. ناحیه ای است کوهستانی 246 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عربشاه.

[عَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار، کوهستانی. سکنه آن 85 تن. محصولات آنجا غلات، لبنیات. صنایع دستی زنان قالیبافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

عربشاه خان.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز، بخش کلیبر شهرستان اهر. ناحیه ای است کوهستانی. هوای آن معتدل مایل به گرمی است. با 501 تن سکنه. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنها گلیم و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عربشاه خرگوشان.

[عَ رَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر. ناحیه ای است کوهستانی 418 تن سکنه دارد. آب آن از دو رشته چشمه تأمین میشود. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی فرش و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عربشه.

[عَ رَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان لک بخش قروهء شهرستان سنندج، ناحیه ای است جلگه، 160 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

عرب صحنانی.

[عَ رَ بِ صَ] (اِخ) از ایلات اطراف تهران است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص111).

عربض.

[عِ بَ] (ع ص) شیر گران جسم تندار. (منتهی الارب). شیر گران و بزرگ جثهء پهن سینه. عرباض. || درشت و استوار و توانا از مردم و شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عرباض. (اقرب الموارد). و رجوع به عرباض شود. || عریض. (اقرب الموارد). پهن از هر چه باشد. (منتهی الارب).

عرب عاربه.

[عَ رَ بِ رِ بَ] (اِخ)نست شناسان همهء اقوام عرب را بدو شجرهء بزرگ تقسیم کرده اند: عربهای جنوبی (از یمن) و عربهای شمالی. عربهای یمن یا قحطانی که از یک شاخهء اصلی یا یک شجره اند اعم از حمیریها و سبائیها و معینی ها و قتبانیها و حضرموتیها باضافهء بنوکهلان که عرب بائده نامیده شده اند و اکنون تنها نامی از آنها در زبانها هست عرب عاربه و همچنین طوائف و اقوام عاد ثمود، طسم، جدیس و عملاق. و عربهای شمالی یا عدنانی عرب مستعربه اند یعنی اصلاً از نژاد عرب نبودند و در عرب مستهلک شدند. عرب شمالی را اسماعیلی، عدنانی، معدی نیز می نامند. (از پرویز تا چنگیز تألیف تقی زاده صص 25 - 26). و نیز رجوع شود به صبح الاعشی ج1 ص315 و اعراب قبل الاسلام ص51.

عرب عدنانی.

[عَ رَ بِ عَ نی ی] (اِخ)عرب مستعربه. و رجوع به عربستان و عرب عاربه و عدنان شود.

عرب عرباء .

[عَ رَ بِ عَ] (اِخ) رجوع به عرب عاربه شود.

عرب قحطانی.

[عَ رَ بِ قَ نی ی] (اِخ)رجوع به عربستان و عرب عاربه شود.

عرب قری حاجی.

[عَ قَ] (اِخ) دهی از دهستان گوگلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس. 150 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان ابریشم بافی و نمدمالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

عرب کشی.

[عَ رَ بِ کَ شی ی] (اِخ) از ایلات اطراف تهران است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص111).

عرب کلو.

[عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهساران بخش مینودشت شهرستان گرگان. ناحیه ای است کوهستانی. 115 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان بافتن پارچه ابریشمی و چادرشب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

عرب کوشکلی.

[عَ رَ بِ] (اِخ) از ایلات اطراف تهران است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص112).

عرب کوه پنج.

[عَ رَ بِ پَ] (اِخ) از ایلات کرمان و بلوچستان است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص93).

عرب لاله گون.

[عَ بِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوگلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس، ناحیه ای است کوهستانی سردسیر. 220 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و گله داری است، صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

عرب لنگ.

[عَ لَ] (اِخ) یا پلنگ دژ فعلی. دهی است از دهات سرشیو شهرستان سقز. کوهستانی، سردسیر. 180 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه تأمین میشود. محصولات آنجا غلات، لبنیات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

عربلو.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان، کوهستانی. 244 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی قالیبافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

عربلو.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز. کوهستانی، 192 تن سکنه دارد، آب آن از چشمه تأمین میشود. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عربلو.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای. بخش حومهء شهرستان ارومیه. هوای آن معتدل است. 186 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی آنها جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عربلودره.

[عَ رَ دَرْ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه 125 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی آنها جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عربلوکندی.

[عَ رَ کَ] (اِخ) (نهرسولدوز) دهی است از دهستان مشکین باختری. بخش مرکزی شهرستان خیاو. کوهستانی، 160 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عربلوی آقاعلی.

[عَ رَ یِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، 70 تن سکنه دارد. محصولات آن غلات، توتون، کشمش، حبوبات و چغندر است. شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی آنها جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عربلوی میشه.

[عَ رَ یِ ؟] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. 116 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی آنها جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عرب متعربة.

[عَ رَ بِ مُ تَ عَرْ رِ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) عرب دخیل است که خالص نباشد. (از اقرب الموارد). و مردمی که از نواحی و بلاد دیگر (غیر عربی) به سرزمین عربستان رفته اند یا مردم سرزمینهایی از عرب که عربی الاصل نباشند. مانند عراق، سوریه، لبنان، مصر. رجوع به عرب مستعربه، و عرب عدنانیه شود. و رجوع به العرب قبل الاسلام ص51 شود.

عرب مستعربه.

[عَ رَ بِ مُ تَ رِ بَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) بگفتهء قلقشندی در صبح الاعشی عرب مستعربه که متعربه هم گویند فرزندان اسماعیل بن ابراهیم اند زیرا زبان اسماعیل عبرانی یا سریانی بود و چون به جرهم وارد شد و با آنها ازدواج کرد او و فرزندانش را مستعرب گفتند. (از صبح الاعشی ج1 صص336 - 358). و صاحب اقرب الموارد آرد: عرب دخیل غیر خالص و آنان باشند که بزبان اسماعیل بن ابراهیم تکلم کنند و آن لغات حجاز و اطراف آن باشد. رجوع به عرب و عربستان و عرب عاربه شود. صاحب العرب قبل الاسلام آرد: عرب مستعربه عبارتند از عدنانیان که ابناء عدنان بن اسماعیل بن ابراهیم اند و ابراهیم نخستین کسی از آنان است که بسرزمین عربستان وارد شد و با فرزندان خود در مکه سکونت گزید و در آنجا رشد کردند و علاوه بر مکه شبه جزیره را نیز از نسل خود پر کردند و آنگاه در واقعهء بختنصر، عدنان از بین رفت و فرزندانش با اصحاب و یارانش به حران رفتند و از آنجا به مکه کوچ کردند. (از العرب قبل الاسلام ص51).

عرب مضری.

[عَ بِ مُ ضَ ری ی] (اِخ)رجوع به عرب عدنانیه شود.

عرب معدی.

[عَ رَ بِ مَ دی ی] (اِخ)رجوع به عرب عدنانیه شود.

عرب میش مست.

[عَ رَ بِ مَ] (اِخ) از ایلات اطراف تهران است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص111).

عربنة.

[عَ بَ نَ] (ع مص) ربون دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). بیعانه دادن. عطا کردن عربون. (از اقرب الموارد). رجوع به عربون شود.

عرب و عجم باز.

[عَ رَ بُ عَ جَ] (نف مرکب) همان رسن باز است که دارباز نیز گویند، و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته است. (از آنندراج).

عربون.

[عُ] (ع اِ) ربون. عَربَون. عُربان. (منتهی الارب). بیعانه. ربون. رجوع به ربون و زبون شود.

عربة.

[عَ رِ بَ] (ع ص) خالص از عرب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || زن بسیار خندنده. (منتهی الارب). عروب از نساء. (از اقرب الموارد). || زن حریص بر بازی و لهو. (منتهی الارب) (آنندراج). || معدهء تباه شده. || چاه بسیار آب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عربة.

[عَ رَ بَ] (ع اِ) نهری که آبش سخت تیز رود. || نفس. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

عربة.

[عَ رَ بَ] (اِخ) دهی است در اول وادی نخله از طرف مکة. (از معجم البلدان). ناحیه ای است نزدیک مدینه، قریش بدانجا اقامت کرد و عرب بدان نسبت داده میشود. (از منتهی الارب).

عربة.

[عَ رَ بَ] (اِخ) در اصل نام شهرهای عرب است. || موضعی است به فلسطین. (معجم البلدان).

عربة.

[] (اِخ) (به عبری معنی سوخته دارد) وادیی است که از جبل شیخ به خلیج عربه ممتد است طولش 250 میل و شامل حوله و بحرالجلیل و بحرالملح یا مرداب میباشد و گاهی این اسم به الغور که فیمابین دریای مرداب و دریای احمر واقع است صدق کند. و در غیر این موضع گاهی اشاره به الغور قصد از شمال دریای مرداب مذکور است اما قسمتی که از شمال دریای مرداب به خلیج عقبه ممتد است. طولش 100 میل و عرضش از 4 - 14 میل و ارتفاع دیوارهای آهکی و کلسیه اش بمغرب دشت از 500 الی 1800 قدم و ارتفاع کوه هور 5000 قدم و سنگهای طرف شرقی غالباً پورفیری و باسلت میباشد و سطح دشت مرقوم پورفیری و ریگهای از سنگهای مختلفه فراهم آمده پوشیده است. و سبزه و علف کمیاب و حرارت هوایش در غایت شدت میباشد ولی قضیهء این که در زمان قدیم رود اردن در عربه جاری بوده است از جمله آراء سخیف و بی اعتباری است. (از قاموس کتاب مقدس).

عربی.

[عَ رَ بی ی] (ص نسبی) منسوب به عرب. از عرب. عرب عربی، ای بین العروبة و العروبیة. (منتهی الارب). کسی که نسبت صحیح دارد در عرب هرچند که به شهر آرام گیرد. رجوع به عرب شود.
-یاء عربی؛ یاء معروف، مقابل یاء فارسی، یاء مجهول. (یادداشت مؤلف).
|| زبان عرب. (یادداشت مؤلف). یکی از السنهء سامی. (ایران باستان ص12). || جو سپید. || خوشهء جو سپید. (از منتهی الارب). || واحد عِراب. (اقرب الموارد). رجوع به عراب شود. || (اِ) در تداول عامه بگفتهء صاحب آنندراج نوعی از پاافزار که تمام پا را می پوشاند و آنرا اجلاف ولایت میپوشند و گوید از اهل زبان بتحقیق پیوسته است. (آنندراج) :
عجم است آن عربی دوز و منش هندویم
چون کنم یاد از آن مه، عربی میگویم
گاه همچون عربی سینهء من سازد چاک
سختیان وار گهی تیغ کشد بر رویم
بسکه غلطید براهش در اشکم چون گوی
تکمه ها بر عربی بست قطار از کویم
آبخورد عربی را چو رساند بر لب
حسرتی میخورم و دست ز جان میشویم.
سیفی.

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) نبی عربی. محمد رسول الله (ص) و فی الحدیث «لاتنقشوا فی خواتیمکم عربیا» یعنی در نگین خود نقش لفظ محمد رسول الله کنده نکنید ... (منتهی الارب).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) ابراهیم بن عربی کوفی. راوی است و اعمش از وی روایت کند. (اللباب فی تهذیب الانساب).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) ابوحامد عربی بن یوسف بن محمد احمدی. فاضل و از مردم فاس مراکش بود. او راست: عقدالدرر، شرح نخبة الفکر، الطرفة. (از الاعلام زرکلی).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) ابوسلمة الزبیربن عربی البصری. وی از ابن عمر روایت دارد و حمادبن زید و معمر ازو روایت کنند. (اللباب فی تهذیب الانساب).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن علی بن محمدالعربی. از مردم سمنان و شیخ صوفیه بود. از ابوالقاسم قشیری سماع حدیث کرد و به سال 528 تا 527 درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) الدرقاوی. ابوعبدالله محمدالعربی احمدالحسینی نزیل قبیلهء از والیه. متوفی به سال 1329 ه . ق. از دانشمندان است. (معجم المطبوعات ج2).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) حسین بن عربی بصری راوی است. (از لباب الانساب).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن سعیدبن عربی الطائفی، راوی است.

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) قاضی ابوبکر مالکی است. (منتهی الارب) (لباب الانساب).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) محمد بن السائح الرباطی الشرقی العمری التیجانی از مردم قرن سیزدهم هجری است و او راست بغیة المستفید بشرح منیة المرید و آن شرحی است بر منیة المرید شیخ احمد تیجانی در تصوف. (معجم المطبوعات ج2).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) محمد بن عبدالله حاتمی طائی است. (منتهی الارب).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) محمد الفاسی. رجوع به عربی ابوحامدبن یوسف ... و معجم المطبوعات شود.

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) یحیی بن حبیب بن عربی بصری از محدثان بود. از معتمر روایت دارد. عبدالرحمان بن مهدی و جز او از وی روایت کرده اند. (از اللباب).

عربی.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خورموج شهرستان بوشهر، جلگه و گرمسیر 332 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

عربی پاشا.

[عَ رَ] (اِخ) پیشوای انقلاب عربی است. به سال 1250 ه . ق. در یکی از دهات مصر متولد شد. تحصیلات خود را در مدرسهء الازهر بپایان رسانید. به سال 1281 وارد نظام شد و به درجهء قائمقامی رسید در زمان توفیق پاشا فرماندهء قوای جهاد علیه بیگانگان گردید. وی بر خدیو مصر بشورید و سرانجام به دست عوامل انگلستان گرفتار آمد و در محکمهء نظامی به اعدام محکوم گردید و لکن با وساطت خدیو به جزیرهء سیلان تبعیدش کردند و در حدود 19 سال در تبعید بود و به سال1911 درگذشت. رجوع به اعرابی پاشا و معجم المطبوعات شود.

عربیت.

[عَ رَ بی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)عرب بودن. متصف به صفات عرب بودن. || در اصطلاح علوم و ادبیات و زبان عرب گویند: عربیت فلان خوب است یعنی به لغت و علوم عرب آشنا است.

عربیت دان.

[عَ رَ بی یَ] (نف مرکب) این ترکیب را مترجم تاریخ قم بکار برده است بجای عربی دان. مرادف با عالم به ادبیات و علوم عرب و متبحر و حاذق در فنون عربی است : ازین بندهء ضعیف نحیف فقیر درخواه کرد که آنرا از تازی با فارسی نقل کند تا چنانچه عربیت دانان از آن مستفید شوند، فارسی خوانان نیز از آن مستفید شوند. (تاریخ قم ص3).

عربید.

[عِ] (ع ص) آنکه بسیار عربده کند. کثیر العربدة. || آنکه جلیس خود را اذیت کند از مستی. (از اقرب الموارد). ستمکار جلیس خود، وقت مستی. (آنندراج) (منتهی الارب). و رجل عربید و معربد؛ مرد شریر مشاربها. (از اقرب الموارد). بدخوی جنگجوی که شر طلب باشد. و رجوع به عربد و عرابد و معربد شود.

عربی دان.

[عَ رَ] (نف مرکب) دانندهء عربی. عالم به علوم عرب. واقف به لغت عرب. که فنون و علوم عرب و لغت آن داند. زبان عرب شناس. زبان عرب دان. دانا به لغت تازی. دانشمند به لغت عرب.

عربی دانی.

[عَ رَ] (حامص مرکب) عمل عربی دان. دانایی به لغت و ادب و علم عرب. || دانش لغت و علوم و فنون عرب.

عربیدیه.

[عَ دی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان خیران بخش مرکزی شهرستان خرمشهر، واقع در یک هزارگزی باختری خرمشهر. خیابان اسفالت گمرک از کنار آن میگذرد. 400 تن سکنه دارد. شغل اهالی تربیت نخل است. صنایع دستی آنها حصیربافی است. راه اتومبیلرو دارد. ساکنین از طایفهء لالات هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عربی زاده.

[عَ رَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) آنکه نژاد از عرب دارد. زادهء عرب. فرزند عرب :
مولای من است آن عربی زادهء حُر
کاخر بدهانِ حلو میگوید مر.سعدی.

عربیلی.

[عَ رَ] (اِخ) الدکتور ابراهیم یوسف. او راست: حل العقدة بملخص الافادة فی انتاج الاولاد حسب الارادة. (معجم المطبوعات ج2).

عربی وار.

[عَ رَ] (ص مرکب) همچون عرب. به سان عرب. عرب مانند. عرب کردار. همانند عرب :
شب عربی وار بود بسته نقاب بنفش
از چه سبب چون عرب نیزه کشید آفتاب.
خاقانی.

عربیة.

[عَ رَ بی یَ] (ص نسبی) مؤنث عربی. رجوع به عربی شود. || لغت عرب. زبان عرب. || آنچه عرب بدان سخن گوید و تکلم کند. (از اقرب الموارد). || گاه در کتابهای فارسی پیش از نقل بیت یا قطعه از شعر عرب عربیة نویسند، مقصود از آن شعری عربی یا قطعه ای عربی است. (یادداشت مؤلف).
-علوم عربیة؛ علوم عربی. دانشها که عرب را بود. ادب عرب. ادبیات عرب.
-نقود عربیة؛ مسکوک قوم عرب یا ممالک عرب. سکه که نقش کلمات عرب دارد. یا در سرزمین عرب نقش شود یا در سرزمینی که حکومت عرب دارد زده شود. و نیز رجوع به النقود العربیة ص92 شود.

عربیة.

[عَ بی یَ] (اِخ) (بمعنی خشک و بی آب و علف در عبری) در قاموس کتاب مقدس این کلمه را بجای عربستان و سرزمین عرب آورده است و گوید شبه جزیره ای است که در قسمت جنوبی آسیا فیمابین دریای احمر و دریای هند و خلیج فارس واقع است طولش از جنوب بشمال 1300 میل و عرضش در عریضترین قسمتهایش 1500 میل و در اماکنی که عرضش بدین درجه نرسد تخمیناً 900 میل است و از جمیع اطراف جز شمال، دریا آنرا احاطه کرده است. رجوع به عربستان و قاموس کتاب مقدس شود.

عرت.

[عَ] (ع مص) سخت گردیدن نیزه و جنبیدن و لرزیدن. (از اقرب الموارد). درخشیدن. || جنبیدن و لرزیدن و درخشیدن برق. (منتهی الارب). || مالیدن بینی کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

عرتبة.

[عَ تَ بَ] (ع اِ) بینی یا نوک بینی یا گوشهء لب بالایین یا جانب تیزی بینی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

عرتم.

[عَ تَ] (ع اِ) نوک بینی. (منتهی الارب). مابین بینی و لب یا گوشهء لب بالایین. (منتهی الارب) (آنندراج). عرتمة. رجوع به عرتمة شود.

عرتمة.

[عَ تَ مَ] (ع اِ) عرتم. (منتهی الارب). نوک بینی یا مابین بینی و لب یا گوشهء لب بالایین. (منتهی الارب). || یقال فعله علی عرتمته؛ أی علی رغم أنفه. (منتهی الارب).

عرتن.

[عَ رَ تَ] (ع اِ) عَرْتن. رجوع به عرتن شود.

عرتن.

[عَ رَ تُ] (ع اِ) عَرْتن. رجوع به عرتن شود.

عرتن.

[عُ تَ] (ع اِ) عَرْتن. رجوع به عرتن شود.

عرتن.

[عَ تَ] (ع اِ) عَرَتن. عُرتُن. (منتهی الارب). گیاهی است که بدان دباغت کنند اصل آن عرنتُن و عَرَنتَن بوده است و حرف تاء کلمه سه حرکت گرفته و نون آن حذف شده و به حال خود مانده است. (منتهی الارب) (آنندراج). عرتون. (منتهی الارب). درختی است که بدان دباغت کنند. (از اقرب الموارد).
-ادیم معرتن؛ پوست پیراسته به گیاه عرتن که به عرتن دباغت شده باشد و آنرا معرتن گویند و عامل آنرا مُعرتِن. (از اقرب الموارد).

عرتنة.

[عَ تَ نَ] (ع مص) پیراستن پوست با گیاه. عرتن. (ناظم الاطباء).

عرتون.

[عَ رَ] (ع اِ) گیاهی است که بدان پوست پیرایند. (ناظم الاطباء). عرتن. رجوع به عرتن شود.

عرث.

[عَ] (ع مص) برکندن. || مالیدن. || برکنده شدن. (منتهی الارب).

عرج.

[عَ رَ] (ع مص) رسیدن در پای کسی پس لنگیدن. لنگیدن خلقی نه عارضی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عرجان. لنگی غیرخلقی. (منتهی الارب). لنگی. (دهار). عَرج. عَرُج. (منتهی الارب). ماأشد عرجه؛ یعنی چه لنگ است او، و لایقال ما أعرجه فی التعجب لأن ماکان لوناً أو خلقةً فی الجسد لایقال منه ماأفعله الا مع «أشدّ». || غروب شدن آفتاب یا میل کردن آن به سوی مغرب. (منتهی الارب). پنهان شدن آفتاب در افق و میل کردن آفتاب به مغرب. (ناظم الاطبا). فروشدن آفتاب. (تاج المصادر بیهقی).

عرج.

[عُ] (ع اِ) کفتار. معرفة ممنوعة الصرف است و آنرا بمنزلهء قبیله قرار داده اند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُراج. (منتهی الارب). ضبع.

عرج.

[عَ رَ] (ع اِ) نهر. || وادی بسبب انعراج آن. || (اِمص) بلندی پا و لنگی آن. بلندی پا نسبت به پای دیگر، یا بسبب برخورد چیزی با آن، جمع کردن آن را. (از اقرب الموارد).

عرج.

[عِ] (ع اِ) عَرج. (منتهی الارب). رجوع به عَرج شود.

عرج.

[عَ] (ع اِ) گله ای از شتران مقدار هشتاد عدد یا از هشتاد تا نود یا گلهء صد و پنجاه شتر و اندک بالای آن یا از پانصد تا یکهزار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ج، اَعراج، عُروج. (آنندراج) (از اقرب الموارد). عِرج. (ناظم الاطباء).

عرج.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ اَعرج. (منتهی الارب). || جِ عَرجاء. (منتهی الارب). و رجوع به اَعرج و عَرجاء شود.

عرج.

[عَ رَ] (ع ص) شتر که کمیز کج اندازد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عرج.

[عَ] (اِخ) شهری است به یمن. (از منتهی الارب).

عرج.

[عَ] (اِخ) وادیی است به حجاز که نخلستان بسیار دارد. (منتهی الارب).

عرج.

[عَ] (اِخ) موضعی است در بلاد هذیل. (منتهی الارب).

عرج.

[عَ] (اِخ) منزلی است در راه مکه از آن منزل است عبدالله بن عمروبن عثمان العرجی شاعر. (منتهی الارب). موضعی است بین مکه و مدینه و عرجی شاعر منسوب بدانجاست.

عرجاء .

[عَ] (ع ص) مؤنث اَعرج. زن لنگ. (ناظم الاطباء). سخت لنگ. (منتهی الارب). ج، عُرج و عُرجان. رجوع به أعرج شود. لنگ : و کفتاری که او اندرین علت و علتهای دیگر سود دارد آنرا الضبعة العرجاء گویند یعنی کفتار ... لنگ و لنگ از بهر آن گویند که کفتار چون پیر گردد لنگ شود. (ذخیرهءخوارزمشاهی). || (اِ) کفتار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ضبع. کفتار ماده. (مهذب الاسماء).
-الضبعة العرجاء؛ کفتار. کفتار پیر. و ضلع الضبعة العرجاء یعلق علی رأس صاحب الشقیقة فینفعه. (ابن البیطار).

عرجاء .

[عُ] (اِخ) پشته ای است به زمین مزینه. (منتهی الارب).

عرجاء .

[عَ] (اِخ) بنوالعرجاء حیی است از تمیم. (منتهی الارب).

عرجان.

[عَ رَ] (ع مص) لنگان رفتگی. (منتهی الارب) (آنندراج). مشی اعرج. (از اقرب الموارد). رفتار بلنگی. لنگان رفتن. (یادداشت مؤلف). قزلان. (تاج المصادر بیهقی). لنگیدن به لنگی خلقی. عَرَج. (ناظم الاطباء). رجوع به عَرج شود.

عرجان.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ أعرج. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به اعرج و عُرج شود. || جِ عارج. پوشیده. (آنندراج). رجوع به عارج شود.

عرجد.

[عُ جُ] (ع اِ) عُرجَد. شاخ کج نخل. (منتهی الارب). عرجون نخل. عُرجُدّ. عرجود. (اقرب الموارد).

عرجد.

[عُ جُدد] (ع اِ) عُرجُد. عرجود. (اقرب الموارد). رجوع به عُرجد شود.

عرجد.

[عُ جَدد] (ع اِ) عُرجُدَ. شاخ کج خرمابن. عرجون. (ناظم الاطباء). رجوع به عرجون شود.

عرجد.

[عُ جَ] (ع اِ) شاخ کج نخل. عُرجُد. (منتهی الارب).

عرجدة.

[عَ جَ دَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

عرجلة.

[عَ جَ لَ] (ع اِ) گلهء اسبان. || گلهء بز. || گروه پیادگان روان. (منتهی الارب) (آنندراج). گروهی پیادگان. (مهذب الاسماء). گروه مردم. ج، عَراجلة. (ناظم الاطباء).

عرجموس.

[عَ جَ] (اِخ) دهی است در بقاع بعلبک. (از معجم البلدان).

عرجنة.

[عَ جَ نَ] (ع مص) نگار کردن جامه را به نگار عرجون. (منتهی الارب) (آنندراج) (از لسان العرب). صورتهای عرجون در جامه تصویر کردن. (از اقرب الموارد). || زدن کسی را به عرجون. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آلودن و طلا نمودن به خون یا به زعفران یا خضاب کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

عرجود.

[عُ] (ع اِ) شاخ کژ نخل. (منتهی الارب) (آنندراج). عُرجُدّ. (اقرب الموارد). || آنچه از انگور مانند اژخ برآید. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اول آنچه از انگور برآید مانند اژخ. (منتهی الارب).

عرجوف.

[عُ] (ع ص) شترمادهء درشت تندار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

عرجول.

[عِ جَ] (ع اِ) گروه. (منتهی الارب) (آنندراج). گروه و جماعت. (ناظم الاطباء).

عرجوم.

[عُ] (ع ص) شترمادهء درشت استواراندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرجون.

[عُ] (ع اِ) چوب خوشهء خرما. (دهار) (مهذب الاسماء). ج، عَراجین. (مهذب الاسماء). || خوشه. خوشهء خرما یا خوشهء خرما که خشک و کج گردد، یابن آن. یا چوب خوشهء خرما. (منتهی الارب). || شاخ خشک شده :
گر در آبی نخل یا عرجون نمود
جز ز عکس نخلهء بیرون نبود.مولوی.
|| بن خوشهء خرما. (زمخشری). شکاوه. (یادداشت مؤلف). انگون. انگول. (یادداشت مؤلف). || چوب خوشهء خرما که بشکل داس خمیده میباشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). || چوب خوشهء انگور. || درخت کژ شده. (منتهی الارب) : و القمر قدرناه منازل حتی عاد کالعرجون القدیم. (قرآن 36/39).
ور ز نور آفتابش بهره گیرد خاطرات
پیش روشن خاطرت مر ماه را عرجون کنی.
ناصرخسرو.
رنگ بربسته ترا گلگون نکرد
شاخ بربسته فن عرجون نکرد.مولوی.
|| شاخهای بریده از درخت کژ شده. (از منتهی الارب). ج، عراجین. || گیاهی است شبیه به سماروغ سپید، یا نوعی از سماروغ. (منتهی الارب) (آنندراج).

عرجة.

[عُ جَ] (ع اِمص) توقف و میل. یقال مالی علیه عرجة، ای توقف. (منتهی الارب). تأخیر. (یادداشت مؤلف). موضع العرج. (اقرب الموارد).

عرجة.

[عَ جَ / عُ جَ] (ع اِ) مقام و موقف و آنچه بر او ایستاده شود. یقال مالی علیه عرجة و عرجة، ای مقام و موقف. (از اقرب الموارد).

عرجة.

[عَ رِ جَ] (اِخ) آبی است از آبهای بنی نمیر، از آن عمیربن خصم. (از معجم البلدان).

عرجة.

[عَ جَ] (اِخ) دهی است به بحرین از آن بنی محارب از بنی عبدالقیس. (از معجم البلدان).

عرجی.

[عَ جی ی] (ص نسبی) نسبت است به عرج که موضعی است به مکه. (از اللباب ج2 ص131). منسوب است به عرج که دهی است از نواحی طائف و در ابتدای تهامه واقع، و میان آن و مدینه هفتاد و هشت میل است و در بلاد هذیل واقع است. (از معجم البلدان).

عرجی.

[عَ] (اِخ) شاعری از امویان معاصر ولیدبن یزید. و او راست بیت معروف:
أضاعونی و أی فتی أضاعوا
لیوم کریهة و سداد ثغر.(یادداشت مؤلف).

عرجی.

[عَ] (اِخ) عبدالله بن عمر بن عبدالله بن عمروبن عثمان بن عفان اموی عرجی. شاعر و از مردم عرج است از نواحی طائف. (از معجم البلدان) (از اللباب ج2 ص131).

عرخو.

[عَرْ رَ] (اِ صوت) آواز گربه و سگ هنگام خشم. (غیاث) (آنندراج).

عرد.

[عَ] (ع ص) سخت. (منتهی الارب). صلب. (اقرب الموارد). || ایستاده. (منتهی الارب). راست ایستاده. (از اقرب الموارد). برپا شونده. (منتهی الارب). || (اِ) خر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). حمار. (البیان والتبیین). || شرم مرد ایستاده. (از منتهی الارب). اندام مرد. انگیز نعوظ کرده. ذکر. (مهذب الاسماء). || بن و بیخ گردن. (منتهی الارب). جای پیوند گردن. (از اقرب الموارد).

عرد.

[عَ رَ] (ع مص) گریختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نیرو گرفتن جسم پس از بیماری. (از اقرب الموارد).

عرد.

[عَ رِ] (ع ص) سخت عُرُدّ.

عرد.

[عُ رُ دد] (ع ص) سخت. عَرِد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَرد. (منتهی الارب).

عردات.

[عَ رَ] (ع اِ) جِ عردة، بمعنی صلابت و قوت. (از معجم البلدان). رجوع به عردة شود.

عردات.

[عَ رَ] (اِخ) وادیی است مر بجیله را. (منتهی الارب). وادیی است از آن بنی بجیلة. مسیر آن نصف روزه راه امتداد دارد. بالای آن عقبهء تهامه و پایین آن تربة است و میان یمن و نجد واقع شده است. (از معجم البلدان).

عرداد.

[عِ] (ع اِ) پیل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به عربی اسم فیل است. (تحفهء حکیم مؤمن). || (ص) سخت. (منتهی الارب). || شجاع. (ناظم الاطباء). دلاور. (منتهی الارب). در اقرب الموارد مرد شجاع و سخت، یک معنی دانسته شده است. || (اِ) چوبی است بزرگ که بدان اسب و شتر را بندند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عردام.

[عِ] (ع اِ) شاخی که در آن خوشه ها باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). شاخه ای که بر آن خوشه ها باشد. (ناظم الاطباء). || شاخ بزرگی که بر آن شاخه های ریزه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). شاخ بزرگی که بر آن شاخه های ریزه و کوچک باشد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چوب خوشهء خرما. (مهذب الاسماء).

عردسة.

[عَ دَ سَ] (ع مص) به زمین افکندن کسی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بر زمین زدن. (از اقرب الموارد).

عردل.

[عَ دَ] (ع ص) سخت درشت و درازقامت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عردلة.

[عَ دَ لَ] (ع مص) سستی و فروهشتگی در رفتار. (منتهی الارب). سستی در رفتار. (از اقرب الموارد) (از قاموس). سست و فروهشته رفتن و سستی کردن در رفتار. (از ناظم الاطباء).

عردم.

[عَ دَ] (ع ص) سطبر تمام اندام. درشت کم گوشت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سخت از هر چیزی. || (اِ) گردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عردمان.

[عُ دُ] (ع ص) درشت سخت اندام بدخوی. (آنندراج). سخت جفاکار. (از اقرب الموارد). || سطبرگردن. (آنندراج). درشت گردن. (از اقرب الموارد).

عردمة.

[عَ دَ مَ] (ع اِمص) سختی و درشتی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). صلابت و شدت. (از اقرب الموارد). || (مص) سخت و درشت گردیدن. (از ناظم الاطباء).

عردة.

[عَ رَ دَ] (ع ص) مؤنث عرد. (از اقرب الموارد). سخت سفت. سخت صلب. (از اقرب الموارد). صلابت و قوت. (از معجم البلدان ذیل عردات).

عردة.

[عُ رَ دَ] (اِخ) آب جاری غیرمنقطع از آبهای بنی صخرة از طی، و آن بین علاء و تیماء و جفر عنزة است. (از معجم البلدان).

عردة.

[عَ دَ] (اِخ) پشته ای است به مطلاء. در اصل آن آبی است از کعب بن عبدبن ابی بکر. (از معجم البلدان).

عرر.

[عَ رَ] (ع اِ) گر. (منتهی الارب). جرب. (اقرب الموارد). خارش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به یونانی اسم قنطوریون است. (تحفهء حکیم مؤمن).

عرر.

[عَ رَ] (ع اِمص) خردی کوهان شتر و بقولی کمی یا رفتگی آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). کوچکی کوهان شتر. خردی و رفتگی کوهان. (از ناظم الاطباء). || (مص) مبتلی گردیدن به جرب. || خردکوهان گردیدن. (ناظم الاطباء).

عرز.

[عَ] (ع مص) نکوهیدن کسی را و سرزنش نمودن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || درشت و سطبر گردیدن. (منتهی الارب). || گرفته و ترنجیده گردیدن و منقبض شدن. (ناظم الاطباء). || سخت کشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || در کف گرفتن چیزی را و چسبانیدن انگشتان را بر آن، به اینکه می نماید از آن برخی و ننماید تمام آنرا تا که مشتاق دیدنش گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرز.

[عَ رَ] (ع مص) درشت و سخت گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عرز.

[عَ رَ] (ع اِ) نوعی از درخت یز، خرد و باریکتر از آن. و گویند آن مصحف است و درست آن غرز است به غین معجمه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرزال.

[عِ] (ع اِ) خوابگاه شیر. || جای خواب پالیزبان در پالیز بر سر درخت و جز آن از ترس درندگان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سقیفهء ناطور. (از اقرب الموارد). || گردآوردهء شیر درنده در جای باش خویش جهت بچگان مانند آشیانهء مرغ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و جائی که شیر در جای باش خویش جهت بچگان گردآورده فراهم میکند مانند آشیانه ای که مرغان میسازند. (ناظم الاطباء). || دهن توشه دان. (منتهی الارب). دهنهء مزاد. (از اقرب الموارد). || امری که بدان مردم را اختیار نمایند و خاص کنند. (منتهی الارب). مزیتی که بدان انسان را برگزینند و خاص کنند. (از اقرب الموارد). || گردآوردهء صیاد در کازه از صید قدید و جز آن. (منتهی الارب). آنچه را صیاد از صید قدید و جز آن در کازه فراهم می کند. (ناظم الاطباء). || باقی ماندهء گوشت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || چیزی است مانند جوال. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خانهء خرد است که وقت کارزار در جنگ گاه جهت پادشاه سازند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || خانه ای مر «سماروغ چینی» را. (منتهی الارب). خانه ای که سماروغ چینی برای خود میسازد. (ناظم الاطباء). || سوراخ مار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رخت اندک. (منتهی الارب). متاع کم. (از اقرب الموارد). || شاخ درخت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دکان. (منتهی الارب). حانوت. (اقرب الموارد). دکان می فروش. (ناظم الاطباء). || گروه مردم. || (ص) گران. ثقیل. || حقیر و خوار. ذلیل و کوچک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرزام.

[عِ] (ع اِ) شیر بیشه. (ناظم الاطباء). رجوع به عرزم شود.

عرزب.

[عَ زَ / عِ زَ] (ع ص) درشت و سخت و توانا و رُست. (منتهی الارب).

عرزب.

[عَ زَ] (اِخ) نام نیای ضحاک بن عبدالرحمان است که تابعی بود. (از منتهی الارب).

عرزبی.

[عَ زَ بی ی] (ص نسبی) منسوب است به عرزب که نام مردی است. (از سمعانی). رجوع به عرزب شود.

عر زدن.

[عَ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول، گریه کردن کودک است با آواز بلند.

عرزلی.

[عَ زَ] (اِخ) در رجال لقب حسین بن علی بن خضربن صالح است. (از ریحانة الادب ج3 ص76).

عرزم.

[عِ زِ] (ع اِ) مار دیرینه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرزم.

[عَ زَ] (ع ص) سخت. چیزی گرد سخت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِخ) علم است و منه جبانة عرزم، منزلی در کوفه که فرودآمد در آن عبدالملک ابی میسر عرزمی. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عرزمی شود.

عرزم.

[عِ زَم م] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسد. (اقرب الموارد).

عرزم.

[عَ زَ] (اِخ) نام گورستان و مقبره ای است به کوفه و گفته اند نام محلی است به کوفه معروف به جبانة عرزم. بلاذری گوید: بطنی است از نهد، و گویند مردی است از نهد بنام عرزم. (از معجم البلدان). کلبی گوید: جبانة (گورستان) منسوب به عرزم است مولای بنی اسد یا بنی عبس. (از معجم البلدان).

عرزمی.

[عَ زَ می ی] (ص نسبی) نسبت است به عرزم و به گمان صاحب الانسان بطنی است از فزارة. و جبانهء (گورستان) عرزم به کوفه معروف است. و شاید این بطن به عرزم وارد شده و بدان نسبت داده شده باشد. (از اللباب ج2 ص131).

عرزمی.

[عَ زَ] (اِخ) ابوعبداللله عبدالمک بن ابی سلیمان العرزمی. عموی محمد بن عبیدالله و نام ابی سلیمان میسرة است. وی از سعیدبن جبیر و عطا روایت کند. و ثوری و یارانش و یحیی بن سعیدالقطان و جز آنها از او روایت دارند وی در ذی الحجة سال 145 ه . ق. درگذشته است. مردی ثقه بود ولکن در بعضی از احادیث خطا کرده است. (از اللباب ج2 ص131).

عرزمی.

[عَ زَ] (اِخ) ابوعبدالرحمان محمد بن عبیداللهبن ابی سلیمان العرزمی. وی از عطار روایت دارد و عراقیان از وی. به سال 155 ه . ق. در سن 78 سالگی درگذشته است. (از اللباب ج2 ص132).

عرزمی.

[عَ زَ] (اِخ) او راست کتاب الادب. (از الفهرست ابن الندیم).

عرس.

[عَ] (ع مص) بستن گردن شتر را به بازوی وی. (از منتهی الارب). عرس البعیر؛ گردن آن شتر را به بازویش بست در حالی که شتر سینهء خود را بر زمین زده باشد. (از اقرب الموارد). || برگشتن از کسی. (از منتهی الارب). عدول کردن و منصرف شدن از کسی. (از اقرب الموارد). || پاییدن و پیوسته بودن در شادمانی. (از منتهی الارب). پیوسته بودن در شادمانی. (از ناظم الاطباء). اقامت کردن و ماندن در فرح و شادی. (از اقرب الموارد).

عرس.

[عَ] (ع اِ) ستونی است در میان خیمه. (منتهی الارب). عمودی است در وسط «فسطاط». (از اقرب الموارد). || رسن. (منتهی الارب). حبل. (اقرب الموارد). || شتربچهء خردسال. (منتهی الارب). فصیل کوچک. (از اقرب الموارد). عُرس. رجوع به عُرس شود. || دیواری که مابین دو دیوار خانهء سرمائی نهند و به نهایت نرسانند و مسقف سازند تا آن خانه گرمتر شود. و آنرا به فارسی بیچه گویند. (منتهی الارب). دیواری است بین دو دیوار خانهء زمستانی که پیش از اینکه به انتها برسد آنرا مسقف میکنند تا آن خانه گرمتر باشد. و این کار را در شهرهای سردسیر انجام میدهند. و چنین خانه ای را مُعَرَّس نامند. (از اقرب الموارد). ج، أعراس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرس.

[عَ رَ] (ع مص) متحیر و سرگشته گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || بازداشتن. (از منتهی الارب). خودداری کردن و بخل ورزیدن. (از اقرب الموارد). گویند: عرس علیَّ ماعنده، یعنی بخل ورزید نسبت به من آنچه را نزد او بود. (از اقرب الموارد). || تکبر نمودن و فیریدن. (منتهی الارب). بطر و تکبر. (از اقرب الموارد). || بیخود شدن و دهشت داشتن. (منتهی الارب). در شگفت شدن و مدهوش گشتن. (از اقرب الموارد). || ملازم چیزی بودن. (منتهی الارب). ملازم گشتن و الفت یافتن. (از اقرب الموارد). گویند عرس الصبی بامه، یعنی کودک به مادر خود انس گرفت و ملازم او گشت. (از اقرب الموارد).

عرس.

[عَ رِ] (ع ص) سرگشته. (منتهی الارب). مدهوش و حیران. (از اقرب الموارد). || لازم گیرندهء چیزی. || ترسنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

عرس.

[عِ] (ع اِ) زن باشوی. (منتهی الارب). همسر و زن مرد. (از اقرب الموارد). || مرد با زن. (منتهی الارب). شوهر زن. (از اقرب الموارد). گویند هی عرسه، و هو عرسها. و زن و شوهر را عِرسان گویند. (از اقرب الموارد). || شیر ماده یا نر. (منتهی الارب). ماده شیر و لبؤة. (از اقرب الموارد). ج، أعراس. (منتهی الارب). و گاهی شیر نر و ماده را عِرسَین گویند. (از منتهی الارب).
-ابن عرس؛ راسو، که خرد گوش و برگردیده پلک باشد، گویا که گوشش از بیخ بریده است. (منتهی الارب). چارپای کوچکی است چون موش، که اشتر و اصلم و اسک می باشد. (از اقرب الموارد). ج، بنات عرس، برای مذکر و مؤنث. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و گویند بنوعرس. (از منتهی الارب). و رجوع به ابن عرس در همین لغت نامه شود.

عرس.

[عُ] (ع اِ) شتر بچهء خردسال. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). فصیل کوچک و صغیر. (از اقرب الموارد). عَرس. رجوع به عَرس شود. ج، اَعراس. (اقرب الموارد). || گائیدن. (از منتهی الارب). نکاح و عروسی. (ناظم الاطباء). زفاف. (اقرب الموارد). عُرُس. رجوع به عُرُس شود. || مهمانی عروسی. (منتهی الارب). طعام ولیمه و مهمانی. (از اقرب الموارد). به صورت مذکر و مؤنث به کار رود. ج، أعراس و عُرُسات. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و عُرَسات. (ناظم الاطباء). || مجازاً، به معنی مجلس طعام فاتحهء بزرگان است، که به روز وفات بعد از سالی کنند. چرا که رحلت از غمکدهء دنیا بمنزلهء شادی عروسی است. الحق عاشقان حق. چنانکه سعدی فرموده:
عروسی بود نوبت ماتمت
اگر نیک روزی بود خاتمت.(آنندراج).
|| در هند به مراسمی اطلاق شود که برای تجلیل عارفان و حکیمان بزرگ اسلامی بر پا کنند. در این مراسم که معمولاً از سه تا پنج روز طول میکشد چند سخنرانی دربارهء مقام و شخصیت کسی که بیاد او جشن میگیرند ایراد میگردد و سپس گروه نوازندگان (قوّالان) به قوالی میپردازند و آوازها و سرودهای مذهبی میخوانند. (فرهنگ فارسی معین).

عرس.

[عُ رُ] (ع اِ) نکاح و عروسی. (ناظم الاطباء). زفاف. (اقرب الموارد). عُرس. رجوع به عُرس شود. || مهمانی عروسی. (منتهی الارب). طعام ولیمه. (از اقرب الموارد). رجوع به عُرس شود. || جِ عَروس. رجوع به عروس شود.

عرس.

[عُ رُ] (اِخ) جایگاهی است در بلاد هذبل. (از معجم البلدان).

عرساء .

[عُ رَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عرسات.

[عُ رُ / عُ رَ] (ع اِ) جِ عُرس، عُرُس. رجوع به عرس شود.

عرسان.

[عِ] (ع اِ) تثنیهء عِرس. رجوع به عرس شود. || شیر نر و شیر ماده. (ناظم الاطباء). || زن و شوهر. (از اقرب الموارد).

عرسی.

[عِ سی ی] (ص نسبی) رنگ ابن عرس و راسو. (از اقرب الموارد). || رنگی است. (منتهی الارب). رنگی شبیه به رنگ راسو. (ناظم الاطباء). رنگی است به رنگ ابن عرس. (از اقرب الموارد).

عرش.

[عَ] (ع مص) ساختن بنا را از چوب. (از منتهی الارب). ساختن خانه را از چوب. (از ناظم الاطباء). ساختمانی از چوب ساختن. (از اقرب الموارد). || تا صید رسیدن نتوانستن سگ از خوی کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج). مانده شدن سگ و نتوانستن به صید. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سرگشته گردیدن و متحیر شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). سرمست شدن و مبهوت گشتن. (از اقرب الموارد). || بنا کردن خانه را. (از منتهی الارب) (آنندراج). ساختن و بنا کردن. (از اقرب الموارد). || وادیج بستن رز را. (از منتهی الارب) (آنندراج). جفته کردن. (دهار). انگور درخت رز را بر چوب قرار دادن. (از اقرب الموارد). عُروش. رجوع به عروش شود. || گرد گرفتن چاه را بقدر یک قامت زیرین از سنگ و تمامهء بالائین از چوب. (از منتهی الارب) (آنندراج). چاه را به اندازهء یک قامت از قسمت زیرین آن از سنگ ساختن و باقی آن را از چوب ساختن، و در اینصورت چنین چاهی را «معروشة» گویند. (از اقرب الموارد). || زدن کسی را به «عُرش» گردن. رجوع به عُرش شود. || اقامت نمودن در مکان. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پیوسته افروخته ماندن آتش هیزم. (از منتهی الارب) (آنندراج). عُرش الوقود (به صیغهء مجهول)، هیزم افروخته شد و پیوسته ماند. (از اقرب الموارد).

عرش.

[عَ] (ع اِ) تخت و سریر پادشاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اورنگ. گاه. گه. سریر : انی وجدت امرأة تملکهم و اوتیت من کل شی ء و لها عرش عظیم (قرآن 27/23)؛ من زنی را یافتم که بر ایشان پادشاهی میکند، و همه چیز او را داده شده و او راست تخت و سریری بزرگ. فلما جاءت قیل أهکذا عرشک، قالت کأنه هو. (قرآن 27/42)؛ پس چون آمد گفته شد آیا تخت تو این چنین است؟ گفت گویا خود آن است. قال یا أیها الملا أیکم یأتینی بعرشها قبل أن یأتونی مسلمین. (قرآن 27/38)؛ گفت ای جماعت کدام یک از شما تخت او را برای من میاورد پیش از آنکه تسلیم شده نزد من بیایند؟
ورچون تو جسم نیست چه باید همیش تخت
معنی تخت و عرش یکی باشد و سریر.
ناصرخسرو.
عرش تست این خاک و افلاک و کواکب گرد او
روز و شب جولان همی همواره بر دوران کنند.
ناصرخسرو.
عرش این عرش کسی بود که در حرب، رسول
چو همه عاجز گشتند بدو داد لواش.
ناصرخسرو.
-عرش بلقیس؛ تخت بلقیس. رجوع به عرش بلقیس در ردیف خود شود.
|| تخت رب العالمین که تعریفش کرده نشود و کیفیت آن و بیان حد آن در شرع جایز نباشد. و گویند یاقوت سرخ است که از نور حق تعالی می درخشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج). آسمانی که بالای همه آسمانها باشد. (ناظم الاطباء). جسم محیط به عالم را که فلک الافلاک باشد، عرش گویند. و فلک ثوابت را کرسی نامند. (فرهنگ علوم عقلی). فلک الافلاک را در اصطلاح شرع عرش گویند، و در اصطلاح حکما فلک الافلاک نامیده میشود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). آن جسم که محیط بر جمیع اجسام است. و بسبب ارتفاعش بدین نام خوانده شده است و یا بجهت تشبیه به تخت پادشاه است در جایگزین شدن بر آن هنگام حکم. و احکام قضا و قدر خداوند از آنجا نازل شده است. و بدانجا نه صورت و نه جسم یافت شود. (از تعریفات جرجانی). فلک الافلاک. منبر نه پایه. بام بدیع. بام رفیع. بام رواق. بحر وسیع. چرخ فلک. چرخ اطلس. چرخ برین. (آنندراج). فلک اعظم. فلک اطلس. (یادداشت مرحوم دهخدا). آسمان نهم. گرزمان و پژِ آسمان. تهم. تهمتن. خاوند. محدد الجهات. (ناظم الاطباء) : و یحمل عرش ربک فوقهم یومئذ ثمانیة (قرآن 69/17)؛ و در آن روز هشت فریشته عرش پروردگار ترا به بالای خود بردارند. و هوالذی خلق السماوات و الارض فی ستة أیام و کان عرشه علی الماء (قرآن 11/7)؛ اوست که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او بر آب بود. الذین یحملون العرش و من حوله یسبحون بحمد ربهم. (قرآن 40/7)؛ آنانکه عرش را حمل میکنند و آنانکه پیرامون آنند به ستایش پروردگار خود تسبیح میکنند. ان ربکم الله الذی خلق السماوات والارض فی ستة ایام ثم استوی علی العرش. (قرآن 7/54)؛ پروردگار شما خدائی است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر عرش مستوی شد و قرار گرفت.
خدای عرش جهان را چنین نهاد نهاد
که گاه مردم از او شادمان و گه ناشاد.
کسائی.
ز خاشاک ناچیز تا عرش راست
سراسر به هستی یزدان گواست.فردوسی.
ز هامون به چرخ برین شد سوار
سخن گفت بر عرش با کردگار.اسدی.
گر ندیدی عرش را و حاملان عرش را
تا بگردش بر چسان هموار می جولان کنند.
ناصرخسرو.
از طواف همه ملائکیان
یادکردی به گرد عرش عظیم.ناصرخسرو.
مرکب او را چو روی سوی عدو کرد
نصرت و فتح از خدای عرش نثار است.
ناصرخسرو.
مدح خدایگان و ثنای خدای عرش
جز بر زبان نراند و جز اندر دهان نداشت.
مسعودسعد.
تا هست ملایک را عرش آینهء نوری
باد آینهء عرش رخسار تو عالم را.خاقانی.
زان نفس استوی زنند علی العرش
کز بر عرش آمد استوای صفاهان.خاقانی.
چارپای منبرش را هشت حمالان عرش
بر کتف دارند کاین مرکز ندارد قدر آن.
خاقانی.
بلبل عرشند سخن پروران
باز چه مانند به آن دیگران.نظامی.
هر که سر از عرش برون میبرد
گوی ز میدان درون میبرد.نظامی.
شعر و عرش و شرع از هم خاستند
هر دو عالم(1) زین سه حرف آراستند.
عطار (مصیبت نامه ص46).
کسی کو هر چه دید از چشم جان دید
هزاران عرش در موئی عیان دید.عطار.
تا نلرزد عرش از نالهء یتیم
تا نگردد از ستم جانی سقیم.مولوی.
خنک روز محشر تن دادگر
که در سایهء عرش دارد مقر.سعدی.
شعر نوری ز عرش زاینده ست
زان چو عرش استوار و پاینده ست.اوحدی.
-رب العرش العظیم؛ ملک العظیم. (ناظم الاطباء). پروردگار و صاحب عرش عظیم.
-عرش آشیان؛ عرش نشین. که آشیان و جایگاه بر عرش دارد : فرشتگان عرش آشیان پیرامن وی صف اندر صف عاکف. (ترجمه تاریخ یمینی ص448).
-عرش و فرش؛ آسمان و زمین. (ناظم الاطباء).
-مرغ عرش؛ کنایه از روح و جان است :
این مرغ عرش ار طلب دانه ای کند
آن دانه جز ز سنبلهء آسمان مخواه.خاقانی.
حقهء گوهر ار چه در خاک است
مرغ عرش است آنچه گوهر اوست.خاقانی.
|| (اصطلاح عرفا) عرش محل استقرار اسماء مقید الهی است. و آسمان را عرش گویند. و فلک الافلاک را نیز عرش گویند. و نفس کلیه را که محیط است بر اشیاء بر وجه تفصیل، عرش کریم و لوح قدر و لوح محفوظ و کتاب مبین و ورقاء و زمرد و یاقوت حمراء نامند. (فرهنگ مصطلحات عرفا). || در تداول فارسی، از آن آسمان اراده کنند. مقابل فرش که از آن دنیا یا زمین خواهند. (یادداشت مرحوم دهخدا). || جاه. (منتهی الارب). عز. (اقرب الموارد). || قوام امر، و از آن جمله است که گویند: «ثلّ عرشه» (بصیغهء مجهول) یعنی سست گردید کار او و از بین رفت عزت وی. || رکن چیزی. || سقف خانه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سقف. (ناظم الاطباء). || خیمه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سایبان، و هر پوشش که سایه افکند. (منتهی الارب). بیتی که از سایهء آن استفاده کنند و یا شبه بیتی است از شاخه های درخت که بر بالای آن گیاه «ثمام» قرار دهند. (از اقرب الموارد). || خانهء مکه. (منتهی الارب). عروش مکه؛ بیوت آن. (از اقرب الموارد). مکهء معظمه یا سراهای پیشین آن. (منتهی الارب). عُرش. ج، عُروش و عُرُش و أعرش و عَرَشة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رئیس و مدبر قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کوشک. (منتهی الارب). قصر. (اقرب الموارد). || (اِخ) چهار ستارهء خرد، پایین عواء، که آنرا عرش السماک و عجزالاسد نامند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عرش السماک شود. || نام دیگر ذات الکرسی است که صورتی است از صور فلکی. رجوع به ذات الکرسی شود. || (اِ) جنازه. و گویند از آن جمله است «اهتزالعرش لموت سعد» که منظور از اهتزاز، شادی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جنازه، و آن سریر و تخت مرده است. (از تاج العروس). || مُلک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || چوب که بدان سر چاه را گیرند، بعد برآوردن سنگ باندازهء یک قد مردم. (منتهی الارب). چوبی که چاه را بدان سازند، پس از اینکه به اندازهء یک قامت از انتهای آنرا با سنگ ساختند. (از اقرب الموارد). رجوع به عرش (مصدر) شود. || پشت پای. (منتهی الارب). آنچه از ظهر قدم برآمده است، و انگشتان در آن جای دارند. (از اقرب الموارد). || سایبان از نی ساخته. (منتهی الارب). چتر و سایبان، و غالباً آنرا گویند که از نی ساخته باشند. (از اقرب الموارد). || چوبی که بر آن آبکش ایستاده شود. (منتهی الارب). || بنایی که بر دهانهء چاه باشد و شخص آب کشنده بر آن می ایستد. (از اقرب الموارد). || آشیانهء مرغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) مکهء معظمه یا سراهای پیشین آن. (منتهی الارب). مکه و یا بیوت قدیم آن. (از اقرب الموارد). و آنرا به فتح اول نیز خوانند. و برخی به فتح اول را مکه، و به ضم آنرا بیوت مکه دانسته اند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). نامی است از برای خود مکه، و ظاهراً وجه تسمیهء آن فراوانی عریش است در آن. (از معجم البلدان).
(1) - ن ل: تا دو عالم، این دو عالم.

عرش.

[عَ رَ] (ع مص) سرگشته گشتن و متحیر گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). سرمست شدن و مبهوت گشتن. (از اقرب الموارد). عَرش و رجوع به عَرش شود. || سخت گرفتن غریم را. (از منتهی الارب). سخت گرفتن بر وام دار خود. (از ناظم الاطباء). ملازم گشتن غریم را. (از اقرب الموارد). || برگشتن از کسی. (از منتهی الارب). عدول کردن. (از اقرب الموارد). || قوی گردیدن کسی بر چیزی که نزد اوست. (آنندراج) (از منتهی الارب). متعذر بودن بر کسی، آنچه نزد دیگری موجود است. (از اقرب الموارد).

عرش.

[عُ] (ع اِ) گوشتپارهء دراز در یک سوی گردن یا در بن گردن. یا جای شیشهء حجامت. (منتهی الارب). یکی از دو عرش گردن است، و آنها دو گوشت مستطیل شکل هستند در دو طرف گردن و یا در انتهای آن و گویند آنها محل و موضع دو محجمه و وسیلهء حجامت هستند. (از اقرب الموارد). || استخوان نزدیک حلق که زبان را برپا دارد، و آندو را «عرشان» گویند. (از منتهی الارب). یکی از دو عرش لهاة است، و آنها دو استخوان هستند که زبان بر آنها برپاست. (از اقرب الموارد). استخوان نزدیک حلق که زبان را برپا دارد و به اصطلاح تشریح «عظم لامی» میگویند. (ناظم الاطباء). || موی پایین یال اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). || (ص) شتر مادهء سطبر بزرگ سینه، گویا بالای سینه اش تخت انداخته شده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ستبر از شترهای ماده، که گویی بالای سینهء او معروش و سایه بان زده شده است. (شرح قاموس) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد)(1). || مابین تندی پشت پای و انگشتان پای. به این معنی به فتح اول نیز خوانده شود. ج، عِرَشة، أعراش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد این دو معنی پشت سر هم آمده است یعنی: گوش ستبر از شترهای ماده...، که ظاهراً اشتباه است.

عرش.

[عُ] (اِخ) شهری است در یمن بر ساحل. (از معجم البلدان).

عرش.

[عُ رُ] (ع اِ) جِ عَرش. رجوع به عَرش شود. || ج عَریش. رجوع به عریش شود.

عرش آشیان.

[عَ] (ص مرکب) دارای آشیانی به بلندی عرش. آنکه به عرش خانه و آشیانه دارد. (فرهنگ فارسی معین). || وصفی رحمت آمیز که از پس ذکر نام مرده کنند.

عرش آشیانی.

[عَ] (حامص مرکب) در عرش آشیان داشتن. عرش آشیان بودن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِخ) لقبی است که به اکبرشاه هندی پس از مرگ وی داده اند. (ناظم الاطباء).

عرشان.

[عُ] (ع اِ) تثنیهء عرش (در حال رفع). دو استخوان نزدیک حلق. رجوع به عُرش شود.

عرشان.

[عَ] (اِخ) شهری است در پایین تَعکُر در یمن. و علی بن ابی بکر فقیه و محدث، و نیز فرزند او صفی الدین احمدبن علی، قاضی یمن در آن میزیستند. رجوع به معجم البلدان شود.

عرش اعظم.

[عَ شِ اَ ظَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عرش بزرگ. عرش بزرگتر :
ای ذره ای از نور تو بر عرش اعظم تافته
وز عرش اعظم درگذر بر هر دو عالم تافته.
عطار.

عرش اعلی.

[عَ شِ اَ لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کرسی خداوند عالمیان که گرزمان نیز گویند. (ناظم الاطباء). عرش رحمان. عرش شریف.

عرش اکبر.

[عَ شِ اَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عرش بزرگتر. || در اصطلاح صوفیه، دل انسان کامل را نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). کنایه از دل آدمی زاد باشد و به عربی قلب خوانند. (برهان) (آنندراج). کنایه از دل انبیاء و اولیاء است. (انجمن آرا).

عرش الجوزاء .

[عَ شُلْ جَ] (اِخ) نام مجموع چهار ستاره است در صورت ارنب. (یادداشت مرحوم دهخدا). کرسی الجوزاء.

عرش السماک.

[عَ شُسْ سِ] (اِخ) چهار ستاره است خرد و پایین تر از عوا، که آنرا عجزالاسد نیز گویند. رجوع به عرش شود. || نام صورتی از صور فلکیه از ناحیهء جنوبی است و آنرا بر مثال عرشی توهم کرده اند. کوکب آن هفت است و نام دیگر آن غراب باشد. (از جهان دانش). عرش سماک.

عرش بلقیس.

[عَ شِ بِ] (اِخ) تخت بلقیس، ملکهء سبا، که داستان آن در قرآن کریم مذکور است :
نشستم از برش چون عرش بلقیس
بجست او چون یکی عفریت هایل.
منوچهری.

عرش بلقیس.

[عَ شِ بِ] (اِخ) جایگاهی است در یک روزه راه از ذمار. از آثارش فقط شش ستون رخام باقی مانده و کنار آن آبهای جاری بسیاری یافت شود، و آبگیرهایی دارد که هر کس وارد آنها شود به قول اهالی آنجا غرق شود، و کسی را یارای آن نیست که به آن ستونها برسد. اهالی آن بلاد را عقیده براین است که آن عرش و تخت بلقیس بوده است. (از معجم البلدان).

عرش پایگاه.

[عَ] (ص مرکب) دارای مرتبه و مقامی بلند. (فرهنگ فارسی معین). عنوانی که پس از نام مردی صاحب مقام آرند توفیر و بزرگداشت او را.

عرش پایه.

[عَ یَ / یِ] (ص مرکب)عرش پایگاه. که مقامی بلند دارد :
سبوح زنان عرش پایه
از نور تو کرده عرش سایه.نظامی.

عرش ثانی.

[عَ شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عبارت است از کرسیی که بر آن همهء ستارگان هستند. (غیاث) (آنندراج).

عرش جسمانی.

[عَ شِ جِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد فلک اعلی است. (فرهنگ علوم عقلی از مصنفات).

عرش جناب.

[عَ جَ] (ص مرکب)بلندآستان. که آستانی به بلندی عرش دارد. عنوانی که پس از نام صاحب مقامی آرند توقیر و بزرگداشت او را :
تخت زین پایه گشت عرش جناب.
طالب کلیم (از آنندراج).

عرش رحمان.

[عَ شِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کرسی خداوند عالمیان که گرزمان نیز گویند. (ناظم الاطباء). عرش اعلی. عرش شریف.

عرش روان.

[عَ رَ] (اِ مرکب) بر عرش روندگان. کنایه از انبیاء و اولیاء است. (انجمن آرا). کنایه از انبیاء و اولیاء و اهل الله و اهل دل باشد. (برهان) (آنندراج). عرش وران :
سدره نشینان سوی او پر زنند
عرش روان نیز همین در زنند.نظامی.
عرش روانی که ز تن رسته اند
شهپر جبریل بدل بسته اند.نظامی.

عرش سبائی.

[عَ شِ سَ] (اِخ) کنایه از تخت بلقیس زن سلیمان باشد که پادشاه شهر سبا بود. (برهان) (آنندراج). رجوع به عرش بلقیس شود.

عرشستان.

[عَ شِ] (اِ مرکب) جایی که در آن عرش ها باشد :
از قدر تو کرده زایرانت
عرشستانها بر آستانت.
درویش واله هروی (از آنندراج).

عرش شریف.

[عَ شِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کرسی خداوند عالمیان که گرزمان نیز گویند. (ناظم الاطباء). عرش اعلی. عرش رحمان.

عرش ظلال.

[عَ ظِ] (ص مرکب)عرش سایه. که سایه در عرش افکند :
چو صبح صادق دین را نهفت ظل ابد
برآمد از پس صبح آفتاب عرش ظلال.
خاقانی.

عرش عقلی.

[عَ شِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد عقل اول است. (فرهنگ علوم عقلی از مصنفات).

عرش فرسا.

[عَ فَ] (نف مرکب) ظاهراً کنایه از فرشته و ملائک :
هر سحرگاهش دعای صدق ران
پس به سوی عرش فرسائی فرست.خاقانی.

عرش لوا.

[عَ لِ] (ص مرکب) که لوای آن عرش باشد. که لوایی بلند دارد :
عقل که دید طلعتش حرز بر او دمید و گفت
اینت شه ملک سپه، عرش لوای مملکت.
خاقانی.

عرش منزل.

[عَ مَ زِ] (ص مرکب) دارای منزلی چون عرش. عرش آشیان. (فرهنگ فارسی معین). || (اِخ) لقبی است که به عالم گیر شاه دوم، پادشاه هند پس از مرگ وی داده اند. (ناظم الاطباء).

عرش نفسی.

[عَ شِ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مراد نفس فلک اول است. (فرهنگ علوم عقلی از مصنفات).

عرش وران.

[عَ وَ] (اِ مرکب) کنایه از انبیاء و اولیاء و اهل الله و اهل دل باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). عرش روان. رجوع به عرش روان شود.

عرشة.

[عِ رَ شَ] (ع اِ) جِ عَرش. رجوع به عَرش شود. || جِ عُرش. رجوع به عُرش شود.

عرشه.

[عَ شَ / شِ] (از ع، اِ) سطحی که مرتفعتر از اطراف خود باشد. (فرهنگ فارسی معین).
-عرشهء کشتی؛ سطح بالای کشتی. (از فرهنگ فارسی معین). مرتفعترین جزء از کشتی که مردم در آنجا بنشینند. (از ناظم الاطباء).

عرشی.

[عَ ] (ص نسبی) منسوب به عرش. آسمانی. (ناظم الاطباء). رجوع به عرش شود.

عرشی.

[عَ ] (اِخ) تخلص شاعری است. (آنندراج) (غیاث اللغات). نامش طهماسب قلی بیگ، و در سلسلهء شاه خلیل الله ولد میر میران کاکلتاش محرم است. وی در خدمت شاه طهماسب صفوی بوده است. و ابیاتی از اشعار او در آتشکدهء آذر و مجمع الخواص ضبط شده است. رجوع به مجمع الخواص ص61 و آتشکدهء آذر ص19 شود.

عرشیان.

[عَ] (اِ مرکب) جمع فارسی عرشی، منسوب به عرش. کنایه از ملائکهء مقربین و حاملان عرش باشد. (آنندراج) (برهان). روحانیان. ملائک :
عرشیان بانگ و لله علی الناس زنند
پاسخ از خلق سمعنا و اطعنا شنوند.خاقانی.
عرشیان سایهء حقش دانند
اختران نور مطلقش دانند.خاقانی.
تا به دور دولت او گشت شروان خیروان
عرشیان فیض روان بر خیروان افشانده اند.
خاقانی.
ز بند جهان داد خود را خلاص
به معشوقی عرشیان گشت خاص.نظامی.

عرشین القصور.

[عَ نُلْ قُ] (اِخ) قریه ای است از قرای جَزر از نواحی حلب. و نام آن در شعر حمدان بن عبدالرحیم آمده است. (از معجم البلدان).

عرص.

[عَ] (ع مص) پیوسته با درخش و رعد ماندن هوا. (از منتهی الارب). پیوسته با درخش و تندر گردیدن هوا. (از ناظم الاطباء). دوام یافتن برق آسمان. (از اقرب الموارد). || مضطرب گردیدن شتر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بستن گردن شتر را بر بازوی آن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عرص.

[عَ] (ع اِ) تیر که بر آن چوبهای کوچک انداخته، خانه را بدان سقف نمایند و آنرا با سین نیز نوشته اند. (از منتهی الارب). به معنی عرس است. (از اقرب الموارد). رجوع به عرس شود. || (ص) برق پراکنده و مضطرب و درخشنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برق مضطرب. (از اقرب الموارد). عَرِص. رجوع به عَرِص شود.

عرص.

[عَ رِ] (ع مص) پراکنده درخشیدن برق. (از منتهی الارب). مضطرب شدن برق. (از اقرب الموارد). || نشاط و شادمانی نمودن. (از منتهی الارب). فعال و بانشاط شدن. (از اقرب الموارد). نشاطی شدن. (تاج المصادر بیهقی). || بوی نم گرفتن خانه و گیاه. (از منتهی الارب). تغییر یافتن بوی خانه و گیاه از نمناکی. (از اقرب الموارد). دم گرفتن خانه از نم. (تاج المصادر بیهقی).

عرص.

[عَ رِ] (ع ص) شادمان. (ناظم الاطباء). || برق پراکنده و مضطرب. (از اقرب الموارد). عَرص. رجوع به عَرص شود.

عرصات.

[عَ رَ] (ع اِ) جِ عَرصة. رجوع به عرصة شود.
-عرصات جنت؛ گشادگیهای بهشت. (یادداشت مرحوم دهخدا).
|| (از ع، اِ)(1) صحرای قیامت. (ناظم الاطباء). قیامت. (آنندراج) : علوی او را گفت شرم نداری که با خون فرزند پیغمبر سوی عرصات آئی. (مجمل التواریخ والقصص).
روز قیامت که برات آورند
بادیه را در عرصات آورند.نظامی.
-روز عرصات؛ روز قیامت. (ناظم الاطباء).
-امثال: عرصات و خرگائی ؛ عرصات و خر گائیدن، این هر دو مثل وقتی میگویند که کسی حرفی را که در خلوت باید گفت در انجمن گوید. و در مصطلحات «خرگاهی» به هاء آمده است. (از آنندراج).
(1) - از جمله جمعهایی است که در تداول فارسی به معنی مفرد بکار رفته است.

عرصاف.

[عِ] (ع اِ) عرصاف الاکاف، چوبی که میان دو «حِنو» مقدم بسته شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُرصوف. عُصفور. رجوع به عرصوف و عصفور شود. || تازیانه از پی. || پی دراز، یا یک نوک از پی. || تسمه. || میخ رحل که بر سر حِنو پالان زنند، و آن چهارتا باشد، بر سر هر حنو دو تا. (منتهی الارب). یا دو چوب که میان واسط و آخر رحل به چپ و راست بسته شود. || عرصاف من سنام البعیر؛ اطراف مهرهء پشت شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عرصاف الخرطوم؛ استخوانهای دوتای اندرون بینی. (منتهی الارب). استخوانهایی است در خیشوم که خم میشود. (از اقرب الموارد). ج، عَراصیف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عرصام.

[عِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). عَراصِم. عَرصم. رجوع به عراصم و عرصم شود.

عرصتان.

[عَ صَ] (ع اِ) تثنیهء عرصة (در حال رفع). رجوع به عرصة شود. || (اِخ) دو فضاء است در عقیق مدینه که آنرا عصة الصغری و عرصة الکبری گویند. (از منتهی الارب). دو بقعه است در عقیق مدینه، کبری و صغری. (از اقرب الموارد). در عقیق است از نواحی مدینه و آن افضل و اکرم بقاع مدینه میاشد. بنی امیه از ایجاد ساختمان در آنجا جلوگیری میکردند و سلطان مدینه جز به امر خلیفه از آنجا به کسی اقطاع نمیداد. رجوع به معجم البلدان شود.

عرصف.

[عَ صَ] (ع اِ) حشیشی است که آنرا به شیرازی ماش دارو و به یونانی کمافیطوس خوانند. (برهان). نباتی است. (از اقرب الموارد). گیاهی است یونانی مانند مافیطوس که ورقش با آب عسل چهل روز نوشیدن، دافع عرق النساء است و هفت روز، دافع یرقان. (منتهی الارب). و رجوع به مخزن الادویه و تحفهء حکیم مؤمن و جامع المفردات ابن البیطار شود.

عرصفة.

[عَ صَ فَ] (ع مص) کشیدن و به درازا دوباره کردن. (از منتهی الارب). جذب کردن و کشیدن چیزی و آن را از طول شکافتن و پاره کردن. (از اقرب الموارد).

عرصم.

[عَ صَ] (ع ص) بسیار خورنده. (منتهی الارب). أکول. (اقرب الموارد). || خرم و شادمان. (منتهی الارب). نشیط. (اقرب الموارد).

عرصم.

[عِ صَ م م] (ع ص) نزار و نرم تن. (منتهی الارب). ضعیف جسم. (از اقرب الموارد). || توانای درشت گوشت. قوی و سخت گوشت. و آن از اضداد است. (از اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). عِرصام. عُراصِم. رجوع به عرصام و عراصم شود.

عرصم.

[عِ صِ] (ع اِ) به لغت اهل یمن باذنجان صحرائی باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). بادنجان بری. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه). اسم یمنی است بادنجان بری را، بعضی حَدَق خوانند. (اختیارات بدیعی). رجوع به بادنجان بری و تذکرهء ضریر انطاکی شود.

عرصوف.

[عُ] (ع اِ) عرصوف الاکاف؛ چوبی که میان دو حِنو مقدم بسته شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عِرصاف. عُصفور. رجوع به عرصاف و عصفور شود. ج، عَراصیف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عرصوفان.

[عُ] (ع اِ) تثنیهء عرصوف. رجوع به عرصوف شود. || دو چوب که در دو چوب فدان داخل نمایند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرصوم.

[عُ] (ع ص) زفت ناکس. (منتهی الارب). بخیل. (اقرب الموارد). بخیل و زفت ناکس. (ناظم الاطباء).

عرصة.

[عَ صَ] (ع اِ) گشادگی میان سرای که در آن بنا نباشد و گویند عرصة الدار؛ وسط آن است. (از منتهی الارب). صحن خانه، و آن بقعه و زمین وسیعی است در میان خانه ها که در آن ساختمانی نیست و گویند هر بقعه و زمینی که بنا در آن نباشد، عرصة است. (از اقرب الموارد). ج، عِراص و عَرَصات و أعراص. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زمین سرای. (منتهی الارب). || جنگ گاه. (منتهی الارب). رجوع به عرضه شود.

عرصه.

[عَ صَ] (از عربی، اِ) عرصة. میدان و صحرا. (ناظم الاطباء). میدان. (غیاث). فارسیان، عرصه را به معنی مطلق میدان استعمال نمایند و لهذا عرصهء شطرنج و عرصهء آفاق و عرصهء بزم آمده است. (از آنندراج). پهنه. فراخنا. ساحت. فضا :
کهینه عرصه ای از جاه او فزون ز فلک
کمینه جزوی از قدر او مه از کیوان.رودکی.
چندانت بود فتح که در عرصهء عالم
هر روز بگویند به هرجا خبر فتح.
مسعودسعد.
صبح صادق عرصهء گیتی را به نور جمال خویش منور گردانید. (کلیله و دمنه) و گردانیدن پای از عرصهء یقین. (کلیله و دمنه). عرصهء امید بر ایشان فراخ میدار. (کلیله و دمنه).
پندار سر خر و بن خار
در عرصهء بوستان ببینم.خاقانی.
دوم آنکه عرصهء عربیت فسحتی تمام و اتساعی کامل دارد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص8). خوف و رعب عرصهء سینهء ایشان را فرا گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص274).
عرصه ای کش خاک زر دَه دَهی است
زر به هدیه بردن آنجا ابلهی است.
مولوی (مثنوی ج4 ص311).
عرصهء دنیا مجال همت او نیست
روز قیامت نگر مجال محمد.سعدی.
خسروا گوی فلک در خم چوگان تو باد
ساحت کون و مکان عرصهء میدان تو باد.
حافظ.
ای مگس عرصهء سیمرغ نه جولانگه تست
عرض خود میبری و زحمت ما میداری.
حافظ.
عرصهء بزمگاه خالی ماند
از حریفان و جام مالامال.حافظ.
مرد مصاف در همه جا یافت می شود
در هیچ عرصه مرد تحمل ندیده ام.صائب.
میدان، عرصهء اسب دوانی و چوگان بازی. (از منتهی الارب).
-به عرصهء ظهور رسیدن؛ متولد شدن. پدید آمدن. (فرهنگ فارسی معین).
-پا به عرصهء ظهور نهادن؛ متولد شدن. پدید آمدن. (فرهنگ فارسی معین).
-عرصهء اسب دوانی؛ محل و میدان اسب دوانی. اسپریس.
-عرصهء بزم؛ میدان و فضا و ساحت جشن.
-عرصهء پیکار؛ میدان جنگ. رزمگاه.
-عرصهء جنگ؛ رزمگاه. میدان جنگ.
-عرصه را بر کسی تنگ گرفتن؛ او را در تنگنا و در مضیقه قرار دادن. بر کسی سخت گرفتن. (از فرهنگ عوام). او را زبون و مستأصل کردن.
-عرصهء رزم؛ میدان پیکار. رزمگاه.
-عرصهء زمین؛ سطح زمین. (ناظم الاطباء).
-عرصهء کارزار؛ رزمگاه. میدان نبرد.
-عرصهء محشر؛ صحرای قیامت. (ناظم الاطباء). آنجا که حساب اعمال مردمان را رسند. آنجا که مردمان حشر کنند.
-عرصهء هیجا؛ میدان نبرد. رزمگاه.
|| سرزمین : از عرصهء خراسان بر باید خاستن و به قهستان ... (ترجمهء تاریخ یمینی). رسول را بر جملهء طاعات باز گردانید و از عرصهء ملک خراسان برخاست. (ترجمهء تاریخ یمینی). ناحیت ناردین در عرصهء اسلام افزود. (ترجمهء تاریخ یمینی). || جنگ گاه. (منتهی الارب). باهة. (منتهی الارب). میدان نبرد. رزمگاه. میدان. (غیاث) :
زود بینی ز عرض مرکب او
عرصه ها تنگتر ز حلقهء میم.ابوالفرج رونی.
در تضاعیف این حالات هنوز «کیوک» باز نرسیده بود و عرصه خالی می نمود. (جهانگشای جوینی). || بساط شطرنج. (غیاث) (ناظم الاطباء). صفحهء نرد و شطرنج و غیره. (یادداشت مرحوم دهخدا). رقعهء شطرنج. صفحهء شطرنج. نطع. بساط نرد. سفره :
پس عرصه بیفکند و فروچیدش مهره
هر زخم که او میزد بس کارگر آمد.سوزنی.
که شاه ارچه در عرصه زورآور است
چو ضعف آمد از بیدقی کمتر است.سعدی.
بازی به کنار عرصه بهتر پیداست.
واعظ قزوینی.
-عرصهء شطرنج؛ بساط شطرنج. نطع. صفحهء شطرنج. رقعهء شطرنج :
بر عرصهء شطرنج ثنا گفتن تو صدر
من سوزنیم بیدق و صاحب شرفان شاه.
سوزنی.
یا للعجب پیادهء عاج عرصهء شطرنج بسر میبرد و فرزین میشود. (گلستان سعدی).
تا چه بازی رخ نماید بیدقی خواهیم راند
عرصهء شطرنج رندان را مجال شاه نیست.
حافظ.
|| آن قسمت از زمین که بر آن بنائی نباشد. مقابل بنا. (یادداشت مرحوم دهخدا). زمین. مقابل اعیان. زمینی. مقابل هوایی : به وقت نهضت فرموده بود تا از بهر مسجد جامع به غزنه عرصه ای اختیار کنند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص420). زید همگی و تمامی شش دانگ خانهء، واقع در فلان کوچه را از عرصه و بنا فروخت به ... (یادداشت مرحوم دهخدا).
-عرصهء خانه؛ زمین خانه. در مقابل اعیان.
-عرصه و اعیان؛ مجموع زمین و بنای متعلق به آن زمین. زمین و ساختمان.
|| در مجمل التواریخ گلستانه دو جا این کلمه در معنی فاصلهء زمانی بکار رفته است مرادف عرض (اگر مصحف عرض نباشد) : در عرصهء یک ماه در هفت جا نمود سنگر کرده بفاصلهء یک میدان تفاوت سنگرها از یکدیگر بود. (مجمل التواریخ گلستانه). کریم خان به استعداد لشکر پرداخته اسب و سرانجام طلبیده در عرصهء دو ماه خود را ساخته. (مجمل التواریخ گلستانه).

عرصه افکندن.

[عَ صَ / صِ اَ کَ دَ](مص مرکب) گستردن نطع :
پس عرصه بیفکند و فروچیدش مهره
هر زخم که او میزد بس کارگر آمد.سوزنی.

عرصة القدرة.

[عَ صَ تُلْ قُ رَ] (ع اِ مرکب) در اصطلاح فلاسفه، مراد عالم عقلی است. (از فرهنگ علوم عقلی به نقل از مصنفات).

عرصه دوگاه.

[عَ صَ دُ] (اِخ) دهی از دهستان گنجگاه، بخش سنجید، شهرستان هروآباد. سکنهء آن 262 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عرصه گاه.

[عَ صَ / صِ] (اِ مرکب)میدانگاه. فراخنای. فضا و ساحت. جای گشاده و با وسعت :
هم او عرصه گاهی است شیب و فراز
معلق جهانبانش گسترده باز.اسدی.

عرصی.

[عَ صی ی] (ص نسبی) منسوب به عرصة. و بنواسحاق یعنی فرزندان اسحاق بن عبدالله بن جعفربن ابی طالب بن عبدالمطلب بدانجا منسوبند. (از معجم البلدان).

عرض.

[عَ] (ع مص) پیدا و آشکارا گردیدن. (از منتهی الارب). ظاهر شدن و آشکار گردیدن، در حالی که دوام نیابد. (از اقرب الموارد). || پیدا و ظاهر ساختن. (از منتهی الارب). ظاهر کردن. (از اقرب الموارد). آشکارا کردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (زوزنی). و از آن جمله است گفتهء خداوند : و عرضنا جهنم یومئذ للکافرین عر
ضا. (قرآن 18/100). (از منتهی الارب)؛ نمودار کردیم در آنروز جهنم را برای کافران نمودار کردنی. || بنمودن و پیش کردن کسی را. (از منتهی الارب). نشان دادن. (از اقرب الموارد).
-روز عرض؛ روز نمودار کردن. روز قیامت. یوم العرض. روز رستاخیز :
پس قیامت روز عرض اکبر است
عرض او خواهد که با زیب و فر است.
مولوی.
بس ملامتها که خواهد برد جان نازنین
روز عرض از دست جور نفس ناپرهیزگار.
سعدی.
-یوم العرض؛ روز قیامت. (از ناظم الاطباء) یوم الدین. (اقرب الموارد).
|| نمایان گردیدن و پیش آمدن. (از منتهی الارب). پیش آمدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). گویند عرضت له الغول؛ یعنی نمایان گردید او را غول و پیش آمد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رسیدن ناقه را شکستی و آفتی. (از منتهی الارب). شکستگی و آفت به ناقه رسیدن. (از اقرب الموارد). || پیش آمدن کسی را حاجت. (از منتهی الارب). عُروض. رجوع به عروض شود. || درآمدن عروض را. (از منتهی الارب). آمدن به «عروض» یعنی به مکه و مدینه و آنچه در اطراف آن دو است. (از اقرب الموارد). یعنی به مکه و مدینه و یمن و آنچه در حول آنهاست. (از تاج العروس). || جامه دادن کسی را به عوض حقش. (از منتهی الارب): عرض له من حقه ثوبا؛ لباس بجای حقش بوی داد. (از اقرب الموارد). || بر یک پهلو گذشتن اسب. || رسیدن بر کنار چیزی. || مبادله نمودن از متاع خود. (از منتهی الارب). مبادله کردن کالای خویش را، یعنی دادن آن و گرفتن دیگری. (از اقرب الموارد). بدل دادن. (تاج المصادر بیهقی). || کشتن. (از منتهی الارب): عرض القوم علی السیف؛ آن قوم را بوسیلهء شمشیر کشت. (از اقرب الموارد). || به تازیانه زدن. (از منتهی الارب): عرض القوم علی السوط؛ آن قوم را بوسیلهء تازیانه زد. (از اقرب الموارد). || پر کردن. (منتهی الارب). مملو کردن. آکندن. (از اقرب الموارد). || به بیماری مردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از اطراف درخت خوردن. (از منتهی الارب): عرض البعیر؛ شتر از اَعراض درخت که قسمتهای بالای آن است، خورد. (از اقرب الموارد). || اراده کردن به سوی چیزی. (از منتهی الارب). رفتن به سوی کسی. (از اقرب الموارد). || اراده کردن به سوی چیزی. (از منتهی الارب). رفتن به سوی کسی. (از اقرب الموارد). || پیش کردن لشکر را بر کسی و نگریستن حال آنرا. (از منتهی الارب): عرض الجند عرض عین؛ گذر داد سپاهیان را بر خویش و حال آنانرا نگریست، یعنی آنانرا بر دیدهء خود گذر داد تا حاضر و غایب آنها بشناسد. (از اقرب الموارد). || پیش داشتن نامه و نبشته را. || عرضه داشتن سخن و جز آن. پیش آمدن ناخوشی. || نشان کردن بر سرین ستور. (از منتهی الارب). داغ کردن شتر را بداغ عراض. (ناظم الاطباء). نشان کردن شتر به عِراض. (از اقرب الموارد). || سر و گردن کج نموده رفتن اسب در دویدن. (از منتهی الارب). روان گشتن اسب در دویدن در حالیکه سر و گردن خود را متمایل و خم کرده باشد. (از اقرب الموارد). || مغبون شدن در خرید و فروخت. (از منتهی الارب): عارضه فعرضه؛ معارضه کرد او را در خریدن پس مغبون کرد او را. (ناظم الاطباء). غلبه کرد او را در معارضه. (از اقرب الموارد). || دیوانگی. (منتهی الارب). مجنون و دیوانه شدن، و فعل آن به صیغهء مجهول به کار رود. (از اقرب الموارد). || بی بیماری مردن مردم. (منتهی الارب). بی علت و بیماری درگذشتن. (از اقرب الموارد). || پیدا شدن. (منتهی الارب). عارض گشتن. (از اقرب الموارد). || عرضه کردن چیری را بر کسی به فروختن. در مثل گویند «عرض سابری» و آن جامه ای است نیکو که با اولین عرضه داشتن، به فروش میرود و احتیاجی به مبالغه در آن نیست. (از منتهی الارب). عرضه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). عرضه کردن کالا بر راغبان تا آن را بخرند. (از اقرب الموارد). || بر پهنای نهادن چوب را بر خنور، و شمشیر را بر ران و نیزه را. (از منتهی الارب). از عرض و پهنا قرار دادن چوب را بر ظرف و شمشیر را بر ران. (از اقرب الموارد). شمشیر به پهنا بر ران نهادن. چوب به پهنا نهادن. (تاج المصادر بیهقی). || خواندن ازبر، گویند عرض الکتاب؛ یعنی آنرا از بر خواند. (از اقرب الموارد). مقابله، چنانکه کتابی را با کتابی. (یادداشت مرحوم دهخدا): دخلت علی سعیدبن جبیر و بیده مصحف فقال انی قد عرضت هذا فأقمت سقطه. (المصاحف سجستانی). || در نزد محدثان، خواندن حدیث است بر شیخ، و سبب تسمیهء آن عرضه داشتن آن است بر شیخ خواه او خود بخواند، یا دیگری بخواند و او گوش دهد. و آنرا عرض القراءة نیز گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در نزد محدثان، قسمی از «مناوله» را نیز عرض گویند و آن این است که طالب، کتاب شیخ را (خواه اصل آن باشد و خواه نسخه ای که با آن مقابله شده است باشد) بر او عرضه دارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِمص) اظهار شخص کوچکتر مطلبی را به بزرگتر. (فرهنگ فارسی معین). گفتگو و مکالمهء شخص کوچک یا شخص بزرگ. (ناظم الاطباء). عرض کردن. رجوع به عرض کردن شود :
به عرض بندگی دیر آمدم دیر
وگر دیر آمدم شیر آمدم شیر.نظامی.
در تمام عمر بی حاصل که با جانان گذشت
حرف رخصت بود آن عرضی که از ما گوش کرد.
میریحیی شیرازی (از آنندراج).
-به عرض رسانیدن (رساندن)؛ گفتن و بیان کردن شخص کوچکتر به بزرگتر. (از فرهنگ فارسی معین).
-به معرض عرض رسانیدن (رساندن)؛ به نظر شاه یا امیر رساند. (فرهنگ فارسی معین).
-عرض داشتن؛ عارض بودن و التماس داشتن و درخواست کردن. (ناظم الاطباء).
-عرض کردن؛ به سمع بزرگی یا صاحب مقامی رسانیدن مطلبی را. رجوع به عرض کردن در ردیف خود شود.
-عرض و فرض؛ از اتباع. (یادداشت مرحوم دهخدا) : خود را در آن عرصه و عداد نمی دیدم که اخراج و ازعاج من موقوف، این همه تحریر و تقدیر و عرض و فرض و وسائط و روابط باشد. (منشآت میرزا ابوالقاسم قائم مقام).
|| مکالمه از روی تضرع و خضوع. || استدعا از شخص بزرگ بطور فروتنی و درخواست و التماس. || تظلم در نزد حاکم. (ناظم الاطباء).
-عرض داشتن؛ تظلم کردن در نزد حاکم. (از ناظم الاطباء). دادخواهی. رفع قصه. قصه برداشتن.
-عرض عارض؛ درخواست و التماس و تظلم عارض. اظهار کسی که تظلم میکند. (از ناظم الاطباء).
|| پیشداشت نامه. (ناظم الاطباء). پیش کردن نامه. || گزارش و بیان. (ناظم الاطباء). شرح و بیان. (فرهنگ فارسی معین).
-عرض اندام(1)؛ خودنمایی. (فرهنگ فارسی معین).
-عرض دیدار کردن؛ نمودن و نمایش دادن. (ناظم الاطباء).
- || روی بنمودن و روی خود را ظاهر ساختن. (ناظم الاطباء).
-عرض مراد کردن؛ شرح مراد دادن. (ناظم الاطباء).
-عرض وجود(2)؛ عرض اندام. خودنمایی. (فرهنگ فارسی معین).
|| سان. (از ناظم الاطباء). مانور. دفیله. رژه :
این چو روز بار لشکر پیش میر میرزاد
وان چو روز عرض پیلان پیش شاه شهریار.
منوچهری.
هیچ سالی نیست کز دینار سیصد چارصد
از پی عرض حشم کمتر کنی در آستین.
منوچهری.
ز بهر عرض آن مشکین نقابان
به نزهت سوی میدان شد شتابان.نظامی.
زمین را عرض نیزه تنگ داده
هوا را موج بیرق رنگ داده.نظامی.
-عرض دادن؛ سان دادن. در معرض بازدید امیری یا فرماندهی قرار دادن سپاهیان را. رجوع به عرض دادن در ردیف خود شود.
-عرض لشکر کردن؛ سان لشکر دیدن و نگریستن مر حال لشکر را. (ناظم الاطباء). عرض جند.
|| (اِ) لشکر. (منتهی الارب). لشکر بزرگ. (از اقرب الموارد). و آنرا عِرض نیز خوانده اند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، أعراض. (منتهی الارب). و ما هو الاّ عرضٌ من الاعراض؛ نیست او مگر لشکری از لشکریان. (از منتهی الارب).
-دیوان عرض؛ وزارت جنگ. (از فرهنگ فارسی معین). دستگاهی که به کار لشکریان پردازد. دیوان که کار سپاهیان از محاسبه و شمارش و غیره کند :
بدو داد دیوان عرض سپاه
بفرمود تا پیش درگاه شاه.فردوسی.
خواجه بوالقاسم کثیر نیز به دیوان عرض می نشست. (تاریخ بیهقی 287). امیر مسعود ... با خواجه احمد حسن وزیر خلوت کرد به حدیث دیوان عرض. (تاریخ بیهقی). خواجه بزرگ بوسهل را بخواند، نائبان دیوان عرض و شمارها بخواست. (تاریخ بیهقی).
|| دفتر محاسبهء سپاه : نام او فرمود تا در دیوان عرض فارس الفرسان نبشتند. (تاریخ سیستان).
-شغل عرض؛ کار مربوط به لشکر و محاسبهء سپاه : بوسهل را نیز به شغل عرض مشغول کردیم. (تاریخ بیهقی ص334). فرمودیم تا دست وی را از شغل عرض کوتاه کردند. (تاریخ بیهقی). پیغام داد پوشیده به امیر، که شغل عرض با خلل است. (تاریخ بیهقی ص154).
(1) این ترکیب از ترکی به فارسی سرایت کرده است و فصیح نیست. (بیست مقالهء قزوینی ج2 ص276).
(2) - این ترکیب از ترکی به فارسی سرایت کرده است و فصیح نیست. (بیست مقالهء قزوینی ج2 ص276).

عرض.

[عَ] (ع اِ) پهنا، خلاف طول. (منتهی الارب). خلاف طول. (از اقرب الموارد). و عادت مردمان چنان رفته است که درازترین بعدی را طول نام کنند، ای درازا، و آنکه از او کمتر است، عرض، أی پهنا. (از التفهیم). پهنا. (کشاف اصطلاحات الفنون). یکی از ابعاد سه گانه که از طول کوتاه تر است. (یادداشت مرحوم دهخدا). پهنا. پهنی. فراخنا. انزن : و جنَّة عرضها کعرض السماء و الارض. (قرآن 57/21)؛ و بهشتی که عرض آن چون عرض آسمان و زمین است. و جنّة عرضها السماوات و الارض اُعدت للمتقین. (قرآن 3/133)؛ و بهشتی که عرض آن آسمانها و زمین است و برای پرهیزکاران آماده شده است.
نه طول است او را نه عرض و نه عمق
نه اندر سطوح و نه در انتهاست.
ناصرخسرو.
گر طول و عرض همت او داردی سپهر
خورشید کی رسیدی هرگز به باختر.
مسعودسعد.
اینک مواقف عرفاتست بنگرش
طولش چو عرض جنت و صد عرض اکبرش.
خاقانی.
ذکر مقامات در نصرت دین و اثارت معالم یقین از عرض دریا بگذشت و تا دریاء مصر برسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص262).
-در عرض فلان بودن؛ برابر و مساوی و کفو آن بودن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
-عرض انسان یا حیوان؛ بعد اوست از سمت راست تا چپ. و برخی گویند عرض حیوان، از سر اوست تا دم. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
-عرض بلد؛ عرض جغرافیایی. رجوع به ترکیب عرض جغرافیایی شود.
-عرض جغرافیایی؛ یا عرض بلد، در اصطلاح نجوم و جغرافیا، بعد آن باشد از خط استواء. (یادداشت مرحوم دهخدا). دوری بود از منطقة البروج سوی شمال یا جنوب. (از التفهیم). فاصلهء هر نقطه یا شهر را از خط استوا بحسب درجه، عرض جغرافیایی آن نقطه گویند. بنابراین مبدأ عرض جغرافیایی خط استوا است. و آنرا اگر در شمال خط استوا باشد عرض شمالی یا مثبت، و اگر در جنوب خط استوا باشد عرض جنوبی یا منفی گویند. عرض استوا را صفر و نقطهء قطبی را 90 درجه گیرند. پس عرض جغرافیایی مابین صفر و 90 خواهد بود. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
-عرض دادن؛ عریض کردن. پهن کردن. اتساع دادن.
- || به معرض سان و رژه درآوردن. گذرانیدن افراد سپاهی و غیره برای ملاحظهء فرمانده یا امیر.
-عرض داشتن؛ پهناور بودن. (ناظم الاطباء). عریض بودن. پهنا داشتن.
-عرض و طول؛ پهنائی و درازی. (ناظم الاطباء).
|| با شهرت و نام آور، در امتداد زمان : اسکندر مردی بوده است با طول و عرض و بانگ و برق و صاعقه. (تاریخ بیهقی ص91). || متاع و رخت، و آنرا عَرَض نیز خوانده اند. (از منتهی الارب). متاع. (از اقرب الموارد). متاع، و آن چیزی است که کیل و وزن در آن داخل نشود و حیوان و عقار نیز نباشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || هر چیز جز زر و سیم. (منتهی الارب). هر چیز جز دو نقد، یعنی درهم و دینار. و گویند دینار و درهم «عین» است و آنچه غیر از آن است «عرض» می باشد. (از اقرب الموارد). آنچه غیر نَقَدین است از مال. (از کشاف اصطلاحات الفنون). ج، عُروض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کوه، یا روی کوه، یا کرانهء آن، یا جائی که از آن بر کوه برآیند. (منتهی الارب). کوه و جبل، و یا دامنهء آن، و یا کنار و جانب آن، و یا محلی که کوه از آنجا برآمده است. (از اقرب الموارد). کوه. و کنار کوه. و روی کوه. (کشاف اصطلاحات الفنون). || ملخ بسیار. (منتهی الارب) (کشاف اصطلاحات الفنون). تعداد بسیار از ملخ. (از اقرب الموارد). || فراخی. (از منتهی الارب) (از کشاف اصطلاحات الفنون). سعت. (اقرب الموارد). || وادی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ساعتی از شب. (منتهی الارب). عرض من اللیل؛ ساعتی از شب. (از اقرب الموارد). || ابر. یا ابر که کرانهء آسمان را فراگیرد. (منتهی الارب). ابر، و یا آنچه افق را سد کند و بپوشاند. (از اقرب الموارد). ج، عُروض و عِراض و أعراض. (اقرب الموارد). || قصد و همت. عُرض. || روستا. (منتهی الارب). ج، أعراض و از آن است أعراض الحجاز، یعنی رساتیق آن. (از منتهی الارب). || میان و اطراف. (از ناظم الاطباء). معظم یا میان یا جانب؛ رأیته فی عرض الناس؛ او را در معظم مردم یا در میان آنان یا در طرف و جانب آنان دیدم. (از اقرب الموارد). عُرُض. (اقرب الموارد). || عریضه. (ناظم الاطباء).
-عرض داشتن؛ عریضه داشتن. (ناظم الاطباء). مطلبی گفتنی داشتن.
|| در اصطلاح اهل عربیت، طلب فعل است بنرمی و تأدب، و ادات آن «ألا» باشد. مانند ألاتنزل عندنا فتصیب خیراً، نزد ما فرود آی تا به خیر برسی. و منظور سخنی است که بر طلب فعل و عمل دلالت کند و آن نوعی از انشاء است. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از اقرب الموارد). و رجوع به مغنی اللبیب شود. || در اصطلاح حکما، سطح. و آن چیزی است که آنرا دو امتداد باشد. و از این معنی است که گویند هر سطحی فی نفسه عریض است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح حکما، امتداد مفروض ثانی است که امتداد مفروض اول را بر پایه هایی قطع کند. و آن بعد دوم از ابعاد سه گانهء جسم است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح حکما، امتداد اقصر و کوتاه تر است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
-از عرض دور کردن؛ کشتن و هلاک کردن. (ناظم الاطباء).
- || آزار دادن و رنج رساندن. (ناظم الاطباء).
- || دشنام دادن. (ناظم الاطباء).
- || فانی کردن. (ناظم الاطباء).

عرض.

[عَ] (اِخ) کوهی است مشرف بر شهر «فاس»(1) در المغرب. (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب «فارس» آمده است، اما صحیح نیست.

عرض.

[عَ رَ] (ع مص) بس فربه و پرگوشت شدن از کثرت گیاه. (از منتهی الارب). شکافته شدن گوسفند از کثرت علف، یعنی از چرا کردن. (از اقرب الموارد). || پیدا و آشکار گردیدن. || نمایان گردیدن و پیش آمدن، چنانکه گویند عرضت له الغول. || شکستگی و آفت رسیدن. (از منتهی الارب). عَرض. رجوع به عَرض شود.

عرض.

[عَ رَ] (ع اِ) آنچه لاحق گردد مردم را از بیماری و جز آن. و گزند. (منتهی الارب). آنچه از مرض و غیره بر انسان عارض شود. (از اقرب الموارد). بیماری و رنجی که بسبب رنجی حادث شود چنانکه صداع که بسبب تب حادث شود و تب که بسبب وجعی پیدا گردد. (غیاث اللغات). || مال دنیا. (منتهی الارب). حطام دنیا. (اقرب الموارد). گویند: الدنیا عرض حاضر، یأکل منها البر و الفاجر. (منتهی الارب). || مال، اندک باشد یا بسیار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). از آن جمله است که گویند: لیس الغنی عن کثرة العرض انما الغنی غنی النفس. (از اقرب الموارد). || متاع و کالا. عَرض. رجوع به عَرض شود. کالا. (انصاب) :یأخذون عرض هذا الادنی و یقولون سیغفر لنا، و ان یأتهم عرض مثله یأخذوه. (قرآن 7/169)؛ میگیرند متاع و کالای این ادنی را و میگویند آمرزیده خواهیم شد، اگر ایشان را متاعی مانند آن آید آن را می گیرند. تریدون عرض الدنیا و الله یرید الاَخرة. (قرآن 8/67)؛ متاع و کالای این دنیا را میخواهید و خداوند آخرت را میخواهد. لتبتغوا عرض الحیاة الدنیا. (قرآن 24/33)؛ تا متاع زندگی دنیا را به دست آرید. لو کان عرضا قریبا و سفرا قاصدا لاتبعوک. (قرآن 9/42)؛ اگر کالایی قریب الوصول و یا سفری آسان بود هر آینه پیروی میکردند ترا. تبتغون عرض الحیاة الدنیا. (قرآن 4/94)؛ کالای زندگی دنیا را میخواهید.
گوهری اندر خرابه بی عرض
خون دل بر رخ فشانده از مرض.مولوی.
|| غنیمت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || لشکر. (منتهی الارب). || آز. (منتهی الارب). طمع. (اقرب الموارد). || چیزی که پیوسته نباشد، اسم است آنرا. (از منتهی الارب). اسم است آنچه را دوام نداشته باشد. (از اقرب الموارد). و از آن جمله است که گویند: الدنیا عرض حاضر، یأکل منه البر و الفاجر. (از اقرب الموارد). || هر چیز که به غفلت رسد و بی آهنگ به هوی و عشق کسی درآویخته شود. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب)(1). آنچه بناگهان به چیزی برسد. (از اقرب الموارد). گویند علقتها عرضا (به صیغهء مجهول). یعنی غفلةً به من رسید پس بدون آهنگ و قصد عاشق آن شدم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و گویند أصابه سهمُ عرضٍ (به اضافه) و نیز حجرُ عرضٍ، یعنی تیر یا سنگ که به دیگری انداخته باشند بر وی آمد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || در اصطلاح منطق، هر چه قائم به چیزی دیگر باشد. (از منتهی الارب). نزد حکما و متکلمان و غیره، موجودی است که برای وجود داشتن، احتیاج به موضع و محلی دارد که در آن بپای ایستد. ج، أعراض. (اقرب الموارد). چیزی است که بدان تمییز دهند چیزی را از چیزی نه فی ذاته. مثل سپیدی و سیاهی و گرمی و سردی و مانند آنها. (از مفاتیح العلوم). ممکن که در بقاء وجود محتاج باشد به غیری. (یادداشت مرحوم دهخدا). آنچه قائم به غیر باشد چون الوان و صفات. (یادداشت مرحوم دهخدا). موجودی که برای وجود داشتن احتیاج به موضع یعنی محلی دارد که در آن قائم باشد و یا احتیاج به جسمی دارد که در آن حلول کند و اعراض بردو نوعند: قارالذات، و آن عرضی است که اجزاء آن در وجود گرد آید، مثل سپیدی و سیاهی، و غیر قارالذات، و آن عرضی است که اجزاء آن در وجود گرد نیاید، مانند حرکت و سکون. (از تعریفات جرجانی). چیزی است که مقابل جوهر باشد. و نیز بر کلی محمول بر شی ء خارج از آن، اطلاق میشود. و آنرا عرضی نیز نامند در مقابل ذاتی. (از کشاف اصطلاحات الفنون). چیزی که قائم به چیزی باشد. مثل رنگ بر جامه و حروف بر کاغذ، پس جامه و کاغذ جوهر باشد چرا که به ذات خود قایم است، و رنگ و حروف عرض، چرا که قیام آن بوسیلهء جامه و کاغذ است. (غیاث اللغات). عرض عبارت از موجودی است که وجود آن فی نفسه عین وجودش برای غیر و در غیر باشد. و گفته اند «العرض هو موجود فی شی ء غیرمتقوم به لاکجزء منه، ولایصح قوامه دون ماهوفیه» مانند بیاض و سواد و غیره که وجود آنها فی نفسه عین وجود آنها است برای غیر و در غیر خود. و یا چیزی است که حال در غیر و شایع در آن باشد. و یا ماهیتی است که وجودش فی نفسه عبارت از وجودش در موضوع باشد. شیخ الرئیس گوید: «عرض آن بود که هستی وی اندر چیزی دیگر ایستاده بود که آن چیز بی وی هستیش خود تمام بود». بنابراین عرض موجودی است که هرگاه در خارج موجود شود ناچار وجودش در موضوعی از موضوعات خواهد بود. و مقولات عرضی نه مقوله اند: فعل، انفعال، أین، متی، کیف، کم، وضع، ملک، اضافه. (از فرهنگ علوم عقلی، از تهافت التهافت و تفسیر کشاف و اسفار و درة التاج و دانشنامهء الهی) :
چنین بود پدری کش چنین بود فرزند
چنین بود عرضی کش چنین بود گوهر.
عنصری.
مردمی چیست مردمی عرض است
جز دل پاک اوش جوهر نیست.عنصری.
آن از پی آن نیست که تا نیست شود خلق
و آن هست عرض طالع عالم سرطان را.
ناصرخسرو.
بود قابل عرض بی شک فنا را
ولی جوهر بود قابل بقا را.ناصرخسرو.
چو تنت از عرض جامه دارد بدان
که مرجانت را جامهء جوهریست.
ناصرخسرو.
قضا ز دست تو اندر عرض نشاند تیغ
قدر زشست تو اندر عدم نشاند تیر.
ابوالفرج رونی.
هست ممکن که قوت و حرکت
عرض پنجهء چنار شود.مسعودسعد.
در چه خصمی داشت این دعوی کجا معنی بود
در همه معنی عرض کی دعوی جوهر گرفت.
مسعودسعد.
بشمشیر او باز بسته ست گیتی
عرض باز بسته ست لابد به جوهر.ازرقی.
نه جود را غرضی حاصل است بی کف تو
نه در جهان عرضی ممکن است بی جوهر.
ادیب صابر.
نباشد جدا از کف او سخاوت
عرض را جدائی نباشد ز جوهر.ادیب صابر.
گر به انواع فضل خود نگری
عرضند اهل فضل و تو جوهر.سوزنی.
اگر خواستی میان جوهر و عرض تفرقه افکندی. (ترجمه تاریخ یمینی ص240).
دیدن او بی عرض و جوهر است
کز عرض و جوهر از آنسوتر است.نظامی.
ظلمتیان را بنه بی نور کن
جوهریان را ز عرض دورکن.نظامی.
جمله اجزای جهان را بی غرض
درنگر حاصل نشد جز از عرض.مولوی.
که غرض اظهار سر جوهر است
وصف باقی و این عرض بر معبر است.
مولوی.
زانکه عقلت جوهر است این دو عرض
این دو در تکمیل آن شد مفترض.
مولوی.
-عرض خاص؛ عرض که مختص به یک طبیعت واحد، یعنی یک حقیقت باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). عرض که مختص به افراد یک حقیقت باشد. عرض خاص اعم از آنکه لحوقش بلاواسطه باشد مانند تعجب برای انسان، و یا با واسطه مانند ضحک که با واسطهء تعجب عارض بر انسان شود. و حرکت ارادی که لحوق آن بر انسان بواسطهء جزء ذاتی آن که حیوانیت است میباشد. (از فرهنگ علوم عقلی). و رجوع به عرض ذاتی شود.
-عرض ذاتی؛ عرضی است که منشأ آن ذات باشد و از ملحقات و عوارض ذاتی اشیاء باشد. مانند تعجب که عارض و لاحق ذات انسان است. (فرهنگ علوم عقلی). و رجوع به عرض خاص شود.
-عرض روح؛ آنچه بر روح عارض شده باشد. عارضه که روح را افتد :
حذق تو چنان است که بی نبض و دلیلی
می بازنمائی عرض روح بهنجار.
سنایی (دیوان چ مدرس رضوی ص194).
-عرض عام؛ عرض که مختص طبیعت واحدی نباشد. عرض که شامل بیش از یک طبیعت باشد. مانند «ماشی» برای انسان. (از کشاف اصطلاحات الفنون). به اصطلاحات منطقیان، کلیی است که صادق می آید بر کثیرین که مختلف باشد در حقیقت و جزو و افراد نباشد. چنانکه ماشی که صادق است بر انسان و فرس و بقر، که مختلف اند در حقیقت و جزو ایشان نیست. (غیاث اللغات) (آنندراج). یکی از کلیات خمس است و آن عرضی است مشترک بین افراد حقایق مختلف.
-عرض لازم؛ عرض که انفکاک آن از ماهیت ممتنع باشد. مانند خندیدن بالقوه، برای انسان و کاتب بالقوه، نسبت به انسان. (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون). عرض که انفکاک آن از معروض خود محال باشد مانند کتابت بالقوة، برای انسان. و عوارض لازمه را عوارض محموله هم گویند. مانند سفیدی و سیاهی برای جسم. (از فرهنگ علوم عقلی).
-عرض محمول؛ عرض لازم. عوارض محموله. عوارض لازمه. رجوع به عرض لازم شود.
-عرض مُفارق؛ یا عرض غیر لازم، عرض که انفکاک آن از ماهیت ممتنع نباشد، مانند خندیدن بالفعل، برای انسان. (از کشاف اصطلاحات الفنون). آن است که انفکاک آن از شی ء ممتنع نباشد. و آن یا سریع الزوال است چون سرخی شرم و خجل، و زردی بیم و ترس؛ و یا بطی ءالزوال است چون پیری و جوانی. (از تعریفات جرجانی). عرض که انفکاک آن از معروض خود ممکن باشد، چه آنکه بالفعل زائل شود و یا بالقوه، و زوال آن بسرعت باشد و یا به طور کندی و بطؤ، مانند زردی و سرخی برای خجول و ترسان. (از فرهنگ علوم عقلی).
-عرض ناپذیر؛ غیر قابل عرض بودن. که عرض را نپذیرد. که قبول عرض نکند :
نه قائم به ذات است و نی جایگیر
عرض ناپذیر است و بی التقاست.
ناصرخسرو.
|| نزد معتزله، احوال جوهر است. چون حرکت در متحرک و سفیدی در سفید و سیاهی در سیاه. (یادداشت مرحوم دهخدا). آنچه در جوهر، عارض شود. چون الوان و طعم ها و ذوق و لمس و غیره که بقای آنها پس از وجود جوهر مستحیل است. (از تعریفات جرجانی).
(1) - در منتهی الارب به معنی مصدر آمده است. (به غفلت رسیدن و ...).

عرض.

[عَ رِ] (از ع، ص، اِ) مخفف عارض. عرض دهندهء لشکر. شمارکنندهء سپاهیان. سان دهنده. (فرهنگ فارسی معین). مفتش. لشکرنویس :
و از آن جایگه شد به پرده سرای
عرض پیش او رفت با رهنمای(1).فردوسی.
عرض را بخوان تا بیارد شمار
که چند است مردم که آید بکار.فردوسی.
عرض با جریده بنزدیک شاه
بیامد بیاورد مرّ سپاه.فردوسی.
نوشتی عرض نام و دیوان اوی
بیاراستی کاخ و میدان اوی.فردوسی.
(1) - ن ل: کدخدای.

عرض.

[عِ] (ع اِ) اندام. (منتهی الارب). جسد. (اقرب الموارد). تن مردم. (مهذب الاسماء). بدن و جسد. (غیاث اللغات). || هر عضو که از آن خوی آید. (منتهی الارب). هر موضعی که از آن، یعنی از مسام آن، عرق خارج شود. ج، أعراض. (اقرب الموارد). و از آن جمله است حدیث در ذکر اهل بهشت: لایبولون و لایتغوطون، انما هو عرق یجری من أعراضهم مثل المسک. (از منتهی الارب). یعنی بول و غایط نمی کنند و آن به صورت عرقی چون مشک از اعضای آنان خارج میگردد. || بوی اندام، خوش یا ناخوش. (منتهی الارب). رایحه و بوی جسد خواه نیکو و طیب باشد یا بد و خبیث. (از اقرب الموارد). گویند: «فلان طیب العرض، و منتن العرض». نفس. گویند: أکرمت عنه عرضی؛ یعنی نفس خود را از وی محفوظ داشتم. (اقرب الموارد). || ناموس، و آبروی مرد که از نقصان و رخنه نگاه دارد. یا آبرو، خواه در نفس مرد باشد یا در آباء و اجداد یا در تبعه و لحقه، یا جای مدح و ذم از وی. یا آنچه بدان فخر کنند از حسب و شرف. و گاهی از آن آباء و اجداد مراد گیرند. (منتهی الارب). جانب شخص که آنرا مصون و محفوظ دارد، و آن نفس او باشد یا سلف وی یا کسی که تابع وی باشد یا موضع مدح و ذم، یا آنچه بدان افتخار کند از حسب و شرف. و گاهی منظور، پدران و نیاکان است. (از اقرب الموارد). آنچه بستایند و بنکوهند از مردم. (السامی) (مهذب الاسماء). ناموس و آبرو. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). اموری که مدح آن آدمی را بردارد و ذم آن فرود آرد(1) :
گنگ باد آنکس که اندر طعن تو گوید سخن
کور باد آنکس که اندر عرض تو جوید عوار.
فرخی.
نزد او عرض او عزیزترست
از گرامی تن و عزیز روان.فرخی.
چنان بلرزد بر نام و عرض خویش همی
که شادکام و جهان دوست بر گرامی جان.
فرخی.
برد خواهی پیش او ناپروریده شعر خویش
کرد خواهی در ملامت عرض خود را مرتهن.
منوچهری.
عرض تو نپوشد مگر لباس
کز فخر و شرف پود و تار دارد.مسعودسعد.
هم برون آرمش ز آهن و سنگ
عرضم ار در شود به باب عظیم(2).
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص 616).
برون کنندش از خانه چون سگ از مسجد
خسیس مرتبت و خوارعرض و بی مقدار.
کمال الدین اسماعیل (دیوان ص 392).
پس قیامت روز عرض اکبر است
عرض او خواهد که با زیب و فر است.
مولوی.
حافظ افتادگی از دست مده زانکه حسود
عرض و مال و دل و دین در سر مغروری کرد.
حافظ.
عرض و مال از در میخانه نشاید اندوخت
هر که این آب خورد رخت به دریا فکنش.
حافظ.
ای مگس عرصهء سیمرغ نه جولانگه تست
عرض خود میبری و زحمت ما میداری.
حافظ.
از عشق بدعت است تمنای خون بها
ای خودفروش عرض شهیدان چه میبری(3).
میرزا صائب (از آنندراج).
-عرض و ناموس؛ از اتباع است. (یادداشت مرحوم دهخدا). به عرض و ناموس کسی دشنام گفتن، او را ناسزا و دشنام سخت دادن. رجوع به عرض و رجوع به ناموس شود.
|| طبیعت و خوی محمود. (منتهی الارب). خوی پسندیده و نیکو. (از اقرب الموارد). پوست. (منتهی الارب). جیش. (از اقرب الموارد). عَرض. رجوع به عَرض شود. || رودبار که در آن دهها و آبها باشد. (از منتهی الارب). وادی و دره که در آن قری و آبها و یا نخلستان باشد. و گویند هر وادیی که در آن درخت باشد. ج، عُرضان. (از اقرب الموارد). || شوره گیاه. (منتهی الارب). حمض. (از اقرب الموارد). || اراک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گیاه تلخ شورمزه. (منتهی الارب). اَثْل. (اقرب الموارد). || کرانهء وادی و شهر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کنارهء رود. (از مهذب الاسماء). || نواحی وادی و شهر. (از منتهی الارب). ناحیهء وادی و شهر. (از اقرب الموارد). || ابر بزرگ. (منتهی الارب). بزرگ و عظیم از ابرها. (از اقرب الموارد). || ملخ بسیار. (منتهی الارب). تعداد بسیار از ملخ. (از اقرب الموارد). || آنکه به باطل و ناچیز فریبد مردم را. (منتهی الارب). آنکه با مردم بباطل روبرو شود. (از اقرب الموارد).
(1) - باین معنی در ناظم الاطباء بفتح و کسر و ضم اول ضبط شده است.
(2) - ن ل: به خانه مقیم.
(3) - این بیت در آنندراج ذیل لغت عرض [ عَ ]ضبط شده است.

عرض.

[عِ] (اِخ) وادیی است به مدینه. (منتهی الارب). علم است وادی خیبر را، و اکنون از آن عنزة است و در آن آبها و نخل و کشتها است. (از معجم البلدان).

عرض.

[عِ] (اِخ) مزارع است در حوالی مسجد قبلتین. (منتهی الارب).

عرض.

[عِ] (اِخ) نخلستان و رودباری است در یمامة. (منتهی الارب). عرض الیمامة، وادی یمامه است که از مهب شمال به سوی مهب جنوب جاری شود. و قرایی که در اطراف آن است «سفوح» نامیده میشود. و تمام این عرض از آن بنی حنیفه است و اندکی از آن متعلق به بنی امرج از بنی سعدبن زید مناة بن تمیم. (از معجم البلدان). || یوم العرض، از ایام و جنگهای عرب است، که عمروبن صابر، فارس ربیعه به دست جزءبن علقمه تمیمی در آن روز کشته شد. (از معجم البلدان).

عرض.

[عِ رَ] (ع مص) پهن گردیدن. (از منتهی الارب). پهن شدن، ضد دراز گشتن. (از اقرب الموارد). انبساط و گسترش در خلاف جهت طول. (از تعریفات جرجانی). عَراضة. رجوع به عراضة شود.

عرض.

[عُ] (ع اِ) بن کوه. (منتهی الارب). دامنهء کوه. (از اقرب الموارد). || روی کوه. || کرانه. (منتهی الارب). جانب. (اقرب الموارد). کرانه و جانب. (غیاث اللغات). || طرف. (منتهی الارب). ناحیه. (از اقرب الموارد). || میانهء جوی و دریا، میانهء هر چیز. (منتهی الارب). وسط نهر و بحر. (از اقرب الموارد). || حدیث بهتر و بزرگ. (از منتهی الارب). معظم و بیشتر از حدیث و سخن. (از اقرب الموارد). || مردم بزرگ و شریف. (منتهی الارب). معظم و بیشتر مردم. (از اقرب الموارد). عَرض. || رخسار شمشیر. (منتهی الارب). پهنای شمشیر. (از اقرب الموارد). || هر دو جانب گردن. (منتهی الارب). جانب گردن. (از اقرب الموارد). || نوعی از رفتار که به نسبت اسب نیکو و به نسبت شتر بد است. (از منتهی الارب). نوعی حرکت و سیر که در اسب ستوده است و در شتر نکوهیده و صحیح آن عُرُض است. (از اقرب الموارد). || هو من عرض الناس: او از عامهء مردم است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ناقة عرض أسفار؛ شتر مادهء توانا بر سیر. (منتهی الارب). (اقرب الموارد). || عرض هذالبعیر السفر، و الحجر؛ یعنی همّه و قصده. (منتهی الارب). یعنی این شتر بر سفر و حجر قوی است. (از اقرب الموارد). یعنی بر پیمودن آن توانا است. (از تاج العروس). || کل الجبن عرضا؛ یعنی پیش آر و بجو از هر که بیابی و بخور آنرا و مپرس از سازندهء آن. (منتهی الارب). عَرض. (منتهی الارب). || نظر الیه عن عرض؛ یعنی نگریست از گوشهء چشم. (از منتهی الارب). یعنی از کناری او را نگریست. (از اقرب الموارد). || هم یضربون الناس عن عرض یعنی میزنند و باک و اندیشه ندارند که کرا زدند و چگونه زدند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اِضربْ به عرض الحائط؛ یعنی بر پهنای دیوار یا وسط آن و نیمه و جانب. (منتهی الارب). یعنی معترض او شو هر جای را از او یافتی، یعنی هر ناحیه و جانب از نواحی او را. (از اقرب الموارد). ج، عِراض. (منتهی الارب).

عرض.

[عَ] (اِخ) شهری است به شام. (منتهی الارب). شهرکی است در بیابان شام که اکنون از اعمال حلب است. و آن بین تدمر و الرصافة الهشامیة قرار دارد. و تعدادی از بزرگان بدانجا نسبت دارند. رجوع به معجم البلدان شود.

عرض.

[عُ رُ] (ع اِ) گوشهء چشم. گویند: نظر الیه من عرض؛ نگریست به وی از گوشهء چشم. (از منتهی الارب). || نوعی سیر و حرکت که در اسب ستوده است و در شتر نکوهیده. (از اقرب الموارد). عُرض و رجوع به عُرض شود.

عرضاً.

[عَ ضَنْ] (ع ق) از پهنا و از پهنی. (ناظم الاطباء). به عرض. به پهنا. مقابل طولا :و از دیگر جانب تا مصر طولا و عرضا به ضبط ما آراسته گردد. (تاریخ بیهقی ص73). || افقی. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرضاً.

[عَ رَ ضَنْ] (ع ق) اتفاقاً. به طور ناگهانی. غفلةً. بدون عمد. (ناظم الاطباء).

عرضان.

[عِ / عُ] (ع ص، اِ) جِ عَریض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عریض شود.

عرضان.

[عِ] (اِخ) دو وادی است در یمامة یکی عرض شَمام است و دیگری عرض حَجر. رجوع به معجم البلدان شود.

عرض افتادن.

[عَ اُ دَ] (مص مرکب)نمایان شدن. عرضه شدن. ارائه گردیدن. || به عرض رسیدن مطلبی. || پیشنهاد شدن. (فرهنگ فارسی معین).

عرض الحال.

[عَ ضُلْ] (ع اِ مرکب) در اصطلاح کاتبان و دبیران، نامه ای است که بر والی امر عرضه شود، خواه برای تظلم باشد و خواه برای درخواست کمک و نعمت. ج، عُروض الاحوال. (از اقرب الموارد). عرض حال. رجوع به عرض حال شود.

عرض بیگی.

[عَ بَ] (اِ مرکب) کسی که سؤال و حاجات مردم را به عرض پادشاه رساند. (آنندراج) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء).

عرض حال.

[عَ ضِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) درخواست و استدعا. (ناظم الاطباء). دادخواست. شکایت. || ورقه ای که درخواست یا شکایت خود را در آن نویسند. (فرهنگ فارسی معین). درخواست نامه. عریضه. قسه. شکوائیه. و رجوع به عرض الحال شود.

عرض حیات.

[عَ ضِ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به خوبی و خوشی گذشتن ایام زندگانی. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
از آب زندگی به شراب التفات کن
از طول عمر صلح به عرض حیات کن.
میرزا صائب (از آنندراج).

عرض دادن.

[عَ دَ] (مص مرکب) نشان دادن. نمودن. ارائه دادن. به معرض نهادن :قریب صد و پنجاه هزار سوار لشکر سلطان عرض داده بودند بیرون پیاده که صدهزار دیگر بودند. (تاریخ سیستان). نسختی که ... خود نبشته بود بر رای سلطان عرض داد. (تاریخ بیهقی ص413).
سبزهء سر نهاده عرض دهد
هر نمی کز سحاب می چکدش.خاقانی.
عضدالدوله خواست تا خود را بر نظر اعتبار ایشان عرض دهد از جهت آنچه راجع بود به او از استظهار و استیلاء و ... (ترجمهء محاسن اصفهان آوی).
-عرض سخن دادن؛ بیان کردن مطلب. بازگفتن سخن :
دهم چه عرض سخن بر سیه دلان صائب
به خاک تیره چه ریزم شراب بی غش را.
میرزاصائب (از آنندراج).
|| سان دادن. دفیله دادن. رژه دادن از برای معاینه و ملاحظه از برابر کسی گذراندن : پس رسول باز آمد و گفت هزاز هزار فیل گوش عرض دادند و تا سه روز دیگر اینجا رسند. (اسکندرنامه، نسخهء مرحوم سعید نفیسی). و اسپان گزیده کی هر جای بر طویله ها و آخرها بسته بودند، بوقتی کی عرض دادی میگویند هشتاد هزار سر برآمد. (فارسنامهء ابن البلخی ص103). و گودرز اصفهبد خراسان بود و فرمود تا لشکر را عرض دهد. (فارسنامهء ابن البلخی ص45).
تا عرض دهد لشکر پیروزه سلب را
بر پشته و بالای زمین راجل و راکب.
سوزنی.
داد نقیب صبا عرض سپاه بهار
کز دو گروهی بدید یاوگیان خزان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص332).
شاهی که عرض لشکر منصور اگر دهد
از قیروان سپاه کشد تا به قیروان.
سعدی (دیوان، چ مصفا، ص719).

عرضدار.

[عَ] (نف مرکب) عریض. پهنادار. فراخ. || (اِ مرکب) سان لشکر. || عارضه و هر چیز اتفاقی و ناگهانی، مانند بیماری. (ناظم الاطباء).

عرضداشت.

[عَ] (اِ مرکب) در هندوستان پادشاه زادگان و امرا به جناب عالی، و خردان به خدمت بزرگان نویسند، بمعنی «عرض داشتن» است مثل بازخواست به معنی بازخواستن. و مضاف میباشد به طرف شخص عرض دارنده، یعنی آنچه پیشتر مذکور خواهد شد معروض داشتن فلانی است. و بنابراین اگر مصدر، به معنی مفعول اراده کرده شود نیز موجه می گردد. (از آنندراج). خطابی که شاهزادگان و امرا به پادشاه نویسند. عریضه. (ناظم الاطباء) :
به عرضداشت نوشتم که خون بنده بریز
خطش نمود به قتل لبش ستاند نفس.
خواجه کمال خجند (از آنندراج).

عرض داشتن.

[عَ تَ] (مص مرکب)نمایاندن. آشکار کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
آئینهء سکندر جام جم است بنگر
تا بر تو عرض(1) دارد احوال ملک دارا.
حافظ (از آنندراج).
|| به عرض رسانیدن، مطلبی را. || تظلم کردن، نزد قاضی و حاکم. || درخواست کردن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در حافظ چاپ مرحوم قزوینی «عرضه دارد» ضبط شده است، و در این صورت اینجا شاهد نخواهد بود.

عرض دیدن.

[عَ دی دَ] (مص مرکب) در عرف حال معنی موجودات گرفتن است. اعم از آنکه سپاه باشند یا چیز دیگر از نقد و جنس. (آنندراج). || سان دیدن. رژه دیدن. دفیله گرفتن :
چو پاس عصمت خود فرض می دید
سپاه ناز خود را عرض می دید.
آصف خان جعفر (از آنندراج).

عرض شدن.

[عَ شُ دَ] (مص مرکب)معروض شدن. (از آنندراج) :
گر ز صد آرزوی وصل یکی بشماری
تا قیامت نشود عرض تمنای دلم.
حسین ثنائی (از آنندراج).

عرض عمر.

[عَ ضِ عُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از لذت عمر است. (غیاث اللغات). کیفیت عمر، مقابل طول عمر، که مدت و درازی زندگانی است. به معنی عرض حیات است. و از شیخ بوعلی نقل می کنند که در حرص بر آرمیدن با زنان او را گفتند که ترک آرمیدن با زن عمر می افزاید، او گفت که من عرض عمر می خواهم. (از آنندراج).

عرض کار.

[عَ ضِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جلوه دادن کار. نمایش دادن کار :
تا به وقتی که عرض کار بود
گر چه درویش تاجدار بود.نظامی.

عرض کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب)نشان دادن. آشکار کردن. (فرهنگ فارسی معین). نمودن. ارائه کردن. عرضه داشتن. عرضه کردن. معروض داشتن. پیش نهادن. تقدیم کردن. نمایش دادن. به معرض درآوردن : امیر فرمود تا زندانهای غزنی و آن نواحی عرض کنند. (تاریخ بیهقی ص273). بگیر از نفس خود پیمان ... بهمراهی این آورنده نبشته و آنرا بر همهء مردم خود عرض کن. (تاریخ بیهقی ص313). استادم چون نامه بخواند پیش امیر شد و نامه عرض کرد. (تاریخ بیهقی ص371).
ز هرگونه نو جانور صدهزار
کند عرض هزمان درین عرضه زار.اسدی.
به هر شهرکی ببردندی و خط بیاع بدان عرض کردندی به سود بازخریدندی ناگشاده. (فارسنامهء ابن البلخی ص146). روزی بر سلیمان علیه السلام اسب عرض کردند، وی گفت شکر خدای تعالی را که دو باد را فرمان بردار من کرد. (نوروزنامه). من میخواهم که در این فرصت خویشتن را بر شیر عرض کنم. (کلیله و دمنه).
به ما بر خدمت خود عرض کردی
جزای آن بخود بر فرض کردی.نظامی.
یک چندی شحنهء زندان را بفرماید عرض زندانیان کردن تا بی گناه را خلاص کند. (نصیحة الملوک سعدی).
بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه
زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد.حافظ.
پسر خود را محمد مهدی بر ما عرض کرد و او را بما نمود. (تاریخ قم ص205). بَور؛ عرض کردن شتر ماده بر شتر نر تا دانسته شود که آبستن است یا نه. (منتهی الارب). || سان دیدن. رژه گرفتن. ملاحظه و معاینهء افراد سپاهی هنگام عبور از برابر : خبر به مروان بن محمد شد، مردمان را گرد کرد فزون از چهل هزار مرد عرض کرد، و بزمین بلنجر شد. (ترجمهء طبری بلعمی). نجاشی سپاه عرض کرد هفتاد هزار مرد مقاتل بیرون کرد و به یمن فرستاد. (ترجمهء طبری بلعمی).
همه لشکر رومیان عرض کن
هر آنکس که هستند نو یا کهن.فردوسی.
پیلان را عرض کردند، هزار و ششصد و هفتاد نر و ماده بپسندیدند. (تاریخ بیهقی ص285). فرموده بودیم تا پیلان را برانند و به کابل آرند تا عرض کرده آید، کدام وقت رسند. (تاریخ بیهقی ص283). همه لشکر را عرض کردند و مال ایشان بدادند. (تاریخ بیهقی ص568). || بیان کردن و گفتن. (ناظم الاطباء). بیان کردن. و شرح دادن، کوچکتر به بزرگتر. (فرهنگ فارسی معین). گستردن سخن. گسترانیدن سخن را نزد کسی، ابراز کردن. اظهار کردن.
-عرض کردن دُر؛ عرضه داشتن مروارید. پیش داشتن در :
دریا سر بوسیدن پایت دارد
در آمده عرض می کند بر گوشت.
ملاتجلی بخاری (از آنندراج).
|| تطبیق کردن. سنجیدن. (فرهنگ فارسی معین) :
عرض کردیم همه کشتهء بی حاصل خویش
هرچه برماست بدانستیم اکنون کز ماست.
مسعودسعد.
|| التماس نمودن از روی خضوع و فروتنی. درخواست کردن و استدعا نمودن. || برگزار کردن. || شرح حال گفتن. (ناظم الاطباء) :
پادشاها گرچه گستاخی است لیکن واجب است
عرض حال خود مرا پیشت علی الاجمال کرد.
خواجه جمال الدین سلمان (از آنندراج).

عرضگاه.

[عَ / عَ رَ] (اِ مرکب) جای عرض دادن چیزی. (آنندراج). جای عرض و نمایش چیزی. محل عرضه. (فرهنگ فارسی معین). معرض. نمایشگاه. عرضه گاه. عرضگه. رجوع به عرضگه و عرضه گاه شود. || میدان شمار کردن سپاه. (غیاث اللغات) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). فراهم آمدنگاه دشمن. (ناظم الاطباء). میدان سان. جای سان دادن سپاه. عرضگه. عرضه گاه. لشکرگاه. رجوع به عرضگه و عرضه گاه شود : روز چهارم بابک به عرضگاه بنشست و سپاه گرد آمد. (ترجمهء طبری بلعمی).
سپه گرد کرد اندران، رشنواد
عرضگاه بنهاد و روزی بداد.فردوسی.
عرضگاه و دیوان بیاراستند
کلید در گنجها خواستند.فردوسی.
سپهبد بشد تا عرضگاه شاه
بفرمود تا پیش او شد سپاه.فردوسی.
به عرضگاه تو لشکر چنانکه پار نبود
هزار و هفتصد و اند پیل بد به شمار.فرخی.
گفت این فراخ و پهنا دشت گشاده چیست
گفتم که عرضگاه بشد بی عدد سپاه.فرخی.
لشکرگه سفاهت من عرض داد دیو
من ایستاده همره عارض به عرضگاه.
سوزنی.
عرضگاه دشت موقف عرض جنات است از آنک
مصنع او کوثر و سقاش رضوان دیده اند.
خاقانی.
فردا که عرضگاه محشر و هول و فزع اکبر باشد. این اهمال و امهال را چه حجت آرد. (سندبادنامه ص217).
ز بس غارت آوردن از بهر شاه
غنیمت نگنجید در عرضگاه.نظامی.
شها منم که بلا را بجز فضای دلم
بگاه عرض سپه نیست عرضگاه سپاه.
عرفی (از آنندراج).

عرضگه.

[عَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف عرضگاه. جای عرضه داشتن و نمایش دادن چیزی. رجوع به عرضگاه و عرضه گاه شود. || میدان شمار کردن سپاه و سان. عرضه گاه. عرضگاه. رجوع به عرضگاه و عرضه گاه شود :
گفتا که پیش عرضگه استاده است او
گفتم به پیش گاه بود جای پیشگاه.فرخی.
در عرضگه عشقش فتنه سپه انگیزد
در رزمگه حسنش گردون سپر اندازد.
خاقانی.
و عرضگه و شمار لشکر را وضعی ساخته اند که دفتر عرض را بدان منسوخ کرده اند، و اصحاب و نواب آنرا معزول. (جهانگشای جوینی).

عرضنات.

[عِ رَ] (ع ص، اِ) جِ عِرَضنة. (ناظم الاطباء). رجوع به عرضنة شود.

عرضنة.

[عِ رَ نَ] (ع ص) ناقة. عرضنة؛ شتر ماده یک رویه رونده به نشاط. (منتهی الارب). ناقه ای که عادت دارد با نشاط راه رود. (از اقرب الموارد). ج، عرضنات. (ناظم الاطباء). || (اِمص) هو یمشی العرضنة؛ یعنی از نشاط سرکشی میکند در رفتار. (منتهی الارب). راه رفتن او آنچنان است که در آن نوعی سرکشی، از چابکی وجود دارد. (از اقرب الموارد). || نظرالیه عرضنة؛ أی بمؤخر عینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، یعنی بگوشهء چشم نگریست به سوی او. (ناظم الاطباء).

عرضنی.

[عَ رَ نا] (ع اِمص) سرکشی. و گویند هو یمشی العرضنی؛ یعنی در رفتار آن سرکشی و اعتراض است از نشاط. (منتهی الارب) (آنندراج). سرکشی در راه رفتن از چابکی. (از اقرب الموارد). || نظر الیه عرضنی؛ یعنی نگریست بدنبال چشم. (منتهی الارب). و در تصغیر آن عُرَیِضن گویند با اثبات نون چون ملحق است، و به حذف یاء چون غیرملحق است. (از منتهی الارب) (از آنندراج).

عرض وار.

[عَ رَ] (ق مرکب) مانند عَرَض :
وانگه کزین مزاج مهیا جدا شوند
چیزند یا نه چیز عرض وار بگذرند.
ناصرخسرو.

عرضة.

[عَ ضَ] (ع مص) یک بار ظاهر کردن چیزی را بر کسی. || آشکار کردن و عرض نمودن. (آنندراج) (غیاث اللغات). آشکار ساختن. نشان دادن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) نمایش. ارائه. اظهار. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). || هدیه. || بیان. || سان. رژه. عرض. || پیشداشت. (ناظم الاطباء). || پیشنهاد برای فروش. (فرهنگ فارسی معین) :
پیل اندر خانهء تاریک بود
عرضه را آورده بودندش هنود.مولوی.
با سلیمان یک بیک وامینمود
از برای عرضه خود را میستود.مولوی.
-عرضه و تقاضا؛ پیشداشت و درخواست. آنچه به بازار عرضه میشود و آنچه از طرف مصرف کنندگان درخواست میگردد تا در مدت معین و به بهای مشخص آنرا به دست آورند. توضیح اینکه کشوری که بیش از حد نیاز خود یک یا چند جنس کالای زراعتی یا کالای صنعتی دارد، مقداری را به کشورهایی که محتاج آن کالا هستند عرضه میکند و در برابر آن آنچه را که خود کم دارد و بدان محتاج است از کشورهای دیگر تقاضا میکند. در نتیجه بین کشورها و مردم مبادلهء کالا بصورت داد و ستد در میاید. این داد و ستد و خرید و فروش را نیز «عرضه و تقاضا» نامند. این اصطلاح شامل خدمات بشری هم میشود. (فرهنگ فارسی معین).
|| (اِ) به معنی عریضهء متضمن احوال یا مطلب، و در هندوستان «عرضی» گویند. (آنندراج) :
بخت سیه مسوده بر میکند ز شوق
مضمون عرضه ای که نخواهد شدن جواب.
زکی ندیم (از آنندراج).
عرضهء قتل مرا برده به آن کو دل تنگ
بنشینم بدرش تا خبر آید بیرون.
تأثیر (از آنندراج).
عرضه ای دارم از تلطف تو
داده دستور عرض کردن آن.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

عرضة.

[عِ ضَ] (ع اِ) مؤنث عرض. (منتهی الارب) || زنی که به باطل و ناچیز مردم را فریبد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عرض شود.

عرضة.

[عُ ضَ] (ع اِ) آهنگ. || قوت. (منتهی الارب). || همت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بندی است در کشتی گیری گویند: له عرضة یصرع بها الناس؛ بندی بلد است که مردم را بر زمین میزند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). حیله ای است در مصارعت و کشتی. (از اقرب الموارد). حیله. (آنندراج) (غیاث اللغات). || هو عرضة له؛ أی مقرن له. (منتهی الارب)، یعنی او حریف است بر او و بر وی چیره است. (از ناظم الاطباء). || فلان عرضة للزوج؛ یعنی فلان زن بر شوی خود چیره است. (از اقرب الموارد). || ناقة عرضة للحجارة؛ یعنی قوی و توانا است بر وی. (از منتهی الارب). (از اقرب الموارد). || هو عرضة لذاک؛ أی یعترض له دون غیره، أی مقرن له قوی علیه. (منتهی الارب). یعنی حریف اوست و بروی چیره است. (از اقرب الموارد). یعنی او توانای بر او می باشد و بجز خودش کسی متعرض وی نمیگردد. (ناظم الاطباء). || هو عرضة للناس؛ یعنی مردم پیوسته بدگوئی او میکنند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جعلته عرضة لکذا؛ یعنی آماده و برپا کردم آنرا برای کاری. (منتهی الارب). یعنی نصب کردم و برپاداشتم آنرا برای وی. (از اقرب الموارد). || لاتجعلوا الله عرضة لایمانکم (قرآن 2/224)؛ یعنی مانع و معترض بین شما و بین آنچه شما را به خداوند نزدیک میکند که نیکی و تقوی کنید. یا بمعنی اعتراض و روی آوردن است. یعنی روی میاورید به سوگند و یمین در هر ساعتی تا نیکی و تقوی نکنید و افزودن مسازید سوگند را در حق و باطل. (از منتهی الارب). آنچه پیش کاری درآید و مانع شود. (ترجمان القرآن جرجانی). بهانه. (زمخشری). دست آویز. || سازگار. (ترجمان القرآن جرجانی). || (از ع، اِمص) قدرت. قوت. توانایی. تسلط. (فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء).
-باعرضه؛ دارای تسلط و تشخص. (ناظم الاطباء).
-بی عرضه؛ بی تشخص. زبون. پست. فرومایه. (ناظم الاطباء).
-کم عرضه؛ کم لیافت. دارای قابلیت و لیاقت اندک.

عرضه دادن.

[عَ ضَ / ضِ دَ] (مص مرکب) به معرض گذاشتن. ارائه دادن. عرض کردن. عرضه کردن :
گنجها بر دل خاقانی اگر عرضه دهند
نه فلک ده یک آن چیز بود کو بدهد.
خاقانی.
هر روز مهر پیلبانان جمله پیلان بر وی عرضه دادی. (سندبادنامه ص56).
خلق جزای هر عمل بر در کبریای تو
عرضه همی دهند و ما قصهء بی وفائیت.
سعدی.

عرضه داشت.

[عَ ضَ / ضِ] (اِ مرکب)تظلم و دادخواست از روی عجز و فروتنی. (ناظم الاطباء) : چون بدانجا رسید عرضه داشتی ارسال نمود. (حبیب السیر چ طهران ج3 ص179).

عرضه داشتن.

[عَ ضَ / ضِ تَ] (مص مرکب) اظهار کردن و بیان کردن، از طرف کوچکتر به بزرگتر. (فرهنگ فارسی معین) :صورت حال عرضه داشت. (مجالس سعدی).
حسب حالم سخنی بس خوش و موجز یاد است
عرضه دارم اگرم رخصت اطناب دهی.
ابن یمین.
آن قصه غلبهء گرگ را عرضه داشتم. (انیس الطالبین ص154). || ارائه دادن. نشان دادن. (فرهنگ فارسی معین). عرض. (از منتهی الارب) (آنندراج). عرض کردن. عرضه کردن. به معرض درآوردن. از مدنظر کسی گذراندن. فرا پیش کسی داشتن : گفت ... مواضعه نویسم تا فردا بر رای عالی زاده الله علوا عرضه دارند. (تاریخ بیهقی ص147). خدمتگاری را که انیس انس و عیبه اسرار زن تواند بود تهدید و تشدیدی عرضه داشت. (سندبادنامه ص100).
که دارد در همه آفاق زهره
که عرضه دارد این نقد نبهره.
شیخ عطار (از آنندراج).
ای سهی سرو روان آخر نگاهی باز کن
تا به خدمت عرضه دارم افتقار خویش را.
سعدی (خواتیم).

عرضه داشتن.

[عُ ضَ / ضِ تَ] (مص مرکب) لیاقت داشتن و سزاوار بودن. (ناظم الاطباء). لیاقت داشتن. قابلیت داشتن. (فرهنگ فارسی معین).

عرضه زار.

[عَ ضَ / ضِ] (اِ مرکب) جایگاه عرضه. محل جلوه دادن. تجلیگاه. جلوه گاه :
ز هر گونه نو جانور صد هزار
کند عرض [ زمین ] هزمان در این عرضه زار.
اسدی.

عرضه ساختن.

[عَ ضَ / ضِ تَ] (مص مرکب) نشان دادن. ارائه دادن. عرضه کردن. عرضه دادن :
چون بیابد برده ای را خواجه ای
عرضه سازد از هنر دیباچه ای.مولوی.

عرضه کردن.

[عَ ضَ / ضِ کَ دَ] (مص مرکب) ارائه دادن. نشان دادن. نمودن. در معرض نظر قرار دادن. (از فرهنگ فارسی معین). عرض کردن. پیش داشتن. پیش نهادن. پیشنهاد کردن. فراپیش داشتن. به معرض درآوردن. عَرض :
کی بر او زر و سیم عرضه کنم
خویشتن را به گفت راد کنم.
حکاک (از فرهنگ اسدی ص247).
مشافهه ای دیگر است با وی [ ابوالقاسم ] در بابی مهمتر که اگر اندر آن باب سخن نرود عرضه نکند و پس اگر رود ناچار عرضه کند تا اغراض بحاصل شود. (تاریخ بیهقی ص209). نام این قوم بباید نبشت و بر اعیان عرضه کرد. (تاریخ بیهقی ص373). نخست آن به رشید عرضه کردند سخت شاد شد. (تاریخ بیهقی ص424).
نار چو بیمار توئی خود بخور
عرضه مکن بر دگران نار خویش.
ناصرخسرو.
چون به صادق حاکمی حاجت نیاید خلق را
مدعی را عرضه کردن گاه حاجت چیست پس.
ناصرخسرو.
ترا دیبای عنبر بوی گلرنگ است در خاطر
همی کن عرضه بر دانای عطاری و بزازی.
ناصرخسرو.
بهشتم همی عرضه کرد و مرا
حقیقت که دوزخ جز آن چه نبود.
مسعودسعد.
فخرالدوله آن رقعه را بر شمس المعالی عرضه کرد قابوس وشمگیر زیر آن نبشت. (نوروزنامه). اگر به همه نوع خویشتن را بر او عرضه نکنیم ... به کفران نعمت منسوب شویم. (کلیله و دمنه).
دردِ دل بر که کنم عرضه که درمان دلم
کیمیائی است کز او هیچ اثر کس را نی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص806).
شب خلوت که موجودات بر وی عرضه میکردند.
جهان چون ذره ای در دیدهء بینای او آمد.
خاقانی.
مصری کلکت چو سحر عرضه کند گاه وجود
مصر و عزیزش بود بر دل و بر چشم خوار.
خاقانی.
چو قاصد عرضه کرد آن نامهء نو
بجوشید از سیاست خون خسرو.نظامی.
در این تقاضا ده قطعه بیش نظم افتد
که عرضه کردن هر یک از آن بود ناچار.
کمال الدین اسماعیل (دیوان ص 392).
هر ساعت از نو قبله ای با بت پرستی میرود
توحید بر ما عرضه کن تا بشکنیم اصنام را.
سعدی.
هر که بی موجبش خراب کند
خویش را عرضهء عذاب کند.اوحدی.
مروت گرچه نامی بی نشان است
نیازی عرضه کن بر نازنینی.حافظ.
استعراض؛ عرضه کردن خواستن. (تاج المصادر بیهقی).

عرضه گاه.

[عَ ضَ / ضِ] (اِ مرکب)معرض. نمایشگاه. عرضگاه. رجوع به عرضگاه شود :
خدائی که هست آفرینش پناه
چو بیند نیازی در این عرضه گاه.نظامی.
|| عرضگاه و فراهم آمدنگاه دشمن. (ناظم الاطباء). رجوع به عرضگاه شود.

عرضی.

[عَ ضا] (ع اِ) نوعی از جامه. (منتهی الارب). یکی نوع جامه. (ناظم الاطباء). || بعضی مرافق سرای و خانه. (لغت عراقی است). (منتهی الارب). آن چیز که در خانه موجب آسایش باشد مانند آبریز. (ناظم الاطباء).

عرضی.

[عَ ضی ی] (ص نسبی) منسوب به عَرض. افقی. مقابل طولی. رجوع به عرض شود. || عرضه داشت و تذکار و اظهار عاجزانه. (ناظم الاطباء).

عرضی.

[عَ رَ ضی ی] (ص نسبی) منسوب به عَرَض. رجوع به عَرَض شود. || در اصطلاح منطق، عارضی. مقابل جوهری. مقابل ذاتی. مقابل غریزی. مقابل طبیعی. کلی یا ذاتی بود یا عرضی، نه بر اطلاق، بل به اضافت با موضوعی که فرض کنند، و ممکن باشد که یک کلی به اضافت با موضوعی ذاتی بود و به واضافت با موضوعی دیگر عرضی، مانند ضاحک که به اضافت با انسان عرضی است و به اضافت به این ضاحک ذاتی. (از فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص21). عرضی اخص از عرض است، زیرا بیاض مثلاً عرض است و حال آنکه عرضی نیست. و ابیض عرض و عرضی است چنانکه شیخ الرئیس گوید. عرض مقابل جوهر است و غیر از عرضی است که مقابل ذاتی است. وجود اعراض غیر از موضوعات است و متأخر از آنها است. و عرضیت از صفات عقلیه است. (فرهنگ علوم عقلی، به نقل از دستورالعلماء و مجموعهء دوم مصنفات باباافضل): و فیه رطوبة عرضیة [ فی الحماض ] . (مفردات ابن البیطار).
-مقولات عرضی؛ نه مقوله اند در عرض. رجوع به عَرَض شود.

عرضی.

[عِ رِضْ ضا] (ع اِمص) شادمانی. (منتهی الارب). نوعی راه رفتن با میل و عدول. (از اقرب الموارد).

عرضی.

[عُ ضی ی] (ع ص نسبی) آنکه بر زین نشستن و ثبات نتواند. (منتهی الارب). کسی که بر روی زین سست نشسته باشد. (ناظم الاطباء). کسی که بر زین، محکم ننشیند. (از اقرب الموارد). || شتر که در رفتار سرکشی کند، بدان جهت که ریاضتش کامل نشده. گویند بعیر عرضی، یعنی صعب و سخت. (از منتهی الارب). سرکش و گردنکش. (ناظم الاطباء). شتر که در راه رفتن خود خم شود، بدان جهت که تربیتش هنوز کامل نشده است. (از اقرب الموارد). || شتری که به یک طرف تکیه کرده باشد بواسطهء شکستگی. (ناظم الاطباء).

عرضی.

[عُ ] (ص نسبی) نسبت است به عرض، که آن شهر کوچکی است در صحرا بین فرات و دمشق، از اعمال حلب. و چند تن از دانشمندان بدانجا منسوبند که از آن جمله است ابوالحارث عبدالوهاب بن ضحاک عرضی. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به معجم البلدان شود.

عرضی.

[عُ ] (اِخ) عمر بن عبدالواهاب بن ابراهیم عرضی شافعی قادری. مفتی و محدث و فقیه عصر خویش در حلب وی به سال 950 ه . ق. متولد شد. و سمت افتاء شافعی ها را به عهده داشت. کتابهای چندی تألیف کرد که از آن جمله است: فتح الغفار بما أکرم الله به نبیة المختار، که شرح کتاب شفا است، شرح رسالهء قشیری، تاریخ. عرضی به سال 1024 ق. در حلب درگذشت. (از اعلام زرکلی از خلاصة الاثر و سلک الدرر).

عرضی.

[عُ ] (اِخ) محمد بن عمر بن عبدالوهاب حلبی عرضی، مکنی به ابوالوفاء. مفتی شافعی ها در حلب. وی به سال 993 ه . ق. در این شهر متولد شد. و علاوه بر افتاء، در علم تاریخ و در نظم شعر نیز دست داشت. او راست: معادن الذهب فی الاعیان المشرفة بهم حلب، طریق الهدی، فتح المانح البدیع. عرضی به سال 1071 ه . ق. در حلب درگذشت. (از الاعلام زرکلی از خلاصة الاثر).

عرضیة.

[عُ ضی یَ] (ع ص نسبی) ناقة عرضیة؛ أی صعبة. (منتهی الارب). ماده شتر که در او سختی و صعوبت باشد. (از اقرب الموارد). || (اِمص) فیه عرضیة؛ یعنی در او بی باکی و سختی و سرکشی است. (منتهی الارب). نخوت و صعوبت و قلت مبالات. (ناظم الاطباء). یعنی در او بی مبالاتی و تکبر و سختگیری است. (از اقرب الموارد).

عرط.

[عَ] (ع مص) خوردن ناقه درخت را چندانکه ریخته شود دندان او. (از منتهی الارب). عرطت الناقة الشجر؛ آن ماده شتر درخت را خورد تا آنکه دندان او از بین رفت. و چنین ناقه ای را عَروط نامند. (از اقرب الموارد). || معیوب کردن آبروی کسی از غیبت. (از منتهی الارب). غیبت کردن از عرض و آبروی کسی. (از اقرب الموارد).

عرط.

[عُ رُ] (ع ص، اِ) جِ عَروط. رجوع به عَروط شود.

عرطب.

[] (ع اِ) حَسَک است که به هندوی کوکهرو نامند. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویه). رجوع به حسک شود.

عرطبة.

[عَ طَ بَ / عُ طُ بَ] (ع اِ) رود یا طنبور یا طبل یا طبل حبشی. (منتهی الارب) عود، که از ملاهی است. و گویند طنبور. و گویند طبل. و گویند طبل حبشه. (از اقرب الموارد). کوبه. طبلک. (السامی). و آنرا معرب از فارسی دانند. (از المعرب جوالیقی).

عرطزة.

[عَ طَ زَ] (ع مص) یک سو گردیدن و کناره گزیدن از قوم. و آن لغتی است در «عرطس». (از منتهی الارب). دور شدن از قوم. (از اقرب الموارد). رجوع به عرطسة شود.

عرطسة.

[عَ طَ سَ] (ع مص) یک سو شدن و کناره گزیدن از قوم. (منتهی الارب). دور شدن از قوم. (از اقرب الموارد). عَطرزة. و رجوع به عطرزة شود. || ذلیل و نرم گردیدن از جنگ و منازعت قوم. (از منتهی الارب). خوار گشتن از ستیزه و نزاع با قوم. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در اقرب الموارد، این معنی فقط برای «عرطزة» آمده است.

عرطل.

[عَ طَ] (ع ص) دفزک. ضخم. (اقرب الموارد). || نیک دراز. (منتهی الارب). آنکه در طول فاحش و افزون باشد. (از اقرب الموارد). عَرطَلیل. و رجوع به عرطلیل شود.

عرطلیل.

[عَ طَ] (ع ص)(1) دفزک. (منتهی الارب). || نیک دراز. (منتهی الارب). عَرطل. و رجوع به عرطل شود.
(1) - این لغت در اقرب الموارد «عرطیل» ضبط شده است.

عرطنیثا.

[عَ طَ] (ع اِ) بیخ درخت بخور مریم. (منتهی الارب). اصل و ریشهء درخت بخور مریم. (از اقرب الموارد). بیخی است که آنرا به شیرازی چوبک اشنان خوانند. از آب آن دو قطره در بینی چکانند درد دندان را سود دارد. و صاحب مؤید الفضلاء گوید خربزهء سرخ که میان او سفید باشد. (برهان قاطع). در بعضی جایگاه عرطنیثا را گلیم شوی میگویند و بعضی جایگاه قلادر گویند. و بعضی بخور مریم گویند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). ریشهء بخور مریم. (بحر الجواهر). اسم سریانی آذربو است. (تحفهء حکیم مؤمن). آذربو است که به فارسی چوبک نامند. (مخزن الادویه). مزاج را گرم کند و خشک گرداند و او در سه درجه گرم است و بیشتر بیخ او را استعمال کنند. و به لغت یونانی او را تیموس گویند. (از تذکرهء ضریر انطاکی). معرب «ارتنیتا»ی آرامی است و آن بخور مریم و گل نگونسار است. (از فرهنگ فارسی معین). || فیلگوش، که گیاهی است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به فیلگوش شود.

عرطوج.

[عُ] (اِخ) نام پادشاهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ملکی است از ملوک. (از تاج العروس).

عرطویل.

[عَ طَ] (ع ص) نیکوجوانی خوش قد. (منتهی الارب). نیکوئی جوانی و نیکوئی قد. (ناظم الاطباء). نیکو در جوانی و در قد. (از اقرب الموارد). نیکوجوانی و نیکوقد. (شرح قاموس).

عرعار.

[عَرْ رِ] (ع اِ) بازیی است مر کودکان را. و مبنی بر کسر می باشد. و آن معدول از عَرعرة است چنانکه قرقار معدول از قرقرة میباشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || و نیز بدین لفظ کودکان آواز کنند تا دیگران بیرون آیند. (منتهی الارب).

عرعر.

[عَ عَ] (اِ صوت) بانگ خر. صدای الاغ. (فرهنگ فارسی معین). بانگ درازگوش. آواز خر. (فرهنگ لغات عامیانه). اسم صوت خر. حکایت صوت خر. نقل صوت خر. نهیق. غان غان. || در فارسی به معنی مطلق آواز نیز هست. (آنندراج) :
صوفی است خر و مرید صوفی خرخر
نبود عجب ار خری بود رهبر خر
از عرعر صوفی که بود عرعر خر
در رقص آیند صدهزاران سر خر.
میرمحمد زمان طاهری (از آنندراج).
عرعر او زینت باغ جهان
مغز سرش ماحضر خواجگان.
محمد قلی سلیم (از آنندراج).

عرعر.

[عَ عَ] (ع اِ) درخت سرو کوهی است. گویند میان آن درخت و نخل خرما عداوت است و یک جا نرویند. (برهان قاطع). درخت سرو پیوسته سبز، فارسی است. (منتهی الارب). درختی است از قسم سرو، و این در اصل فارسی است. (آنندراج). درختی است که قسمی از سرو باشد و آن سرو کوهی است. و به هندی آنرا چیر گویند که روغن چوب آن معروف است. (غیاث اللغات). درخت سرو و آن فارسی است. یک دانهء آن عرعرة است و گویند آن «ساسم» است. و برخی گویند درختی است که از آن قطران بعمل آید. (از اقرب الموارد). درختی است شبیه به صنوبر و در دشت روید و در عربه و وادی موسی یافت میشود. و بسا میشود که بز آنرا نمی چرد. (قاموس کتاب مقدس). سرو. (دهار) (مهذب الاسماء). ناژ. سرو جبلی. (زمخشری). آنرا سرو کوهی و قزاونه و اورس گویند. میوه اش مانند زعرور است بلکه سیاه تر بود. و بوی خوش دارد و آنرا ابهل خوانند. (نزهة القلوب) نوعی پیرو که بنام سروکوهی نیز معروف است. و معمولاً در دهات ایران و نقاط جنگلی شمال در تداول عامه آنچه را که بنام عرعر مینامند اقسام مختلف سروکوهی و پیرو میباشد. که از تیرهء کوپرساسه(1) هستند. (از فرهنگ فارسی معین). به تازی درخت سرو را گویند و به هندی هوه گویند. ارجانی گوید دانهء او گرم و خشک است در سه درجه. و بول از مثانه و خون حیض از رحم براند. و معده را پاکیزه کند. و علتی را که آنرا اختناق الرحم گویند منفعت کند. (از تذکرهء ضریرانطاکی). سرو کوهی است و او از سرو کوتاه تر و کوچکتر، و ثمرش بقدر فندقی و با اندک شیرینی، غیر ابهل است. گویند نگاه داشتن هشت عدد ثمر او در سر باعث قبول و عظمت در نظرها است. (از تحفهء حکیم مؤمن). در قدیم، سرو کوهی یعنی پیرو باشد، و آنرا در لاتین ژونی پروس(2) و در فرانسوی ژنوریه(3) گویند. و عرعر که در شعر شاعران آمده است این درخت است نه بمعنی درخت عرعر امروزی. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) : و اندروی [ شهر بوشنگ ] درخت عرعر است. (حدود العالم).
بزرگ بتکده ای پیش و در میانش بتی
به حسن ماه و لیکن به قامت عرعر.فرخی.
ز عرعر تراشند منبرش ازیرا
نریزد ز باد خزان برگ عرعر.عنصری.
تو گوئی به باغ اندر آنروز برف(4)
صف ناژ بود(5) و صف عرعران.منوچهری.
خجسته خواجه سید در آن نیکو بهارستان
گرازان زیر سنبلها و نازان زیر عرعرها.
منوچهری.
چون فاختهء دلبر، برتر پرد از عرعر
گویی که به زیر پر، بربسته یکی جلجل.
منوچهری.
و آنت گوید بر سر هفتم فلک
جوی آب و باغ ناژ و عرعر است.
ناصرخسرو.
اگر چیز از مراد خویش بودی
نگشتی خار بُن جز ناژ و عرعر.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 182).
جزیرهء خراسان چو بگرفت شیطان
در و خار بنشاند و برکند عرعر.
ناصرخسرو.
تا عرعر از باد نوان است همی باد
حضرت به تو آراسته چون باغ به عرعر.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص177).
تا بتابد ز آسمان پروین
تا بروید به بوستان عرعر.مسعودسعد.
رایات او چو دید نقیبت بهشت گفتا
زین راست تر به باغ بقا عرعری ندارم.
خاقانی.
کاریز برده کوثر در حوضهای ماهی
پیوند کرده طوبی با شاخهای عرعر.خاقانی.
یاسمین رویی که سرو قامتش
طعنه بر بالای عرعر میزند.سعدی.
-حب العرعر؛ ابهل است، و آن گرم و خشک در دوم است. (از منتهی الارب). رجوع به ابهل شود.
|| اقسام مختلف «پیرو» است که گیاهی باشد. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به پیرو شود. || ابهل، که گیاهی باشد. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ابهل شود. || نامی است که امروز در باغهای تهران به غلط به الانتوس گلاندولوزا(6) دهند. و آن بومی چین و ژاپن است و اخیراً به ایران آورده شده و در نقاط خشک انتشار یافته است. درختی است با برگهای دراز و گنده و بدبوی و چوبی سخت سست که بسرعت با پاجوشها که زند بسیار شود. و امروز مردم عرب ترجمهء نامهای فرهنگی آنرا بر آن نهاده اند، از قبیل شجرة الله و شجرة السماء. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). درختی است از تیرهء عرعرها،(7) که دارای برگهای مرکب و برگچه های بسیار است. اصل این گیاه از چین و ژاپن است و بتازگی به ایران آورده شده و در باغها و پارکها و کنار خیابانها کاشته میشود. ارتفاع این درخت تا بیست متر نیز میرسد. انساج این گیاه دارای ترشح صمغی میباشد که بسیار متعفن و بدبو است. در لمس، بوی آن استشمام میشود. رویهمرفته درخت عرعر درختی است زیبا و تنومند که در هر شرایطی حتی مناطق معتدلهء سرد نیز تکثیر و انتشار مییابد. ازدیاد این درخت به طور طبیعی و به سهولت توسط اعضای زیرزمینی آن صورت میگیرد به طوری که غالباً به علت سرعت ازدیاد و انتشار، مانع بزرگی برای درخت کاری در باغها میگردد. برگهایش بزرگ به درازی شصت تا هفتاد سانتیمتر و مرکب از پانزده تا بیست زوج برگچه میباشد، به اضافهء یک برگچهء انتهایی. گلهایش در برخی انواع نرماده، ولی گیاه دو پایه است، به طوری که گلهای نر فقط شامل ده پرچم در دو ردیف و مادگی تحلیل یافته ای است. و گل ماده دارای چند پرچم عقیم و مادگیش مرکب از پنج برچه است. میوه اش خشک و ناشکوفا و بالدار است. پوست درخت عرعر دارای اثر ضدکرم تنیا است. توضیح اینکه در برخی کتب عرعر را جزو تیرهء سماقیان ذکر کرده اند و این خطاست. و شاید این اشتباه از اینجا ناشی شده که عرعر را مرادف با RhusVermix تصور کرده اند و این گیاه از تیرهء سماقیان است. (فرهنگ فارسی معین). || در تونس این نام را به سندروس(8) اطلاق کنند. (یادداشت مرحوم دهخدا).
-تیرهء عرعرها؛ تیره ای از گیاهان دو لپه یی جدا گلبرگ که اکثر به صورت درختان تنومند و عظیمند. برگهای گیاهان این تیره معمولاً منفرد و غالباً مرکب است و شامل برگچه های منقسم و یا تغییر شکل یافته به صورت خار میباشند. گلهای این تیره منفرد و کوچک و نر ماده و دو پایه و یا یک پایه است. میوهء آنها ناشکوفا و غالباً به صورت شفت و دارای دانهء آلبومن دار است. (فرهنگ فارسی معین). نمونهء این تیره درخت الانتوس گلاندولوزا میباشد که امروزه به نام عرعر در باغها کاشته میشود.
(1) - Cupressasees.
(2) - Juniperus.
(3) - Genevrier. (4) - ن ل: تو گوئی بباغ اندرون روز برف.
(5) - ظ: صف ناربون (= ناربن) ...
.لاتین
(6) - Alianthus glandulosa
(7) - Simarulacees.
(8) - Ahuya.

عرعر.

[عَ عَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). نام جایگاهی است در شعر اخطل. و گویند آن کوهی است. و گمان میرود که یک وادی باشد و برخی گفته اند که آن موضعی است از نعمان در بلاد هذیل. (از معجم البلدان).

عرعر.

[عُ عُ] (ع اِ) مابین دوسوراخ بینی. (منتهی الارب)(1). || زهار، و بن آن. (منتهی الارب). مابین زهار و بن آن. (ناظم الاطباء). || خوی زشت و ناپسند. (از اقرب الموارد). گویند رکب عرعره؛ یعنی زشت گردید خوی او. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کما اینکه گویند رکب رأسه. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد، باین معنی عُرعُرة ضبط شده است.

عرعر بری.

[عَ عَ رِ بَرْ ری ی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسم کوچک شربین است. (تحفهء حکیم مؤمن).

عرعر تلخ.

[عَ عَ رِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) درختی است از تیرهء عرعرها به ارتفاع بیست تا بیست و پنج متر که پوست تنه اش مایل به خاکستری و چوبش سبک و مایل به سفید و کم مقاومت است. برگهایش متناوب و شامل سه تا ده زوج برگچهء بی کرک و شفاف و گلهایش کوچک و یک پایه و مایل به سفید و شامل پنج کاسبرگ پیوسته و نامساوی و پنج گلبرگ بزرگتر از کاسبرگ است. گل نر آن دارای ده پرچم ولی گل ماده منحصراً دارای چند پرچم سترون و مادگی است. میوه اش مرکب از پنج کپسول بیضوی و دارای پوستی نازک و شکننده است. و در درون هر یک از آنها نیز یک دانه دیده میشود. این گیاه در اراضی شنی و مرطوب نواحی گویان و برزیل روییده میشود. در ریشهء این گیاه موادی به نام سیماروبین(1) و سیماروبئین(2) وجود دارد. پوست ریشه اش از مقویات تلخ بشمار میرود. و بعلاوه بعنوان قابض و برای رفع ذوسنطاریا و تنظیم کنندهء انقباضات ماهیچه های صاف دستگاه گوارش و نیز بعنوان ضدتب به کار میرود. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Simarubine.
(2) - Simarubeine.

عرعر کردن.

[عَ عَ کَ دَ] (مص مرکب)آواز برآوردن خر. بانگ کردن درازگوش. || آواز خر دادن. ادا کردن صوت خر را. نهیق. غان غان. رجوع به عرعر شود. || کنایه است از بدآواز خواندن. (فرهنگ لغات عامیانه).

عرعرو.

[عَ عَ] (ص نسبی) متصف به صفت عرعر کردن، یعنی ناهنجار و بی هنگام بانگ ناموزون برآوردن. || مجازاً، بچهء نحس و بداخلاق و زرزری. (فرهنگ لغات عامیانه).

عرعرة.

[عَ عَ رَ] (ع مص) برکندن چشم را. (از ناظم الاطباء). عرعر عینه؛ چشم او را کند و یا درآورد. (از اقرب الموارد). || بیرون آوردن سربند شیشه را. (از ناظم الاطباء). عرعر صمام القارورة؛ در بطری را بیرون آورد. (از اقرب الموارد). || بجنبش آوردن چیزی را. (از ناظم الاطباء). به حرکت آوردن و پراکندن. (از اقرب الموارد).

عرعرة.

[عَ عَ رَ] (ع اِ) سربند شیشه. (منتهی الارب). در بطری و گویند عَرعرة و کاء و بندی است که در بطری را با آن می بندند، و عُرعُرة در آن است. (از اقرب الموارد). و رجوع به عُرعرة شود. || پوست سر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بازیچه ای است کودکان را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَرعار و رجوع به عرعار شود. || یک دانه عَرعر. یک دانه درخت عرعر یا سرو. رجوع به عرعر شود.

عرعرة.

[عُ عُ ة] (ع اِ) سر هر چیزی و معظم آن، از آن است عرعرة الجبل و السنام. (منتهی الارب) عرعرة الجبل و السنام و الانف؛ قسمت بالا و معظم کوه و سنام و بینی: نزل العدو بعرعرة الجبل و نحن بحضیضه؛ دشمن در بالای کوه فرود آمده است در حالی که ما در قسمت پایین آن هستیم. (از اقرب الموارد). || سربند شیشه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَرعرة. رجوع به عَرعرة شود. || مابین دو منخر. (از اقرب الموارد). عُرعُر. رجوع به عُرعُر شود. ج، عراعِر. (از اقرب الموارد). قسمت غضروفی بینی. || زهار. || پایین شکم. || خرابی و تباهی. (ناظم الاطباء).

عرعرة.

[عَ عَ رَ] (اِخ) ابن بِرِند. محدث است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرعری.

[عَ عَ ] (ص نسبی) منسوب به عرعر. مانند عرعر. بسان درخت عرعر.
-قامت عرعری؛ قامت آخته و راست :
ترا ره نمایم که چنبر که را کن
به سجده مر این قامت عرعری را.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 14).
|| بچهء نحس و بداخلاق. عرعرو. (از فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به عرعرو شود.
-عرعری کردن؛ خاصیت و جلوهء درخت عرعر داشتن.
بید ار چه سبز و نغز و لطیف است در بهار
کی در چمن به جلوه کند بید عرعری.
مجد همگر.

عرف.

[عَ] (ع مص) بریدن یال اسب را. (منتهی الارب). پش اسب بریدن. (المصادر زوزنی). فش اسب بریدن. (دهار). «عرف» اسب را بریدن. و از آن جمله است که گویند «هو یعرف الخیل». (از اقرب الموارد). || صبر گزیدن. (از منتهی الارب). || اقرار به گناه کردن و پذیرفتن. (از منتهی الارب). عِرفان. رجوع به عرفان شود. || پاداش دادن کسی را. و از آن جمله است که گویند «أنا أعرف للمحسن و المسی ء»؛ یعنی عمل شخص نیکوکار و زشت کار، و آنچه را موافق آن در مقابل عملش باید کرد، بر من مخفی نباشد. (از منتهی الارب). و کسائی «عرف بعضه ...» را بتخفیف خوانده است یعنی پاداش داد حفصة رضی الله عنها را نسبت به قسمتی از آنچه انجام داده است، و یا به این معنی است که به قسمتی از آن اقرار کرد و از قسمتی دیگر اعراض کرد. (از منتهی الارب). عِرفان. رجوع به عرفان شود. || ریش برآوردن کف دست. (فعل آن به صیغهء مجهول به کار رود). (از منتهی الارب). «عرفة» یعنی قرحه و زخم در شخص پدیدار شدن، و چنین شخص را «معروف» گویند. (از اقرب الموارد).

عرف.

[عَ] (ع اِ) بوی خوش و ناخوش، و بیشتر در مورد بوی خوش بکار رود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بوی خوش و ناخوش. (دهار). بوی خوش. (غیاث اللغات). گویند ما أطیب عرفه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یعنی بوی او چه نیکو است. || در مثل گویند «لایعجز مسک السوء عن عرف السوء» یعنی پوست و چرم پلید و بد، خالی از بو نیست. آن را در حق کسی گویند که از فعل شنیع خود بازنایستد. گوئی وی را به چرمی تشبیه کرده اند که قابل دباغت نباشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گیاهی است، یا یزبن، یا گیاهی است که از جنس حمض(1) و عضاه نیست. (منتهی الارب). نباتی است، و گویند آن همان ثمام ویز است. و برخی گویند آن نباتی است غیر از حمض و عضاه. (از اقرب الموارد). قسب است. (مخزن الادویه).
(1) - در منتهی الارب حمص، بصاد و تشدید میم ضبط شده است که صحیح نمیباشد.

عرف.

[عَ رَ] (ع مص) بسیار کردن بوی خوش را. (از منتهی الارب). بسیار کردن طیب را. (از اقرب الموارد).

عرف.

[عِ] (ع اِمص) به درنگ شناختن. دیری در شناختگی. (منتهی الارب). گویند ما عرف عرفی الا بأخرة؛ یعنی مرا نشناخت مگر اخیراً. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکیبائی. (منتهی الارب). صبر. (اقرب الموارد) (دهار).

عرف.

[عُ] (ع اِ) شناخته. (منتهی الارب). معروف. (اقرب الموارد). معروف و مشهور و شناخته. (ناظم الاطباء). || آنچه که در میان مردم معمول و متداول است. در مقابل شرع. (فرهنگ فارسی معین). آنچه بشناسند در شریعت و روا باشد کردن آن. (دهار). آنچه از نظر شهادت عقول در نفس ها جایگزین شود، و طبعهای سالم آنرا مورد قبول قرار دهند. و آن نیز حجت باشد ولی برای فهم و «عادت» چیزی است که مردم هنگام حکم عقل، بر آن استمرار کنند و پی در پی به سوی آن بازگردند، و از اینجاست قول فقهاء که «العادة محکمة و العرف قاض». (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی). عادت است، و آن شامل عرف عام و عرف خاص است. و معمولاً عرف عام را «عرف» گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). قاعدهء حقوقی است که مولود تکرار عمل جمعیتی است و قانونگذار در تعبیرات قانونی خود ذکر خاص از آن نکرده ولی آنرا به نحوی از انحاء مورد حمایت خود (یعنی مشمول ضمانت اجراء) قرار داده است. عرف به حسب آنکه در تمام کشور یا در محل خاصی از کشور نفوذ داشته باشد «عرف مملکتی» و «عرف محلی» نام دارد. و اگر ناشی از افکار و اعمال مذهبی باشد آنرا «عرف مذهبی» نامند. و اگر ناشی از راه حلهای قضائی باشد آنرا «عرف قضات» یا «عرف قضائی» یا «رویه قضائی» گویند. و در غیر این صورت آنرا «عرف عام» نامند. (از فرهنگ حقوقی). پیروی کردن افراد از مسألهء معینی به نحو خاص در صورتی که مبنی بر اعتقاد بوده و میان آن افراد شایع گردد عرف نامیده میشود. به تعبیر دیگر روش خاصی را که افراد در مسألهء معینی پیروی میکنند، بدون آنکه در قانون ذکری از آن رفته باشد عرف گویند. عرف که گاه نیز به عادت از آن تعبیر میشود سرچشمهء اولی و اساسی بسیاری از قوانین در قدیم و جدید بوده است. با این فرق که در عصر حاضر عرف در درجهء دوم اهمیت از لحاظ عمل، قرار دارد و در جائی به عرف تمسک می شود که قانون وجود نداشته باشد. و به هر حال هرچند در قانون به طور تصریح و اختصاصی از عرف ذکری به میان نمی آید لیکن به نحوی مورد حمایت و ملاک عمل قرار داده شده و ضمانت اجرائی برای آن تعیین می شود. اساس بیشتر قوانین عرف بوده و بخصوص قسمت اعظم قوانین انگلوساکسون را عرف تشکیل میدهد. و در فقه اسلام در تعیین موضوع معاملات و احکام عرف معتبر است. و بطور کلی فرق عرف با قانون در این است که اولاً واضع عرف اجتماع میباشد و در واقع آن را واضع معین و مشخصی نیست. ثانیاً مانند قانون، مدون نمی باشد.
-بعرف؛ عرفاً. عادةً :
تا شرط شغل سوزن و سوزنگری بعرف
آخر بود به مثقبه اول به مطرقه.سوزنی.
-عرف شرع؛ آنچه پیشوایان و حاملان شرع، از شرع درک کنند و آن را مبنای احکام قرار دهند. (از اقرب الموارد). رجوع به عرف شود.
-عرف عام؛ عرف که عمومیت داشته باشد. رجوع به عرف شود.
-عرف عملی؛ در مقابل عرف لفظی و قولی. رجوع به عرف قولی شود.
-عرف قضائی؛ عرف و رویه ای که ناشی از راه حلهای قضائی باشد. رجوع به عرف شود.
-عرف قولی یا لفظی؛ آن است که مردم بر اطلاق لفظ بر آن آشنا باشند، در مقابل عرف عملی، که بر دو شی ء اطلاق لفظ میکنند ولی یکی را غیر از دیگری در نظر میگیرند. عرف عملی مختص نیست ولی عرف لفظی مختص میباشد. عرف لفظی مانند «لحم خنزیر» از «لحم» و عرف عملی مانند لفظ «دابة» که برسم داران اطلاق شود. (از اقرب الموارد).
-عرف لسان؛ آنچه از لفظ درک شود و فهمیده گردد به حسب وضع لغوی آن. (از اقرب الموارد).
-عرف محلی؛ عرفی که در محلی از مملکت معمول باشد. رجوع به عرف شود.
-عرف مذهبی؛ عرفی که ناشی از افکار و عقاید مذهبی باشد رجوع به عرف و عرف شرعی شود.
-عرف مملکتی؛ عرفی که در یک مملکت متداول و معمول باشد. رجوع به عرف شود.
|| آیین. رسم. عادت. دأب. خو :
از نکوئی که عرف و عادت اوست
نرسد در صفات او اوهام.فرخی.
تذکره ای به عرف او به دیوان عرض کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص83). و رجوع به آیین شود. || نیکوئی و جوانمردی و سخاوت و دهش. (از منتهی الارب). نیکویی. (دهار). نکوئی و احسان. (غیاث اللغات). جود. (اقرب الموارد). || نام آنچه بذل و بخشش کردی. (منتهی الارب). آنچه بذل و بخشش کرده شود. (ناظم الاطباء). اسم و نام چیزی است که می بخشی و بذل میکنی. (از اقرب الموارد). || شناختگی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). ضد نکر، یعنی هر چه را از نیکی که نفس بشناسد و بدان اطمینان کند. گویند «أولاه عرفا»؛ یعنی برای او معروف و نیکی ساخت. (از اقرب الموارد). || اسم است اعتراف را. گویند. «علیَّ ألفٌ عرفاً»؛ یعنی بر من است هزارتا، به اعتراف. و آن مفعول مطلق است. (از اقرب الموارد). || موج دریا. (منتهی الارب). موج بحر. (از اقرب الموارد). || فش اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). موی گردن اسب، یعنی مویی که در قسمت محدب گردن اسب میروید. (از اقرب الموارد). بش اسب. (دهار). یال و بش. (زمخشری). فژ. عُرُف. رجوع به عرف شود. || تاج خروس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قطعه گوشتی است مستطیل بر بالای سر خروس، و «عرف الدیک» که گیاهی است به مناسبت شباهت بدان چنین خوانده شده است. (از اقرب الموارد). خوژه. خواجه. || ریگ تودهء بلند. و جای بلند. (منتهی الارب). رمل و مکان مرتفع. (از اقرب الموارد). عُرُف و اَعراف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مناره ای. (منتهی الارب). مناره. (ناظم الاطباء). || نوعی از خرمابن. یا خرمابنی که نخستین بارش رسد. یا خرمابنی است به بحرین که برشوم نامندش. (منتهی الارب). نوعی از نخل. یا اولین میوه ای است که میدهد. و گویند نخلی است در بحرین که برشوم نامیده میشود. (از اقرب الموارد). || درخت ترنج. (منتهی الارب). درخت اترج. (از اقرب الموارد). پیاپی. (دهار). گویند «طارالقَطا عرفاً»؛ یعنی مرغان سنگخوار در پی یکدیگر پریدند. و نیز «جاءالقومُ عِفاً»؛ یعنی آن قوم پشت سر هم آمدند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و از آن جمله است قوله تعالی : «والمرسلات عرفا»(1). یعنی سوگند به فرستاده شده هایی که متتابع و پی درپی فرستاده شدند. و یا منظور این است که با «معروف» فرستاده میشوند. (از منتهی الارب). || (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب). || (از ع، ص، اِ) در نه معنی ذیل مؤلف ناظم الاطباء «عرف» را مأخوذ از عربی دانسته است: جواز. || معلوم. || عمومی. || اصطلاح عامه. || هرچیز صحیح مشروع و مخصوص و مطبوع. || شایسته. || کلانی و بزرگی. || اسمی که به آن چیزی و یا کسی به طور عموم نامیده میشود. || حکم ثانوی.
(1) - قرآن 77/1.

عرف.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عَروف. رجوع به عروف شود. || جِ أعرف. رجوع به اعراف شود. || جِ عَرفاء. (منتهی الارب). رجوع به عرفاء شود.

عرف.

[عُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). از مخلاف های یمن است که با صنعاء ده فرسخ فاصله دارد. و نیز آن را به صورت العرف الاعلی و العرف الاسفل ذکر کرده اند، و هر دو را «عرف عمروبن کلاب» نوشته اند، و بین آن دو، چهار یا پنج(1) فاصله است. و نیز گویند عرف جایگاهی است در دیار کلاب که در آن آبک شوری است از گواراترین آبهای نجد. (از معجم البلدان).
(1) - مؤلف معجم البلدان که مطلب فوق را از ابوزیاد نقل کرده است، می نویسد که ابوزیاد نوع این فاصله را ذکر نکرده است.

عرف.

[عُ رَ] (ع اِ) جِ عُرفة. رجوع به عرفة شود. || جِ عُرف. (منتهی الارب). رجوع به عرف شود.

عرف.

[عُ رَ] (اِخ) گویند سه چاه مشهور است: عرفة ساق، عرفة صارة، عرفة الاملح. (از معجم البلدان). و رجوع به عرفة ساق و عرفة صارة و عرفة الاملح شود.

عرف.

[عُ رُ] (ع اِ) ریگ تودهء بلند. و جای بلند. (منتهی الارب). رمل، و مکان مرتفع. (از اقرب الموارد). || فش اسب. (منتهی الارب). موی گردن اسب. (از اقرب الموارد). || تاج خروس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عُرف. رجوع به عُرف شود.

عرف.

[عُ رَ] (اِخ) آبی است مر بنی اسد را. || موضعی است. (منتهی الارب).

عرفاً.

[عُ فَنْ] (ع ق) برحسب عرف. مقابل شرعاً. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عُرف شود.

عرفاء .

[عَ] (ع ص) شتر بافش. (از منتهی الارب). ناقة عرفاء، ماده شتر که سنام وی چون عُرُف و مکان مرتفع شده باشد، و یا بر گردن او یال مانند به وجود آمده باشد. (از اقرب الموارد). ج، عُرف. (منتهی الارب). || (اِ) کفتار. بسبب افزونی موی گردنش بدین نام خوانده شده است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرفاء .

[عُ رَ] (ع ص، اِ) جِ عَریف. (منتهی الارب). رجوع به عریف شود. || جِ عارف. (ناظم الاطباء). جِ عارف، چنانکه علماء و شعراء جمع عالم و شاعر باشد. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). در تداول فارسی معمولاً جمع «عارف» تلقی شود. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عارف شود.

عرفات.

[عَ رَ] (اِخ) آنجا که حج کنند. (السامی). موقف حاج است در روز نهم ذی الحجة به فاصلهء دوازده میلی مکه. (از مقدمهء لغت میرسید شریف جرجانی). جای توقف کردن حاجیان به منی. (یادداشت مؤلف). نام جای ایستاده شدن حاجیان به روز عرفه که روز حج است. و آن صحرائی است. فراخ به فاصلهء نه کروه از مکه. حاجیان در آنجا ایستاده شوند و لبیک وادعیه خوانند و نماز ظهر و عصر در آنجا گزارند و به مکه بازگردند. (آنندراج) (غیاث اللغات). موقف حاج است بر دوازده میلی مکه. و آن اسمی است در لفظ جمع لذا به صورت معرفه جمع بسته نشود زیرا اماکن زایل نگردد. و گوئی یک شی ء واحد شده است. و اعراب آن چون اعراب «مسلمات و مؤمنات» است. و تنوین آن شبیه به تنوین مقابله است چنانکه در باب مسلمات وجود دارد. بدین سبب الف و لام بر آن داخل نشود و برخی گویند «عرفة» کوهی است و «عرفات» جمع عرفة است تقدیراً، زیرا گویند «وقفت بعرفة» همانطور که گویند «وقفت بعرفات». (از اقرب الموارد). جای وقوف حاجیان روز نهم ذی الحجة و دوازده کروه از مکهء معظمه بدین نام خوانده شده است زیرا آدم و حوا در آنجا آشنا گشتند و یا بجهت این است که جبرئیل علیه السلام چون به ابراهیم علیه السلام مناسک را آموخت به وی گفت «أعرفت؟» و او جواب داد «عرفت». و یا بسبب مقدس و معظم بودن آن است، گوئی به طیب و بوی خوش اندوده باشد. و آن اسمی است در لفظ جمع لذا بجهت معرفه بودن جمع نگردد. و اینکه میگویند «نزلنا عرفة» به صورت مفرد، شبیه مولد است و عربی خالص و محض نباشد. و آن اسمی است مصروف چنانکه در قرآن کریم آمده است : «فاذاافضتم من عرفات [ تِ نْ ]». (قرآن 2/198). در سبب آن گویند چون تاء آن بمنزلهء یاء و واو است در مسلمین و مسلمون، زیرا آن برای تذکیر است و تنوین بمنزلهء نون شده است. لذا اگر آن را به صورت نام بکار برند به حال خود گذاشته میشود چنانکه «مسلمون» را نیز در حالی که نام باشد به حال خود میگذارند. و بصورت مطلق، تنوین میگیرد و گویند هذه عرفاتٌ و رأیت عرفاتِ و مررت بعرفاتِ و حالت سومی نیز دارد و آن این است که اعراب پیش از نام بودن آن ظاهر گردد و تنوین آن مطلقاً ترک گردد و گفته شود: هذه عرفاتُ و رأیت عرفاتِ و مررت بعرفاتِ و نسبت بدان عَرَفی شود. (از منتهی الارب). واحد است به لفظ جمع. و برخی گویند آن را مفرد نیست. و اینکه «یوم عرفة» گویند لغتی جدید است و عربی محض نباشد. و سبب آن این است که عرفة و عرفات نام یک جایگاه است و حال اینکه اگر «عرفات» جمع می بود با عرفة هم معنی نمیگشت. بنابراین عرفة و عرفات نامی است از برای یک جایگاه و آن محدود است از کوه مشرف بر بطن عُرَنة تا جبال عرفة. و گویند حد آن از کوه مشرف بر بطن عُرَنة است تا کوههای عرفه تا قصر آل مالک و وادی عرفة. و برخی گفته اند: عرفه قریه ای است که در آن مزارع و سبزه زارها و جالیزهای خربزه یافت شود. و اهل مکه را در آنجا خانه های زیبائی است که در روز عرفه بدانجا فرود میایند. و وجه تسمیهء آن را چنین گفته اند که جبرائیل علیه السلام، هنگامی که مناسک را به ابراهیم علیه السلام می آموخت، چون به عرفة رسید به وی گفت «عرفت؟» و او جواب گفت آری. لذا بدین نام خوانده شده است. و برخی در سبب تسمیهء آن گفته اند آدم و حواء پس از خروج از بهشت در این نقطه با هم آشنا شدند و «تعارف» حاصل کردند. و نیز گفته اند سبب آن این است که مردم در این جایگاه به گناه خود «اعتراف» می کنند و بعضی آن را بجهت تحمل و صبر بر رنجی میدانند که برای رسیدن به آن باید متحمل شد، چه یکی از معانی «عِرف» صبر و شکیبائی و تحمل است. (از معجم البلدان) : فاذا أفضتم من عرفات فاذکروا الله عند المشعر الحرام. (قرآن 2/198)؛ و هرگاه از عرفات برگشتید خداوند را در مشعرالحرام یاد کنید. و نهم روز [ از ذی الحجة ] عرفه، که حاجیان به عرفات باشند و حج یابند. (التفهیم ص252). چون نزدیک عرفات برسیدند درویشی همی آمد. (قابوسنامه، منتخب، ص21). روز دوشنبه به عرفات بودیم، مردم پر خطر بودند از عرب. چون از عرفات بازگشتم دو روز به مکه بایستادم. (سفرنامهء ناصرخسرو، چ دبیرسیاقی ص44). روز چهارشنبه به یاری حق سبحانه و تعالی به عرفات حج بگزاردیم و دو روز به مکه بودیم. (سفرنامه ص75). به دو روز و نیم ایشان را به عرفات رسانیدند و زر بستاندند. (سفرنامه ص77).
آمده سوی مکه از عرفات
زده لبیک عمره از تعظیم.ناصرخسرو.
گفت نی گفتمش چو در عرفات
ایستادی و یافتی تقدیم.ناصرخسرو.
به زمزم و عرفات و حطیم و رکن و مقام
به عمره و حجر و مروه و صفا و منی.
ادیب صابر.
به منی و عرفاتم ز خدا درخواهید
که هم از کعبه پرستان خدائید همه.خاقانی.
بینی به موقف عرفات آمده مسیح
از آفتاب جامهء احرام در برش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص216).
پریر نوبت حج بود و مهد خواجه هنوز
از آنسوی عرفات است چشم بر فردا.
خاقانی.
مُعرَّف؛ جای وقوف به عرفات. (منتهی الارب).

عرفات.

[عَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان به به جیک، بخش سیه چشمه، شهرستان ماکو. سکنه آن 170 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و عسل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عرفاتی.

[عَ رَ تی ی] (ص نسبی) منسوب است به عرفات. (از انساب سمعانی). و رجوع به عرفات و عرفی شود.

عرفاس.

[عِ] (ع ص) ناقهء نیک شکیبا بر سیر و سفر. (منتهی الارب). ماده شتر صبور در حرکت و سیر. (از اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. و یا اینکه به این معنی عِفراس بتقدیم فاء صحیح باشد. (از منتهی الارب). رجوع به عفراس شود.

عرفاص.

[عِ] (ع اِ) تازیانه ای که بدان ادب نمایند و سلطان عقاب نماید. (منتهی الارب). سوط، که سلطان بوسیلهء آن مجازات کند. (از اقرب الموارد). تازیانه. (دهار). || توک(1)پی دراز. (منتهی الارب) (آنندراج). || توک پی که بدان سرهای چوب کجاوه بندند. (منتهی الارب). خصله و دستهء موی که سرهای چوبهای هودج را بدان بندند. (از اقرب الموارد). ج، عَرافیص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - «توک»، یک دسته موی و پشم «موی پیشانی» کاکل اسب.

عرفان.

[عِ] (ع مص) شناختن و دانستن بعد از نادانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شناختن. (زوزنی) (آنندراج) (غیاث اللغات). شناختن. بازشناختن. معرفت. (فرهنگ فارسی معین). شناخت. شناسائی. آگاهی. درایت. اطلاع : به مدد و معاونت او کمر بستند و یکدیگر را بر عرفان قدرخانه قدیم و کرم عمیم او تحریض کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص186).
-اهل عرفان؛ دانشمندان و حکما. (ناظم الاطباء) :
هر مؤمن که ز اهل عرفان باشد
خورشید سپهر فضل و احسان باشد.خاقانی.
-به عرفان بیرون بردن؛ عمداً تحمل کردن. دیده و دانسته چشم پوشی کردن. (فرهنگ فارسی معین).
-عرفان بخشیدن؛ آموختن.
-عرفان در امری دادن؛ اعلام کردن.
|| شناختن و معرفت حق تعالی. (غیاث اللغات) (آنندراج). معرفت حق تعالی. (ناظم الاطباء). نام علمی است از علوم الهی که موضوع آن شناخت حق و اسماء از علوم الهی که موضوع آن شناخت حق و اسماء و صفات اوست. و بالجمله راه و روشنی که اهل الله برای شناسائی حق انتخاب کرده اند عرفان مینامند. عرفان و شناسائی حق به دو طریق میسر است یکی به طریق استدلال از اثر به مؤثر و از فعل به صفت و از صفات به ذات، و این مخصوص علماء است. دوم طریق تصفیهء باطن و تخلیهء سر از غیر و تخلیهء روح، و آن طریق معرفت خاصهء انبیاء و اولیا و عرفا است. و این معرفت کشفی و شهودی را غیر از مجذوب مطلق هیچ کس را میسر نیست مگر به سبب طاعت و عبادت قالبی و نفسی و قلبی و روحی و سری و خفی، و غرض از ایجاد عالم معرفت شهودی است. عرفا عقیده دارند برای رسیدن به حق و حقیقت بایستی مراحلی را طی کرد تا نفس بتواند از حق و حقیقت بر طبق استعداد خود آگاهی حاصل کند. و تفاوت آنها با حکما این است که تنها گرد استدلال عقلی نمیگردند بلکه مبنای کار آنها بر شهود و کشف است. (از فرهنگ مصطلحات عرفاء از شرح گلشن راز) :
اگر بشناختی خود را به تحقیق
هم از عرفان حق یابی تو توفیق.
ناصرخسرو.
شفای درد دلها گشت عرفان
ز عرفان روشن آمد جاودان جان.
ناصرخسرو.
مفصل صورت جسم است و مجمل صورت ذاتت
بهم این هر دو نفس آمد سزای حکمت و عرفان.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 358).
|| به مفهوم عام، وقوف به دقایق و رموز چیزی است. مقابل علم سطحی و قشری. مثلاً گویند فلان طبیب عارفی است، یعنی غور رس و موی شکاف است و بظواهر نپرداخته است یا فلان عارف سخن و سخندان عارفی است یعنی فقط به تقلید سطحی قانع نشده و دقایق سخن و سخندانی را فرا گرفته است. (از فرهنگ فارسی معین) و رجوع به جلوه های عرفان ایران از آقای همائی، مجلهء رادیو شمارهء 44-16-17 شود. || به مفهوم خاص، یافتن حقایق اشیاء به طریق کشف و شهود. و به این جهت تصوف یکی از جلوه های عرفان است. توضیح اینکه در اصل تصوف یکی از شعب و جلوه های عرفان است. تصوف یک نحله و طریقهء سیر و سلوک عملی است که از منبع عرفان سرچشمه گرفته است. اما عرفان یک مفهوم عام کلی تری است که شامل تصوف و سایر نحله ها نیز میشود. به عبارت دیگر نسبت مابین تصوف و عرفان به قول منطقیان، عموم و خصوص من وجه است. به این معنی که ممکن است شخص عارف باشد اما صوفی نباشد، چنانکه ممکن است به ظاهر داخل طریقهء تصوف باشد، اما از عرفان بهری نبرده باشد. و گاهی دیده ایم کلمهء عارف را در معنی فاضلتر و عالی تر از لفظ درویش و صوفی استعمال کرده اند. در کتاب اسرارالتوحید آمده «خواجه امام مظفر فوقانی به شیخ ابوسعید گفت: آن بود که او گوید.» بعضی عرفان را جنبهء علمی و ذهنی تصوف دانند و تصوف را جنبهء عملی عرفان. (فرهنگ فارسی معین) و رجوع به جلوه های عرفان ایران، همایی، مجلهء رادیو شمارهء 44 - 17 - 16 شود. || به مفهوم اخص، تصوف. (فرهنگ فارسی معین). || درک کردن به یکی از حواس. (از ناظم الاطباء). دانستن چیزی را به وسیلهء حسی از حواس خمسه، و چنین شخصی را عارف و عریف و عروفة گویند. (از اقرب الموارد). || اقرار به گناه کردن. و از آن جمله است که گویند «ما أعرف لأحد یصرعنی»؛ یعنی اقرار نمی کنم بر کسی که مرا بزمین زند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). عَرف. و رجوع به عَرف شود. || پاداش دادن. و از آن جمله است که گویند «أنا أعرف للمحسن والمسی ء». (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). عَرف. و رجوع به عرف شود. || صبر و شکیبائی کردن بر کاری. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). عَرف. عرفة. مَعرِفة. عرفان. رجوع به عرف و عرفان و عرفة و معرفة شود. || (اِمص) شرم و حیا. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بی حجابی. (آنندراج) :
کی گمان میبرد دل کان شمع فانوس حجاب
چون ز عرفان دم زند صد دودمان برهم خورد.
محتشم کاشی (از آنندراج).

عرفان.

[عِ] (اِخ) نام زنی سرودگوی که در این فن ید طولی داشت. (منتهی الارب). یکی از مغنیه ها و آوازه خوانهای عصر عباسی، و معاصر عریب المأمونیة بوده است. (از اعلام النساء از الاغانی).

عرفان.

[عِ رِفْ فا] (ع مص) شناختن و دانستن بعد از نادانی. (از منتهی الارب). || درک کردن به یکی از حواس خمسه. || اقرار کردن به گناه. || پاداش دادن کسی را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). عِرفان. معرفة. عرفة. رجوع به عِرفان شود.

عرفان.

[عِ رِفْ فا / عُ رُفْ فا] (ع اِ) جندب کلان و بزرگ مانند ملخ. و آن جز در گیاه «رمث» و «عنظوان» یافت نشود. و یا کرمکی است که در رمل و شنهای «عالج» یا «دهناء» موجود میباشد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عرفان.

[عِ رِفْ فا] (اِخ) نام صاحب آن راعی و چوپان که در حق صاحب خود چنین گفته است:
کفانی عرفان لکری و کفیته
کلوء النجوم و النعاس معانقه.
(از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرفان.

[عِ رِفْ فا] (اِخ) گویند جایگاهی است به عینة. (از معجم البلدان).

عرفان.

[عُ] (اِخ) معلی بن عرفان. تبع تابعی است. (منتهی الارب).

عرفان.

[عُ رُفْ فا] (اِخ) نام کوهی است. (معجم البلدان). کوهی است. (منتهی الارب).

عرفان کده.

[عِ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) خانهء عرفان. مرکز عرفان. جایگاه عرفان. آنجا که مجمع عرفان و جایگاه معرفت الله باشد :
روز تعطیل به عرفان کدهء مشرب نیست (؟)
صبح شنبه خجل است از شب آدینهء ما.
صائب (آنندراج).

عرفان مآب.

[عِ مَ] (ص مرکب) عارف و دانشمند و حکیم. (ناظم الاطباء).

عرفانی.

[عِ ] (ص نسبی) منسوب به عرفان. رجوع به عرفان شود.

عرف الاسد.

[عُ فُلْ اَ سَ] (اِخ) جای جبهه است نزد منجمین. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرفج.

[عَ فَ] (ع اِ) درختی که در ریگزار روید. درختی است ریگی. (منتهی الارب). درختی است بیابانی، و گویند همان قتاد است. ج، عَراِفج. یکدانهء آن عرفجة. (از اقرب الموارد). || نوعی از یتوعات است. و گفته اند اسم نباتی است که بر شطوط انهار میروید و پنج شاخه میدارد و لهذا آن را ذوخمسة الاغصان می نامند، و گفته اند درختی است شبیه به سماق. (از تحفهء حکیم مؤمن). بارهنگ آبی. (فرهنگ فارسی معین). ابوسریع. بکمون. ذوخمسة اغصان. شورطاق. حلبة.

عرفج.

[عَ فَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عرفجاء.

[عَ فَ] (اِخ) جائی است یا آبی مربنی عُمَیل را. (منتهی الارب). نام جایگاهی است مشهور، و «ال» بر آن داخل نشود. و آن آبی است از آن بنی عمیلة، و گویند آبی است از آن بنی قشیر، و نیز گفته اند که آب و نخلی است از آن طی ء در جبلین. (از معجم البلدان).

عرفج بری.

[عَ فَ جِ بَرْ ری ی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بکمون است. (مخزن الادویه). رجوع به عرفج شود.

عرفجة.

[عَ فَ جَ] (ع اِ) یکی عرفج. (منتهی الارب). واحد عرفج. (از اقرب الموارد). رجوع به عرفج شود.
-لَی العرفجة؛ نوعی از آرمیدن با زنان است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

عرفجة.

[عَ فَ جَ] (اِخ) ابن شریح. صحابی است. (از منتهی الارب).

عرفجهء اسعد.

[عَ فَ جَ یِ اَ عَ] (اِخ)صحابی است. (از منتهی الارب).

عرفجة الخزاعیة.

[عَ فَ جَ تُلْ خُ عی یَ] (اِخ) از زنان شاعر عرب بوده است. وی شعری دربارهء برادر خود دارد که طیفور آن را نقل کرده است. (از اعلام النساء از بلاغات النساء طیفور).

عرفسیس.

[عَ فَ] (ع ص) درشت سطبر از شتران و زنان. (منتهی الارب). زن و یا ناقهء تنومند و قوی. گویند ناقة عرفسیس و امرأة عرفسیس. (از اقرب الموارد).

عرفشة.

[عَ فَ شَ] (ع اِ) محافظ و مراقب مؤسسات خیریه از قبیل دارالایتام و دارالرضاعه و دارالعجزه و دارالمجانین. (از دزی). عرفشی. و رجوع به عرفشی شود.

عرفشی.

[عَ فَ شی ی] (ع اِ) به معنی عرفشة است. (از دزی). رجوع به عرفشه شود.

عرفضان.

[عَ فَ] (ع اِ) گیاهی است که آن را ذُرَق نامند. حندقوقا. عرقصان. عریفضان. عرنفضان. رجوع به ذرق در همین لغت نامه شود.

عرفط.

[عُ فُ] (ع اِ) نوعی از درخت خاردار. (منتهی الارب). درختی است از عضاه که «مغفور» میتراود و شکوفهء آن سفید و غلطان است. یکدانهء آن عرفطة. (از اقرب الموارد). عِضّ و عُضّ، درخت عرفط. (از منتهی الارب). عَبیبة، چیزی است شیرین بر شکل صمغ که از درخت عرفط برآید و خورده شود. (منتهی الارب).

عرفطة.

[عُ فُ طَ] (ع اِ) یکی عرفط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عرفط شود.

عرفطة.

[عُ فُ طَ] (اِخ) ابن حُباب (یا جَناب)بن جبیرة ازدی، حلیف و هم پیمان بنی امیه. وی یکی از سه تن عرب جاهلی است که در روزگار خود به «زادالراکب» مشهور بودند چه هر کس با آنان سفر میکرد توشهء راه او بر آنها بود. و برخی گویند «زادالراکب» تنها لقب عرفطة است. وی درک اسلام کرد و اسلام آورد و از مصاحبان پیغمبر (ص) شد و به سال هشتم هجری در واقعهء طائف شهید گشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة و التاج و عقودالطائف و عیون الاثر و الاستیعاب).

عرفطی.

[عُ فُ ی ی] (اِخ) نسبت است به عرفطة. و او جد طالوت بن ابی بکربن خالدبن عرفطهء عرفطی، حلیف و هم پیمان بنی زهرة بوده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عرفة.

[عَ فَ] (ع اِ) باد. (منتهی الارب). ریح. (اقرب الموارد). || ریش کف دست. (منتهی الارب). || زخمی است که در سپیدی کف دست پدید آید. (از اقرب الموارد). || (اِمص) اسم است اعتراف را در معنی سؤال. (از منتهی الارب). سؤال عاقلانه. (ناظم الاطباء). اسم است از «اعتراف» بمعنی استخبار. (از اقرب الموارد). عِرْفة. رجوع به عرفة شود.

عرفة.

[عَ رَ فَ] (اِخ) روز نهم از ذی الحجة. گویند هذا یوم عرفة (بدون تنوین و بدون ال). (از منتهی الارب). روز نهم ذی حجة، چرا که روز استاده شدن حاجیان است در مقام عرفات. و به سکون ثانی خطا است. عوام هند که یک روز پیشتر شب برات و عیدالفطر و نهم ماه محرم را نیز عرفه گویند خطا است. (غیاث اللغات).
-یوم عرفة؛ روز نهم از ذی حجة. (از اقرب الموارد). مَشهود؛ روز عرفه. وَتر و وِتر؛ روز عرفة. (منتهی الارب).
|| نام جایگاهی است در مکه که آن را «عرفات» نیز گویند. رجوع به عرفات شود.

عرفه.

[عُ فَ] (اِخ) (گردنهء...) گردنه ای است در راه شیراز به جهرم. رجوع به گردنهء عرفه در ردیف خود شود.

عرفة.

[عِ فَ] (ع مص) شناختن و دانستن بعد از نادانی. (از منتهی الارب). به معانی عِرفان است. (از اقرب الموارد). رجوع به عرفان (مص) شود.

عرفة.

[عِ فَ] (ع اِمص) شناخت و شناختن. (منتهی الارب). شناخت و شناسائی. || سؤال. (ناظم الاطباء). اسم است اعتراف بمعنی سؤال را. (منتهی الارب). اسم است از «اعتراف» بمعنی استخبار. (از اقرب الموارد). عَرفَة. رجوع به عَرفَة شود.

عرفة.

[عُ فَ] (ع اِ) زمین برآمده و نمایان دراز رویانندهء گیاه. (منتهی الارب). زمینی است بالا آمده و بارز و مستطیل شکل که رویاننده است. (از اقرب الموارد). || ریگ تودهء بلند و جای بلند. (منتهی الارب). رمل و مکان مرتفع. (از اقرب الموارد). ج، عُرَف. (ناظم الاطباء). || حد فاصل میان دو چیز. (منتهی الارب). حد بین دو شی ء. (از اقرب الموارد). ج، عُرَف، (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، اَعراف. (ناظم الاطباء). || (اِخ) سیزده موضع اند: عرفة صارة، عرفة القبان(1)، عرفة ساق، عرفة الاملح، عرفة القزوین(2)، عرفة خجا(3)، عرفة نبات(4)، عرفة ضربه، عرفة منعج، عرفة الاجبال و غیرذلک. (منتهی الارب). رجوع به هر یک از ترکیبات فوق در ردیف خود شود.
(1) - در تاج العروس: عرفة القنان.
(2) - تاج العروس: عرفة الفروین. رجوع به عرفة الفروین شود.
(3) - تاج العروس: عرفة جخا.
(4) - تاج العروس: عرفة نباط. رجوع به عرفة نباط شود.

عرفة.

[عَ رَ فَ] (اِخ) نام جایگاهی است که در شعر ذی الرمة آمده است. (از معجم البلدان).

عرفة.

[عَ رَ فَ] (اِخ) ابن الحارث، مکنی به ابوالحارث. صحابی است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرفة اعیار.

[عُ فَ تُ اَ] (اِخ) جایگاهی است در بلاد بنی اسد. (از معجم البلدان).

عرفة الاجبال.

[عُ فَ تُلْ اَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). جبالی است در دیار فزارة و در آنها پیچ و خم هایی است که به «مَهادر» مشهور است. (از معجم البلدان).

عرفة الاملح.

[عُ فَ تُلْ اَ لَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان) (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

عرفة الثمد.

[عُ فَ تُثْ ثَ مَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عرفة الحمی.

[عُ فَ تُلْ حِ ما] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عرفة الفروین.

[عُ فَ تُلْ فَ وَ] (اِخ)(1)همان عرفة ساق است. و کمیت دربارهء آن چنین گوید: رأیت بعرفة الفروین ناراً. (از تاج العروس).
(1) - در معجم البلدان این لغت بدون هیچگونه شرح ضبط شده، و در منتهی الارب به صورت عرفة القزوین آمده است.

عرفة القنان.

[عُ فَ تُلْ قَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از تاج العروس). عرفة القبان. (منتهی الارب).

عرفة المصرم.

[عُ فَ تُلْ مُ رِ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عرفة خجا.

[عُ فَ تُ خَ] (اِخ)(1) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).
(1) - مؤلف معجم البلدان می نویسد که معنی «خجا» را نمیدانم. و در تاج العروس «جخا» ضبط شده است.

عرفة رقد.

[عُ فَ تُ رَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عرفة ساق.

[عُ فَ تُ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان) (منتهی الارب) (از تاج العروس).

عرفة صارة.

[عُ فَ تُ رَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

عرفة ضریة.

[عُ فَ ضَ ری یَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

عرفة منعج.

[عُ فَ تُ مَ عِ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان) (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

عرفة نباط.

[عُ فَ تُ نِ] (اِخ)(1) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان) (از تاج العروس) (از منتهی الارب).
(1) - منتهی الارب: عرفة نبات.

عرفی.

[عَ رَ می ی] (ص نسبی) منسوب به عرفات. (منتهی الارب). رجوع به عرفات شود.

عرفی.

[عُ ] (ص نسبی) منسوب به عرف. رجوع به عرف شود. مقابل شرعی. (یادداشت مرحوم دهخدا). || آنچه بر فعل متوقف باشد چون مدح و ثنا. (از تعریفات جرجانی). || مبالغه شده. || معروف. || جمع شده و زیاد گشته. || متجاوز. || عمومی. (ناظم الاطباء).

عرفی.

[عَ رَ ] (اِخ) زَنفَل بن شداد عرفی. از روات حجاز و ساکن عرفه بود. وی از ابن ابی مُلَیکة روایت کرده است و ابوالحجاج و نصربن طاهر از او روایت کرده اند. (از معجم البلدان). و رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب شود.

عرفی شیرازی.

[عُ یِ] (اِخ) محمد بن بدرالدین، ملقب به جمال الدین. از شاعران مشهور ایران در قرن دهم هجری است که زندگانیش بیشتر در هندوستان گذشت. ولادتش به سال 963 ه . ق. در شیراز اتفاق افتاد و در جوانی به هندوستان رفت و به دربار جلال الدین اکبرشاه (963-1014 ه ق.) امپراطور مغولی هند راه یافت و در آن سامان بود تا اینکه به سال 999 در شهر لاهور درگذشت. عرفی در سرودن قصیده و غزل و قطعه و ترجیع و ترکیب قدرت داشت و او را میتوان در ردیف بهترین شاعران سبک معروف به «هندی» درآورد. علاوه براین در مثنوی نیز دست داشت و دو منظومهء مخزن الاسرار و خسرو و شیرین نظامی را استقبال کرده است. و رساله ای صوفیانه بنام نفسیه نیز دارد. و رجوع به گنج سخن و تذکرهء مخزن الغرائب و صحف ابراهیم و مقدمهء کلیات عرفی شیرازی، بکوشش غلامحسین جواهری شود :
هزار حیف که عرفی و نوعی و سنجر
نیند جمع به دارالعیار برهان پور.صائب.
در سخن از عرفی و طالب ندارد کوتهی
عیب صائب این بود کز زمرهء اسلاف نیست.
صائب.

عرفیل.

[] (ع اِ) به عربی صفرة بیض است. (مخزن الادویه).

عرفیة.

[عُ فی یَ] (ص نسبی) مؤنث عرفی، منسوب به عُرف. رجوع به عرف شود.
-تکالیف عرفیه؛ تحمیلات عمومی. و خراج فوق العاده. (ناظم الاطباء).
-حقیقت عرفیه؛ علوم متعارفی و بدیهیات.
-عرفیهء خاصه در منطق؛ همان عرفیهء عامه است مقید به قید «لادوام» و غیردائمی بودن به حسب ذات. و آن گاهی موجبه است مانند: هر کاتبی انگشتان وی متحرک است تا وقتی کاتب باشد، نه دائما، که ترکیب آن از موجبهء عرفیهء عامه (جزء اول) و سالبهء مطلقهء عامه (مفهوم لادوام) است. و گاهی سالبه میباشد مانند: هیچ چیز از کاتب، ساکن الاصابع نیست، مادام که کاتب است، نه دائما. که جزء اول آن عرفیهء عامهء سالبه است و جزء دوم آن موجبهء مطلقهء عامه میباشد. (از تعریفات جرجانی) (کشاف اصطلاحات الفنون).
-عرفیهء دائمه؛ در منطق، قضیه ای است که محمول آن به حسب ذات و هم به حسب وصف دائم بود. (از فرهنگ علوم عقلی از اساس الاقتباس ص149).
-عرفیهء دائمهء لاضروریه؛ در منطق، قضیه ای است که محمول در آن به حسب ذات لادائم لاضروری باشد. مانند «کل فلک متحرک دائما، لاضرورة». (از فرهنگ علوم نقلی از اساس الاقتباس ص145).
-عرفیهء ضروریه؛ در منطق، قضیه ای است که بحسب ذات ضروری باشد. یعنی مادام که ذات آن موجود باشد. نسبت محمول بدان ضروری باشد. (از فرهنگ علوم عقلی از اساس الاقتباس ص144).
-عرفیهء عامه؛ قضیهء موجبه ای است که حکم در آن به دوام ثبوت محمول برای موضوع باشد مادام که ذات موضوع متصف به وصف عنوانی است. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس). آن است که در آن به داوم ثبوت محمول برای موضوع، یا سلب آن حکم شده باشد مادام که ذات موضوع متصف به عنوان باشد. مثال ایجابی آن چون: هر کاتبی انگشتان وی متحرک است تا وقتی کاتب باشد. و مثال سلبی آن چون: هیچ چیز از کاتب، ساکن الاصابع نیست مادام که کاتب است. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به کشاف اصطلاحات النفون و دستور العلماء شود.
-عرفیهء لادائمه؛ در منطق، قضیه ای است که به حسب وصف دائم بوده و به حسب ذات لادائم. (از فرهنگ علوم عقلی از اساس الاقتباس ص145).
-عرفیهء لاضروریه؛ در منطق، قضیه ای است که محمول آن در آن به حسب وصف دائم بوده و به حسب ذات لاضروری. (از فرهنگ علوم عقلی از اساس الاقتباس ص145).
-معانی عرفیه؛ یا منقول عرفی، معنایی است که توسط عامهء مردم برای لغتی، غیر از معنی لغوی آن، وضع شود.

عرق.

[عَ] (ع مص) باز کردن و خوردن گوشت را که بر استخوان بود. (از منتهی الارب). گوشت از استخوان باز کردن و بخوردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). برکندن گوشتی را که بر استخوان بود و خوردن آن را. (از ناظم الاطباء). عرق العظم؛ آنچه از گوشت بر استخوان بود، خورد و تمام آن را گرفت. چنین شخصی را «عارق» گویند. (از اقرب الموارد). مَعَرق. و رجوع به معرق شود. || رفتن در زمین. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عرق فی الارض، در زمین رفت. (از اقرب الموارد). عُروق. و رجوع به عروق شود. || «عِراق» ساختن مرتوشه دان را. (از منتهی الارب). عراق ساختن برای توشه دان. (ناظم الاطباء). عرق المزادة؛ برای مزادة و توشه دان، عراق قرار داد. (از اقرب الموارد). عُروق. رجوع به عروق. || کم گوشت گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عُرق الرجل (بصیغهء مجهول)؛ آن مرد قلیل اللحم و کم گوشت شد، و چنین شخصی را «معرق» گویند. (از اقرب الموارد).

عرق.

[عَ] (ع اِ) استخوان که گوشت از وی رندیده و خورده باشند. (منتهی الارب). استخوانی که گوشت از وی باز کرده باشند. (غیاث اللغات). استخوانی که قسمت اعظم گوشت لخم آن را گرفته باشند و پاره های گوشت نازک و لذیذ بر آن مانده باشد. (از اقرب الموارد). ج، عِراق، و نیز عُراق به ضم به طور نادر آمده است، چه جمع بر وزن فُعال جز کلمه ای چند در لغت عرب به کار نرفته است و از آن جمله است: تُؤام، جِ توام. رُباب، ج رُبَّی. ظؤار، ج ظئر. عُراق، جِ عرق. رُخال، جِ رخِل. و فُرار، جِ فَریر. و برخی چند کلمهء دیگر بر آن افزوده اند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و یا اینکه عرق استخوان با گوشت است، و عراق استخوانی است که گوشت از وی رندیده و خورده باشند و یا هر دو لفظ جهت هر دو معنی است، و از آن جمله است حدیث «تناول النبی (ص) عرقا ثم صلی و لم یتوضأ». (از منتهی الارب). || راه پاسپرده و مسلوک. (منتهی الارب). راهی که مردم آن را بپیمایند تا واضح و آشکار گردد. (از اقرب الموارد). || بوریا از برگ خرما بافته که هنوز زنبیل نساخته باشند. و یا زنبیل از برگ خرما. (منتهی الارب). سفیفه ای که از «خوص» و غیره بافته باشند و هنوز آن را «زبیل» نکرده اند. و یا خود زبیل. و گویند پانزده صاع گنجایش دارد. (از اقرب الموارد). عَرَق. رجوع به عرق شود.

عرق.

[عَ رَ] (ع مص) سست گردیدن. (از منتهی الارب). کسل و تنبل شدن. (از اقرب الموارد). || سود کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بچه گرفتن از شتران. (منتهی الارب) (دهار). || عرق الرجل؛ پوست آن مرد ترشح کرد، و چنین شخصی را عَرقان گویند. (از اقرب الموارد). خوی گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی).

عرق.

[عَ رَ] (ع اِ)(1) خوی حیوان. و گاهی در غیر حیوان هم به استعاره آید. (منتهی الارب). خوی اندام. (غیاث اللغات). خوی. (دهار).خوی انسان و دیگر حیوانات و تری که از تن آنان تراوش کند. و گاه در غیر حیوان هم گویند. (ناظم الاطباء).آب پوست است که از ریشهء مویها جاری گردد. و آن اسم جنس است و جمع نگردد. و اصل آن برای حیوان است و در غیر آن، به صورت استعاره به کار رود. (از اقرب الموارد). رطوبت که از مسام حیوان تراود در گرما و پاره ای بیماریها. (یادداشت مرحوم دهخدا). خوی که از مسامات درآید، و اطلاق آن بر رِشح کوزه و مانند آن مجاز است. و پاک و بیدار، از صفات آن است؛ و انجم، ستاره، اختر، سهیل، سیماب، قایم النار، باران، شبنم، گوهر، انجم دانه، دیده بان، چشم، حباب و جام شراب از تشبیهات اوست. و با لفظ نشستن و ریختن و آمدن و کردن و افشاندن و برانداختن مستعمل است. (از آنندراج). مایعی شفاف و بی رنگ (باستثنای مواقع غیرطبیعی و مرضی که گاهی رنگی میشود) و دارای بوی مخصوص که نسبت به نواحی مختلف بدن مانند تنه و زیر بغل ها و کف دستها و پاها و پوست بیضه، فرق میکند. بوی مخصوص عرق بعلت وجود اسیدهای چربی فرار است که در ترکیب عرق وجود دارد. وزن مخصوص عرق 004/1 و واکنش آن اسید است. ولی عرق زیر بغل و عرق بعضی حیوانات دارای فعل و انفعالات قلیایی است. عرق از تمام سطح پوست بدن توسط غدد مخصوص عرق که در داخل جلد قرار دارند ترشح میشود و تعداد غدد مترشحهء عرق را در بدن انسان به دو میلیون تخمین زده اند. ترشح عرق از بدن دایمی است به طوری که در هوای سرد نیز مقداری عرق ترشح میشود. نرمی و لطافت جلد و رطوبت پوست بدن به واسطهء همین ترشح دائمی است. به طور متوسط ترشح عرق در هر ساعت در یک انسان بالغ بین 30 تا 40 گرم است. عرق در هر هزار گرم 990 گرم آب دارد و 10 گرم بقیه مواد معدنی و آلی است. مهمترین مادهء آلی عرق اوره است که در حدود 44/0 گرم تا یک گرم در هر هزار گرم عرق موجود است. (فرهنگ فارسی معین). حِمَّه. حَمیم مَسیح. هَجم : چون به خادم رسیدم به حالی بودم عرق بر من نشسته. (تاریخ بیهقی ص172). امیرالمؤمنین چون مرا بدید بر آن حال، به بزرگی خویش فرمود خادمی را که عرق از روی من پاک کند. (تاریخ بیهقی ص173).
غذا به طعم لعاب عسل رسد به گلو
عرق به بوی گلاب و عرق چکد زمسام.
ابوالفرج رونی.
با موکبش آب شور دریا
ماند عرق تکاوران را.خاقانی.
برگُلِ سرخ از نم اوفتاده لاَلی
همچو عرق بر عذار شاهد غضبان.سعدی.
آمد از پرده به مجلس عرقش پاک کنید
که چرا دختر رز توبه زمستوری کرد.
حافظ (از آنندراج).
ز تاب آتش دوری شدم غرق عرق چون گل
بیار ای باد شبگیری نسیمی زان عرق چینم.
حافظ.
هر آش به آب میتوان پخت
لیکن عرق است آب منتو.بسحاق.
عرق که بر رخت از گرمی شراب آید
شفق به ساغر زرین آفتاب آید.
صائب (از آنندراج).
تخم قابل در زمین پاک گوهر میشود
دانهء یاقوت میسازد عرق را روی تو.
صائب (از آنندراج).
از آن زمان که رخ از باده برفروخته ای
عرق به روی تو سیماب قائم النار است.
بهار (از آنندراج).
به وصال او خوش آن دم که چو می رسیده باشم
چو حیا از آن گل رو عرقی کشیده باشم.
ملامفید بلخی (از آنندراج).
-با عرق جبین؛ با کثرت کار و رنج و تعب. (یادداشت مرحوم دهخدا).
-در عرق بودن؛ کنایه است از خجلت و شرمساری :
اهل عراق در عرقند از حدیث تو
شروان بنام تست شرف وان و خیروان.
خاقانی.
-در عرق شدن؛ کنایه از خجلت و شرمساری است. (لغت محلی شوشتر خطی).
-عرق آفتاب؛ خوی خورشید. عرق خورشید. صاحب آنندراج این ترکیب را آورده و گوید: و مانند آن ادعای محض است. و شاهد ذیل را از طالب آملی آورده است :
کی گفتمت که چهره به آب گلاب شوی
گفتم به شبنم عرق آفتاب شوی.
-عرق انفعال؛ عرق شرم. عرق خجلت :
در روز حشر شسته شود پاک نامها
گر نم برون دهد عرق انفعال من.
میرزا صائب (از آنندراج).
-عرق برآوردن؛ عرق کردن. خوی کردن :
هر ساعت از لطیفی رویت عرق برآرد
چون بر شکوفه بارد باران نوبهاری.سعدی.
-عرق برانداختن؛ عرق کردن. خوی کردن :
بر انداخت بیچاره چندان عرق
که شبنم برآرد بهشتی ورق.سعدی.
-عرق به روی کسی ریختن؛ مرادف آب بر چهره ریختن است. (از آنندراج) :
غضب آلوده چو خواهند که خیزد از خواب
گلعذاران عرق فتنه برویش ریزند.
میرزا ابوطالب (از آنندراج).
-عرق تب؛ عرق و خوی که بر اثر تب و حمی عارض شود. ملال. (منتهی الارب).
-عرق جبین؛ عرق پیشانی. خوی جبین. عرق که از رنج و خستگی بر پیشانی ظاهر گردد.
-عرق جبین و کدیمین؛ خوی پیشانی و رنج دست. با زحمت و تعب بسیار. و رجوع به عرق الجبین شود.
-عرق حیا؛ عرق شرم. عرق انفعال. عرق و خوی که بجهت شرم و حیا بر بدن نشیند :
مرو ای نگه به گلشن که به روی هر گل اینجا
ز هجوم چشم شبنم عرق حیا نشسته.
میرزا صائب (از آنندراج).
-عرق خجلت؛ عرق شرم. عرق انفعال. عرق حیا. عرق و خوی که از خجلت و شرم بر اندام آدمی نشیند :
حاصل دل شکنی غیرپشیمانی نیست
مومیای عرق خجلت سنگ است اینجا.
میرزا صائب (از آنندراج).
-عرق [ کسی را ] درآوردن؛ او را خجالت دادن. (فرهنگ فارسی معین).
-عرق سرد؛ خویی که از تراوش آن شخص احساس سرما کند (به هنگام ترس و خجلت) :
چون به تب لرزه آفتاب در است
عرق سرد چون سحاب کند.
خاقانی.
قطرات عرق سرد جبینش را پوشانده بود. (فرهنگ فارسی معین).
-عرق سعی؛ عرقی که از تردد بسیار یا برداشتن بار گران و مانند آن پدید آید. (آنندراج).
-عرق شرم؛ عرق و خوی که از احساس خجلت و شرم بر بدن انسان پدید آید. عرق انفعال. عرق خجلت. عرق حیا :
غافل از اختر شوق عرق شرم مشو
این جگر گوشهء گلزار حیا را دریاب.
میرزا صائب (از آنندراج).
از گل روی تو غافل که تواند گل چید
که ز شبنم عرق شرم تو بیدارتر است.
میرزا صائب (از آنندراج).
طالعی چون عرق شرم تمنا دارم
که به صد چشم تماشای جمال تو کنم.
میرزا صائب (از آنندراج).
-عرق شعله؛ مرادف عرق آفتاب. (آنندراج). رجوع به عرق آفتاب شود :
آب در دیدهء ماکسوت آتش پوشید
عرق شعله زند جوش ز فوارهء ما.
طالب آملی (از آنندراج).
زجام دل عرق شعله خورده ام طالب
از آن دماغ ز بوی شراب سیرترم.
طالب آملی (از آنندراج).
-عرق صحت؛ عرقی را گویند که در امراض حاره برآمدن آن موجب خفت طبیعت میگردد. (آنندراج) :
دیدهء هجران زده را روز وصل
گریه شادی عرق صحت است.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).
-عرق مستی؛ عرقی که در حال مستی شراب از گرمی کل کند. (آنندراج). خوی که بر اثر مستی بر اندام نشیند.
-عرق نشستن بر کسی؛ خوی آوردن او. (یادداشت مرحوم دهخدا). عرق کردن. خوی کردن. رجوع به عرق کردن شود :
تا عرق از می بر آن رخسار جان پرور نشست
در بهشت از جوش دعوی چشمهء کوثر نشست.
صائب (از آنندراج).
با روی آتشین چو گذشتی به بوستان
گل را ز انفعال عرق بر جبین نشست.
امیرشاهی سبزواری (از آنندراج).
-عرق ننگ؛ عرق که از تحمل ننگ بر انسان نشیند :
بی تو گر هستی من صورت تمثالی داشت
چهرهء آینه ها را عرق ننگ شدم.
میرزا بیدل (از آنندراج).
-امثال: حمام بی عرق نمی شود ؛ در این کار دادن رشوتی ضرور است. (امثال و حکم دهخدا).
|| آبی که از بخار طبخ ادویه حاصل کنند. (غیاث اللغات). آب مقطر و غالباً معطر که از پاره ای گیاهان و گلها که بوسیلهء قرع و انبیق گیرند. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). آنچه از حبوبات و گلها و ادویهء یابسه و مایعه تقطیر کنند مسمی به این اسم است. سریع النفوذ و لطیف تر از اصل آن چیز. و عرق نانخواه و دارچینی بهتر از اکثر عرقها است. و عرق شکر و عرق شراب و خرما و امثال آن قوی تر از اصل او و سریع الاثر. و اکثار آن محرق خون و مورث امراض حاره و مهلک است. (از تحفهء حکیم مؤمن). محصول مقطری که از تقطیر مایعات در قرع و انبیق و جز آن به دست می آید. (ناظم الاطباء). آبی را گویند که داروها و خوشبویها در آن انداخته از قرع و انبیق کشند. از این جا است که شراب مقطر را نیز عرق خوانند، و این از اهل زبان بتحقیق پیوسته است. لیکن از این بیت میرزا ملک مشرقی معلوم میشود که عرق غیرشراب مقطر است :
خون جگر به صافی خوناب دیده نیست
کیفیت عرق چو شراب رسیده نیست.
و در این مصرعه «شراب چکیده» نیز دیده شده است. و ظاهراً مراد از شراب چکیده آن است که از نمد بگذارنند. (آنندراج). در اصطلاح پزشکی قدیم، آبی است که داروها و خوشبویها در آن انداخته از قرع و انبیق کشند. مانند گلاب و عرق بادیان. و عطری که به طرز تقطیر از گرفتن عصارهء نباتات خوشبو یا چیزهای معطر به عمل آورند.(2) (فرهنگ فارسی معین) :
زین پیش گلاب و عرق و بادهء احمر
در شیشهء عطار بد و در خم خمار.منوچهری.
غذا به طعم لعاب عسل رسد به گلو
عرق به بوی گلاب و عرق چکد زمسام.
ابوالفرج رونی.
همچو گلاب و عرق شده مه آزار
بوده چو کافور سوده در مه آذر.
مسعودسعد (دیوان چ نوریان ج1 ص 292).
گرچه همه دلکشند از همه گل نغزتر
کو عرق(3) مصطفاست وین دگران خاک و آب.
خاقانی.
شب خلوت که وقت عشرت بود
عرق و عود کرد و مشک اندود.سعدی.
روی زیبا و جامهء دیبا
عرق و عود و رنگ و بوی و هوس
اینهمه زینت زنان باشد
....(گلستان سعدی).
-عرق استخوان؛ هر چیز خائیده و جاویده شده. (ناظم الاطباء).
-عرق بادرنجبویه؛ مایعی که از تقطیر جوشاندهء بادرنجبویه در آب حاصل میشود. این مایع دارای مقادیری نسبةً زیاد از اسانس و آلکالوئیدهای بادرنجبویه است. (فرهنگ فارسی معین).
-عرق بهار؛ مایعی خوشبو که از تقطیر بهار نارنج و دیگر مرکبات با آب بواسطهء دیگ و نیچه کشند. (ناظم الاطباء). اسم فارسی عرق شکوفهء نارنج است. (تحفهء حکیم مؤمن). عرقی که از گل نارنج و ترنج بطور گلاب کشند. (غیاث اللغات). عرق خوش بو که از گل نارنج و ترنج کشند. و بهترین آن از گل کرنه است که به فارسی بهارنارنج گویند و بویش نهایت تند میباشد. (از آنندراج) :
ریحان ترا نگار بستند
گل از عرق بهار بستند.
شیخ ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).
بر جامهء شاهدان بستان
شبنم عرق بهار افشان.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
و رجوع به عرق بهار نارنج شود.
- || بمعنی شراب نیز آمده است. (از آنندراج) (از غیاث اللغات).
-عرق بهارنارنج؛ مایعی که از تقطیر جوشاندهء غنچه ها و گلهای درخت نارنج به دست می آید. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عرق بهار شود.
-عرق بید؛ مایعی که از تقطیر جوشاندهء گلها و ساقه های جوان و گل بید حاصل میشود. (فرهنگ فارسی معین). ماءالخلاف است. (تحفهء حکیم مؤمن).
-عرق بیدمشک؛ مایعی که از تقطیر جوشاندهء برگها و ساقه های جوان و گل بیدمشک حاصل میشود. (فرهنگ فارسی معین).
-عرق پودنه؛ مایعی که از تقطیر جوشاندهء برگها و ساقهء پودنه در آب به دست میاید که محتوی اسانس پودنه است. (فرهنگ فارسی معین).
-عرق شکر؛ شراب قندی که رائج هندوستان است. (آنندراج) :
ریخت در اشک لعل او اشک ز چشم تر مرا
مست نمود و بی خبر این عرق شکر مرا.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
بشرطی که باشد عرق از شکر
کزو نیست می خواره را دردسر.
طغرا (از آنندراج).
-عرق فتنه؛ عرقی که از گل سنجد گیرند. (آنندراج). شواهد ذیل را صاحب آنندراج برای معنی فوق آورده است، اما به نظر می آید که مراد بروز آشوب و فتنه حاصل از به کار بردن عرق باشد :
چون عرقناک شود روی تو از گرمی مل
شیشه ها از عرق فتنه توان پر کردن.
میرزاجلال اسیر (از آنندراج).
اهل میخانه گلاب از گل صهبا گیرند
عرق فتنه ز دردانهء مینا گیرند.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
-عرق گاوزبان؛ عرقی که از گل گاوزبان گیرند :
بیدرد سخنهای تو بیمار مرا کرد
هر چند کلامت عرق گاوزبان است.
میرزا عبدالغنی قبول (از آنندراج).
-عرق گُل؛ گلاب. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به گلاب شود.
-عرق گوشت؛ ماءاللحم است. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به ماءاللحم شود.
-عرق گوگرد؛ در اصطلاح شیمی، اسیدسولفوریک را گویند. (فرهنگ فارسی معین).
-عرق نعناع؛ مایعی که از تقطیر جوشاندهء برگ و ساقه و گل نعناع حاصل شود.
|| چیزی است که از شراب یا ثفل و دردی آن و غیره میگیرند، و آن بسیار مست کننده است. (از اقرب الموارد). مایع مسکری که از تقطیر انگور و یا کشمش و یا خرمای تخمیر شده به دست آرند و آن را عرق انگور و عرق خرما و تاهور نیز نامند. (ناظم الاطباء). مادهء مسکر تند و قوی و سفید رنگ (برنگ آب) که از انگور و مویز و کشمش و چیزهای دیگر گیرند و آن قسمی الکل از درجهء کم است و شبیه به وتکای روسی میباشد. و با فعل «خوردن» صرف شود. (یادداشتهای مؤلف). محلول الکلی که از تقطیر شرابهای انگور، کشمش، سیب، گلابی یا خرمای تخمیر شده حاصل شود. و میزان الکلش بین 50 تا 70 درصد میباشد. گاهی عرق را هم با افزودن آب در الکل اتیلیک 96 درجه به دست می آورند. و معمولا" افزودن آب تا حدی است که درجهء الکل مطلوب درصد قسمت حاصل شود. معمولا" در پزشکی بمنظور تداوی، مقداری مواد مقوی و مشهی به عرق اضافه میکنند و تحت نام لیکورهای مختلف تجویز مینمایند. (فرهنگ فارسی معین). نام این مشروب الکلی نخستین بار در تاریخ ایران بمناسبت مرگ امیرتیمور بنظر رسیده است. در ذیلی که لطف الله عبدالله بن عبدالرشید معروف به «حافظ ابرو» بر تاریخ ظفرنامهء شامی نگاشته به این واقعه و این مشروب اشاره میکند. و عین عبارت او چنین است: «در دوازدهم رجب المرجب سنهء سبع و ثمانمائة به بلدهء اترار فرود آمد. درین مابین رغبت به عرق نمود. حاضر گردانیدند. جوهری که عین آتش بود در صورت آب، و از غایت لطافت چون هوا مدرک بصر نمیشد، و از کمال رقت با خاک کثیف نمی آمیخت. و ساقی چون نرگس ساغر زرین بر دست سیمین نهاده بوده، و اقداح مالامال چون قمر در منازل خویش روان کرده، و بندگی «صاحبقرانی» دو شبانه روز دیگر بر این عرق مشغول شد که قطعاً التفات به هیچ غذائی نفرمود. روز دیگر مزاج مبارک اندک تغییری پیدا کرد. گفتند ورا مگر خمار است. بجهت تداوی، بحکم «واخری تداویت منهابها» یک دو جرعه دیگر نوش کرد. و بسبب خنکی ظاهر آن تسکین حرارتی تصور کردند. و چون در معده گرم شد حرارت زیادت و تتمهء آن مقدمهء نامرادی گشت، و سپهر بی مهر از پس نوش نیش کین آورد، و دهر بی وفا سرور به شیون و سور به ماتم بدل گردانید.(4) و همین سرگذشت را ابن عربشاه در عجائب المقدور چنین آورده است: «و جعل تیمور یواصل التسیار حتی وصل کورة تدعی اترار و لما کان بظاهره من البرد آمنا، أراد أن یجعل له ما یرد الا بردة عنه باطناً. فأمر أن یستقطر له من عرق الخمر المعمول فیها الادویة الحارة و الاقاویة و البهارات النافعة... فجعل یتناول من ذلک العرق و یتفوق أفاویقه من غیرفرق. فأثر ذلک العرق من أمعائه و کبده فترنح بنیان جسمه... فطلب الاطباء و عرض علیهم هذا الداء فعالجوه فی ذلک البرد، بأن وضعوا علی بطنه و جنبیه الجمد. فانقطع ثلاث لیال و عکم أحمال الانتقال الی دارالخری و النکال».(5) (از سعدی تا جامی، ادوارد براون، حاشیهء ص 232). خوندمیر در تاریخ حبیب السیر نیز به واقعهء مذکور چنین اشاره میکند: «... و هر شب مجلس همایون از فروغ بادهء حمرا و شعاع صاغر صهبا صفت روشنی پذیرفت. در آن اثناء رغبت عرق فرمود، جوهری آوردند به رنگ مانند آب و به صفت آتش وش و به صورت بلور مذاب. دو شبانه روز دیگر صاحبقران والاگهر چنان به عرق مشغول نمود که اصلا" میل طعام نفرمود. بنابرآن مزاج همایون متغیر شده عشرت اندیشه در آن تغییر را حمل بر خمار کردند، و یک دو جام دیگر به صورت دادند، و لحظه ای حرارت تسکین یافته، چون مدبر طبیعت در آن شراب اثر کرد تب اشتداد پذیرفت و در روز چهارشنبه عاشر شعبان سنهء سبع و ثمانمائة مرضی صعب روی نمود...»(6). تاهو؛ عرق شراب. (برهان قاطع). و رجوع به تاهو شود.
-عرق دوآتشه؛ نوع قوی تر عرق، از لحاظ درجهء الکل. رجوع به عرق شود.
|| تری دیوار. (منتهی الارب). نم دیوار. (شرح قاموس) (از اقرب الموارد). || آبی که از درون کوزه و جز آن بیرون تراود. (ناظم الاطباء). || هر مایعی که مانند قطرات خرد بر سطح چیزی می نشیند. (ناظم الاطباء). || ثواب و پاداش، یا اندک از آن. گویند: «اتخذت عنده یدا بیضاء و اخری خضراء، فما نلت منه عرقاً»؛ أی ثواباً. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از لسان العرب) (از تاج العروس). || شیر، بدان جهت که نخستین در عروق روان گردد سپس آن در پستان فرود آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شیر و لبن. (ناظم الاطباء). || رستهء خرمابنان و رستهء خشت خام و رستهء خشت دیوار و رستهء بنا. (منتهی الارب). هر صف و ردیف و رگ از خشت و آجر یا سنگ در دیوار. (از اقرب الموارد). گویند قد بنی البانی عرقا أو عرقین؛ یعنی بنا یک ردیف و رگ یا دو رگ بنا کرد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یک رسته نورد. یک رده از خشت گل. یک رسته نورده. (زمخشری). || صف اسبان و مرغان و هرچه صف زده باشد. (منتهی الارب). سطر و ردیف از اسبان و از طیور و از هر چه ردیف شده باشد. (از اقرب الموارد). || راه کوه و بینی آن. (منتهی الارب). راهها و طرق در کوهها. (از اقرب الموارد). || آثار پیروی شتران مر یکدیگر را. (از منتهی الارب). آثار دنبال کردن شتران هم دیگر را. (از اقرب الموارد). || مویز. (منتهی الارب). زبیب. (اقرب الموارد). || انجیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بوریا از برگ خرما بافته که هنوز زنبیل نساخته باشند. یا زنبیل از برگ خرما. (منتهی الارب). «سفیفه» که از برگ درخت خرما و «خوص» بافته باشند پیش از اینکه از آن «زبیل» بسازند. و یا خود زبیل. و گویند حجم آن پانزده صاع است. (از اقرب الموارد). عَرق. و رجوع به عرق شود. || تک اسب. (منتهی الارب). شَوط و طَلَق و خیز. (از اقرب الموارد). گویند جری الفرس عرقا أو عرقین؛ یعنی اسب یک یا دو شوط دوید. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || عرق التمر؛ دوشاب خرما. (منتهی الارب). || دبس و شیرهء خرما. (از اقرب الموارد). || عرق القربة؛ کنایه از سختی خجالت و کوشش و مشقت است. و در سبب این کنایه گفته اند که قربه و مشک هرگاه عرق کند بدبوی میشود. و یا اینکه چون مشک را عرق نیست، گویی امر محال را به عهده گرفته است. و یا اینکه منظور از عرق القربة، منفعت و سود قربة است، گویی که وی آنقدر رنج برده است که به عرق قربة یعنی آب آن محتاج گشته است. و یا عرق القربة، بوریا و سفیفه ای است که حامل مشک آن را بر سینهء خود می نهد. و یا معنی آن به عهده گرفتن مشقتی است چون مشقت و رنج حامل مشک، که از سنگینی بار آن عرق بریزد. و گویند عرق از آن شخص است نه مشک و قربه، و سبب این کنایه این است که مشکها را کنیزان و اشخاصی که فاقد خدم هستند برمیدارند و اگر شخصی بزرگزاده دچار تنگدستی و فقر شود ناچار مشک را خود حمل میکند و از خستگی و نیز از شرم و خجلت از مردم عرق میکند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عرق الخِلال، آنچه به نظر دوستی دهند از عطیه. (منتهی الارب). آنچه شخص برای تو بتراود، یعنی به خاطر دوستی ترا دهد. (از اقرب الموارد). || ما أکثر عرق ابله؛ چه بسیارند نتایج و بچه های شتران وی. (از منتهی الارب). || جِ عَرَقة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عَرَقة شود.
(1) - مؤلف آنندراج می نویسد: بعمنی خوی عرق بسکون نیز آمده و بیت ذیل را از خواجه سلمان شاهد آورده است :
پیش عکس عارضت میرم که شمع از غیرتش
هر شبی گاهی بود در عرق و گاهی در تب است.
.
(فرانسوی)
(2) - Essence (3) - ایهام به دو معنی دارد.
(4) - ذیل ظفرنامه چ پراگ ص23.
(5) - عجائب المقدور ص165.
(6) - حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج3 ص533.

عرق.

[عَ رِ] (ع ص) لبن عرق؛ شیر مزه برگردانیده از خوی شتر که بر آن بار است. (منتهی الارب). شیری که مزهء وی از خوی شتری که بر آن بار کرده باشند برگردیده باشد. (ناظم الاطباء). شیری که طعمش به سبب عرق شتری که بر آن بار شده است، فاسد شده باشد. (از اقرب الموارد). و آن چنان است که شیر را در مشکی قرار میدهند و بر شتر می بندند حال اگر بین مشک و پهلوی شتر، حائلی نباشد و عرق شتر بدان شیر رسد، طعم آن فاسد میشود و بوی آن تغییر می یابد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || مکان عرق، جای برابر. (منتهی الارب). جای هموار. (ناظم الاطباء). || عرق دار و خوی دار. (ناظم الاطباء).

عرق.

[عِ] (ع اِ) رگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). رگ بدن. (غیاث اللغات). وریدهای بدن که خون در آن جاری است، چون عرق اکحل و عرق قیفال و غیره. (از اقرب الموارد). ج، عُروق، أعراق، عِراق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رگ جهنده. (ناظم الاطباء). رگ ناجهنده. (ناظم الاطباء) :
قوت عرق عراق از مادت نطق من است
گرچه شریان دل شروانیان را نشترم.
خاقانی.
حق چو خواهد زلزلهء شهری مرا
امر فرماید که جنبان عرق را.مولوی.
-عرق الریة؛ نای حلقوم. (ناظم الاطباء).
-عرق عظیم؛ شریانی است بر صلب کشیده نازل به اسفل بدن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
|| رگه. گویند فی الشراب عرق من الحموضة؛ یعنی رگ است، و فی فلان عرق من العبودیة؛ أی خلط. (از منتهی الارب). || اصل و بن هر چیزی. (منتهی الارب). اصل هر چیزی. (آنندراج) (از اقرب الموارد). اصل مردم. (مهذب الاسماء). و از آن جمله است حدیث «من أحیا أرضا میتة فهی له و لیس لعرق ظالم فیها حق» که منظور از عرق ظالم این است که شخص در زمینی که دیگری آن را احیا کرده است بدون رضای صاحب آن، کشت کند یا درخت بکارد تا مستحق آن زمین گردد. و آن با حذف مضاف خوانده شده است. یعنی:... لذی عرق ظالم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : این خاندان را عرقی است از خاندان طاهریان که ملوک خراسان بوده اند. (تاریخ بیهقی).
کامروز ترا مادحی است جز من
کز عرق نبوت تبار دارد.مسعودسعد.
بر عرق طاهر و محتد زاهر وی فضایل ذات او دلیلی قاطع و برهانی ساطع بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 396).
عرق عرب و فضل عجم ساز سفر کرد
دل زو مژه آرا چه عرب را چه عجم را.
درویش واله هروی (از آنندراج).
-عرق پدری؛ رگ پیوند پدر بودن :
چون در پدران رفته دیدم
عرق پدری زدل بریدم.نظامی.
-عرق حمیت؛ خوی عصبیت. خوی مردانگی.
-عرق سبعیت؛ خوی درندگی که در کمون انسانی مضمر است. (فرهنگ فارسی معین) :عرق سبعیت او به حرکت آمده وی را به قتل آورد. (جهان آرا ص 418). و رجوع به یادداشتهای قزوینی ج6 ص38 شود.
-عرق فتنه؛ رگ حادثه و شر : سلطان از کار سجستان بپرداخت و عرق فتنه که در آن نواحی نابض بود سکون یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص257).
-عرق مردی؛ رگ مردانگی. رگ جوانمردی. عرق مردانگی :
عرق مردی آنگهی پیدا شود
که مسافر همره اعدا شود.مولوی.
|| ریشه و بیخ درخت. (منتهی الارب) (آنندراج). بیخ درخت باریک. (غیاث اللغات). ریشه های باریک. (ناظم الاطباء). بیخ درخت. (مهذب الاسماء). اصل درخت. (از اقرب الموارد). ج، عُروق. (از اقرب الموارد). || زمین شوره که هیچ نرویاند. (منتهی الارب). زمین شور که نبات ندهد. (از اقرب الموارد). || زمین شوره که گز رویاند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کوه درشت گذار که جهت صعوبت بر آن برآمدن نتوانند. (منتهی الارب). کوه بزرگ که بجهت سختی آن، بر آن بالا نروند. (از اقرب الموارد). || کوه خرد (از اضداد است). (منتهی الارب). جبل صغیر. (اقرب الموارد). || کوه تنک از ریگ به درازا گسترده. یا جای بلند. (منتهی الارب). کوه رقیق، و باریک از رمل، مستطیل شکل بر زمین، و گویند مکان مرتفع. (از اقرب الموارد). || کرانه و حد کوه. (منتهی الارب). قطر و حد جبل. (از اقرب الموارد). || تن. (منتهی الارب). جسد. (از اقرب الموارد). || شیر. (منتهی الارب). لبن. (اقرب الموارد). گویند: لبن حدیث العرق؛ یعنی بتازگی از پستان دوشیده شده است و طعم آن تغییر نیافته است. || بچگان بسیار. (منتهی الارب). نتاج بسیار. (از اقرب الموارد). جای بسیار درخت. || گیاهی است که بدان رنگ کنند. || باقی ماندهء گیاه ترش. (منتهی الارب). بقایای حَمض. (از اقرب الموارد). ج، عُروق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عرق.

[عِ] (اِخ) نام جد ابراهیم بن محمد بن عرق حمصی است که محدث بود. (منتهی الارب).

عرق.

[عِ] (اِخ) لقب حسین بن عبدالجبار است. (از منتهی الارب).

عرق.

[عِ] (اِخ) نام پدر عبدالرحمان بن عرق و پسرش محمد است که تابعیان بودند. (از منتهی الارب).

عرق.

[عِ] (اِخ) وادیی است از آن بنی حنظلة بن مالک بن زید مناة بن تمیم. (از معجم البلدان). رودباری است مربنی حنظلة بن مالک را. (از منتهی الارب).

عرق.

[عِ] (اِخ) کوهی است خرد در راه مکه. (منتهی الارب). گویند کوهی است در راه مکه، که «ذات عرق» از آن مأخوذ است. (از معجم البلدان). و رجوع به عرق (ذات...) شود.

عرق.

[عِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است در زبید و نام آن در شعر ابی عقامة آمده است. (از معجم البلدان).

عرق.

[عِ] (اِخ) جایگاهی است در نزدیکی بصره. (از معجم البلدان). دو موضع است در بصره. (منتهی الارب). رجوع به عرقان و عرق ناهق شود.

عرق.

[عِ] (اِخ) جایگاهی است در چندفرسخی هیت. (از معجم البلدان).

عرق.

[عِ] (اِخ) مهل اهل عراق است و آن حد بین نجد و تهامه باشد. و گویند عرق کوهی است در راه مکه، و ذات العرق از آن مأخوذ است. (از معجم البلدان). میقات اهل عراق است و آن در حدود دو مرحله از مکه فاصله دارد. (از اقرب الموارد). جای احرام اهل عراق در حج، و آن بادیه ای است. (منتهی الارب). نام جایی در بادیه که محل احرام اهل عراق است در حج. (ناظم الاطباء). رجوع به ذات عرق در ردیف خود شود.

عرق.

[عُ / عُ رُ] (ع اِ) جِ عِراق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عراق شود.

عرق.

[عُ رَ] (ع ص) رجل عرق؛ مرد بسیارخوی. (منتهی الارب). مردی که بسیار عرق کند. (ناظم الاطباء). بسیارعرق. (از اقرب الموارد). عُرَقة. رجوع به عرقة شود.

عرق آصف.

[عِ قِ صِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بیخ کبر است. (مخزن الادویه).(1)
(1) - در تحفهء حکیم مؤمن «عرق اللصف» ضبط شده است.

عرق آلود.

[عَ رَ] (ن مف مرکب) پوشیده شده از خوی و عرق. (ناظم الاطباء). آنکه عرق کرده باشد. (آنندراج). آلوده به عرق. خوی آلوده :
ای بسا خانهء تقوی که رسیده ست به آب
تا ز منزل عرق آلود برون تاخته ای.صائب.
نقصان نکرد خضر ز سر چشمهء حیات
جان را به جبهء عرق آلود یار بخش.
میرزا صائب (از آنندراج).
و رجوع به عرق آلوده شود.

عرق آلوده.

[عَ رَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)پوشیده شده از خوی و عرق. (ناظم الاطباء). عرق آلود. رجوع به عرق آلود شود.

عرق آور.

[عَ رَ وَ] (نف مرکب) آنچه باعث خارج شدن عرق گردد. دواها که تولید خوی و عرق کنند. مثلا" گویند: آسپرین عرق آور است. (یادداشت مرحوم دهخدا). مُعِّرق.

عرق آوردن.

[عَ رَ وَ دَ] (مص مرکب)خارج کردن عرق و خوی. مُعِّرق شدن. مثلا" گویند آسپرین عرق میآورد. (از یادداشت مرحوم دهخدا) : اندر یاد کردن تدبیرهای عرق آوردن، یعنی تدبیر خوی آوردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || عرق کردن. خوی کردن :
عرق بر عارضین آرد چو شبنم.سعدی.
ضحی؛ عرق آوردن. امطار؛ عرق آوردن پیشانی کسی. (منتهی الارب).

عرقا.

[عِ] (اِخ) نام قصبه ای در حوالی دمشق. (ناظم الاطباء). ظاهراً همان عِرقة است. رجوع به عِرقة شود.

عرقات.

[عَ رَ] (ع اِ) چوب نخستین دلو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عرقاة. رجوع به عرقاة شود. || جِ عَرَقة. (منتهی الارب). رجوع به عرقة شود. || جِ عَرَق. (ناظم الاطباء). رجوع به عرق شود.

عرقال.

[عِ] (ع ص) مرد کج رو که به راه مستقیم نیاید و ثبات نورزد. (منتهی الارب). آنکه بر رشد و راه راست خود، مستقیم نگردد. (از اقرب الموارد).

عرقان.

[عَ] (ع ص) عرق دار و خوی دار. (ناظم الاطباء). آنکه پوستش ترشح کرده باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به عَرَق (مص) شود.

عرقان.

[عِ] (اِخ) جائی است. (منتهی الارب). منظور دو عرق بصره است که عرق ناهق و عرق ثادق می باشد. (از معجم البلدان). رجوع به عرق ناهق شود.

عرقاة.

[عَ] (ع مص) چوب چنبر دلو بستن برای آن. (از منتهی الارب). چوب چنبر ساختن برای دلو. (از ناظم الاطباء). عرقی الدلو، «عرقوتین» را بر دلو بست. (از اقرب الموارد).

عرقاة.

[عَ] (ع اِ) آب صافی. (از منتهی الارب). «نطفه» و صاف از آب. (از اقرب الموارد). || چوبی است بر عرض دلو قرار داده شده. (از اقرب الموارد). || بن و اصل مال. یا بیخ درخت که از آن بیخهای دیگر برآید. (منتهی الارب). اصل یا اصل مال، یا بیخ درخت که ریشه ها از آن منشعب گردد. (از اقرب الموارد). گویند «استأصل الله عرقاتهم» یعنی خداوند بیخ و ریشهء آنان را برکند!. در این جمله «عرقاة» را اگر به فتح اول بخوانیم تاء آن نیز مفتوح خوانده میشود، بنابراین که مفرد است، و این بیشتر به کار میرود. و میتوان آن را به کسر اول خواند که در این صورت تاء آن نیز مکسور گردد بنابراین که جمع مؤنث سالم است عِرقة را. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عرقاة.

[عَ رَ] (ع اِ) چوب نخستین دلو. (آنندراج). عرقات. رجوع به عرقات شود.

عرق افشان.

[عَ رَ اَ] (نف مرکب) عرق افشاننده. مرادف عرق ریز. (آنندراج) :
از عرق افشان بناگوش وی
چشمهء خورشید یکی قطره خوی.
میرخسرو (از آنندراج).
در پرده هر آن جرعه که چون ابر کشیدی
یک یک ز عذار عرق افشان تو گل کرد.
میرزا صائب (از آنندراج).

عرق افشاندن.

[عَ رَ اَ دَ] (مص مرکب)مرادف عرق ریختن. (آنندراج). خوی ریختن :
عرق افشاندی از رخ آب شد دلهای مشتاقان
قیامت میشود چون انجم از افلاک می ریزد.
میرزا صائب (از آنندراج).

عرق الانجبار.

[عِ قُلْ اَ جَ] (ع اِ مرکب)بیخ انجبار. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه). رجوع به انجبار شود.

عرق الجبال.

[عِ قُلْ جِ] (ع اِ مرکب) قفر است. (تحفهء حکیم مؤمن). مومیایی است. (مخزن الادویه).

عرق الجبین.

[عِ رَ قُلْ جِ] (ع اِ مرکب)گویند «لقیت منه عرق الجبین» و آن مثلی است به معنی اینکه در کار او به اندازه ای رنج بردم و خسته شدم که پیشانی من عرق کرد. (از اقرب الموارد). و رجوع به ترکیب عرق جبین شود. || شدت سکرات موت. یا مشقت طلب حلال. (منتهی الارب).

عرق الحجر.

[عِ قُلْ حَ جَ] (ع اِ مرکب) به اصطلاح اکسیریان، مقطر موی سر انسان است. (مخزن الادویه).

عرق الحلاوة.

[عِ قُلْ حَ وَ] (ع اِ مرکب)گیاهی است از تیرهء میخکها که ارتفاعش بین 40 تا 80 سانتیمتر است. ساقه اش راست و برگهایش بزرگ و متقابل و دارای رنگ سبز زیبا است. گلهایش بزرگ و معطر و معمولا" گلی رنگ (گاهی سفید) و شامل پنج کاسبرگ بهم پیوسته و پنج گلبرگ جدا و ده پرچم است. میوه اش کپسول است و دانه هایش قرمز رنگند. این گیاه در اماکن مرطوب و گودالها و اراضی نمناک میروید و قسمت مورد استفاده اش برگ و ریشه است. برگ و ساقهء آن دارای لعاب مخصوصی است که در آب کف میکند، لذا آن را «صابونی» مینامند. ریشه و ساقهء زیرزمینی این گیاه را در تداوی بعنوان معرق و مدر و تصیفه کنندهء خون استعمال میکنند. در روماتیسم های مزمن نیز سابقا" آن را بکار میبردند. ریشهء آن دارای یک ساپوتین و صمغ و مقداری رزین است. غاسول. صابونی. صابونیة. (فرهنگ فارسی معین). عجما. و رجوع به صابونی شود.

عرق الذهب.

[عِ قُذْ ذَ هَ] (ع اِ مرکب)دارپلپل. دارفلفل. فلفل دراز. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به دارفلفل و فلفل دراز شود.

عرق الزبیب.

[عِ قُزْ زَ] (ع اِ مرکب) مویز آب است. (مخزن الادویه).

عرق الزعفران.

[عِ قُزْ زَ فَ] (ع اِ مرکب)عروق الصفر است که عروق الصباغین و به فارسی زردچوبه و به هندی هلدی گویند. (مخزن الادویه).

عرق السوس.

[عِ قُسْ س] (ع اِ مرکب)اصل السوسه است. (مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). ریشهء شیرین بیان. رجوع به شیرین بیان شود.
-عرق السوس البلدی؛ بَطَرة. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به بطرة شود.

عرق الشجر.

[عِ رَ قُشْ شَ جَ] (ع اِ مرکب)صمغ است. (مخزن الادویه). علک. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرق الصباغین.

[عِ قُصْ صَبْ با] (ع اِ مرکب) فوت الصبغ است. و گویند اسم عروق الصفر. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به عرق الزعفران شود.

عرق الطیب.

[عِ قُطْ طی] (ع اِ مرکب)زرنباد است. (تحفهء حکیم مؤمن). اسرار است و زرنباد را نیز گفته اند. (مخزن الادویه).

عرق الظبیة.

[عِ قُظْ ظُ یَ] (اِخ) جایگاهی است در سه میلی روحاء به سوی مدینه. و در آنجا مسجدی است از آن پیامبر (ص). و گویند آن بین مکه و مدینه، در نزدیکی روحاء واقع است. و برخی آن را همان «روحاء» دانسته اند. (از معجم البلدان).

عرق العروس.

[عَ رَ قُلْ عَ] (ع اِ مرکب)طلق است، که آن سنگی است براق. (از مخزن الادویه) (از تحفهء حکیم مؤمن). کوکب الارض. رجوع به طَلق در ردیف خود شود.

عرق الفالوذج.

[عِ قُلْ ذَ] (ع اِ مرکب)ابوخلسا است که به فارسی هوه جویه نامند. (مخزن الادویه). به لغت بغداد صنف اول ابوخلسا است. (تحفهء حکیم مؤمن). هوجویه. رجوع به ابوخلسا و انخوسا و هوجویه شود.

عرق الکافور.

[عِ قُلْ] (ع اِ مرکب) زرنباد است. (تحفهء حکیم مؤمن). به لغت اهل مکهء مشرفه زرنباد است. (مخزن الادویه). رجوع به زرنباد شود.

عرق المدنی.

[عِ قُلْ مَ دَ] (ع اِ مرکب) عرق مدنی، مرضی است. رشته. پیوک (در تداول مردم جنوب ایران). رجوع به عرق مدنی و نیز رجوع به رشته و پیوک در ردیفهای خود شود.

عرق النسا.

[عِ قُنْ نَ] (ع اِ مرکب) نام رگی است که از سرین تا شتالنگ آمده و علت دردی که در رگ مذکور بهم رسد آن را نیز عرق النسا گویند. و به هندی رانگهن(1) نامند. (غیاث اللغات) (آنندراج). دردی است از دردهای مفاصل. و از مفصل و رگ آغاز شود و به جانب پشت فرودآید به بالای ران و تا زانو امتداد یابد. و بسا باشد تا قوزک پا برسد. و نسا، بفتح نون و قصر الف؛ رگی باشد مخصوص و آن وریدی است که بر ران کشیده میشود از وحشی تا قوزک پا. پس قیاس بر آن است که بگویند «وجع نسا» لکن بر سبیل عادت به «عرق النسا» تبدیل و مستعمل گردیده است. و تقدیر کلام، درد رگی است که به نسا نامیده شده، پس اضافهء عرق به نسا، بیانیه است. و نیز گویند آنچه از سرین فرودآید سوی پس شتالنگ و انگشت خرد آن را عرق النسا گویند. و نسا نام رگی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از اقرب الموارد). صاحب منتهی الارب به نقل از الزجاج گوید، گفتن عرق النسا صحیح نیست زیرا شی ء به نفس خود اضافه نگردد. بیماریی که کجوک و قوین و کهنکو نیز گویند. (ناظم الاطباء). آنچه [ درد ] در سرین به ران فرودآید از سوی پس و تا به شتالنگ و انگشت خردک فرود آید آن را عرق النسا گویند. و نسا نام آن رگی است که از سرین تا شتالنگ و انگشت خردک فرود آمده است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سیاتیک. رجوع به سیاتیک شود. || مجازاً، شرم مرد :
مرا عرق النسا آمد به جنبش.
ایرج میرزا.
(1) - آنندراج: انگن.

عرق انگلیسی.

[عِ رَ قِ اِ گِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح پزشکی، ناخوشی عفونی خاصی است که با بثورات پوستی خاص پاپولی(1) و وزیکوکی(2) و با تب و لرز و تهوع و سرفه و سردرد و ترشح عرق فراوان همراه است. و به طور بومی در انگلستان و قسمتی از فرانسه وجود دارد و گاهی به صورت مرضی همه گیر درمی آید. عامل این مرض هنوز ناشناخته است و به نظر می آید که ویروسی باشد که در خاک موجود است و در افرادی که کثیف هستند و کمتر استحمام میکنند و آلودگی زیاد با خاک و گرد و غبار دارند این ویروس نشو و نما میکند و تولید ناخوشی مینماید و بیشتر در دهاتیها دیده میشود. از اختصاصات این مرض ظهور بثورات پوستی است که پس از پنج تا شش روز از شروع تب در نواحی گردن و سینه و پهلوها ظاهر میشوند و در این صورت پیش آگهی مرض خوب است و مریض روبه بهبود میرود. و در صورت عدم ظهور بثورات نوع وخیم مرض است که احتمال بهبود مریض بسیار کم است. عرق خبیث. حمای عرق گز. تب عرق گزی. تب گزی. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Papule .
(فرانسوی)
(2) - Vesicule

عرق بار.

[عَ رَ] (نف مرکب) عرق بارنده. آنکه عرق کرده باشد. (آنندراج). که خوی آرد :
عید دیدار مبارک به جگر سوختگان
که عجب نقش از آن روی عرق بار زدند.
شیخ العارفین (از آنندراج).

عرق بر.

[عَ رَ بُ] (نف مرکب) خوی بره. داروئی که عرق باز دارد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرقبة.

[عَ قَ بَ] (ع مص) پی پاشنه بریدن تا بیفتد. (منتهی الارب). عرقوب ستور را بریدن تا بیفتد. (از ناظم الاطباء). عرقب الدابة؛ عرقوب دابه را قطع کرد. (از اقرب الموارد). || برداشتن هر دو پاشنه را تا ایستاده گردد. (منتهی الارب). برداشتن هر دو عرقوب ستور را تا ایستاده گردد. (از ناظم الاطباء). عرقب الدابة؛ دو عرقوب دابه را بالا برد تا بایستد، از اضداد است. (از اقرب الموارد). || حیله نمودن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عرقبة.

[عَ قَ بَ] (اِخ) جایگاهی است و نام آن در اخبار آمده است. (از معجم البلدان).

عرق پوش.

[عَ رَ] (ن مف مرکب) پوشیده از عرق. پوشیده از خوی. آلوده به عرق :
شبنم غصه تراود ز رگ و ریشهء گل
صبح از نشئهء می چهره عرق پوش مکن.
علی خراسانی (از آنندراج).

عرق ثادق.

[عِ قِ دِ] (اِخ) یکی از دو عرق بصره است. رجوع به عرق ناهق شود.

عرق جوش.

[عَ رَ] (اِ مرکب) نوعی جوشهای کوچک که آن را عرق گز نامند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عرق گز شود.

عرق چین.

[عَ رَ] (نف مرکب، اِ مرکب)عرقچین. عرق چیننده. آنچه عرق و خوی را جمع کند. که جذب عرق کند :
ز تاب آتش دوری شدم غرق عرق چون گل
بیار ای باد شبگیری نسیمی زان عرق چینم.
حافظ.
|| نوعی از کلاه است و آن را توبی نیز گویند. (برهان). نوعی از کلاه که در زیر دستار پوشند. (غیاث اللغات). در قوسی طاقه که زیر کلاه و دستار پوشند. (آنندراج). نوعی از کلاه نازک که نوعاً در زیر کلاه بر سر گذارند. (ناظم الاطباء). نوعی کلاه از پارچه یا منسوج نازک که در زیر کلاه یا عمامه و رکن گذارند و یا به تنهایی در خانه به سر نهند. (فرهنگ فارسی معین). کلاهی از جامهء تنک که پیش از این کسبه و آخوندها زیر کلاه یا عمامه می پوشیدند. (یادداشت مرحوم دهخدا). عرقیة. عراقیة. طاقیة. شب کلاه. کله پوش. نوعی کلاه بی لبه از پارچهء نازک یا بافته که فقط قسمتی از فرق سر را پوشاند :
زهی دولت زهی طالع زهی بخت
که شب پوش و عرقچین تو دارد.
عبید (از آنندراج).
منه واعظ دگر زینگونه دستار کلان بر سر
که آخر چون عرقچین در ته دستار میمانی.
ملاطغرا (از آنندراج).
عرقچین نمی دوزد آن گلعذار
که شاخ گلش می فشاند به بار.
میرزاطاهر وحید (از آنندراج).
کلاه و عرقچین و مسحی و موزه
چو ارواح بگزیده دوری ز قالب.
نظام قاری.
ز بهر عرقچین واعظ از این پیش
شدندی برهنه سران جمله تائب.نظام قاری.
صد عرقچین فدای طاقیه باد
هیچ از قالبش نیاید یاد.
نظام قاری (دیوان البسه ص 55).
-امثال: سر کچل و عرقچین !؛ نظیر وسمه بر ابروی کور. (امثال و حکم دهخدا).
|| قطیفه و هر چیز که بدان عرق پاک کنند. (برهان) (ناظم الاطباء). رومال. (آنندراج) (غیاث اللغات).

عرقچین دوز.

[عَ رَ] (نف مرکب)عرقچین دوزنده. دوزندهء عرقچین. آنکه حرفهء او دوختن عرقچین و شبکلاه باشد. رجوع به عرقچین شود.

عرقچین دوزی.

[عَ رَ] (حامص مرکب)شغل و حرفهء عرقچین دوز. || (اِ مرکب) محل دوختن عرقچین. رجوع به عرقچین شود.

عرق خانه.

[عَ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) حمام. (آنندراج) :
مغز عشقی که میشود در پوست
در عرق خانهء محبت اوست.
حکیم زلالی (از آنندراج).

عرق خبیث.

[عَ رَ قِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عرق انگلیسی، که نوعی مرض است. رجوع به عرق انگلیسی شود.

عرق خور.

[عَ رَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)عرق خورنده. آنکه عرق نوشد. (فرهنگ فارسی معین). || آنکه معتاد به عرق خوردن است. (یادداشت مرحوم دهخدا). باده نوش. می گسار. (فرهنگ فارسی معین).

عرق خوردن.

[عَ رَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) نوشیدن عرق. (فرهنگ فارسی معین). نوشیدن باده. خوردن می :
گه عرق خوردم و گه بنگ زدم
تا که تریاکی و الدنگ شدم.
ملک الشعراء بهار (از فرهنگ فارسی معین).

عرق خوری.

[عَ رَ خوَ / خُ] (حامص مرکب) عرق خوردن. (از فرهنگ فارسی معین). || باده نوشی. می گساری. (فرهنگ فارسی معین). || عمل عرق خور.
-گیلاس عرق خوری؛ ظرفی شیشه ای یا بلوری یا چینی کوچک و ظریف که با آن عرق نوشند. (فرهنگ فارسی معین). ظرف خاص برای آشامیدن عرق. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرقد.

[عَ قَ] (اِ) گیاهی است از تیرهء بادنجانیان جزو دستهء شابیزک ها. دارای برگهای کامل. گلهایش برنگهای سفید و بنفش کم رنگ و قرمز و صورتی و زرد دیده میشود. در حدود هفتاد نوع از این گیاه شناخته شده که همگی در نواحی معتدل و گرم میرویند. دیو خار. عوسج. حضض. فیل زهرج. فیل زهره. آسه. (از فرهنگ فارسی معین).

عرق دار.

[عَ رَ] (نف مرکب) عرق دارنده. دارای عرق. (ناظم الاطباء). کسی که عرق کرده باشد. دارای عرق. (فرهنگ فارسی معین). آنکه خوی کرده است. (از یادداشت مرحوم دهخدا). که بر اندام خوی آورده باشد. || (ق مرکب) در حالت عرق. (ناظم الاطباء). در حال عرق داشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا): عرق دار آب سرد نباید خورد. عرقدار آب یخ خوردن خوب نیست.

عرقدة.

[عَ قَ دَ] (ع مص) سخت تافتن. (منتهی الارب). عرقد الحبل؛ ریسمان را به سختی تاب داد. (از اقرب الموارد).

عرق راندن.

[عَ رَ دَ] (مص مرکب)شرمنده شدن. (از آنندراج). عرق ریختن. || سعی در کاری کردن. (از آنندراج) :
به حیرتم که قدم سودگان دشت حجاز
به راه کعبه چه گرم اند در عرق رانی.
طالب آملی (از آنندراج).
عرق ریختن. رجوع به عرق ریختن شود.

عرق ریختن.

[عَ رَ تَ] (مص مرکب)بسیار خوی کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). خوی از چهره چکیدن. || شرمنده شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
عشق میریزد عرق چون دل شود صید هوس
هر که میمیرد طبیبش میکشد شرمندگی.
ناظم هروی (از آنندراج).
|| سعی در کاری کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
از پی شادابی معنی عرقها ریختم
فیضها ده در زمین شعر باران مرا.
رائج (از آنندراج).

عرق ریز.

[عَ رَ] (نف مرکب) عرق ریزنده. کسی که از بدن او عرق بریزد. (آنندراج). که خوی از اندامش برود. به معنی عرق افشان. (از آنندراج) :
شد آن فصل کز جوش بازار گل
عرق ریز گردد خریدار گل.
ملاطغرا (از آنندراج).
از مسامات بدن خوی بسته می ریزد کنون
پیکر مرد عرق ریز است ابر برف بار.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
از عرق ریز خیال شعلهء طبعم زند
طعنه بر فوارهء آتش مسام زمهریر.
طالب آملی (از آنندراج).
|| (اِ مرکب) جائی که عرق چیزی در آنجا بکشند. (آنندراج). جای ریختن عرق :
از آن گل که او تازه دارد نفس
عرق ریز او در عراق است و بس.
خواجه نظامی (از آنندراج).
|| (نف مرکب) خادم. (غیاث اللغات). خادم و شاگرد و ورزش کننده و اهل بخیه. (آنندراج) :
زخم امر تو به جان و دل راندن کاریست
تا عرق ریز تو و حکم تو بر ما جاریست.
میرنجات (از آنندراج).
|| خجلت دهنده. (غیاث اللغات). شرمنده :
رخی چون تازه گلهای دلاویز
گلاب از شرم آن گلها عرق ریز.نظامی.

عرق ریزان.

[عَ رَ] (ق مرکب) خوی ریزان. در حال عرق ریختن. در حال خوی ریختن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرق زدن.

[عَ رَ زَ دَ] (مص مرکب) عرق گل یا گلاب به خود زدن :
تو خود به کمال و لطف آراسته ای
پیرایه مکن عرق مزن عود مسوز.سعدی.

عرق سوز.

[عَ رَ] (اِ مرکب) سرخی یا بثوری که در تابستان بعلت کثرت خوی و عرق بر بشره پدید آید. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). خشک رنده.
-عرق سوز شدن؛ پیدا شدن سوزه ها یعنی بثوری از کثرت خوی بر پوست، بر اثر گرما. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).

عرق سوزه.

[عَ رَ زَ / زِ] (اِ مرکب) جوش خرد سرخ که از اثر خوی بر اندام بادید شود. (یادداشت مرحوم دهخدا). عرق سوز. رجوع به عرق سوز شود.

عرقص.

[عُ قُ / عُ رَ قِ] (ع اِ) گیاهی است. و گویند همان حندقوق است. یکدانهء آن عرقصة. (از ذیل اقرب الموارد از لسان). عَرنقَص. عرقصاء. رجوع به عرقصاء شود.

عرقصاء.

[عُ قُ] (ع اِ)(1) ذرق یا یربطو، و آن گیاهی است که ساقش مانند ساق رازیانه باشد و دستهء کلان و انبوه، عظیم النفع در جمیع اقسام وبا و درد دندان کرم خورده و گوش و سپرز و دردسر کهنه و نزله و جز آن. (منتهی الارب). حندقوقی یا یربطو است و آن همان ذرق باشد. گویند آن نباتی است که ساقه هایش به ساق رازیانه میماند. و یک دستهء آن بسیار و انبوه است، و در جمیع انواع وبا و درد دندان کرم خورده، به وسیلهء غرغره کردن با آبی که این گیاه در آن جوشانده شده است، و نیز برای درد گوش و طحال و صداع مزمن و نزله ها و غیره بسیار سودمند است. (از تاج العروس). حندقوقی، واحد آن عرقصاءة. (از اقرب الموارد). نام گیاهی مانند رازیانه که در طب استعمال می کنند. (ناظم الاطباء). اسم حندقوقی است، یا یربطوره است. (مخزن الادویه). عَرقَصان. عَرَنقصان. عُریقِصاء.عُریقِصانة. رجوع به عرقصان و عرنقصان و عریقصاء و عریقصانة شود.
(1) - در منتهی الارب به ضم «ع» و «ق» و در اقرب الموارد به فتح «ع» و ضم «ق» ضبط شده است.

عرقصاءة.

[عُ قُ ءَ] (ع اِ) یکدانه عرقصاء. واحد عرقصاء. (از اقرب الموارد). رجوع به عرقصاء شود.

عرقصان.

[عَ رَ] (ع اِ) عرقصاء، که گیاهی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اسم حندقوقی است یابربطور است. (مخزن الادویه). رجوع به عرقصاء شود.

عرقصة.

[عَ قَ صَ] (ع مص) پویه دویدن و رقصیدن. (منتهی الارب). رقصیدن. (از اقرب الموارد). || راه رفتن. عرقصت الحیة، مار راه رفت. (از اقرب الموارد). || (اِ) نوعی از رفتار مار. (منتهی الارب).

عرقصة.

[عُ قُ صَ / عُ رَ قِ صَ] (ع اِ) یکدانه عرقص. (از اقرب الموارد). رجوع به عرقص شود.

عرقطو.

[عَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک، بخش سراسکند، شهرستان تبریز. سکنهء آن 556 تن. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات و حبوب و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

عرقطی.

[عُ قُ طی ی] (ص نسبی) منسوب به عرقطة، که نام جدی است. (از الانساب سمعانی).

عرق فروش.

[عَ رَ فُ] (نف مرکب) عرق فروشنده. آنکه عرق و مشروبات دیگر فروشد. (فرهنگ فارسی معین).

عرق فروشی.

[عَ رَ فُ] (حامص مرکب)عمل و شغل عرق فروش. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) دکان و مغازهء عرق فروش. (فرهنگ فارسی معین).

عرق کردن.

[عَ رَ کَ دَ] (مص مرکب) عرق برآوردن. (آنندراج). خوی کردن. (ناظم الاطباء). بیرون آمدن عرق از بدن. (فرهنگ فارسی معین). خوی آوردن. استحمام. تعریق. ترشح کردن :
آن خواجه که سعی حرص آرامش برد
گردید زبان بخیل اگر نامش برد
دانست دو معنی است عرق کردن(1) را
نتوان به صد ابرام به حمامش برد.
(از آنندراج).
-پشت لب کسی تازه عرق کردن؛ تعدادی کم بر پشت لب کسی موی برآمدن. کمی تازه بروت دمیدن. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا).
|| کنایه از چیزی دادن باشد. (برهان قاطع) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء). || پرداخت پول و مال با اکراه. (فرهنگ فارسی معین). عطا دادن مردی بخیل به کره. چیزی بخشیدن مردی ممسک. (یادداشتهای مرحوم دهخدا). هر گاه ممسکی به کسی چیزی میدهد البته به جوش می آید، در آن مقام گویند امروز فلانی عرق کرد. (آنندراج). بعلت زفتی با رنج و تعبی تمام چیز کمی به کسی دادن. (امثال و حکم دهخدا). به بی میلی چیزی به کسی دادن. وقتی خسیسی تحت تأثیر فشار و اجبار چیزی به کسی دهد، این اصطلاح مثلی در مورد او ایراد میشود. مثلا" گویند: سرانجام تحت تأثیر فشار و با کمال اکراه اعانه ای را که از او خواسته بودند عرق کرد و پرداخت. (از فرهنگ عوام) :
شبی به مجلس میراردشیر دررفتم
به بنده بود یکی قطعه بهتر از طبقی
از او شراب طلب داشتم من بیمار
تبش گرفت و نکرد از فسردگی عرقی.
کاتبی (از امثال و حکم دهخدا).
|| کنایه از رشوه دادن. (فرهنگ فارسی معین). || خجالت کشیدن. (آنندراج) (غیاث اللغات). خجل شدن. (انجمن آرا). کنایه است از خجل شدن و خجالت کشیدن. (برهان) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین) :
فهمیدن قباحتم آزار می کند
تا چند کی زجانب مردم عرق کنم.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
نه چهره اش عرق از گرمی هوا کرده ست
نگاه را رخ او آب از حیا کرده ست.
میرزا صائب (از آنندراج).
گهر ز شرم عرق می کند به بازارش
چگونه آب نگردد دل خریدارش.
میرزا صائب (از آنندراج).
|| در اصطلاح لوطیان، تب کردن. (از آنندراج). || در اصطلاح لوطیان، تقلید کردن. (از آنندراج). || مرادف عرق چکیدن. (آنندراج).
(1) - رجوع شود به معنی بعد کلمه.

عرق کرده.

[عَ رَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آن که عرق از بدنش جاری شده باشد. خوی کرده. (فرهنگ فارسی معین). خوی آورده :
ژاله بر لاله فرود آمده هنگام سحر
راست چون عارض گلگون عرق کردهء یار.
سعدی.
نشست از خجالت عرق کرده روی
که آیا خجل گشتم از شیخ کوی.سعدی.
|| کنایه از اسبی باشد که او را به کثرت سواری چنان کرده باشند که از دوانیدن و تردد فرمودن بسیار، عرق بر بدن او ننشیند و نفسش تنگ نشود. (برهان). اسبی که او را به کثرت سواری چنان استعمال کرده باشند که از دوانیدن و تردد نمودن بسیار عرق بر بدنش ننشیند و نفسش تنگ نشود. (آنندراج).

عرق کش.

[عَ رَ کَ / کِ] (نف مرکب) عرق کشنده. آنکه عرق گیرد. آنکه عرق کشمش کشد. (یادداشتهای مرحوم دهخدا). || آنکه عرق گل و بیدمشک و کاسنی و شاهتره و امثال آن با قرع و انبیق کشد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرق کشی.

[عَ رَ کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل عرق کش. رجوع به عرق شود. || (اِ مرکب) جای عرق کشیدن. محلی که در آنجا عرق گیرند.

عرق کشیدن.

[عَ رَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) عرق گرفتن.

عرق گرفتن.

[عَ رَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)با قرع و انبیق، عطر یا جوهر گیاهی را گرفتن، چنانکه از بیدمشک و کاسنی و شاه تره و غیره. || مرادف عرق چکیدن. (آنندراج) :
چون عرق گیرد تو گویی سیل در وادیستی
چون سبق جوید تو گویی باد در صحراستی.
میرمعزی (در تعریف اسب، از آنندراج).

عرق گز.

[عَ رَ گَ] (اِ مرکب)(1) در اصطلاح پزشکی، جوشهای کوچکی که بر اثر ترشح زیاد عرق بر سطح پوست عارض میشوند. عرق جوش. (از فرهنگ فارسی معین).
-عرق گز شدن؛ بر اثر خوی کردن، بثورات خرد در تن پیدا آمدن.
.(لاتینی)
(1) - Sudamina

عرق گزی.

[عَ رَ گَ] (ص نسبی) (تب ...) عرق انگلیسی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عرق انگلیسی شود.

عرق گیر.

[عَ رَ] (نف مرکب) عرق گیرنده. آنکه عرق نباتات معطر یا دوائی به تقطیر گیرد، چون عرق بیدمشک و عرق کاسنی و عرق بید، یا گلاب از گل و جز آن. (یادداشت مرحوم دهخدا). کسی که عرق از چیزی میگیرد. (ناظم الاطباء). || آنکه عرق شراب و الکل کشد. || آنکه عصارهء میوه ها را گیرد. عصار. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از شرمنده و منفعل. (آنندراج). کنایه از خجل و شرمنده. (برهان). || عرق آلود. (آنندراج) :
بینی رخ اختران ز تشویر
از فر عراقیان عرق گیر.
خاقانی (از آنندراج).
|| (اِ مرکب) پارچه ای که بدان عرق از بدن پاک سازند. (برهان قاطع). جامه ای که بدان عرق از بدن پاک کنند. دستمال. رومال. (از فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). عرقیه. (آنندراج). عرقچین. || جامه ای که بر پشت اسب در زیر زین اندازند. (ناظم الاطباء). جامه که بر اسب پوشند آنگاه که عرق کرده است. جامه که برای خشک کردن عرق اسب بر او پوشند. جامه ای که بر پشت اسب افکنند برچیدن عرق را. آنچه بر اسب پوشند آنگاه که متوقف گردد پس رفتن بسیار و عرق کردن. جامه ای که اسب را پوشند که پس از عرق کردن سقو نکند. خوی گیر. خوی چین. لبد. غما. قُرطان. مِرشَح. مرشحة. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا). || نمد زین، پارچه یا نمد که زیر زین نهند که بهنگام حرکت اسب چون خوی کند، چیده شود و مانع نفوذ هوا و بروز سرما شود. || آن جامه که آن را عرقچین میگویند. (آنندراج). کلاهکی از پارچه به شکل نیم کره. (فرهنگ فارسی معین). || جامه ای نازک که برای خشک کردن عرق بدن پوشند. زیرپیراهنی. (فرهنگ فارسی معین).

عرق گیری.

[عَ رَ] (حامص مرکب) کار عرق گیر. رجوع به عرق گیر شود. || (اِ مرکب) محل و جای گرفتن عرق. جایی که عرق میگیرند. رجوع به عرق و عرق گیر شود.

عرقل.

[عَ قَ] (اِخ) ابن خطیم. مردی است. (منتهی الارب). شاعری است مشهور از عرقلة. (از تاج العروس).

عرقلة.

[عَ قَ لَ] (ع مص) میل کردن از توسط. (از منتهی الارب). جور کردن به طور قصد و میل کردن از توسط. (از ناظم الاطباء). دور شدن از قصد و عدل. (از اقرب الموارد). || راست نگفتن سخن را. (از منتهی الارب). عرقل علیه کلامه؛ سخن خود را بر او کج کرد. (اقرب الموارد). || کج نمودن بر کسی کار و سخن را. (از منتهی الارب). عرقل علی فلان؛ کردار و سخن را بر فلان کج کرد. (از اقرب الموارد). || دائر نمودن بر کسی کلام غیرمستقیم را. (از منتهی الارب). وادار کردن کسی را بر لازم داشتن کلامی غیر مستقیم و نادرست را. (از اقرب الموارد).

عرقلهء اعور.

[عَ قَ لَ یِ اَعْ وَ] (اِخ)حسان بن نمیربن عجل کلبی. ندیم صلاح الدین ایوبی. رجوع به حسان (ابن نمیر ...) شود.

عرقلی.

[عَ قَ لا] (ع اِمص) خرامش و رفتار به تکبر. (منتهی الارب). راه رفتنی که در آن تبختر و به خود بالیدن باشد. (از اقرب الموارد).

عرق مدنی.

[عَ قِ مَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام بیماریی است که به فارسی آن را رشته نامند و به هندی نارو گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات). آن است که بر بدن آدمی دانه ای تولید و سپس بصورت تاولی گردد، و آبی در زیر پوست جمع شود. آنگاه تاول بترکد و از میانهء آن شیئی مانند رگی بیرون آید و اندک اندک آن دراز شود. و بسا باشد که آن رگ را در زیر پوست جنبشی نمودار گردد شبیه به جنبش کرم. قرشی گوید: و این شی ء رگ حقیقی نیست بلکه حیوانی است که در بدن تولید میگردد مانند دیگر کرمها که در بدن آدمی تولید میشوند. فارسی آن بیماری رشته است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). کرمی است مانند قیطان که زیرپوست و روی عضلات در مواضعی که عصب زیادتر است تولید شود. و طول آن گاهی به 57 سانتیمتر میرسد. سلمانیها و قصابان محلی (سواحل جنوب ایران) مهارت دارند که آن را بدون پاره شدن کرم از زیرپوست خارج کنند. بدین ترتیب که وقتی از محلی که سر این کرم در زیر پوست واقع است، روی پوست جوش یا تاولی ایجاد شود، آن جوش یا تاول را شکافند و سر کرم را از روی پوست به اندازهء یکی دو سانتیمتر خارج کنند و آن را در چوب کبریتی پیچیده و چوب کبریت را بهمان حالی که کرم دور آن پیچیده شده روی زخم گذارند تا روز بعد مجدداً آن را باز کنند و چند سانتیمتر از آن را بیرون کشند، و باز دور همان چوب کبریت پیچند و رها کنند. این عمل چند روز تکرار شود تا بتدریج همهء کرم از زیرپوست خارج شود. اگر در حین عمل یا بی دقتی مریض، کرم که قسمتی از آن خارج شده، پاره شود و سر پارگی آن زیر پوست باشد بعلت ترشحاتی که از بدن کرم زیر پوست خارج گردد، محل کرم باد کند و بسیار دردآور و خطرناک باشد. این کرم در بدن ساکنان بنادر جنوب ایران مخصوصاً اطراف لارستان و بندر لنگه و بندرعباس شیوع دارد. (فرهنگ فارسی معین). عرق مدنی. رشته. دودهء مدنیه. پیو. پیوک. نارو. فرتیت. فرنتیت. و رجوع به پیو و رشته در ردیفهای خود شود.

عرق مدینی.

[عِ قِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رشته. (مهذب الاسماء). پیوک. عرق مدنی. رجوع به عرق مدنی شود.

عرقناک.

[عَ رَ] (ص مرکب) دارای عرق و پوشیده از عرق. (ناظم الاطباء) :
مرا افکنده رخسار عرقناکش به دریائی
که دارد هر حبابش در گره طوفان خودرائی.
میرزا صائب (از آنندراج).
چون عرقناک شود روی تو از گرمی مل
شیشه ها از عرق فتنه توان پر کردن.
میرزا جلال اسیر (از آنندراج).
أرش الفرس؛ عرقناک گردانیدن اسب را بدوانیدن. (منتهی الارب).
-عرقناک بودن؛ از عرق پوشیده بودن. (ناظم الاطباء).

عرق ناهق.

[عِ قِ هِ] (اِخ) در بصره دو «عرق» و زمین اختصاص به شتران سلطان و به در راه ماندگان داشت و آن دو عرق ناهق و عرق ثادق بوده اند. اما عرق ناهق در قرق اهل بصره بود. و هر یک از اهالی بصره که قصد حج میکرد شتران خود را به این «عرق» می سپرد تا فصل حج فرارسد. (از معجم البلدان).

عرقوب.

[عُ] (ع اِ) پی سطبر پاشنهء مردم. (منتهی الارب). پی پاشنه. (دهار). پی ستبر در بالای پاشنهء آدمی. (ناظم الاطباء). عصبی است غلیظ و موتّر در بالای عقب و پاشنهء انسان. (از اقرب الموارد). عصب ضخیم بالای پاشنهء پا. (فرهنگ فارسی معین). ج، عَراقیب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و در مثل گویند: شرما أجاءک الی مخّة العرقوب، که منظور پی پا است زیرا آن را مخ و مغز نباشد. و این مثل را در حق شخصی گویند که از لئیم چیزی بخواهد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).
-عرقوب الدابة؛ پی پای ستور، و گویند دو عرقوب هر چارپایی در پایش است و دو رکبهء او در دستهایش. (از منتهی الارب). عرقوب در پای دابة، بمنزلهء رکبه و زانوی اوست در دست، یعنی بین محل اتصال وظیف و ساق. (از اقرب الموارد).
-عرقوب القطا؛ ساق آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ساق مرغ سنگخوارک. (ناظم الاطباء). گویند: یوم أقصر من عرقوب القطا؛ یعنی روزی کوتاه تر از ساق قطا، زیرا ساق او را در کوتاهی مثل زنند. (از ذیل اقرب الموارد) (از لسان).
|| خم رودبار. (منتهی الارب). خم وادی. (ناظم الاطباء). منحنی و پیچ وادی. گویند: نزلنا فی عرقوب الوادی؛ یعنی در خم و پیچ وادی فرود آمدیم. (از اقرب الموارد). || راهی است در کوه. (منتهی الارب). طریقی است در جبل. (از اقرب الموارد). عرقوب الجبل؛ دماغهء کوه و راه تنگ در روی کوه. (ناظم الاطباء). || حیله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شناخت حجت. (منتهی الارب). شناختن و عرفان حجت و دلیل. (از اقرب الموارد). گویند: أخذ عرقوبه؛ یعنی شناخت حجت او را. || امور مشکله و عظیمه. (ناظم الاطباء). || (اِخ) اسبی است. (منتهی الارب).

عرقوب.

[عُ] (اِخ) (یوم ال ...) از ایام و جنگهای عرب است. (از معجم البلدان).

عرقوب.

[عُ] (اِخ) ابن صخر، یا عرقوب بن معبدبن اسد. از عمالقه است و او کاذب ترین مردم زمان خود بود و در اِخلاف وعده بدو مثل زنند. (از منتهی الارب). از اعراب جاهلی بود و در خلف وعده به وی مثل زنند. نسب او را ابن سعدبن زید مناة بن تمیم گفته اند. و برخی وی را از اوس و خزرج دانند. و بعضی او را از اهالی خیبر یا مدینه دانسته اند. دربارهء خلف وعدهء وی اخبار بسیاری نقل کرده اند از جمله گویند به برادرش وعده «طلع» نخلی را داد و چون طلع گشت، از او خواست صبر کند تا «بلح» گردد و هنگامی که بلح شد گفت منتظر باش تا «رطب» شود و سرانجام چون رطب گشت خود آن را چید و به برادر چیزی نداد. کعب بن زهیر در حق وی گوید :
کانت مواعید عرقوب لها مثلاً
و ما مواعیدها الا الاباطیل.
(از الاعلام زرکلی از الشریشی و ثمار القلوب و مجمع الامثال).
جبیها الاشجعی گوید :
وَعَدْتَ وکان الخلف منک سجیة
مواعید عرقوب أخاه بیترب(1).
(از منتهی الارب).
-مواعید عرقوب؛ وعده های عرقوب. اشاره است به عرقوب که در خلف وعده مشهور بود : او در آن باب به قولی مکذوب و مواعید عرقوب نوح را معزور می داشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 88).
(1) - صاحب تاج العروس پس از نقل این بیت چنین گوید: «یترب» بتاء، یمامه است. و بثاء مثلث (یثرب) نیز نقل شده است که آن خود مدینه میشود و گویند زمین بنی سعد است. ولی همان اولی أصح باشد.

عرقوب الاسد.

[عُ بُلْ اَ سَ] (اِخ) بقار. برد. صیاح. عوا. عواء. (یادداشت مرحوم دهخدا). صورتی است از فلک. رجوع به عواء و بقار شود.

عرقوب الرامی.

[عُ بُرْ را] (اِخ) کوکبی است. (از اقرب الموارد). ستاره ای که پس از رکبة الرامی در صورت قوس از دیگر ستارگان روشن تر است و بر خرده گاه دست اسب واقع است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرقوبی.

[عُ] (ص نسبی) منسوب به عرقوب. رجوع به عرقوب (اِخ) شود.
-وعده یا مواعید عرقوبی؛ نوید دروغین :ایشان را به مواعید عرقوبی مستظهر گردانید. (جهانگشای جوینی). و به مواعید عرقوبی سلطان را مغرور کرد. (جهانگشای جوینی).

عرقوتان.

[عُ قُ وَ] (ع اِ) تثنیهء عرقوة. رجوع به عرقوة شود. || دو چوب بر پهنای دلو نهاده مانند صلیب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دو چوب با هم منضم در مابین واسط رحل و مؤخر آن. (منتهی الارب). دو چوب که پیوسته میگردند مابین اواسط رحل و مؤخرة. (از اقرب الموارد). ج، عَراقی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عرقون.

[] (اِ) نباتی است که برگ آن شبیه به برگ شقایق النعمان است و شکافته و طولانی. و بیخ آن مستدیر و آن را میخورند. و صنف دیگر نیز می شود و شاخه های آن باریک و برگ آن شبیه به برگ ملوخیاء، و در اطراف شاخه های آن چیزی برآمده شبیه به سر مرغی و منقار آن. و این در طب غیر ممد و بلکه در صناعت دیگر است. (مخزن الادویه).

عرقوة.

[عَ قُ وَ] (ع اِ) عرقوة الدلو؛ چوب چنبر دلو. (منتهی الارب). عرقاة دلو. و بضم اول خوانده نشود، زیرا وزن «فعلوة» در صورتی به ضم اول میتواند باشد که حرف دوم آن نون باشد چون عُنصُوَة. (از اقرب الموارد). و رجوع به عرقاة و عرقات شود. || هر پشتهء زمین آسان گذار مانند سنگ تودهء گور. (منتهی الارب). هر تپهء آسان رو در زمین، گویی که آن سنگ تودهء قبری است مستطیل. (از اقرب الموارد). || (اِخ) یکی از منازل قمر که «فرغ» نامیده میشود : و نیز هر دو فرغ را [ از منازل قمر ] دو عرقوة خوانند. (التفهیم). رجوع به عرقوة الدلوالسفلی و عرقوة الدلوالعلیا شود.

عرقوة الدلوالسفلی.

[عَ قُ وَ تُدْ دَ وِسْ سُ لا] (اِخ) آن جای فرغ مؤخر است نزد عرب. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به فرغ شود.

عرقوة الدلو العلیا.

[عَ قُ وَ تُدْ دَ وِلْ عُ](اِخ) جای فرغ مقدم است نزد عرب. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به فرغ شود.

عرقة.

[عَ قَ] (ع اِ) راه در کوه. (منتهی الارب). راهها در کوهها. (از اقرب الموارد).

عرقة.

[عَ قَ] (اِخ) از نواحی روم است و سیف الدوله با مردم آنجا جنگیده است. و نام آن به همین صورت در شعر ابوفراس آمده است. (از معجم البلدان). و ظاهراً همان عِرقة است. رجوع به عِرقة شود.

عرقة.

[عَ رَ قَ] (ع اِ) چوب میان دو ساق دیوار در پهن نهاده. (منتهی الارب). چوبی که در میان دو ساق دیوار در پهنا نهاده باشند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یک رسته از خشت و بنا. (منتهی الارب). یک صف و ردیف از خشت و آجر و سنگ در دیوار. گویند بنی البانی و عرقة و عرقتین، چنانکه گویند بنی عرقا و عرقین. (از اقرب الموارد). عَرَق. رجوع به عَرَق شود. || یک رسته از اسب و مرغ و مانند آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عَرَق. رجوع به عَرَق شود. || زنبیل از برگ خرما بافته. || دِره، که بدان میزنند. (منتهی الارب). تازیانه ای که بدان میزنند. (ناظم الاطباء). || طرة و نوار گرداگرد خیمه. (منتهی الارب). طره که بر جوانب فسطاط بافته میشود. (اقرب الموارد). || نوار که بدان اسیران را بندند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَرَق و عَرَقات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || راه کوه و بینی کوه در هوا برآمده. (منتهی الارب) (آنندراج).

عرقة.

[عَ رِ قَ / عَ رَ قَ] (اِخ) نام مادر حبان است و حبان کسی است که در روز خندق بر سعدبن معاذ رضی الله عنه تیر انداخت، «عرقة» لقب مادر اوست که قلابة نام داشت. (از منتهی الارب).

عرقة.

[عِ رِ قَ] (اِخ) از قری و دههای یمامة است، در جنگ مسیلمة، در صلح خالدبن ولید داخل نشد. (از معجم البلدان).

عرقة.

[عِ قَ] (ع اِ) بن و بیخ. یا اصل مال. یا بیخ درخت که از آن بیخهای دیگر برآید. (منتهی الارب). اصل، و گویند اصل مال، و گویند ریشهء درخت که ریشه های دیگر از آن منشعب میشود. (از اقرب الموارد). ج، عِرقات و عِرَق. (اقرب الموارد). عرقاة. رجوع به عرقاة شود.

عرقة.

[عِ قَ] (اِخ) شهری است در چهارفرسخی مشرق طرابلس، و آن آخرین شهر از اعمال دمشق باشد. شهری است در دامنهء کوه و با دریا در حدود یک میل فاصله دارد. و بر کوه آن قلعه ای است از آن همین شهر. و گویند آن شهری است از عواصم مابین رفنیة و طرابلس. و سیف الدولة بن حمدان با اهالی این شهر جنگیده است و ابوالعباس صفری در این مورد شعری دارد. بطلمیوس در کتاب ملحمة گوید: طول شهر عرقة 61 درجه و 15 دقیقه، و عرض آن 36 درجه و 16 دقیقه است. و در آخر اقلیم چهارم و اول اقلیم پنجم قرار دارد. طالع آن 9 درجه از سنبله و 46 دقیقه تحت 12 درجه و 46 دقیقه از سرطان است. و مانند آن از جدی در مقابل آن است. وسط السماء آن مانند آن است از حمل. و بیت عاقبتش مانند آن است از میزان و در رأس الغول شرکت دارد. (از معجم البلدان). شهری است به شام، از آن شهر است عروة بن مروان مسند، و واثلة بن حسن عرقیان. (منتهی الارب) : از آنجا برفتیم به شهری رسیدیم که آن را عرقة میگفتند، چون از عرقة دو فرسنگ بگذشتیم به لب دریا رسیدیم، و بر ساحل دریا روی از سوی جنوب، چون پنج فرسنگ برفتیم به شهر طرابلس رسیدیم. (سفرنامه ناصرخسرو چ دبیرسیاقی، ص 14).

عرقة.

[عُ رَ قَ] (ع ص) مرد بسیارخوی. (منتهی الارب). بسیارعرق. (از اقرب الموارد). عُرَق. رجوع به عُرَق شود.

عرقه.

[عَ قَ / قِ] (ص) در اصطلاح عامهء مردم، آدم ناقلا و بدجنس و زرنگ. (فرهنگ لغات عامیانه). ارقه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ارقه شود.

عرقی.

[عَ رَ] (ص نسبی) منسوب به عَرَق. رجوع به عرق شود. || در تداول عامه، آنکه معتاد به بسیار عرق خوردن است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عرقی.

[عَ قی ی] (ع ص نسبی) منسوب است به عرقوة. (ناظم الاطباء). رجوع به عرقوة شود.

عرقی.

[عِ قی ی] (ص نسبی) منسوب است به عِرقة که آن شهرکی است در مشرق طرابلس شام. و جماعتی از بزرگان بدانجا منسوبند. (از اللباب فی تهذیب الانساب) (از معجم البلدان). رجوع به عرقة شود.

عرقی.

[عِ ] (اِخ) خانواده ای از اهل کنعان که در عرقة ساکن بودند، و عرقة در نزد تل عرقة به شمال طرابلس واقع، که پرستندگان عشتاروت در اینجا بودند. (از قاموس کتاب مقدس).

عرقی.

[عِ ] (اِخ) لقب احمدبن حمزة بن احمد تنوخی عرقی، مکنی به ابوالحسن است. وی محدث و شافعی مذهب بود و در اسکندریه نزد سلفی حدیث آموخت. تولد او را سال 462 ه . ق. نوشته اند. او در اسکندریه درگذشت و جسد او به مصر حمل شد. (از معجم البلدان).

عرقی.

[عِ ] (اِخ) لقب احمدبن سلیمان عرقی، مکنی به ابوبکر است. وی محدث بود و از سعیدبن منصور و مهدی بن جعفر و دیگران روایت کرده است. و محمد بن یوسف بن بشر حافظ هروی، از وی روایت کرده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عرقی.

[عِ ] (اِخ) لقب احمدبن محمد بن حارث بن محمد بن عبدالرحمان بن عرق حمصی یحصبی عرقی است، و نسبت به جد دارد. او محدث بود و از پدر روایت دارد و ابوالقاسم طبرانی از او روایت کرده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عرقی.

[عِ ] (اِخ) لقب بشربن نصربن منصور عرقی، مکنی به ابوالقاسم است. وی فقیه شافعی مذهب بود و نسبت او به «عرق» یکی از خادمان سلطان، که برید مصر را به عهده داشت، می باشد. تولد بشر در بغداد بود سپس به مصر رفت و به سال 302 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عرقی.

[عِ ] (اِخ) لقب حسین بن عیسی انصاری خزرجی عرقی، مکنی به ابوالرضا است. وی محدث بود و از یوسف بن یحیی و محمد بن عبده و عبدالله بن احمدبن ابی مسلم طرطوسی و محمد بن اسماعیل صائغ و دیگران روایت کرده است. و ابوالحسین بن جمیع و ابوالمفضل محمد بن عبدالله بن محمد شیبانی و دیگران از او روایت کرده اند. (از معجم البلدان).

عرقی.

[عِ ] (اِخ) لقب عروة بن مروان عرقی حرار است. وی محدث و امی بود و از عبیداللهبن عمر رقی و موسی بن اعین روایت کرده است. و ایوب بن محمد وزان و خیربن عرفة و یونس بن عبدالاعلی و سعیدبن عثمان تنوخی از او روایت کرده اند. (از معجم البلدان).

عرقی.

[عِ ] (اِخ) لقب عروة بن مروان جزری عرقی محدث و ساکن شهر عرقة بوده که از عبیداللهبن عمر ورقی و موسی بن اعین و دیگران روایت دارد و ایوب بن محمد وزان و دیگران از او روایت کرده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عرقی.

[عِ ] (اِخ) لقب محمد بن حمزة بن احمد عرقی، مکنی بابوالبرکات است. وی محدث بود و به سال 465 ه . ق. در مصر متولد شد و حدیث را نزد خلعی و ابن ابی داود سلفی، و لغت را نزد ابن قطاع آموخت. او به سال 557 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان).

عرقی.

[عِ ] (اِخ) لقب واثلة بن حسن عرقی، مکنی به ابوالفیاض است. وی محدث بود و از کثیربن عبید و عمروبن عثمان حمصی و یحیی بن عثمان روایت کرده است. و طبرانی و عبیداللهبن علی جرجانی از او روایت کرده اند. (از معجم البلدان).

عرق یابس.

[عَ رَ قِ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قلفونیا است، که به فارسی زنگباری نامند. (مخزن الادویه).

عرقیل.

[عِ] (ع اِ) زردی بیضه. (منتهی الارب). زردی تخم مرغ و بیض. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عرقیه.

[عَ رَ قی یَ] (اِ) دستارچه و روپاک ابریشمین. (از برهان). رومال کوچک که به آن عرق پاک کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج). دستارچه و روپاک ابریشمین که بدان عرق برچینند. (آنندراج). پارچهء کوچکی که بدان عرق از بدن پاک کنند. دستمال و رومال. (ناظم الاطباء) :
در عرقیه قطرات عرق (؟)
شبنم گل بود بروی ورق.
میرخسرو (از آنندراج).

عرک.

[عَ] (ع مص) گذاشتن شتر را در گیاه ترش تا بچرد از آن بقدر حاجت و خواهش. (از منتهی الارب). عرک الابل فی الحمض؛ شتران را در میان گیاه حمض رها کرد تا به اندازهء حاجت خود از آن بخورند. (از اقرب الموارد). || حائض گردیدن زن. (از منتهی الارب). عَراک. عُروک. و رجوع به عراک و عروک شود. || سخت شدن جنگ بر کسی. (از منتهی الارب). عرک القوم الحرب؛ جنگ آن قوم را فراگرفت. (از اقرب الموارد). || مالیدن پوست و جز آن. (از منتهی الارب). عرک الادیم؛ پوست را مالش داد. (اقرب الموارد). مالیدن گوش و ادیم و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || گوشمال دادن. (منتهی الارب). || خراشیدن چیزی را چندان که محو و ناچیز گردد. (منتهی الارب). تراشیدن چیزی را تا محو شود. (از اقرب الموارد). || برانگیختن بدی و زمانه کسی را. (از منتهی الارب). حمل کردن شر و داهیه بر کسی. (از اقرب الموارد). || بریدن بازوی شتر را آرنج او، چندان که بگوشت رسد. (منتهی الارب). خراشیدن شتر پهلوی خود را با آرنج خود، چندان که بگوشت رسد. (ناظم الاطباء). عرک البعیر جنبه بمرفقه؛ شتر پهلوی خود را بوسیلهء آرنج خویش خراشید و خط انداخت تا بگوشت رسید. و چنین شتری را عارک و عرکرک نامند. (از اقرب الموارد). || استوارخرد گردانیدن کسی را زمانه. (منتهی الارب). عرک الدهر فلانا؛ آزموده کرد او را روزگار. (از اقرب الموارد). || چریدن ستور گیاه را. (منتهی الارب). خوردن ماشیه نبات را. (از اقرب الموارد). لمس کردن کوهان را تا ببینند آیا چربی دارد یا ندارد. (از ناظم الاطباء). کسی را در حرب و کوهان برمچیدن تا فربه هست یا نه. (تاج المصادر بیهقی). عرک السنام؛ سنام را لمس کرد تا ببیند آیا در او پیه و چربی هست یا نه. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عرک.

[عَ] (ع اِ) پلیدی ددگان. (منتهی الارب). پلیدی سباع و ددگان. (ناظم الاطباء). خُرء و پلیدی سباع. (از اقرب الموارد).

عرک.

[عَ رَ] (ع مص) نیک اندازندهء همسران گردیدن. (از منتهی الارب). نیک افگندن همسران خود را در جنگ. (ناظم الاطباء). || سخت افکنده شدن در حرب. (از منتهی الارب). سخت افکنده شدن در جنگ. (از ناظم الاطباء). عَرِک و سخت پیکار و سخت حمله شدن در جنگ. (از اقرب الموارد).

عرک.

[عَ رَ] (ع اِمص) اسم مصدر است عَرک را. (منتهی الارب). رها کردگی شتران را در شور گیاه. (ناظم الاطباء). اسم است از مصدر عَرک. (از اقرب الموارد). || (اِ) آواز. (منتهی الارب). صوت و آواز. (ناظم الاطباء). || جِ عَرَکی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عرکی شود.

عرک.

[عَ رِ] (ع ص) مرد نیک اندازنده اقران خود را در حرب و جز آن. (منتهی الارب). مرد نیک اندازنده اقران و همسران خود را در جنگ و جز آن. (ناظم الاطباء). رجل عرک؛ مرد سخت و به زمین افکننده. (از اقرب الموارد). || مرد آزموده و سخت توانا در کارزار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، عَرِکون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رمل عرک؛ ریگ در یکدیگر درآمده. (منتهی الارب). ریگ متداخل و درهم شده. (از اقرب الموارد). || (اِ) آواز میانهء دریا و معظم آن. (منتهی الارب). صوت. (اقرب الموارد).

عرک.

[عُ رُ] (ع اِ) جِ عَروکة. (منتهی الارب). جِ عَروک. (اقرب الموارد). رجوع به عروک و عروکة شود.

عرکات.

[عَ رَ] (ع اِ) جِ عَرَکة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عرکة شود.

عرکانیه.

[عَ رَ نی یَ] (ع ص) زن زناکار. (ناظم الاطباء). زن فاجر. (از اقرب الموارد). عَرکیّة. رجوع به عرکیة شود. || زن ستبر گنده. (ناظم الاطباء). زن غلیظ و بزرگ جثه. (از اقرب الموارد). عرکیة. رجوع به عرکیة شود.

عرکرک.

[عَ رَ رَ] (ع ص) شرم سطبر. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). || شتر نر قوی درشت. (منتهی الارب). شتر قوی و درشت، و مؤنث آن عرکرکة باشد. (از اقرب الموارد). || مرد تندار و شکیبا. (منتهی الارب) (آنندراج). || شتر که از خراش آرنج، بازویش بریده باشد. (منتهی الارب). شتری که پهلوی او بوسیلهء آرنجش خط افتاده و بریده باشد و تا گوشت رسیده باشد. (از اقرب الموارد).

عرکرکة.

[عَ رَ رَ کَ] (ع ص) زن بسیارگوشت و زشت هیئت. (منتهی الارب). زن بسیارگوشت زشت بدترکیب. (ناظم الاطباء). زن رسحاء و زشت و لحمی و پرگوشت و قبیح و زشت. (از اقرب الموارد). || مؤنث عرکرک، ماده شتر قوی و درشت. (از اقرب الموارد). رجوع به عرکرک شود.

عرکسة.

[عَ کَ سَ] (ع مص) بر یکدیگر نهادن چیزی را. (از منتهی الارب). بر هم قرار گرفتن و تراکب. (از اقرب الموارد). || گرد آوردن. (از منتهی الارب). جمع کردن بعضی را بر بعضی. (از اقرب الموارد).

عرکل.

[عَ کَ] (ع اِ) دف و طبل. || (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عرکون.

[عَ رِ] (ع ص، اِ) جِ عَرِک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عرک شود.

عرکة.

[عَ کَ] (ع اِ) یک مرتبه. ج، عَرَکات؛ لقیته عرکة أو عرکات؛ یک بار یا بارها او را دیدم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرکة.

[عُ رَ کَ] (ع ص) مرد خبیث و پلید؛ هو عرکة یعرک الاذی بجنبه؛ او «عرکة» است و آزار را در پهلوی خود حمل می کند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرکی.

[عَ رَ کی ی] (ع اِ) ماهیگیر. (منتهی الارب). صاید ماهی. (از اقرب الموارد). || کشتیبان. (منتهی الارب). ملاح. (از اقرب الموارد). ج، عَرَک، و جمع الجمع عُروک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).(1)
(1) - در منتهی الارب عرک و عروک، هر دو جمع عرکی بحساب آمده است.

عرکی.

[عَ رَ کی ی] (اِخ) اسمی است شبیه به نسبت. و آن نام کسی است که از پیامبر (ص) در مورد وضو ساختن با آب دریا استفسار کرد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عرکین.

[عَ کَ] (ع اِ) (ذوال ...) ستاره ای است. (ناظم الاطباء).

عرکیة.

[عَ رَ کی یَ] (ع اِ) زن زناکار. (از منتهی الارب). فاجرة. (اقرب الموارد). عَرکانیة. رجوع به عرکانیة شود. || زن سطبر درشت. (منتهی الارب). غلیظة. (اقرب الموارد). عرکانیة. رجوع به عرکانیة شود.

عرگوزی.

[عُرر] (حامص مرکب) به گوز سرگین برآوردن، چه «عر» بالضم بمعنی سرگین است. (آنندراج) (غیاث اللغات).

عرگوزی.

[عَرر] (حامص مرکب) شور و غوغای بی محل. (آنندراج) (غیاث اللغات). صورتی از عر و گوز و آن اشاره است به تیز دردادن خر هنگام نهیق.

عرم.

[عَ] (ع مص) شدید و سخت گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عرامة. عرام. رجوع به عرامة و عرام شود. || شوخ شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عرامة. عرام. رجوع به عرامة و عرام شود. || ناز کردن و خرامیدن و شاد گردیدن و فیریدن و یا سرگشته شدن و تباه گشتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عرام. عرامة. رجوع به عرام و عرامة شود. || خوردن چیزی از طعام. (از منتهی الارب). گویند عرم من الطعام، یعنی چیزی از آن طعام را خورد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || گوشت از استخوان بازکردن. (از منتهی الارب). گوشت بازکردن از استخوان. (تاج المصادر بیهقی). برکندن از استخوان همهء گوشت را و خوردن آن را. (از ناظم الاطباء). عرم العظم؛ آنچه از گوشت بر استخوان بود جدا کرد. (از اقرب الموارد). || درخت خاییدن و چریدن ستور. (از منتهی الارب). چریدن شتران درخت را. (از ناظم الاطباء). عرم الابل الشجر؛ شتران از آن درخت برگرفتند. (از اقرب الموارد). || شیر مادر خوردن پسر. (منتهی الارب). عرم الصبی امه؛ آن کودک شیر مادر خود را خورد. (از اقرب الموارد). || رنج و اذیت رسانیدن کسی را. (از منتهی الارب). آزار و اذیت رسانیدن. (از اقرب الموارد).

عرم.

[عَ] (ع اِ) چربش. (منتهی الارب). دسم. (اقرب الموارد). || باقی مانده در دیگ. (منتهی الارب). بقیهء دیگ. (از اقرب الموارد). || گوی که فراهم آمدنگاه آب باشد. (منتهی الارب).(1) ج، عُرمان.
(1) - این معنی فقط در منتهی الارب و به تبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء آمده است. و در تاج العروس و شرح قاموس و اقرب الموارد به این معنی بکسر راء ضبط شده است.

عرم.

[عَ رَ] (ع مص) نرم و سست گردیدن استخوان. (از منتهی الارب). عرم العظم؛ دود و بوی آن استخوان برخاست از پختن. (از اقرب الموارد).(1)
(1) - در اقرب الموارد چنین است: عرم العظم؛ قتر بالقاف لا بالفاء. بنابراین بمعنی سست شدن و نرم گردیدن (فتر) صحیح نمی باشد.

عرم.

[عَ رَ] (ع اِ) سیاهی سپیدی آمیخته، در هر چه باشد. یا خجک زدن از سیاهی و سپیدی. (منتهی الارب). سیاهیی که با سپیدی مخلوط باشد، در هر چه باشد. و یا اینکه نقطه نقطه باشد از آنها بی آنکه نقطه ها وسیع گردد. (از اقرب الموارد). || سپیدی است بر لب گوسپند. || گوشت ناپخته. (منتهی الارب). لحم و گوشت. (از اقرب الموارد). گوشت بی استخوان. (برهان). || بیضهء سنگخوار. (منتهی الارب).(1)
(1) - به این معنی در اقرب الموارد بضم اول ضبط شده است.

عرم.

[عَ رِ] (ع اِ) نوعی از ماهی باشد که اهل مغرب آن را سردین و به یونانی سماریس خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج). ماهیی است که اهل مغرب سردین، و بیونانی دبس نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). سماریس است. (مخزن الادویه). و رجوع به ساردین و سردین شود.

عرم.

[عَ رِ] (ع ص) سخت و درشت از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) هرچه حاجز باشد میان دو چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جِ عَرِمة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عرمة شود. بندآب. (دهار). رودخانه و سدی که پیش آب رودخانه گرفته راه آب مسدود سازند. (غیاث اللغات).

عرم.

[عَ رِ] (اِخ) (سیل...) سیلی که دفع آن ممکن نباشد. (ناظم الاطباء).

عرم.

[عَ رِ] (اِخ) نام استخر و آبگیری بوده که اهل سبا آن را با سنگ و قیر بسته بوده اند. (برهان قاطع) (آنندراج). عرم نام بندی است که بلقیس کرده بود و در میان دو کوه به سنگ و قیر تا آب باران جمع شدی. و آن را سه در کرد یکی از بالای دیگری. و در زیر آن برکه ای عظیم بود و آن را دوازده راه کرده بود بعدد جویهای ایشان. چون باران آمدی و سیلاب در پس آن بند جمع شدی آنگه در پائین بگشادی و چون کمتر شدی در زیرین بگشادی. چون آب در برکه شدی آن برکه آب قسمت کردی در جویها. و این همچنین می بود تا آنگه که بلقیس درگذشت و مدتی برین برآمد. ایشان طاغی شدند و از حد درگذشتند. خدای سبحانه و تعالی موشان بزرگ را بر ایشان مسلط گردانید، بیامدند و آن بند را سوراخ کردند. آب درافتاد و آن بند را خراب کرد و سیل در شهر ایشان افتاد و بوستانها و زمینها و سراهای ایشان خراب کرد و ایشان بعضی هلاک شدند و بعضی در عالم متفرق گشتند. (تفسیر ابوالفتوح رازی) :فأرسلنا علیهم سیل العرم. (قرآن 34/16).
جائی که تیغ قهر برآرد مهابتت
ویران کند به سیل عرم جنت سبا.سعدی.

عرم.

[عَ رِ] (اِخ) نام وادیی است در عینة. (از معجم البلدان).

عرم.

[عَ رِ] (اِخ) وادیی است که از ینبع سرازیر می گردد و نام آن در شعر کثیر آمده است. و گویند آن نام کوهی است. (از معجم البلدان).

عرم.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ أعرم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اَعْرَم شود. || جِ عَرْماء. (اقرب الموارد). رجوع به عَرْماء شود. || (اِ) تخم قطا. (از اقرب الموارد).(1) تخم مرغ و تخم قطا. (ناظم الاطباء).
(1) - به این معنی در منتهی الارب بفتح اول و دوم ضبط شده است.

عرم.

[عُ رَ] (ع اِ) جِ عُرمة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عرمة شود.

عرما.

[عَ] (ع حرف استفتاح) بمعنی «أما» است. رجوع به عَرمی و أما شود.

عرماء.

[عَ] (ع ص) مؤنث أعرم. (منتهی الارب (از اقرب الموارد). یعنی سیاه و سپید آمیخته. (ناظم الاطباء). ج، عُرم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || مار که خجکهای سیاه و سپید داشته باشد. (منتهی الارب). مار رقشاء. (از اقرب الموارد).

عرماض.

[عِ] (ع مص) چغرلاوه برآوردن آب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دارای طحلب و خزه گردیدن آب. (از اقرب الموارد). عرمضة. رجوع به عرمضة شود.

عرماض.

[عِ] (ع اِ) چغزلاوه. (منتهی الارب). جل وزغ و چغزلاوه. (ناظم الاطباء). طحلب. (اقرب الموارد). خزه. بزغسمه.

عرمان.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ أعرم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به أعرم شود. || جِ عَرم. (منتهی الارب). رجوع به عرم شود. || جِ عَریم. (اقرب الموارد). رجوع به عریم شود.

عرمان.

[عَ] (اِخ) پدر قبیله ای است. (منتهی الارب).

عرمان.

[عَرْ رَ] (ع ص) از قرای صرخد است، که آن از عمل حَوران، از اعمال دمشق بوده است. (از معجم البلدان).

عرمرم.

[عَ رَ رَ](1) (ع ص) سخت، هرچه باشد. (منتهی الارب). شدید. (اقرب الموارد). || لشکر بسیار. (منتهی الارب). جیش کثیر. (از اقرب الموارد). بمعنی لشکر نوشته اند، و بعضی گویند که ترکی است و در بعضی اقسام ترکی عین مهمله هم می آید، والله اعلم بالصواب. (غیاث اللغات) (آنندراج).
(1) - در غیاث اللغات و آنندراج، به کسر اول ضبط شده است.

عرمس.

[عِ مِ] (ع ص، اِ) سنگ بزرگ. (منتهی الارب). صخره. (اقرب الموارد). || ناقهء استوار. (منتهی الارب). ماده شتر سخت و قوی، از جهت تشبیه به صخره. (از اقرب الموارد).

عرمس.

[عَ رَمْ مَ] (ع ص) مرد درگذرنده و رسا در امور و دانا. (منتهی الارب). ماضی و گذرنده و ظریف، از مردم. (از اقرب الموارد).

عرمسة.

[عَ مَ سَ] (ع مص) استوار گردیدن اندام کسی سپس نرمی و فروهشتگی. (از منتهی الارب). سخت گردیدن بدن پس از سست بودن. (از اقرب الموارد).

عرمش.

[] (ع اِ) خوشهء انگور بدون دانه. عرموش. ج، عرامیش. (از دزی). و رجوع به عرموش شود.

عرمض.

[عَ مَ] (ع اِ) درخت با خار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درخت خرد کنار و پیلو. و هر درخت که گاهی کلان نگردد. (منتهی الارب). خرد و کوچک از سدر و اراک، و گویند خرد و کوچک هر درختی که هرگز بزرگ نشود. (از اقرب الموارد). نوعی از درخت کنار است و آن را خارها مانند قلاب و منقار مرغان می باشد و هرگز بار و میوه ندهد. (برهان قاطع). نوعی از سدر بری است که به فارسی کنار بری نامند، و اراک کوچک را دانسته اند. (از تحفهء حکیم مؤمن). اسم درخت سدر بری است. (مخزن الادویه). صنفی از سدر که بلند نشود و برگهای آن مجعد است و خارش مانند نوک مرغان باشد. و یا اراک خرد و صغار اندک. (یادداشت مرحوم دهخدا). || عضاه خرد و صغار عضاه. (از یادداشت مرحوم دهخدا). از درختان عضاه است. (از اقرب الموارد). عِرمِض. رجوع به عِرْمِض شود. || حب الغار. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویه). || چغزلاوه. (منتهی الارب). طحلب، و واحد آن عرمضة است. (از اقرب الموارد). جامهء غوک را گویند و آن چیزی باشد سبز که در روی آبهای ایستاده بهم رسد و طحلب سبزی است که در زیر آب می باشد و بالای آب می آید. (تحفهء حکیم مؤمن). غلفق سبز که روی آب پوشد، آنگاه که در اطراف و کناره های آب باشد آن را طحلب نامند. (یادداشت مرحوم دهخدا). خزه. طحلب. گاو آب. غوک جامه. ثورالماء. جل وزق. جامهء غوک. خبزالضفادع. هنمد. سیرند. فرزد. چم. سرید. جلبک. چغربازه. چغروازه. برغمه. بزغسمه.

عرمض.

[عِ مِ] (ع اِ) از درختان عضاه است. (از اقرب الموارد). عَرمض رجوع به عَرمض شود.

عرمضان.

[عَ مَ] (ع اِ) اسم عربی حندقوقا و بخورالاکراد است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه).

عرمضة.

[عَ مَ ضَ] (ع مص) چغزلاوه برآوردن آب. (از منتهی الارب). دارای طحلب و خزه شدن آب. (از اقرب الموارد). عرماض. رجوع به عرماض شود.

عرمضة.

[عَ مَ ضَ] (ع اِ) یکی عرمض. (منتهی الارب). واحد از عَرمَض. (از اقرب الموارد). رجوع به عرمض شود.

عرمط.

[] (ع اِ) حوش عرمط؛ دربار شاهی و محل تجمع. (از دزی).

عرموش.

[] (ع اِ) خوشهء انگور بدون دانه. عرمش. ج، عرامیش. (از دزی). و رجوع به عرمش شود.

عرموط.

[عُ] (ع اِ) تلفظ عامیانه است عُمروط را. (از دزی). رجوع به عمروط شود.

عرموی.

[] (ع اِ) دزی در فرهنگ آرد که باید نام نوعی پارچه باشد، و گوید ریشهء آن معلوم نشده است و شاهد ذیل را نیز نقل کرده: و علی رأسها معجر عرموی مسبل علی وجهها.

عرمة.

[عَ مَ] (ع اِ) فراهم آمدنگاه ریگ. (منتهی الارب) (آنندراج). || عرمة الرجل؛ قبیله و گروه مردم. (منتهی الارب).

عرمة.

[عَ رَ مَ] (ع اِ) بوی طبیخ. (منتهی الارب). بوی طبیخ و چیز پخته شده. (از اقرب الموارد). || خرمن کوفتهء گرد کرده از باد صاف و پاک نانموده. (منتهی الارب). خرمن که پس از کوفتن جمع شده باشد تا آن را به باد دهند. (از اقرب الموارد). عُرمة. رجوع به عرمة شود. || ریگ توده. (منتهی الارب). مجتمع و انبوه از رمل. (از اقرب الموارد).

عرمة.

[عَ رَ مَ] (اِخ) زمینی است سخت در کنار صمان، و نام آن در شعر رؤبهء عجاج آمده است. و گویند آن عارضی است در یمامة. (از معجم البلدان). زمینی است سخت درشت بر سر حد دهنا و مقابل عارض یمامة. (منتهی الارب).

عرمة.

[عَ رِ مَ] (ع اِ) بند آب و حاجز میان دو چیز. (منتهی الارب). سد و بندی که در جلو سیل می بندند، و حاجز میان دو چیز. (ناظم الاطباء). سدی که در عرض وادی قرار دهند. (از اقرب الموارد). ج، عَرِم و یا آن جمعی است بدون واحد، و برخی گویند واحد آن عرمة است. (از منتهی الارب). ج، عَرِم مثل کلمة و کلم. و یا عرم جمعی است بدون واحد، و گویند آنها احباس و گویهایی است که در وادیها ساخته می شود. (از اقرب الموارد). || باران سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ذهب بهم سیل العرم؛ یعنی سیل عرم آنها را از بین برد. (از اقرب الموارد). || کلاکموش نر. (منتهی الارب). جرذ نر. (از اقرب الموارد). جرذ ذکر است، یعنی موش دشتی نر. (تحفهء حکیم مؤمن).

عرمة.

[عَ رِ مَ] (اِخ) وادیی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرمة.

[عُ مَ] (ع اِ) بمعنی عَرَم است در همهء معانی. (از منتهی الارب). || سیاهی سپیدی آمیخته در هر چه باشد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خجک زدن از سیاهی و سپیدی. (ناظم الاطباء). منقط شدن سیاهی و سپیدی بودن آنکه نقطه ها وسیع گردد. (از اقرب الموارد). || سپیدی بر لب گوسپند. (ناظم الاطباء). || گوشت ناپخته. (ناظم الاطباء). || تخم قطا. (ناظم الاطباء). || خرمن کوفتهء گرد کرده و پاک نانموده. (ناظم الاطباء). خرمن از طعام که کوفته می شود آنگاه به باد داده می شود. (اقرب الموارد). ج، عُرَم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). عَرَمة. رجوع به عَرمة شود.

عرمی.

[عَ ما](1) (ع حرف استفتاح) عَرْما لغتی است در «أما». گویند عرمی و الله، به معنی أما و الله. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب با الف عمودی (عرما) ضبط شده است اما در تاج العروس و اقرب الموارد با الف یائی (عرمی) آمده است.

عرن.

[عَ](1) (اِ) چیزی است در پهلوی دست و پای اسب نزدیک به زانو بمانند چرم می شود و روزبروز بلندتر می گردد. و عرب آن را اعظم السبق می گوید. بخور آن تب ربع را نافع است. (از برهان). اسم عربی زوایدی است که در حوالی سم و زانوی اسب و شتر باشد. در مزاج و افعال مانند سم است. و سائیدهء او بقدر نیم درهم با سرکه جهت صرع رطوبی، و با آب سرد جهت جمیع سموم، و بخور او جهت اختناق رحم مفید است. و گویند چون صاحب تب ربع او را به قصد رفع تب از حیوان جدا کند، رفع تب او می شود. (مخزن الادویه). || به لغت اهل شام، نوع سفید یوفاریقون است. (از مخزن الادویه). یوفاریقون ابیض. اوفاریقون ابیض.
(1) - در برهان بفتح اول و سکون دوم، و در مخزن الادویه بکسر اول ضبط شده است. و ظاهراً عَرَن است.

عرن.

[عَ] (ع مص) «عران» نهادن بر بینی شتر. (از منتهی الارب). برس اندر بینی شتر کردن. (تاج المصادر بیهقی). برس در بینی شتر کردن. (المصادر زوزنی). عرن البعیر؛ در بینی شتر «عران» چوب قرار داد. (از اقرب الموارد). || بدرد آمدن بینی از عران. (از منتهی الارب). عُرن البعیر (بصیغهء مجهول)؛ شتر از درد بینی خود شکایت کرد بجهت «عران». (از اقرب الموارد). || پی پیچیدن تیر را. (از ناظم الاطباء). عرن السهم؛ پی پیچید بر آن تیر. (از اقرب الموارد). رصف. رجوع به رصف شود.

عرن.

[عَ رَ] (ع مص) «عرن» برآمدن در پای ستور. (از ناظم الاطباء). عرنت الدابة، آن چارپا دچار «عرنة» شد. (از اقرب الموارد).

عرن.

[عَ رَ] (ع اِ) آب بسیار. (منتهی الارب). غَمَر. (اقرب الموارد). || بوی طبیخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عِرن. رجوع به عِرن شود. || دود. (منتهی الارب). دخان. (اقرب الموارد). || درختی است که بدان پوست پیرایند. (منتهی الارب). درختی است به وسیلهء آن دباغی کنند. (از اقرب الموارد). || گوشت پخته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ریش گردن ستور. (منتهی الارب). «عران» که مرضی است. (از اقرب الموارد). رجوع به عِران شود. || بیماریی است که در پایین پای ستور برآید و موی برافکند. یا کفتگی دست و پای ستور. یا درشتی است که در خردگاه دست و پای اسب پیدا گردد. (منتهی الارب). شقاق، و آن ترکیدگی دست و پای آدمی و اسب و حیوانات دیگر است. (از برهان). عِران، و آن مرضی است که انتهای پای ستور را فرامیگیرد و وی را از بین می برد؛ و گویند تشقق و شکافتگی است در دستها و پاهای ستور؛ و گویند آن سختی و ضخامتی است که در بندگاه پای اسب پدیدار گردد. (از اقرب الموارد). عُرنة. (منتهی الارب). رجوع به عُرنة و نیز به عَرن شود :
دست را چون مرکب تیغ و قلم کردی مدار
نیست غم گر مرکب تن لنگ باشد یا عرن.
ناصرخسرو.

عرن.

[عَ رِ] (ع ص) هر که لازم گیرد جزار یا قسمت کننده را، چندانکه او را بخوراند گوشت شتر را. (منتهی الارب). کسی که لازم گیرد یاسر را تا بخورد از گوشت جزور. (ناظم الاطباء). کسی که «یاسر» و قسمت کنندهء گوشت شتر را ملازم شود تا از «جزور» و شتر کشتنی بهره برگیرد. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || ستور دست و پای کفیده و موی رفته. (ناظم الاطباء). || اسب مبتلی به بیماری عرن. (ناظم الاطباء). || (اِخ) اسب عدی بن امیه ضبی. یا اسب عمیربن جبل بجلی. (منتهی الارب).

عرن.

[عِ] (ع اِ) بوی طبیخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بوی طبیخ یا بطیخ. (ناظم الاطباء).

عرن.

[عُ رُ] (ع اِ) جِ عَرین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عرین شود. || جِ عرینة. (ناظم الاطباء). رجوع به عرینة شود.

عرناس.

[عِ] (ع اِ) مرغی است مانند کبوتر، و انسان متوجه آن نمی گردد مگر هنگامی که از پیش پای انسان پرواز کند و باعث ترس او شود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُرنوس. رجوع به عرنوس شود. || بینی کوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عرانیس. (اقرب الموارد). || جای باغندهء پنبه زنان. (منتهی الارب). محل و جای نواله های پنبه زن. (از ذیل اقرب الموارد از تاج).

عرناس.

[عِ] (اِخ) جایگاهی است در حمص. و در شعر ابوحصینة آمده است. (از معجم البلدان).

عرنان.

[عِ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). کوهی است مابین تیماء و دو کوه طی ء. و گویند در دنبالهء جبال صبح، از بلاد فزارة است. و گویند رملی است در بلاد عقیل. و گویند نام وادیی است مشهور. و نیز گویند آن کوهی است در جناب در پایین وادی القری به سوی فَید. و این سرزمین به کثرت وحوش و ددان وصف می گردد. (از معجم البلدان).

عرنتن.

[عَ رَ تَ / عَ رَ تِ / عَ رَ تُ] (ع اِ)یک نوع گیاهی است که بدان پوست پیرایند. (ناظم الاطباء). درختی است که به وسیلهء آن دباغی شود. (از اقرب الموارد). عَرتَن. عَرتون. رجوع به عرتن و عرتون شود.

عرنجج.

[عَ رَ جَ] (اِخ) نام حمیربن سبا است، و نون آن زائد باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عرند.

[عُ رُ / عُ رَ] (ع ص) صلب و شدید. (از اقرب الموارد). درشت و رست، گویند وتر عرند. و هم وزن آن جز کلمهء «ترنج» یافت نشود. (از منتهی الارب). عَرِد. عُرُدّ. عَرندند. رجوع به عرد و عرندد شود.

عرند.

[عُرْ رُ نَدد] (اِخ) قلعه ای است به صنعای یمن. (منتهی الارب).(1)
(1) - در تاج العروس به صورت عُرُّوَند ضبط شده است.

عرندد.

[عَ رَ دَ] (ع ص) سخت و رست. (منتهی الارب). صلب و شدید. (از اقرب الموارد). عَرِد. عُرُدّ. عُرُند. عُرَند. رجوع به عرد و عرند شود.

عرندس.

[عَ رَ دَ] (ع ص) شتر سخت و توانا. (منتهی الارب). سخت و طویل القامت از شتران، گویند بعیر عرندس و ناقة عرندس و عرندسة. (از اقرب الموارد). || توجبهء بسیار آب. (منتهی الارب). سیل بسیار. (از اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد بزرگ و عظیم. (از اقرب الموارد).

عرندسة.

[عَ رَ دَ سَ] (ع ص) تأنیث عرندس. گویند ناقة عرندسة؛ ماده شتر سخت و توانا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عرندس شود.

عرندل.

[عَ رَ دَ] (ع ص) سخت درشت. (منتهی الارب). صلب و شدید. (از اقرب الموارد). عَردَل. رجوع به عردل شود. || دراز قامت. (منتهی الارب). طویل. (اقرب الموارد).

عرندل.

[عَ رَ دَ] (اِخ) نام قریه ای است از سرزمین شَراة از شام. و آن در عهد خلیفهء دوم پس از یرموک فتح شد. (از معجم البلدان).

عرنش.

[عِ نِ] (اِخ) ابن سعدبن خولان خولانی است. (منتهی الارب).

عرنقصان.

[عُ رَ قُ](1) (ع اِ) عرقصاء. (منتهی الارب). اسم حندقوقی است یا یربطوره است. (مخزن الادویه). عُرقُصات. عَرقَصان. عریقصاء. رجوع به عرقصاء شود.
(1)- در اقرب الموارد بفتح اول ضبط شده است.

عرنوس.

[عُ] (ع اِ) پرنده ای است شبیه به کبوتر، که عرناس نیز نامیده شود. (از اقرب الموارد). رجوع به عِرناس شود.

عرنة.

[عَ رِ نَ] (ع ص) ستور کفیده پا و موی رفته پا. (منتهی الارب) (آنندراج). || اسب عرن زده. (منتهی الارب) (آنندراج).

عرنة.

[عِ نَ] (ع اِ) رگهای بینی. (منتهی الارب). رگها و عروق عرتن. (از اقرب الموارد). || چوب درخت ظمخ. (منتهی الارب). واحد «عرن» و آن درخت ظِمح می باشد که به شکل درخت دلب و چنار است و چوب گازران را از آن می برند و در زمین فرومی کنند تا لباس را بر آن بکوبند. (از اقرب الموارد). || بیخ درخت که به وی دهند پوست را. (منتهی الارب). || (ص) مرد پلید و افتاده از بی طاقتی. (منتهی الارب). صریع و خبیث که قابل تحمل نباشد؛ رجل عرنة. (از اقرب الموارد).

عرنة.

[عُ نَ] (ع اِ) عَرن. عِران. بیماری مذکور در «عرن». (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عَرَن شود.

عرنة.

[عُ رَ نَ] (اِخ) (بطن ...) وادیی است که در کنار عرفات. و گویند آن مسجد عرفه و تمام مسیل است. (از معجم البلدان). جایی است در عرفات، و آن موقف نیست. (منتهی الارب).

عرنی.

[عُ رَ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به عرینة بن نذیربن قسربن عبقربن انماربن أراش، که بطنی است از بجیلة. و آن عده که بنزد رسول خداوند (ص) در مدینه وارد شدند و اقامت در آنجا را نپسندیدند، از این بطن بوده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب). ج، عُرَنیّون. (ناظم الاطباء).

عرنی.

[عُ رَ ] (اِخ) حسن بن عبدالله عرنی. محدث بود و از ابن عباس روایت کرده است. و سلمة بن سهیل و حکم بن عتیبة از او روایت کرده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عرنی.

[عُ رَ ] (اِخ) قاسم بن حکم عرنی. قاضی و محدث شهر همدان در قرن دوم هجری. رجوع به قاسم عرنی شود.

عرنین.

[عِ] (ع اِ) بینی، یا استخوان درشت آن، یا بن بینی نزدیک ابرو. (منتهی الارب). بن بینی. (مهذب الاسماء). تمام بینی و یا استخوان سخت آن، و یا زیر محل اتصال دو ابرو، یعنی ابتدای بینی که «شمم» در آن قرار دارد. (از اقرب الموارد).
گر ناصبی مثل مگسی گردد
بگذشت نارد از در عرنینم.ناصرخسرو.
|| اول و بهترین هر چیزی. (منتهی الارب). اول هر چیزی. (از اقرب الموارد). || سردار و شریف قوم. (منتهی الارب). سید شریف. (اقرب الموارد). ج، عَرانین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عرنیة.

[عُ رَ نی یَ] (ع ص) زن زناکار. || زن گندهء تنومند. (ناظم الاطباء).

عرو.

[عَرْوْ] (ع مص) فروگرفتن کسی را.(1)(از منتهی الارب) (آنندراج). فروگرفتن کاری را. (ناظم الاطباء). المام و فروگرفتن. (از اقرب الموارد). || آمدن حالی که احسان و نیکوئی می خواست. (از منتهی الارب). قصد کردن کسی را جهت طلب احسان و نیکوئی. (از ناظم الاطباء). آمدن نزد کسی به طلب نیکی و معروف وی. (از اقرب الموارد). || فرود آمدن چیزی به کسی. (از منتهی الارب). رسیدن کاری کسی را. (ناظم الاطباء). دچار شدن کسی به امری، و عارض شدن آن امر بر او. (از اقرب الموارد). || فروگرفتن مهمان میزبان را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || قصد کردن کسی را. سردی زده گردیدن از تب. (از منتهی الارب). «عرواء» دست دادن به شخص. (از اقرب الموارد). رجوع به عرواء شود. || اندوهگین شدن سپس فروختن چیزی. (از منتهی الارب). فروختن شخص چیزی را سپس دلتنگ شدن برای آن. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب «فروکوفتن کسی را» ضبط شده است که ظاهراً اشتباه است.

عرو.

[عَرْوْ] (ع ص) خالی و پری. (منتهی الارب). أنا عرو منه؛ خالی از او هستم. فلان عرو من الذنوب؛ بر او گناهی نیست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنکه اهتمام امور نکند. (منتهی الارب). کسی که به امر توجه نکند و اهتمام نورزد. (از اقرب الموارد). || (اِ) کرانه. (منتهی الارب). ناحیه. (اقرب الموارد). ج، أعراو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عرواء.

[عُ رَ] (ع اِ) سردی تب و فسرهء آن در اول لرزه. (منتهی الارب). سردی تب و لرزی که در اول بروز آن پیدا می شود. (ناظم الاطباء).سرمای تب و ابتدای آن از آغاز بروز آن، و گویند آن سرما و لرزشی است که به مریض و غیر مریض دست می دهد. (از اقرب الموارد). || حس شیر بیشه. (منتهی الارب). عرواء الاسد؛ حس اسد. (از اقرب الموارد). آواز نرم شیر. (از شرح قاموس). || مابین زرد شدن آفتاب تا شب هر گاه باد سرد وزد. (منتهی الارب). مابین زردی آفتاب تا شب، آنگاه که باد سرد بوزد. (از اقرب الموارد).

عروان.

[عُرْ] (ع اِ) گیاهی است، یا آنچه در زمستان برگش نیفتد. (منتهی الارب). نام گیاهی که در زمستان برگش نیفتد و سبز بماند. (ناظم الاطباء).

عروان.

[عُرْ] (اِخ) نام کوهی است. و گویند نام جایگاهی است. و آن را به فتح اول نیز خوانده اند. (از معجم البلدان). و رجوع به عَروان شود.

عروان.

[عَرْ] (اِخ) همان عُروان است جز آنکه به فتح اول خوانده شده. و گویند آن کوهی است در فلاتی بنام عَروی. و برخی آن را کوهی در مکه دانسته اند که طائف بر بالای آن واقع شده است و قبایل هذیل در آنجا ساکنند. و در حجاز محلی مرتفعتر از این کوه یافت نشود بدین سبب آب و هوای طائف معتدل شده است. و گویند در این محل آب یخ می بندد و آن را تنها نقطه ای از حجاز دانسته اند که یخبندان آب در آن موجود است. (از معجم البلدان). و رجوع به عُروان شود.

عروان.

[عُرْ] (اِخ) ابن جشم بن عبدشمس وائل بن الغوث. از اجداد جاهلی است. رجوع به عروانی شود.

عروان.

[عُرْ] (اِخ) ابن کنانة بن خزیمة. از اجداد جاهلی است. رجوع به عروانی شود.

عروانی.

[عُرْ نی ی] (ص نسبی) نسبت است به عروان، و آن از انساب کندة باشد. و او عروان بن جشم بن عبدشمس وائل بن الغوث است. و نیز عروان بن کنانة بن خزیمد کنیز برة دختر هراست. و برخی آن را غزوان بن کنانة، باغین معجم وزاء خوانده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عروب.

[عَ] (ع ص) زن صاحب جمال شوی دوست، یا زن نافرمان، یا عاشق شوی، یا به ستم دوست دارنده شوی را و آشکارکنندهء آن، یا زن رخسار خنده. (منتهی الارب). زنی که شوهرش او را دوست دارد، و زنی خنده رو، و زنی که او شوهر خود را دوست دارد. (آنندراج). زن شوی دوست. (دهار). شوهردوست. (نصاب). زن دوست دارنده زوج خود را، و گویند زن عاصی، و گویند زن ضحاکه و بسیارخنده. گویند: خیرالنساء اللعوب العروب. (از اقرب الموارد). ج، عُرُب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عروب.

[عَرْ رو] (اِخ) نام دو قریه است در ناحیهء قدس. و در آنجا دو چشمهء عظیم و دو برکه و باغهای باصفایی موجود است. (از معجم البلدان).

عروباء.

[عَ] (ع اِ) آسمان هفتم. (منتهی الارب). نام آسمان هفتم است. (از اقرب الموارد).

عروبت.

[عُ بَ] (ع مص) عرب زبان شدن. عروبة. رجوع به عروبة شود.

عر و بوق.

[عَرْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)از اتباع است. (یادداشت مرحوم دهخدا). عروتیز. اشتلم و بانگ و فریاد به تظاهر. رجوع به عر و تیز شود.

عروبة.

[عَ بَ] (ع ص) به معنی عروب است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عروب شود. || (اِ) با لام و بدون آن و هو الافصح، روز جمعه. (منتهی الارب). عروبة و العروبة و یوم العروبة، روز جمعه و آدینه، و آن از اسماء قدیم است و معرب از اَرُبا که نبطی است و یا عَروبتا که سریانی است. ابوالمعالی لغوی گوید، معرفه است و کم اتفاق می افتد که «ال» بر آن داخل شود. و سیبویه گوید بدون «أل» آوردن آن خطاست. و قول سیبویه مورد تأیید یونس بن حبیب نیز واقع شده است. (از اقرب الموارد). اصمعی گوید عروبة، جمعه است و آن را در نبطی «أذینا» گویند. (از المعرب جوالیقی).

عروبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن ابی عروبة، از اعلام است و صحیح آن به لام است و ترک آن غلط، یا قلیل الاستعمال. (از منتهی الارب).

عروبة.

[عُ بَ] (ع مص) عرب زبان شدن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). عرب خالص شدن و دچار لحن نشدن، و فعل آن از باب ششم است، و گویند عروبة و عروبیة از مصادر بدون فعل می باشند. (از اقرب الموارد). عُروبیّة. رجوع به عروبیة شود.

عروبیة.

[عُ بی یَ] (ع مص) به معنی عروبة است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عرب زبان شدن. عروبة. رجوع بعروبة شود.

عر و تیز.

[عَرْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)هارت و پورت. اشتلم. داد و فریاد به تظاهر. عر و بوق.

عر و تیز کردن.

[عَرْ رُ کَ دَ] (مص مرکب) سر و صدا و داد و بیداد راه انداختن. هارت و پورت کردن. (از فرهنگ لغات عامیانه). عربده کشیدن و بد حرفی کردن، و آن بر سبیل استهزاء و تمسخر گفته می شود چنانکه گویند: مرتباً داد میزد و عر و تیز می کرد، می پنداشت من از او ترس دارم. (از فرهنگ عوام). || هیاهو و اشتلم و اظهار خشم کردن. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

عروج.

[عُ] (ع مص) بلند گردیدن و برآمدن. (از منتهی الارب). بر آمدن و به بالا برشدن، و با لفظ «کردن» مستعمل است. (از آنندراج). به بالا بر شدن. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). به بالا برشدن و به آسمان برشدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). بالا رفتن. (از اقرب الموارد). برآمدن. بر شدن. هوا گرفتن. مقابل نزول. مقابل هبوط. (یادداشت مرحوم دهخدا).
-عروج کردن؛ برآمدن. برشدن.
|| عرج فی الدرجة أو السلم؛ از نردبان بالا رفت. (از اقرب الموارد). برآمدن بر نردبان و بلند گردیدن. (ناظم الاطباء). || عُرج به (صیغهء مجهول)، او را بالا برد. (از اقرب الموارد). برد او را. (ناظم الاطباء). || رسیدن در پای کسی، پس لنگیدن. (منتهی الارب). چیزی به پای کسی خوردن، پس مانند اشخاص لنگ راه رفتن، در حالی که این لنگی از خلقت او نباشد. اما اگر لنگی از خلقت او باشد، آن را عَرَج گویند. (از اقرب الموارد). || (اِمص) صعود و ترقی. (ناظم الاطباء) :
مکان علم است نفست را زبان اندیشهء رهرو
نزولت پایهء ادنی عروجت منزل ایقان.
ناصرخسرو.
بلکه در هاروت و ماروت این شراب
از عروج چرخشان شد سد باب.مولوی.
که کمینهء این کمین باشد بقا
تا ابد اندر عروج و ارتقاء.مولوی.
|| (اِ) جِ عرج [ عَ / عِ ]. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عرج شود.

عرود.

[عُ] (ع مص) روئیدن و بلند گردیدن گیاه و دندان. (از منتهی الارب). برآمدن نبات و دندان. (تاج المصادر بیهقی). عردالناب؛ همهء ناب خارج شد و سخت گردید، و چنین است عردالنبات. و گویند آن بمعنی خارج شدن از نرمی و سخت شدن است. (از اقرب الموارد). || پدید آمدن نبات. (المصادر زوزنی). عردت الشجرة؛ درخت پدید آمد. (از اقرب الموارد). || دور انداختن. (از منتهی الارب). عرد الحجر؛ سنگ را به دور افکند. (از اقرب الموارد).(1)
(1) - در اقرب الموارد، باین معنی عَرد ضبط شده است.

عرور.

[عُ] (ع مص) گرگین شدن شتران. (از منتهی الارب). عرت الابل؛ گر و اجرب شدند شتران. (از اقرب الموارد).(1) عَرّ. رجوع به عر شود.
(1) - در اقرب الموارد فقط مصدر «عّر» ضبط شده است.

عروس.

[عَ] (ع ص، اِ) مرد و زن نوخواسته یکدیگر را. (منتهی الارب). زن نوکدخدا و مرد نوکدخدا، مگر در عرف اطلاق این بیشتر بر زن کنند، و به ضمتین خواندن خطاست. (آنندراج) (غیاث اللغات). مرد و زن نوخواسته یکدیگر را. (ناظم الاطباء). مرد و زن مادام که در اِعراس و عروسی باشند. (از اقرب الموارد). مرد و زن که تازه خواستگاری شده است مادامی که در سور گردند. (شرح قاموس). ج، عُرُس، عَرائس؛ گویند هم عُرُس و هن عرائس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یعنی جمع آن در مرد عرس، و در زن عرایس است. (از شرح قاموس). هدی. هدیة. مهدیة.
در مثل گویند: کاد العروس یصیر أمیرا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). لاعطر بعد عروس لامخبأ لعطر بعد عروس(1)، این مثل در حق شخصی گویند که اجناس خوب و نیکو از وی پوشیده نباشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آن را برای کسی گویند که ذخیره کرده نمی شود از او چیزی گرانبها. (شرح قاموس). آن را در حق کسی گویند که چیز نفیس از وی پنهان نشود، و یا در مذمت پنهان کردن چیزی در وقت حاجت، به کار برند. (از اقرب الموارد). اصل مثل این است که اسماء عذریة بنت عبدالله را شوهری بود عروس نام که پس از خواستگاری از او مرد. پس مردی از او خواستگاری کرد که بی چیز و بخیل و زشت بود و دهانی بدبوی داشت و چون خواست پیش اسماء برود اسماء او را گفت اگر اجازه دهی پسر عم مردهء خود را بستایم. مرد گفت بکن. اسماء گفت: بر تو می گریم ای عروس عروسها، ای کسی که میان اهل خود در آرامی چون روباه بودی و در وقت سختی ها و گرفتاری ها چون شیر بودی و اوصافی در تو بود که مردم بر آن آگاه نیستند. مرد گفت آن اوصاف چیست؟ اسماء گفت: در همت و عزیمت سستی نمی کرد و در بامدادهای سختی و گرفتاری، شمشیر به کار می برد، سپس افزود: ای عروس روی سپید و تابان و نیکو و بزرگوار، که در تو چیزهایی بود که یاد کرده نشود. مرد گفت آن چیزها چه بود؟ اسماء گفت: وی از ناسزا و زشتی دور بود و دهانی خوش بوی داشت و او را بوی بد در دهان نبود، توانگر بود و تنگدست نمی بود، آنگاه مرد پی برد به اینکه منظور اسماء کنایه زدن بر اوست. و چون بنزد اسماء رفت به وی گفت خود را به بوی خوش بیالاید، ولی عطردان او را افکنده دید، اسماء در جواب گفت «لاعطر بعد عروس» یعنی عطر و بوی خوشی پس از عروسی نیست. و اصل این مثل را چنین نیز گفته اند که مردی با زنی ازدواج کرد و چون زن را بنزد او بردند دید که عطر بخود نزده است به او گفت پس عطر و بوی خوش تو کجاست؟ زن جواب داد آن را پنهان کرده ام. پس مرد گفت «لامخبأ لعطر بعد عروس» یعنی پس از عروسی، پنهان کردن برای عطر نباشد. و رجوع به شرح قاموس شود: اجتلاء؛ جلوه دادن عروس را بر شوهر. ازفاف؛ فرستادن عروس به خانهء شوهر. اهتداء؛ به شوهر فرستادن عروس را. (از منتهی الارب). تقیین؛ عروس بیاراستن. (تاج المصادر بیهقی). زَفّ؛ عروس به خانهء شوهر فرستادن. (دهار). فودج؛ مرکب عروس. مجلوة؛ عروس جلوه داده. هداء؛ عروس را به خانه آوردن. (منتهی الارب). || زن داماد. (برهان). زنی که تازه زناشویی کرده، در مقابل داماد. (فرهنگ فارسی معین). زن نوکدخدا و زن داماد. (ناظم الاطباء). زن به خانهء شوی رفته. (یادداشت مرحوم دهخدا). دختر نو شوی کرده. بانو. بیو. بیوگ. بیوگان. پیوگ. پیوگان. خوازنده. دغد. سنار. سنه. سنهار. نیوک. ویو :
زمانی برق پرخنده زمانی رعد پرناله
چنان مادر ابر سوک عروس سیزده ساله.
رودکی.
عروس جوان گفت با پیر شاه
که موی سپید است مار سیاه.بدایعی بلخی.
جهانی شده فرتوت چون پاغنده سر و گیس
کنون گشت سیه موی و عروسی شد جماش.(2)
بوشعیب.
عروسم نباید که رعنا شوم
بنزد خردمند رسوا شوم.فردوسی.
جهان چون عروسی رسیده جوان
پر از چشمه و باغ و آب روان.فردوسی.
دل پادشا سرد گشت از عروس
فرستاد بازش بر فیلقوس.فردوسی.
ملک چون کشت گشت و تو باران
این جهان چون عروس و تو داماد.فرخی.
گشت نگارین تذرو پنهان در مرغزار
همچو عروس غریق در بن دریای چین.
منوچهری.
بسیار شمع و مشعل افروختند تا عروس را ببردند به کوشک شاه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص294). جهان عروسی آراسته را مانست در آن روزگار مبارکش. (تاریخ بیهقی ص 452). قلعت همچنین عروس بکر بود. (تاریخ بیهقی ص543).
رده در رده زان گل لعلگون
که خوانی عروسش به پرده درون.
اسدی (گرشاسب نامه ص95).
کس عروسی در جهان هرگز ندید
گیسویش پر نور و رویش پر ظلام.
ناصرخسرو.
این دهر یکی عروس پر مکراست
ای قوم حذر کنید از این حره.ناصرخسرو.
عالم بمثل بدخوی و ناساز عروسی ست
وز خلق جهان نیست جز او شوی حلالش.
ناصرخسرو.
هر کجا محنتی عروس برند
دلم آنجا شود بدامادی.مسعودی.
نرم نرمک چو عروسی که غرند آمده بود
باز از آن سوی برندش که از آن آمد باز.
ابوالعباس.
ای برادر گر عروس خوبت آبستن شده ست
اندرین مدت که بودی غایب از نزد عروس.
علی شطرنجی.
خاتون دار ملک فریدونش خوان که نیست
کابین این عروس کم از گنج کاویان.
خاقانی.
و آن کعبه چون عروس که هر سال تازه روی
بوده مشاطه ای بسزا پور آزرش.خاقانی.
ثنای او بدل ما فرونیاید از آنک
عروس سخت شگرف است و حجله نازیبا.
خاقانی.
تا من [ علی بن الحسن ] به مشاطگی این عروس قیام نمایم. (ترجمهء تاریخ یمینی).
مجو درستی عهد از جهان سست نهاد
که این عجوز عروس هزار دامادست.حافظ.
- بیت العروس؛ حجله. حجله گاه. خانهء عروس. عروس خانه :
فرو شست عالم چو بیت العروس.نظامی.
- تازه عروس؛ زن که تازه عروسی کرده باشد. زن که اخیراً زناشوئی کرده است. نوعروس. زن نوشوی کرده.
- خواهر عروس؛ نام قضیهء عکس قضیهء فیثاغورس است. رجوع به ترکیب شکل عروس شود.
- شکل عروس در هندسه؛ همان قضیهء فیثاغورس است که: در هر مثلث قائم الزاویه مجموع مربعات اضلاع زاویهء قائمه مساوی است با مربع وتر. و این از اکتشافات فیثاغورس است. و آن را در هندسه به نام کرسی عروس خوانند. و قضیهء عکس آن مشهور به «خواهر عروس» است. (از بحثی در قضیهء فیثاغورس، ترجمهء احمد آرام).
- عروسان باغ؛ کنایه از گلها و میوه ها و نهالهای نوبرآمده و درخت میوه دار باشد. (برهان) (آنندراج). کنایه از گلها و میوه هاست. (انجمن آرا). عروسان چمن. عروسان مرغزار.
- عروسان بیابان؛ کنایه از شتر بارکش باشد عموماً، و شتران راه مکه خصوصاً. (آنندراج) (برهان). کنایه از شتران راه مکه. (انجمن آرا).
- عروسان چمن؛ بمعنی عروسان باغ است، که کنایه از نهالها و گلها و میوه های نورسیده باشد. (برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا). عروسان باغ. عروسان مرغزار.
- عروسان خُلد؛ کنایه از حوران بهشتی باشد. (برهان) (از انجمن آرا) : یکی از آن کنیزکان... در جمال رشک عروسان خلد بود. (کلیله و دمنه).
- عروسان درخت؛ کنایه از شاخه های نورسته باشد. (از ناظم الاطباء).
- عروسان عور؛ کنایه از ستارگان :
این عروسان عور رعنا را
بر سر از آب چادر اندازد.خاقانی.
- عروسان مَرغزار؛ کنایه از گلها و شکوفه ها و نهالها باشد. عروسان باغ. عروسان چمن :
نوروز پیش از آنکه سراپرده زد به در
با لعبتان باغ و عروسان مرغزار.منوچهری.
- عروس اَرغنون زَن؛ کنایه از ستارهء زهره (ربة النوع طرب) است و آسمان سوم جای اوست. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا).
- عروس تاک؛ شراب. (آنندراج).
- عروس جَهان؛ کنایه از جهان باشد به طریق اضافه، یعنی عروسی که آن جهان است. (برهان) (آنندراج). این جهان. (ناظم الاطباء) :
چو ترک حصاری ز کار اوفتاد
عروس جهان در حصار اوفتاد.نظامی.
- || کنایه از کوکب زهره. (از برهان) (آنندراج).
- || کنایه از ماه. (آنندراج).
- عروس چرخ؛ کنایه از آفتاب جهان گرد است. (برهان) (آنندراج). عروس چهارم فلک. عروس خاوری. عروس روز. عروس نه فلک.
- عروس چمن؛ کنایه از گل است. (فرهنگ فارسی معین). عروسان چمن. رجوع به عروسان چمن شود.
- عروس چهارم؛ کنایه از آفتاب است. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء).
- عروس چهارم فلک؛ کنایه از خورشید جهان آرا باشد. (برهان) (آنندراج). بمناسبت این که خورشید را در فلک چهارم فرض میکردند. عروس چرخ. عروس خاوری. عروس روز. عروس نه فلک.
- عروس خاوری؛ به معنی عروس چرخ است که آفتاب جهان تاب باشد. (برهان) (آنندراج) :
در ده از آن چکیده خون زآبله تن رزان
کآبله رخ فلک برد عروس خاوری.خاقانی.
- عروس خشک پستان؛ زنی که عقیمه بود یعنی هرگز نزاییده باشد. (برهان) (آنندراج). زن نازا. (ناظم الاطباء).
- || کنایه از دنیای بی بقا باشد. (برهان) (آنندراج). کنایه از دنیاست. (انجمن آرا). دنیای بی بقا و جهان فانی. (فرهنگ فارسی معین). عروس شوی مرده. عروس مرده شوی.
- عروس روز؛ به معنی عروس خاوری است که خورشید عالم افروز باشد. (برهان) (آنندراج). عروس چهارم. عروس چرخ. عروس خاوری. عروس فلک. عروس نه فلک.
- عروس زَر؛ کنایه از آتش است :
از حجرهسنگ آمد در جلوه عروس زر(3)
در حجله آهن شد گلنار همی پوشد.
خاقانی.
- عروس سبا؛ اشاره به بلقیس ملکه سبا است :
بهر آوردن عروس سبا
رای جز آصفی نمی شاید.خاقانی.
- عروس شام؛ لقب شهر عسقلان است. عروس الشام. رجوع به عروس الشام شود.
- عروس شوی مرده؛ کنایه از دنیای فانی باشد. (برهان) (آنندراج). عروس مرده شوی. عروس خشک پستان.
- عروس صحرا؛ شتر بارکش. (آنندراج). رجوع به ترکیب عروسان بیابان شود.
- عروس عَدن؛ کنایه از ماه باشد. و به عربی قمر خوانند. (برهان) (آنندراج).
- || کنایه از ستاره های آسمانی است. (برهان) آنندراج).
- || پرستار و خدمتکاری را گویند که شبها با او دخول توان کرد. (برهان) (آنندراج).
- عروس عرب؛ کنایه از مکه معظمه است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). کعبه معظمه. (غیاث اللغات) :
به خال و زلف و لب و حجله عروس عرب
که سنگ کعبه و حلقه ست و آستان و حجاب.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 50).
- عروس فلک؛ کنایه از آفتاب جهان آراست. (برهان) (آنندراج). عروس نه فلک. عروس چرخ. عروس چهارم. عروس روز :
بل عروس فلک ببرّد دست
کان نی مصر یوسف دگر است.خاقانی.
ششم عروس فلک را امید دامادی
ز بخت بالغ بیدار خواب دیده اوست.
خاقانی.
- عروس قلندرها؛ زن که از آشنا و غریب روی نپوشد. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- کرسی عروس؛ نام قضیهء فیثاغورس است در هندسه. رجوع به شکل عروس شود.
- گنج عروس؛ در موسیقی، نام یکی از تصنیفات باربد است. (برهان). و رجوع به گنج عروس در ردیف خود شود.
- لباس عروس؛ لباس که در هنگام زفاف پوشند. لباس که در جشن عروسی در برکنند. و رجوع به لباس عروسی شود :
بهر ولی تو ساخت وز پی خصم تو کرد
صبح لباس عروس شام پلاس مصاب.
خاقانی.
- نوعروس؛ زن که تازه زناشوئی کرده باشد. تازه عروس :
دگر عادت آن بود کآتش پرست
همه ساله با نوعروسان نشست.سعدی.
شکایت کند نوعروس جوان
به پیری ز داماد نامهربان.سعدی.
بارها نوعروس جانفرسای
دست در دامنش زدی که درآی.سعدی.
- امثال: حالا چند کلمه از مادر عروس بشنو ؛ نظیر حالا دیگر این دول را بگیر. (امثال و حکم دهخدا).
عروس از مهد ابخاز بستند ؛ اشاره به آن است که روسیان دختران و زنان قوم ابخاز را گرفتند و کدبانوی خانهء خود ساختند. (آنندراج، از شرح اسکندرنامه).
عروس بی جهاز روزهء بی نماز دعای بی نیاز قورمهء بی پیاز . (امثال و حکم دهخدا).
عروس تعریفی آخرش شلخته درمی آید. (امثال و حکم دهخدا). عروس تعریفی عاقبت شلخته درآمد (یا از آب درآمد)؛ شخص مورد تحسین یا شی ء مورد تمجید فاسد و معیوب درآمد. عوام گویند: عروس تعریفی گوزار درآمد. (فرهنگ عوام).
عروس تنبانش دو تا است، یا عروس چهار تنبان دارد مفت کپل گنده ش. نظیر: أیهاالممتن علی نفسک فلیکن المن علیک. (امثال و حکم دهخدا). عروس نه تنبان دارد مفت کون گنده اش؛ اگر ثروت و نعمتی دارد فایده اش عاید خودش می شود، ما چرا زیر بار منت یا کبرفروشی او باشیم. (فرهنگ عوام).
عروس جوان داماد پیر سبد را بیار جوجه بگیر.
(امثال و حکم دهخدا).
عروس حمام بر است ؛ نسیجی بی دوام لکن خوش ظاهر است. (امثال و حکم دهخدا). پارچه ای خوش نما و بی دوام است. (فرهنگ عوام). رجوع به «عروس حمام بر» در ردیف خود شود.
عروس خانم ما هیچ عیبی نداره سرش کچله کونش کپه داره . (فرهنگ عوام).
عروس خیلی خوب بود گر هم درآمد ، همانند احمدک خوشگل بود آبله هم درآورد.(فرهنگ عوام).
عروس را به پیرایهء همسایه یک شب بیش نتوان پیراست. (امثال و حکم دهخدا، از مقامات حمیدی).
عروس سر خودش را نمی توانست ببندد میرفت سر همسایه را ببندد . (امثال و حکم دهخدا).
عروس شدم خلاص شدم ؛ اختیارم با خود شد و از قیدی که داشتم رستم. (فرهنگ عوام).
عروس که به ما رسید شب کوتاه شد ؛ مدت بهره مندی از این نعمت بسیار کوتاه بود. (فرهنگ عوام).
عروس ما عیبی ندارد کور است کچل است سرگیجه دارد . نظیر: نجنب که گنجی. عنز بها داء. (امثال و حکم دهخدا).
عروس مردنی را گردن خارسو نگذارید؛ این چیز خود معیوب است، عیبش را متوجه دیگری نسازید. (فرهنگ عوام).
عروس می آید وسمه بکشد نه وصله بکند. (امثال و حکم دهخدا).
عروس نمی توانست برقصد می گفت اتاق کج است . (امثال و حکم دهخدا).
عروسی که خارسو ندارد، اهل محل خارسوی اویند ؛ زنی با بچه ای که صاحب و سالار ندارد همه کس در کار او مداخله و فضولی می کند. (امثال و حکم دهخدا).
عروسی را که مادر زن تعریف کند لایق گیس خودش است . (فرهنگ عوام).
عروسی را که مادرش تعریف کند، یا تمجید کند برای آقادائیش خوب است . (امثال و حکم دهخدا).
|| کنایه از هر چیز زیبا و آراسته. (فرهنگ فارسی معین):
چون عروس؛ بسان عروس. مثل عروس. سخت زیبا. نیک آراسته. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
یکی خوب کشتی بسان عروس(4)
بر آراسته همچو چشم خروس.فردوسی.
یکی لشکر آراسته چون عروس
به شیران جنگی و آوای کوس.فردوسی.
|| در تداول عامه، بسیار محجوب. (فرهنگ فارسی معین). || منکوحهء پسر. (از ناظم الاطباء). زن پسر شخص. (فرهنگ فارسی معین). زن نسبت به پدر شوهر و مادر شوهر، چنانکه: فاطمه (ع) عروس ابی طالب است. (یادداشت مرحوم دهخدا). زن نسبت به خویشان شوهر، و آن را به عربی کنّه گویند. || (اِخ) نام گنج اول است از گنجهای خسروپرویز. (برهان). گنج عروس. رجوع به گنج عروس در ردیف خود شود :
نخستین که بنهاد گنج عروس
ز چین و ز برطاس و از هند و روس.
فردوسی.
|| یکی از گنجهای کیکاوس است، که به طوس داده بود. کیخسرو آن را به گودرز سپرد که به زال و رستم و گیو بدهد. (برهان) :
دگر گنج کش خواندندی عروس
که آکند کاوس در شهر طوس.فردوسی.
|| نام آسمان هشتم. (ناظم الاطباء). || (ع اِ) گوگرد زرد، که اهل عمل آن را نفس خوانند. (از برهان). به لغت اکسیریان، کبریت است. (تحفهء حکیم مؤمن). کبریت زرد. (مخزن الادویه). || قاتل النحل است، که نیلوفر باشد. (مخزن الادویه). اهل شیراز، آب مقطر از معصفر در اول مرتبه را عروس، و آب سرخ بعد از آن را داماد نامند. (مخزن الادویه). || چوبی که زه کمان خراط بدان پیچیده کشند. (از آنندراج).
(1) - در ناظم الاطباء فقط «لامخبأ لعطر بعد عروس» و در اقرب الموارد فقط «لاعطر بعد عروس» ضبط شده است اما در منتهی الارب و شرح قاموس هر دو مثال آمده است.
(2) - مرحوم مؤلف در یادداشتی بخط خود در مورد این بیت چنین نوشته است: یا اینجا عروس بمعنی داماد است و یا جماش کلمهء فارسی است نه عربی، والله اعلم.
(3) - ن ل: عروس رز.
(4) - ن ل: میانه یکی خوب کشتی عروس.

عروس.

[عَ] (اِخ) نام منجنیقی بود از آن حجاج بن یوسف، که پانصد مرد آن را می گرداندند. و محمد بن قاسم به سال 89 ه . ق. آن را برای جنگ با پادشاه هند فرستاد و یکی از اصنام هندیان را بوسیلهء آن ویران ساخت. (از تمدن اسلام جرجی زیدان ج1 ص143) : برابر ارگ منجنیقی عروس برنهاد و بینداخت و پاره ای از خضراء ارگ فروافکندند. محمود [ غزنوی ] گفت به فال نیک آمد. (تاریخ سیستان).

عروس.

[عَ] (اِخ) (تیم ...) نام تیمی بوده است ظاهراً به بخارا. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
دریغ تیم عروس و دریغ تیم ملک
که این و آن سفط جبه بود و دستارم.
سوزنی.

عروس.

[عَ] (اِخ) قلعه ای است به یمن. (از منتهی الارب). از قلعه ها و حصون بحار است در یمن. (از معجم البلدان).

عروس.

[عَ] (اِخ) (وادی ال ...) موضعی است نزدیک مدینه. (منتهی الارب).

عروس آرا.

[عَ] (نف مرکب) عروس آرای. عروس آراینده. مشاطه. رجوع به عروس آرای شود.

عروس آرای.

[عَ] (نف مرکب)عروس آرا. عروس آراینده. آنکه عروس را بیاراید و زینت دهد. مشّاطه. (دهار). ماشطة :که تو باغبان سروپیرایی و مشاطهء عروس آرایی. (سندبادنامه ص 23).

عروسافارس.

[عَ] (اِ مرکب) سلخ الحیة است. (مخزن الادویة).

عروسان.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جندق بیابانک بخش خوربیابانک شهرستان نائین. سکنه 105 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

عروسانه.

[عَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)مانند عروس. بیوک مانند. (ناظم الاطباء). عروس مانند :
خاک را جای عروسی است که دردانه در اوست
نونوش عقد عروسانه به بر بربندیم.خاقانی.
دگر روز چون آفتاب بلند
عروسانه سر برکشید از پرند.نظامی.
عروسانه برشد بر آن جلوه گاه
پرندی سیه بسته بر گرد ماه.نظامی.
بعمدا زیوری بربستش آن ماه
عروسانه فرستادش برِ شاه.نظامی.

عروس الشام.

[عَ سُشْ شا] (اِخ) لقب شهر عسقلان است. (از منتهی الارب). رجوع به عسقلان شود.

عروس باز.

[عَ] (نف مرکب) شخص خوش ظاهر خودآرا. (آنندراج). || عروسک باز. رجوع به عروسک باز و عروس بازی شود.

عروس بازی.

[عَ] (حامص مرکب) بازی دختران با عروسک ها (لعبت ها). (یادداشت مرحوم دهخدا). عروسک بازی. رجوع به عروسک بازی شود. || نوعی بازی است میان دو تا چهار نفر، با چهار مهره از یک رنگ و یک مهره به رنگی دیگر در عرصهء نرد. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

عروس بر.

[عَ بَ] (نف مرکب) ساقدوش. (ناظم الاطباء).

عروس بری.

[عَ بَ] (حامص مرکب) زن گرفتن. ازدواج : شاه جواب داد که مرا عروس بری به کار نیست که من خود عروسان بسیار دارم. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی).

عروس بینی.

[عَ] (حامص مرکب)خواستگاری. رفتن مادر و خواهر و دیگر کسان زنانهء داماد به خانهء کسان دختردار، برای گزیدن یکی از آنان پسر یا برادر یا کس دیگر خود را. رفتن زنان مرد خواستگار برای دیدن و پسندیدن یا رد کردن دختری یا زنی. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عروس پرده.

[عَ سِ پَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاکنج، که نوعی گیاه است. عروس پشت پرده. عروسک پس پرده. عروسک پشت پرده. عروس در پرده. رجوع به کاکنج شود. قسمی از گل سرخ یاقوتی رنگ و هر چیز که به رنگ آن بود. (ناظم الاطباء).

عروس پرست.

[عَ پَ رَ] (نف مرکب)عروس پرستنده. دوستدارندهء عروس :
نوعروسان گرفته شمع به دست
شاه نوتخت شد عروس پرست.نظامی.

عروس پشت پرده.

[عَ سِ پُ تِ پَ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کاکنج، که نوعی گیاه است. عروس پرده. عروس در پرده. عروسک پس پرده. عروسک پشت پرده. رجوع به کاکنج شود.

عروس حمام بر.

[عَ حَمْ ما بَ] (نف مرکب) آنکه عروس را به گرمابه برد. || (اِ مرکب) جامهء تنک و باریک و خوش رنگ و سخت کم دوام که یک دو بار بیش در تن نپاید و سوده و پاره شود. پارچه و قماش خوش آب و رنگ که ظاهری خوب دارد لکن بی دوام و کم ارز است. (از یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به مثل «عروس حمام بر است» در امثال و حکم دهخدا شود.

عروس خانه.

[عَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جایی که محل عروسی است. خانه ای که در آن عروسی برپاست. (فرهنگ فارسی معین). خانهء عروس. بیت العروس. رجوع به بیت العروس شود.

عروس خفه کن.

[عَ خَ فَ / فِ کُ] (نف مرکب) عروس خفه کننده. آنچه عروس را خفه کند. || (اِ مرکب) در اصطلاح عامه، استخوان نرم و غضروف. (فرهنگ فارسی معین).

عروس درپرده.

[عَ دَ پَ دَ / دِ] (اِ مرکب)دوایی است که آن را کاکنج گویند. تخم آن را تا هفت روز هر روز هفت عدد هر زنی که بخورد هرگز آبستن نگردد. (برهان) (آنندراج). کاکنج. (منتهی الارب). حب اللهو. (یادداشت مرحوم دهخدا). گیاهی است که میوهء سرخ رنگ دارد. عروس پرده. عروس پشت پرده. عروسک پس پرده. رجوع به کاکنج شود :
به مُرز بی رز تو مرغکی درون بپرید
سرش به لعلی همچون عروس درپرده.
سوزنی.

عروس دریایی.

[عَ سِ دَرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) جانوری است سخت پوست از شاخهء بندپاییان و از ردهء سخت پوستان و جزو راستهء ده پاییان، که دارای شکم نسبةً بزرگی است و انتهای بدنش به یک پرهء شنای قوی بنام تلسن(2) ختم میشود. این جانور کاملاً شبیه خرچنگهای دراز رودخانه ای است و بسیار شکیل و زیباست و وجه تسمیه اش نیز بهمین علت است. انبرکهایش بسیار قوی است بطوری که با یک ضربت سریعاً سخت ترین استخوانهای جانورانی را که شکار می کند و یا صدف حیوانات دریایی را قطع می کند و در شنا نیز بسیار سریع حرکت می کند. طول بدنش تا 50 سانتی متر میرسد و وزنش تا 5 کیلوگرم نیز مشاهده شده است. این جانور گوشتش مورد توجه اروپائیان است و بهمین جهت در دریاهای شمال صید میشود. خرچنگ دریایی. || مِدوز، که نوعی جانور کیسه تن است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به مِدوز شود.
,(لاتینی)
(1) - Homarus .
(فرانسوی) Homard
.
(فرانسوی)
(2) - Telson

عروس شدن.

[عَ شُ دَ] (مص مرکب) به همسری مردی درآمدن دختر یا زن. (فرهنگ فارسی معین).

عروسک.

[عَ سَ] (اِ مصغر) تصغیر عروس. (برهان). عروس کوچک. عروس خرد. رجوع به عروس شود. || لعبتی که دخترکان سازند. (برهان). لعبت که دختران به آن بازی کنند. (غیاث اللغات). لعبت را گویند که دختران بدان بازی کنند، و آن را بفارسی لهفت خوانند. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). لعبتی که کودکان (مخصوصاً دخترکان) بدان بازی کنند. (فرهنگ فارسی معین). لعبت. دمیة. ملعبه. آدمک. بازیچه. آنچه از پارچه یا موم یا پلاستیک و دیگر چیزها بشکل دخترکان زیبا سازند برای بازیچه. تندیسهای خرد از پارچه و غیره برای بازی کودکان مادینه : حالت قشنگی که بخودش گرفته بود بیشتر او را شبیه یک آدم مصنوعی یا یک عروسک کرده بود. (سایه روشن صادق هدایت ص13).
- عروسک پسِ پرده؛ اسم فارسی حب کاکنج است. (تحفهء حکیم مؤمن). اسم فارسی عامهء فرس، کاکنج است. (مخزن الادویة). عروس پشت پرده. عروس درپرده. عروسک پشت پرده. رجوع به کاکنج شود.
- عروسک پشت پرده؛ کاکنج، که نوعی گیاه است. عروس پس پرده. عروس پشت پرده. عروس درپرده. عروسک پس پرده. رجوع به کاکنج شود.
- عروسک پهلوان کچل بودن؛ بی عرضه بودن. از خود اراده و فکر نداشتن: وزیران دورهء استبداد حکم عروسک های پهلوان کچل را داشتند و نمی توانستند از خود دارای فکر و اراده ای باشند. (فرهنگ عوام).
- عروسک خیمه شب بازی؛ عروسکی که در خیمه شب بازی بکار رود و با سیم یا نخی آنها را به حرکت درآرند و یک تن از داخل خیمه بزبان آنها سخن میگوید. رجوع به خیمه شب بازی شود.
- || کنایه از شخص بی اراده که آلت دست دیگران شود.
- عروسک درپرده؛ کاکنج، که گیاهی است. عروسک پس پرده. عروسک پشت پرده. عروس پس پرده. عروس پشت پرده. عروس درپرده. رجوع به کاکنج شود.
|| دختر نابالغ که او را به شوهر دهند. (برهان). || منجنیق کوچک را گویند، و آن آلتی باشد که در قلعه ها سازند و بدان سنگ و آتش و خاکستر به جانب دشمن اندازند. (برهان). منجنیق کوچک، و آن از آلات جنگ قلعه گیری است. (غیاث اللغات) (آنندراج). || نام پرنده ای است که شبها بیدار باشد و بانگ کند. (برهان). || اسم فارسی طینوس است. (مخزن الادویة). اسم فارسی طنبوث است. (تحفهء حکیم مؤمن). || کرم شب تاب. (برهان). حباحب است که بفارسی کرم شب تاب نامند. (مخزن الادویة). ذروح. (از دهار). کاغنه. (از زمخشری). ذرجدح. (از دهار). واحد ذراریح که جمع ذرّوح است. گوژخار. باغوجه. مگسک. واغنه. رجوع به ذروح شود. || بوم ماده را گویند، و آن پرنده ای است منحوس. (برهان). || رنگ لعلی. (برهان). || میوه ای است از اقسام زردآلو. (آنندراج) (از غیاث اللغات) :
وصف زردآلو ار کنم بنیاد
سازم اول ازو عروسک شاد.
شرف الدین علی یزدی (در صفت فواکه، از آنندراج).

عروسک انداز.

[عَ سَ اَ] (نف مرکب)عروسک اندازنده. آنکه عروسک (منجنیق) می اندازد. آنکه عروسک و منجنیق را بکار می اندازد. رجوع به عروسک شود :
بر قلعهء آن عروس طناز
غضبان فلک عروسک انداز.نظامی.

عروسک باز.

[عَ سَ] (نف مرکب)عروسک بازنده. دختری که با عروسک بازی کند یعنی با لعبت بازی کند. (آنندراج). رجوع به عروسک شود :
عروسک باز با طفل خیالش
هراسان مردم دیده ز خالش.
حکیم زلالی (در حکایت دختر زال، از آنندراج).

عروسک بازی.

[عَ سَ] (حامص مرکب)عمل عروسک باز. بازی با عروسک. (فرهنگ فارسی معین). سرگرمی دختران با چیدن اتاق و اسباب عروسک. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عروسک شود.

عروس کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب) زن یا دختری را شوی دادن. زن یا دختری را به خانهء شوهر فرستادن.

عروسک زن.

[عَ سَ زَ] (نف مرکب)عروسک زننده. آنکه مباشر «عروسک» و منجنیق باشد. (از آنندراج). آنکه عروسک (منجنیق) را بکار اندازد. رجوع به عروسک شود :
عروسک زنانی چو دیوان شموس
خجل گشته زآن قلعهء چون عروس.نظامی.
بر آن شد که رو در حصارش زند
عروسک زنان زیر خاکش کند.
میرخسرو (از آنندراج).

عروسک فرنگی.

[عَ سَ کِ فَ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) عروسک منسوب به فرنگ. که در فرنگ ساخته شده باشد. که ساخت فرنگ باشد.
- مِثلِ عروسک فرنگی؛ با چشمان زاغ و چهرهء سرخ و سفید. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عروسک نخودی.

[عَ سَ کِ نُ خُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) مثل عروسک نخودی؛ سخت خُرد و جمع وجور.

عروس محله.

[عَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 216 تن. محصول آن برنج و مختصری چای. آب آن از پلرود است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عروس وار.

[عَ] (ص مرکب، ق مرکب)چون عروس. چون بیوک. عروس مانند :
گاهی عروس وار به پیش آید
با گوشوار و یاره و با افسر.
ناصرخسرو.
تو هفت طوف کرده و مکه عروس وار
هرهفت کرده پیش تو و عشق دان شده.
خاقانی.
آراسته کن عروس وارم
بسپار به خاک پرده دارم.نظامی.

عروسه.

[عَ سَ / سِ] (از ع، اِ) بمعنی عروس، که زن نوکدخدا باشد. (آنندراج). بیوک و عروس. (ناظم الاطباء).

عروسی.

[عَ] (حامص) همسری دختر یا زنی با مردی. بیوکانی. (فرهنگ فارسی معین). دیبار. میزاد. نیوکانی. (ناظم الاطباء). کدخدایی. املاک. زفاف.
- شب عروسی؛ لیلة الزفاف. شب که عروس بخانهء داماد رود و مراسم زفاف صورت گیرد.
|| شادی نکاح. (آنندراج) (غیاث اللغات). جشنی که به هنگام ازدواج برپا کنند. (فرهنگ فارسی معین).(1) میزد. رجوع به میزد شود : تکلفی فرمود امیر محمود عروسیی را که مانند آن کس یاد نداشت. (تاریخ بیهقی ص249). دختر سالار بکتغدی را به پردهء این پادشاه زاده آوردند... و عروسیی کردند که کس مانند آن یاد نداشت. (تاریخ بیهقی ص 535). در عقد نکاح و عروسی وی طغرل تکلفها بی محل نمود. (تاریخ بیهقی ص 354).
در عروسیّ گل عجب نبود
گر به حنّا کنند دست چنار.خاقانی.
وقت عروسی شود شاه حکایت کنند
هرکه به موی دروغ زلف نهد بر عذار.
خاقانی.
آن درد دل که برده ای آنگه عروسی است
در جنب محنتی که ز هجران کنون بری.
خاقانی.
چه خوش گفت آن نهاوندی به طوسی
که مرگ خر بود سگ را عروسی.نظامی.
عروسی بود نوبت ماتمت
گرت نیکروزی بود خاتمت.سعدی.
چنانکه رسم عروسی بود مهیا کرد.
(گلستان).
اُدبة؛ طعام عروسی و کدخدائی. ذِمّة؛ طعام عروسی. (از منتهی الارب).
-امثال: خرکی را به عروسی خواندند خر بخندید و شد از قهقهه سست. خاقانی.
عروسی بچشم تماشائی آسان است . (امثال و حکم دهخدا).
اکنون چه خوشی و گر خوشی دست دهد
صد کاسه به نانی چو عروسی بگذشت.
انوری (از امثال و حکم دهخدا).
عروسی چون کنی بردار بانگی.
قرض عروسی را خدا می دهد.
مرغ را در عروسی و عزا هر دو سر میبرند.
هر جا عروسی است پاچه ورمی مالد، هر جا عزا است یخه می درد . (امثال و حکم دهخدا).
هرکه عروسی رفت عزا هم میرود. (امثال و حکم دهخدا).
- شمع عروسی؛ مشعل و چراغهائی که در شب زفاف روشن می کنند. (ناظم الاطباء).
- عروسی قریش؛ مجلس تعزیهء زنانه که هنوز مراسم آن در میان زنان تهران و برخی از شهرستانها متداول است، و در آن عروسی دختری از قبیلهء قریش و عروسی فاطمه دختر رسول خدا (ص) را تجسم دهند. (فرهنگ فارسی معین).
- لباس عروسی؛ لباس که هنگام جشن زفاف پوشند. لباس عروس.
(1) - راجع به مراسم زفاف در اسلام و برخی از جشنهای مشهور زفاف، رجوع به تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ج 5 ص 149 شود.

عروسی.

[عَ] (اِخ) احمدبن موسی بن داود عروسی، ملقب به شهاب الدین. از فضلای مصر بود و در منیة عروس، از توابع منوفیهء مصر متولد شد و به سال 1208 ه .ق. درگذشت. او راست: حاشیة علی الملوی علی السمرقندیة، و شرح علی نظم التنویر فی اسقاط التدبیر. (از الاعلام زرکلی).

عروسی.

[عَ] (اِخ) نام او مصطفی بن محمد بن احمدبن موسی عروسی است. او فقیه شافعی مذهب مصری بود و به سال 1213 ه .ق. متولد شد و در سال 1281 عهده دار مشیخهء الازهر گشت، و بسبب برخی مقررات جدید که ابداع کرد (از آن جمله برقرار کردن امتحان مدرسان ازهر بوده است) به سال 1287 ه .ق. بطور ناگهانی از سمت خود عزل شد. او را کتابهائی است، از جمله: 1- احکام المفاکهات فی أنواع الفنون المتفرقات. 2- الانوار البهیة فی بیان أحقیة مذهب الشافعیة. 3- العقود الفرائد فی بیان معانی العقائد. 4- کشف الغمة فی تقیید معانی أدعیة سیدالامة. 5- نتائج الافکار القدسیة، که حاشیه ای است بر شرح زکریا انصاری بر رسالهء قشیریة در تصوف، در چهار جزء. (از الاعلام زرکلی از تاریخ الازهر و خطط مبارک و الازهر فی الف عام).

عروسی رفتن.

[عَ رَ تَ] (مص مرکب)حضور یافتن در جشن عروسی کسی (بنابه دعوت قبلی). شرکت در جشن عروسی. (فرهنگ فارسی معین).

عروسی کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب)زن گرفتن. (ناظم الاطباء). همسر اختیار کردن. (فرهنگ فارسی معین). ازدواج. عرس. || شوی کردن دختر. بخانهء شوی رفتن دختر یا زن.
-امثال: عروسی نکرده بچه در گهواره خواباندن، نظیر: گاو یا خر نخریده آخُر بستن. چاه نکنده منار دزدیدن. (فرهنگ عوام).

عروسین.

[عَ سَ] (اِخ) قلعه ای است به یمن. (منتهی الارب). قلعه و حصنی است ازآنِ عبدالله بن سعید ربیعی کردی در یمن. (از معجم البلدان).

عروش.

[عُ] (ع مص) وادیج بستن رَز را. (منتهی الارب) (آنندراج). قرار دادن شاخه های درخت رَز بر چوب. (از اقرب الموارد). داربست ساختن رز را. چفته بندی کردن برای درخت رز. || اقامت نمودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گرد گرفتن چاه را بقدر یک قامت زیرین، از سنگ و تمامهء بالایین از چوب. (از ناظم الاطباء) (آنندراج). عَرش. رجوع به عرش شود.

عروش.

[عُ] (ع اِ) جِ عَرش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عرش شود : همی بینید که عروش و بارگاه دواوین او مهدوم و مهدود... (ترجمهء تاریخ یمینی ص 454). || خانه های مکه. (ناظم الاطباء). بیوت مکه. (اقرب الموارد). رجوع به عرش شود.

عروش.

[عُ] (اِخ) (دارال ...) قریه یا آبی است در یمامه. (از معجم البلدان).

عروشة.

[عَرْ وَ شَ] (ع مص) سوار گردیدن بر ستور. (از منتهی الارب).

عروص.

[عَ] (ع ص) ناقه ای که عرقش بوی خوش دارد. (منتهی الارب). ماده شتر خوش بو، آنگاه که عرق و خوی کند. (از اقرب الموارد).

عروض.

[عَ] (ع ص، اِ) شتر مادهء ریاضت نایافته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کرانه و گوشه. (منتهی الارب). ناحیه. (از اقرب الموارد). || راه در کوه. (منتهی الارب). راه که در دامنهء کوه و در تنگنا باشد. ج، عُرُض. (اقرب الموارد). || مضمون کلام. (منتهی الارب). فحوی و معنای کلام. (از اقرب الموارد): عرفت فی عروض کلامه؛ از فحوی و معنی کلام او دانستم. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || جایی که پیش آید کسی را وقت رفتن. (منتهی الارب). مکانی که هنگام حرکت به پیش تو درآید. (از اقرب الموارد). || بسیار از چیزی. (منتهی الارب). کثیر از شی ء. (از اقرب الموارد). || ابر. (منتهی الارب). غیم و سحاب. (اقرب الموارد). || طعام. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گوسپند و شتر که خار خورد از بی علفی، یا عام است. (منتهی الارب). آنچه از گوسفند و غنم که به خار روی بیاورد و آن را بچرد. (از اقرب الموارد). || حاجت. و از آن جمله است که گویند: هو رکوض بلا عروض؛ یعنی او دونده و حرکت کننده ای است بدون حاجتی که برای او پیش آمده باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و آن را بصورت هو ربوض بلاعروض نیز گفته اند. || نظیر و مانند، گویند: هذه المسألة عروض هذه؛ یعنی این مسأله نظیر این یکی است. (از اقرب الموارد). || عروض خیمه؛ چوبی باشد که خیمه بدان قائم ماند. (المعجم). || (اصطلاح عروض) جزو آخر مصراع اول از شعر، اسم است، آن را سالم باشد یا متغیر، و مؤنث آید. (منتهی الارب). جزء اخیر از شعر اول، سالم باشد یا متغیر، و مؤنث است. (از اقرب الموارد). آخرین جزء از شطر اول بیت. (از تعریفات جرجانی). رکن آخر از مصراع اول بیت. (از کشاف اصطلاحات الفنون). جزء آخرینِ مصراع اول به اصطلاح عروضیان، عروض باشد. (المعجم). جزء اخیر از نصف اول از بیتی. (یادداشت مؤلف). جزو اخیر مصرعهء اول هر بیت را عروض گویند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). ج، اَعاریض، و آن جمع بر غیر قیاس باشد و گویی که جمع اعریض است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || علمی است معروف که بدان اوزان بحور دریافته میشوند. (غیاث اللغات) (آنندراج). میزان شعر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قاموس). ترازوی شعر. (تفلیسی). علمی است که میزان شعر از آن موزون کنند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). معرفت اصولی چند که از آنجا احوال بحور و اوزان شعر معلوم کنند. (از نفایس الفنون). میزان کلام منظوم است همچنانکه نحو میزان کلام منثور است. (المعجم). و آن مؤنث است. ج، أعاریض. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فن شناختن وزنها و بحرهای اشعار. میزان سخن منظوم که از اشعار بحث کند. (فرهنگ فارسی معین). نام علمی از دوازده قسم علم نزد عرب که در این دو بیت نام آنها را گنجانیده اند:
صرف و نحو، عروض بعده لغة
ثم اشتقاق و قرض الشعر، انشاء
علم المعانی، بیان، الخط، قافیة
تاریخ، هذا لعلم العرب احصاء.
وجه تسمیه: سبب نامیدن آن را به «عروض» چنین گفته اند که موزون از ناموزون بوسیلهء آن شناخته میشود، و یا چون آن ناحیه و قسمتی از علوم است، و یا بسبب آنکه صعب و سخت می باشد، و یا به این جهت است که شعر را بر آن عرضه میدارند، و یا اینکه چون در مکه(1) بر خلیل بن احمد الهام شد بدین نام خوانده شده است. (از منتهی الارب). سیفی در وجه تسمیهء آن وجوه بسیار نوشته است، مِن جملهء آن، دو وجه است که خلیل بن احمد در مکهء مبارکه به این علم ملهم شده، یکی از اسمای مکه عروض است، این علم را به اسم مکه خوانند تیمناً. یا آنکه عروض به معنی معروض است، این علم نیز معروضٌعلیه شعر است که شعر را بر آن عرض می کنند تا موزون از ناموزون جدا شود. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). آن را [ عروض را ]ازبهر آن عروض خواندند که معروضٌعلیه شعر است، یعنی شعر را بر آن عرض کنند تا موزون آن از ناموزون پدید آید و مستقیم از نامستقیم ممتاز گردد، و آن فعولی است به معنی مفعول، چنانکه رَکوب به معنی مرکوب و حَلوب به معنی محلوب. (المعجم).
مخترع یا مدوِّن علم عروض: مشهور چنان است که علم عروض را اول بار خلیل بن احمد عروضی (متوفی بسال 170 یا 175 ه .ق.) از روی علم موسیقی و ایقاع استخراج کرد و آن را در پنج دایره شامل پانزده بحر تدوین کرد. پس از وی ابوالحسن سعید بلخی ملقب به اخفش اوسط (متوفی بسال 215 ه .ق.) یک بحر بر آن افزود (بحر متدارک). و شعرای فارسی زبان سه وزن یا بحر دیگر استخراج کردند و بر بحور افزودند (قریب و جدید و مُشاکِل) تا شمارهء بحرها یا وزنهای اصلی عروض به نوزده رسید. و همچنان این علم به دست ادبای ایران و عرب کامل گردید. اما تألیف این فن به فارسی از قرن چهارم هجری آغاز شده است. از مؤلفان قدیم این علم ابوالحسن علی بهرامی سرخسی و بزرجمهر قاینی (یا قسیمی) و منشوری سمرقندی را می توان نام برد که بحور و دوایر تازه ای اختراع کردند، و بتدریج عروض فارسی بصورتی درآمد که با عروض عربی متغایر گشت.
بنای اوزان و افاعیل عروض: بنای اوزان عروض بر فاء و عین و لام (فعل) نهادند همچنانکه بناء لغت عرب، تا تصریف اوزان لغوی و شعری بر یک نسق باشد، و چنانکه لغویان گویند «ضرب» بر وزن فعل است و «ضارب» بر وزن فاعل و «مضروب» بر وزن مفعول، عروضیان گویند «نگارینا» بر وزن مفاعیلن است و «نازنینا» بر وزن فاعلاتن و «دلدار من» بر وزن مستفعلن. و نون تنوین در افاعیل عروض بنویسند تا مکتوب و ملفوظ اوزان در حرف یکسان باشد و در فک اجزاء بحور از یکدیگر اشتباه نیفتد. (از المعجم). خلیل بن احمد اوزان عروض را از اشعار عرب تتبع نموده مقرر در پانزده بحر ساخته است، و ادعای حصر درین اوزان نمودن دور از کار است. و این بحور را در لفظی چند منتظم و مضبوط ساخته اند و آن الفاظ را اصول و افاعیل و تفاعیل گویند و ارکان نیز نامند، و آن ده است و نزد بعضی هشت. این افاعیل نزد اکثر از دو جزو ترکیب یافته است: سبب و وتد. سبب، در لغت ریسمان است و در اصطلاح عروض، کلمهء دوحرفی را گویند، مانند: بر، همه(2). و وتد، در لغت میخ را گویند و به اصطلاح عروض، کلمهء سه حرفی است، مانند: چمن، لاله(3). و برخی از عروضیان، بنای افاعیل عروض را بر سه رکن نهاده اند: سبب و وتد و فاصله. فاصله که در لغت بمعنی ستون است در اصطلاح عروض به صغری و کبری تقسیم میشود. فاصلهء صغری کلمهء چهارحرفی است که سه حرف اولش متحرک باشد، مانند: نکنی. و فاصلهء کبری کلمهء پنج حرفی است که چهار حرف اول آن متحرک باشد: شکنمش(4).
افاعیل عروض: افاعیل عروض که ده است، بعضی خماسی است و بعضی سباعی. خماسی آنها دو باشد: فعولن و فاعلن، که هر یک مرکب از وتد مجموع و سبب خفیف است. و سباعی آنها هشت است: مفاعیلن، فاعلاتن، مستفعلن که هر یک مرکب از یک وتد مجموع و دو سبب خفیف است. متفاعلن، مفاعلتن که هر یک مرکب از یک وتد مجموع و یک فاصلهء صغری است. مس تَفْعلن، فاعِلاتن، مفعولاتُ که هر یک مرکب از دو سبب خفیف و یک وتد مفروق است.
بحور عروض: بحوری که از تکرار بعضی افاعیل، یا از ترکیب بعضی با بعضی حاصل میشود، نوزده است که بصورت غیرمرتب بدین قرار است:
رَجَز، خفیف و رَمَل، منسرح، دگر مجتث
بسیط و وافر و کامل، هَزَج، طویل و مدید
مُشاکِل و متقارب، سریع و مقتضَب است
مضارع و متدارک، قریب نیز و جدید.
و بعضی عروضیان پارسی یازده بحر دیگر استخراج کرده اند که عبارتند از: عریض، عمیق، صریم، کبیر، مذیل، قلیب، حمید، صغیر، اصم، سلیم و حمیم. اما خلیل بن احمد بنای عروض را بر این پانزده بحر گذاشته بود: طویل، مدید، بسیط، کامل، وافر، رمل، هزج، رجز، منسرح، مضارع، سریع، خفیف، مجتث، مقتضب و متقارب. و بعد از او ابوالحسن اخفش بحر شانزدهم، یعنی متدارک را پیدا کرد. و بعد از او بحر قریب و جدید و مشاکل از طرف محدثان متأخر یافت شد. از بحور فوق، طویل و مدید و بسیط و وافر و کامل مخصوص شعر عرب است و شاعران فارسی زبان در این پنج بحر کمتر شعر گفته اند. و جدید و قریب و مشاکل مخصوص شعر فارسی است. و یازده بحر باقی بین فارسی و عربی مشترک است.
بیت شعر در بحر طویل به چهار «فعولن مفاعلین» تمام میشود، و مدید از چهار بار «فاعلاتن فاعلن»، و بسیط از چهار «مستفعلن فاعلن»، و وافر هشت بار مفاعلتن، و کامل هشت بار متفاعلن، و هزج از هشت مفاعیلن، و رجز از هشت مستفعلن، و رمل از هشت فاعلاتن، و سریع از دو بار «مستفعلن مستفعلن مفعولاتُ»، و منسرح از چهار بار «مستفعلن مفعولاتُ»، و خفیف از دو بار «فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن»، و مضارع از چهار بار «مفاعیلن فاعلاتن»، و مقتضب از چهار بار «مفعولاتُ مستفعلن»، و مجتث از چهار بار «مستفعلن فاعلاتن»، و متقارب از هشت فعولن، و متدارک از هشت فاعلن، و قریب از دو بار «مفاعیلن مفاعیلن فاعلاتن»، و جدید از دو بار «فاعلاتن مستفعلن»، و مشاکل از دو بار «فاعلاتن مفاعیلن مفاعیلن». هفت بحر متقارب، رمل، هزج، رجز، کامل، وافر و متدارک را که از تکرار یکی از اجزاء حاصل میشود بحور متفق ارکان نامند، و دوازده بحر باقی که از ترکیب اجزاء مختلف با یکدیگر تشکیل میگردد، بحور مختلف ارکان نامیده میشود.
سالم و غیرسالم و زحاف: هرگاه در اجزاء بحور تغییری راه نیابد آن را جزو سالم نامند و بحر را نیز بحر یا وزن سالم گویند، چون بیت ذیل:
خداوندا تو دانایی بهر رازی
تو مر درماندگان را چاره می سازی
که از شش بار مفاعیلن تشکیل شده لذا هزج مسدس سالم است. و هرگاه در جزوی با کم و زیاد کردن حروف و حرکات تغییری رخ دهد آن را جزو غیرسالم گویند و خود تغییر را زحاف گویند و بحر را غیرسالم یا مزاحف خوانند، چون این بیت:
خداوندا در توفیق بگشای
نظامی را ره تحقیق بنمای
که هر مصراع آن از «مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلْ» تشکیل شده است لذا بحر هزج مسدس مزاحف می باشد(5).
انفکاک بحور و دوایر عروض: در عروض هر چند بحر متناسب را جزو یک دستگاه کرده آن را دایره نامیده اند و برای هر دایره اسمی مخصوص وضع کرده اند. و ترتیب رسم این دوایر چنین است که دایره را بوسیلهء رسم کردن اقطار، بر چند بخش قسمت کرده و بر محیط دایره در هر بخش یکی از ارکان سبب و وتد و فاصله را با حرف «ف ع ل» نوشته اند سپس مبدأ انشعاب هر بحری را تعیین کرده اند، چنانکه از هر کدام از ارکان آغاز شود یکی از بحور مربوط به آن دایره استخراج میشود. دوایر مشهور بحور عروض شش دایره است که از هر کدام آنها چند بحر از نوزده بحر استخراج میگردد: 1- دایرهء متفقه که دو بحر متقارب و متدارک از آن استخراج میشود. 2- دایرهء مختلفه که سه بحر طویل و مدید و بسیط از آن بیرون می آید. 3- دایرهء مؤتلفه که مشتمل بر دو بحر وافر و کامل است. 4- دایرهء مجتلبه که سه بحر رجز و هزج و رمل از آن جدا میشود. 5- دایرهء مشتبهه مشتمل بر چهار بحر منسرح و مضارع و مجتثّ و مقتضب. 6- دایرهء منتزعه که پنج بحر خفیف و سریع و جدید و قریب و مشاکل از آن استخراج میشود(6). (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از المعجم) (از بدیع و عروض و قافیه). و رجوع به نفایس العلوم شود :
عروض و قافیه معنی نسنجد
که هر ظرفی در او معنی نگنجد.شبستری.
- علم عروض؛ علم وزن شعر. رجوع به عروض شود :
علم عروض از قیاس بسته حصاریست
نفس سخن گوی من کلید حصار است.
ناصرخسرو.
|| (اصطلاح فقه) بجز نقدینه را در فقه در باب معاملات عروض گویند. (فرهنگ علوم نقلی از الفقه علی ص 486) : یاقوت و مرجان و جامه و همه عروض از اقمشه و امتعه نیست الا زکوة تجارت. (از تاریخ قم ص 176).
(1) - «عَروض» از القاب «مکّه» است.
(2) - رجوع به «سبب» شود.
(3) - رجوع به «وتد» شود.
(4) - رجوع به «فاصله» شود.
(5) - رجوع به «زحاف» شود.
(6) - رجوع به «دایره» و «دوایر عروضی» شود.

عروض.

[عَ] (اِخ) مدینه و مکه و یمن است. و گویند مکه و یمن باشد. و برخی آن را مکه و طایف و حومهء آنها دانسته اند. و آن را خلاف عراق نیز گفته اند و حکایت کنند که چون «جدیس» به قصد برادران خود از بابل حرکت کرد و به طَسم که در «عروض» فرودآمده بود پیوست، او نیز در قسمت پایین و اسفل عروض فرودآمد. و آن را بدان جهت عروض خوانده اند که در عرض بلاد یمن و عرب قرار گرفته است مابین تخوم فارس تا اقصای سرزمین یمن، و آن مستطیل شکل بوده در امتداد ساحل میباشد. و نیز گویند عروض عبارت از بلاد یمامه و بحرین و توابع آنها باشد. (از معجم البلدان). مکه و مدینه حرمهما الله تعالی، و حوالی هر دو. (منتهی الارب).

عروض.

[عَ] (اِخ) نام اسب قرهء اسدی است. (از منتهی الارب).

عروض.

[عُ] (ع مص) پیش آمدن کسی را حاجت. (از منتهی الارب). عارض شدن. ظهور. (آنندراج) (غیاث اللغات). طاری شدن. سانح شدن. عَرض. رجوع به عرض شود.

عروض.

[عُ] (ع اِ) جِ عَرض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عرض شود.

عروض البلد.

[عَ ضُلْ بَ لَ] (ع اِ مرکب)(اصطلاح موسیقی) قسمی از قول و حراره و تصنیف و کخ کخ و شرقی و زجل و موشح و موشحه و کاری و کان وکان و موالیا و قوما و ملعبه. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به کُخکُخ شود.

عروضی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عروض که از اوزان شعر بحث میکند. (از الانساب سمعانی). رجوع به عروض شود.
- وزن عروضی؛ وزن کلمه است از نظر حرکات و سکنات، بدون در نظر گرفتن نوع حرکت، و آن در مقابل وزن صرفی است که در آن نوع حرکت و نیز نوع حرف زائد مورد نظر قرار میگیرد.
|| آنکه عروض داند. عالم عروض. (از فرهنگ فارسی معین). عروض دان. و رجوع به عروض شود.

عروضی.

[عَ] (اِخ) نام وی رزین بن زندور، و ملقب به عروضی و مکنی به ابونصر است. او شاعری است که اوزان تازه و غریبی از عروض را بکار میبرد و در این راه از استاد خود عبدالله بن هارون پیروی میکرد. رزین از موالی طیفوربن منصور حمیری، خال مهدی خلیفه بشمار میرفت و در بغداد سکونت داشت. او را با «عنان» شاعره اخبار و معارضاتی است. وی بسال 247 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از ارشاد الاریب و الورقة).

عروضی.

[عَ] (اِخ) نام او محمد بن منصوربن حسن عروضی برجی، مکنی به ابوسهل است. وی از اهالی اصفهان و محدث بود و حدیث را نزد ابونعیم حافظ و دیگران فراگرفت و اهالی اصفهان و دیگران از او روایت کرده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عروضی سمرقندی.

[عَ یِ سَ مَ قَ](اِخ) ابوالحسن نظام الدین یا نجم الدین احمدبن عمر بن علی سمرقندی، معروف به نظامی عروضی. از شعرا و نویسندگان قرن ششم هجری، و مصنف کتاب چهارمقاله است. از شرح حال و تاریخ تولد و وفات او اطلاع صحیحی در دست نیست. گویا در اواخر قرن پنجم در سمرقند ولادت یافته و مدتی از جوانی خود را در مولد خویش سمرقند به کسب علوم مشغول بوده، سپس بین سالهای 504 و 506 ه .ق. به خراسان رفته است، زیرا در سال 504 ه .ق. در سمرقند از دهقان ابورجا اطلاعاتی دربارهء رودکی کسب کرده و در سال 506 ه .ق. در بلخ به خدمت عمر خیام رسیده و در سال 510 ه .ق. در طروق طوس خدمت معزی را دریافته و شعر خود بر او عرضه داشته است، و در همین اوان گویا به خدمت آل شنسب اختصاص یافته و بعد از این تاریخ گاه بخراسان نیز سفر کرده است، از جمله در سال 530 ه .ق. مجدداً به نیشابور رفته و قبر عمر خیام را زیارت کرده است. و به سال 547 که مابین سلطان سنجر سلجوقی و سلطان علاءالدین غوری در صحرای اوبه در حدود هرات محاربه واقع شده نظامی نیز در لشکر غوریان حضور داشته و پس از شکست غوریه مدتی طویل در هرات مخفی گشته است.
اثر مشهور او کتاب مجمع النوادر، مشهور به چهارمقاله است که اطلاع وی را در باب دبیری (انشاء)، شاعری، نجوم و طب که موضوع کتاب و مقالات چهارگانهء آن است، نشان میدهد. عروضی خود نیز شاعر بود، از جمله این چند بیت از اوست:
در جهان سه نظامییم ای شاه
که جهانی ز ما به افغانند
من به ورساد پیش تخت شهم
وآن دو در مرو پیش سلطانند
بحقیقت که در سخن امروز
هر یکی مفخر خراسانند
گرچه همچون روان سخن گویند
ورچه همچون خرد سخن دانند
من شرابم که شان چو دریابم
هر دو از کار خود فرومانند.
برای اطلاع بیشتر از شرح حال نظامی عروضی و اثر او، رجوع به کتاب چهارمقاله به کوشش محمد معین و نیز به تاریخ ادبیات در ایران از ذبیح الله صفا ج 2 ص 961 شود.

عروضیة.

[عَ ضی یَ] (اِخ) وی زنی ادیب و از اهالی اندلس بود و مولای ابوالمطرف عبدالرحمان بن غلبون کاتب بشمار میرفت. بسبب مهارتی که در فن عروض داشت این نام بر وی نهاده و نام اصلی او به دست فراموشی سپرده شد. او امالی قالی و الکامل مبرد را از حفظ داشت و شرح میگفت. عروضیة در بلنسیة ساکن بود و به سال 450 ه .ق. در دانیة درگذشت. (از الاعلام زرکلی ج5 ص16 از الدر المنثور و نفح الطیب). و رجوع به اعلام النساء شود.

عروط.

[عَ] (ع ص) ناقه ای که به خوردن درخت دندان ریخته باشد. (منتهی الارب). ماده شتری که آنقدر درخت بخورد تا دندانهای او از بین برود. (اقرب الموارد). ج، عُرُط. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عر و عر.

[عَرْ رُ عَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)حکایت آواز خر. نهیق. عرعر.
- عر و عر کردن؛ آواز برآوردن خر.
- || مجازاً و در مقام استخفاف، نسبت ناخوشایندی به آوای کسی دادن.

عر و عر.

[عُرْ رُ عُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)گرفتار استفراغ و غثیان شدن. (فرهنگ لغات عامیانه).

عر و عنگ.

[عَرْ رُ عَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) آواز خر. (یادداشت مرحوم دهخدا). عرعر.

عر و عور.

[عَرْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)آواز بد. (از فرهنگ لغات عامیانه). || گریه و زرزر کردن بچهء نحس را نیز گویند. (فرهنگ لغات عامیانه).

عروعیر.

[] (اِخ) بمعنی خرابه ها. و آن نام چند مکان است:
1- شهری که در شمال نهر ارنون در موآب واقع و بر أوبین داده شد، که در اول متعلق به سیحون پادشاه آموریان بود، پس از آن حزائیل پادشاه سوریه آن را مفتوح ساخت. و خرابه ها بر محل مرتفعی است که به مسافت 12 میل به مشرق دریای مردآب واقع است و آن را عراعیر گویند.
2- شهری است در برابر ربه، که همان عمان حالیه باشد، و جادیان آن را بنا کردند.
3- موضعی است در حوالی دمشق.
4- شهری است در قسمت جنوبی یهودیه، و این همان عرعارهء حالیه است که بر راه غزه و وادی موسی که به جنوب بئر شبع واقع، و در آنجا چهار چاه است. (از قاموس کتاب مقدس).

عروف.

[عَ] (ع ص) مرد دانا و کارشناس و ماهر. (ناظم الاطباء). عارف و دانا. (از اقرب الموارد). || مرد نیک شکیبا. (از منتهی الارب). صبور. (اقرب الموارد). ج، عُرف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عروفة.

[عَ فَ] (ع ص) مرد دانا و نیک ماهر و کارشناس. (منتهی الارب). دانا به چیزی، گویند: رجل عروف و عروفة بالامور؛ یعنی مردی که به امور دانا باشد و هرگاه کسی را یک بار دیده باشد، او را بشناسد (و تاء کلمه برای مبالغه است). (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عروق.

[عُ] (ع مص) در زمین رفتن. (تاج المصادر) (از ناظم الاطباء): عرق فی الارض؛ در زمین رفت. (از اقرب الموارد). عَرق. رجوع به عَرْق شود.

عروق.

[عُ] (ع اِ) جِ عِرق. رگهای بدن. (غیاث اللغات). جمع عِرق است و شامل عروق بدن و شجر هر دو است. (از مخزن الادویة). رگهای بدن یعنی ورید و شریان. (ناظم الاطباء) :
پس فرشته وْ دیو کشته عرضه دار
بهر تحریک عروق اختیار.مولوی.
من به هر شهری رگی دارم نهان
بر عروقم بسته اطراف جهان.مولوی.
-عروق جذّابه؛ (اصطلاح پزشکی) مجموعهء سپیدرگها را گویند. (فرهنگ فارسی معین). رگهای لنفی. لمفاتیک. رجوع به سپیدرگ شود.
- عروق جذّابهء کیلوس؛ (اصطلاح پزشکی) قسمتی از سپیدرگهای احشائی است که از داخل خمهای روده مواد غذائی را جذب می کنند. سپیدرگهای کیلوس. (فرهنگ فارسی معین).
-عروق خشنه؛ اقسام قصبة الریه. (یادداشت مؤلف).
- عروق داخله؛ آن رگها که در جانب اِنسی باشند، چون ابطی در دست و صافن در پای. (یادداشت مؤلف).
-عروق ساکنه؛ مقابل عروق ضوارب است. (یادداشت مؤلف). وریدها. اورده. عروق سواکن. رگهای ناجهنده.
- عروق شَعْریه؛ مویرگها. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به رگ و مویرگ شود.
- || چیزهای باریک و دراز که در بول دیده می شود. (تذکرهء ضریر انطاکی ج2 ص129).
- عروق ضوارب؛ شرائین را گویند. (یادداشت مؤلف). در مقابل عروق سواکن. رگهای جهنده.
- عروق لنفاتیکیه؛ رگهای لنفی. سپیدرگ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به سپیدرگ شود.
- عروق نابضه؛ شرائین و رگهای جهنده. (ناظم الاطباء). عروق ضوارب.
|| جِ عِرق. بیخهای درخت. (غیاث اللغات). بیخهای درخت و ریشه های باریک آن. (ناظم الاطباء). رجوع به عِرق شود : و قد تبرأ به القروح مع الجلنار و العروق و نحوها.(ابن البیطار): طُنُب؛ عروق درخت. (منتهی الارب).
- عروق أبیض؛ بوزیدان. عروق بیض. رجوع به عروق بیض شود.
- عروق أحمر؛ فوه الصباغین است که به فارسی روناس و به هندی منجیت و مجیت نیز نامند. (مخزن الادویة). رودنگ. (یادداشت مرحوم دهخدا). رَوین. عروق الحمر. رجوع به عروق حمر شود.
- عروق أصف؛ بیخ کَبَر است. (مخزن الادویة). عرق اصف. عرق الاصف. رجوع به عرق الاصف و کبر شود.
- عروق أصفر؛ زردچوبه. (ذخیرهء خوارزمشاهی). عروق صفر. رجوع به عروق صفر شود.
- عروق بیض؛ عروق البیض. العروق البیض. گیاهی است که زنان را فربه کند، و مستعجله نیز نامندش. (منتهی الارب). مستعجله است. (تحفهء حکیم مؤمن). مستعجله، و بعضی بوزیدان که به هندی ستاوری نامند، دانسته اند. (مخزن الادویة). گیاهی است که زنان جهت فربهی استعمال می کنند. (ناظم الاطباء). گیاهی است فربه کننده زنان را، و آن را مستعجله نیز نامند. (از اقرب الموارد).
- عروق حُمر؛ رَوین. (منتهی الارب). روناس. (ناظم الاطباء). فوه الصبغ است. (تحفهء حکیم مؤمن). فوة. (تاج العروس) (اقرب الموارد). روغناس. عروق الحمر. العروق الحمر. عروق احمر. و رجوع به عروق احمر شود.
-عروق دارهرم؛ عرق سوس. ریشهء شیرین بیان. (یادداشت مؤلف). عرق السوس. رجوع به عرق سوس شود.
-عروق سفر؛ مستعجله است. (مخزن الادویة). عروق بیض. رجوع به عروق بیض شود.
- عروق صفر؛ العروق الصفر. عروق الصفر. زردچوبه، یا هُرد، یا مامیران، یا کرکم خرد است. (منتهی الارب). گیاهی است صباغان و رنگرزان را، و گویند آن هُرد است، و نیز گویند آن مامیران یا کُرکُم صغیر است. (از اقرب الموارد). عروق الزعفران است. (مخزن الادویة). بقلة الخطاطیف. ریشهء شجرة الخطاطیف. خالیدوینون کبیر. (یادداشتهای مرحوم دهخدا). به فارسی زردچوبه گویند، و آن بیخ نباتی است برگش شبیه به برگ گشنیز و مایل به کبودی و ساقش بقدر ذرعی و باریک و پرشعبه و پربرگ، و گل او مایل به سفیدی و زردی، و آب برگش مایل به سرخی و ثمرش مثل خشخاش، و قسم صغیر او مامیران است. در سیُم گرم و خشک و جالی و مفتح سدهء جگر است. و گویند فوة الصبغ است. (از تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی است از تیرهء کوکناریان به ارتفاع 30 تا 80 سانتیمتر که معمولاً بر روی دیوارها و اماکن مخروبه میروید. برگهایش دارای 5 تا 7 قسمت مشخص است. جام گلش زردرنگ و کاسهء گل آن نیز به رنگ جام است. بر اثر خراشی که بر برگها یا ساقهء این گیاه وارد آید شیرابهء نارنجی رنگ تلخ و سوزنده ای خارج میشود که دارای اثر مسهلی است. انساج این گیاه شامل آلکالوئیدهائی نظیر کلیدونین و سانگینارین و کلریترین و اسید کلیدونیک می باشند. عصارهء این گیاه را گاهی جهت از بین بردن زگیل تجویز میکنند. و نیز سابقاً برای از بین بردن تومورهای سرطانی تجویز میشده است. مامیران. مامیران کبیر. مامیرون. ممران. بقلة الخطاطیف. شجرة الخطاطیف. خلیدونیون. خالدونیون. خالدونیون. کالیدونیون. عروق الصباغین. حشیشة الخطاف. حشیشة الصفراء. عروق الزعفران. قیرلانغج اوتی. (فرهنگ فارسی معین).
- عروق فالوذَج؛ ابوخلسا است، که شنجار نامند. (مخزن الادویة). رجوع به ابوخلسا شود.
|| برخی عروق را چهار دانسته اند، دو عرق ظاهر یکی غرس و کاشتن و دیگر بناء و ساختمان، و دو عرق باطن و پنهان، یکی چاه و دیگر معدن. (از منتهی الارب). || عروق الصباغین را نامند، که به فارسی زردچوبه گویند. و بعضی گفته اند نباتی است زرد که بفارسی اسپرک و به هندی تن نامند. (مخزن الادویة). آن را به تازی گویند، و به پارسی زردچوبه گویند و به هندوی مسله گویند. (از تذکرهء ضریر انطاکی). رجوع به عروق الصباغین و عروق الصبغ شود.

عروق.

[عُ] (اِخ) تل ها و تپه هایی است سرخ رنگ در نزدیکی سجا، و سجا آبی است به نجد در دیار بنی کلاب. (از معجم البلدان) (از تاج العروس). ریگ توده های سرخ رنگ نزدیک سجا(1). (منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب «سخا» (با خاء) ضبط شده و ظاهراً اشتباه است.

عروقا.

[] (اِ) چیزی است که اهل نصیبین در سیاهی موی مستعمل دارند. و گفته اند که اشراس است. (مخزن الادویة).

عروق الزعفران.

[عُ قُزْ زَ فَ] (ع اِ مرکب)عروق الصفر است. (تحفهء حکیم مؤمن). زردچوبه. عروق صُفر. عروق صباغین. رجوع به عروق صباغین و عروق صفر شود.

عروق السوس.

[عُ قُسْ سو] (ع اِ مرکب)اصل السوس است. (مخزن الادویة). عرق السوس. رجوع به عرق السوس و سوس شود.

عروق الشجر.

[عُ قُشْ شَ جَ] (ع اِ مرکب)علک. (منتهی الارب).

عروق الشحم.

[عُ قُشْ شَ] (ع اِ مرکب)اسم جنس صموغ است. و گویند مخصوص علک البطم است، و جمعی مخصوص فلقونیا دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن). ظاهراً همان عروق الشجر است. رجوع به عروق الشجر شود.

عروق الصباغین.

[عُ قُصْ صَبْ با] (ع اِ مرکب) زردچوبه. (ناظم الاطباء). عروق صفر. بقلة الخطاطیف. مامیران. (یادداشت مرحوم دهخدا). عروق. رجوع به عروق و ترکیب «عروق صفر» ذیل «عروق» شود.

عروق الصبغ.

[عُ قُصْ صِ] (ع اِ مرکب)عروق الصباغین است. (مخزن الادویة). رجوع به عروق و ترکیب «عروق صفر» ذیل «عروق» شود.

عروق الطیب.

[عُ قُطْ طی] (ع اِ مرکب)زرنباد است. (مخزن الادویة). رجوع به زرنباد شود.

عروق الکافور.

[عُ قُلْ] (ع اِ مرکب)زرنباد. (منتهی الارب) (مخزن الادویة). رجوع به زرنباد شود.

عروک.

[عُ] (ع مص) حائض گردیدن. (منتهی الارب). حیض افتادن زن. (المصادر زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). عَرک. عَراک. و رجوع به عرک شود.

عروک.

[عُ] (ع اِ) جِ عَرکیّ. (منتهی الارب). ججِ عرکی، که صیاد ماهی باشد. و از آن جمله است «علیکم ما صادت عروککم». (از اقرب الموارد).

عروکة.

(1) [عَ کَ] (ع ص) ناقه که بدون مالیدن کوهان فربهی آن دریافته نشود، و ناقه ای که در پیه کوهانش شک باشد. (منتهی الارب). ماده شتری که فربهی آن شناخته نشود مگر با مالیدن سنامش، و گویند ماده شتری است که نسبت به سنام آن شک کنند که آیا دارای پیه است یا نه. (از اقرب الموارد). ج، عُرُک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد «عروک» (بدون تاء) ضبط شده است.

عر و گوز.

[عَرْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)عر و تیز. شور و غوغای بی محل. (آنندراج) :
بر دماغ حسن چون با دختران ریش خورد
عشوه با آن عروگوز از خویش نفرت می کند.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
تا کی این کش وفش تقطیع و عروگوز مال
غافلی کآخر تو را صد مایه خجلت داده اند.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
نگشوده بغیر عروگوزی از وی
این کله دراز کرنایی بوده.
ملاطغرا (از آنندراج).

عرون.

[عَ] (ع ص) ستور کفیده و موی رفته دست و پا. و اسب «عرون»زده. (منتهی الارب). ستور کفیده دست و پای و موی رفته. اسب «عرنة»زده. (ناظم الاطباء). دابه که به بیماری «عِران» دچار شده باشد. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَرَن شود.

عروند.

[عُرْ رُ وَ] (اِخ) از قلاع و حصون صنعاء یمن است. (از معجم البلدان).

عرونة.

[عَ نَ] (ع اِ) رعاد، که قسمی ماهی دارای الکتریسیته است. (از یادداشت مرحوم دهخدا). سمکة الرعد. رجوع به رعاد و رعد در ردیفهای خود و نیز المنجد شود.

عروة.

[عُرْ وَ] (ع اِ) گوشه و جای گرفت دلو و کوزه. (منتهی الارب). گوشه و گوشواره و دسته. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). عروة از دلو و کوزه، دسته و مقبض آنهاست یعنی گوش و اذن آنها. (از اقرب الموارد). گوشهء هر چیز و دستهء هر چیز و دستهء کوزه و آفتابه و هر چیز که مثل آن باشد که به دست میتوان گرفت. و کسانی که به معنی رسن گویند در هیچ کتاب دیده نشده، ظاهراً خطاست. (غیاث اللغات). دستهء ابریق. (فرهنگ فارسی معین). || هر گونه حلقه که به دست گرفته شود، چنانکه گویند: و ذلک أوثق عری الایمان؛ یعنی آن محکم ترین دست آویزهای ایمان است. (از اقرب الموارد). دستاویز و مستمسک. (فرهنگ فارسی معین) : چون رایات عالیه سایه بر آن دیار افکند اکثر ایشان به عروهء دولت تمسک نمایند. (جهانگشای جوینی). || آنچه بدان اطمینان شود و بر آن اعتماد گردد، چنانکه گویند: الصحابة عری الاسلام یعنی صحابه مورد اعتماد و تکیه گاه در اسلام باشند. (از اقرب الموارد). || بهترینِ مال، مانند اسب جواد. (منتهی الارب). مال نفیس چون اسب نجیب و کریم. (از اقرب الموارد). || عروة الثوب؛ تکمهء جامه که اخت زره است. (منتهی الارب) (آنندراج). تکمهء جامه که مقابل مادگی باشد. (ناظم الاطباء). تکمه جای پیراهن. جایی که تکمهء پیراهن در آن وارد شود.(1) || گوشت نمایان زیر تندی شرمگاه زن، که باریک گردیده به چپ و راست چسبد. (از منتهی الارب) (از آنندراج). گوشت نمایان در تندی میان فرج که باریک گردیده به چپ و راست می چسبد. (ناظم الاطباء). || گروه مردم.(2) || درختستان بزرگ، و درختستان با خار بسیار. || گیاه شوره که شتر در تنگسال خورد. (منتهی الارب). «حمض» که در خشک سالی آن را چرا کنند. (از اقرب الموارد). || درختان انبوه و درهم پیچیده که در زمستان شتر در آن جای گیرد و خورد از آن. (منتهی الارب). درختان درهم پیچیده که شتران در آنجا زمستان کنند و از آن خورند. (از اقرب الموارد). || درخت، که برگش در زمستان نیفتد. و هر گیاه که در زمستان باقی باشد. (منتهی الارب). آنچه در زمستان برگش نریزد. (از اقرب الموارد). || گرداگرد شهر. (منتهی الارب). حوالی بلد. (اقرب الموارد). || شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد چنین آمده است: العروة من الثوب؛ اخت زره. و در تاج العروس: عروة القمیص؛ اخت زره. و فی المحکم: مدخل زره. و ظاهراً مؤلف منتهی الارب زره بمعنی «تکمهء آن» را «زره» خوانده و سبب اشتباه در معنی گشته است.
(2) - به این معنی در اقرب الموارد «الجماعة من العضاه» ضبط شده است یعنی گروه و تعدادی از درخت عضاه.

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن حارث همدانی، مکنی به ابوفروة الکبیر. محدث بود. رجوع به ابوفروة الکبیر شود.

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن حُدَیر تمیمی، مشهور به ابن اُدَیّة از بزرگان نهروان بود و او نخستین کسی بود که گفت «لا حکم الا لله». وی اشعث را بجهت پذیرفتن حکمیت مابین علی (ع) و معاویه سرزنش کرد و چون اشعث توجهی به او نکرد با شمشیر به وی حمله کرد و استر اشعث را مجروح ساخت. عروة در جنگ نهروان نیز حضور داشت و یکی از کسانی بود که از این جنگ سالم بدرآمدند. او تا زمان معاویه در قید حیات بود و زیادبن أبیه در مورد خلفای اول و دوم از او پرسش کرد و او در حق آنان بنیکی یاد کرد و در مورد عثمان، شش سال اول خلافت او را بنیکی یاد کرد و در باقی مدت خلافت، او را کافر دانست. و علی علیه السلام را تا روز حکمیت مورد ستایش قرار داد و از آن ببعد وی را متهم به کفر کرد. و چون در مورد معاویه از او پرسش شد وی را بسختی دشنام داد. و در مورد خود زیادبن ابیه نیز سخنان درشت یاد کرد. با وجود این زیاد وی را زنده باقی گذاشت و او بسال 58 ه .ق. به امر عبیداللهبن زیاد کشته شد. (از الاعلام زرکلی از السیر شماخی، و ابن اثیر، و الکامل مبرد، و تلبیس ابلیس ابن جوزی).

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن حزام بن مهاجر ضنی، از بنی عذرة. شاعر بود و نسبت به دخترعم خود «عفراء» عشق میورزید، عروة و عفراء در یک منزل پرورش یافتند زیرا پدر عروة آنگاه که وی خردسال بود درگذشت و عم او سرپرستی وی را بعهده گرفت. و چون عروه بسن رشد رسید از عفراء خواستگاری کرد ولی مادر او کابینی خارج از توانائی وی خواست. لذا او بار سفر بنزد عمی که در یمن داشت ببست و چون از این سفر بازگشت، عفراء با شخصی اموی از اهالی بلقاء شام ازدواج کرده بود. وی نیز بدانها پیوست و آن اموی او را اکرام کرد. پس از صباحی چند عروة بقصد قبیلهء خود راه بازگشت گرفت ولی پیش از رسیدن به مقصد بسبب ضعف و لاغریی که از عشق عفرا او را دست داده بود درگذشت (در حدود سال 30 هجری) و در وادی القری بنزدیکی مدینه دفن شد. او را دیوان شعر کوچکی است. (از الاعلام زرکلی از شرح الشواهد، و فوات الوفیات، و الشعر و الشعراء، و مصارع العشاق) :
بزیر گل زند چنگی، بزیر سروبن نایی
بزیر یاسمین عروه، بزیر نسترن عفرا.
منوچهری.
وامق به عذرا چون رسید عروه به عفرا چون رسید
اسعد به اسما چون رسید الصبر مفتاح الفرج.
سنائی.
جود عفرا و طبع او عروه ست
روز بخشندگی و گاه سخا.ادیب صابر.
چون بلبله دهان بدهان قدح برد
گوئی که عروه بال به عفرا برافکند.خاقانی.
در بند عشق شاهد و هم عشق شاهدش
عشقی چو قیس عامری و عروهء حزام.
خاقانی.
و رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج 1 ص 204 و 205 و به «عروه و عفراء» در ردیف خود شود.

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن رویم، مکنی به ابوالقاسم. محدث بود. و رجوع به ابوالقاسم (عروة...) شود.

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن زبیربن عوام اسدی قرشی، مکنی به ابوعبدالله. یکی از فقهای سبعه بود در مدینه. وی بسال 22 هجری متولد شد و شخصی عالم به دین و صالح بود و در فتنه های آن روزگار دخالتی نکرد. او از مدینه به بصره و از آنجا به مصر رفت و مدت هفت سال در آنجا اقامت گزید. آنگاه به مدینه بازگشت و به سال 93 ه .ق. درگذشت. عروة برادر تنی عبدالله بن زبیر است و چاه زبیر در مدینه به وی منسوب است. (از الاعلام زرکلی از ابن خلکان و سیر النبلاء و صفة الصفوة و حلیة الاولیاء). و رجوع به ابوعبدالله (عروة...) و ابومحمد (عروة...) شود.

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن زید الخیل بن مهلهل طائی. از شاعران و از فرماندهان سپاه و از فاتحان غزوات در صدر اسلام بود و در واقعهء قادسیه نیز شرکت داشت. او مدتی از عمر خویش را در عهد جاهلیت بسر برد و در برخی از جنگهای جاهلی با پدر خویش شرکت داشت. سپس اسلام آورد و تا زمان خلافت علی (ع) در قید حیات بود و در جنگ صفین نیز شرکت کرد. و به سبب فتحی که در عهد خلیفهء دوم در ری نصیب وی شده بود، خلیفه وی را «بشیر» لقب نهاد. درگذشت او را پس از سال 37 ه .ق. دانسته اند. (از الاعلام زرکلی از الاصابة و البلاذری).

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن عبدالله بن قشیر جوفی، مکنی به ابومهل. از تبع تابعین بود. و رجوع به ابومهل شود.

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن عتبة بن جعفربن کلاب، مشهور به رحال. سبب شهرتش به رحال، کثرت مسافرتهایش بنزد ملوک و پادشاهان است. دومین جنگ فِجار مابین دو قبیلهء خندف و قیس بسبب قتل او رخ داده است. و گویند که این جنگ دوازده سال پس از درگذشت عبدالمطلب روی داده است، و آن در حدود سال 32 قبل از هجرت بوده است. (از الاعلام زرکلی از سمط اللاَلی و ابن الاثیر و شرح العیون).

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن مسعودبن معتب ثقفی. از صحابیان مشهور است و در میان قوم خود در طائف مقامی بزرگ داشت. گویند آیهء شریفهء «علی رجل من القریتین عظیم»(1) در حق وی نازل شده است. عروة وقتی اسلام آورد از پیامبر (ص) اجازه خواست تا بنزد قوم خود برود و آنان را به اسلام بخواند. پیغمبر (ص) جواب گفت بیم آن دارم که تو را بقتل برسانند. و عروة گفت: اگر مرا خفته بیابند بیدار نمیکنند! لذا پیامبر اجازهء رفتن به وی داد، ولی او مورد مخالفت قوم خویش واقع شد و به نیزهء یکی از آنان شهید گشت و آن در سال نهم هجرت بوده است. (از الاعلام زرکلی از الاصابة و رغبة الامل).
(1) - قرآن 43/31.

عروة.

[عُرْ وَ] (اِخ) ابن وردبن زید عبسی، از غطفان. او از شاعران و سوارکاران و سخاوتمندان دورهء جاهلی بود، و چون محتاجان و صعالیک را اطراف خود گرد می آورد لذا به «عروة الصعالیک» شهرت یافته بود. عبدالملک بن مروان میگفت اگر کسی بگوید حاتم سخی ترین مردم است، عروة را ستم کرده است. وی در حدود سال 30 قبل از هجرت درگذشت و او را دیوان شعری است که ابن السکیت آن را شرح کرده است. (از الاعلام زرکلی از الاغانی و جمهرة اشعار العرب و الشعر و الشعراء و رغبة الامل و التبریزی).

عروة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن یحیی (ملقب به اذینة) ابن مالک بن حارث لیثی، مشهور به ابن اذینة. وی از شاعران و فقیهان و محدثان مدینه بود و در حدود سال 130 ه .ق. درگذشته است. (از الاعلام زرکلی از الاغانی، و سمط اللاَلی، و رغبة الاَمل، و الاَمدی، و التبریزی، و الشعر و الشعراء، و فوات الوفیات).

عروة الوثقی.

[عُرْ وَ تُلْ وُ قا] (ع اِ مرکب)(ال ...) دست آویز محکم، و عروه که بمعنی رسن شهرت دارد خطاست. (غیاث اللغات) (آنندراج). گوشوارهء استوار. (ملخص اللغات خطیب کرمانی). عقد محکم و استوار. (ناظم الاطباء). دستاویز محکمتر. محکمترین دستاویز. و رجوع به عروهء وثقی شود : فمن یکفر بالطاغوت و یؤمن بالله فقد استمسک بالعروة الوثقی لا انفصام لها (قرآن 2/256)؛ پس هر کس به طاغوت کفر بورزد و به خداوند بگرود، به دست آویز محکم و استواری چنگ درزده است که آن را گسیختگی نیست. و من یسلم وجهه الی الله و هو محسن فقد استمسک بالعروة الوثقی (قرآن 31/22)؛ هر کس با اخلاص و در حال نیکوکاری بسوی خداوند روی بیاورد، به دست آویز استواری چنگ درزده است.
یکی ماء معین آمد، دگر عین الیقین آمد
سیُم حبل المتین آمد، چهارم عروة الوثقی.
منوچهری.
و قد أنار الله بصائرهم و أخلص ضمائرهم و أرشدهم الی الهدی و دلهم علی التمسک بالعروة الوثقی. (تاریخ بیهقی ص 301).
عروة الوثقی حقیقت مهر فرزندان اوست
شیفته ست آنکو که اندر عهد او بستار نیست.
ناصرخسرو.
واثق تو بدان که چون برانگیزی
در حملهء توست عروة الوثقی.مسعودسعد.
عروة الوثقی است این ترک هوا
برکشید این شاخ جان را بر سما.مولوی.

عروهء وثقی.

[عُرْ وَ / وِ یِ وُ قا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصل لغت دستهء کوزه و امثال آن را گویند که محکم باشد و زود از جای خود کنده نشود، اما بحسب استعمال بر هر کسی که اعتماد توان کرد و تمسک به او توان جست اطلاق کنند. (آنندراج). رجوع به عروة الوثقی و عروة شود : به حبل تقوی یقین و عروهء وثقی دین متمسک و معتصم بوده است. (سندبادنامه ص 216). هر کجا کسی را پای از مولد اقطار زایل میشد دست در عروهء وثقی اهتمام بارگاه همایون او میزد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 3).

عروه و عفراء .

[عُرْ وَ وُ عَ] (اِخ) عاشق و معشوقهء مثلی. (امثال و حکم دهخدا). عروة بن حزام ضنی و معشوقهء او عفراء، که سرانجام در عشق او درگذشت، و نام آنها بصورت عاشق و معشوق در ادب پارسی مانده است. رجوع به عروة (ابن حزام بن مهاجر...) شود :
تا قصه گوی چیره زبان پیش عاشقان
قصه ز عشق عروه و عفرا کند همی.
مسعودسعد.
حدیث جود تو سایرتر است در عالم
ز حال عروه و عفرا و عشق دعد و رباب.
ادیب صابر.
عدل تو و امن عروه و عفرا
طبع تو و جود ویسه و رامین.قاآنی.

عروی.

[عَرْ وا] (اِخ) از اعلام عربی است. (از منتهی الارب) (از آنندراج).

عروی.

[عَرْ وا] (اِخ) فلاتی است در شَمام، و گویند آن آبی است ازآنِ بنی ابی بکربن کلاب. و نیز آن را کوهی در دیار ربیعة بن عبدالله بن کلاب و کوهی در دیار خثعم دانسته اند. (از معجم البلدان).

عرویا.

[] (اِ) سریانی است، به فارسی گزانگبین است. (مخزن الادویة).

عر و یان.

[عَرْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)به معنی عر و گوز. (آنندراج). رجوع به عر و گوز شود :
هرکه عری کرد یا یانی درین حیوان کده
عر و یانی بنده هم بر طرز ایشان میزنم.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).

عرة.

[عَرْ رَ] (ع مص) رسانیدن کسی را مکروهی. (از منتهی الارب). عَرّ. رجوع به عر شود.

عرة.

[عَرْ رَ] (ع اِ) سختی حرب و کارزار. (منتهی الارب). شدت و سختی در جنگ. (از اقرب الموارد). || خوی زشت. (منتهی الارب). اخلاق قبیح و ناپسند. (از اقرب الموارد). || (ص) دختر که زود او را از شیر بازدارند. (منتهی الارب). زود از شیر گرفته (مؤنث است). || (اِ) عیب. (اقرب الموارد).

عرة.

[عُرْ رَ] (ع مص) سرگین انداختن. (از منتهی الارب). ریدن مرغ. (تاج المصادر بیهقی). پیخال افکندن مرغ. فضله انداختن مرغ.

عرة.

[عُرْ رَ] (ع اِ) گر. جرب. (منتهی الارب). جرب. (اقرب الموارد). || پشک و سرگین گوسفند. (منتهی الارب). پشکل و سرگین. (از اقرب الموارد).(1) || پلیدی شترمرغ(2) و پرنده و پلیدی مردم. (منتهی الارب). ذرق و فضلهء طائر. (از اقرب الموارد). || پیه کوهان. (منتهی الارب). شحم و پیه سنام. (از اقرب الموارد). || گناه. (منتهی الارب). جرم. (اقرب الموارد). || آن که سبب عیب و زشتی قوم باشد. (منتهی الارب). شخصی که «شَین» و زشتی قوم باشد. (از اقرب الموارد). گویند «فلان عرة أهله»، چنانکه قَذَر را برای مبالغه بکار برند. (از اقرب الموارد). || دختر خردسال. (منتهی الارب). جاریة. (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد البعر و السرجین، دو معنی مستقل بحساب آمده است.
(2) - آنندراج: پلیدی شتر و مرغ.

عره.

[] (اِخ) شهرکی است به شام از فلسطین بر حد میان شام و مصر. (حدود العالم).

عرهان.

[عُ] (اِخ) نام جایگاهی است. و کلمهء آن در عربی شناخته نیست. (از معجم البلدان).

عرهضان.

[] (اِ) اسم حندقوقی است، یا یربطوره است. (مخزن الادویة).

عرهل.

[عِ هَل ل] (ع ص) شتر استوار. (منتهی الارب). شدید و سخت و قوی از شتران. (از اقرب الموارد).

عرهم.

[عَ هَ / عِ هَم م] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. || (ص) قوی و شدید و سخت. (از اقرب الموارد).

عرهول.

[عُ] (ع اِ) واحد عراهیل. (ناظم الاطباء). مفرد عَراهیل است بمعنی جماعت و گروه مهمل و بی کار. (از اقرب الموارد). رجوع به عراهیل شود.

عرهوم.

[عُ] (ع ص) نازک و نرم از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قوی و سخت. (از اقرب الموارد). || (اِ) باران. || درخت گز خشک شده. (منتهی الارب). || عُرجون. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). خوشهء خشک خرما. || درخت انگور وقتی که ظاهر شده باشد سر آن. (منتهی الارب). فطر [ فِ / فُ ] و انگور که سر آن آشکار شود. (از اقرب الموارد).

عرهون.

[عُ] (ع اِ) گیاهی است، یا آن سماروغ سپید است. (منتهی الارب). سماروغ سپید یا گیاهی دیگر. (ناظم الاطباء). فطر است. (مخزن الادویة). فطر [ فُ / فِ ] که نوعی است از قارچ و سماروغ. (از اقرب الموارد). ج، عَراهین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عری.

[عَرْیْ] (ع مص) پوشیدن چیزی را. (از منتهی الارب). پوشاندن کسی را. (از اقرب الموارد): عراه الامر، پوشید او را آن کار. (ناظم الاطباء). || آمدن کسی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عری.

[عَ را] (ع اِ) کرانه و ناحیه. (منتهی الارب). ناحیه. (اقرب الموارد). || ساحت سرای. (منتهی الارب). ساحة. (اقرب الموارد). || سختی سرما. (منتهی الارب).

عری.

[عَ را / عِ را] (ع اِ) تکمهء جامه. (منتهی الارب). دکمهء جامه، مقابل مادگی. || گوشه. (ناظم الاطباء). || دستهء دَلو و کوزه و جز آن، و جای گرفت آنها. (ناظم الاطباء).

عری.

[عَ ری ی] (ع اِ) باد سرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَریّة. رجوع به عریة شود. || صاحب لرزه که پیش از تب آید. ج، عُراة. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عری.

[عِرْیْ] (ع اِ) سوراخ تکمه. جای وارد شدن دکمه در لباس. عُری. (از اقرب الموارد). رجوع به عُرْی شود.

عری.

[عِ را] (ع اِ) در اصطلاح شطرنج آن است که شاه شطرنج در برابر مهره حریف افتد. (براهین العجم). شطرنج عری، یا مات عری؛ آن است که مهره ای میان شاه و رخ افتد که اگر آن را بردارند شاه کشت شود. (یادداشت مرحوم دهخدا).(1) مهره ای که در میان شاه خود و رخ حریف حایل سازند برای حفاظت شاه از کشت، و برخاستن آن مشکل است. و چون شاه شطرنج در خانهء خود بی حرکت شده باشد گویند شاه در عری است. آچمز. (از فرهنگ فارسی معین) :
با بیدقیم و مات عری گشته شاه ما
میر اجل نظارهء احوال دان ماست.خاقانی.
شه وقت عری شکار باشد
بیدق همه زخم خوار باشد.
خاقانی (تحفة العراقین ص 201).
کنون برآمد این ماه از وبال محاق
کنون برون جست این شاه از بلای عری.
میرزا محمدتقی سپهر.
(1) - در یادداشت مرحوم دهخدا «عری»، بضم «ع» ضبط شده است، و در غیاث اللغات به کسر اول آمده و میافزاید اینکه بعضی مردم بجای آن «عراب» گویند، بزیادت باء موحده، خطاست.

عری.

[عُرْیْ] (ع مص) برهنه گردیدن. (منتهی الارب). برهنه گردیدن و کندن پوشاک خود را. (از ناظم الاطباء). برهنه شدن. (المصادر زوزنی) (دهار): عری الرجل من ثیابه؛ آن مرد لباسهای خود را کند، و در این صورت وی را عارٍ و عُریان گویند و تأنیث آن عاریة و عریانة باشد. (از اقرب الموارد). عُریة. رجوع به عریة شود. || عری من العیب؛ از عیب ایمن گشت، و چنین شخصی را عَرٍ گویند. (از اقرب الموارد).

عری.

[عُرْیْ] (ع اِمص) برهنگی. خلاف لبس. (منتهی الارب). برهنگی و بی پوشاکی. (ناظم الاطباء) : و یستحب [ فی الفرس ] عری الناهضین، و هما عظمان فی الخد، و ذلک من علامة العتق. (صبح الاعشی ج2 ص21). || (اِ) آنچه در مقابل دکمه است از لباس، یعنی آنجا که دکمه در هنگام بستن، داخل آن میشود، و آن را بکسر اول نیز خوانند. (از اقرب الموارد). سوراخ تکمه. جای دکمه. دکمه جای. || (ص) فرس عری؛ اسب بی زین. (منتهی الارب). اسب زین نشده، و آن وصف به مصدر است که بصورت اسم درآمده است. (از اقرب الموارد). ج، أعراء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عری.

[عُ را] (ع اِمص) برهنگی. (ناظم الاطباء). || (اِ) جِ عُروة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عروة شود. || فرماندهان سپاه. (از اقرب الموارد).

عریان.

[عُرْ] (ع ص) برهنه. (منتهی الارب) (دهار). آنکه لباسهای خود را کنده باشد. (از اقرب الموارد). عاری. عارٍ. عور. لخت. لوت. روت. رود. روده. روخ. تهمک. ورت. ج، عریانون. (منتهی الارب) :
ز علم و طاعت جانت ضعیف و عریانست
بعلم کوش و بپوش این ضعیف عریان را.
ناصرخسرو.
زنهار چنانک آمده ای اول از آنجا
خیره نروی گُرْسنه و تشنه و عریان.
ناصرخسرو.
نیست پوشیده که شاه حیوانی تو
که نه عریانی و ایشان همگان عریان.
ناصرخسرو.
وقت پیکار نقش خانهء فتح
نفس آن حله پوش عریان باد.مسعودسعد.
چون صفر و الف تهی و تنها
چون تیر و قلم نحیف و عریان.خاقانی.
عریان ز حوض ماهی سوی بره روان شد
همچون بره برآمد پوشیده صوف اصفر.
خاقانی.
تو زین احرام و زین کعبه چه دانی کز برون چشمت
ز کعبه پوشش دیده ست و از احرام عریانی.
خاقانی.
از برونم پردهء اطلس چه سود
چون برون پرده عریان میزیَم.عطار.
قفا خورد و گریان و عریان نشست
جهاندیده ای گفتش ای خودپرست.سعدی.
سفر کرد بامدادان، دیدند عرب را گریان و عریان. (گلستان سعدی).
کشته از بس که فزون است کفن نتوان کرد
فکر خورشید قیامت کن و عریانی چند.
نظیری.
از نور مهر و ماه چه میکاهد
گر کسوتی ببخشد عریان را.قاآنی.
از لعاب سنگ تابد شعلهء عریان عشق
پرده چون پوشد کسی بر سوزش پنهان عشق.
صائب (از آنندراج).
- عریان النَّجیّ؛ زن و نیز مردی که راز را نتواند پوشید. (منتهی الارب). آنکه سرّ و راز را کتمان نکند. (از اقرب الموارد).
|| بمجاز، بری. دور. محروم :
بسان آدم دور اوفتاده ایم از خلد
از آن ز لهو و نشاط و سرور عریانیم.
مسعودسعد.
|| ریگستانی که هیچ نرویاند. (منتهی الارب): رمل عریان؛ قطعه ای از ریگ است که بصورت محدب حرکت کند، و یا توده ای از ریگ که درختی بر آن نباشد. (از اقرب الموارد). || اسب دراز. (منتهی الارب). اسب خرامان و درازدست وپا. (از اقرب الموارد).

عریان.

[عُرْ] (اِخ) لقب باباطاهر، عارف و شاعر معروف همدان در قرن پنجم است. رجوع به باباطاهر شود.

عریان.

[عُرْ] (اِخ) النذیر العریان. مردی از خثعم معروف به دیانت. (ناظم الاطباء). مردی از خثعم که در واقعهء ذی الخلصة، عوف بن عامر بر او حمله برد و دست او و همسرش را قطع کرد. (از اقرب الموارد). و رجوع به نذیر شود.

عریان.

[عُرْ] (اِخ) (بنوال ...) نام بطنی از حمیر است. (از ناظم الاطباء).

عریان.

[عُرْ] (اِخ) قلعه ای است به مدینه و ریگ توده ای. (منتهی الارب). نام ریگ توده ای و قلعه ای در مدینه. (ناظم الاطباء). قلعه و کوشکی است در مدینه ازآنِ بنی النجار از خزرج، در صقع القبلة از آل النضر، از قوم انس بن مالک. (از معجم البلدان).

عریان.

[عُرْ] (اِخ) دهی از دهستان خورشید بخش ششتمد شهرستان سبزوار. سکنهء آن 635 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه، گردو و بادام است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عریان تپه.

[عُرْ تَپْ پَ] (اِخ) دهی جزء دهستان هرزندات بخش زنوز شهرستان مرند. سکنهء آن 935 تن. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات و نخود و زردآلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عریان شدن.

[عُرْ شُ دَ] (مص مرکب)لخت شدن. برهنه شدن. عور شدن. و رجوع به عریان شود :
مگر درخت شکفته گناه آدم کرد
که از لباس چو آدم همی شود عریان.
فرخی.
گفتم ار عریان شود او در عیان
نی تو مانی نی کنارت نی میان.مولوی.
صبح تیغش تا بباغ سینه عریان میشود
خون ز زخمم همچو رنگ از گل نمایان میشود.
بیدل (از آنندراج).
حسن چون بی پرده شد زنهار گرد او مگرد
بوی خون می آید از تیغی که عریان می شود.
صائب (از آنندراج).
|| مبری شدن. دور شدن :
از نعمت تو گردد پوشیده
هر کس که از خلاف تو شد عریان.فرخی.

عریان کردن.

[عُرْ کَ دَ] (مص مرکب)برهنه کردن. عاری کردن. لخت کردن. مکشوف کردن. دور کردن پوشش از... :
بخواب ماند نوک سنان او گر خواب
چو در تن آید تن را ز جان کند عریان.
فرخی.
گر در لباس جهل دلم خفته بود
اکنون از آن لباسش عریان کنم.ناصرخسرو.
که را عقل از فضایل خلعت دینی بپوشاند
نتاند کرد ازین خلعت هگرز این دیو عریانش.
ناصرخسرو.
سنگ بر قندیل ما زد تا بهنگام صلاح
جان ما را از خرد عریان مادرزاد کرد.
سنائی.
و رجوع به عریان شود.

عریان نمودن.

[عُرْ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) لخت کردن. برهنه کردن. عاری نمودن :
بخندد چو پسته درون پوست وآنگه
چو بادام از آن پوست عریان نماید.خاقانی.
و رجوع به عریان و عریان کردن شود.

عریان وش.

[عُرْ وَ] (ص مرکب) بسان عریان. عریان مانند. برهنه مانند :
چنگ است عریان وش سرش صدرهء بریشم در برش
بسته پلاسین میزرش زانوش پنهان بین در او.
خاقانی.

عریانة.

[عُرْ نَ] (ع ص) مؤنث عریان، چه هر کلمه ای که بر وزن فُعلان باشد مؤنث آن با تاء آید. (از منتهی الارب). زن که جامه ها برآورده باشد، و زنان لخت را عاریات و عَوارٍ گویند. عاریة. (از اقرب الموارد). و رجوع به عریان شود.

عریانی.

[عُرْ] (حامص) برهنگی و بی پوشاکی. (ناظم الاطباء). لختی و برهنگی. (فرهنگ فارسی معین). تجرد :
عریان همه خلق و از بسی سختی
کس را نبود خبر ز عریانی.ناصرخسرو.
احرام که گیری چو قدح گیر که دارد
عریانی بیرون و درون لعل قبائی.خاقانی.

عریب.

[عَ] (ع اِ) گویند: ما بالدّار عریب؛ یعنی احدی و کسی در خانه نیست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام اسبی است. (منتهی الارب).

عریب.

[عُ رَ] (اِخ) ابن جشم بن حاشد، از بنی همدان، از قحطان. جدی جاهلی و یمانی بود. فرزندان او بطن هایی را تشکیل داده اند که ازجملهء آنها حجوربن اسلم بن عریب میباشد. (از الاعلام زرکلی از الاکلیل ج 10 ص 97).

عریب.

[عُ رَ] (اِخ) ابن حیدان (یا حدان) بن عمرو، از قضاعة، از قحطانیة. جدی است جاهلی. (از الاعلام زرکلی از النویری و السبائک و نهایة الارب و جمهرة الانساب).

عریب.

[عُ رَ] (اِخ) ابن زهیربن أبین (یا أیمن) بن الهمیسع، از حمیر، از قحطانیة. جدی است جاهلی. و قبایل صنهاجة و جنادة و زناتة، که از قبایل مشهور مغرب هستند از نسل او میباشند. (از الاعلام زرکلی از طرفة الاصحاب و نهایة الارب).

عریب.

[عُ رَ] (اِخ) ابن زیدبن کهلان، از قحطانیة. جدی است جاهلی. و لخم و جذام و کندة و عاملة و طی ء و اشعریون و مذحج و مرة از نسل او باشند. (از الاعلام زرکلی از ابن خلدون و الاکلیل و طرفة الاصحاب و نهایة الارب).

عریب مأمونیة.

[عَ بِ مَءْ نی یَ] (اِخ) از زنان شاعر و مغنی و ادیب و عودنواز بود. گویند که وی دختر جعفربن یحیی برمکی است. بسال 181 ه .ق. در بغداد متولد شد و در کاخهای خلفای عباسی پرورش یافت و چون مورد توجه مأمون خلیفه قرار گرفته و از نزدیکان او گشته بود نسبت بدو یافته است. در صنعت غناء شهرتی بسیار داشت و اخبار بسیاری در این مورد از وی نقل کرده اند. نیز گویند که عریب یکهزار صوت در غناء ساخته است. بسال 277 ه .ق. در سامراء درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاغانی و ابن الاثیر و الدر المنثور و نزهة الجلیس). و رجوع به اعلام النساء ج 3 شود.

عریبة.

[عُ بَ] (ع اِ) نام قومی که موکل راه هستند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عریبی.

[عُ رَ] (ص نسبی) منسوب به عُریب که از اعلام است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عریتنات.

[عُ رَ تِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). نام وادیی است. (از معجم البلدان).

عریج.

[عَ] (ع ص) نااستوار: امر عریج؛ کار نااستوار. (منتهی الارب). امری که محکم نشده باشد. (از اقرب الموارد).

عریج.

[عُ رَ] (اِخ) ابن بکربن عبدمناة بن کنانة. از اجداد جاهلی است و نسبت بدو عریجی شود. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عریج.

[عُ رَ] (اِخ) ابن سعدبن جمح. از اجداد جاهلی است و نسبت بدو عریجی شود. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عریج.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عبدرضابن جبیل بن عامربن عمروبن عوف کلبی. از اجداد است و نسبت بدو عریجی شود. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عریجاء .

[عُ رَ] (ع اِ) نیمروز. (منتهی الارب). هاجرة و نیمروز مخصوصاً در شدت گرما. (از اقرب الموارد). || بر آب آمدن شتران روزی در نیمروز و روزی در پگاه. (منتهی الارب). وارد شدن شتران بر آب یک روز در نیمروز و یک روز مابین نماز فجر و طلوع آفتاب. (از اقرب الموارد). || در هر روز یک بار خوردن. (منتهی الارب). غذا خوردن انسان هر روز یک بار: هو یأکل العریجاء؛ روزی یک بار میخورد. (از اقرب الموارد).

عریجاء .

[عُ رَ] (اِخ) معرفةً، موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است، و «ال» بر آن داخل نگردد. (از معجم البلدان).

عریجة.

[عَ جَ] (اِخ) نام جد بشیربن دَیسَم است. (از منتهی الارب).

عریجی.

[عُ رَ] (ص نسبی) منسوب به عُریج که از اعلام است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عرید.

[عَ] (ع ص) دور. (منتهی الارب). بعید. (اقرب الموارد). || (اِ) خوی. (منتهی الارب). دأب و عادت، گویند: هذا عریده؛ یعنی این عادت اوست. (از اقرب الموارد).

عریدن.

[عَرْ ری دَ] (مص جعلی) در تداول عامه، عرعر کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). آواز برآوردن خر. || تعبیری طنزآمیز از آوای ناهنجار برآوردن کسی.

عریر.

[عَ] (ع ص) مسافر و بیگانهء قوم. (منتهی الارب). غریب در قوم. || غریب در حدیث. (از اقرب الموارد).

عریرا.

[] (اِ) نانخواه است، و عوشه را نیز نامند. (مخزن الادویة).

عریزالصغیر.

[؟ زُصْ صَ] (ع اِ مرکب)قنطوریون صغیر است. (از برهان). رجوع به قنطوریون شود.

عریزالکبیر.

[؟ زُلْ کَ] (ع اِ مرکب)قنطوریون کبیر است. (از برهان). رجوع به قنطوریون شود.

عریس.

[عَ] (ع اِ) عروس. (ناظم الاطباء). رجوع به عروس شود. || واحد عُرس، به معنی ریسمانها. (از اقرب الموارد).

عریس.

[عِرْ ری] (ع اِ) خوابگاه شیر. (منتهی الارب). مأوای شیر و اسد. (از اقرب الموارد). کنام شیر. عریسة. و رجوع به عریسة شود.

عریس السیل.

[] (ع اِ مرکب) به لغت مصر بشنین است. (مخزن الادویة).

عریسة.

[عِرْ ری سَ] (ع اِ) خوابگاه شیر. (منتهی الارب). مأوای شیر و اسد. (از اقرب الموارد). کنام شیر. عریس. و رجوع به عریس شود.

عریسی.

[عُ رَ] (اِخ) عبدالغنی بن محمد عریسی. از روزنامه نگاران و شهیدان معاصر عرب. رجوع به عبدالغنی شود.

عریش.

[عَ] (ع اِ) کزابه. (منتهی الارب). کجاوه و چیزی شبیه به هودج. (ناظم الاطباء). مرکبی چون هودج که آن را ازبرای زنان سازند تا بر شتر نشینند. (از اقرب الموارد). || وادیج رَز. (منتهی الارب). آنچه برای درخت رز ساخته شود تا شاخه های آن را بر وی قرار دهند. (از اقرب الموارد). نی بستی که بر آن شاخه های انگور افتاده می مانند. (آنندراج) (غیاث اللغات). چفتهء رز. چفت انگور :
حلقه گرد او چو رز گرد عریش
همچنانکه بت پرستان بر کشیش.مولوی.
انواع اعناب حدایق چون احداق کواعب اتراب بر عرش عریش بسان حورات قاصرات الطرف گردن ملاحت افراشته و تتق سبز مکلل به در و عقیق فروگذاشته. (ترجمهء محاسن اصفهان آوی). || خانه از چوب و یز ساخته، و کازه. (منتهی الارب). کازه و کلبه. (غیاث اللغات) (آنندراج). چیزی است شبیه خیمه که از چوب و ثمام سازند. (از اقرب الموارد). خانه از چوب و گیاه ساخته. کومه. کلبه. (فرهنگ فارسی معین). ج، عُرُش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و خانه های مکه را که عرش نامند از همین معنی است چه آنها بصورت چوبهایی هستند که سایه بانی بر آنها قرار دارد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هر پوشش که سایه افکند و سایه بان. (منتهی الارب). بیت که در سایهء آن قرار گیرند. (از اقرب الموارد) :
در عریش او را یکی زایر بیافت
کو بهر دو دست خود زنبیل بافت.مولوی.
|| بودن چهار یا پنج درخت خرما از یک بیخ. (منتهی الارب). در یک ریشه چهار یا پنج نخل بودن. (از اقرب الموارد).

عریش.

[عَ] (اِخ) (ال ...) شهری است که اولین عمل مصر از ناحیهء شام بر ساحل دریای روم و در میان رمل و ریگستان بوده است. و در وجه تسمیهء آن گویند آنگاه که برادران یوسف (ع) بر اثر قحط سالی شام به مصر روی آوردند در این ناحیه از جانب مأموران یوسف (ع) دستگیر شدند و در مدتی که آنان به انتظار اجازهء یوسف برای ورود آنها به داخل مصر در آنجا ماندند، برای خود سایه بان و عریشی ساختند تا از گرمای آفتاب در امان باشند، لذا بدین نام شهرت یافته است. و گویند فاصلهء آن تا وَرّادة سه فرسخ است. و در وصف آن نوشته اند که شهری است بزرگ و مهم و در روزگار فرعون جزو حرس مصر بود و آن آخرین شهر از اعمال مصر است که به شام متصل می باشد. و والی «جفار» حکومت آن را به دست دارد و مقر وی نیز در این شهر است. عریش را دو جامع و مسجد و دو منبر است، هوای آن سالم و خوش و آب آن شیرین و گواراست. و در آن بازاری است بزرگ و نخلهای بسیار دارد و انواع خرما و انار در آنجا بعمل می آید و تاجران و سوداگران را نمایندگان و وکلائی در این شهر میباشد. اهالی این شهر از بنی جذام هستند. و فاصلهء آن تا هر یک از دو چاه ابواسحاق شش میل است و نیز با هر یک از شجرتین (که اولین اعمال شام است) و برمکیه و رفح، شش میل فاصله دارد. (از معجم البلدان). شهری بر ساحل بحرالروم بر مغرب غزه. (از ابن بطوطه).

عریشة.

[عَ شَ] (ع اِ) هودج. ج، عَرائش. (اقرب الموارد).

عریشی.

[عَ] (اِخ) احمدبن ابراهیم بن فتح عریشی، مکنی به ابوالعباس. شاعر و فقیه و محدث بود، و نسبت وی به شهر عریش مصر است. پسرش ابوالفضل شعیب بن احمد و نوه اش ابواسحاق ابراهیم بن شعیب از او روایت حدیث کرده اند. (از معجم البلدان).

عریض.

[عَ] (ع ص) پهناور. (منتهی الارب). خلاف طویل. (از اقرب الموارد). باپهنا. دارای عرض زیاد. پهن. پهناور. (فرهنگ فارسی معین). عُراض. (اقرب الموارد). و رجوع به عُراض شود. ج، عِراض. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) : به تخته های عریض ترتیب داده و به علاقات محکم کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 275). || کنایه از چیز بسیار و کثیر است. پهن، یعنی بسیار و همیشه. (ترجمان القرآن جرجانی): دعاء عریض؛ دعاء بسیار. (منتهی الارب). دعای کثیر، و آن مجاز است از عرض و پهنای جسم. (از اقرب الموارد) : و اذا مسه الشر فذو دعاء عریض (قرآن 41/51)؛ و چون او را شر رسد، پس صاحب دعایی بسیار است.
از پی عرض نگه داشتن و جاه عریض
خواسته بر دل او خوارتر از خاک و حصاست.
فرخی.
از پی نام بلند و از پی جاه عریض
ملک او و مال او را نزد او مقدار نیست.
فرخی.
امیر مکرم مفضل جمال اهل کرم
سزا و اهل بجاه عریض و فضل عمیم.
سوزنی.
|| فراخ و گشاد و وسیع. (ناظم الاطباء). || رجل عریض البطان؛ مرد توانگر. (منتهی الارب). مثری و غنی. (اقرب الموارد). || بزغالهء یک ساله که جهت گشنی در بانگ و حرکت آمده، یا به عرض کنج دهن گیاه را تناول نماید. (منتهی الارب). عریض از مَعز، آنکه یک سال بر او گذشته باشد و گیاه را با گوشهء کنج دهان خود خورد. (از اقرب الموارد). ج، عرضان [ عِ / عُ ] . (اقرب الموارد) (منتهی الارب) : بچهء گوسفند چون چهارماهه باشد و از بز بود... و چون قوی تر گردد عریض گویند. (تاریخ قم ص 178). || خصی از گوسفند. (منتهی الارب). || (اصطلاح عروض) نام بحری است مقلوب طویل، و وزنش مفاعیلن فعولن است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به طویل شود. || در طب، قسمی از نبض، و آن قوی و در پهنای ساعد باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). ضد طویل. و رجوع به طویل شود.

عریض.

[عَ] (اِخ) تپه ای است بسوی نیر بنی غاضرة. و گویند کوهی است. و گویند نام یک وادی است. و گویند جایگاهی است در نجد. (از معجم البلدان).

عریض.

[عَ رِیْ یِ] (اِخ) دهی از دهستان میربچهء بخش رامهرمز شهرستان اهواز. سکنهء آن 110 تن. آب آن از رودخانهء گوپال. محصول آن غلات، برنج، کنجد و بزرک است. ساکنان این ده از طایفهء زبید هستند و آن را «بنه زبید» هم نامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عریض.

[عِرْ ری] (ع ص) کسی که شر و فساد پیش آرد مردم را، و آنکه کار بی فایده کند و در پی باطل رود. (منتهی الارب). آنکه برای مردم شر پیش آورد. (از اقرب الموارد).

عریض.

[عُ رَ] (اِخ) وادیی است به مدینه و در آن شتران اهل مدینه باشند. (منتهی الارب). یک وادی است در مدینه و نام آن در غزوات آمده است. (از معجم البلدان). دیهی است از دیههای مدینه به یک فرسخی آن، و این ده ملک باقر علیه السلام بوده است و صادق علیه السلام این ده را وصیت کرد در حق پسرش علی، و او در وقت وفات صادق دوساله بوده است و چون بزرگ شد بدان دیه رفت و ساکن گشت و فرزندان او را عریضیة بدین سبب میخوانند. (تاریخ قم ص 224).

عریضجات.

[عَ ضَ / ضِ] (از ع، اِ) (از: عریضه + جات هندی) بمعنی قوم. (از یادداشت مرحوم دهخدا). جمع غیرفصیح عریضه است در تداول فارسی زبانان، به معنی نوشته های کوچکتران به بزرگتران. (از فرهنگ فارسی معین). عریضه ها. عرایض. درخواستها و مستدعیات : هرچه عرایض است که فقط به ملاحظهء مخصوص است در حضور ضبط میشود. سایر عرایض را عضدالملک به دفترخانهء عریضجات خواهد برد. (دستخط ناصرالدین شاه به عضدالملک از فرهنگ فارسی معین).

عریض شدن.

[عَ شُ دَ] (مص مرکب)پهن شدن. پهناور شدن. فسیح شدن. عرض پیدا کردن. اتساع یافتن. متسع شدن. باپهنا گشتن. و رجوع به عریض شود.

عریض کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب)پهن کردن. باوسعت کردن. واسع کردن. متسع ساختن. توسعه دادن. اتساع دادن. سعه دادن. وسعت دادن. فسیح کردن. عرض دادن. و رجوع به عریض شود.

عریضن.

[عُ رَ ضِ] (ع اِ) تصغیر عِرَضْنی است. (از اقرب الموارد). و نون آن چون غیرملحق است باقی میماند. (از منتهی الارب).

عریضة.

[عَ ضَ] (ع ص) مؤنث عریض. رجوع به عریض شود. || (اِ) در اصطلاح منشیان، عرض حال است. (از اقرب الموارد). معروض داشته و عرض کرده شده. (آنندراج). عرض حال. قصه. درخواست نامه. || نامه ای که زیردستی به مافوق و یا کوچکی به بزرگی نویسد. (یادداشت مرحوم دهخدا). ج، عَرایض. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عریضجات شود.
- برای خالی نبودن عریضه، محض خالی -نبودن عریضة؛ که بظاهر بچیزی نماید. برعایت ظاهر. مشتی به نمودار خروار.

عریضة.

[عُ رَ ضَ] (اِخ) از بلاد بنی نمیر است. (از معجم البلدان).

عریضة.

[عَ ضَ] (اِخ) نسیب بن اسعد عریضه. شاعر و ادیب، و از پایه گذاران «الرابطة القلمیة» در امریکا (مهاجران) است. وی به سال 1304 ه .ق. در حمص متولد شد و ابتدا در همان شهر و سپس در مدرسهء روسی در ناصرة تحصیل کرد. آنگاه بسال 1905 م. به نیویورک مهاجرت نمود و مجلهء الفنون را انتشار داد. سپس سردبیر روزنامهء یومیهء مرآة الغرب گشت و پس از آن سردبیری روزنامهء «الهدی» را بعهده گرفت. به سال 1365 ه .ق. در شهر بروکلن درگذشت. او راست: 1- الارواح الحائرة، که دیوان شعر اوست. 2- أسرار البلاط الروسی، که داستان است. 3- دیک الجن الحمصی، و آن داستانی است که در «مجموعة الرابطة القلمیة» منتشر ساخته است. (از الاعلام زرکلی).

عریضه نگار.

[عَ ضَ / ضِ نِ] (نف مرکب)عریضه نگارنده. آنکه عریضه نویسد. آنکه عرض حال نویسد.

عریضی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عریض. رجوع به عریض شود. || (حامص) پهنائی و پهناوری. (ناظم الاطباء). || وسعت و گشادگی. (ناظم الاطباء).

عریضیة.

[عُ رَ ضی یَ] (ص نسبی)منسوب به عُریض که از دیهای مدینه باشد :دیگر از فرزندان علی بن جعفر صادق و از فرزندان محمد بن علی جعفر سادات، عریضیه اند. (تاریخ قم ص 224).

عریط.

[عِرْ یَ] (ع اِ) کژدم. (منتهی الارب). عقرب. (اقرب الموارد) (مخزن الادویة). ام عِریط. ام العِریط. و رجوع به ام عریط و ام العریط شود.

عریعرة.

[عُ رَ عِ رَ] (اِخ) آبی است ازبرای بنی ربیعة. و گویند آن نخلی است بنی ربیعه را در یمامه و محل آن را بین الجبلین و الرمل یاد کرده اند. (از معجم البلدان).

عریف.

[عَ] (ع ص) دانا و شناسنده. (منتهی الارب). عالم به چیزی. (از اقرب الموارد). || آنکه بشناسد یاران خود را. (منتهی الارب). کسی که اصحاب و یاران خود را بشناسد. (از اقرب الموارد). || کارگزار قوم، و آن پایین تر از رئیس است. و یا رئیس قوم، زیرا بدان شناخته شده است. و در حدیث «العرفاء فی النار» منظور عرفا و رؤسائی است که قصور می کنند و آنچه جایز نباشد مرتکب می شوند. (از منتهی الارب). مهتر مردمان. (زمخشری). قیم و کارگزار کارهای قوم که در آن امر مشهورشده و شناخته باشد. و گویند بمعنی نقیب است که آن پایین تر از رئیس باشد. و گویند عریف رئیس است بر نُفَیر، و منکب رئیس پنج عریف است، آنگاه امیر است که بالاتر از همهء اینها باشد. و از آن جمله است عریف در مکتبها، و او پسری است که مراقبت سایر بچه های مکتب را بعهده دارد. (از اقرب الموارد). ج، عُرفاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : فقال یا فلان لسنا نأکل من طعامک فانک عریف تأکل السحت. (الکنی للدولابی). دیگر آنکه ما را عریف کرده آید که ودیعتی از اینجانب یا نامزد یکی از فرزندان سلطان شود. (تاریخ بیهقی ص 518). عَرافة؛ عریف گردیدن. (منتهی الارب).

عریف.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ابد. در قبیلهء حضرموت است. (از منتهی الارب).

عریف.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ابراهیم. محدث بود. (از منتهی الارب).

عریف.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ادهم. محدث بود. (از منتهی الارب).

عریف.

[عَ] (اِخ) ابن جشم. شاعر فارسی است. (منتهی الارب).

عریف.

[عَ] (اِخ) ابن سریع. تابعی است. (منتهی الارب).

عریف.

[عَ] (اِخ) ابن مازن. تابعی است. (منتهی الارب).

عریف.

[عُ رَ] (اِخ) ابن مدرک. محدث بود. (از منتهی الارب).

عریفاضانة.

[عُ نَ] (ع اِ) گیاهی است که آن را ذُرَق نامند. رجوع به ذرق و عریفضان شود.

عریفضان.

[عُ رَ فَ] (ع اِ) گیاهی است که آن را ذُرَق نامند. رجوع به ذرق و عریفاضانة شود.

عریفطان.

[عُ رَ فِ] (اِخ) وادیی است. (منتهی الارب). عریفطان مَعن؛ وادیی است بین مکه و مدینه، و آن را آب و سبزه نیست و در برابر آن کوههایی است بنام اُبلی، و نیز تپه ای در برابر آن است بنام السودة ازآنِ بنی خفاف. (از معجم البلدان).

عریفی.

[عَ] (حامص) شغل و خدمت ریاست. (ناظم الاطباء): عِرافة؛ عریفی کردن. (منتهی الارب).

عریفی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عریف بن جشم. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عریفی.

[عُ رَ] (ص نسبی) منسوب به عُریف که بطنی است از حضرموت، از صدف. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عریق.

[عَ] (ع ص) مرد صاحب عِرق و اصل در کرم و در لؤم. (منتهی الارب). در مردمان و در اسبان، آنکه او را رگی در کرم و در پستی باشد، و مقصود آن است که او کریم یا لئیم است. (از اقرب الموارد). اصیل. نجیب. || غلام عریق؛ پسری نحیف جسم و سبک روح. (از اقرب الموارد).

عریق.

[عُ رَ] (اِخ) موضعی است میان بصره و بحرین. (منتهی الارب). جایگاهی است مابین بصره و بحرین. (از معجم البلدان).

عریقصاء .

[عُ رَ قِ] (ع اِ) حندقوقی است. (مخزن الادویة) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و رجوع به عرقصاء شود.

عریقصانة.

[عُ رَ قِ نَ] (ع اِ) حندقوقی. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). اسم حندقوقی است، یا یربطوره است. (مخزن الادویة). و رجوع به عرقصاء شود.

عریقطان.

[عُ رَ قِ] (ع اِ) به معنی عریقطة است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عریقطة شود.

عریقطة.

[عُ رَ قِ طَ] (ع اِ) جانورکی است عریض و جنبنده مانا به گوه گردان. (منتهی الارب). جانورکی پهن و جنبنده مانا به جعل. (ناظم الاطباء). دابه ای است عریض شبیه به جعل. (مخزن الادویة). جانورکی است پهن و عریض چون جعل. (از اقرب الموارد). عریقطاء. و رجوع به عریقطاء شود.

عریقة.

[عُ رَ قَ] (اِخ) جائی است و مر آن را روزی است. (منتهی الارب). یوم عریقة؛ از ایام و جنگهای عرب است. (از معجم البلدان).

عریقیة.

[عَ قی یَ] (اِخ) از آبهای بنی عجلان است و آن را نخل بسیار باشد. (از معجم البلدان).

عریک.

[عَ] (ع ص) مرد درآمده خلقت. (منتهی الارب): رجل عریک؛ مرد متداخل گرداندام. (ناظم الاطباء): رمل عریک؛ ریگ که قسمتی از آن در قسمتی دیگر متداخل باشد. (از اقرب الموارد).

عریکة.

[عَ کَ] (ع اِ) کوهان یا باقی ماندهء آن. (منتهی الارب). کوهان شتر. (غیاث اللغات). سنام. (اقرب الموارد). سنام بعیر است، یعنی کوهان شتر. (مخزن الادویة). جُبلة. کَتَر. || نفس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || طبیعت و خوی: رجل لین العریکة؛ نرم خوی. لانت عریکته؛ نخوت و تکبر او شکست. (از منتهی الارب). طبیعت. (غیاث اللغات) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، عَرائک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عریم.

[عَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). ج، عُرمان. (اقرب الموارد).

عریمة.

[عُ رَ مَ] (اِخ) ریگ توده ای است مر بنی فزارة را، و یا موضعی است. (منتهی الارب). رملی است و آن را آبی است بنام عَبسیّة و گویند آن رمله ای است ازآنِ بنی سعد و برخی آن را برای بنی فزاره دانسته اند. و نیز گویند آن شهری است. (از معجم البلدان).

عریمة.

[عُ رَ مَ] (اِخ) پدر قبیله ای از قضاعة است. (از منتهی الارب).

عرین.

[عَ] (ع اِ) بیشه و درختستان که جای شیر و کفتار و گرگ و مار باشد. (منتهی الارب). بیشه. (دهار). جایگاه شیر. آرامگاه شیر. خانهء شیر. (زمخشری). مأوای اسد و کفتار و گرگ و مار. (از اقرب الموارد). بیشه و صحرایی پردرخت، و شیر را اکثر به آن نسبت کنند چنانکه گویند شیر عرین، و بعضی که از ناواقفی بجای عین مهمله غین معجمه خوانند خطاست. (غیاث اللغات) (آنندراج). کنام شیر. عرینة. ج، عُرُن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
پیشت بشمند و بی روان گردند
شیران عرین چو شیر شادرْوان.منجیک.
شده تند کاووس و چین در جبین
شده راست مانند شیر عرین.فردوسی.
ایزد او را ز پی آنکه عدو نیست کند
قوت پیل دمان داد و دل شیر عرین.فرخی.
چنان به رای و بتدبیر بی سلیح و سپاه
هزبر و پیل برون آرد از میان عرین.فرخی.
آنکه با همت او چرخ برین همچو زمین
آنکه با هیبت او شیر عرین همچو شکال.
فرخی.
بدیع لفظ تو درّ است و افتخار صدف
بزرگ بأس تو شیر است و روزگار عرین.
عنصری.
حاسدم گوید چرا تو خدمت خسرو کنی
روبهان را کرد باید خدمت شیر عرین.
منوچهری.
عرین بود دین محمد ولیکن
علی بود شیر عرین محمد.ناصرخسرو.
علم کجا باشد جز نزد او
شیر کجا باشد جز در عرین.ناصرخسرو.
لرز لرزنده غضنفر در عرین
ترس ترسنده عقاب اندر وکن.ناصرخسرو.
شیری و میدان رزمگاه عرینت
تیغی و خفتان و مغفر است نیامت.
مسعودسعد.
نه چو تو گاه بزم ابر بهار
نه چو تو گاه رزم شیر عرین.مسعودسعد.
چنگ باز هوا ندارد کبک
دل شیر عرین ندارد رنگ.مسعودسعد.
مهر تابان را در پایهء جاه تو شرف
شیر گردون را در سایهء امن تو عرین.
مختاری.
چون تو گردند حاسدانت اگر
شیر رایت شود چو شیر عرین.انوری.
آهوی ماده با سیاست تو
در عرین دایگان شیران است.رفیع لنبانی.
نیست صیادی و عالم پرصید
صید را شیر عرین بایستی.خاقانی.
چرخ بهر سان که هست زادهء شمشیر اوست
گربه بهر حال هست عطسهء شیر عرین.
خاقانی.
آن نبینی تا ز شر شور مور
می چه بیند بچهء شیر عرین.خاقانی.
ون برآمد چهار سال بر این
گور عیار گشت شیر عرین.نظامی.
نبود آدمی بلکه شیر عرین.نظامی.
باز بفرستادت آن شیر عرین
سوی من از مکر ای بئس القرین.مولوی.
گفت آخر تو چه میترسی از این
چون نمیترسی تو از شیر عرین.مولوی.
از نظرْشان کلهء شیر عرین
واشکافد تا کند آن شیر انین.مولوی.
ز گوسفند بدوزد رعایت عدلش
دهان گرگ و بدرّد دهان شیر عرین.سعدی.
چو شیر رایت او را کند صبا متحرک
مجال حمله نماند ز هول شیر عرین را.
سعدی.
کهن جامه اندر صف آخرین
بغرش درآمد چو شیر عرین.سعدی.
|| سوراخ سوسمار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خشک و پوسیدهء درخت عضاه. (منتهی الارب). هشیم و پوسیده از عضاه. (از اقرب الموارد). || درختان بسیار. (منتهی الارب). جماعت و مقدار بسیار از درخت و خار و عضاه. (از اقرب الموارد). || خار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گوشت. (منتهی الارب). لحم. (اقرب الموارد) (مخزن الادویة). || شکار یا شکار گردن شکسته. (منتهی الارب). فریسة و طعمهء حیوان درنده. || صوت و آواز. (از اقرب الموارد). || آواز فاخته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پیرامون سرای و شهر. (منتهی الارب). فِناء و اطراف خانه و شهر، چنانکه گویند: دفن بعرین مکة؛ یعنی در پیرامون و اطراف مکه دفن گشت. (از اقرب الموارد). || ارجمندی. (منتهی الارب). عِزّ. (اقرب الموارد). ارجمندی و عزت، چنانکه گویند: لایصل أحد الی عرینه؛ یعنی کسی به عزت و مناعت وی نمیرسد. (از ناظم الاطباء). || (اِخ) کانی است. (منتهی الارب). نام معدنی است. (ناظم الاطباء). اسم علم است برای معدنی در تُربة. (از معجم البلدان).

عرین.

[عَ] (اِخ) بطنی است از تمیم. (منتهی الارب). حیی است از تمیم. (از اقرب الموارد).

عرین.

[عَ] (اِخ) جدی است جاهلی و فرزندان او بطنی از زهیربن جذام، از قحطانیة را تشکیل میدهند و مسکن آنان دقهلیة و مرتاحیة در مصر بوده است. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب).

عرین.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ابی جابربن زهیربن جناب بن هبل، از بنی عذرة، از قضاعة. جدّی است جاهلی. و توبل بن بشربن حنظلة که در جنگ صفین از همراهان معاویه بود، از فرزندان او بشمار آید. (از الاعلام زرکلی از اللباب).

عرین.

[عَ] (اِخ) ابن ثعلبة بن یربوع بن حنظلة. جدی است جاهلی و فرزندان او بطنی از تمیم، از عدنانیه را تشکیل دهند. و نسبت بدو عرینی شود. ابوریحانه عبدالله بن مطر بصری محدث از نسل او است. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب و السبائک).

عرینة.

[عَ نَ] (ع اِ) بیشه و درختستان که جای شیر و کفتار و گرگ و مار باشد. (منتهی الارب). مأوای اسد و کفتار و گرگ و مار که در آن الفت کنند. گویند: لیث عرینة و لیث غابة. (از اقرب الموارد). عَرین. رجوع به عرین شود. ج، عَرائن. (از اقرب الموارد).

عرینة.

[عُ رَ نَ] (اِخ) قبیله ای است. (از اقرب الموارد). قبیله ای از تازیان که در عهد رسول الله (ص) ارتداد آوردند. و منسوب بدان عُرَنی شود. (از ناظم الاطباء). بطن و طایفه ای بودند از بنی بجیله که در زمان پیغمبر (ص) مرتد شدند و پیامبر (ص) تا یک ماه ایشان را در قنوت لعن کرد. رجوع به تاریخ بغداد ج 8 ص 173 شود :
از خفاجه بسر راه معونت یابند
وز عرینه بلب چاه مواسا بینند.خاقانی.

عرینة.

[عُ رَ نَ] (اِخ) جایگاهی است در بلاد فزارة، و گویند دههایی است در مدینه. (از معجم البلدان).

عرینة.

[عُ رَ نَ] (اِخ) ابن ثوربن کلب بن وبرة، از تغلب، از قضاعة. جدّی است جاهلی. و نسبت بدو عُرَنی شود. (از الاعلام زرکلی از النویری).

عرینة.

[عُ رَ نَ] (اِخ) ابن نذیربن قسربن عبقربن أنمار، از بجیلة، از کهلان، از قحطانیة. جدّی است جاهلی. و تنی چند از نسل او در عهد پیامبر (ص) به مدینه وارد شدند ولی اقامت در آنجا را نپسندیدند، و برخی دیگر از آنان مرتد شدند و بعضی از شتران را دزدیدند و چوپانان را کور کردند. پیامبر (ص) نیز دستور داد چشمان آنان را کور کنند. (از الاعلام زرکلی از التاج).

عرینی.

[عُ رَ] (ص نسبی) منسوب به عرین بن ابی جابربن زهیربن جناب بن هبل بن عبدالله بن کنانة بن بکربن عوف بن عذرة، که بطنی است از قضاعة، از عذرة. || منسوب به عرین بن ثعلبة بن یربوع، که بطنی است از تمیم. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عریة.

[عَ ری یَ] (ع ص، اِ) خرمابن بی بار. و خرمابن که بار آن خورده باشند. (منتهی الارب). نخلی که آنچه بر آن است خورده باشند. (از اقرب الموارد). || درخت که میوهء آن را به محتاجی دهند. (منتهی الارب). نخلی که صاحب آن میوهء یک سال آن را به دیگری هبه کند تا میوهء آن را بخورد، و آن فعیل به معنی مفعول است و هاء آن بجهت این است که اسم بحساب آید، چون نطیحة و أکیلة، لذا هرگاه آن را صفت نخل قرار دهند هاء را حذف نمایند و نخل عری گویند، چنانکه امرأة قتیل. (از اقرب الموارد). ج، عَرایا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنچه جدا دارند از مساومت وقت فروختن خرمابن. (منتهی الارب). آنچه از نخل وقت فروختن از قیمت گذاری جدا کنند. (از اقرب الموارد). || مکیل. (منتهی الارب). مکتل. (اقرب الموارد).(1) || باد سرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب مِکیَل ضبط شده است که بمعنی مطلق پیمانه باشد اما در اقرب الموارد مِکتَل آمده است که بمعنی زبیلی است به گنجایش پانزده صاع.

عریة.

[عِرْ یَ] (ع اِمص) نوع و هیئت برهنگی. (ناظم الاطباء).

عریة.

[عُرْ یَ] (ع مص) برهنه گردیدن. (از منتهی الارب). کندن لباس خود را. (از اقرب الموارد). عُری. رجوع به عری شود.

عریة.

[عُرْ / عِرْ یَ] (ع اِ) جاریة حسنة بالعریة؛ دختر نیکو جای برهنگی از روی و دست و پا. (منتهی الارب).

عز.

[عَزز] (ع مص) غالب آمدن بر کسی در معازّة. (از منتهی الارب). در معارضهء ارجمندی و بزرگی، بر کسی غالب شدن. (از اقرب الموارد). غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || با هم چیرگی کردن در خطاب. (از منتهی الارب). غلبه کردن کسی را در خطاب و احتجاج. (از اقرب الموارد). گویند: اذا عز أخوک فهُن؛ یعنی هرگاه برادرت چیره گردد و در پاداشش نتوانی، نرمی و ملاطفت کن. (منتهی الارب). یعنی اگر برادرت بر تو غلبه کرد و برابری با او نتوانی، پس با او نرمی کن. (از اقرب الموارد). و در مثل گویند: مَنْ عَزَّ بَزّ؛ یعنی هرکه غالب آمد بُرد. (منتهی الارب). یعنی هرکه غلبه کند می رباید. (از اقرب الموارد). || گویند: جی ء به عزاً بزاً؛ یعنی بی شک. (منتهی الارب). یعنی لامحاله او را آوردند. || قوی و توانا کردن. (از اقرب الموارد). || تنگ شدن سوراخ پستان شتر. (تاج المصادر بیهقی). عُزوز. عِزاز. رجوع به عزوز و عزاز شود.

عز.

[عَزْ زَ] (ع فعل) کلمهء فعل که بیشتر در دعا استعمال کنند، یعنی باجلال و مجلل و سربلند باد. (ناظم الاطباء). و این فعل در ترکیب بکار رود چون عز اسمه و عز نصره و عز و جل. رجوع به این ترکیبات در ردیف خود شود.

عز.

[عِزز] (ع مص) ارجمند گردیدن. (از منتهی الارب). ارجمند شدن. (المصادر زوزنی). عزیز شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || قوی شدن بعدِ خواری. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قوی شدن. (تاج المصادر بیهقی). || ضعیف شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). از اضداد است. (از اقرب الموارد). || کمیاب شدن. (از منتهی الارب). نایافت شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی): عز الشی ء؛ کم و قلیل شد آن چیز آنچنانکه به آسانی به دست نیاید، و چنین چیزی را عزیز گویند. (از اقرب الموارد). || روان گردیدن آب. (از منتهی الارب): عز الماء؛ آب جاری شد. (از اقرب الموارد). || روان شدن آنچه در زخم بود. (از منتهی الارب): عزت القرحة؛ آنچه در زخم بود جاری گشت. (از اقرب الموارد). || عز علیَّ أن تفعل کذا؛ ثابت و درشت شد و لازم گردید و دشوار شد بر من چنین کردن تو. (منتهی الارب). لازم و سخت شد بر من که چنین کنی. (از اقرب الموارد). سخت آمدن کسی از چیزی. (المصادر زوزنی). و نیز: عزّ علیَّ أن أراک کذا؛ دشوار است بر من اینکه تو را چنین ببینم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گرامی شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گویند: عززتُ علیه؛ یعنی گرامی شدم نزد او. (از منتهی الارب). || چون گویند: تُحبنی؟ در جواب آرند لعزّما؛ یعنی نیک دوست میدارم تو را. (از منتهی الارب). چون بکسی بگوئی: أ تُحبنی، یعنی آیا مرا دوست داری؟ در جواب گوید: لعزما، یا لشدّما، یا لحقّ ما؛ یعنی حق است آنچه گفته ام. (از اقرب الموارد).

عز.

[عِزز] (ع اِمص) ارجمندی. مقابل ذل. (از منتهی الارب). خلاف ذل. (اقرب الموارد). عزت و ارجمندی. (غیاث اللغات) :
دریغ فر جوانی و عز اوی دریغ
عزیز بودم از این پیش همچنان سپریغ.
شهید بلخی.
بماناد جاوید در عز و ناز
ازو دور چشم بد و بی نیاز.فردوسی.
همه پاک با لشکر و ساز راه
همه نامدارانِ با عز و جاه.فردوسی.
این عز تو را خواسته ز ایزد
وآن عمر تو را خواسته ز یزدان.فرخی.
تا چرخ کمان دارد تا کوه کمر دارد
از فخر کمان داری وز عز کمر داری.
فرخی.
ای مرا سایهء درگاه تو سرمایهء عز
وز بلاها و جفاهای جهان پشت و پناه.
فرخی.
خدایگان خراسان و آفتاب کمال
که وقف کرد بر او ذوالجلال عز و جلال.
عنصری.
شاها هزار سال به عز اندرون بزی
وآنگه هزار سال بملک اندرون ببال.
عنصری.
یا رب هزار سال ملک را بقا دهی
در عز و در سلامت و در یمن و در یسار.
منوچهری.
رسم بهمن گیر و از نو تازه کن بهمنجنه
ای درخت ملک بارت عز و بیداری تنه.
منوچهری.
این عز و این کرامت و این فضل و این هنر
زآن اصل ثابتست و از آن گوهر اثیر.
منوچهری.
تیر او باد عز و نعمت و ناز
تا بتابد بر آسمان بر تیر.
؟ (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
و هم بر این خویشتن داری و عز گذشته شد. (تاریخ بیهقی ص 365). در عز و دولت سالها بزیاد. (تاریخ بیهقی).
نبینی خوب را زشتی مقابل
نبینی عزّ را خواری موازی.ناصرخسرو.
که را جامهء عزّ ببْرید دنیا
بدین بازگردد بدو اعتزازش.ناصرخسرو.
اگر خوار است و بی مقدار یمگان
مرا اینجا بسی عز است و مقدار.
ناصرخسرو.
و یک چندی به مقر عز مقام کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 82).
ای فلک همتی که هرچه کنی
مایهء عز و افتخار شود.مسعودسعد.
بادا در بوستان عز قرارت
بادا اندر سرای ملک مقامت.مسعودسعد.
بر سر دولت هنرمندان
سایهء عز جاودان تو باد.مسعودسعد.
عز دنیا با عز آخرت موصول و مقرون گرداناد. (کلیله و دمنه). رفتن بر درجات شرف بسیارمؤونت است و فرودآمدن از مراتب عز اندک عوارض. (کلیله و دمنه). آخر ایشان در نبوت... را برای عز نبوت و خاتمت رسالت برگزید. (کلیله و دمنه).
عنقا به باغ بخت و سلیمان به تخت عز
با جاه نو رسید و به امکان نو نشست.
خاقانی.
به عز عز مهیمن به حق حق مهین
به جان جان پیمبر به سر سر کتاب.
خاقانی.
عاقلان دیدند آب عز شروان خاک ذل
بر هری و بلخ و مرو شاهجان افشانده اند.
خاقانی.
سلطان ازبهر شرف دین و عز اسلام بدین مصالحت راضی شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 293). در عز چون افریدون بودند و در همت چون گردون. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 397). درویشی را شنیدم که به غاری در نشسته بود... به عز قناعت. (گلستان). و به عز اجابت مقرون. (گلستان).
خدایا به عزت که خوارم مکن
به ذل گنه شرمسارم مکن.سعدی.
عز ناخفتن ار تو هستی کس
نص یا أیها المزمل بس.اوحدی.
-امثال: عز الادب خیر من شرف النسب (امثال و حکم دهخدا)؛ یعنی ارجمندی ادب به از شرافت نسب است.
عز الدنیا بالمال و عز الاَخرة بالاعمال (حدیث)؛ عزت دنیا در مال است و عزت آخرت به کردار.
- أدام الله عزه؛ خداوند عزت و ارجمندی وی را پایدار سازد : و بشنوده باشد خان أدام الله عزه که چون پدر ما... گذشته شد ما غایب بودیم از تخت ملک. (تاریخ بیهقی).
- عز وصول بخشیدن؛ در تداول نامه نگاری، به معنی رسیدن نامه است، و آن تعبیری است احترام آمیز و بزرگداشت نویسنده را.
|| (ص، اِ) باران سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عز.

[عِزز] (اِخ) نام دختر هیثم بن محمد بن هیثم، که از زنان محدث و صالح قرن ششم هجری بوده است. وی حدیث را نزد سلیمان بن ابراهیم حافظ آموخت، و سمعانی نام او را آورده است. (از اعلام النساء از التحبیر سمعانی).

عز.

[عِزز] (اِخ) قلعه ای است به روستای بردعة. (منتهی الارب). قلعه ای است در رستاق بردعة از نواحی اَران. (از معجم البلدان).

عزٍ.

[عَزز] (ع ص) رجل عز؛ مرد ارجمند. (ناظم الاطباء). مرد قوی و عزیز. (از اقرب الموارد). عزیز. گرامی. رجوع به عزیز شود.

عزٍ.

[عَ زِنْ] (ع ص) شکیبا و صابر. (منتهی الارب). آنکه بر پیش آمدی که بدو رسیده است، شکیبائی کند. (از اقرب الموارد). عَزی. رجوع به عزی شود.

عزآباد.

[عِزز] (اِخ) قریه ای است نیم فرسنگی جنوب ابرقوه. || قریه ای است چهار فرسنگ و نیمی جنوبی جشنیان. || قریه ای است سه فرسخ پیشتر مشرقی فتح آباد. (فارسنامه).

عزآباد.

[عِزز] (اِخ) دهی از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز. سکنهء آن 124 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و حبوب و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

عزآباد.

[عِزز] (اِخ) دهی از دهستان رستاق بخش اشکذر شهرستان یزد. سکنهء آن 1170 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عزا.

[عَ] (ع اِ) ماتم. مصیبت. تعزیت. زاری. سوکواری. سوک. (ناظم الاطباء). صبر بر مصیبت و صبر کردن و در آن استقامت ورزیدن و شکایت کردن، و در عرف حال مجازاً بمعنی ماتم پرسی. (غیاث اللغات). و با لفظ گرفتن و افگندن بمعنی ماتم استعمال نمایند، و همچنین با لفظ خانه و دار، چون عزاخانه و عزادار. (آنندراج). و رجوع به عزاء شود :
از عزا چون بگذرد یک چند روز
کم شود آن آتش و آن عشق و سوز.
مولوی.
قسم بداد به سی پاره درزیان شمط
که گر عزا بودت پیش زین عزا مگذر.
نظام قاری (دیوان ص17).
- از عزا درآوردن؛ مصیبت زده را به پوشیدن جامه ای جز رنگ سیاه داشتن. عزاداری را برحسب رسم، بزرگی از خانواده یا جز آن، جامه ای غیر سیاه فرستادن تا به عزای خود خاتمه دهد. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- ایام عزا؛ روزهای ماتم و سوگواری و سوک. (ناظم الاطباء).
- شکمی از عزا درآوردن؛ پس از گرسنگی طعامی لذیذ و به کفایت خوردن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عزا افکندن؛ سوکواری برپا کردن. ماتم و شیون پدید آوردن :
تاکنون شخصی که باشد قابل ماتم نمرد
من از آن مُردم که در عالم عزائی افگنم.
حکیم رکنای کاشی (از آنندراج).
- لباس عزا؛ لباس سیاه. (آنندراج). لباس که در حال عزا گرفتن پوشند. لباس سوک.

عزا.

[عِزْ زا] (اِخ) (کفر...) ناحیه ای است از اعمال موصل. و احتمال میرود که آن مأخوذ از عز بمعنی باران شدید باشد و الف آن تأنیث راست. و در این صورت مفهوم آن چیزی شبیه «سرزمین بارانی» خواهد بود. (از معجم البلدان).

عزا.

[؟زْ زا] (اِخ) (بمعنی قوه) صاحب بوستانی است که در نزدیکی اورشلیم بود و همانجا که قبر منسی و پسرش آمون شهریار یهودا واقع بوده است. و موضع آن بوستان معلوم نیست. (از قاموس کتاب مقدس).

عزاء .

[عَ] (ع مص) شکیبائی نمودن. (از منتهی الارب). صبر کردن. (از اقرب الموارد). || نسبت کردن کسی را به پدرش. (از منتهی الارب).(1) || نسبت پذیرفتن به کسی و منسوب گردیدن بسوی او. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). منتسب گشتن به کسی به راست یا به دروغ. (از اقرب الموارد)(2).
(1) - در اقرب الموارد به این معنی عَزْو ضبط شده است.
(2) - در اقرب الموارد به این معنی عَزْو ضبط شده است.

عزاء .

[عَ] (ع اِمص) شکیبائی و یا خوبی شکیبائی. (منتهی الارب). صبر و یا حسن صبر، و آن اسم مصدر است از تعزیة، چون سلام از تسلیم. (از اقرب الموارد).
- أحسن الله عزاءک، أحسن الله لک العزاء؛یعنی خداوند صبر جمیل تو را دهد. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).
|| نسبت پدری. (ناظم الاطباء).

عزاء .

[عَزْ زا] (ع اِ) سال سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سختی و شدت. || باران سخت و درشت قطره. (از اقرب الموارد).

عزائر.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) بصیغهء جمع، مانند عَزیر است. (از منتهی الارب). رجوع به عزیر شود. || کمتر از عضاه و بالاتر از دِقّ. (از اقرب الموارد). || عودها. || بقایای درخت، و آن را واحد نباشد. (از اقرب الموارد).

عزائم.

[عَ ءِ] (ع اِ) عزایم. جِ عزیمة. (اقرب الموارد) (دهار) (منتهی الارب). رجوع به عزیمة شود. ارادهء قوی. قصد. آهنگ : عرفت الله بفسخ العزائم و نقض الهمم (نهج البلاغه)؛ خداوند را از گسیختن اراده ها و تصمیمات و نقض کردن همت ها و قصدها شناخته ام. که رایهای وی دیگر بود و عزائم وی. (تاریخ بیهقی ص 115). معالی خصال ملوک اسلاف... قبلهء عزایم میمون داشته است. (کلیله و دمنه). عزایم شاهانه را بامداد فتح مبین... مؤید گردانیده. (کلیله و دمنه). آن لایق تر که به امضای عزائم در امور مبهم و مهمات معظم تعجیل فرموده نشود. (سندبادنامه ص 257). روایع اقبال طلایع عزایم او را استقبال می نمود. (جهانگشای جوینی). چون نوبت زوال دولت ایشان دررسید نه حیلت و عزایم و آراء ایشان را دستگیری توانست کرد و نه غلبهء... (جهانگشای جوینی). حوادث دهر بوقلمون مطابق و موافق عزائم همایون... بود. (ترجمهء محاسن اصفهان آوی). || آن آیات قرآنی که بر آفات رسیدگان خوانند به امید به شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آیات قرآن مجید که برای شفای بیمار خوانند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
آفات دیو را بفضایل عزایمند
وَاعراض علم را بمعانی جواهرند.
ناصرخسرو.
- عزائم السجود؛ سوره هایی از قرآن مجید که سجدهء واجب در آنهاست. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چنانکه گویند: لیست سجدة «ص» من عزائم السجود؛ یعنی سجدهء سورهء «ص» از سجده های واجب نیست ولی پیغمبر (ص) به پیروی از داود (ع) سجدهء آن را بجای می آورد. (از منتهی الارب).
- عزائم الله؛ فرایضی که خداوند آنها را بر بندگان خود واجب کرده است. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).
- عزائم المغفرة، عزائم الغفران؛ اعمال و خصالی که بدان مغفرت مؤکد گردد. (منتهی الارب) : از حضرت خواجه عزیزان علیه عزایم الغفران منقول است. (انیس الطالبین ص47).
|| افسونها. (منتهی الارب). افسونها و ادعیه که برای احضار جنیان و پریان خوانند. (غیاث اللغات) (آنندراج). هیپنوتیزم. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
چو هنگام عزایم زی معزم
به تک خیزند ثعبانان ریمن.منوچهری.

عزاب.

[عُزْ زا] (ع ص، اِ) جِ عَزَب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عزب شود. || جِ عَزَبة. (منتهی الارب از کسائی) (آنندراج). رجوع به عزبة شود.

عزاً بزاً.

[عَزْ زَمْ بَزْ زَنْ] (ع ق مرکب)بی شک و لامحاله. (ناظم الاطباء). رجوع به عَزّ شود.

عزاپرستی.

[عَ پَ رَ] (حامص مرکب)به معنی عزاداری. (آنندراج). سوکواری و زاری و اندوه و غصه و غم. (ناظم الاطباء). و رجوع به عزا شود.

عزاخانه.

[عَ نَ / نِ] (اِ مرکب) ماتم خانه و خانه ای که در آن عزا برپا می کنند. (ناظم الاطباء). جایی که در آن مراسم عزا برپا دارند. (فرهنگ فارسی معین). ماتم سرا. مصیبت سرا. مَناحة :
به دارالشفا چون درآید طبیب
عزاخانه گردد ز مرگ غریب.
ملاطغرا (از آنندراج).

عزادار.

[عَ] (نف مرکب) ماتم زده و آنکه بحالت عزا و سوگواری باشد. (ناظم الاطباء). شخصی که بمناسبت فوت یکی از نزدیکان سوکوار باشد. (فرهنگ فارسی معین). ماتمی. مصیبت زده. سوکوار.
شادی و عیش عالم در خاطر دل افکار
شرمنده تر ز عید است در خانهء عزادار.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
دوستان را نبود بس که بهم یکرنگی
پوشش مرده سفید است و عزادار سیاه.
میرزا اسماعیل ایما (از آنندراج).

عزاداری.

[عَ] (حامص مرکب)سوکواری. زاری. عزاپرستی. اشتغال به سوک. مصیبت. تعزیت. (ناظم الاطباء). اقامهء مراسم عزا. (فرهنگ فارسی معین).

عزاداری کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب) برپا داشتن مراسم عزا. سوکواری کردن. (فرهنگ فارسی معین). ماتم گرفتن.

عزا داشتن.

[عَ تَ] (مص مرکب) ماتم داشتن پس از مرگ کسی. (فرهنگ فارسی معین). سوکوار بودن.

عزاز.

[عَ] (ع ص، اِ) زمین درشت. (منتهی الارب). سرزمین صلب و سخت، که سیل در آن بسرعت جاری شود. (از اقرب الموارد). عَزَز. و رجوع به عزز شود.

عزاز.

[عَ] (اِخ) شهری است نزدیک حلب که خاکش چون بر کژدم پاشند بمیرد. (منتهی الارب). شهرکی است در فاصلهء یک روزهء شمال حلب، و آن را رستاقی است. آب و هوائی گوارا دارد و در آنجا عقرب یافت نشود و مشهور چنان است که اگر از خاک آن بر عقرب بریزند آن را میکشد. (از معجم البلدان).

عزاز.

[عَ] (اِخ) جایگاهی است در یمن. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

عزاز.

[عِ] (ع مص) تنگ پستان شدن ناقه. (از منتهی الارب). «عَزوز» بودن ناقه. (از اقرب الموارد). رجوع به عَزوز شود. عُزوز. || معازّه و چیرگی جستن بر یکدیگر در خطاب و نبرد کردن در ارجمندی. (ناظم الاطباء). || (ص، اِ) جِ عَزیز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عزیز شود.

عزازة.

[عَ زَ] (ع مص) ارجمند گردیدن. (از منتهی الارب). عزیز شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). ارجمند شدن. (المصادر زوزنی). || قوی شدن بعدِ خواری. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نایافت شدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || سخت آمدن چیزی بر کسی. (المصادر زوزنی). || (اِمص) کثرت و قوت. (آنندراج). عِزّ. رجوع به عز شود.

عزازة.

[عِ زَ] (ع ص، اِ) جِ عزیز. (منتهی الارب). رجوع به عزیز شود.

عزازی.

[عَ] (اِخ) ابوالعباس احمد ابن عمر عزازی، منسوب به عزاز حلب. وی محدث بود و از ابوالحسن علی بن احمدبن مرزبان روایت کرده است. (از معجم البلدان).

عزازیل.

[عَ] (اِخ) (معرب از عبری) طبق روایات، یکی از سه فرشته (هاروت، ماروت، عزازیل) است که خدا آنان را به کرهء زمین فرستاد تا مانند آدمیان زندگی کنند و از محرمات بپرهیزند والا تنبیه شوند. عزازیل پس از چندی چون دانست که از عهدهء این امتحانات برآمدن مشکل است اظهار عجز نمود و معاف شد، ولی دو تن دیگر به مأموریت خود ادامه دادند و فریب زنی (زهره = ناهید) را خوردند، شراب نوشیدند و اسم اعظم را بدان زن گفتند و به پادافراه این کردار در چاه بابل معلق شدند و تا روز رستاخیز بدین حال خواهند ماند. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به «ستارهء ناهید» از محمد معین شود. || از نامهای قدیمی شیطان. (از اقرب الموارد). نام شیطان. (غیاث اللغات) (آنندراج). شیطان. (قاموس کتاب مقدس). ابلیس. ابوخلاف. ابوالعیزار. ابومرة. ابولبینی. بلاز. خناس. دیو. شیخ نجدی :
کشوری گیر بیک حمله که آن کشور را
پادشاهست عزازیل و مهاکال وزیر.سوزنی.
بد ز گستاخی کسوف آفتاب
شد عزازیلی ز جرأت رد باب.مولوی.
شد عزازیلی از این مستی بلیس
که چرا آدم شود بر من رئیس.مولوی.
وگر دردهد یک صلای کرم
عزازیل گوید نصیبی برم.سعدی.
تکبر عزازیل را خوار کرد.سعدی.
|| (اِ) روح پلید. || نام مرغی است کوچک. (از ناظم الاطباء). || اشاره به بزی است که در وادی غیرذی زرع فرستاده میشد. || اشاره است به انفصال خطایای قوم، و مختصراً بر ذبح شده اشاره به کفارهء خطایای قوم است. || (اِخ) اسم محلی است که بز را در آنجا میفرستادند. (قاموس کتاب مقدس).

عز اسمه.

[عَزْ زَسْ مُهْ / مُ هُ] (ع جمله فعلیه دعایی) جملهء دعائی مرکب از فعل و فاعل، به معنی نام او عزیز و ارجمند باد. جملهء دعایی که معمولاً پس از ذکر نام خداوند آرند. ثنائی که پس از بردن نام خدای تعالی آرند. ذکری که پس از بردن نامی از نامهای خدای تعالی آرند. و رجوع به عَزَّ شود :
که کرد جز خدای عَزَّ اسمُهُ
رضا رضای او قضا قضای او.منوچهری.
بر او ایزد عز اسمه این کرامت پاینده داراد. (فارسنامهء ابن البلخی).
در ذات تو نهاد ملک عَزَّ اسمُهُ
ذهن و ذکاء و فطنت و فرهنگ و هوش و هنگ.
سوزنی.
هست امّیدم بصنع و لطف حق عز اسمه
کاتصالی باشدم با مجلس عالی بکام.انوری.
تقدیر حق عز اسمه چنین بود. (گلستان). شکر نعمت باری عز اسمه همچنان بر من افزونتر است. (گلستان). ثروت و دستگاه او باری عز اسمه تمام و مکمل گرداناد. (تاریخ قم ص 4). تا لاجرم حق عز اسمه... (تاریخ قم ص 8).

عزاف.

[عَزْ زا] (ع ص) ابر باآواز. (منتهی الارب). ابری که در آن صدا و آواز رعد باشد. (از اقرب الموارد).

عزاف.

[عَزْ زا] (اِخ) کوهی است از کوههای دهناء، و گویند رملی است ازآنِ بنی سعد که آن را أبرق العزاف گویند و در کوه کوچکی که در آنجا است قرار دارد. و گویند آن در سمت چپ راه کوفه از زَرود واقع است و فاصلهء آن را تا مدینه دوازده میل دانسته اند. وجه تسمیهء آن چنین است که عزیف و صوت جن از آنجا شنیده میشود. (از معجم البلدان).

عزاف.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ عَزوف. (اقرب الموارد). رجوع به عزوف شود.

عزاقری.

[عَ قِ] (اِخ) ابن الندیم در الفهرست گوید که وی در صنعت کیمیا بحث کرده و گویند به عمل اکسیر تام دست یافته است.

عزاقریة.

[عَ قِ ری یَ] (اِخ) پیروان ابن العزاقر ابوجعفر محمد بن علی شَلمَغانی میباشند. وی ازجملهء کسانی است که در قرن چهارم هجری به مخالفت با حسین بن روح برخاست و مذهب جدیدی تأسیس کرد و پیروان او به عزاقریه یا شلمغانیه شهرت دارند. مهمترین عقاید عزاقریه عبارتست از: 1 - خداوند در هر چیزی به اندازهء تحمل آن چیز حلول می کند، و شلمغانی کسی است که روح خداوند در او بتمامه حلول کرده است. و اصلاً خدا اسمی است جهت معانی و خاطره هایی که به قلب مردم خطور می کند و آنچه را بر مردم پنهان است متصوَّر مینماید تا آنجا که گوئی مردم آن را به مشاهده درمی یابند. هر کس که مردم به او احتیاج پیدا می کنند خدای ایشان است بهمین جهت هر فردی از افراد بشر می تواند استحقاق مقام الوهیت حاصل کند و بنام خدائی خوانده شود. 2- عزاقریه امام حسن و امام حسین را به علی بن ابی طالب منسوب نمیدانستند و میگفتند مقام الوهیت در شخصی جمع می آید که نه فرزند کسی و نه او را فرزندی باشد. موسی (ع) و محمد بن عبدالله (ص) را خائن میشمردند و میگفتند که هارون موسی را و علی بن ابی طالب محمد بن عبدالله را به رسالت فرستادند و این دو نسبت به فرستندگان خود خیانت ورزیدند. علی بن ابی طالب بتصور ایشان به شمارهء ایام اصحاب کهف که 350 سال است به محمد بن عبدالله مهلت داد و چون این مدت منقضی گردیده شریعت اسلام نیز برمیگردد، و گویا غرض ایشان از این شمارش این بوده است که 350 سال بعد از بعثت حضرت رسول که مقارن ایام ظهور دعوت شلمغانی است مذهب اسلام منسوخ و مذهب شلمغانی جای آن برقرار میشود. 3- ملائکه به عقیدهء آنان کسانی هستند که زمام نفس خود را در دست داشته و حق را بشناسند و ببینند، و بهشت شناختن ایشان و پیروی از مذهب آنان است و آتش نشناختن آن جمع و برگشت از مسلک ایشان. 4- عزاقریه به ترک نماز و روزه و غسل معتقد بودند و بر روش سنت ازدواج نمیکردند و عموم زنان را بر خود مباح میدانستند و نزدیکی با زنان محارم و زنان دوستان و حرم پسران در صورتی که در دین شلمغانی آمده باشند اشکالی ندارد. 5- از مهمترین عقاید عزاقریه اعتقاد آنان به ضد بوده است به این معنی که شلمغانی میگفته است خداوند وجود ضد را خلق کرده است تا بوسیلهء آن پی به مخالف آن برده شود و تا اضداد در برگزیدگان خدا طعن نزنند فضیلت ایشان ظاهر نمیگردد و بهمین جهت اضداد از اولیاءالله مقامشان برتر است. 6- بعقیدهء عزاقریه، خداوند وقتی که در جسدی ناسوتی حلول میکند آنچنان قدرت و معجزه در او بظهور میرسد که با خداوند یکی میشود، چنانکه این حال در هفت آدم (هر آدمی مطابق با یک عالم) ظاهر شد و بعد از آدم هفتمین در جسد پنج وجود ناسوتی دیگر و پنج ضد ایشان که عنوان ابلیس داشتند حلول کرد، بعد در ادریس و ابلیس او، سپس در نوح و ابلیس او نمرود، بعد در هارون و ابلیس او فرعون، سپس در داود و ابلیس او جالوت، بعد در سلیمان و ابلیس او، بعد در عیسی و ابلیس او، بعد در علی بن ابی طالب و ابلیس او. و بعد از علی بن ابی طالب در شلمغانی و ابلیس او جمع آمد. 7- در باب قائم آل محمد که بعقیدهء امامیه از فرزندان امام یازدهم است و در موقع مناسب قیام خواهد کرد، عزاقریه میگفتند این همان ابلیس است که در قرآن به آن اشاره شده «فسجد الملائکة کلهم أجمعون الا ابلیس» (15/30 - 31) و چون ابلیس سجود نکرد و گفت که «لاقعدن لهم صراطک المستقیم» (7/16) از اینجا معلوم می شود که در موقع امر به سجود او قائم بوده و بعد نشسته است، و اینکه شیعه میگویند که قائم قیام خواهد کرد این همان ابلیس است که در موقع امر به سجود قائم بوده و از سجده ابا نموده است. 8- عزاقریه از آل ابی طالب و بنی عباس نفرت داشتند و هلاک ایشان را واجب میشمردند. (از خاندان نوبختی صص 222 - 238). و رجوع به شلمغانی شود.

عزاقة.

[عَزْ زا قَ] (ع اِ) سرین. (منتهی الارب). اِست. (اقرب الموارد). || حلقهء دبر. (منتهی الارب).

عزا گرفتن.

[عَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)زاری و شیون کردن و به حالت ماتم زدگان درآمدن و برای سوک و مصیبت لباس سیاه در بر کردن. (ناظم الاطباء). مجلس ماتم گرفتن در مرگ عزیزی. (فرهنگ عوام). اقامهء سوکواری بسبب مرگ کسی. (فرهنگ فارسی معین) :
گر ماه و آفتاب بمیرد عزا مگیر
گر تیر و زهره کشته شود نوحه خوان مخواه.
عرفی (از آنندراج).
سازد بخیل دشمن خود کائنات را
تا کس به مرگ او نتواند عزا گرفت.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
نی همدمی که پرسد در محنتم خبر
نی دوستی که گیرد در مردنم عزا.
سنجر کاشی (از آنندراج).
-امثال: نمرده عزا نگیرد ، نظیر: پیش از مرگ واویلا.(امثال و حکم دهخدا).
|| در تداول امروز فارسی زبانان، برای رفع مشکلی دستخوش حیرت شدن: عزا گرفته ام (یعنی متحیرم) که این همه قرض خود را از کجا بدهم. عزا گرفته ام که این مشکل خود را چگونه حل کنم. (از فرهنگ عوام). حالت ماتمزده بخود گرفتن از واقعهء ناگواری یا وامی یا از دست دادن چیزی یا از بیم به دست نیاوردن چیزی.

عزال.

[عِ] (ع اِمص) ضعف. (اقرب الموارد). سستی و ضعف. (ناظم الاطباء). سست. (منتهی الارب).

عزال.

[عُزْ زا] (اِ) نام پرده ای از موسیقی است که آن شعبه ای از زنگوله باشد. و آن را به تخفیف زاء نیز خوانده اند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج).

عزالان.

[عَ] (ع اِ) دو پر کلان در طرف دنب عقاب. (منتهی الارب). دو پری که در سمت دم عقاب است. (از اقرب الموارد).

عزالدولة.

[عِزْ زُدْ دَ لَ] (ع اِ مرکب)ارجمندی دولت. آنچه یا آنکه سبب ارجمندی و عزت دولت است، و آن از القاب اشخاص بوده است.

عزالدوله.

[عِزْ زُدْ دَ لَ] (اِخ) بختیاربن معزالدوله ابوالحسین احمدبن بویه دیلمی. از دیالمهء عراق و اهواز و کرمان (356 - 367 ه .ق.). وی پس از مرگ پدر بر متصرفات او دست یافت. شخصی قوی و توانا بود و گویند وی گاوی بزرگ را از دو شاخ میگرفت و آن را بزمین می افکند. عزالدوله با پسرعمش عضدالدوله بر سر برخی سرزمین ها رقابتهائی داشتند که به جنگ آن دو انجامید و در روز چهارشنبه هجدهم شوال سال 367 ه .ق. در میدان جنگ با هم روبرو شدند و عزالدوله که در آن هنگام سی وشش سال داشت به دست سپاهیان پسرعمش کشته شد. (از وفیات الاعیان ج2 ص242). و رجوع به طبقات سلاطین اسلام شود.

عزالدوله.

[عِزْ زُدْ دَ لَ] (اِخ) سعدبن منصور اسرائیلی، مشهور به ابن کمونه. صاحب شبههء مشهوره است. رجوع به ابن کمونه شود.

عزالدوله.

[عِزْ زُدْ دَ لَ] (اِخ) عبدالرشیدبن محمود غزنوی، مکنی به ابومنصور. از پادشاهان غزنوی، و شخصی بی جرأت بود و زیر نفوذ یکی از درباریان خود بنام طغرل (طغرل کافرنعمت) قرار داشت. و سرانجام به سال 444 ه .ق. به دست همین طغرل بقتل رسید. (از فرهنگ فارسی معین).

عزالدوله.

[عِزْ زُدْ دَ لَ] (اِخ) عبدالعزیزبن محمد بکری، مکنی به ابوزید. حاکم شلطیس(1) و ولبة(2) در اندلس. حکومت این دو ناحیه بسال 403 ه .ق. پس از مرگ پدرش بوی رسید. به سال 443 ه .ق. چون المعتضد عباد بر ولبة دست یافت عزالدوله به قرطبه رفت و تا زمان مرگ در حمایت ابن جهور بود و در حدود سال 450 درگذشت. وی پدر ابوعبید بکری صاحب المسالک و الممالک میباشد. (از الاعلام زرکلی از البیان المغرب و معجم ما استعجم).
(1) - Saltes.
(2) - Huelva.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (ع اِ مرکب)ارجمندی دین. آنکه یا آنچه سبب عزت و ارجمندی دین گردد، و آن از القاب اشخاص بوده است.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) دهی جزء دهستان رودبار بخش طرخوران شهرستان اراک. سکنهء آن 350 تن. آب آن از قره چای. محصول آن غلات و بنشن و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) آی بیک. از ممالیک بحری. رجوع به آی بیک عزالدین در همین لغت نامه و به طبقات سلاطین اسلام ص 71 شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) ابن حسن بن علی المؤید. از امامان و پیشوایان زیدیه در یمن. وی بسال 845 ه .ق. متولد شد و بسال 879 مردم برخی از شهرهای یمن با وی بیعت کردند و او را لقب الهادی الی الحق دادند. و سرانجام بسال 900 در صنعاء درگذشت. او را کتابهایی است که از آن جمله المعراج فی شرح المنهاج، و الفتاوی، و دیوان شعر وی را میتوان نام برد. (از الاعلام زرکلی از العقیق الیمانی و البدر الطالع).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) احمدبن فیومی قرصی، مشهور به عزالدین بن قراصه. رجوع به احمد (ابن فیومی...) شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) احمدبن محمد بن عبدالرحمان شریف حسینی مصری، مکنی به ابوالعباس و ملقب به عزالدین. رجوع به احمد (ابن محمد...) شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ)ارسلان شاه بن مسعودبن مودودبن زنگی بن آق سنقر، مشهور به اتابک و ملقب به الملک العادل. ششمین از اتابکان موصل. رجوع به ارسلانشاه شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) اعظم الملک (ست گائون) بن قدرخان. از حکام بنگاله است و از سال 724 تا 740 ه .ق. در آنجا حکومت کرده است. (از طبقات سلاطین اسلام ص 276).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) بلبان بن محمد المنصور. از شاهان ارمینیه است که از سال 603 تا 604 ه .ق. حکومت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص 152).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) بلبن بن جلال الدین مسعود ملک جانی. از حکام بنگاله است و از سال 657 تا 659 ه .ق. حکومت کرده است. (از طبقات سلاطین اسلام ص 275).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) طاهربن زنگی بن طاهر فریومدی جوینی، مکنی به ابوطیب. از رجال اواسط قرن هفتم هجری. وی به سال 651 ه .ق. از جانب امیر ارغون مغول به نیابت حکومت خراسان و مازندران تعیین شد و تا سال 656 ه .ق. در منصب خود باقی بود و در این سال هلاکو او را معزول کرد. وی شخصی ادب دوست و شاعرپرور بود و سعدالدین سعید هروی شاعر از مداحان مخصوص اوست. (فرهنگ فارسی معین).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) طغرل بک (امیر اسفهسالار...). رجوع به طغرلبک شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) طغرل تکین. رجوع به طغرل بک در همین لغت نامه و تاریخ بیهق چ تهران ص 226 شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) طغرل طغان خان. هشتمین از حکام بنگاله. رجوع به طغان خان و به طبقات سلاطین اسلام شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) عبدالحمید بن محمد بن محمد بن حسین مداینی، مشهور به ابن ابی الحدید. شارح نهج البلاغة در قرن هفتم هجری. رجوع به ابن ابی الحدید شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) عبدالرحیم بن محمد بن الفرات قاهری، مشهور به ابن فرات. رجوع به عبدالرحیم (ابن محمد...) شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) عبدالسلام بن احمدبن غانم مقدسی. رجوع به ابن غانم و عبدالسلام شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) عبدالعزیزبن محمد بن ابراهیم، مکنی به ابوعمر و مشهور به ابن جماعة. قاضی مصر در قرن هشتم هجری. رجوع به ابن جماعة و عبدالعزیز شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) علی بن ابی الکرم محمد بن محمد بن عبدالکریم شیبانی جزری، مکنی به ابوالحسن. مورخ معروف قرن ششم و هفتم هجری. رجوع به ابن اثیر و علی (ابن محمد بن محمد بن عبدالکریم...) شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) علی بن محمد بن آیدمر جلدکی، ملقب به عزالدین. شیمیدان (کیمیاگر) قرن هشتم هجری. رجوع به علی جلدکی شود.

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) قلج ارسلان ثانی ابن مسعود اول. از سلاجقهء روم (آسیای صغیر) است و از سال 551 تا 584 ه .ق. حکومت کرده است. (از طبقات سلاطین اسلام ص 137).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) کیکاوس اول ابن کیخسرو اول. از سلاجقهء روم (آسیای صغیر) است و از سال 607 تا 616 ه .ق. در آنجا حکومت کرده است. (از طبقات سلاطین اسلام ص 138).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) کیکاوس ثانی ابن غیاث الدین کیخسرو ثانی. از سلاجقهء روم (آسیای صغیر) است و از سال 643 تا 655 ه .ق. حکومت کرده است. (از طبقات سلاطین اسلام ص 138).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) محمد شیران بن محمد بختیار خلجی. از حکام بنگاله است و از سال 602 تا 605 ه .ق. در آنجا حکومت کرده است. (از طبقات سلاطین اسلام ص 275).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) مسعود اول ابن قطب الدین مودود. از اتابکان موصل (آقسنقریان) و از سال 576 تا 589 ه .ق. در موصل و شام و سنجار و الجزیره حکومت کرده است. (از طبقات سلاطین اسلام ص 144) (از فرهنگ فارسی معین).

عزالدین.

[عِزْ زُدْ دی] (اِخ) مسعود ثانی ابن نورالدین ارسلانشاه، مکنی به ابوالفتح و ملقب به الملک القاهر. از اتابکان موصل (آقسنقریان) و از سال 607 تا 615 ه .ق. در موصل و شام و سنجار و الجزیره حکومت کرد و اقبالنامهء نظامی بنام او مصدّر است. (از طبقات سلاطین اسلام ص 144) (فرهنگ فارسی معین).

عزالدین زنجانی.

[عِزْ زُدْ دی نِ زَ](اِخ) عبدالوهاب بن ابراهیم، مکنی به ابوالمعالی و ملقب به عزالدین. از ادبا و علمای مشهور صرف و نحو. وی قسمت اخیر عمر خود را در بغداد میگذرانده و تا مقارن فتح آن شهر به دست هلاکو در آنجا میزیسته و گویا در واقعهء بغداد مقتول شده است. رجوع به عبدالوهاب در همین لغت نامه و به تاریخ مغول عباس اقبال شود.

عزالدین قسام.

[عِزْ زُدْ دی نِ قَسْ سا](اِخ) محمد عزالدین بن عبدالقادر قسام. از مجاهدان عرب بود. وی به سال 1300 ه .ق. متولد شد و در سال 1918 م. با گروهی از شاگردان خود علیه فرانسویان که سوریه را اشغال کرده بودند قیام کرد. مدتی در حیفا (فلسطین) اقامت گزید و عهده دار امامت جامع الاستقلال گشت. در این اوان شیخ محمد کامل القصاب را برای تألیف کتاب النقد و البیان یاری کرد. آنگاه در قیام مردم فلسطین علیه انگلیسی ها شرکت کرد و شجاعتهای بسیاری از خود نشان داد و سرانجام بسال 1354 ه .ق. شهید شد و در قریهء الشیخ نزدیک حیفا دفن گشت. (از الاعلام زرکلی از مجلة الفتح و الاعلام الشرقیة و فلسطین المجاهدة).

عزالدین قطبی.

[عِزْ زُدْ دی نِ قُ] (اِخ)ابن احمدبن دریب. از امیران یمانی است. او را برادرش مهدی (حاکم جازان) به سرداری یا رهنمایی سپاهیان مصر فرستاد و آنان شهر زبید را گشودند. سپس عزالدین به سال 924 ه .ق. برادر خود را دستگیر کرد و خود بر جازان مستولی گشت و به سال 930 به دست اسکندر قرمانی بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی از العقیق الیمانی و الطائف السنیة).

عزالدین کاشانی.

[عِزْ زُدْ دی نِ] (اِخ)وزیر سلطان طغرل سلجوقی بود. آنگاه که سلطان به اتابکان مظنون گشت عزالدین را که سوابق اخلاص با آنان داشت، همراه پسرش در قلعهء همدان بقتل رساند. (از دستور الوزراء ص 220).

عز المقدسی.

[عِزْ زُلْ مَ دِ] (اِخ)عبدالعزیزبن علی بن ابی العز بکری تیمی قرشی بغدادی مقدسی. قاضی و فقیه دمشق در قرن هشتم و نهم هجری. رجوع به عبدالعزیز... شود.

عزالنساء .

[عِزْ زُنْ نِ] (اِخ) بنت محمد بن عبدالعزیزبن علی بن هبة اللهبن خلدون. از زنان محدث قرن هفتم و هشتم هجری است. محمد وانی در حدود سال 706 ه .ق. برخی از کتب حدیث را نزد وی فراگرفته است. (از اعلام النساء از اثبات مسموعات محمد الوانی).

عزالی.

[عَ لا / عَ] (ع اِ) جِ عَزلاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عزلاء شود.

عزام.

[عَزْ زا] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

عزان.

[عَزْ زا] (اِخ) قلعه ای است بر فرات. (منتهی الارب). شهری است بر رود فرات ازآنِ زباء، و خواهر او شهری در مقابل آن داشت بنام عدان. (از معجم البلدان).

عزان.

[عَزْ زا] (اِخ) از قلاع ریمة است در یمن. (از معجم البلدان).

عزان.

[عَزْ زا] (اِخ) ابن تمیم خروصی ازدی. از پیشوایان اباضیه در عمان بود. بسال 277 ه .ق. پس از خلع شدن راشدبن نضر، در نزوی با وی بیعت شد. در ایام حکومت پیوسته با فتنه ها و حوادث دست بگریبان بود و سرانجام به سال 280 ه .ق. به دست محمد بن بور، عامل معتضد عباسی در بحرین، بقتل رسید و سر او به بغداد فرستاده شد. (از الاعلام زرکلی از تحفة الاعیان ج1 ص193).

عزان.

[عَزْ زا] (اِخ) ابن قیس بن عزان بن قیس بن احمدبن سعید بوسعیدی. از امامان عمان. بسال 1285 ه .ق. پس از خلع سلطان سالم بن ثوینی، با وی در مسقط بیعت شد و رایتهای سپید که شعار خاندان او بود برافراشته گشت. امامت وی بیست وهشت ماه و نیم بطول انجامید و در این مدت وی غالب متصرفاتی را که به دست امیرزادگان افتاده بود بازستاند و مردم در عصر کوتاه امامت او در راحتی میزیستند و سرانجام بسال 1287 ه .ق. به دست ترکی بن سعیدبن سلطان بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی از تحفة الاعیان ج 2 و عمان و الساحل الجنوبی للخلیج الفارسی ص 38).

عزان خبت.

[عَزْ زا نُ خَ] (اِخ) از قلعه های تعز است در کوه صَبِر در یمن. (از معجم البلدان).

عزان ذخر.

[عَزْ زا ذَ خِ] (اِخ) از قلعه های تعز است در کوه صَبِر در یمن. (از معجم البلدان).

عزاهٍ.

[عَ هِنْ] (ع ص، اِ) عَزاهی. رجوع به عزاهی شود.

عزاهل.

[عُ هِ] (ع ص) به معنی عُراهل است. (از منتهی الارب). اسب خوش ترکیب و زیبا. (ناظم الاطباء). و رجوع به عراهل شود. || (اِخ) نام موضعی است. (از منتهی الارب).

عزاهی.

[عَ / عَ هی ی] (ع ص، اِ) عزاهٍ. عِزهون. جِ عزه [ عِ / عَ زِ ] و عزهی [ عِ ها / عِ هی ی ] و عزهاء و عزهاة و عِنزهو و عِنزَهوة و عُنْزُهانی. (اقرب الموارد). رجوع به هر یک از لغات فوق شود.

عزاهیل.

[عَ] (ع اِ) جِ عُزهول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عزهول شود. || به معنی عَراهیل است. (از منتهی الارب). رجوع به عراهیل شود.

عزایم خوان.

[عَ یِ خوا / خا] (نف مرکب) افسونگر. کسی که عزیمه میخواند که لبلاب نیز گویند. (ناظم الاطباء). افسونگر. (آنندراج) :
عزائم خوان اگر خود را بسوزد جای آن دارد
که از یک شیشه می تسخیر کردم آن پری رو را.
صائب (از آنندراج).

عزب.

[عَ] (ع مص) غایب شدن شوی زن در ایام طهر. (از منتهی الارب): عزب طهر المرأة؛ همسر آن زن از وی غایب شد. (از اقرب الموارد).(1) عُزوب. رجوع به عزوب شود. || خالی و ویران گردیدن زمین. (از منتهی الارب): عزبت الارض؛ آن سرزمین خالی از سکنه شد، خواه حاصلخیز باشد و خواه بی حاصل و خشک. (از اقرب الموارد). عُزوب. رجوع به عزوب شود.
(1) - در اقرب الموارد فقط مصدر عزوب ضبط شده است.

عزب.

[عَ زَ] (ع ص) مرد بی زن، و آن به سبب انفراد و تنهایی اوست. و زن بی شوی. (از منتهی الارب). آنکه او را خانواده و اهل نباشد، از مردان و از زنان. و گویند عزب، مرد بی خانواده و اهل است و عزبة زن بی شوی. (از اقرب الموارد). جمع آن در مذکر عُزّاب به اعتبار اصل آن که عازب است، و أعزاب به اعتبار لفظ آن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). در تداول فارسی زبانان، مرد بی زن. (دهار). مرد ناکدخدا و مجرد و آنکه زن اختیار نکرده باشد. (ناظم الاطباء). مجرد :
نه یکی و نه دو و نه سه و هشتاد و دویست
هرگز این دخت بسودن نتواند عزبی.
منوچهری.
ای پسر گیتی زنی رعناست بس غرچه فریب
فتنه سازد خویشتن را چون به دست آرد عزب.
ناصرخسرو.
فارغ از آبستنی روز و شب
نامیه عنین و طبیعت عزب.نظامی.
من گُرْسنه در برابرم سفرهء نان
همچون عزبم بر در حمام زنان.سعدی.
عزب را نکوهش کند خرده بین
که میرنجد از خفت وخیزش زمین.سعدی.
نسبتی سخت قریب است خدا خیر کناد
دختر رز عزب است و پسر حرص عزب.
درویش واله هروی (از آنندراج).
تعزب؛ عزب شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). تأبد؛ عزب بنشستن. (تاج المصادر بیهقی). || محاسب و مستوفی درجهء سیُم که از او زیردست تر نباشد. (از یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به عزب باشی و عزب دفتر و عزب نویس شود.

عزباء .

[عَ] (ع ص) زن بی شوی. || زن دوشیزه و باکره. (ناظم الاطباء).

عزب باشی.

[عَ زَ] (اِ مرکب) رئیس محاسبان و منشیان : وی [ عزب باشی ]ریش سفید عزبان و فراشان دفتر است، و دفاتر که در خارج انبار است به تحویل او، و اگر دفاتر مفقود گردد بازخواست آن از مشارالیه میشده. و به دستور دفتر از ارقام و احکام بخط او میرسید. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 43).

عزب پیشه.

[عَ زَ شَ / شِ] (ص مرکب)کسی که همواره عزب می گردد و زن اختیار نمی کند. (ناظم الاطباء) :
سپاهی عزب پیشه و تنگ یاب
چو دیدند روئی چنان بی نقاب.نظامی.

عزبت.

[عُ بَ] (ع اِمص) عزبة. بی زنی و بی شوئی. رجوع به عزبة شود.

عزب خانه.

[عَ زَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جایی که مردان مجرد گرد آیند و با زنان بطور مشروع یا نامشروع مباشرت کنند. (فرهنگ فارسی معین). خانهء نهانی که جوانان زن ناکرده دارند عیش های نهانی را. خلوت خانهء پسران مجرد. خانهء بی اغیار عزبی را. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
با ثنای تو عقد بسته بهم
در عزب خانه عیسی مریم.سنائی.
نفس نباتی ار به عزب خانه بازشد
عیبش مکن که مادر بستان سترون است.
انوری.
باد ازو ناردانه کرده جدا
چون عزب خانه های زنبور است.
؟ (از تاج المآثر).
برسم جوانان نوخاسته
عزب خانه و خلوت آراسته.نزاری قهستانی.

عزب دفتر.

[عَ زَ دَ فَ] (اِ مرکب) محرر و نویسندهء دفتر، و آنکه در دفتر محاسبات شغل مخصوصی ندارد. (ناظم الاطباء). کلمهء عزب در اینجا اصلش همان کلمهء عربی است که به ترکی عثمانی رفته و بمعنی تازه کار و شاگرد و شبیه آن بکار برده اند در نظام، و سپس در فارسی از ترکی گرفته شده و در معنی محاسب و مستوفی درجهء سوم که از آن زیردست تر نیست بکار رفته است. ماده ای از قانون سلطان سلیم عثمانی این است: عزبلو توفنک اتمن علمنده کامل و ماهر اولوپ اغالیری دائم امتحان ایدوب توفنک اتمن بیلمینلره ادمان ایتوره لر(1). (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) selibah erte tneviod secivon seL -el resit ed tra l snad sennoitcefrep tesel tneriuod sreiciffo sruel ,lisufeviaf te ,tnemelleunitnoc revuorpesed rap stnaromgi sel eriurtsni.secicrexe
(از یادداشت مرحوم دهخدا).

عزب نویس.

[عَ زَ نِ] (نف مرکب)(1)دفترنویس و کسی که نام عزبان را نویسد. و رجوع به عزب شود. || محاسب.
(1) - در اسناد و دفاتر قدیم آستان قدس رضوی مشهد این ترکیب بسیار بکار رفته است.

عزبة.

[عُ بَ] (ع مص) بی خانواده و اهل شدن. (از اقرب الموارد). عُزوبة. رجوع به عزوبة شود. || (اِمص) بی زنی و بی شوئی. (منتهی الارب). اسم است عزب بودن را. (از اقرب الموارد). عزبت. عزوبة. رجوع به عزبت و عزوبة شود.

عزبة.

[عَ زَ بَ] (ع ص) زن بی شوی. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به عَزَب شود. ج، عُزّاب. (ناظم الاطباء). || زن دوشیزه. (ناظم الاطباء).

عزبی.

[عَ زَ] (حامص) عزب بودن و مجرد بودن. (فرهنگ فارسی معین).

عزت.

[عِزْ زَ] (ع اِمص) عظمت و بزرگواری و ارجمندی و ارج و سرافرازی. (ناظم الاطباء). ارجمندی. (المصادر زوزنی). کرامت. (زمخشری). بزرگی. عزة. رجوع به عزة شود : عزت این خاندان بزرگ سلطان محمود را نگاه باید کرد. (تاریخ بیهقی ص 392).
آن را که چاربالش عزت میسر است
گو پنج نوبه زن که شه هفت کشور است.
اخسیکتی.
ستاره گفت منم پیک عزت از در او
از آن بمشرق و مغرب همیشه سیارم.
خاقانی.
وحدت من داده ز دولت خبر
عزلت من کرده بعزت ضمان.خاقانی.
از سر این کلاه عزت رفت
«سر دریغا» کلاه میگوید.خاقانی.
امیر نصر عزت و مکنت را به وراثت از پدر بزرگوار دریافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 447). بناء عزت منقوض و لواء مجدت مخفوض. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 444). شخص عزت و غلا زیر قرضهء وحشت و بلا یگانه و تنها فروشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 452).
خداوندا بدان تشریف و عزت
که دادی انبیا و اولیا را.سعدی.
شاهد آنجا که رود حرمت و عزت بیند.
سعدی.
گفتا به عزت عظیم و صحبت قدیم دم برنیارم. (سعدی).
عزت اندر عزلت آمد ای فلان
تو چه جوئی زاختلاط این و آن.
شیخ بهائی.
گر تو خواهی عزت دنیا و دین
عزلتی از مردم دنیا گزین.شیخ بهائی.
-امثال: عزت ز قناعت است و خواری ز طمع با عزت خود بساز و خواری مطلب.
؟ (از جامع التمثیل).
عزت هر کس به دست آن کس است.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
- بی عزتی؛ بی اعتباری. نامعززی.
- || بی احترامی :
چو بی عزتی پیشه کرد آن حرون
شدند آن عزیزان خراب اندرون.سعدی.
- بی عزتی نمودن؛ بی احترامی کردن. نگاه نداشتن عزت کسی : ملوک آنطرف قدر چنان بزرگوار ندانسته و بی عزتی نمودند. (گلستان).
- عزت آثار؛ صاحب علامات افتخار و شرف. (ناظم الاطباء).
- عزت تپان کردن، عزت چپان کردن؛ به مزاح، بسیار اعزاز و اکرام کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عزت خواه؛ دوست و رفیق و مصاحب. (ناظم الاطباء).
- || پیرو و بسته به جلال دیگری. (ناظم الاطباء).
- عزت طلب؛ آنکه خواهان ارج و قدر است. جاه طلب. مقام دوست. (فرهنگ فارسی معین).
- عزت طلبی؛ حالت و کیفیت عزت طلب. (فرهنگ فارسی معین).
- عزت قرار؛ مشهور و باجلال، و آن را غالباً در القاب شاهان بکار برند. (از ناظم الاطباء).
- عزت موفور؛ مجلل و باجلال و محترم. (ناظم الاطباء).
- عزت نشان؛ با آثار بزرگواری و بزرگی: عالیشان عزت نشان.
- عزت نفس؛ مناعت. شرافت. (فرهنگ فارسی معین). استکبار. مناعت طبع. عالیجنابی : و فایده در تعلم حرمت ذات و عزت نفس است. (کلیله و دمنه).
در قناعت که تو را دست رس است
گر همه عزت نفس است بس است.جامی.
گر تو خواهی عزت نفس ای فلان
رو نهان شو چون پری از مردمان.
شیخ بهائی.
- عزت و اعتبار داشتن؛ به اصطلاح فارسیان، پشم در کلاه داشتن، بدین قیاس پشم در کلاهش نیست و پشم در کلاه ندارد نیز کنایه از آن است که بغایت مفلس و بی نواست. وقع نهادن و وقر نهادن. پیش کسی ریش داشتن. (آنندراج از مجموعهء مترادفات).
- عزت همراه؛ که ملازم عزت باشد. خداوند عزت: عالیجاه عزت همراه.
|| کمیابی. (ناظم الاطباء). بی همتائی. (مهذب الاسماء). دیریابی. دشواریابی. ندرت. شذوذ. || حمیت جاهلیت. (مهذب الاسماء). || (اِخ) از نامهای باری تعالی : پیوسته در رعایت بندگان حضرت عزت عز شأنه ناقص الغایه سعی فرموده اند. (سندبادنامه ص 74).
ثنای حضرت عزت نمیتوانم گفت
که ره نمیبرد آنجا قیاس و وهم و خیال.
سعدی.
از حضرت عزت جلت قدرته درخواهیم. (انیس الطالبین ص 118).

عزت آباد.

[عِزْ زَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کزاز پائین بخش سربند شهرستان اراک. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چشمهء محلی و رودخانهء طوره. محصول آن غلات و چغندرقند و انگور است. نام قدیمی این آبادی پنجه علی بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عزت آباد.

[عِزْ زَ] (اِخ) دهی از دهستان دابو از بخش مرکزی شهرستان آمل. سکنهء آن 110 تن. آب آن از رودخانهء هراز. محصول آن برنج، کنف، نی شکر و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عزت آباد.

[عِزْ زَ] (اِخ) دهی از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل. سکنهء آن 117 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عزت آباد.

[عِزْ زَ] (اِخ) دهی از دهستان کشکوئیهء شهرستان رفسنجان. سکنهء آن 600 تن. آب آن از دو رشته قنات. محصول آن غلات، لبنیات، پسته، پنبه و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عزت العابد.

[عِزْ زَ تُلْ بِ] (اِخ) احمد عزت بن محیی الدین ابوالهول (مسمی به هولوپاشا) ابن عمر بن عبدالقادر عابد (1272 - 1343 ه .ق.). از سیاستمداران مشهور دولت عثمانی بود. پس از فراغ از تحصیل روزنامه ای به زبان عربی و ترکی بنام دمشق منتشر ساخت. سپس به اسلامبول سفر کرد و از ملازمان سلطان عبدالحمید ثانی گشت، و با اتخاذ سیاستی خاص مانع اتحاد دول اروپا بر ضد دولت عثمانی شد. وی در تأسیس خط آهن حجاز سهم بسزائی داشت. پس از انقلاب سال 1326 ه .ق. به لندن رفت. سپس در مصر سکونت اختیار کرد و در آنجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تاریخ الصحافة العربیة).

عزت الفاروقی.

[عِزْ زَ تُلْ] (اِخ) احمد عزت بن محمود فاروقی عمری. (1244-1310 ه .ق.). شاعر و از اهالی موصل بود. وی به اسلامبول رفت و برخی از مناصب دولتی را عهده دار گشت. او راست: العقود الجوهریة، رحلة الی النجد، أحکام الاراضی دیوان شعر. (از الاعلام زرکلی از تاریخ الموصل ج 2 ص 262).

عزت جستن.

[عِزْ زَ جُ تَ] (مص مرکب)جستجوی ارجمندی. سرافرازی خواستن. (فرهنگ فارسی معین).

عزت ملک.

[عِزْ زَ مَ لِ] (اِخ) وی همسر امیر شیخ حسن چوپانی (کوچک) و اصلاً رومی بود. او را با امیر یعقوب شاه روابط عاشقانه بود، و به سال 744 ه .ق. امیر شیخ حسن قشونی به سرکردگی سلیمان خان و امیر یعقوب شاه از امرای روم به تسخیر آن بلاد فرستاد و ایشان شکست خورده برگشتند. امیر شیخ حسن که امیر یعقوب شاه را در این شکست مسؤول میشمرد او را گرفت و محبوس ساخت. عزت ملک به توهم اینکه شوهرش بمناسبت اطلاع از روابط عاشقانهء آن دو، وی را محبوس کرده است با دو سه تن از زنان خدمتکار همدست شد و در شب سه شنبه 27 رجب سال 744 امیر شیخ حسن را بطرز فجیعی کشتند. و پس از دو روز چون امرا و درباریان از این واقعه آگاه شدند عزت ملک را با خواری تمام و بطرزی فجیع بقتل رساندند. (از تاریخ عصر حافظ ج1 ص58). و رجوع به تاریخ مغول عباس اقبال ص 362 و رجال حبیب السیر ص 33 و تاریخ ادوارد براون ج 3 ص 68 شود.

عزتمند.

[عِزْ زَ مَ] (ص مرکب) آنکه دارای عزت است. (فرهنگ فارسی معین). ارجمند. بزرگ. بزرگوار.

عزتمندی.

[عِزْ زَ مَ] (حامص مرکب)حالت و کیفیت عزتمند. (فرهنگ فارسی معین). ارجمندی. بزرگواری. رجوع به عزتمند شود.

عزت یافتن.

[عِزْ زَ تَ] (مص مرکب)ارجمند شدن. عزیز گشتن. دارای قدر و ارزش شدن. حرمت و اعتبار یافتن :
عزیزی که هر کز درش سر بتافت
به هر در که شد هیچ عزت نیافت.سعدی.

عزج.

[عَ] (ع مص) دور کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گائیدن. (منتهی الارب). || به بیل برگردانیدن زمین را. (منتهی الارب): عزج الارض بالمسحاة؛ زمین را با بیل زیرورو کرد. (از اقرب الموارد).

عزد.

[عَ] (ع مص) آرمیدن با زن. (از منتهی الارب). نزدیکی با زن.

عز ذکره.

[عَزْ زَ ذِ رُهْ] (ع جملهء فعلیه دعایی) مرکب از فعل عز + فاعل آن (ذکر). گرامی است یاد او. عزیز است نام او. تسبیحی است که پس از نام خدای تعالی آرند : توفیق صلح خواهیم از ایزد عز ذکره. (تاریخ بیهقی ص 72). وصیت کنم شما را که خدای عز ذکره به یگانگی شناسید. (تاریخ بیهقی ص338). سیاوش خدای را عز ذکره سجدهء شکر برد که او را زنده یافت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 46). عبادت ایزدی عز ذکره از مردم برداشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 85).و رجوع به عَزَّ شود.

عزر.

[عَ] (ع مص) نکوهیدن. (منتهی الارب). ملامت کردن. (از اقرب الموارد). || یاری نمودن. (منتهی الارب). کمک کردن. (از اقرب الموارد). || بازداشتن. (منتهی الارب). منع کردن و رد کردن. (از اقرب الموارد). رد و منع. (تاج المصادر بیهقی). || گائیدن. (منتهی الارب). || به ستم بر کاری داشتن. (منتهی الارب). مجبور کردن بر کاری. (از تاج العروس).(1) || آگاه گردانیدن بر باب دین و فرائض و احکام. (منتهی الارب): عزر الرجل علی الفرائض و الاحکام؛ آن شخص را بر فرائض و احکام واقف کرد. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد چنین آمده است: عزره علی الامر؛ أخبره، که غلط مینماید، چه در متون دیگر «أجبره» ضبط شده است و در تاج العروس نیز چنین است: العزر؛ الاجبار علی الامر.

عزر.

[عَ] (ع اِ) بهای گیاه، هرگاه دروده علفزار فروخته شود. (منتهی الارب). قیمت علف، هرگاه درو شود و مزارع آن فروخته گردد. (از اقرب الموارد). بهای علفزار، هرگاه علف مزارع آن را بدروند و بفروشند. (ناظم الاطباء).

عزرا.

[عِ] (اِخ)(1) (لغت عبری است بمعنی یاری و امداد). و آن نام کاهن و رهبر عبرانیان و کاتب دینی یهود در قرن پنجم ق.م. است که در دربار ایران صاحب جاه و مقام بود. وی معاصر اردشیر درازدست هخامنشی بود. وی در سال 457 ق.م. به سرکردگی و پیشوایی عدهء بسیاری از اسیران یهود که از بابل به اورشلیم بازمیگشتند (در حدود 1775 تن) برگزیده شد و در اورشلیم به اصلاح دین و تلاوت متون مقدس اشتغال داشت و همچنین به نوشتن تاریخ و کتاب معروف « عزرا» و قسمتی از «نحمیا» سرگرم بود. گویند همهء کتب عهد عتیق را وی جمع آوری و تدوین کرده است. عزرا در نویسندگی مهارت داشت و در آیین یهود اصلاحاتی کرده و کنیسه هایی تأسیس نموده است. و مسلمانان او را بنام عُزَیر خوانند و از انبیای بنی اسرائیل شمارند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به قاموس کتاب مقدس و عزیر شود.
(1) - Esdras.

عزرائل.

[عِ ءِ] (اِخ) تلفظی است از عزرائیل. (از ناظم الاطباء). و رجوع به عزرائیل شود.

عزرائیل.

[عِ] (اِخ) نام ملک الموت، و آن لغتی است عبرانی. (از اقرب الموارد). ملک مقرب است و او بندهء خداست، و عزرا در زبان سریانی بنده است و ئیل نام خدای تعالی، و او قابض ارواح است. (غیاث اللغات). فرشتهء مرگ. (دهار). ملک الموت و قابض ارواح که بفارسی جانشکر و جانگیر نیز گویند. (ناظم الاطباء). هادم اللذات. مفرق الجمعیات. مفرق الجماعات. فرشتهء جان ستان. ابویحیی. بویحیی :
گرفتم رگ اوداج و فشردمْش به دو چنگ
بیامد عزرائیل و نشست از بر من تنگ.
حکاک مرغزی.
از تو زایل نگشت علت جهل
چون طبیبیت کرد عزرائیل.ناصرخسرو.
توهم هست عزرائیل و فضلت هست میکائیل
چو اسرافیل شد منطق خرد جبریل باطیران.
ناصرخسرو.
زال پنداشت هست عزرائیل
بانگ برداشت پیش گاو نبیل.سنائی.
آن بیلک جبرئیل پرّت
عزرائیل است جانوران را.خاقانی.
تو فرشته آسمانی یا پری
یا تو عزرائیل شیران نری.مولوی.
روز دیگر وقت دیوان لقا
شه سلیمان گفت عزرائیل را.مولوی.
-امثال: اسم عزرائیل بد رفته است ؛ با بی احتیاطیها که در امر حفظ صحت میکند مردن او ناگزیر است و بر ملک الموت تهمت مرگ خویش می نهد. نظیر: ماهی و ماست! عزرائیل میگوید باز هم تقصیر ماست ؟ (امثال و حکم دهخدا).
عزرائیل بدنام است ؛ مردمان بیشتر به علت افراط ها و بی احتیاطی ها میرند و گمان برند که عمر آنان برسیده است. (امثال و حکم دهخدا).
عزرائیل میگوید باز هم تقصیر ماست ؟ رجوع به مَثَلِ «اسم عزرائیل بد رفته است» شود.
موی عزرائیل به تنش هست ؛ مهیب و سهمناک است. (امثال و حکم دهخدا).
- مثل عزرائیل؛ مهیب. (امثال و حکم دهخدا).

عزرار.

[عَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

عزرة.

[عَ رَ] (ع اِ) اسدالارض، که حربا باشد. رجوع به اسدالارض شود.

عزرة.

[عَ رَ] (اِخ) محله ای است بزرگ در نیشابور. (از معجم البلدان). و رجوع به عزری شود.

عزرة.

[عَ رَ] (اِخ) ابن ثابت نصیری. محدث است و از ثمامه روایت میکند. (منتهی الارب).

عزری.

[عَ ری ی] (ص نسبی) منسوب به باب عزرة که محله ای بزرگ است در نیشابور. و چند تن از فاضلان بدان منسوبند. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عزرة شود.

عزری.

[عَ] (اِخ) نام او ابراهیم بن حسن و مکنی به ابواسحاق. فقیه حنفی و محدث قرن چهارم هجری است. وی بسال 347 ه .ق. درگذشته است. (از اللباب فی تهذیب الانساب) (معجم البلدان).

عزریا.

[] (اِخ) عزریاهو (کسی که خداوند او را کمک میفرماید). وی نوهء صادوق کاهن است که در ایام سلیمان کاهن اعظم بود. و بیست ودو تن دیگر بهمین نام در کتاب مقدس ذکر شده اند. (از قاموس کتاب مقدس).

عزریائیل.

[عِ] (اِخ) تلفظی است از عزرائیل :
از خرد بس نادر افتد کز بن یک چوب گز
عزریائیلی برآید از پی اسفندیار.سنائی.

عزز.

[عُ زُ] (ع ص، اِ) جِ عَزوز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عزوز شود.

عز شأنه.

[عَزْ زَ شَءْ نُهْ / نُ هُ] (ع جملهء فعلیه دعایی) مرکب از فعل عز + شأن (فاعل) + ه. عزیز است شأن او. ارجمند است مقام وی، و آن را در نعت خداوند آرند. رجوع به عَزَّ شود : پیوسته در رعایت بندگان حضرت عزت عز شأنه ناقص الغایه سعی فرموده اند. (سندبادنامه ص 74).

عزط.

[عَ] (ع مص) نکاح و گائیدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عزعز.

[عَ عَ] (ع اِ صوت) زجر است مر بز را. (منتهی الارب). اسم است که بزان را بدان زجر کنند. (از اقرب الموارد).

عزعزة.

[عَ عَ زَ] (ع مص) چیره شدن بر کسی در معازّة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سرزنش کردن گوسپند را و زجر نمودن او را. (از منتهی الارب). زجر کردن بز را. (از اقرب الموارد).

عز علیک.

[عَزْ زَ عَ لَ] (ع جملهء فعلیه)عزت بر تو باد :
نیش بگرفت و گفت عز علیک
این چنین دست را که یارد خست.عنصری.

عز علیه.

[عَزْ زَ عَ لَیْهْ] (ع جملهء فعلیه)عزت بر او باد، و در شاهد ذیل بطور تمسخر به کار رفته است :
منم از قاضیان مشارالیه
وآن دگر ... ماست عز علیه.انوری.

عزف.

[عَ] (ع مص) پائیدن بر اکل و شرب. (از منتهی الارب). ادامه دادن به خوردن و آشامیدن. (از اقرب الموارد). || جهیدن نای گلوی شتر وقت مرگ. (از منتهی الارب): عزف البعیر؛ حنجرهء شتر هنگام مردن جهید. || زهد پیشه کردن نفس از چیزی و منصرف شدن از آن، و یا روی گردان شدن از چیزی. (از اقرب الموارد). عُزوف. رجوع به عزوف شود. || آواز دادن قوس و کمان. (از اقرب الموارد). عَزیف. رجوع به عزیف شود. || طنبور زدن و جز آن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی).

عزف.

[عَ] (ع اِ) آواز پری، و آن جرسی است که شبانه در صحراها شنیده میشود. (از منتهی الارب). صوت جن. (اقرب الموارد).
- عزف الریاح؛ آوازهای باد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| بازی و لعب. (منتهی الارب).

عزف.

[عَ] (اِخ) آبی است ازآنِ بنی نصربن معاویه، که بین آن و شَعفَین مسافت چهار میل است. (از معجم البلدان).

عزف.

[عُ] (ع اِ) کبوتر طورانی. (منتهی الارب). حمام و کبوتر طورانی، یعنی وحشی. (از اقرب الموارد).

عزفی.

[عَ زَ] (اِخ) عبدالرحمان بن عبدالله بن محمد بن احمد لخمی، مکنی به ابوالقاسم (685-770 ه .ق.). از محدثان و فاضلان مغرب، و اصل او از سبتة بود و در فاس در گذشت. او راست: الاشادة بذکر المشتهرین من المتأخرین بالافادة، که کتابی است در تراجم. (از الاعلام زرکلی از ازهار الریاض و جذوة الاقتباس).

عزفی.

[عَ زَ ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن احمد عزفی، مکنی به ابوطالب (638-713 ه .ق.). وی بسال 678 ه .ق. به ولایت سبتة رسید و مدت 27 سال در آنجا حکمرانی کرد و سرانجام بسال 705 بوسیلهء امیر فرج بن اسماعیل از حکومت خلع گشت. او شخصی فقیه و حدیث دان بود و در علم تاریخ نیز دست داشت. (از الاعلام زرکلی از ازهار الریاض و جذوة الاقتباس).

عزفی.

[عَ زَ] (اِخ) محمد بن احمدبن محمد بن حسین عزفی، مکنی به ابوالقاسم، از نسل ابن ابی عزفهء لخمی. نخستین کس از بنی ابی عزفة است که به امارت سبتة رسید. او بر طنجه و اصیلا نیز حکمرانی کرد و مدت حکومت وی سی سال و دو ماه و شانزده روز بطول انجامید و به سال 677 ه .ق. در سبتة درگذشت (مولدش بسال 607 بوده است). عزفی مردی فقیه و فاضل بود و در نظم نیز دست داشت و کتاب «الدر المنظوم فی مولد النبی المعظم» را که از تألیفات پدرش ابوالعباس احمد است تکمیل کرده است. (از الاعلام زرکلی از ازهار الریاض ج 2).

عزفی.

[عَ زَ] (اِخ) محمد بن یحیی بن عبدالله بن ابی القاسم عزفی. امیر سبتة در اندلس. به سال 699 ه .ق. در سبتة متولد شد و در سال 719 به امارت آنجا رسید و پس از شش ماه از حکومت خلع گشت و به فاس رفت و در سال 768 درگذشت. وی مردی فقیه و شاعر بود و او آخرین تن از بنی عزی است که بر سبتة حکومت کردند. (از الاعلام زرکلی از ازهار الریاض و جذوة الاقتباس).

عزفی.

[عَ زَ] (اِخ) یحیی بن عبدالله بن محمد بن احمدبن محمد لخمی عزفی، مکنی به ابوعمر. از امیران سبتة بود و به سال 677 ه .ق. متولد شد و در سال 710 با او بیعت شد و بسال 719 درگذشت. عزفی مردی فقیه و فاضل و شجاع بود و خطی خوش داشت. (از الاعلام زرکلی از ازهارالریاض و الدرر الکامنة).

عزق.

[عَ] (ع مص) زمین شکافتن. (از منتهی الارب): عزق الارض؛ زمین را شکافت و آن را زیرورو کرد. و این فعل فقط برای زمین بکار میرود. (از اقرب الموارد). نعت آن أرض معزوقة باشد. || شتابی نمودن در دویدن. (از منتهی الارب). سرعت کردن در دویدن. (از اقرب الموارد). || بازداشتن، چنانکه گویند: عزق الخیر عنی؛ یعنی بازداشت نیکوئی را از من. (از منتهی الارب): عزق الخبر عنی؛ خبر را از من بازداشت. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || مبالغه کردن در زدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عزق.

[عَ زَ] (ع مص) چَفسیدن به کسی و لازم گرفتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عزق.

[عَ زِ] (ع ص) دشوارخوی دون همت ناکس. (منتهی الارب). سخت اخلاق و بدخوی. ج، عُزَق. (از اقرب الموارد).

عزق.

[عُ زُ] (ع ص، اِ) به باد صاف کنندهء گندم. (منتهی الارب). کسانی که گندم را با باد پاک میکنند. (ناظم الاطباء). به باد صاف کنندگان طعام. (از اقرب الموارد). || بدخوی از مردم و شتر. (منتهی الارب). || جِ عَزِق. (اقرب الموارد). رجوع به عَزِق شود.

عزل.

[عَ] (ع مص) یکسو نمودن و جدا کردن و بیکار ساختن. (از منتهی الارب). جدا کردن. (دهار). جدا کردن و معزول کردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). بازداشتن چیزی را از غیر و یکسو نمودن و اخراج کردن. (از ناظم الاطباء). دور کردن چیزی را به کناری و جدا کردن آن. (از اقرب الموارد). از کار انداختن. بیکار کردن. معزول کردن. مقابل نصب. مقابل تولیت. پیاده کردن از عمل. از کار برکنار کردن.

عزل.

[عَ] (ع اِمص) بیکاری. (غیاث اللغات). بیغی و بازداشت از کار و شغل و منصب. (از ناظم الاطباء). معزولی. پیاده کردن از عمل. برکناری از کار :
ستم نامهء عزل شاهان بود
چو درد دل بیگناهان بود.فردوسی.
خداوندا مرا معزول کردی
سرانجام همه عمال عزل است
به توقیع تو ایمن بودم از عزل
ندانستم که توقیع تو هزل است.
؟ (از ترجمان البلاغهء رادویانی).
در خدمت تو نیز شکستم ندهد عزل
در دولت تو بیش گرانم نکند وام.
مسعودسعد.
بر قد همت قبای عزل بریدم
گرچه ببالای روزگار دراز است.خاقانی.
چون عز عزل هست غم زور و زر مخور
چون فر فقر هست دم مال و مل مران.
خاقانی.
یک درم سیم بخویشتن فرانگرفت مگر به عزل و حبس. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 359).
- عزل و نصب؛ به معنی تغییر و بجایی (؟)(1)است، و اینکه مردم بضم عین و فتح صاد خوانند خطا است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج).
- || از کار برکنار ساختن و به کار گماشتن.
|| (اصطلاح فقه) بازداشتن آب منی را از زن و نخواستن که فرزند آرد. (منتهی الارب). بازداشتن جماع کننده کنیز خود را از آب منی، یعنی نزدیک انزال خود را عقب کشیدن و در بیرون فرج انزال کردن و نخواستن که فرزند آورد. (از ناظم الاطباء). عزل کردن آب از زن. (المصادر زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). دور کردن آب از زن از بیم بارداری. (از تعریفات جرجانی). در حدیث است که نهی النبی (ص) عن العزل عن الحرة الا باذنها (منتهی الارب)؛ یعنی پیغمبر (ص) عزل کردن زن آزاده را منع کرده است مگر با اذن و رضای خود زن. || نزد بعضی از بلغا، آن است که کلام بزبان نرسد، چون این بیت:
هان ای امام امین هان ای همام مهین
مائیم و آن مه ما با ما بیا و ببین.
و این از مخترَعات امیرخسرو دهلوی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - در آنندراج: تغیر و بحالی (؟).

عزل.

[عَ] (ع اِ) آنچه پیشکی در بیت المال درآید بی وزن و بی انتقاد تا وقت اداء. (منتهی الارب). آنچه پیشکی در بیت المال وارد شود در صورتی که غیرموزون و غیرمنتقد باشد. (ناظم الاطباء). آنچه وزن نشده و سره از ناسره جدانشده، قبل از موعد به بیت المال وارد شود تا وقت ادای دین فرارسد. (از اقرب الموارد).

عزل.

[عَ] (اِخ) نام ناحیه ای است، و آبی است بین بصره و یمامه، که در شعر امرؤالقیس آمده است. (از معجم البلدان).

عزل.

[عَ زَ] (ع اِمص) بیکاری. (منتهی الارب). || بی سازی و بی سلاحی (اسم مصدر است). (منتهی الارب). اسم است أعزل را که بمعنی کسی است که سلاح با وی نباشد. (از اقرب الموارد). || (اِ) مؤخر خر: اقرع عزل حمارک؛ یعنی بر مؤخر و قسمت عقب الاغ خود بزن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عزل.

[عُ] (ع اِمص) ضعف. (اقرب الموارد). ضعف و سستی. (ناظم الاطباء). || بیکاری. (منتهی الارب). || بی سازی و بی سلاحی. (منتهی الارب). || (ص، اِ) جِ أعزل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اعزل شود.

عزل.

[عُ زُ] (ع ص) مرد بی سلاح. (منتهی الارب). آنکه سلاح با او نباشد. (از اقرب الموارد). ج، اَعزال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عزل.

[عُزْ زَ] (ع ص، اِ) جِ أعزل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اعزل شود.

عزلاء .

[عَ] (عِ ا) سرین و کون. (منتهی الارب). اِست. (اقرب الموارد). || دهان و جای ریزش آب از مشک و مانند آن، و دهان زیرین توشه دان. (منتهی الارب). مصب و جای ریزش آب از مشک و مانند آن، زیرا آن در یکی از دو گوشهء توشه دان و مشک قرار دارد نه در وسط آن. (از اقرب الموارد). ج، عزالی [ عَ / عَ لا ] . (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) مؤنث أعزل. (اقرب الموارد). رجوع به اعزل شد.

عزلاء .

[عَ] (اِخ) اسپی است مر بنی جعفربن کلاب را. (منتهی الارب).

عزلان.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ أعزل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اعزل شود.

عزلبة.

[عَ لَ بَ] (ع مص) نکاح و گائیدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عزل پذیر.

[عَ پَ] (نف مرکب)عزل پذیرنده. قابل عزل شدن. شایستهء برکناری. درخور عزل. || قبول برکناری کننده. که عزل و برکناری را بپذیرد :
تا بر این است ره و سیرت تو
نیست این دولت تو عزل پذیر.سوزنی.
سپه آورد رُخَت، مورچهء مشکین پر
تا تو از مملکت حسن شوی عزل پذیر.
سوزنی.
به وزارت نشسته خوشدل و شاد
وز امارت نگشته عزل پذیر.سوزنی.

عزلت.

[عُ لَ] (ع اِمص) عزلة. گوشه نشینی و خانه نشینی. (ناظم الاطباء). جدا شدن از زن و فرزند و گوشه نشینی برای عبادت. (غیاث اللغات). کناره گرفتن از خلق. انزوا. گوشه گیری. اعتزال. و رجوع به عزلة شود :
بود پرهیز تو پاکی و طاعت راز با ایزد
چو خلوت هست تنهائی و عزلت حضرت سلطان.
ناصرخسرو.
گر از زحمت همی ترسی ز نااهلان ببُر صحبت
که از دام زبون گیران به عزلت رسته شد عنقا.
سنائی.
کسی که عزت عزلت نیافت هیچ نیافت
کسی که روی قناعت ندید هیچ ندید.
سنائی.
دار عزلت گزید خاقانی
که به از دار ملک خاقان است.خاقانی.
وحدت من داده ز دولت خبر
عزلت من کرده به عزت ضمان.خاقانی.
دفتر آز از بر من برگرفت
مصحف عزلت عوض آن نهاد.خاقانی.
جملگی امور ملک به رأی او بقطع میرسیدی و وزارتی در پردهء عزلت میراندی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص364).
چو مشک از ناف عزلت بو گرفتم
بتنهائی چو عنقا خو گرفتم.نظامی.
تا درین زندان فانی زندگانی باشدت
کنج عزلت گیر تا گنج معانی باشدت.عطار.
نیستت بر وفق من مهر و مهار
کرد باید از تو عزلت اختیار.مولوی.
مصلحت آن دیدم که در نشیمن عزلت نشینم. (گلستان سعدی). ترک صحبت گفتیم و طریق عزلت گرفتیم. (گلستان).
سلاطین عزلت گدایان حی
منازل شناسان گم کرده پی.سعدی.
کنج عزلت که طلسمات عجایب دارد
فتح آن در نظر رحمت درویشان است.
حافظ.
-امثال: عزت اندر عزلت آمد ای فلان تو چه جوئی زاختلاط این و آن.
شیخ بهائی (از امثال و حکم دهخدا).
|| در تصوف و عرفان، یکی از مراتب است. مشایخ طریقت عزلت و خلوت و انقطاع و انزوا را از آن جهت اختیار کرده اند تا حواس ظاهر بسته شود و از اعمال خود معزول گردند که هر حجابی که به روح انسان رسد او را از مشاهدهء جمال مولی محجوب گرداند. و بواسطهء عزلت امداد نفسانی کم شود و حجاب مرتفع گردد و به مقام شهود جمال او برسد، و سالک را قبل از وصول به مقام توحید که مقصود اصلی تمام عبادات و سلوک و ریاضات است، انواع حالات دست دهد. (فرهنگ مصطلحات عرفاء از شرح گلشن راز ص 629 و مقدمهء نفحات الانس ص 120).

عزلت دوست.

[عُ لَ] (ص مرکب) آنکه عزلت و تنهائی و گوشه نشینی و خلوت را دوست میدارد. (ناظم الاطباء). خواهان گوشه گیری. گوشه خواه. || عابد و مرتاض. (آنندراج). عزلت گزین. عزلت گزیده. و رجوع به عزلت گزین و عزلت گزیده شود.

عزلت کشیده.

[عُ لَ کَ / کِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) که رنج عزلت تحمل کرده باشد. در گوشه گیری به سر برده : مردم سختی دیده و عزلت کشیده را خدمت فرماید. (مجالس سعدی).

عزلت گرفتن.

[عُ لَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) گوشه نشینی. کناره گرفتن. کناره گیری کردن. گوشه گیری کردن. گوشه گرفتن :خردمندان... از جنگ عزلت گرفته اند. (کلیله و دمنه).
مرا که عزلت عنقا گرفتمی همه عمر
چنان اسیر گرفتی که باز تیهو را.سعدی.

عزلت گزیدن.

[عُ لَ گُ دَ] (مص مرکب)گوشه نشینی اختیار کردن. ترک مراوده با مردمان نمودن و به عبادت پروردگار مشغول شدن. (ناظم الاطباء) :
چون شترمرغیّ ما سیمرغ دید
لاجرم از ننگ ما عزلت گزید.عطار.
بقیهء عمر در گوشه ای نشینم و عزلت گزینم. (گلستان).
به کنج غاری عزلت گزینم از همه خلق
گر آن لطیف جهان یار غار ما باشد.سعدی.

عزلت گزیده.

[عُ لَ گُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آنکه تنهائی و گوشه نشینی و خلوت را دوست میدارد. (ناظم الاطباء). عزلت دوست. عزلت گزین. و رجوع به عزلت دوست شود.

عزلت گزین.

[عُ لَ گُ] (نف مرکب)عزلت گزیننده. آنکه عزلت و تنهائی و گوشه نشینی و خلوت را دوست میدارد. (ناظم الاطباء). گوشه نشین. معتزل. منزوی. || عابد و مرتاض. (آنندراج). عزلت دوست. و رجوع به عزلت دوست شود.

عزلت گزینی.

[عُ لَ گُ] (حامص مرکب)گوشه گیری و انزوا. (فرهنگ فارسی معین).

عزلت نشین.

[عُ لَ نِ] (نف مرکب)گوشه گیر. منزوی. معتزل :
به عزلت نشینان صحرای درد
به ناخن کبودان سرمای سرد.نظامی.
گروهی عمل دار عزلت نشین
قدمهای خاکی دم آتشین.سعدی.

عزلتی.

[عُ لَ] (ص نسبی) که عزلت اختیار کند. گوشه نشین و زاهد. (ناظم الاطباء).

عزلتی.

[عُ لَ] (اِخ) تخلص ادهم واعظ است. رجوع به ادهم واعظ شود.

عزلتیان.

[عُ لَ] (اِخ) نام طایفه ای از صوفیه است. (یادداشت مرحوم دهخدا) : یکی را دیدم که چون مرغ می پرید، چون با او رسیدم گفتم صحبت عزلتیان را چون گذاشتی. (انیس الطالبین بخاری). جماعتی از عزلتیان به عبادت حضرت ایشان آمدند. (انیس الطالبین ص 157). به چه سبب از میان عزلتیان جدا شده ای. (انیس الطالبین ص 164). نقل کردند از برکة الزمان قطب عزلتیان عبدالقدوس الوهاب. (انیس الطالبین ص 227).

عزل شدن.

[عَ شُ دَ] (مص مرکب)معزول گشتن. جدا شدن. برکنار شدن از کار. پیاده شدن از عمل. از کار افتادن.

عزل کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب) از کار انداختن. معزول کردن. کسی را از شغل و منصب بازداشتن. (ناظم الاطباء). خلع کردن. (فرهنگ فارسی معین). مقابل نصب کردن. از عمل پیاده کردن. ابطال کردن.

عزل گشتن.

[عَ گَ تَ] (مص مرکب)معزول گشتن. عزل شدن. برکنار شدن از شغل. از عمل پیاده گشتن. از کار افتادن. از شغل به یک سو شدن :
مروت عزل گردیده ست در دیوان ناز او
عجب گر اینقدر بی مهری از صد بی وفا آید.
ظهوری (از آنندراج).

عزلة.

[عَ زَ لَ] (ع اِ) استخوان سر سرین که به زمین رسد. (منتهی الارب). حَرقَفة و استخوان سر سرین. (اقرب الموارد). و رجوع به حرقفة شود. || (ص، اِ) جِ عازل. (اقرب الموارد). رجوع به عازل شود.

عزلة.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است به یمن از اعمال بَحرانة. (منتهی الارب). عزلة بحرانة؛ از قرای یمن است. (از معجم البلدان).

عزلة.

[عُ لَ] (ع اِمص) دوری و گوشه نشینی، و از آن جمله است حدیث : العزلة عبادة. (از منتهی الارب). اسم است اعتزال را. (از اقرب الموارد). جدائی. (دهار). گوشه گرفتن ازبرای عبادت، و جدا شدن از زن و فرزند. (آنندراج). خارج شدن از مخالطت و آمیزش با خلق بوسیلهء انزواء و انقطاع. (از تعریفات جرجانی). عزلت. و رجوع به عزلت شود.

عزلی.

[عَ] (حامص) معزولی. استعفا. (ناظم الاطباء).

عزم.

[عَ] (ع مص) آهنگ نمودن بر کاری و دل نهادن و کوشش کردن. (از منتهی الارب). دل به کاری نهادن. (دهار) (زمخشری) (از تاج المصادر بیهقی) (از المصادر زوزنی): عزم الامر و عزم علی الامر؛ دل خود را بر انجام آن کار بست و تصمیم بر آن گرفت و آن را بدون تردید و دودلی انجام داد. (از اقرب الموارد). سر آن داشتن. بر آن بودن. اراده کردن. عُزم. عُزمان. عَزیم. عَزیمة. مَعزَم. مَعزِم. || آهنگ نموده شدن بر امر. (از منتهی الارب): عزم الامرُ نفسُه؛ یعنی بر آن کار قصد شد (به صورت مجهول)، و آن از نوع قلب است مبالغه را، چنانکه گوین: هلک الرجل، که بمعنی اُهلِک باشد. (از اقرب الموارد). || سوگند دادن کسی را. (از منتهی الارب): عزم فلان علی الرجل، فلان؛ آن مرد را سوگند داد. (از اقرب الموارد). || عزائم و افسون خواندن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخت دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || بر جاده راه رفتن. (آنندراج). || واجب گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج).

عزم.

[عَ] (ع اِ) قصد و آهنگ. (منتهی الارب). اراده. (غیاث اللغات). نیت. (نصاب). اراده و قصد و آهنگ و هنگ. (ناظم الاطباء). ارادهء پیشین است برای واداشتن نفس بر انجام دادن کاری که در نظر گرفته شده است، لذا آن برای خداوند جایز نباشد. و گویند عزم و نیت، در معنی متحدند. (از اقرب الموارد). در فارسی، بالجزم، سبک عنان، سبک سر، سپهرسیر، زمان سیر، تندسیر، متین، کامکار از صفات اوست و با لفظ داشتن و کردن و برآراستن و آمدن و افتادن مستعمل است. (آنندراج) : و لقد عهدنا الی آدم من قبل فنسی و لم نجد له عزماً (قرآن 20/115)؛ از پیش با آدم عهد بستیم ولی او آن را فراموش کرد و مر او را عزمی نیافتیم.
بدان کین و داد و بدان رزم و بزم
بدان امر و نهی و بدان رای و عزم.فردوسی.
تاش بدان عزم است که حالی طوفی کند تا حشمتی افتد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 367). اگر مرد از قوهء عزم خویش مساعدتی تمام نیابد... (تاریخ بیهقی).
چو دید عزم مرا بر سفر درست شده
فروشکست به لؤلؤ کنارهء عناب.مسعودسعد.
ارکان و حدود آن را به ثبات حزم و نفاذ عزم چنان مستحکم و استوار گردانید که چهارصد و اند سال بگذشت. (کلیله و دمنه). و آن را به ثبات عزم و حسن قصد نام نکند. (کلیله و دمنه). و ثبات عزم صاحب شرع بدان پیوست. (کلیله و دمنه).
آب خضر و نار موسی یافت شاه
عزم و حزمش این و آن بینی بهم.خاقانی.
عزم او چون مهره ای خواهد نشاند
ششدر هفت آسمان خواهد گشاد.خاقانی.
به دلی قوی و عزمی ذکی با حفظهء آن قلعه جنگ آغاز نهاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 274). دواعی همت و بواعث نهمت ایشان محرک عزم و محرض قصد سلطان شده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 408). او از سر شطط و تجاهل حرکت کرد و به هراة رفت بر عزم غزنه. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 400).
وز آنجا برون شد به عزم درست
بفرمان ایزد میان بست چست.نظامی.
کعبه روی عزم ره آغاز کرد
قاعدهء کعبه روان ساز کرد.نظامی.
چون دید که به نزدیک او عزم آمدن دارد بگریست. (گلستان سعدی). جول؛ عزم. (منتهی الارب).
- امثال: عزم جفت طلب است و طلب آبستن یافت یافت را در طلب امکان به خراسان یابم.
خاقانی.
پای بر مرکب عزیمت آر
زآنکه عزم درست توست براق.مغربی.
- اولوالعزم؛ صاحبان عزم. دارندگان عزم و اراده. و در مورد اولوالعزم در قرآن کریم «فاصبر کما صبر اولوالعزم من الرسل» (قرآن 46/35) ده قول آمده است و مشهورتر آن است که آنان نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام باشند. (از اقرب الموارد). از پیغامبران آنان که بر امور عهدنمودهء خود و سپردهء خدای تعالی آهنگ و کوشش کردند. یا آنها نوح و ابراهیم و موسی و محمد علیهم الصلاة و السلام هستند. و نزد زمخشری آنان صاحبان کوشش و ثبات و صبرند. یا نوح و ابراهیم و اسحاق و یعقوب و یوسف و موسی و داود و عیسی علیهم الصلاة و السلام. (منتهی الارب) (آنندراج). آنان پنج تن از پیغمبرانند: نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد علیهم السلام، زیرا هر یک دارای عزم و شریعتی بودند که ناسخ شریعت پیش بود. و گفته اند اولوالعزم شش نفرند: نوح که صبر کرد بر اذیت قوم خود و ابراهیم که صبر نمود بر آتش، و اسحاق که صبر بر ذبح نمود، و یعقوب که صبر بر فراق فرزند و کوری نمود، و یوسف که در چاه و زندان صبر کرد، و ایوب که صبر بر ضرر نمود. و نیز گفته اند مراد نوح و ابراهیم و اسحاق و یعقوب و موسی علیهم السلام باشند. (ناظم الاطباء). و رجوع به اولوالعزم در ردیف خود شود.
- باعزم؛ بااراده. مصمم. کسی که ایفای به عهد نماید و بر قول خود راسخ بماند. (ناظم الاطباء) : مرد خردمند با عزم و حزم آن است که وی به رأی روشن خویش به دل یکی بود با جمعیت. (تاریخ بیهقی).
- به عزمِ... (لازم الاضافه)؛ بمنظور. بقصد: بعزم دیدار دوست خود حرکت کرد. (فرهنگ فارسی معین).
- بی عزم؛ بی اراده. بی تصمیم.
- جزم کردن عزم؛ تصمیم قطعی گرفتن. (فرهنگ فارسی معین).
- سست عزم؛ سست اراده. ضعیف اراده.
- عزم بزم رفتن؛ رفتن به مهمانی و بزم. (ناظم الاطباء).
- عزم جزم؛ قصد و آهنگ استوار و محکم. (ناظم الاطباء).
- عزم درست؛ کسی که در ارادهء خود ثابت و جازم باشد. (ناظم الاطباء).
- عزم راه کردن؛ اظهار مسافرت نمودن. (ناظم الاطباء). و رجوع به عزم کردن شود.
- عزم سفر گرفتن؛ عزیمت سفر کردن و بجد عازم مسافرت گشتن. (ناظم الاطباء).
- عزم کاری کردن؛ به جد و کوشش بسیار مرتکب آن کار شدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به عزم کردن شود.
- مصطفی عزم؛ که عزمی چون عزم مصطفی دارد. استوار و متین :
مصطفی عزم و علی رزمی که هست
ذوالفقارش پاسبان مملکت.خاقانی.
|| در اصطلاح صوفیه و عرفا، بناء حال و تحقیق قصد است در انجام عبادات و ریاضات و حمل نفس بر آنها و تحمل سختیهای سلوک راه حق و استغراق در لوائح مشاهدات و استجماع قوای استقامت بحکم «فاذا عزمت فی الامور فتوکل علی الله»، و بالجمله تا سالک را در کارها و ریاضات و اعمال عزم نباشد ره به مقصود نبرد، و باید توجه خود را از کل مخلوق قطع کند و تمام قوای خود را متوجه محبوب کند. (فرهنگ مصطلحات عرفاء). || (اصطلاح فلسفه) جزم اراده است، یعنی میل بعد از تردد که حاصل از دواعی مختلف باشد. (فرهنگ علوم عقلی از کشاف). || (اصطلاح روانشناسی) آنچه بعد از تصور غرض و هدف معین و در پایان تأمل (یعنی معارضهء دلایل موافق و مخالف آن هدف و غرض) صورت می پذیرد، عزم یا تصمیم نامیده می شود. (فرهنگ فارسی معین از روانشناسی علی اکبر سیاسی). || (اصطلاح مکانیک) قوه ای نسبت به یک نقطه، از شدت این قوه در مسافتی مستقیم که طبق آن قوه اعمال میشود حاصل میگردد. گشتاور.(1) (از فرهنگ فارسی معین). || کنجارهء مویز. (منتهی الارب). ثجیر و ثفل مویز. (از اقرب الموارد). ج، عُزُم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - Moment.

عزم.

[عَ زَ] (ع ص) مردم استوار در دوستی و صحیح و ثابت در آن. (منتهی الارب). ج، عَزَمة. (ناظم الاطباء). رجوع به عزمة شود.

عزم.

[عِ] (ع اِ) ام العزم؛ کون و اِست. (ناظم الاطباء). اِست. (اقرب الموارد). عزمة. ام عزمة. و رجوع به عزمة و ام عزمة شود.

عزم.

[عُ] (ع مص) عَزم (در تمام معانی). رجوع به عَزم شود.

عزم.

[عُ زَ] (ع اِ) جِ عُزمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عزمة شود.

عزم.

[عُ زُ] (ع اِ) جِ عَزم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عَزم شود.

عزم آمدن.

[عَ مَ دَ] (مص مرکب) عزم حاصل شدن :
چو عزم آمد آن گوهر پاک را.
؟ (از آنندراج).

عزم آوردن.

[عَ وَ دَ] (مص مرکب)تصمیم گرفتن. اراده کردن :
بر آنم میاور که عزم آورم
به هم پنجه ای با تو رزم آورم.نظامی.
کجا عزم راه آورد راهجوی
نراند چو آشفتگان پوی پوی.نظامی.

عزمات.

[عَ زَ] (ع اِ) جِ عزمة. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به عزمة شود.

عزمان.

[عُ] (ع مص) عَزم است در تمام معانی. رجوع به عَزم شود.

عزم افتادن.

[عَ اُ دَ] (مص مرکب) عزم فتادن. عازم شدن. قصد کردن :
نه پایه قدر او ز نهم آسمان گذشت
هرگاه عزم او بسوی آسمان فتاد.
علی خراسانی (از آنندراج).

عزم داشتن.

[عَ تَ] (مص مرکب) قصد داشتن. تصمیم داشتن. بر آن بودن : درویش دید که شاهزاده بجانب او عزم آمدن دارد. (گلستان).
عزم دارم کز دلت بیرون کنم
وَاندرون جان بسازم مسکنت.سعدی.
گر این خیال محقق شدی به بیداری
که روی عزم همایون ازین طرف داری.
سعدی.
عزم دیدار تو دارد جان برلب آمده
بازگردد یا برآید چیست فرمان شما.
حافظ (از آنندراج).

عزم کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب) قصد کردن. آهنگ کردن :
ز بعد یوسف ایوب صابر آمد باز
بدهر بد صدوهفتاد و کرد عزم سفر.
ناصرخسرو.
گر کردی این عزم کسی را ز تفکر
نفرین کندی هر کس بر آزر بتگر.
ناصرخسرو.
نکند باز رأی صید ملخ
نکند شیر عزم زخم شکال.
؟ (از کلیله و دمنه).
همه سر عقلم و چون عزم کنم
همه تن جان شوم ان شاءالله.خاقانی.
چون نیست وجه زر نکنم عزم مکه باز
جلباب نیستی به سر و تن درآورم.خاقانی.
چون ملکان عزم شدآمد کنند
نقل بنه پیشتر از خود کنند.نظامی.
بعد از آن برخاست عزم شاه کرد
شاه را زآن شمه ای آگاه کرد.مولوی.
عزم کردم و نیت جزم که بقیت عمر فرش هوس درنوردم. (گلستان سعدی).
من همه قصد وصالش میکنم
وآن ستمگر عزم هجران میکند.سعدی.
وگر نه عزم سیاحت کند نه یاد وطن
کسی که بر سر کویت مجاوری آموخت.
سعدی.
از خیال عشق دل عزم رمیدن میکند
حمد بر نقاش این شیر از کشیدن میکند.
میرزا شریف الهام تخلص (از آنندراج).
اجماع؛ عزم کردن بر کاری. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب).

عز من قائل.

[عَزْ زَ مِ ءِ] (ع جملهء فعلیه دعایی) (از: فعل عزّ + حرف جر من + قائل) گرامی است گوینده. عزیز و ارجمند است آنکه گفته است، و آن را پیش از نقل آیتی از قرآن کریم آرند، قوله تعالی عز من قائل... (از یادداشت مرحوم دهخدا). در این جمله حرف «من» زائد است و مجرور آن محلاً منصوب است بر تمییز بودن. و آن را بصورت عزّ قائلاً، بدون مِن نیز گویند. و آن را حال نیز میتوان فرض کرد بعنوان جنس بودن، یعنی عزّ قائلاً من القائلین. (از اقرب الموارد).

عزموت.

[] (اِخ) (بمعنی تا بموت قوی) نام موضعی است در بن یامین. و برخی آن را همان حزمه دانسته اند که در شمال عناثوث یعنی عناثای تازه واقع است. (از قاموس کتاب مقدس).

عزمة.

[عَ مَ] (ع مص) عَزم (در تمامی معانی). (از ناظم الاطباء). رجوع به عزم شود.

عزمة.

[عَ مَ] (ع اِ) واجب و ثابت: عزمة من عزمات الله؛ یعنی حقی از حقوق خداوند، یعنی واجبی از آنچه واجب کرده است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) ثبات و پایداری: ما لَه عزمة و لا عزیمة؛ او را ثبات و صبری نیست در آنچه قصد میکند. (از اقرب الموارد).

عزمة.

[عَ زَ مَ] (ع ص) مرد استوار در دوستی و ثابت قدم. (ناظم الاطباء). درست مودت. (از اقرب الموارد). ج، عُزَم. (ناظم الاطباء).

عزمة.

[عِ مَ] (ع اِ) کون. (منتهی الارب). اِست. (اقرب الموارد). ام عزمة. عَزم.
- ام عزمة؛ کون. اِست. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عِزم. عِزمة.

عزمة.

[عُ مَ] (ع اِ) نزدیکان و قبیلهء مرد. (منتهی الارب). خانواده و قبیلهء شخص. (از اقرب الموارد). ج، عُزَم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عزمی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عزم، مرد که ایفای عهد نماید. (منتهی الارب). وفاکنندهء به عهد. (از اقرب الموارد). || کنجاره فروش. (منتهی الارب). فروشندهء عزم یعنی ثفالهء مویز. (از اقرب الموارد). و رجوع به عزم شود.

عزمی زاده.

[عَ دَ] (اِخ) مصطفی بن محمد، مشهور به عزمی زاده (977-1040 ه .ق.). از فقهای حنفی است و بترتیب قضای دمشق و مصر و بروسه و ادرنه را بعهده داشت. اصل او از ترکان است. او راست: نتائج الافکار، حاشیه بر درر الحکام، دیوان الانشاء، حاشیه بر هدایة. و نیز اشعاری بزبان عربی و رباعیاتی بزبان ترکی دارد. (از الاعلام زرکلی از خلاصة الاثر و کشف الظنون و هدیة العارفین).

عز نصره.

[عَزْ زَ نَ رُهْ] (ع جملهء فعلیه دعایی) (از: فعل عزّ + فاعل، نصر + ه) ارجمند است یاری او. و آن را پس از نام شاهان و سلاطین آرند : لله المنة که... بدولت مخدوم عز نصره نوائب بسلامت میگذارد. (عتبة الکتبة ص 122).
تو شدی زنده دار جان ملوک
عز نصره خدایگان ملوک.نظامی.
فکیف در نظر اعیان خداوندی عز نصره که مجمع اهل دل است و مرکز علمای متبحر. (گلستان سعدی).

عزو.

[عَزْوْ] (ع مص) نسبت کردن به چیزی. (آنندراج) (غیاث اللغات). نسبت دادن به کسی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به کسی بازخواندن. (تاج المصادر بیهقی). || نسبت پذیرفتن. (از ناظم الاطباء). منتسب شدن به کسی، براست یا به دروغ. (از اقرب الموارد). || شکیبائی کردن بر مصیبت. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به عَزاء شود.

عزوان.

[عَزْ] (اِخ) (بنو...) گروهی از جن. (ناظم الاطباء). حیی از جن. (از اقرب الموارد).

عزوب.

[عُ] (ع مص) پنهان گردیدن و دور رفتن و دور شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). دور شدن. (دهار). دور شدن و غایب گشتن و مخفی شدن. (از اقرب الموارد): عزب عنه حلمه؛ بردباریش از وی دور شد و بردباری نکرد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || رفتن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || بازایستادن. (تاج المصادر بیهقی). || عزب طهر المرأة؛ غایب شد شوی زن در ایام طهر وی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || عزبت الارض؛ کسی در آن زمین نبود، خواه حاصلخیز باشد یا غیرحاصلخیز. عَزب. و رجوع به عزب شود.

عزوبت.

[عُ بَ] (ع اِمص) عزوبة. بی زنی و مجردی. (ناظم الاطباء). بی همسری. مجرد بودن. رجوع به عزوبة شود.

عزوبة.

[عَ بَ] (ع ص) زمین دورچراگاه و درازراه بسوی گیاه. (منتهی الارب). زمینی که از علف و گیاه دور باشد. (از اقرب الموارد).

عزوبة.

[عُ بَ] (ع مص) بی زن و بی شوهر شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار): عزب الرجل؛ آن مرد را اهل و خانواده نبوده است. (از اقرب الموارد). عُزبة. و رجوع به عزبة شود. || (اِمص) بی زنی و بی شوئی. (منتهی الارب). بی همسری. مجردی. عزوبت. و رجوع به عزوبت شود.

عز و جاه.

[عِزْ زُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)ارجمندی و جاه. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عز و جز.

[عِزْ زُ جِزز / جِ] (اِ مرکب، از اتباع) رجوع به عز و چز شود.
- عزوجز کردن؛ رجوع به ترکیب «عزوچز کردن» ذیل «عز و چز» شود.

عز و جل.

[عَزْ زَ وَ جَل ل] (ع جملهء فعلیه دعایی) (از: دو فعل عزّ + جلّ) هر دو صیغهء ماضی است بمعنی غالب شد و بزرگ شد. و این ماضی برای دوام است. (غیاث اللغات) (آنندراج). عزیز است و بزرگ و ارجمند. جمله ای است که عقیب نام خدای تعالی آرند :تا آنگه که بگویند که خدای عزوجل یکی است و بجز از وی خدای نیست. (ترجمهء تفسیر طبری).
جهان بکام تو دارد خدای عزوجل
بود مساعد تو ذو الجلال و الاکرام.فرخی.
خدای عزوجل از تنش بگرداناد
مکاره دو جهان و وساوس خناس.
منوچهری.
عالم را خاک کف پای تو کرده ست
عزوجل ایزد مهیمن مُتْعال.منوچهری.
ایزد عزوجل مدت... بپایان آورد. (تاریخ بیهقی ص91). خدای عزوجل ایشان را ازبهر تأیید دولت خداوند مانده است. (تاریخ بیهقی ص332). و بر آن خدای عزوجل واقف است. (تاریخ بیهقی ص374).
گفتارشان بدان و بگفتار کار کن
تا از خدای عزوجل وحیت آورند.
ناصرخسرو.
گفتند این اسپ فرشته ای بود کی خدای عزوجل به صورت اسپی گماشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص74).
حفظ و عون خدای عزوجل
بر سر و تَنْش خود و خفتان باد.مسعودسعد.
غمین نباشم ازیرا خدای عزوجل
دری نبندد تا دیگری بنگشاید.مسعودسعد.
آنکه او را خدای عزوجل
داد علم علی و عدل عمر.مسعودسعد.
کیست ماهی چیست دریا در مثل
تا بدان ماند خدا عزوجل.مولوی.
قاضی به کشتنم فتوی داد و سلطان مصالح خویش اندر هلاک من همی بیند، بجز خدای عزوجل پناه نمی بینم. (گلستان سعدی). گفتم سپاس و منت خدای را عزوجل که از برکت درویشان محروم نماندم. (گلستان).
کریم عزوجل غیب دان و مطلع است
گرش به جهر بخوانی و گر به خفیه و راز.
سعدی.
بر خدای عزوجل توکل کرد. (تاریخ قم ص 8).

عز و چز.

[عِزْ زُ چِزز / چِ] (اِ مرکب، از اتباع) عز و جز. ظاهراً کلمهء اول تلفظ شکستهء عجز است، بمعنی لابه و زاری. لابه و تضرع و اظهار بیچارگی. (از فرهنگ عوام). عجز و لابه کردن و از در التماس و درخواست و خواهش و تمنی درآمدن. ظاهراً کلمهء اول صورت تحریف شدهء عجز، و دومی از توابع آن است. این ترکیب را گاه به صورت عیز و چیز نیز بکار برند. (از فرهنگ لغات عامیانه).
- عز و چز کردن؛ زاریدن. موییدن. از در التماس و خواهش برآمدن.

عزور.

[عَزْ وَ] (ع ص) بدخلق و بی غیرت در حق زن خود. (منتهی الارب). سیی ءالخلق. (اقرب الموارد).

عزور.

[عَزْ وَ] (اِخ) پشتهء جحفه که بر آن راه است. (منتهی الارب). جایگاهی است یا آبی است، و گویند آن راه و «ثنیهء» اهالی مدینه است بسوی بطحاء مکه. و برخی آن را ثنیهء جحفة دانسته اند که راه بین مکه و مدینه بر آن قرار دارد. و نیز آن را کوهی دانسته اند در سمت راست طریق حجاج بسوی معدن بنی سلیم، که بین آنها ده میل فاصله است. و بعضی آن را کوهی نوشته اند در مقابل رضوی. (از معجم البلدان). و رجوع به عزورة شود.

عزورة.

[عَزْ وَ رَ] (ع ص) مؤنث عزور. زن سیی ءالخلق. (از اقرب الموارد). و رجوع به عزور شود. || (اِ) اکمة و تپه. (از اقرب الموارد). پشته. (منتهی الارب). || (اِخ) موضعی است قریب مکهء معظمه، یا پشتهء مدنیان بسوی بطحای مکه است. (منتهی الارب). رجوع به عزور شود.

عزوری.

[عَزْ وَ ری ی] (ص نسبی) نسبت است به عزورة که جد ابومحمد سلیمان بن ربیع بن هشام بن عزوربن مهلهل نهدی عزوری کوفی است. وی به سال 274 ه .ق. درگذشته است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عزوز.

[عَ] (ع ص) ناقه ای که سوراخ پستانش تنگ باشد، و نیز گوسفند. (از منتهی الارب). ماده شتر تنگ احلیل، چنانکه گویند: ما العزوز کالفتوح؛ یعنی ناقهء تنگ احلیل چون ناقهء گشاداحلیل نیست. (از اقرب الموارد). ج، عُزُز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- فلان عنز عزوز لها درجم؛ یعنی او بسیارمال و شحیح و بخیل است. (از اقرب الموارد).

عزوز.

[عُ] (ع مص) تنگ پستان شدن ناقه. (از منتهی الارب). «عَزوز» گشتن ماده شتر. (از اقرب الموارد). عِزاز. و رجوع به عزاز شود. || قوی گردیدن. (از منتهی الارب). عِزاز. رجوع به عزاز شود.

عزوزا.

[عَ] (اِخ)(1) موضعی است بین حرمین شریفین. (منتهی الارب). جایگاهی است بین مکه و مدینه، که ذکر آن در اخبار آمده است. و نیز ممکن است تصحیفی از «عزور» باشد که قبلاً ذکر شد. (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب با الف یائی (عزوزی) ضبط شده است.

عزوز حفصی.

[عَزْ زو زِ حَ] (اِخ)عبدالعزیزبن احمدبن محمد بن ابی بکر حفصی هنتابی، مکنی به ابوفارس و مشهور به عزوز (761-837 ه .ق.). وی از بزرگان حفصی ها که از ملوک تونس بوده اند بشمار میرفت و بسال 796 ه .ق. پس از درگذشت پدرش با وی بیعت شد، و دو شهر تلمسان و فاس را ضمیمهء قلمرو خود کرد. (از الاعلام زرکلی از الخلاصة النقیه و لقط الفرائد و الضوء اللامع).

عزوزی.

[عَ زا] (اِخ) عزوزا. رجوع به عزوزا شود.

عز و علا.

[عَزْ زَ وَ عَ] (ع جملهء فعلیهء دعایی) (از دو فعل عز + علا) عزیز و گرامی است و بلندمرتبه، و آن را پس از ذکر نام خداوند آرند: ایزد عز و علا. حضرت عز و علا.

عزوف.

[عَ] (ع ص) دلتنگ و برتافته روی از چیزی. (منتهی الارب): رجل عزوف؛ شخصی که بر خوی دوست خود پایداری نتواند. ج، عِزاف. (از اقرب الموارد). و رجوع به عُزوف شود.

عزوف.

[عُ] (ع مص) ناخواهانی نمودن و ملول شدن نفس از کسی. (از منتهی الارب): عزفت النفس عن الشی ء؛ دل از آن چیز پرهیز کرد و از آن دور شد و یا از آن اکراه داشت، و آن را «عزوف عنه» گویند. (از اقرب الموارد). عَزف. و رجوع به عزف شود. || بازداشتن نفس از دنیا. (از منتهی الارب). بازداشتن تن خویش را از کاری. (تاج المصادر بیهقی).

عزوفة.

[عَ فَ] (ع ص) به معنی عزوف است، و تاء آن مبالغه راست نه تأنیث. (از اقرب الموارد). رجوع به عَزوف شود.

عزوق.

[عَزْ وَ] (ع اِ) بار درخت پسته در حال بی مغزیش، و آن در دباغت بکار آید. یا بار درختی بدمزهء زبان گز. (منتهی الارب). بار درخت پسته را گویند و بپارسی پسته گویند، چون مغز نباشد دردهد و پوستها را برآیند، و پارسیان او را قزغند گویند و بزغند نیز گویند. (تذکرهء ضریر انطاکی). بار درخت پسته است در سالی که مغز آن منعقد و بسته نشود، و آن دباغت راست. و گویند آن بار درختی است که مزه ای ناپسند دارد. (از اقرب الموارد).

عز و لابه.

[عِزْ زُ بَ / بِ] (اِ مرکب، از اتباع) عجز و لابه. عز و جز. (فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به عز و جز شود.

عزوم.

[عَ] (ع ص) کسی که بر عزم و قصد خود پایداری کند تا به هدف خویش برسد. (از اقرب الموارد). || گنده پیر. (منتهی الارب). پیره زال. (ناظم الاطباء). عجوز. (اقرب الموارد). || شترمادهء مسن که در آن اندکی قوت باشد. (منتهی الارب). ناقهء سالخورده که در آن بقیه ای از جوانی باشد. (از اقرب الموارد).

عزومة.

[عَ مَ] (ع اِ) جشن در باغستانها معمولِ دهقانها. (ناظم الاطباء).

عزومة.

[عُ مَ] (ع اِ) ضیافت و مهمانی. (ناظم الاطباء).

عزون.

[عِ] (ع اِ) جِ عِزَة در حال رفع. (از منتهی الارب). گروهی مجتمع از مردم. (آنندراج). عِزین. و رجوع به عزة و عزین شود.

عزون.

[عُزْ زو] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عز و ناز.

[عِزْ زُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)ارجمندی و ناز. عزت و نعمت :
عمر تو بادا بیکران، سود تو بادا بی زیان
همواره پای و جاودان، در عز و ناز و عافیه.
منوچهری.
بر من ز فرت ارجو آن عز و ناز باشد
کز فر میر ماضی، بوده ست با غضاری.
منوچهری.
میگفتند آن نعمتها کجا شد و آن عز و ناز کجا شد، میرفتند تا به دهی رسیدند. (قصص ص 138).
ز خلق تو پروردهء عز و نازند
که تو اصل و سرمایهء عز و نازی.سوزنی.
شاه عالم را بقا و عز و ناز
باد و هر چیزی که باشد زین قبیل.حافظ.

عزوة.

[عِزْ وَ] (ع اِمص) نسبت و دعوی. (منتهی الارب). اسم است از اعتزاء، و از حیث وزن و معنی چون نسبة و انتساب باشد، چنانکه گویند: هو حَسَن العزوة؛ یعنی او نیکوانتساب است. (از اقرب الموارد). عِزیة. و رجوع به عزیة شود. || صبر و شکیبائی. (از اقرب الموارد).

عزوی.

[عَزْ وا] (ع اِ) کلمه ای است جهت عطوفت و مهربانی خواستن. (منتهی الارب). کلمه ای است که بدان عطوفت و مهربانی میخواهند. (ناظم الاطباء). عزوی و تَعزی دو کلمه اند استعطاف را در لغت اهل «شحر»، و آنان چنین گویند: عزوی تعزی لقد کان کذا و کذا، و آن را در مقام تلطف و استعطاف گویند، چنانکه ما گوئیم: لعمری کان کذا و کذا. (از اقرب الموارد).

عزویت.

[عِزْ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). نام شهری است. (از معجم البلدان).

عزة.

[عِزْ زَ] (ع مص) ارجمند گردیدن. (از منتهی الارب). ارجمند شدن. (دهار). عزیز شدن. (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی). || قوی شدن بعدِ خواری. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ضعیف شدن، از اضداد است. (از اقرب الموارد). || کمیاب شدن. || روان گردیدن آب. || روان شدن آنچه در زخم بود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عِزّ. عَزازة. رجوع به عز شود.

عزة.

[عِزْ زَ] (ع اِمص) ارجمندی و عزیزی، خلاف ذل. (منتهی الارب). و رجوع به عزت شود. || چیرگی و قوت و شدت. (منتهی الارب). اسم است بمعنی غلبه کردن در معازّة. و گویند عزة غیر از کبر است، چه عزة شناختن انسان است حقیقت نفس خود را و قرار دادن آن است در مقام و منزلت خود، اما کبر، جهل انسان است نسبت به نفس خود و قرار دادن آن است در منزلتی بالاتر از منزلت و مقام خود. (از اقرب الموارد) : فألقوا حبالهم و عصیّهم و قالوا بعزة فرعون انا لنحن الغالبون (قرآن 26/44)؛ پس ریسمانها و چوبدستهای خود را انداختند و گفتند به عزت فرعون ما غلبه کنندگانیم. سبحان ربک رب العزة عما یصفون (قرآن 37/180)؛ منزه است پروردگار تو، خدای عزت، از آنچه وصف میکنند. الذین یتخذون الکافرین اولیاء من دون المؤمنین أ یبتغون عندهم العزة فان العزة لله جمیعاً (قرآن 4/139)؛ کسانی که کافران را بدوستی برمیگزینند نه مؤمنان را، آیا نزد آنان عزت را میجویند، همانا عزت بتمامی خدای راست. قال فبعزتک لاغوینّهم أجمعین (قرآن 38/82)؛ گفت به عزت تو همگی آنان را گمراه خواهم کرد. || گاهی استعاره است حمیت و انفت و تکبر ناپسند را، چون این گفتهء خداوند: و اذا قیل له اتق الله أخذته العزة بالاثم (قرآن 2/206)؛ آنگاه که به او گفته شود خداوند را پرهیز کن، حمیت و انفت به گناه، او را فرامیگیرد. (از اقرب الموارد).

عزة.

[عِ زَ] (ع اِ) گروهی مجتمع از مردم. (منتهی الارب). عصبة و گروه از مردم، و تاء آن عوض لام الفعل محذوف است که آن واو باشد. ج، عِزون، عِزی، و بر خلاف قیاس عِزات بکار نبرند: فی الدار عزون؛ در خانه اصناف و اقسامی از مردم هستند. و برخی عزون را گروههایی دانند که متفرق و پراکنده آیند. (از اقرب الموارد).

عزة.

[عَزْ زَ] (ع اِ) اسم المرة است از مصدر عز. (از اقرب الموارد). رجوع به عز شود. || آهوبرهء ماده. (منتهی الارب). بچهء مادینهء آهو. (از اقرب الموارد). عزانه است که بفارسی آهوبره نامند. (مخزن الادویة).

عزة.

[عَزْ زَ] (اِخ) دختر ابوسفیان و خواهر معاویه است. (از منتهی الارب).

عزة.

[عَزْ زَ] (اِخ) دختر حُمَیْل بن حفص بن ایاس حاجبیهء غفاریهء ضمریة. وی زنی ادیب و خوش بیان و از اهالی مدینه بود و در عهد عبدالملک بن مروان به مصر رفت و به تعلیم زنان حرم عبدالملک پرداخت. او را با «کثیر» شاعر حکایاتی است، از آن جمله روزی ام البنین (خواهر عمر بن عبدالعزیز و همسر ولیدبن عبدالملک) عزة را گفت آیا این بیت کثیر را شنیده ای:
قضی کل ذی دین فوفی غریمه
و عزة ممطول معنی غریمها
گفت آری. سپس دربارهء دین او به کثیر از وی پرسید. عزة جواب گفت که او را بوسه ای وعده داده ام. پس ام البنین به وی گفت وعدهء خود را وفا کن و گناه آن را من بعهده میگیرم. عزة به سال 85 ه .ق. در مصر درگذشت. (از اعلام زرکلی از سمط اللآلی و ابن خلکان و التاج). و رجوع به اعلام النساء شود :
نوروز برنگاشت بصحرا بمشک و می
تمثال های عزه و تصویرهای می.منوچهری.
وآن خجسته وْ پنج شاعر کو کجا بودندشان
عزه و عفرا و هند و مَیّه و لیلی سکن.
منوچهری.
- عزه و کثیر؛ معشوقه و عاشقی مَثَلی از عرب. (امثال و حکم دهخدا).

عزة.

[عَزْ زَ] (اِخ) دختر عیاض بن ابی قرصانة. زنی راوی حدیث بود و زیادبن یسار و اهالی فلسطین از او روایت کرده اند. (از اعلام النساء از الاستدراک و طبقات الاتقیاء).

عزه.

[عِزْهْ / عَ زِهْ] (ع ص) مرد که طرب و جماع را دوست ندارد و بازگردنده از آن. یا ناکس. یا آن که نپوشد کینهء صاحب خود را. (منتهی الارب): رجل عزه؛ مرد روی گردان از لهو و از زنان که از آنها بطرب نیاید و از آنها دوری جوید. و گویند شخص لئیم و پست. و گویند آنکه بغض و کینهء دوست خود را کتمان نکند. (از اقرب الموارد). عِزهاء. عِزهاة. عزهی [ عِ ها / عِ هی ی ] . عُنزُهانی. عِنزَهو. عِنزَهوة. ج، عَزاهٍ، عَزاهی، و عزِهون. (اقرب الموارد). و رجوع به عزهات شود.

عزه.

[] (اِخ) پسر ابوناداب که تابوت عهد در حوالی خانهء او که در قرب یعاریم بود توقف نمود و چون وی دستش را به صندوق عهد دراز کرد بدان واسطه خداوند او را کشت زیرا که این مطلب مخالف امر حضرت اقدس الهی بود، چه شغل حمل صندوق بر بنی قهاث موکول بود. (قاموس کتاب مقدس).

عزهاء .

[عِ] (ع ص) بمعنی عزه [ عِزْهْ / عَ زِهْ ] است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عزه شود.

عزهات.

[عِ] (ع ص) سست و ناتوان در آرامش با زنان. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). سست، یعنی کسی که قوت باه او زایل شده باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). عِزهاة. عزه [ عِزْهْ / عَ زِهْ ] . رجوع به عزه شود.

عزهاة.

[عِ] (ع ص) بمعنی عزه [ عِزْهْ / عَ زِهْ ] است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عزه و عزهات شود. || زن پیر که دلش به طفلی راغب و مایل باشد. (منتهی الارب). زن سالخورده و مسن که نفس او به صبا و کودکی متمایل باشد. (از اقرب الموارد).

عزة الاشجعیة.

[عَزْ زَ تُلْ اَ جَ عی یَ](اِخ) زنی راوی حدیث بود و حازم اشجعی از او روایت کرده است. (از اعلام النساء از الاستیعاب).

عزة المیلاء .

[عَزْ زَ تُلْ مَ] (اِخ) زنی مغنی، و از اولین کسانی بود که غنای موقع را در حجاز خواند. او از موالی انصار بود، رویی زیبا داشت و در مدینه اقامت می کرد. و دربارهء مهارت او در غناء و در نواختن عود داستانهای بسیاری نقل کرده اند. (از الاعلام زرکلی از الاغانی). و رجوع به اعلام النساء ج 2 شود.

عزهل.

[عَ هَ] (ع ص، اِ) مرد دودله و مضطرب. (منتهی الارب). مرد مضطرب. (از اقرب الموارد). || کبوتر نر، یا چوزهء آن. (منتهی الارب). ذکر و نر از کبوتر، و گویند جوجهء آن. (از اقرب الموارد). حمام ذکر، یعنی کبوتر نر. (مخزن الادویة). عِزهِل. و رجوع به عِزْهِل شود. || (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عزهل.

[عِ هِ] (ع ص، اِ) مرد دودله و مضطرب. (منتهی الارب). مرد مضطرب. (از اقرب الموارد). || کبوتر یا چوزهء آن. (منتهی الارب). ذکر و نر از کبوتر، و گویند جوجهء آن. (از اقرب الموارد). عَزهَل. و رجوع به عَزْهَل شود. || درگذرنده و پیشی گیرندهء شتاب رو. (منتهی الارب). سریع. (اقرب الموارد).

عزهل.

[عِ هَل ل] (ع ص) فارغ از هر چیزی. (منتهی الارب). فارغ. (اقرب الموارد).

عزهول.

[عُ] (ع ص) درگذرنده و پیشی گیرندهء شتاب رو. (منتهی الارب). سبقت گیرندهء سریع. (از اقرب الموارد). || تیزرو و چست و سبکروح. (منتهی الارب). سریع خفیف. (اقرب الموارد). || شتر نر برسرخودگذاشته و شتر به چرا رهاکرده. (منتهی الارب). جمل و شتر اهمال شده. (از اقرب الموارد). ابل. (مخزن الادویه). ج، عَزاهیل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عزهون.

[عِ] (ع ص، اِ) عَزاهی. رجوع به عزاهی شود.

عزهی.

[عِ ها / عِ هی ی] (ع ص) بمعنی عزه [ عِزْهْ / عَ زِهْ ] است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عزه شود.

عزی.

[عَ زی ی] (ع ص) شکیبا و صابر. (ناظم الاطباء). صبور. (اقرب الموارد).

عزی.

[عَزْ زا] (اِخ) (حَفر...) ناحیه ای است به موصل. (منتهی الارب).

عزی.

[عِ زا / عِ زَنْ] (ع اِ) جِ عِزة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عِزَة شود.

عزی.

[عُزْ زا] (ع ص) زن ارجمند و کمیاب و زن دوست داشته. (منتهی الارب). زن عزیز و شریف. (از اقرب الموارد). || (ن تف) مؤنث أعزّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به اعز شود.

عزی.

[عُزْ زا] (اِخ)(1) بت. (دهار). یکی از دو بت معروف طایفهء قریش (عرب) در عهد جاهلیت، و دیگری لات نام داشته و اعراب بت پرست آنها را دختران خدا میدانستند. (فرهنگ فارسی معین). بتی است یا درخت طلح که قوم غطفان می پرستیدند. نخستین کسی که آن را به پرستش اتخاذ کرد ظالم بن اسعد بود که در نه میلی بالای ذات عرق بسوی البستان، بر آن خانه ای بساخت و آن را بُسّ نامید، و مردم از آن اصواتی می شنیدند. رسول خدا (ص) خالدبن ولید را بفرستاد و آن خانه را واژگون ساخت و آن درخت سَمُرة را بسوزاند. (از منتهی الارب). بت و صنمی بود قریش و بنی کنانة را، و گویند آن درخت سمره ای بود بنی غطفان را که آن را می پرستیدند و بر آن خانه ای ساخته بودند و سدنه و خادمانی بر آن گماشته بودند. (از اقرب الموارد). لات صنمی بود ازآنِ ثقیف، و عزی درخت سمره ای ازآنِ بنی غطفان که مورد پرستش آنان بود. و آن تأنیث أعز است مثل کبری مؤنث اکبر. و گویند عزی درختی بود که در نخله ای قرار داشت و آن را بتی بود که غطفان آن را می پرستیدند و خدمه و سدنهء آن از بنی صرمة بن مرة بوده اند، و عزی را جدیدتر از لات و مناة دانند، و آن عظیم ترینِ اصنام قریش است و آن را زیارت میکردند و هدیه میدادند و بوسیلهء ذبح قربانی، بدان تقرب می جستند. و قریش مردمی از وادی حُراض برای حمایت آن قرار داده بودند که آنان را سُقام میگفتند. و این بت را منحری بود که هدایا را در آن نحر میکردند و آن را غبغب میگفتند. و آخرین تن از سدنهء آن دبیة بن حزمی سلمی است. اهمیت بتها در نزد اعراب جاهلیت بترتیب ازآنِ عزی و لات و مناة بود. و قریش عزی را مهمتر از آن دو میدانست و ثقیف لات را و اوس و خزرج مناة را. (از معجم البلدان) : أ فرأیتم الللات و العزی (قرآن 53/19)؛ پس آیا لات و عزی را دیدید؟
ز بان و ارغوان و اقحوان و ضیمران نو
جهان گشته ست از خوشی بسان لات و العزی.
منوچهری.
از میان خانهء کعبه فروآویختند
شعر نیکو را به زرین سلسله پیش عزی.
منوچهری.
اینکه می بینی بتانند ای پسر
کرد باید نامشان عزی و لات.ناصرخسرو.
همچنان کو گفت میگوید سخن
دیو در عزی و لات اندر منات.
ناصرخسرو.
گذر من بسوی دیر افتاد
لات را دیدم آگه از عزی.
(منسوب به ناصرخسرو).
بیا کعبهء عزت دل ز عزی
تهی کن کز این به غزائی نیابی.خاقانی.
بت پرست صورتی در خانهء مکر و حیل
با منات و با سواع و لات و با عزی منم.
سعدی.
به لا قامت لات بشکست خرد
به اعزاز دین آب عزی ببرد
نه از لات و عزی برآورد گرد
که تورات و انجیل منسوخ کرد.سعدی.
اگر نقش رخت ظاهر نبودی در همه اشیا
مغان هرگز نکردندی پرستش لات و عزی را.
سلمان ساوجی.
(1) - در تداول فارسی به تخفیف نیز خوانده شده است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). و آن را با الف ممال نیز خوانند.

عزیا.

[] (اِخ) (عزت یهوه) پسر امصیا و جانشین او که در سن شانزده سالگی از سال 786 تا 734 ق.م. به تخت سلطنت جلوس نمود و 52 سال سلطنت کرد. وی ابتدا بر اعدای خود مظفر و پیروز بود ولی این ظفر سبب به خود بالیدن او گردید و خواست به عمل مختص کهانت دست اندازی کند و بخور بر مذبح بخور سوزاند، لذا خداوند او را به آفت برص مبتلی کرد و تا آخر عمر در خانه ای که مخصوص مبروصان بود میزیست. در عهد او زلزلهء عظیمی حادث شد. نام او را عزریا نیز خوانده اند. (از قاموس کتاب مقدس).

عزی ئیل.

[] (اِخ) عزئیل (بمعنی کسی که خداوند او را تقویت و تسلی میدهد). نام سه تن است: 1- پسر چهارمین قهات، و پدر عزی ئیلیان که پسرش الیصافان رئیس خانوادهء قهاتیان بود، و عمیناداب که از بنی عزی ئیل نیز رئیس بود، یعنی در ایام داود. 2- رئیس شمعونی که در ایام حزقیا او و برادرانش اولاده یشعی را که هم از اولاد عمالقه در وادی جدور بود نابود ساختند. 3- شخص لاوی از خانوادهء یدوثون که در تطهیر و تقدیس هیکل بعد از آنکه آحاب آن را تدنیس نموده بود. (از قاموس کتاب مقدس).

عزیب.

[عَ] (ع ص) مرد بی زن. (منتهی الارب). مردی که او را اهل و خانواده نباشد. (از اقرب الموارد). || مرد که از اهل و مال خود دور شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، اعزاب. (ناظم الاطباء). || شتر و گوسپند که از صاحب خود دور رود در چراگاه. || جِ عازِب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند: ابل عزیب؛ شترانی که بشب برنگردند بر حی و قبیله. (از اقرب الموارد).

عزیب.

[عَ] (اِخ) نام شهری است و در شعر خالدبن زهیر هذلی آمده است. (از معجم البلدان).

عزیر.

[عَ] (ع اِ) بهای گیاه دروده که علف زار فروخته شود. (منتهی الارب). بهای گیاه درودهء از علف زار. (ناظم الاطباء). بهای گیاه و علف هرگاه درو شود و مزارع آن فروخته شود. گویند: هل أخذت عزیر هذا الحصید؛ یعنی آیا بهای علف زار این حصید را گرفته ای؟ (از اقرب الموارد). عَزْر. عَزائر. و رجوع به عزائر و عزر شود.

عزیر.

[عُ زَ] (اِخ) نام پیغمبری، و آن منصرف است جهت خفتش، هرچند اعجمی است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). کاهن و رهبر عبرانیان در قرن پنجم ق.م. که نزد مسلمانان بعنوان پیغمبر مشهور است و نام اصلی او عِزْرا میباشد. (از فرهنگ فارسی معین). نام پیغمبری است که صد سال مرده بود، پس خدای تعالی او را زنده گردانید. (ترجمان القرآن علامه جرجانی). نام پیغامبری که در احیاء موتی شک کرد و خدای جان او و خرش بستد و پس از صد سال از نو زنده کرد و هنوز میوه های چیدهء او تازه مانده بود. و یهود او را پسر خدای گفتندی. (یادداشت مرحوم دهخدا). و در سبب اینکه یهود او را پسر خدای دانسته اند روایاتی چند است که در تفسیر ابوالفتوح رازی نقل شده است. رجوع به عزرا و تفسیر ابوالفتوح رازی ج 5 صص 160 - 164 شود :و قالت الیهود عُزَیرٌ ابن الله (قرآن 9/30)؛ و یهود گفتند عزیر پسر خدا است.
چو دوزخ بدانست و راه بهشت
عزیر و مسیح و ره زردهشت.فردوسی.
چو راه فریدون شود نادرست
عزیر و مسیحا و هم زند و اُست.فردوسی.
چو خر سوار شوم(1) جز خر عزیر و مسیح
همه خران به یکی(2) چوب رانم از سودا.
سوزنی.
(1) - ن ل: شدم.
(2) - ن ل: به همین.

عزیری.

[عُ زَ] (ص نسبی) منسوب به عزیر، که پیامبری او مورد اختلاف است. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عزیر شود.

عزیری.

[عُ زَ] (اِخ) احمدبن عبدالله بن عمار کاتب عزیری، مکنی به ابوالعباس و مشهور به حمار العزیری. محدث بود و از ابن ابی شیبة و دیگران روایت دارد. او شیعی مذهب و از غُلات بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عزیری.

[عُ زَ] (اِخ) محمد بن عزیر سجستانی. مصنف کتاب غریب القرآن. نسبت او به پدرش است، و به دو زاء خواندن آن خطا باشد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عزیز.

[عَ] (ع ص) ارجمند. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (المصادر زوزنی). ارجمند و بزرگوار و خطیر. (زمخشری). شریف و بزرگوار و باعزت. (از ناظم الاطباء). گرانمایه و محترم. (از فرهنگ فارسی معین). منیع. گران. ج، عِزاز، أعزّة، أعزّاء، عِزازة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
دریغ فر جوانی و عز اوی دریغ
عزیز بودم از این پیش همچنان سپریغ.
شهید بلخی.
بس عزیزم بس گرامی شاد باش
اندرین خانه بسان نو بیوگ.رودکی.
من اینجا دیر ماندم خوار گشتم
عزیز از ماندن دائم شود خوار.دقیقی.
بدینار و دیبا و اسب و کنیز
مکن خوار ای پور جان عزیز.فردوسی.
دو شهزاده بد نزد لهراسب نیز
که بودند هر دو چو جان عزیز.فردوسی.
عزیزتر ز همه خلق یار نیک بود
بکارتر ز همه کار خدمت سلطان.فرخی.
کشان کشان همی آورد هر کسی سوی او
مبارزان و عزیزان آن سپه را خوار.فرخی.
عزیز نبود آنکس که تو عزیز کنی
زبهر آنکه عزیز تو زود گردد خوار
عزیز آنکس باشد که کردگار جهان
کند عزیزش بی سیر کوکب سیار.
ابوحنیفهء اسکافی.
هیچ چیز عزیزتر از جان نباشد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 357). اکنون فرزند حاجب را... نواختی تمام ارزانی داشتیم و حاجبی یافت و پیش ما عزیز باشد. (تاریخ بیهقی ص 335).
منزل توست جهان ای سفری جان عزیز
سفرت سوی سرائیست که آن جای بقاست.
ناصرخسرو.
تو بی هنری چرا عزیزی
او بی گنهی چراست مضطر.ناصرخسرو.
عزیز الهی به سعی بدخواه ذلیل نگردد. (اندرزنامهء منسوب به خواجه نظام الملک).
زآن عزیز است آفتاب که او
گاه پیدا و گاه ناپیداست.مسعودسعد.
گفتمش ای روی تو عزیزتر از جان
دیدن رویت ز زندگانی خوشتر.مسعودسعد.
چون فتح ز تیغ تو عزیز است برِ ملک
تیغ تو همه ساله عزیز است برِ فتح.
مسعودسعد.
اقوال پسندیده مدروس گشته... و مظلوم محق ذلیل و ظالم مبطل عزیز. (کلیله و دمنه).
ای خدایت عزیز کرده ز خلق
بنده را هست میهمان عزیز.انوری.
ای به تو دین عزیز و دنیا خوار
خوار شد هرکه ت او نخواست عزیز.انوری.
عزیز باشد نوباوه هر کجا که رسد
شکوفهء دل ما را چنان گرامی دار.
جمال الدین عبدالرزاق.
هر فروتر به بزرگی است عزیز
هر پیمبر به خدا محترم است.خاقانی.
خواجه ای وعدهء نوالم داد
بر زبان عزیزتر مردی.خاقانی.
مهجور هفت ماهه منم زآن دوهفته ماه
کز نیکوئی چو عید عزیز است منظرش.
خاقانی.
از تقریب و ترحیب بهره ای تمام یافت و مدتی عزیز و مکرم ملازم خدمت بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص340).
چون به از جان نیست جان باشد عزیز
چون به آمد نام جان شد چیزلیز.مولوی.
مسکین خر اگرچه بی تمیز است
چون بار همی برد عزیز است.سعدی.
در او فضل دیدند و عقل و تمیز
نهادند رختش به جائی عزیز.سعدی.
جریده رو که گذرگاه عافیت تنگ است
پیاله گیر که عمر عزیز بی بدل است.حافظ.
بگیتی درون ای به رخ نوبهار
عزیز است آنکس که زر کرد خوار.
ادیب (از امثال و حکم دهخدا).
منتطق، منیع؛ عزیز. || کمیاب و ناموجود. (منتهی الارب). قلیل و نادر که کمتر یافت شود. (از اقرب الموارد). کمیاب و نادر. (فرهنگ فارسی معین). بی همتا. (مهذب الاسماء) (ترجمان القرآن جرجانی). آنچه کمتر بدان دسترسی باشد. دشواریافت. دشواریاب. غریب. غریبه. طریف :
که بار نمک هست آنجا عزیز
بقیمت از آن به ندارند چیز.فردوسی.
در نشابور دهی بود محمدآبادنام و به شادیاخ پیوسته و جائی عزیز است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص621).
من در سخن عزیز جهانم به شرق و غرب
کز شرق و غرب نام سخنور نکوتر است.
خاقانی.
چون عقل و جان عزیز و غریب است لاجرم
جاندار عقل و عاقلهء جان شناسمش.
خاقانی.
مکن عمر ضایع به افسوس و حیف
که فرصت عزیز است و الوقت سیف.
سعدی.
|| گرامی و محبوب. (فرهنگ فارسی معین). مکرم. (اقرب الموارد). گرامی. (منتهی الارب). نازنین. نیازی : به نهادهای عزیزان و خداوندزاده ها که به قلعتهای سپنج بودند به غزنین بازآمدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 544).
- عزیز بی جهت؛ در تداول عامه، کسی که خود را به غلط محبوب دیگران پندارد. (فرهنگ فارسی معین). آنکه پندارد که مقبول خاطر دیگران است. آنکه برای خویشتن حرمتی و محبوبیتی نزد خلق تصور کند و نه چنان باشد: مثل گربه عزیز بی جهت. (امثال و حکم دهخدا).
- عزیز پدر و مادر؛ محبوب پدر و مادر. آنکه پدر و مادر، او را بسیار گرامی دارند.
- || به طنز حمالان را گویند، و تعبیریست که با آن منع از گرامی داشتن فرزندان و تحریض به سعی در تربیت و تعلیم آنان کنند. (امثال و حکم دهخدا).
ای عزیز مادر و جان پدر تا کی ترا
این بزیر پنبه دارد وآن بزیر دوکدان.
خاقانی.
- عزیز نازنین؛ عزیزدردانه. (از یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به مادهء عزیزدردانه شود.
|| بزرگان صوفیان. مرشدان و رهبران تصوف :
پی از هر خسی سایه پرورد بگسل
نظر بر عزیزان جان پرور افکن.خاقانی.
از عزیزان سؤال دل کردم
هیچ شافی جواب نشنیدم.خاقانی.
الا ای که بر خاک ما بگذری
به خاک عزیزان که یاد آوری.سعدی.
سر نه که در راه عزیزان بود
بار گران است کشیدن به دوش.سعدی.
|| (اِخ) صفتی از صفات باری تعالی. (منتهی الارب). از نامهای خداوندتعالی است و آن منیعی است که درک نگردد و مغلوب نشود و چیزی او را عاجز نکند و او را مانند نباشد. (از اقرب الموارد). نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء). یکی از اسماء حسنی.
- عزیزالانتقام؛ خداوند عالم که منتقم حقیقی است. (ناظم الاطباء).
- عزیز مقتدر؛ خداوند تبارک و تعالی. (ناظم الاطباء).
|| (ص) چیره. (منتهی الارب). قوی. (اقرب الموارد). غالب. پیروز : کذبوا بآیاتنا کلها فأخذناهم أخذ عزیز مقتدر (قرآن 54/42)؛ پس تمامی آیات ما را تکذیب کردند و آنها را گرفتیم گرفتن شخص غالب مقتدر. و لولا رهطک لرجمناک و ما أنت علینا بعزیز (قرآن 11/91)؛ و اگر قوم و جماعت تو نبودند، هرآینه تو را سنگسار میکردیم و تو بر ما غالب نیستی. و من یهد الله فما له من مضل أ لیس الله بعزیز ذی انتقام (قرآن 39/37)؛ و هر کس را خداوند هدایت کند او را گمراه کننده ای نباشد، آیا خداوند غالب و صاحب انتقام نیست؟
پیل باشد عزیز پس همه کس
مغزش از آهنی بفرساید.خاقانی.
عزیزی(1) که هر کز درش سر بتافت
بهر در که شد هیچ عزت نیافت.سعدی.
|| سخت. (ترجمان القرآن جرجانی) : ان یشأ یذهبکم و یأت بخلق جدید و ما ذلک علی الله بعزیز (قرآن 35/16-17)؛ اگر بخواهد شما را از بین میبرد و خلقی تازه و جدید می آورد و آن بر خداوند سخت و دشوار نیست. || در علم حدیث، حدیثی است به روایت یکی از روات، که بروایت او دو یا سه کس منفرد شده باشند. (از نفائس الفنون ص 139). در تعریف آن بین محدثان اختلاف است، برخی را عقیده بر این است که آن حدیثی است که دو یا سه تن روایت کنند، بدین ترتیب بین آن و بین مشهور، عموم من وجه است، چه مشهور آن است که بیش از دو تن روایت کرده باشند. و برخی گویند آن است که حداقل دو تن از دو تن روایت کرده باشند. و بعضی گویند عزیز آن حدیثی است که دو یا سه تن از کسی که عدالتش مورد اجماع باشد روایت کرده باشند و بدین ترتیب آن در عدد رجال و اشاعه پایین تر از مشهور میباشد، چه مشهور آن است که جماعتی که به حد تواتر نرسد آن را از کسی نقل کنند که عدالت او مورد اجماع باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِ) پادشاه، از جهت غالب بودن وی بر اهل مملکتش. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || لقب آنکه پادشاه مصر یا اسکندریه گردد. (منتهی الارب). لقب آنکه بر مصر و اسکندریه پادشاهی کند. (از اقرب الموارد). لقب پادشاه مصر، به زمانهء قدیم وزیران مصر را عزیز لقب می بود. (غیاث اللغات). پادشاه مصر را گویند، و پیش از این وزیر مصر را می گفتند. (از آنندراج). لقب عام ملوک مصر. (آثار الباقیة).
(1) - موهم معنی ارجمند و باعزت نیز هست.

عزیز.

[عَ] (اِخ) شوهر زلیخا. (آنندراج). در قرآن کریم، به منزلهء صفتی است برای شخصی بنام پوتیفار (معرب، فطیفر) که در دستگاه فرعون معاصر موسی (ع) بسیار مقتدر و بانفوذ بود. (فرهنگ فارسی معین) : و قال نسوة فی المدینة امرأة العزیز تراود فتاها (قرآن 12/30)؛ و زنانی در آن شهر گفتند که زن عزیز با غلام خود رفت و آمد میکند. قالت امرأة العزیز الآن حصحص الحق انا راوَدْتُه عن نفسه و انه لمن الصادقین (قرآن 12/51)؛ زن عزیز گفت اکنون حق ثابت شد، من برخلاف میل او از وی کامجو شدم و او از راست گویان است. قالوا یا أیها العزیز ان له أباً شیخاً کبیراً (قرآن 12/78)؛ گفتند ای عزیز او را پدری است مسن و سالخورده.
عزیز و قیصر و فغفور را بمان که برت
نه شار ماند و نه شیر و نه رای ماند و نه رام.
روحانی.
من عزیزم مصر حرمت را و این نامحرمان
غرزنان برزنند و غرچکان روستا.خاقانی.
مصری کلکت چو سحر عرضه کند گاه جود
مصر و عزیزش بود بر دل و بر چشم خوار.
خاقانی.
بلکه تا زآن عزیز ری مصر است
خوار صد قاهره ست و قاهره خوار.خاقانی.
دو امیرزاده در مصر بودند... یکی علامهء عصر گشت و دیگری عزیز مصر شد. (گلستان سعدی).
که در مصر چون من عزیزی نبود.سعدی.
عزیز مصر چمن شد جمال یوسف گل
صبا به شهر درآورد بوی پیرهنش.سعدی.
درین زمانه خریدار گشته است عزیز
نشسته یوسف ما خوار در دکان تنها.
سالک یزدی (از آنندراج).

عزیز.

[عَ] (اِخ) جدّی است جاهلی، و فرزندان او بطنی از بنی هلال بن عامر از عدنانیه اند. مساکن آنان در ساقیة قلتة، از عمل اخمیم، در صعید مصر بوده است. (از الاعلام زرکلی به نقل از نهایة الارب و البیان و الاعراب و خطط مبارک و السبائک).

عزیز.

[عَ] (اِخ) (المک ال ...) لقب عثمان بن عادل ایوبی، از ایوبیان شام است. رجوع به عمادالدین ایوبی و به الاعلام زرکلی شود.

عزیز.

[عَ] (اِخ) (الملک ال ...) لقب عثمان بن یوسف، ملقب به عمادالدین، دومین از امرای ایوبی مصر است. رجوع به عمادالدین ایوبی و به الاعلام زرکلی شود.

عزیز.

[عَ] (اِخ) (الملک ال ...) لقب محمد بن غازی بن یوسف بن ایوب (611-634 ه .ق.) از ایوبیان شام و صاحب حلب است و درگذشت او نیز در حلب بود. (از الاعلام زرکلی از ابن الوردی و ابن الشحنة).

عزیز.

[عَ] (اِخ) (الملک ال ...) (827-868 ه .ق.) لقب یوسف بن برسبای دقماقی ظاهری، مکنی به ابوالمحاسن و ملقب به جمال الدین، از ملوک دولت چرکسیان در مصر و شام است. تولد او در قاهره بود و به سال 841 ه .ق. پادشاه خوانده شد و در سال 842 ممالیک جقمق او را از سلطنت خلع کردند و در برج اسکندریه زندانی ساختند. و در سال 865 ه .ق. در زمان دولت الظاهر خشقدم از زندان آزاد شد و در اسکندریه سکنی گزید و در همین شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الضوء اللامع و شذرات الذهب).

عزیز.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالملک بن محمد بن خطاب ازدی، مشهور به ابن خطاب. از امرای اندلس و از اهالی مرسیه. وی از جانب ابن هود المتوکل والی اندلس بود و پس از ادعای استقلال بسال 636 ه .ق. با وی بیعت شد و پس از نه ماه به دست زبان بن مدافع بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی از الحلة السیراء).

عزیز.

[عَ] (اِخ) ابن فضل بن فضالة، مکنی به ابوالاشعث. رجوع به ابوالاشعث (عزیز...) شود.

عزیز.

[عَ] (اِخ) ابن مالک بن عوف، از بنی اوس، از قحطانیه. جدی جاهلی است و از نسل او جرول بن مالک بن عمرو را که از صحابیان است میتوان نام برد. (از الاعلام زرکلی از جمهرة الانساب و التاج).

عزیز.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن بُرْزال زناتی، ملقب به المستظهر. دومین تن از ملوک بنی برزال در قرمونة(1) و توابع آن در اندلس. وی به سال 434 ه .ق. والی آنجا گشت و پس از 25 سال حکومت از المعتضدبن عباد شکست خورد و به اشبیلیه گریخت و به سال 459 ه .ق. در آنجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی از البیان المغرب).
(1) - Carmona.

عزیز.

[عَ] (اِخ) ابن هبة اللهبن علی علوی حسینی. جد او نقیب النقبای خراسان بود و نقابت علویان و وزارت سلطان به او پیشنهاد شد اما او از شدت زهد و تقوی از پذیرفتن آن امتناع ورزید و به سال 527 ه .ق. بطور ناگهانی در نیشابور درگذشت. (از الاعلام زرکلی از ابن الاثیر).

عزیز.

(1) [عُ زَ] (ع اِ) سرمه ای است. (منتهی الارب). کحلی است معروف. (مخزن الادویة) (از اقرب الموارد). نام سرمه ای است که تاریکی چشم و خشک کردن رطوبات آن را سود دارد. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب بفتح اول و کسر دوم [ عَ ]ضبط شده است.

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران. سکنهء آن 332 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان فشافویه از بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 121 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و باغات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان فراهان بالا از بخش فرمهین شهرستان اراک. سکنهء آن 770 تن. آب آن از قنات. محصول آن بنشن و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبد قابوس. نام اصلی آن کُروک است. رجوع به کروک و فرهنگ جغرافیایی ایران ج3 شود.

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز. سکنهء آن 316 تن. آب آن از چشمه و رودخانه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از بخش ارکواز شهرستان ایلام. سکنهء آن 190 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو از بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه. سکنهء آن 170 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و میوه و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه. سکنهء آن 170 تن. آب آن از رودخانهء کنگرشاه. محصول آن غلات، حبوب، چغندرقند و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان. سکنهء آن 131 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان خورخورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. سکنهء آن 115 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. سکنهء آن 314 تن. آب آن از قنات و چاه. محصول آن غلات، پنبه، انگور و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 300 تن. آب آن از چشمه ها. محصول آن غلات، توتون، لبنیات و پشم است. ساکنان این ده از طایفهء نورعلی می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 200 تن. آب آن از چشمهء شنهابار. محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان رومشکان بخش طرهان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 180 تن. آب آن از چاه. محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغهء بخش دورود شهرستان بروجرد. سکنهء آن 127 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) یکی از دهستانهای شش گانهء بخش فهرج شهرستان بم. این دهستان در جنوب باختری فهرج واقع، و حدود آن به شرح زیر است: از شمال به دهستان پشت رود، از خاور به دهستان برج اکرم، از جنوب به دهستان عزیزآباد گنبکی و شهرستان جیرفت، از باختر به دهستان رودآب. هوای دهستان گرمسیر است و آب قرای آن از قنوات تأمین میشود. محصول عمدهء این دهستان غلات، حنا، پنبه، خرما، لبنیات و انواع مرکبات است. این دهستان از 22 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 5300 تن است و مرکز دهستان قصبهء عزیزآباد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از بخش راور شهرستان کرمان. سکنهء آن 600 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پسته است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) مرکز دهستان عزیزآباد بخش فهرج شهرستان بم. سکنهء آن 586 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، خرما، حنا و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 174تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان کنارشهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر. سکنهء آن 197 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد. سکنهء آن 212 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن، پنبه، برنج و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان. سکنهء آن 462 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بادام، صیفی، انگور، سیب زمینی و گردو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عزیزآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان دیناران بخش اردل شهرستان شهرکرد. سکنهء آن 139 تن. آب آن از رودخانهء غراب. محصول آن غلات و برنج و روغن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عزیزآباد سرمزار.

[عَ دِ سَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان کیذقان بخش ششتمد شهرستان سبزوار. سکنهء آن 497 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه، بادام و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عزیزاً.

[عَ زَنْ] (ع ق) مکرماً. در حال عزیز بودن. در حال عزت. با ارجمندی : پسر علی... امروز عزیزاً و مکرماً برجایست به غزنین. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 88). صواب آن است که عزیزاً و مکرماً بدان قلعت مقیم میباشد با همه قوم و خویش. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 9). بر حکم عبدالملک بیرون آی تا تو را به شام فرستم بی بند عزیزاً مکرماً. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 186).

عزیزاء .

[عُ زَ] (ع اِ) سرین اسب و طرف آن. (منتهی الارب). طرف و جانب وَرِک اسب. و گویند آن مابین بیخ دم اسب و سرین آن است، و آن را عزیزی به قصر نیز خوانند. و تثنیهء آن در مد عزیزاوان و در قصر عزیزیان(1)شود. (از اقرب الموارد).
(1) - در اصل: عزیزان.

عزیزالدولة.

[عَ زُدْ دَ لَ] (اِخ) فاتک بن عبدالله رومی، مکنی به ابوشجاع و ملقب به عزیزالدوله. از مأموران الحاکم بامر الله فاطمی. رجوع به فاتک و به الاعلام زرکلی شود.

عزیزالدین.

[عَ زُدْ دی] (اِخ) احمدبن حامدبن محمد بن عبدالله، مکنی به ابونصر. عم عماد کاتب اصفهانی. رجوع به احمد (ابن حامدبن...) شود.

عزیز الصغیر.

[عَ زُصْ صَ] (ع اِ مرکب)قنطوریون صغیر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قنطوریون شود.

عزیز الکبیر.

[عَ زُلْ کَ] (ع اِ مرکب)قنطوریون کبیر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به قنطوریون شود.

عزیزالنفس.

[عَ زُنْ نَ] (ع ص مرکب)دارندهء نفسی عزیز و ابی. بامناعت. رجوع به عزیزنفس شود.

عزیزالوجود.

[عَ زُلْ وُ] (ع ص مرکب)کمیاب و نادر. (ناظم الاطباء).

عزیزاوان.

[عُ زَ] (ع اِ) تثنیهء عُزَیزاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عزیزاء شود.

عزیز بابدی.

[عَ بَ] (اِخ) دهی از بخش میان کنگی شهرستان زابل. سکنهء آن 289 تن. آب آن از رودخانهء هیرمند. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عزیز بالله.

[عَ زی زُ بِلْ لاه] (اِخ) (ال ...) نزاربن معدبن منصور عبیدی فاطمی، مکنی به ابومنصور و ملقب به العزیز بالله. صاحب مصر و مغرب. وی به سال 344 ه .ق. در المهدیة متولد شد و بسال 365 پس از درگذشت پدرش با وی بیعت شد. در عهد او فتنه ها و جنگهایی رخ داد و قصرالبحر و قصرالذهب و جامع القرافة از ساخته های عصر اوست. نزار شخصی نیکواخلاق و بردبار و ادیب و فاضل بود و به سال 386 که به قصد جنگ با رومیان به شهر بلبیس رسیده بود در این شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی از ابن خلکان و خطط مقریزی و ابن خلدون و بلغة الظرفاء و ابن الاثیر).

عزیزخان.

[عَ] (اِخ) دهی از بخش گوران شهرستان شاه آباد. سکنهء آن 160 تن. آب آن از رودخانهء شاهمار. محصول آن غلات، مختصری حبوب، توتون، صیفی و لبنیات است. نام اصلی این ده بان زلان است ولی بنام کدخدای محل عزیزخان مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عزیزخان.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان منگرهء بخش اندیمشک شهرستان دزفول. سکنهء آن 200 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و انار و انجیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عزیزخور.

[عَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)خورندهء عزیز. که گرامی و ارجمندی را از میان بردارد و بخورد و فروبرد :
وی خاک عزیزخور به خواری
تن را عوض از جفات جویم.خاقانی.

عزیزداشت.

[عَ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) عزیز داشتن. گرامی داشتن :گفت تا ایشان را فرودآورند و آنچه عزیزداشت و شرط مراقبت حرمت پادشاه باشد بجای آرند. (تاریخ طبرستان). و رجوع به عزیز داشتن و عزیز شود.

عزیز داشتن.

[عَ تَ] (مص مرکب) گرامی داشتن. ارجمند داشتن. احترام کردن : طغرل را گفت شاد باش ای کافرنعمت ازبهر این تو را پروردم و از فرزندان عزیز داشتم تا بر من چنین ساختی. (تاریخ بیهقی ص 252). مثال نبشت به امیر گوزگانان تا وی را عزیز دارد. (تاریخ بیهقی ص 364). به روی اندازد دشمنان او را و عزیز دارد دوستان او را. (تاریخ بیهقی ص 319).
تا به شعر و ادب عزیزت داشت
خویش و بیگانه و صغیر و کبیر.
ناصرخسرو.
من مدح تو را بس عزیز دارم
هرچند مرا سخت خوار دارد.مسعودسعد.
دانم سخن من عزیز داری
داری سخن من عزیز دانم.مسعودسعد.
آنچه یابی بشکر باش بشکر
وآنچه داری عزیز دار عزیز.مسعودسعد.
چو من بنوازم و دارم عزیزش
صواب آید که بنوازی تو نیزش.نظامی.
کند مرد را نفس اماره خوار
اگر هوشمندی عزیزش مدار.سعدی.
اگر بنده کوشش کند بنده وار
عزیزش بدارد خداوندگار.سعدی.
اگر بنده چابک نیاید بکار
عزیزش ندارد خداوندگار.سعدی.

عزیزدردانه.

[عَ دُ نَ / نِ] (ص مرکب)بطر. سخت گرامی و عزیز. (یادداشت مرحوم دهخدا). در تداول عامه، کسی که والدین و اقوام او بیش از حد وی را مورد محبت و نوازش قرار دهند. (فرهنگ فارسی معین). بچهء خیلی عزیز و مورد محبت پدر و مادر. (فرهنگ عوام): عزیزدردانه، یکی یه دانه. || توسعاً، لوس. ننر.

عزیز شدن.

[عَ شُ دَ] (مص مرکب)گرامی شدن. ارجمند شدن. اعتزاز. تعزّز. عِزّ. عزازة. عزة :
تا شوی از جملهء عالم عزیز
جهد تو می باید و توفیق نیز.نظامی.
تو آنگه شوی پیش مردم عزیز
که مر خویشتن را نگیری به چیز.سعدی.
مرا قبول شما نام در جهان رفته ست
مرا به صاحب دیوان عزیز شد دیوان.
سعدی.
-امثال: میخواهی عزیز شوی، یا دور شو یا کور شو. (امثال و حکم دهخدا).
|| گرانبها شدن. گران شدن : نرخها عزیز شد یک من گندم به هشت درم. (تاریخ سیستان). در این سال بود که نرخها عزیز شد، من گندم به دویست درم نقد شد و جو به صدوهشتاد درم... همچنان غله عزیز میشد تا منی گندم در ناحیهء سیستان به هزارودویست درم رسمی شد. (تاریخ سیستان).

عزیزک.

[عَ زی زَ] (اِخ) دهی از دهستان بانصر بخش بابلسر شهرستان بابل. سکنهء آن 1185 تن. آب آن از رودخانهء بابل. محصول آن برنج، پنبه، صیفی، مختصری غلات، کنف و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عزیز کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب) گرامی داشتن. احترام کردن. اعزاز. (فرهنگ فارسی معین). تعزیز. (از دهار). ارجمندی دادن. عزت دادن :
عزیز نبود آنکس که تو عزیز کنی
زبهر آنکه عزیز تو زود گردد خوار.
ابوحنیفهء اسکافی.
آنکس که چنین عزیز کردت
ازبهر تو کرد گوهر و زر.ناصرخسرو.
تا عزیزم مرا عزیز کنی
چون شدم خوار خوار انگاری.خاقانی.
هر ذلیلی که حق عزیز کند
در عزیزیش منکری منگر.خاقانی.
هر یکی را کرد اندر سِر عزیز
هرچه آن را گفت این را گفت نیز.مولوی.
دعائی گر نمیگوئی بدشنامی عزیزم کن
که گر تلخست شیرینست از آن لب هرچه فرمائی.
سعدی.
چو ما را بدنیا تو کردی عزیز
به عقبی همین چشم داریم نیز.سعدی.
خدای یوسف صدیق را عزیز نکرد
به خوبروئی لیکن به خوبکرداری.سعدی.
آنکه را کردگار کرد عزیز
نتواند زمانه خوار کند.قاآنی.
ای خدایت عزیز کرده ز خلق
بنده را هست میهمان عزیز.انوری.

عزیزکند.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد. سکنهء آن 358 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و توتون و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عزیزکندی.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از بخش سراسکند شهرستان تبریز. سکنهء آن 117 تن. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عزیزگرامی.

[عَ گِ] (ص مرکب) سوگلی. (یادداشت مرحوم دهخدا). عزیزدردانه. عزیز و گرامی. رجوع به «عزیز» و «گرامی» شود.

عزیز گردانیدن.

[عَ گَ دَ] (مص مرکب)عزیز کردن. گرامی داشتن. اعزاز. رجوع به عزیز و عزیز کردن و عزیز داشتن شود.

عزیز گشتن.

[عَ گَ تَ] (مص مرکب) عزیز شدن. ارجمند شدن :
گر سوی من آئی عزیز گردی
پیوسته بود با تو قیل و قالم.ناصرخسرو.
به چل سال باید که گردد عزیز.سعدی.
مناعة؛ عزیز گشتن. (منتهی الارب). رجوع به عزیز و عزیز شدن شود.

عزیزمرده.

[عَ مُ دَ / دِ] (ص مرکب) که گرامی فرزندی یا خویشی ازو مرده باشد. کسی که دوست یا عزیز و خویش او بمیرد. (آنندراج). || در تداول مردم قزوین، نفرینی که زنان کنند. نفرینی است مترادف «صاحب مرده»، و این دعای بد است که در ولایت رواج دارد و ظاهراً مقولهء زنان است. (از آنندراج) :
ز فوت مال ندارند عاشقان پروا
عزیزمرده دعائی بود زلیخا را.
مخلص کاشی (از آنندراج).

عزیزنفس.

[عَ نَ] (ص مرکب) عزیزالنفس. دارندهء نفسی عزیز و ارجمند. با مناعت :
فرزند گوهری را عز از نسب نباشد
عیسی عزیزنفس است ارچه پدر ندارد.
سیف اسفرنگ.
و رجوع به عزیزالنفس شود.

عزیزوار.

[عَ زیزْ] (ق مرکب) عزیزسان. گرامی وار. همانند مردم ارجمند :
من داشته ام عزیزوارش
تو نیز چو من عزیز دارش.نظامی.

عزیزة.

[عَ زَ] (ع ص) مؤنث عزیز. (از اقرب الموارد). رجوع به عزیز شود. || (اِ) عقاب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عزیزة.

[عَ زَ] (اِخ) دختر احمدبن محمد بن عثمان دای. از شاهزاده های نیمهء قرن یازدهم هجری در تونس است. دربارهء اقدامات خیرخواهانهء او بنفع مردم اخبار بسیاری نقل کرده اند که تفصیل آن در اعلام النساء مذکور است. وی بسال 1080 ه .ق. درگذشت. (از اعلام النساء از شهیرات التونسیات).

عزیزة.

[عَ زَ] (اِخ) دختر عبدالملک بن محمد بن عبدالرحمان قرشی هاشمی اندلسی. از زنان فاضل و صالح بشمار میرفت و بسال 546 ه .ق. در مرسیه متولد شد و در قرطبة پرورش یافت و سالها در مصر بزیست و در 634 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از التکملة الوفیات النقلة).

عزیزة.

[عَ زَ] (اِخ) دختر عثمان بن طرخان بن بزوان. محدث بود و دمیاطی در معجم خود از او نام برده است. (از اعلام النساء از تاج العروس).

عزیزة.

[عَ زَ] (اِخ) دختر علی، مکنی به ام ایمن. زوجهء ابوعلی رودباری و زنی عابد بود. رجوع به صفة الصفوة ج 4 ص 301 و اعلام النساء شود.

عزیزة.

[عَ زَ] (اِخ) دختر علی بن یحیی بن علی بن طراح. زنی محدث بود. از جد خود نقل حدیث کرده است. علی بن احمد مقدسی اجازتی را از وی روایت کرده است. عزیزه بسال 600 ه .ق. درگذشت. (از اعلام النساء از تاج العروس و المشتبه ذهبی).

عزیزة.

[عَ زَ] (اِخ) دختر قاسم بن قطلوبغای حنفی. از زنان فاضل عصر خود بشمار می رفت. و حدیث را از جدهء همسرش ام هانی هورینیه و غیره آموخته است. (از اعلام النساء از الضوء اللامع سخاوی).

عزیزة.

[عَ زَ] (اِخ) دختر محمد شرف الدین بن محمد بن ابی بکر قدسی قاهری. وی زنی محدث بود و نام اصلی او هاجر و کنیه اش ام فضل است، و در سالهای آخر عمر معتمدترین شخص عصر خود در حدیث گشته بود و بسیاری از محدثان از جمله سخاوی و ابن فهد از وی حدیث نقل کرده اند. تولد و وفات او در قاهره بود (790-874 ه .ق.). (از الاعلام زرکلی از الضوء اللامع).

عزیزة.

[عَ زَ] (اِخ) دختر مشرف. زنی محدث بود. حدیث را از عم خویش فراگرفته. در ذی قعدهء سال 619 ه .ق. درگذشته است. (از اعلام النساء از المشتبه ذهبی و تاج العروس).

عزیزة الدین.

[عَ زَ تُدْ دی] (اِخ) دختر الملک قطب الدین صاحب ماردین. زنی نیکوکار و خیر بود، و از کارهای او ایجاد مدرسهء ماردانیه است در دمشق بسال 610 ه .ق. که تعدادی از فقها در آنجا تدریس کرده اند. (از اعلام النساء از خطط الشام محمد کردعلی).

عزیزی.

[عَ] (حامص) عزت. گرامی بودن. ارجمندی. احترام. (از فرهنگ فارسی معین) :
هر ذلیلی که حق عزیز کند
در عزیزیش منکری منگر.خاقانی.
و اما دلیل بر عزیزی و گرامیی دانش آنکه دانش در سرشت ماست و تمام کنندهء ما اوست. (مصنفات باباافضل از فرهنگ فارسی معین).
عزیزی خواری و خواری عزیزی بار می آرد
در آغوش پدر از چاه و زندان بیش میلرزم.
صائب.
- به عزیزی؛ به عزت. معزز. قرین ارجمندی : هر دو پسرش را خلعت داد و به عزیزی بخانه بازفرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 625).

عزیزی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عزیز. رجوع به عزیز شود.

عزیزی.

[عَ] (اِخ) فرزند عبدالملک بن منصور جیلی، مکنی به ابوالمعالی و مشهور به شیذلة. واعظ و از فقهای شافعی مذهب در قرن پنجم هجری و از اهالی جیلان بود و مدتی سمت قضاء را در بغداد بعهده داشت و به سال 494 ه .ق. در همین شهر درگذشت. او راست: البرهان فی مشکلات القرآن، دیوان الانس، لوامع أنوار القلوب. (از الاعلام زرکلی از وفیات الاعیان و هدیة العارفین و خزائن الاوقاف).

عزیزی.

[عَ] (اِخ) لقب علی بن احمدبن محمد بن ابراهیم عزیزی، فقیه و محدث قرن یازدهم هجری است. رجوع به علی عزیزی شود.

عزیزی.

[عَ] (اِخ) لقب علی بن علی بن علی بن علی بن مطاوع عزیزی، فقیه قرن دوازدهم هجری است. رجوع به علی عزیزی شود.

عزیزی.

[عُ زَ] (اِخ) لقب محمد بن عزیز سجستانی عزیزی، مکنی به ابوبکر مفسر است. شهرت او بیشتر بواسطهء کتاب «غریب القرآن» اوست که آن را بترتیب حروف معجم در مدت پانزده سال تصنیف کرده است. اقامت او در بغداد بود و نام پدرش را عزیر به راء مهمله نیز نقل کرده اند. (از اعلام زرکلی از سیرالنبلاء).

عزیزی.

[عَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء جبارهء ایل عرب، از ایلات خمسهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

عزیزی.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن غلات و پشم و لبنیات است. این آبادی را زی زی هم می نامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عزیزی.

[عُ زَ زا] (ع اِ) سرین اسب و طرف آن. (منتهی الارب). عُزیزاء. (از اقرب الموارد). رجوع به عزیزاء شود.

عزیزیان.

[عَ] (اِخ) نام خاندانی قدیم به ناحیت بیهق، و آنان دو گروه بودند، یکی علویان که رهط ایشان را عزیزی خوانند و دیگر عزیزیان که فرزندان عزیزبن مغیرة بن عبدالرحمان بن عوف صاحب رسول الله (ص) باشند، و اصل ایشان از علی بن حسین بن علی عزیز است. (از تاریخ بیهق ص 119).

عزیزیان.

[عُ زَ زَ] (ع اِ) تثنیهء عُزَیْزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عزیزاء و عزیزی شود.

عزیزیة.

[عَ زی یَ] (اِخ) نام پنج قریه است در مصر، منسوب به عزیزبن معز ملک مصر. (از معجم البلدان).

عزیف.

[عَ] (ع مص) آواز کردن جن. (از منتهی الارب). بانگ کردن. (تاج المصادر بیهقی): عزفت الجن؛ جن در بیابانها آواز داد. || بازی کردن جن. || بانگ دادن کمان. (از اقرب الموارد). عَزف. و رجوع به عزف شود.

عزیف.

[عَ] (ع اِ) آواز پری و آن آواز خفی و پستی است که به شب در بیابان شنیده شود و گویند آن صوت بادها در جو است که اهل بادیه آن را صوت جن تصور کنند. (از منتهی الارب). صوت جن. (اقرب الموارد). || توسعاً، مطلق آواز یا آواز که از چیزی برآید : آواز تکبیر از صف سلطان و عزیف مزمار و صفیر از قبل آن شیطان... (جهانگشای جوینی).

عزیف.

[عَ] (اِخ) نام رملی است در عینة از آن بنی سعد. (از معجم البلدان).

عزیق.

[عَ] (ع ص، اِ) زمین نرم و هموار و پست. (منتهی الارب). زمین مطمئن، و آن لغتی است یمانی. (از اقرب الموارد).

عزیقه.

[] (اِخ) شهری است در یهودا در نزدیکی شوکره، که بعضی بر آنند که همان تل زکریه میباشد، و دیگران بر آنند که همان دیرالسوشک است که بمسافت 8 میل در شمال شوکره واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

عزیلة.

[عُ زَ لَ] (اِخ) نام موضعی است. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عزیم.

[عَ] (ع مص) آهنگ نمودن بر امر و دل نهادن. کوشش کردن. (از منتهی الارب). عزم [ عَ / عُ ] . معزم [ مَ زَ / مَ زِ ] . عُزمان. عَزیمة. رجوع به عزم شود.

عزیم.

[عَ] (ع ص) دشمن سخت و قوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ عزیمة. (منتهی الارب). رجوع به عزیمة شود.

عزیمت.

[عَ مَ] (ع، اِمص، اِ) عزیمة. دل نهادگی و قصد و آهنگ. (غیاث اللغات). اراده و نیت و عزم. آهنگ از روی استواری و بطور جزم. (ناظم الاطباء). تصمیم. رجوع به عزیمة شود : ما امیرالمؤمنین را از عزیمت خویش آگاه کردیم و عهد خراسان و جمله مملکت پدر را بخواستیم. (تاریخ بیهقی ص 232). آنکه مددکار باشد او را در عزیمتهاش. (تاریخ بیهقی ص 313). عزیمت ما بر آن قرار گرفت که خواجهء عمید بوسهل حمدوی را با فوجی لشکر قوی و مقدمی فرستاده آید. (تاریخ بیهقی ص 405).
بیشتر کن عزیمت چون برق
در زمانه فکن چو رعد آواز.مسعودسعد.
در عالم شیر عزیمت تو
چون چرخ دوصد مرغزار دارد.مسعودسعد.
بضرورت عزیمت مصمم گشت بر آنکه علمای هر صنف را بینم. (کلیله و دمنه). اگر رای تو بر این کار مقرر است و عزیمت در امضای آن مصمم، باری نیک برحذر باید بود. (کلیله و دمنه). مرغان... عزیمت بر توختن کین مصمم گردانیدند. (کلیله و دمنه). به وقت حضور من نوشته های جماعتی که از ظاهر مرو هزیمت شده بودند برسید از استعداد و عزیمت معاودت حرب اعلامی کرده بودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص339).
دل عاشق سکونت پیشه باید
عزیمت را نخست اندیشه باید.
اوحدی (ده نامه).
- فسخ عزیمت؛ انصراف و بازگشتن از عقیده و تصمیمی. (فرهنگ فارسی معین).
|| کوچ و رحلت و روانگی. (ناظم الاطباء).
- عنان عزیمت؛ لگام رحلت. (ناظم الاطباء).
- نقطهء عزیمت؛(1) نقطه ای که از آنجا شروع به حرکت کنند. (فرهنگ فارسی معین).
|| تعویذ و افسون. (ناظم الاطباء). افسونی که افسونگر خواند. (فرهنگ فارسی معین). هیپنوتیزم. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عزیمة شود :
نادان گمان بری و نه آگاهی
از تنبل و عزیمت و نیرنگش.طاهر فضل.
همگان از وی [ جمشید ] نفور شدند و عزیمتها که دیوان را بدان بسته بود گشاده شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 33).
هَجْوَم عزیمت است که آن دیوزاده را
برخواندنی زبون و مسخر همی کنم
تا سر بخط نیارد و نَدْهد به بند دست
هر ساعتی عزیمتش از سر همی کنم.
سوزنی.
آمد آن مار اجل هیچ عزیمت دانید
که بخوانید و بدان مار فسائید همه.خاقانی.
این عزیمت چو بشر بر وی خواند
هم در آن دیو بوالفضولی ماند.نظامی.
چون مخبط شد اعتدال مزاج
نه عزیمت اثر کند نه علاج.سعدی.
|| (اصطلاح اصول) مقابل رخصت است. اجماع. رجوع به عزیمة شود : قدم بر جادهء شریعت و استقامت امر و نهی می باید نهاد و عمل به عزیمت و سنت می باید کرد و از رخصت و بدعت دور می باید بود. (انیس الطالبین بخاری).
.
(فرانسوی)
(1) - Point de depart

عزیمت کردن.

[عَ مَ کَ دَ] (مص مرکب)اراده کردن و قصد نمودن و نیت کردن. (ناظم الاطباء). آهنگ کردن. عزم کردن. مصمم شدن. عازم شدن. رجوع به عزیمت و عزیمة شود :
چو تو عزیمت پیکار و قصد رزم کنی
روند با تو برابر دو لشکر آتش و آب.
مسعودسعد.
روزی عزیمت خدمت ایشان کردم. (مجالس سعدی). || آهنگ سفر کردن و کوچ کردن. (ناظم الاطباء). کوچ کردن. حرکت کردن. سفر کردن. (فرهنگ فارسی معین).

عزیمت گر.

[عَ مَ گَ] (ص مرکب)افسون خوان. تعویذخوان :
عقل عزیمت گر ما دیو دید
نقرهء آن کار به آهن کشید.نظامی.
و رجوع به عزیمت و عزیمة شود.

عزیمة.

[عَ مَ] (ع مص) آهنگ نمودن بر امر و دل نهادن و کوشش کردن. (از منتهی الارب). دل بر کاری نهادن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن جرجانی). عزم [ عَ / عُ ] . عَزیم. معزم [ مَ زَ / زِ ] . عُزمان. و رجوع به عَزم شود.

عزیمة.

[عَ مَ] (ع اِمص، اِ) ارادهء مؤکد. (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی). صریمة. مَریر. مریرة [ مَ رَ / مِرْ ری رَ ] . اندیشه. آهنگ. عزیمت. رجوع به عزیمت شود. || تعویذ. (ناظم الاطباء). رقیة. (اقرب الموارد). افسون. (دهار). عزیمت. رجوع به عزیمت شود. || آیه ای از قرآن مجید که بر آفت رسیده به امید به شدن میخوانند. (ناظم الاطباء). ج، عَزائم (اقرب الموارد)، عَزیم. (ناظم الاطباء). رجوع به عزائم شود. || (اصطلاح اصول) لفظی است که در برابر رخصت ایراد شود و آن شامل فرض و واجب و سنت و نفل و مباح و حرام و مکروه باشد. و برخی گفته اند فقط شامل فرض و واجب و حرام و مکروه است، زیرا سنت برای تکمیل فرایض و تبع آن وضع شده و همچنین نفل برای جبران نقص در تمکن عزیمت وضع گردیده، و آن فرض باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). احکام کلی است که ابتدا مشروع شده است، و مخصوص به بعضی از مکلفان دون بعضی دیگر، یا حالی دون حالی نمی باشد مانند نماز و روزه. (از فرهنگ علوم عقلی از موافقات). اسم است آنچه را اصل مشروعات باشد بدون تعلق به عوارض. (از تعریفات جرجانی). || (اصطلاح فلسفه) ارادهء مؤکده است که اجماع نامیده میشود. (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به اجماع شود. || (اصطلاح حقوق) آنچه قانوناً افراد ملزم به ارتکاب آن هستند، در برابر رخصت که ارتکاب آن بسبب عذر قانونی مجاز باشد. و آن را در حقوق جدید با اصطلاح تکلیف(1)بیان میکنند. (از فرهنگ حقوقی).
.
(فرانسوی)
(1) - Devoir

عزیمه.

[عَ مَ / مِ] (از ع، اِ) عزیمة. عزیمت. تعویذ و افسون. (ناظم الاطباء). رجوع به عزیمة و عزیمت شود. || آیه ای از قرآن مجید که بر آفت رسیده به امید به شدن خوانند. (ناظم الاطباء). عزیمة. رجوع به عزائم و عزیمة شود.

عزیمه خوان.

[عَ مَ / مِ خوا / خا] (نف مرکب) افسون خوان. عزایم خوان. کسانی که مدعی بودند بر اینکه ارواح خبیثه را از اشخاص یا اماکن بواسطهء خواندن عزائم اخراج مینمایند. و از انجیل چنین برمی آید که عدهء آنها بسیار بود و قوم را اعتقاد این بود که آنان این صفت را بواسطهء تحصیل و متصف گشتن به صفات سلیمان و استعمال ادویه و بخور به دست می آورند. (از قاموس کتاب مقدس). و رجوع به عزیمه و عزیمة و عزیمت و عزائم و عزیمه خواندن شود.

عزیمه خواندن.

[عَ مَ / مِ خوا / خا دَ](مص مرکب) تعویذ خواندن. افسون خواندن. (ناظم الاطباء). رجوع به عزیمة و عزیمه و عزیمت و عزائم شود.

عزیمه کردن.

[عَ مَ / مِ کَ دَ] (مص مرکب)افسون کردن و جادوی کردن و بکار بردن جادوی را. (از ناظم الاطباء). رجوع به عزیمة و عزیمه و عزیمت و عزائم شود.

عزین.

[عِ] (ع اِ) جِ عِزة در حال نصب و جر. گروه مجتمع از مردم. عِزون. رجوع به عِزَة و عزون شود : عن الیمین و عن الشمال عزین (قرآن 70/37)؛ از راست و از چپ متفرقند.

عزین آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان کیلخواران بخش مرکزی شهرستان شاهی. سکنهء آن 160 تن. آب آن از چاه. محصول آن پنبه، غلات، کنجد و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عزیة.

[عِزْ یَ] (ع اِمص) انتساب. (اقرب الموارد). نسبت و دعوی نسبت. (ناظم الاطباء). عِزوة. رجوع به عزوة شود.

عزیة.

[] (اِخ) دختر محمد بن عبدالملک بن یوسف مقدسی. از زنان محدث بود و در نقل احادیث نام او آمده است. (از اعلام النساء از مخطوطات دار الکتب الظاهریة).

عژک.

[عَ ژَ] (اِ) یک نوع ساز شبیه به تار. (ناظم الاطباء). سازی است، و در نسخهء میرزا و در مؤید به معنی طنبور هم آمده. (فرهنگ خطی). نام سازی است که مشابه سه تار ترکی باشد. (آنندراج). و ظاهراً صحیح آن غژک به غین معجمه است. رجوع به غژک و رجوع به برهان قاطع شود.

عس.

[عَس س] (ع مص) به شب گردیدن به پاسبانی. (از منتهی الارب). بشب گشتن ازبرای احتراز از دزدان. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (از المصادر زوزنی). طواف کردن در شب برای حفظ و حراست مردمان و یافتن اشخاص مشکوک. (از اقرب الموارد). || برآمدن(1) خبر کسی. (از منتهی الارب): عس خبره؛ خبر او دیر آمد. (از اقرب الموارد). || چیز اندک خورانیدن قوم را. (از منتهی الارب). طعامی سبک دادن کسی را. (از تاج المصادر بیهقی) (از دهار): عس القوم؛ قوم را طعامی اندک خورانید. (از اقرب الموارد). || تنها چریدن ناقه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تنها چرا کردن شتر. (تاج المصادر بیهقی) (از دهار). || شیر نادادن ناقه پیش کسی. (از منتهی الارب). عَسَس. و رجوع به عسس شود.
(1) - ظ: دیر آمدن.

عس.

[عَس س] (ع اِ) گویند: جی ء بالمال من عسک و بسک؛ یعنی با جد و جهد خود، و آن لغتی است در «حسک». (از منتهی الارب): جاء به من عسه و بسه؛ یعنی آن را از جائی که بود و نبود آورد، و این دو از اتباع هستند و از هم جدا نمی گردند. (از اقرب الموارد). و رجوع به حَسّ و عَشّ شود.

عس.

[عُس س] (ع اِ) کاسهء بزرگ. (منتهی الارب). قدح بزرگ. (آنندراج) (غیاث اللغات). قدح بزرگ، و رَفد از آن بزرگتر است. ج، عِساس، عِسَسة، أعساس. (از اقرب الموارد). || ذکر و نره. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

عس.

[] (اِ) زرنیخ است. (فهرست مخزن الادویة).

عسٍ.

[عَ سِنْ] (ع ص) سزاوار و خلیق. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَسی. عسیّ. رجوع به عسی شود.

عسا.

[عَ] (اِ) ملج است، و کشوث را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویة).

عساء .

[عَ] (ع مص) درشت و خشک گردیدن نبات و سطبر شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سخت خشک شدن. (تاج المصادر بیهقی). عَسی. (اقرب الموارد). و رجوع به عَسی شود. || نیک تاریک گشتن شب. (از منتهی الارب). سخت شدن تاریکی شب. (از اقرب الموارد). || بزرگ سال گردیدن و مسن شدن. (از اقرب الموارد). عسو [ عَ سْوْ / عُ سُوو ] . رجوع به عسو شود.

عساء .

[عَ] (ع اِ) قدح بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). عُسّ. و رجوع به عس شود.

عسائیل.

[] (اِخ) (به معنی کسی که خداوند او را خلق کرده است) وی خواهرزادهء داود و برادر ایوب است، که به کم همتی مشهور بود و یکی از سی نفر شجاعان داود بشمار میرفت که «آب نیر» و برادر جنگ جبعون بقتل رسانید. (از قاموس کتاب مقدس).

عساب.

[عِ] (اِخ) جایگاهی است به نزدیکی مکه، و نام آن در شعر فضل بن عباس بن عتبة بن ابی لهب آمده است. (از معجم البلدان).

عسابر.

[عَ بِ] (ع اِ) جِ عُسبُر. (اقرب الموارد). رجوع به عسبر شود.

عساجر.

[عَ جِ] (ع اِ) جِ عَیسَجور. (ناظم الاطباء). رجوع به عیسجور شود.

عسار.

[عَ](1) (ع اِمص) درویشی و تنگدستی. (غیاث اللغات) (آنندراج). مفلسی و درویشی و زهد و تنگدستی. (ناظم الاطباء). || (اِ) ذهب است. (فهرست مخزن الادویة).
(1) - در ناظم الاطبا بضم اول ضبط شده است.

عسارت.

[عَ رَ] (ع اِمص) عسارة. مسکنت و درویشی و فقر و عیلت و بؤس. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عسارة شود.

عسارو.

[] (اِ) ذهب است. (فهرست مخزن الادویة).

عسارة.

[عَ رَ] (ع مص) دشوار گردیدن. (از منتهی الارب). ضد یسر. (از اقرب الموارد). || تنگ و سخت گردیدن زمان. || دشوار شدن زادن بچه برای زن. || بیرون نیامدن آنچه در شکم بود. || خلاف کردن. (از منتهی الارب). عُسر. رجوع به عسر شود.

عساری.

[عُ را] (ع ص، ق) بر اثر یکدیگر: جاؤوا عساری؛ بر اثر یکدیگر آمدند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عساریات. و رجوع به عساریات شود.

عساریات.

[عُ رَ] (ع ص، ق) بر اثر یکدیگر: جاؤوا عساریات؛ بر اثر یکدیگر آمدند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُساری. و رجوع به عساری شود. || پراکنده و پریشان: ذهبوا عساریات؛ رفتند پراکنده و پریشان. (از منتهی الارب). یعنی رفتند در حالی که در هر راهی متفرق و پراکنده بودند. (از اقرب الموارد).

عساس.

[عِ] (ع اِ) اکراه و اجبار: درّت الناقة عساساً؛ آن ماده شتر با اکراه شیر داد. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || جِ عُسّ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عسّ شود.
- بنی عساس؛ نام بطنی است از تازیان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عساس.

[عَسْ سا] (ع ص) وزن فعال است مبالغه را. بسیار طواف کننده در شب. (از اقرب الموارد). || (اِ) گرگ. (منتهی الارب). ذئب، چه او در شب میگردد و جستجو میکند. (از اقرب الموارد).

عساعس.

[عَ عِ] (ع اِ) جِ عَسعَس. (منتهی الارب). گرگ و خارپشت، بدان جهت که شبگرد میباشند. (آنندراج). قنافذ است، و آن را بدان نام بجهت آن موسوم نموده اند که در شب رفتار بسیار می نماید. (مخزن الادویة). قنافذ و خارپشتان است بجهت کثرت رفت وآمد آنها در شب، گویی مفرد آن عسعس است. (از اقرب الموارد).

عساف.

[عَسْ سا] (ع ص) سخت گیرنده. (ناظم الاطباء). شدیدالعسف، یعنی سخت ظلم و ستم. (از اقرب الموارد).

عساف.

[عُ] (ع مص) نزدیک به مرگ رسیدن شتر از غده و طاعون، پس لرزیدنْ گرفتنِ گلوی آن و دم سخت برآوردن بشتاب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عُسوف. عُسوفة. رجوع به عسوف و عسوفة شود.

عساف.

[عُ] (ع ص) ناقهء طاعون زده. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) بیماریی است که شتران را از غده دچار میشود، و گویند آن هنگامی است که حنجرهء شتر از نفس کشیدن بلرزد، و آن در شتر مانند نزع است در انسان. (از اقرب الموارد).

عساقب.

[عَ قِ] (ع اِ) جِ عِسْقِبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عسقبة شود.

عساقل.

[عَ قِ] (ع اِ) جِ عَسقَل. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عسقل شود. || پاره های ابر جداگانه. (منتهی الارب). قطعات پراکنده از ابر. || سراب. (از اقرب الموارد). عَساقیل. و رجوع به عساقیل شود.

عساقلی.

[] (اِ) نوعی از کمأة است. (مخزن الادویة). رجوع به کمأة شود.

عساقیل.

[عَ] (ع اِ) جِ عُسقول. (ناظم الاطباء). نوعی از سماروغ و قارچ سپید بزرگ که آن را شحمة الارض نیز گویند، و واحد آن عَسقَل و عُسقول است. || سراب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَساقل. رجوع به عساقل شود. || پاره های جداگانهء ابر. (منتهی الارب). قطعات پراکندهء ابر. (از اقرب الموارد). عَساقل. و رجوع به عساقل شود.

عساقیل.

[عَ] (اِخ) جایگاهی است، و نام آن در شعر جامع بن عمرو آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عساکب.

[عَ کِ] (ع اِ) جِ عِسکِبة. (ناظم الاطباء). رجوع به عسکبة شود.

عساکر.

[عَ کِ] (ع اِ) جِ عَسکر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). لشکرها. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به عسکر شود.
- عساکر منصوره، عساکر نصرت مآثر؛ سپاه فیروزمند و مظفر. (ناظم الاطباء).
|| (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عساکرة.

[عَ کِ رَ] (اِخ) یکی از طوایف بنی کعب خوزستان است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 90).

عسال.

[عَسْ سا] (ع ص) مبالغه است مصدر عَسَل را. (از اقرب الموارد). رجوع به عسل شود. || منسوب به عسل. (از الانساب سمعانی). || انگبین گیرنده. (منتهی الارب). انگبین چین. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). چینندهء عسل از جای آن. (از اقرب الموارد). || انگبین فروش. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی) (ناظم الاطباء). || شکرریز. (ناظم الاطباء). || نیزهء سخت جنبان. (منتهی الارب). رمح و نیزه که از نرمی به اهتزاز آید. (از اقرب الموارد). || (اِ) انجیر سیاه و یا سپید بسیار شیرین. (ناظم الاطباء). || گرگ. (ناظم الاطباء) (از تاج العروس).

عسال.

[عَسْ سا] (اِخ) (269-349 ه . ق.) نام او محمد بن احمدبن ابراهیم اصفهانی و مکنی به ابواحمد و مشهور به عسال است. قاضی و محدث و از اهالی اصفهان بود، و مسند قضاوت را در این شهر بعهده داشت. از جمله کتابهای اوست: أحادیث مالک، الامثال، التاریخ، التفسیر، الرقائق، الشیوخ، غریب الحدیث، المسند، المعرفة. (از الاعلام زرکلی از ذکر اخبار اصبهان و سیرالنبلاء).

عسال.

[عَسْ سا] (اِخ) نام او محمد بن موسی عسال نیشابوری و مکنی به ابوعبدالله است. از فقیهان و زاهدان بود و حدیث را از ابن عیینه و هشیم و ابن مبارک شنیده است و احمدبن حرب و ایوب بن حسن از او روایت کرده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عسالج.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عُسلُج و عِسلاج و عُسلوج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عُسْلُج و عِسلاج و عُسلوج شود.

عسالق.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عسلق [ عَ لَ / عِ لِ ] . (منتهی الارب). رجوع به عسلق شود. || جِ عَسلقة. (آنندراج). رجوع به عسلقة شود.

عسالق.

[عُ لِ] (ع ص) طویل و سبک، و گویند زشت اخلاق. (از اقرب الموارد). عسلق [ عِ لِ / عَ سَلْ لَ ]. رجوع به عسلق شود.

عسالنج.

[عَ لِ](1) (ع اِ) برگ درخت انگور است، و آن را به عربی کف الکرم خوانند و به شیرازی پنجهء رَز گویند. (برهان) (آنندراج).
(1) - ظ. تصحیف عسالیج است جِ عسلج و عسلوج به معنی شاخهء سبز و تازه از درخت انگور و جز آن، چه عسالنج در کتب لغت موجود یافت نشد.

عسالة.

[عَسْ سا لَ] (ع اِ) کبت انگبین. و زنبور عسل. (از منتهی الارب). نحل. (اقرب الموارد). مُنج. منج انگبین. || شوره، و جای انگبین. (از منتهی الارب). خلیة و کندوی زنبور عسل. || چینندگان عسل. (از اقرب الموارد). رجوع به عسال شود.

عسالیج.

[عَ] (ع اِ) جِ عُسلوج و عُسلُج و عِسلاج. (اقرب الموارد). شاخه های تازه روئیدهء اشجار است که هنوز مستحکم نشده باشد. (تحفهء حکیم مؤمن). بمعنی قضبان دقاق یعنی شاخه ها و بیخهای درخت کرم و کدو و خیار و امثال اینها که بر درخت و غیر آن پیچد و بالا رود، و به معنی شاخه های درخت باریک و بیخ درخت نیز آمده، و گویند لفایف مراد از آنها است. (مخزن الادویة). رجوع به عُسْلُج و عسلاج و عسلوج شود.

عسامة.

[عَسْ سا مَ] (اِخ) شعبه ای از قبیلهء بنی رکب، منشعب از بنی اشعر. (تاریخ قم ص 283).

عسامة.

[عَسْ سا مَ] (اِخ) ابن عمروبن علقمهء مَعافری، مکنی به ابوداجن. از امرای مصر بود و چند بار شرطهء آنجا را بعهده گرفت. و موسی بن مصعب او را به نیابت خود امیر آنجا کرد و چون بسال 168 ه .ق. مصعب بقتل رسید مهدی عباسی او را امارت مصر بداد. عسامة بسال 176 در مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی از النجوم الزاهرة، و الولاة و القضاة).

عسان.

[عَسْ سا] (اِخ) قریه ای است از نواحی حلب و در حدود یک فرسخ با حلب فاصله دارد. (از معجم البلدان).

عسان.

[عُ] (اِخ) بطنی است از صدف، و منسوب بدان عسانی شود. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عسانی شود.

عسانی.

[عُ] (ص نسبی) منسوب به عسان، که آن بطنی است از صدف، و از آنها است دحین و ربیعة دو فرزند عسان که هر کدام از آنها به «عسانی» ملقب شده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عساود.

[عَ وِ] (ع اِ) جِ عِسوَدّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عسودّة شود.

عسب.

[عَ] (ع مص) برجستن گشن بر ماده. (از منتهی الارب). گشنی کردن. (تاج المصادر بیهقی). || به کرایه دادن گشن به جهت گشنی، و کرایهء فحل دادن. (از منتهی الارب). به مزد دادن گشن. (تاج المصادر بیهقی) (از المصادر زوزنی). و پیغمبر اکرم (ص) عسب فحل را نهی کرده است. (از منتهی الارب).

عسب.

[عَ] (ع اِ) آب گشن و نسل آن و فرزند. (منتهی الارب). نسل: قطع الله عسبه؛ خداوند نسل او را قطع کناد! (از اقرب الموارد).

عسب.

[عَ سِ] (ع ص) رأس عسب؛ سر از دیر شانه ناکرده. (منتهی الارب). سری که از دیر شانه ناکرده باشند. (ناظم الاطباء). فرس عسب؛ اسب که بر ترجیل و فروهشتن موی او زمانی دیر گذشته باشد. (از اقرب الموارد).

عسب.

[عُ / عُ سُ] (ع اِ) جِ عسیب. (اقرب الموارد). شاخه های خرمابن که راست و بی برگ باشد. (ناظم الاطباء): و العرب تکتب فی أکتاف الابل و اللخاف و فی العسب عسب النخل. (الفهرست ابن الندیم).

عسبار.

[عِ] (ع اِ) کفتاربچه از گرگ. (منتهی الارب). بچهء کفتار از گرگ. (از اقرب الموارد). || بچه گرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بچهء گرگ از ماده سگ. (یادداشت مرحوم دهخدا). عِسبارة. رجوع به عسبارة شود.

عسبارة.

[عِ رَ] (ع اِ) بچهء کفتار از گرگ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و گویند تذکیر و تأنیث آن برابر است. (از اقرب الموارد). حیوانی که از کفتار ماده و گرگ نر زایَد. (یادداشت مرحوم دهخدا). عسبار. رجوع به عسبار شود.

عسبان.

[عُ] (ع اِ) جِ عَسیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جرید نخل. (مخزن الادویة). رجوع به عسیب شود.

عسبر.

[عُ بُ] (ع اِ) پلنگ. (منتهی الارب). نمر. (اقرب الموارد). نمر نر. (مخزن الادویة). ج، عَسابر. || (ص) ناقة عسبر؛ ناقهء شدید و سخت و سریع. (از اقرب الموارد). عُسبور. عسبرة. و رجوع به عسبرة و عسبور شود.

عسبرة.

[عُ بُ رَ] (ع اِ) مؤنث عسبر. (منتهی الارب). نمر ماده. (مخزن الادویة). پلنگ ماده. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) شتر مادهء تیزرو گرامی نژاد. (منتهی الارب). ناقهء سریع و نجیب. (از اقرب الموارد). عسبر. و رجوع به عسبر شود.

عسبق.

[عِ بِ] (ع اِ) درختی است تلخ که در تداوی جراحت بکار آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عسبلة.

[عَ بَ لَ] (ع مص) همدیگر آمدوشد مردمان و تردد ایشان. (از منتهی الارب). آمدوشد کردن مردمان و مراوده کردن آنها با هم. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عسبور.

[عُ] (ع اِ) بچهء سگ از گرگ ماده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عسبورة. و رجوع به عسبورة شود.

عسبورة.

[عُ رَ] (ع اِ) بچهء سگ از گرگ ماده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عسبور. و رجوع به عسبور شود. || (ص) ناقهء شتاب رو گزیده. (منتهی الارب). ناقهء سریع و نجیب، و گویند صحیح آن عبسورة است بتقدیم باء بر سین، و سین آن زائد باشد الحاق را. (از اقرب الموارد).

عسبة.

[عَ بَ] (ع اِ) اسم مَرّه است برای مصدر عسب. (از اقرب الموارد). رجوع به عسب شود. || کفتگی در کوه. (منتهی الارب). شق و شکاف در کوه. (از اقرب الموارد). || (اِخ) موضعی است، و آن را عشبة به شین معجم نیز نقل کرده اند. (از منتهی الارب).

عسج.

[عَ] (ع مص) گردن دراز کردن در رفتار. (از منتهی الارب). گردن یازیدن در وقت رفتن. (تاج المصادر بیهقی). دراز کردن گردن در هنگام راه رفتن. عَسَجان. عَسیج. و رجوع به عسیج شود. || به شتاب رفتن. (از ناظم الاطباء). دویدن. (المصادر زوزنی).

عسج.

[عَ سَ] (ع مص) بیمار گردیدن شتران از چریدن خار عوسج. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عسجان.

[عَ سَ] (ع مص) عَسْج. عسیج. رجوع به عَسْج و عسیج شود.

عسجد.

[عَ جَ] (ع اِ) زر، و جوهر هر قسم که باشد مانند مروارید و یاقوت. (منتهی الارب). زر. (دهار). زر و طلا، و بمعنی جواهر چون دُر و یاقوت. (غیاث اللغات) (آنندراج). طلا، و گویند هر نوع جوهر چون یاقوت و درّ. (از اقرب الموارد). اسحاق بن ابراهیم فارابی نیز در کتاب دیوان الادب آن را زر دانسته، سپس میگوید آن جامع همهء جواهر است از درّ و یاقوت، ابوریحان بیرونی قول او را رد کرده و گوید عسجد فقط بر زر اطلاق میشود، و ظاهراً اشتباه اسحاق بن ابراهیم از آنجا ناشی میشود که گویند «تاج من عسجد» و او فکر کرده است عسجد بر هر یک از جواهر تاج اطلاق میشود، و حال آنکه همان را میتوان «تاج من ذهب» گفت، چه منظور از عسجد یا ذهب جنس خود تاج است و تاج در هر حال خالی از ترصیع نیست. رجوع به الجماهر بیرونی ص 232 شود. زر. طلا. تبر. عقیان. عین. نضر :
اگر به مدح تو چون عسجدی شود مادح
وگر دوات زبرجد شود قلم عسجد.سوزنی.
|| (ص) شتر درشت تن دار. (منتهی الارب). شتر ضَخم. (از اقرب الموارد). شتر درشت تنومند. (ناظم الاطباء). و آن جزو چند کلمهء چهارحرفی است که بدون حرف «ذولقی» آمده است. (از منتهی الارب).

عسجد.

[عَ جَ] (اِخ) نام جایگاهی است در عینة، و نام آن در شعر رِزاخ بن ربیعهء عُذری آمده است و شتران عسجدی بدانجا منسوبند. و آن را عسجر، به راء نیز خوانده اند. (از معجم البلدان).

عسجدی.

[عَ جَ] (از ع، ص نسبی)منسوب به عسجد. زرین. و رجوع به عسجد شود. || شیوه ای از خط : و این آلت [ یعنی قلم ] که یاد کرده آمد سه گونه نهاده اند، یکی محرف تمام، و آن خط کز آن قلم آید آن را لجینی خوانند یعنی خط سیمین. دیگر مستوی، و آن خط کز آن قلم آید آن را عسجدی خوانند یعنی خط زرین. (نوروزنامه).

عسجدی.

[عَ جَ] (اِخ) ابونظر عبدالعزیزبن منصور عسجدی. هدایت در مجمع الفصحاء، او را مروزی قزوینی دانسته و دولتشاه در تذکرة الشعراء، وی را هروی شمرده است و صحت این هر دو قول مورد تردید است. از احوال او اطلاعی در دست نیست لیکن مسلم است که از معاصران محمود غزنوی و مداح او بوده و در خدمتش تقرب داشته است و قصیده ای در فتح سومنات، که بسال 416 ه .ق. صورت گرفته بود، ساخته بوده است بدین مطلع:
تا شاه خسروان سفر سومنات کرد
کردار خویش را علم معجزات کرد.
دولتشاه او را ازجملهء شاگردان عنصری دانسته که صحت این قول نیز مورد تردید است. هدایت وفات او را در سال 432 ه .ق. نوشته است و اگر چنین باشد او فقط بایست دورهء سلطنت محمود و مسعود را درک کرده باشد و حال آنکه بنابر شاهد دیگری میدانیم که او در دورهء سلطنت سلطان مودودبن مسعود (432-440 ه .ق.) زنده بوده، و آن اشاره در قصیده ای از معزی است که در مدح تاج الدین نصیرالملک مجدالدوله ابومحمد منیع بن مسعود از خاندان منیعی نیشابور گفته و خطاب به ممدوح خود چنین آورده است :
به مجلس پدرت عسجدی زبهر طمع
مدیح برد به ایام جغری و مودود
به مجلس تو من آورده ام زبهر شرف
عزیز عقدی بگزیده از میان عقود.
و مراد از جغری ابوسلیمان داود جغری بیک برادر طغرل اول سلجوقی است که از 429 تا 450 ه .ق. بر خراسان امارت داشت، بنابراین باید عسجدی بعد از سال 432 فوت کرده باشد. از اشعار عسجدی ابیاتی در لباب الالباب و مجمع الفصحا و برخی از کتب دیگر مانند ترجمان البلاغه و حدائق السحر و المعجم و لغت فرس و فرهنگ جهانگیری آمده است و یک قصیدهء مصنوع او را به مطلع:
باران قطره قطره همی بارم ابروار
هر روز خیره خیره ازین چشم سیل بار
مرحوم عباس اقبال از یک جُنگ خطی در حواشی کتاب حدائق السحر آورده است. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج 1 ص577).

عسجدیة.

[عَ جَ دی یَ] (ع اِ) شتربچگان بزرگ. (منتهی الارب). فصیل های بزرگ. (از اقرب الموارد). || شتر زربار. (منتهی الارب). شترانی که بار طلا و زر دارند. (از اقرب الموارد). || برنشستنی ملوک، و آن شترانند که جهت نعمان بن منذر بیاراستندی. (منتهی الارب). رکاب و شتران پادشاهان، و آن در اصل شترانی بودند که برای نعمان زیور میشدند. (از اقرب الموارد). و رجوع به عسجد شود. || (اِخ) فَرَسی است. (از اقرب الموارد). اسبی است از اولاد دیناری. (منتهی الارب).

عسجدیة.

[عَ جَ دی یَ] (اِخ) نام آن در شعر أعشی آمده است و آن را بازار طلافروشان و زرگران دانسته اند، و برخی آن را آبی دانسته اند ازآنِ بنی سعد. (از معجم البلدان).

عسجر.

[عَ جَ] (ع اِ) نمک. (منتهی الارب). ملح. (اقرب الموارد) (مخزن الادویة).

عسجر.

[عَ جَ] (اِخ) جایگاهی است در نزدیکی مکه. و برخی آن را محرف عسجد دانسته اند. (از معجم البلدان). و رجوع به عسجد (اِخ) شود.

عسجرة.

[عَ جَ رَ] (ع مص) نیک نگریستن. (از منتهی الارب). سخت و شدید نگاه کردن. (از اقرب الموارد). || در سیر و سفر بودن شتر. (از منتهی الارب): عسجر الابل؛ شتران به سیر و حرکت خود ادامه دادند. (از اقرب الموارد). || نمک زدن گوشت را. (از منتهی الارب): عسجر اللحم؛ گوشت را نمک زد. (از اقرب الموارد).

عسجرة.

[عَ جَ رَ] (ع اِمص) بدی و پلیدی. (منتهی الارب). خبث. (اقرب الموارد).

عسجل.

[عَ جَ] (اِخ) موضعی است به حرهء بنی سلیم. (منتهی الارب). جایگاهی است در حرة بنی سلیم، و نام آن در شعر عباس بن مرداس آمده است. (از معجم البلدان).

عسجمة.

[عَ جَ مَ] (ع مص) سبک گشتن و شتاب کردن. (از اقرب الموارد). سبکی و شتابی. (منتهی الارب).(1)
(1) - در اقرب الموارد به معنی مصدری آمده است و در منتهی الارب به معنی اسمی.

عسد.

[عَ] (ع مص) سیر کردن و رفتن. || سخت تافتن رسن را. (از منتهی الارب): عسد الحبل؛ ریسمان را به سختی تافت. (از اقرب الموارد). || گائیدن. (از منتهی الارب). || (اِ) ببر، و برخی آن را به این معنی صحیح نمیدانند. (از اقرب الموارد).

عسر.

[عَ] (ع مص) وام خواستن از غریم به وقت تنگدستی او. (از منتهی الارب). وام خواستن در حال تنگی دست. (المصادر زوزنی). وام خواستن در وقت تنگدستی غریم. (تاج المصادر بیهقی): عسر فلان الغریم؛ فلان در وقت عسرت و تنگدستی خود از مدیون دین خود را خواست، و در این صورت او را «عاسر» گویند. (از اقرب الموارد).(1) || از سوی چپ آمدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به دشواری زادن بچه را. (از منتهی الارب): عسرت المرأة؛ زادن آن زن دشوار و سخت گشت. (از اقرب الموارد). عَسَران. و رجوع به عَسَران شود. || به قهر و ناپسندی گرفتن مال را از کسی. (از منتهی الارب). || دم برداشتن شتر ماده در دویدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دنبال برداشتن شتر. (تاج المصادر بیهقی). عَسَران. و رجوع به عَسَران شود.
(1) - در اقرب الموارد به این معنی بکسر اول ضبط شده است.

عسر.

[عَ سَ] (ع مص) درپیچان شدن بر کسی کار. (از منتهی الارب). دشوار شدن کار. (دهار). سخت شدن کار. ضد یَسر. (از اقرب الموارد). عسر [ عُ / عُ سُ ] . و رجوع به عُسْر و عُسُر شود. || برابر نمودن کار را هر دو دست. (از منتهی الارب). أعسر و چپ دست بودن. (از اقرب الموارد). || مشکل و سخت شدن کار. || کم شدن سماحت شخص در کارها و در دشواری افتادن وی. (از ناظم الاطباء).

عسر.

[عَ سَ] (ع اِمص) دشواری. || بدخوئی و زفتی. (منتهی الارب).

عسر.

[عَ سِ] (ع ص) کار درپیچان و دشوار. (منتهی الارب). صعب. (اقرب الموارد). مشکل. عویص. سخت. دشخوار. عسیر: حاجة عسر؛ نیاز دشوار. (منتهی الارب). یوم عسر؛ روز سخت یا روز بد. (منتهی الارب). روز شدید و سخت یا روز شوم. (از اقرب الموارد) : یقول الکافرون هذا یوم عسر (قرآن 54/8)؛ کافران گویند این روزی است سخت و دشوار. همچنانکه علاج سرطان عسر است علاج جذام عسرتر است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هرکه را آواز بگردد و باطل شود زود به علاج مشغول باید شد، چه اگر روزگار برآید علاج به دشخواری پذیرد و عسر گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). لکن بر هر حال که باشد تب هاء مرکب عسرتر و دیرگذرتر باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || رجل عَسِر بین العَسَر؛ نیک بدخوی. (از منتهی الارب). مرد شَکِس و بدخوی. (از اقرب الموارد). || بعیر عسر؛ شتر که پیش از رام شدن سوار شوند او را. (منتهی الارب). || شتر ماده ای که در وقت دویدن دنب بردارد. (منتهی الارب).
- عسرالانهضام؛ دشوارگوار. دیرگوار. دیرگوارد. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عسرالهضم؛ دشوارگوار. (یادداشت مرحوم دهخدا). عسرالانهضام. دشوارگوارد.

عسر.

[عِ](1) (اِخ) آن را نام قبیله ای از جن دانسته اند، و برخی گویند سرزمینی است که جن در آن سکنی دارد. و برخی آن را نام جایگاهی دانسته اند. و آن را «عشر» به شین معجمه نیز نوشته اند. و نام آن در شعر ابن احمر و زهیر آمده است. (از معجم البلدان).
(1) - در ا قرب الموارد به فتح و ضم اول و در منتهی الارب به فتح و کسر آن ضبط شده است.

عسر.

[عُ] (ع مص) دشوار گردیدن. (از منتهی الارب). دشخوار شدن. (المصادر زوزنی). دشخوار شدن کار. (تاج المصادر بیهقی). دشوار شدن. (ترجمان علامه جرجانی). ضد یسر. (از اقرب الموارد). دشوار شدن شیر و باران و علم و کار. (دهار). عَسارة. و رجوع به عسارة شود. || در وقت تنگدستی از مدیون و غریم وام خود را خواستن. (از اقرب الموارد). عَسر. رجوع به عَسر شود. || تنگ و سخت گردیدن روزگار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَسارة. و رجوع به عسارة شود. || دشوار شدن زن را زادن بچه. (از منتهی الارب). عَسارة. و رجوع به عسارة شود. || بیرون نیامدن آنچه در شکم است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَسارة. و رجوع به عسارة شود. || مخالفت کردن با کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَسارة. و رجوع به عسارة شود.

عسر.

[عُ] (ع اِمص) دشواری. خلاف یسر. (منتهی الارب). دشواری. (دهار) : یرید الله بکم الیسر و لایرید بکم العسر (قرآن 2/185)؛ خداوند برای شما آسانی را میخواهد و برای شما دشواری را نمیخواهد. قال لاتؤاخذنی بما نسیت و لاترهقنی من أمری عسراً (قرآن 18/73)؛ گفت بسبب آنچه فراموش کرده ام مرا مؤاخذه مکن و مرا در کارم دشواری مرسان. سیجعل الله بعد عسر یسراً (قرآن 65/7)؛ خداوند پس از دشواری آسانی قرار خواهد داد. فان مع العسر یسراً (قرآن 94/5 و 6)؛ پس همانا با دشواری، آسانی است.
درد عسر افتاد و صافش یسر آن
صاف چون خرما و دُردی یسر آن.مولوی.
-امثال: عسر الامور مقدمة الیسر (علی «ع» از امثال و حکم دهخدا)؛ تنگی و سختی کارها سرآغاز گشادگی آنهاست.
|| کمی و قلت مال و ذات الید. (از اقرب الموارد). تنگدستی و فقر و تهیدستی. (فرهنگ فارسی معین). عُسُر. و رجوع به عُسُر شود. || (اِ) نوعی بازی است، و آن این است که چوبی را برپای میدارند و از نشانه ای به نشانهء دیگر پرتاب میکنند و هر کس بتواند بر آن بزند، برنده است. (از اقرب الموارد). || (ص، اِ) جِ عَسراء. (اقرب الموارد). رجوع به عسراء (ع ص) شود.
- عسرالبلع؛ سختی و دشواری بلعیدن. سختی اوباردن. دشواری بلع.
- عسرالبول؛ دشخواری آب تاختن. (التفهیم). سختی و دشواری که در کمیز انداختن بهم رسد. (ناظم الاطباء). بازگرفتن بول و دشخواری بیرون آمدن او. و اسباب عسرالبول یا آماس بود یا بادی غلیظ و یا ریش و یا ریم گردآمده یا خون بود که در مثانه بسته شود، یا جراحت قرحه ای بود که رسته شود، یا گوشتی فزونی که برآید، یا رطوبتی لزج یا سنگی در مثانه. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دشواری میختن. تقطیرالبول. و رجوع به تقطیرالبول شود.
- عسرالطمث؛ دشواری طمث. رجوع به طمث شود.
- عسرالنفس؛ نفس تنگی. تاسه. (ناظم الاطباء). تنگی نفس. رَبْو.
- عسروحرج؛ (اصطلاح فقه) در لغت یعنی سختی و دشواری، و در احکام اسلام به موجب قاعدهء نفی عسروحرج در مواردی رفع احکام اولیه شود چنانکه اگر کسی نتواند نماز قائماً بخواند میتواند قاعداً بخواند و یا نتواند روزه بگیرد میتواند در ماه دیگر بگیرد و یا اصولاً روزه نگیرد. و مستند این قاعده آیهء شریفهء «لیس علی الاعمی حرج و لا علی الاعرج حرج و لا علی المریض حرج» (قرآن 24/61) و «یرید الله بکم الیسر و لایرید بکم العسر» (قرآن 2/185) و حدیث رفع است. (از فرهنگ علوم بنقل از قوانین ج 2 ص 49).

عسر.

[عُ سُ] (ع اِمص) دشواری. خلاف یُسر. (منتهی الارب). || قلت و کمی ذات الید و مال. (از اقرب الموارد). عُسر. و رجوع به عسر شود.

عسراء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعسر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زنی که با دست چپ کار کند. (ناظم الاطباء). ج، عُسر، عُسران. (اقرب الموارد).
- عسراء یَسَرة؛ تأنیث أعسر یَسَر، و آن را عسراء یسراء نگویند. (از اقرب الموارد). زنی که با هر دو دست برابر کار میکند. (ناظم الاطباء).
|| عقاب عسراء؛ عقاب که پرهای نوک بال آن سپید باشد، و عقاب که پرهای جانب چپ آن بیشتر باشد نسبت به راست. (از منتهی الارب). عقابی که در بالهای آن قوادم سپیدی باشد، و آنکه پرهای سمت چپ آن بیش از سمت راست باشد. (از اقرب الموارد). || (اِ) پر سفید نوک بال. (منتهی الارب). قادمهء سپیدرنگ. (از اقرب الموارد).

عسراء .

[عَ] (اِخ) نام مادر علی بن محمد بن عیسی خیاط، که ضعیف الروایه است. (منتهی الارب).

عسران.

[عَ سَ] (ع مص) دم برداشتن شتر ماده در دویدن. (از منتهی الارب). دنبال برداشتن شتر. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). عَسر. و رجوع به عَسْر شود. || از سوی چپ آمدن. (از منتهی الارب). عَسر. و رجوع به عَسْر شود. || سخت شدن زادن بر زن. (از اقرب الموارد). عَسر. و رجوع به عَسْر شود.

عسران.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عَسراء. (اقرب الموارد). رجوع به عسراء (ع ص) شود.

عسرب.

[عَ رَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

عسرت.

[عُ رَ] (ع اِمص) عسرة. دشواری. (غیاث اللغات) (مجمل اللغة). دشواری و سختی و زحمت و اشکال. (ناظم الاطباء). دشخواری. و رجوع به عسرة شود.
- باعسرت؛ مشکل و دشوار. (ناظم الاطباء).
- بی عسرت؛ آسان و سهل. (ناظم الاطباء).
|| تنگدستی و درویشی. (مجمل اللغة). دست تنگی. فاقه. فقر. نیاز. نیازمندی. ضرورت. حاجت.

عسرت داشتن.

[عُ رَ تَ] (مص مرکب)مشکل بودن و دشوار بودن. (ناظم الاطباء). سخت بودن.

عسرت کشیدن.

[عُ رَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) سختی کشیدن. تحمل سختی و دشواری کردن :
می کشد عسرت هفتادودو ملت صائب
هرکه چون اهل خرابات ز خوش مشربهاست.
صائب (از آنندراج).
هرچند کشی ز فاقه عسرت
از خلق مگیر غیر عزلت.
درویش واله هروی (از آنندراج).

عسرة.

[عَ سَ رَ] (ع اِ) پر سفید نوک بال. (منتهی الارب). قادمهء سپیدرنگ. (از اقرب الموارد).

عسرة.

[عَ سِ رَ] (ع ص) مؤنث عَسِر. سخت و صعب و مشکل. رجوع به عَسِر شود.
- عسرة الاندمال؛ که دیر مندمل شود. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عسرة الانهضام؛ دیرگوار. دشوارگوار. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عسرة.

[عُ رَ] (ع مص) دشخوار شدن کار. (المصادر زوزنی). دشخوار شدن. (آنندراج). دشوار شدن. (ترجمان القرآن جرجانی). دشواری. (دهار). || تنگدست شدن. (آنندراج).

عسرة.

[عُ رَ] (ع اِمص) تنگی و دشواری. (منتهی الارب). اسم است عُسر را. (از اقرب الموارد). سختی. (ترجمان القرآن جرجانی). دشواری. (دهار) : لقد تاب الله علی النبی و المهاجرین و الانصار الذین اتبعوه فی ساعة العسرة (قرآن 9/117)؛ همانا خداوند توبهء پیامبر و مهاجران و انصار را که در زمان دشواری از او پیروی کردند، پذیرفت. و ان کان ذوعسرة فنظرة الی میسرة (قرآن 2/280)؛ و اگر دارندهء عسرت و سختی باشد، پس او را مهلتی است تا وقت یسر.
- جیش العسرة؛ لشکر تبوک، چه در شدت گرما بدین جنگ خوانده شدند و آن بر آنها سخت و مشکل آمد. (از اقرب الموارد).
|| درویشی. (ترجمان القرآن جرجانی) (دهار). عسرت. و رجوع به عسرت شود.

عسری.

[عَ را] (ع اِ) تره است. (منتهی الارب). بقله ای است. (مخزن الادویة) (از اقرب الموارد). عُسری. و رجوع به عُسری شود.

عسری.

[عُ را] (ع ن تف) تأنیت أعسر. (از اقرب الموارد). رجوع به اعسر شود. || (اِمص) تنگی و دشواری. خلاف یُسری. (منتهی الارب). دشواری. (دهار). اسم است عُسر را. نقیض یُسری. (از اقرب الموارد). عُسرة. و رجوع به عسرة شود. || (اِ) عذاب یا امر دشوار. (منتهی الارب). || تره است. (منتهی الارب). بقله ای است. (از اقرب الموارد). عَسری. و رجوع به عَسری شود.

عسس.

[عَ سَ] (ع مص) عَسّ است در تمام معانی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عَسّ شود.

عسس.

[عَ سَ] (ع اِ) جِ عاسّ. (منتهی الارب). جِ عاس است بمعنی شبگرد و حارس، آن را اسم جمع برای عاس نیز گفته اند، زیرا جمع مکسر «فاعل» بر وزن فَعَل نیامده است. (از اقرب الموارد). جمع عاسّ است که به معنی شحنهء شب باشد و در فارسی بر مفرد اطلاق کنند. (غیاث اللغات) (از آنندراج). پاسبانان که به شب گردند. (دهار). کسی که به محافظت شهر به شب گردد. (غیاث اللغات). شبگرد. شبگردان. کوتوال. نوبتی. گزمه. داروغه. شبرو :
یکی مواجر و بی شرم و ناخوشی که تو را
هزار بار خرانبار بیش کرده عسس.لبیبی.
از خاک سر کویت خالی نشوم یک شب
گر بر سر هر سنگی حالی عسسی باشد.
خاقانی.
ماه سی روزه به از چارده شب
گرنه سگ نه عسسش نشناسد.خاقانی.
شحنهء شب خون عسس ریخته
بر شکرش پرّ مگس ریخته.نظامی.
بر در او گر نداری حرمتی
چون توانی رفت راه پرعسس؟عطار.
چون موکل آن ملایک پیش و پس
بوده پنهان گشته پیدا چون عسس.مولوی.
اندر آن بودیم کآن شخص از عسس
راند اندر باغ از خوفی فرس.مولوی.
هست او اندر کمین ای بوالهوس
تا نگردی فارغ از شب ای عسس.مولوی.
اگر نیک مردی نماید عسس
نیارد بشب خفتن از دزد کس.سعدی.
من مفلسم در کاروان گوهر که خواهد قصد کن
نگذاشت مطرب در برم چندان که بستاند عسس.
سعدی.
خونیان را بود ز شحنه هراس
شبروان را غم از عسس باشد.سعدی.
محتسب مست و عسس هم مست و شحنه بود مست
جملهء اصناف مست و کوچه و بازار مست.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
گر عسس کرد رها محتسبم میگیرد
تا ز کیفیت چشم تو خبر یافته ام.
طالب کلیم (از آنندراج).
- امثال: عسس(1) بیا مرا بگیر ، همانند و به معنی: سری (فرهنگ عوام).
که درد نمی کند دستمال نمی بندند: مگر من بیکارم که خودم را وارد این معرکه بکنم، عسس بیا مرا بگیر که نیست. (فرهنگ عوام). نظیر: أنت فی مثل صاحب البقرة. (امثال و حکم دهخدا).
عسس را به یاد دهد که مرا بگیر ؛ این مثل را در جایی زنند که کسی از زبان خود حرفی بگوید که بدان حرف در بلا و تهلکه افتد. (آنندراج).
عسس را چو با دزد یاری بود به گنجینه چون استواری بود؟ امیرخسرو.
عشرت شبگیر کن می نوش کاندر راه عشق شب روان را آشنائیهاست با میر عسس.
حافظ.
لقمهء مردان نمی شاید به طفلی بار داد
سرّ سلطان را نشاید گفت هرگز با عسس.
مغربی.
در کشوری که دزد رفیق عسس بود بیچاره رهروی که به خواب هوس بود.
وحید قزوینی.
(1) - عوام بجای عسس «احداث» گویند.

عسس باشی.

[عَ سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) رئیس عسسان. رئیس شبگردان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عسس شود.

عسطرتج.

[عِ طَ رَ تَ] (معرب، اِ)(1) فرمانده چهل نفر مرد. (ناظم الاطباء) : و قومس کم از او [ از فسطیار ] باشد و او را دویست فرمان بردار، و عسطرتج کم از او باشد و او را چهل مرد در فرمان. (بیان الادیان).
.
(از یونانی)
(1) - Strategos

عسطس.

[عِ طِ] (ع اِ) نام گیاهی است. (ناظم الاطباء). و رجوع به عسطوس شود.

عسطلة.

[عَ طَ لَ] (ع مص) تکلم کردن به سخن ناآراسته و بی نظم. (ناظم الاطباء). || (اِ) سخن ناآراسته. (منتهی الارب). کلام که آن را نظم نباشد. (از اقرب الموارد).

عسطوس.

[عَ سَ / عَسْ سَ] (ع اِ) درختی است مانند درخت خیزران که در جزیره میروید. (منتهی الارب). نوعی درخت است شبیه به خیزران. (مخزن الادویة). درختی است چون خیزران، و گویند خود خیزران است، و گویند درختی است در الجزیره که شاخه های نرم دارد. (از اقرب الموارد). || مهتر ترسایان در لغت رومیان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عسطوسة.

[عَ سَ سَ / عَسْ سَ سَ] (ع اِ)آب خنک و گوارا. || برف. (ناظم الاطباء).

عسعاس.

[عَ] (ع اِ) گرگ. (منتهی الارب). ذئب. (فهرست مخزن الادویة) (اقرب الموارد). || سراب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عسعس.

[عَ عَ] (ع اِ) گرگ. (منتهی الارب). ذئب. (فهرست مخزن الادویة). گرگ که در جستجوی شکار باشد در شب. (از اقرب الموارد). || خارپشت، بدان جهت که شبگرد میباشد. (منتهی الارب). گوئی مفرد عَساعِس است بمعنی خارپشتان. (از اقرب الموارد). ج، عَساعِس. (منتهی الارب).

عسعس.

[عَ عَ] (از ع، ص) صیغهء ماضی از مصدر عسعسة است به معنی تاریکی درآوردن شب. (از غیاث اللغات). و در فارسی با توجه به مورد استعمال آن در قرآن کریم، بعنوان صفتی برای شب بکار رفته است :
ایمان به وجود تو جدا گشت ز کفران
چون روز درخشنده جدا از شب عَسْعَس.
ناصرخسرو.
و رجوع به عسعسة شود.

عسعس.

[عَ عَ] (اِخ) جایگاهی است در بادیه. و گویند کوهی است طویل در یک فرسخی ماورای ضریة ازآنِ بنی عامر. و آن را کوهی ازآنِ بنی دُبَیر در بلاد بنی جعفربن کلاب دانسته اند که در پایهء آن آب ناصفة واقع است. (از معجم البلدان).
- دارة عسعس؛ ازآنِ بنی جعفر است. (از معجم البلدان).

عسعس.

[عَ عَ] (اِخ) ابن سلامة، مکنی به ابوصعدة. صحابی است. (از منتهی الارب). و رجوع به ابوصعدة شود.

عسعس.

[عُ عُ] (ع اِ) بازرگانان آزمند و حریص. || آوندهای کلان. (منتهی الارب).

عسعسة.

[عَ عَ سَ] (ع مص) تاریکی درآوردن شب، و از آن جمله است آیهء شریفهء : و اللیل اذا عسعس. (قرآن 81/17).تاریک شدن شب. (از دهار) (ترجمان القرآن جرجانی) (از اقرب الموارد). || سپری شدن شب، از لغات اضداد است، و آیهء فوق را به هر دو وجه تفسیر کرده اند. (از منتهی الارب). پشت بدادن شب. (از دهار) (از ترجمان القرآن جرجانی). رفتن شب. (از اقرب الموارد). || نزدیک آمدن شب. (ترجمان القرآن جرجانی). نزدیک آمدن در کار به شب. (دهار). || به شب گشتن گرگ. (منتهی الارب): عسعس الذئب؛ گرگ در شب طواف کرد. (از اقرب الموارد). || بزمین نزدیک گردیدن ابر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و گویند: عسعست السحابة؛ یعنی ابر در شب نزدیک زمین گشت در تاریکی و برق. (از منتهی الارب). || مشتبه و آمیخته کردن کار را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جنبانیدن چیزی را. (منتهی الارب). حرکت دادن چیزی را. (از اقرب الموارد).

عسف.

[عَ] (ع مص) میل نمودن، و بیراه رفتن، و دست و پا زدن بر زمین، و سیر کردن بی راهه و بی فکر و بی هدایت. (از منتهی الارب): عسف الطریق و عن الطریق؛ از راه دور شد و از آن عدول کرد، و گویند یعنی آن را بدون رهنمایی و هدایت طی کرد. (از اقرب الموارد). از راه بگردیدن. (المصادر زوزنی). || عسف المفازة؛ بیابان را بدون هدف و بدون رهنمایی طی کرد و راه پیموده شده توسط دیگران را نپیمود. (از اقرب الموارد). || انجام دادن کار را بدون تدبیر. (از تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || ستم کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اعتساف. تعدی. تطاول. جور. || خدمت خواستن از کسی. (از منتهی الارب). استخدام کردن کسی را. (از اقرب الموارد). || عسف ضیعتهم؛ نگاهبانی نمود ضیعت و آبادی ایشان را و کافی و بسنده شد ایشان را در امر آن. || کار کردن جهت کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شب گشتن به طلب مطلوب. (از منتهی الارب): بات فلان یعسف اللیل و باللیل؛ فلان شب را به راه رفتن گذراند در طلب خواستهء خود. || عسف الدمع الجفونَ؛ اشک بسیار گشت و در غیر مجرای خویش جاری شد. (از اقرب الموارد). || بزور و قوت گرفتن چیزی را. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || عسف البعیر؛ آن شتر مشرف بر مرگ شد از غده ای که در او پدید آمد، و در موقع تنفس حنجرهء او لرزیدن گرفت. (از اقرب الموارد). مشرف بر مرگ شدن شتر از بیماری طاعون. (از ناظم الاطباء). عُسوف. و رجوع به عسوف شود.

عسف.

[عَ] (ع اِ) دم مرگ. (منتهی الارب). مرگ: فرّق بینهما العسف؛ مرگ بین آن دو جدایی انداخت. (از اقرب الموارد). || قدح بزرگ. (منتهی الارب). قدح ضخیم و ستبر. ج، عُسوف. (از اقرب الموارد) : قال زید [ بن ثابت ] فوالله لنقل جبل من الجبال ماکان أثقل علیّ من الذی أمرنی به من جمع القرآن أجمع من الرقاع و اللخاف و العسف(1) و صدور الرجال. (الفهرست ابن الندیم).
(1) - ممکن است تصحیفی از عسب یا از سعف هم باشد.

عسفاء .

[عُ سَ] (ع ص، اِ) جِ عَسیف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عسیف شود.

عسفات.

[عَ سَ] (ع اِ) جِ عسفة. (ناظم الاطباء): ناقة بها عسفات؛ شتر مادهء طاعون زدهء قریب به مرگ رسیده. (منتهی الارب). به معنی عُساف است یعنی بیماریی که شتر بوسیلهء غده دچار آن میشود. (از اقرب الموارد). و رجوع به عُساف شود.

عسفان.

[عُ] (اِخ) گویند منهله ای است از مناهل راه بین جحفة و مکه. و برخی آن را بین المسجدین دانسته اند بفاصلهء دومرحله ای مکه. و برخی گویند آن قریهء جامعی است و در آن منبر و نخیل و مزارع است در فاصلهء 36میلی مکه در مرز تهامة. و برخی آن را در دومرحله ای مکه در راه مدینه دانسته اند که تا جحفة سه مرحله فاصله دارد. و پیامبر (ص) در سال پنجم هجرت در عسفان با بنی لحیان غزو کرده است. (از معجم البلدان). و رجوع به امتاع الاسماع ص 256 و 257 شود.

عسفة.

[عَ فَ] (ع اِ) یک مرتبه لرزیدن گلوی شتر به مرگ رسیده از غده و طاعون. ج، عسفات. (ناظم الاطباء). و رجوع به عَسَفات شود.

عسق.

[عَ سَ] (ع مص) آزمند گردیدن. (از منتهی الارب). حریص گشتن. (از اقرب الموارد). || چسفیدن به کسی و لازم گردیدن. (از منتهی الارب). ملازم گشتن و چسبیدن به کسی. (از اقرب الموارد). دردوسیدن و ملازم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از المصادر زوزنی). || ستیهیدن در طلب چیزی. (از منتهی الارب). اصرار و الحاح کردن در آنچه میخواهد. (از اقرب الموارد). || نزدیک گشن آمدن. (از منتهی الارب).

عسق.

[عَ سَ] (ع اِمص) درپیچیدگی. (منتهی الارب). اِلتواء. (اقرب الموارد). || دشوارخوئی و تنگ خوئی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تنگ حوصلگی. (ناظم الاطباء). || (اِ) تاریکی اول شب. (منتهی الارب). ظلمت و تاریکی، به معنی غسق. (از اقرب الموارد). || شاخ کژ خشک هیچکاره. (منتهی الارب). شاخهء درخت کج شدهء بیکاره. (ناظم الاطباء). عرجون ردی و بی فایده، و آن لغتی است اسدی. (از اقرب الموارد).

عسق.

[عَ سِ] (ع ص) رجل عسق؛ مرد دشوارخوی. (منتهی الارب).

عسق.

[عُ سُ] (ع ص، اِ) سخت گیرندگان بر غریم. (منتهی الارب). سخت گیرندگان بر غریمان و مدیونان خویش در تقاضای دین. (از اقرب الموارد). || گشنی دهندگان خرمابن و شتر و جز آن. (منتهی الارب). لقاح ها. (از اقرب الموارد).

عسق.

[] (اِخ) (به معنی دشمنی) چاهی است در وادی جرار که شبانان اسحاق حفر نمودند. (از قاموس کتاب مقدس).

عسقب.

[عِ قِ] (ع اِ) جِ عِسقِبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عسقبة شود.

عسقبة.

[عَ قَ بَ] (ع مص) بی اشک گردیدن و بسته و سخت شدن چشم وقت گریه. (منتهی الارب). جامد گشتن و خشک شدن چشم هنگام گریستن. (از اقرب الموارد).

عسقبة.

[عِ قِ بَ] (ع اِ) خوشهء خرد انگور منفرد پیوسته در بن خوشهء کلان. (منتهی الارب).(1) خوشهء کوچک چسبیده به ریشهء خوشه و عنقود. (از اقرب الموارد). ج، عِسقِب، عَساقِب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در خراسان آن را تِلِسک گویند.

عسقد.

[عُ قُ] (ع ص) دراز گول. (منتهی الارب). طویل احمق. (اقرب الموارد). || پرگوشت درشت اندام. (منتهی الارب). شخص تارّ و پرگوشت و درشت آفرینش. (از اقرب الموارد).

عسقفة.

[عَ قَ فَ] (ع مص) بستگی و سختگی چشم، خلاف گریه، و بی آب شدن چشم، یا ارادهء گریه کردن و نتوانستن. (منتهی الارب). خلاف بکاء، و گویند خواستن گریه را و نتوانستن. (از اقرب الموارد). || آهنگ نمودن بر خیر و نکردن آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عسقل.

[عَ قَ] (ع اِ) یکی عَساقیل. (منتهی الارب). واحد عَساقل. (از اقرب الموارد). نوعی از سماروغ بزرگ. (آنندراج). نوعی از کماة است. (فهرست مخزن الادویة). عُسقول. رجوع به عساقل و عساقیل و عسقول شود.

عسقلان.

[عَ قَ] (ع اِ) عسقلان الرأس؛ قسمت اعلی و بالای سر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عسقلان.

[عَ قَ] (اِخ) از لغات دخیل است. (از المعرب). شهری است از شام بر کران دریای روم، و اندر وی مسلمانانند. شهری است با نعمت بسیار و کشت و برز بسیار و خواسته های بسیار. (حدود العالم). شهری است بزرگ بر کنار دجلهء شام و روم، و سوری استوار دارد از سنگ، بازارها به رخام گسترده. و در شهر چشمه ای است که ابراهیم بیرون آورده. (نفائس الفنون). شهری است به شام، و نام رود نیز نوشته اند. (غیاث اللغات). شهری است به ساحل شام و آن را عروس الشام هم گویند و ترسایان حج آن کردندی و آمدوشد داشتندی در آن. (منتهی الارب). شهری است در شام از اعمال فلسطین بر ساحل دریا بین غزه و بیت جِبرین، و آن را عروس شام لقب داده اند (عروس شام لقب دمشق نیز باشد). در بیست وهفتم جمادی الاَخرهء سال 548 ه .ق. فرنگیان بر آن دست یافتند و مدت 35 سال این شهر در اشغال آنان بود تا اینکه بسال 583 ه .ق. صلاح الدین ایوبی آن را بازستاند. سپس فرنگیان شهر عکا را فتح کردند و خیال تصرف عسقلان داشتند که صلاح الدین از بیم آنان، بسال 587 ه .ق. این شهر را ویران ساخت. این شهر را در عهد اسلام اول بار معاویة بن ابی سفیان در عهد خلافت خلیفهء دوم فتح کرد. و در فضایل آن احادیث بسیاری از پیامبر (ص) نقل شده است. (از معجم البلدان) :
تازیانش کابل و بلغار دارند آبخور
گرد پی زآن سوی نیل و عسقلان افشانده اند.
خاقانی.
سگبانْت شه فرنگ یابم
دربان شه عسقلان ببینم.خاقانی.
فرضهء عسقلان و نیل از شط مفلحان و کر
هست خراس و پارگین از سمت مزوری.
خاقانی.

عسقلان.

[عَ قَ] (اِخ) دهی است به بلخ، یا محله ای است. (منتهی الارب). قریه ای است از قرای بلخ، یا محله ای است از محله های آنجا. (از معجم البلدان). نام محله ای است از محله های بلخ، و آنکه آن را از قرای آنجا دانسته است خطا است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عسقلانی.

[عَ قَ] (ص نسبی) منسوب به عسقلان، که آن شهری است در ساحل شام از فلسطین. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عسقلان شود. || منسوب به عسقلان بلخ که آن ناحیه و محله ای است از بلخ، و سمعانی گوید من بدانجا رفتم و نزد جماعتی حدیث آموختم. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عسقلان شود.

عسقلانی.

[عَ قَ] (اِخ) آدم ابن أبی ایاس عسقلانی. از راویان است و اصل او از خراسان بود و مدتی ساکن عسقلان شام شد سپس به عراق و حجاز و شام سفر کرد. وی از شعبة و حمادبن سلمة روایت کرده است و محمد بن اسماعیل بخاری و ابوحاتم رازی از او روایت دارند. عسقلانی به سال 220 ه .ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عسقلانی.

[عَ قَ] (اِخ) احمدبن ابراهیم بن نصرالله کنانی عسقلانی، مکنی به ابوالبرکات و ملقب به عزالدین (800-876 ه .ق.). فقیه و مورخ و آخرین تن از رؤسای حنبلی ها در مصر بود. مدتی سمت قاضی القضاتی را بعهده داشت. تولد و وفات او در قاهره رخ داد. او را تألیفات بسیاری است که از آن جمله است: طبقات الحنابلة در بیست جلد، نظم اصول ابن الحاجب، صفوة الخلاصة در نحو، شفاء القلوب فی مناقب بنی ایوب، منظومه ای در جبر و مقابله، منظومه ای در مساحة، شرح الفیهء ابن مالک، ارجوزه ای در قضاة مصر. (از الاعلام زرکلی از نظم العقیان و الضوء اللامع).

عسقلانی.

[عَ قَ] (اِخ) احمدبن علی بن محمد کنانی عسقلانی، مکنی به ابوالفضل و ملقب به شهاب الدین و مشهور به ابن حجر. فقیه و محدث و مورخ مصری در قرن نهم هجری. رجوع به ابن حجر و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج1 ص173، التبر المسبوک ص230، الضوء اللامع ج2 ص36، البدر الطالع ج1 ص87، خطط مبارک ج6 ص37، آداب اللغة العربیة ج3 ص156، لسان المیزان ج6، الدرر الکامنة ج4، بدائع الزهور ج2 ص32، دائرة المعارف الاسلامیة ج1 ص131.

عسقلانی.

[عَ قَ] (اِخ) حسن بن عبدالصمدبن شخباء. از شاعران قرن پنجم هجری در مصر. رجوع به حسن عسقلانی شود.

عسقلانی.

[عَ قَ] (اِخ) علی بن محمد بن محمد بن علی عسقلانی مصری کنانی، مشهور به ابن حجر. فقیه قرن هشتم هجری. رجوع به علی عسقلانی شود.

عسقلانی.

[عَ قَ] (اِخ) عیسی بن احمدبن عیسی بن وردان عسقلانی بلخی، مکنی به ابویحیی. محدث بود و از عبدالله بن وهب و بقیة بن ولید حدیث آموخت و ابوعبدالرحمان نسائی و ابوحاتم رازی از او روایت کرده اند. نسبت او به عسقلان بلخ است. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به معجم البلدان شود.

عسقلانی.

[عَ قَ] (اِخ) محمد بن المتوکل بن أبی السری عسقلانی. از راویان است و از ابن عیینة و معتمربن سلیمان روایت کرده و ابوالعباس محمد بن حسن ابن قتیبهء بلخی از او روایت کرده است. عسقلانی به سال 238 ه .ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عسقلة.

[عَ قَ لَ] (ع مص) درخشیدن سراب. (منتهی الارب). نمایان و ناپدید شدن سراب. (از اقرب الموارد).

عسقلة.

[عَ قَ لَ] (ع اِ) جائی که در آن سختگی و سنگهای سپید باشد. (منتهی الارب). جائی که در آن سختی و صلابت و سنگهای سپید بود. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). سنگریزهء سفید. (فهرست مخزن الادویة).

عسقول.

[عُ] (ع اِ) یکی عَساقیل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سماروغ سپید بزرگ که عسقل نیز گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به عساقیل شود. || پارهء جداگانهء ابر. ج، عساقیل. (ناظم الاطباء). رجوع به عساقیل شود.

عسک.

[عَ سَ] (ع مص) چسبیدن و لازم شدن. (از منتهی الارب). ملازم گشتن و ملتصق شدن به چیزی. (از اقرب الموارد).

عسکبة.

[عِ کِ بَ] (ع اِ) خوشهء خرد انگور به خوشهء بزرگ پیوسته، و گویند که در آن ده حبه است. (از منتهی الارب). عسقبة است و گویند ده حبه در آن است. (از اقرب الموارد). و رجوع به عِسْقِبة شود.

عسکر.

[عَ کَ] (معرب، اِ) لشکر، و کلمهء فارسی است. (از دهار) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). معرب لشکر است. (آنندراج) (غیاث اللغات). جند. سپاه. اصل آن لشکر است. (جمهرهء ابن درید از سیوطی). ابن قتیبه، عسکر را فارسی دانسته است و ابن درید آن را همان «لشکر» فارسی نوشته است بمعنی مجتمع و گروه سپاهیان. (از المعرب جوالیقی). ج، عساکر :
طبع کافی که عسکر هنر است
چون نی عسکری همه شکر است.خاقانی.
بالای هفت خیمهء فیروزه دان ز قدر
میدانگهی که هست در آن عسکر سخاش.
خاقانی.
|| گروه. (منتهی الارب). جمع. (اقرب الموارد). || بسیار از هر چیزی. || تاریکی شب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَساکر. (اقرب الموارد) (دهار).

عسکر.

[عَ کَ] (اِخ) شهری است به خوزستان. (منتهی الارب) :
ششتر چو رخ تو ندید دیبا
عسکر چو لب تو ندید شکّر
با دو رخ و با دو لب تو ما را
ایوان همه چون ششتر است و عسکر.
قطران.
بگفتار خیر و بدیدار حق
زبان عسکر و چشمها شوش کن.
ناصرخسرو.
زین پس خراج عیدی و نوروزی آورند
از بیضهء عراق و ز بیضای عسکرش.
خاقانی.
فتح آنچنان کند ید بیضای عسکرش
کآسیب آن به عسکر و بیضا برافکند.
خاقانی.
و رجوع به عسکر مکرم و عسکری شود.
- نی عسکر؛ نیشکر عسکری. نی که از عسکر آرند :
نی نی بدولت تو امیر سخن منم
عسکرکش من این نی عسکر نکوتر است.
خاقانی.
|| در بیت ذیل از سوزنی بمناسبت شکرخیز بودن خوزستان و شهر عسکر یا عسکر مکرم آنجا کلمهء عسکر در مصراع دوم ظاهراً معنی شکر دارد :
بارگه عسکریست دو لب شیرینْت
پارهء عسکر مگر به لب زده داری.(1)سوزنی.
(1) - ن ل: بر صدف در و بر شکر زده داری. (دیوان سوزنی ص330). در این صورت شاهد معنی فوق نخواهد بود.

عسکر.

[عَ کَ] (اِخ) ابن حصین (یا ابن محمد بن حسین) نخشبی، مکنی به ابوتراب. از مشایخ خراسان در قرن سوم هجری. رجوع به ابوتراب (عسکربن...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج5، الکواکب الدریة ج1 ص202، مفتاح السعادة ج2 ص174.

عسکرآباد.

[عَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران. سکنهء آن 291 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عسکرآباد.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان قره طقان بخش بهشهر شهرستان ساری. سکنه 170 تن. آب آن از رودخانهء نکا و چشمه. محصول آن برنج و غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3)0

عسکرآباد.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان ملایعقوب بخش مرکزی شهرستان سراب. سکنهء آن 817 تن. آب آن از رودخانه و قنات. محصول آن غلات و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عسکرآباد.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی. سکنهء آن 154 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و انگور و زردآلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عسکرآباد.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان سلگی شهرستان نهاوند. سکنهء آن 320 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج 5).

عسکرآباد.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 120 تن. آب آن از چشمه ها. محصول آن غلات و توتون است. ساکنان این ده از طایفهء نورعلی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عسکرآباد.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان. سکنهء آن 497 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9)0

عسکرآباد.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان تحت جلگهء بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 127 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عسکر ابی جعفر.

[عَ کَ رِ اَ جَ فَ] (اِخ)منظور ابوجعفر منصور عبدالله بن محمد است، و آن اشاره به شهر اوست که در بغداد ساخته است و امروزه باب البصره در جانب غربی، و نواحی آن است. منصور با لشکر خود در آنجا فرودآمده است لذا بدین نام منسوب گشت. (از معجم البلدان).

عسکر المهدی.

[عَ کَ رُلْ مَ دی ی] (اِخ)منظور محمد بن منصور خلیفه است، و آن اکنون مشهور به رصافة است از محله های جانب شرقی در بغداد. و به سال 151 ه .ق. که المهدی بقصد ری لشکرکشی میکرد در این محله فرودآمد لذا بدین نام شهرت یافت. (از معجم البلدان). جانب خاوری بغداد در آغاز امر به عسکر مهدی یعنی اردوگاه مهدی موسوم بود زیرا به امر مهدی خلیفهء عباسی پسر منصور آن را ساختند و در آنجا قصری برای وی ساخته شد و مسجد جامعی نیز در آن محل بنا گردید. (از جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ص33).

عسکران.

[عَ کَ] (ع اِ) تثنیهء عسکر. رجوع به عسکر شود. || (اِخ) عَرَفه و مِنی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عسکران.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان کرون. بخش نجف آباد. شهرستان اصفهان. سکنهء آن 1357 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، انگور، سیب زمینی، پنبه، بادام، گردو و کتیراست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عسکرکش.

[عَ کَ کَ / کِ] (نف مرکب)لشکرکش. لشکرکشنده. سپاه کش. سائق الجیش :
نی نی به دولت تو امیر سخن منم
عسکرکش من این نی عسکر نکوتر است.
خاقانی.

عسکرگاه.

[عَ کَ] (اِ مرکب) لشکرگاه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به عسکر شود.

عسکر مکرم.

[عَ کَ رِ مُ رَ] (اِخ) شهری است مشهور از نواحی خوزستان، منسوب به مکرم بن معزاء حارث، یکی از افراد بنی جَعْوَنة بن حارث بن نُمَیربن عامربن صعصعة. (از معجم البلدان). شهری است معروف، و گویا معرب است. (از المعرب جوالیقی). شهری است [ از شهرهای ناحیت خوزستان ] با سواد بسیار و خرم و آبادان و بانعمت، و همهء شکرهای جهان سرخ و سپید و قند از آنجا افتد. (حدود العالم چ دانشگاه ص 138). و آن اندر میان دو رود شوشتر و مَسرُقان واقع است. (از حدود العالم ص 45 و 46). یکی از نه قریه و ده اهواز، واقع میان شوشتر و رامهرمز. (یادداشت مرحوم دهخدا). وجه تسمیهء عسکر مکرم این است که حجاج عامل معروف بنی امیه در عراق یکی از سرکردگان عرب را بنام مکرم برای خاموش کردن فتنه ای به خوزستان گسیل داشت و سردار مزبور نزدیک خرابه های شهری که به فارسی رستم گواد نام داشت و اعراب آن را «رستاقباذ» نامیدند مستقر شد و این مکان بعدها به عسکر مکرم، یعنی اردوگاه مکرم، معروف گردید. اکنون نام عسکر مکرم در نقشه ها دیده نمیشود ولی بجای آن خرابه های بندقیر است که در آنجا آب گرگر (مسرقان) به کارون میریزد. در قرن چهارم هجری عسکر مکرم شهری بود بر دو جانب نهر مسرقان و جانب غربی آن بزرگتر بود و بوسیلهء دو جسر بزرگ که از قایق های بهم بسته تعبیه شده بود به جانب دیگر اتصال داشت. شهر دارای بازاری باشکوه بود که با مسجد جامع هر دو در جانب غربی واقع بودند. ازجملهء عیوب عسکر مکرم وجود عقربهای سمی در آن شهر بود که هیچکس از گزند آنان بی نصیب نمی ماند. حمدالله مستوفی گوید: «شاپور ذوالاکتاف تجدید عمارتش کرد و برج شاپور خوانند بر دو جانب آب دودانگهء تستر نهاده است و در اول به لفظ لشکر خواندند و لشکربن طهمورث دیوبند ساخته، شهری بزرگ است، از همهء ولایت خوزستان هوای آن خوشتر است». و در این شهر از ابریشم خام مقنعه و دستمال و پارچه میساختند. (جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ص 255 و 265). و رجوع به عسکر و عسکری شود.

عسکر نیشابور.

[عَ کَ رِ نَ] (اِخ) محله ای بوده است به نیشابور، شهر مشهور قدیم خراسان. (از معجم البلدان). و رجوع به عسکر شود.

عسکرة.

[عَ کَ رَ] (ع مص) در هم نشستن تاریکی شب. (از منتهی الارب): عسکر اللیل: تاریکی شب متراکم و انبوه گشت. (از اقرب الموارد). || گرد آمدن یا در سختی افتادن قومی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || لشکری گردیدن کسی. (از منتهی الارب) (آنندراج). || آماده کردن لشکر را. (از منتهی الارب). لشکر ساختن. (المصادر زوزنی) (دهار). || (اِمص) سختی و خشک سالی. (منتهی الارب) (آنندراج).

عسکری.

[عَ کَ] (ص نسبی) منسوب به عسکر. لشکری. سپاهی. (فرهنگ فارسی معین). || جنگی و بهادر. (ناظم الاطباء). و رجوع به عسکر شود. || منسوب به عسکر مکرم، که شهری است از کورهء اهواز. (از اللباب فی تهذیب الانساب). منسوب به عسکر که شهری است از خوزستان و اهواز، میان بصره و فارس، و گویند دهی است میان حرمین. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به عسکر و عسکر مکرم شود.
- انگور عسکری؛ نوعی انگور نازک پوست و خردهسته. قسمی انگور نهایت لطیف و پوست نازک و بی دانه. و رجوع به انگور شود.
- شکر عسکری؛ شکر که از عسکر مکرم آرند :
به داروی علم درون علم دین
ز بس منفعت شکّر عسکریست.
ناصرخسرو.
چون شکر عسکری آور سخن
شاید اگر تو نبوی عسکری.ناصرخسرو.
- نی عسکری؛ نیشکر عسکری. نیشکر که از عسکر مکرم آرند :
طبع کافی که عسکر هنر است
چون نی عسکری همه شکر است.خاقانی.
و رجوع عسکر و عسکر مکرم شود.
|| نوعی شراب که از شکر سازند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان رودحلهء بخش گناوهء شهرستان بوشهر. سکنهء آن 370 تن. آب آن از رود حله. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان تمیمی بخش کنگان شهرستان بوشهر. سکنهء آن 100 تن. آب آن از چاه. محصول آن غلات و خرما و تنباکو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) حسن بن رشیق عدل عسکری، مکنی به ابومحمد. محدث و از اهالی عسکر مصر بود. از نسائی و یموت بن مزرع روایت کرد و دارقطنی از وی روایت دارد. تولد وی در چهارم صفر سال 383 ه .ق. روی داد. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به معجم البلدان ذیل مادهء عسکر مصر شود.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) حسن بن عبدالله بن سعیدبن اسماعیل بن حکیم، مکنی به ابواحمد. فقیه و ادیب بلاد خوزستان در قرن چهارم هجری بود. وی خال حسن بن عبدالله بن سهل عسکری میباشد. و نسبت او به عسکر مکرم است. رجوع به حسن عسکری و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج2، خزانة الادب بغدادی ج1 ص97، سیرالنبلاء، ابن خلکان ج1 ص132، انباء الرواة ج1 ص310، اللباب فی تهذیب الانساب، معجم البلدان ذیل مادهء عسکر مکرم.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) حسن بن عبدالله بن سهل بن سعیدبن مهران عسکری، مکنی به ابوهلال. از فضلای قرن چهارم هجری. رجوع به ابوهلال عسکری و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج2 ص211، خزانة الادب بغدادی ج1 ص112، معجم البلدان ج6 ص177، دمیة القصر، ارشاد الاریب، البعثة المصریة، معجم البلدان ذیل مادهء عسکر مکرم.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی الرضا علیهم السلام (امام...)، مکنی به ابومحمد. امام یازدهم شیعهء اثناعشریه. نسبت او به عسکر سرمن رأی است. رجوع به حسن عسکری و اللباب فی تهذیب الانساب و حسن بن علی... شود.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) علی بن سعدبن عبدالله عسکری، مکنی به ابوالحسن. محدث و رحالهء قرن سوم هجری. رجوع به علی عسکری شود.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) علی بن سعید عسکری، مکنی به ابوالحسن. از محدثان بود و نسبت او به عسکر سامراء میباشد. وی بسال 298 ه .ق. به اصفهان رفت، سپس عازم نیشابور گشت و به سال 300 ه .ق. در این شهر درگذشت. از جمله کتابهای اوست: الشیوخ و المسند. (از الاعلام زرکلی از اخبار اصبهان). و رجوع به علی عسکری شود.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) علی بن محمد بن جعفر حداد عسکری، مکنی به ابوالحسن. از علمای قرن چهارم هجری. رجوع به علی حداد شود.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) علی بن محمد بن علی بن موسی علیهم السلام. دهمین امام از ائمهء شیعهء اثناعشریه و نسبت او به عسکر سرمن رأی است. رجوع به ابوالحسن (علی النقی...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج 5، ابن خلکان ج1 ص322، منهاج السنة ج2 ص129، یعقوبی ج3 ص225، نورالابصار ص158، تاریخ بغداد ج12 ص56، نزهة الجلیس ج2 ص82، اللباب فی تهذیب الانساب ج2.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) علی بن محمد عسکری. رجوع به علی عسکری شود.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) محمد بن عبدالله عسکری، مکنی به ابوبکر. از فقیهان حنفی و معتزلی بود. وی قاضی عسکر خلیفه المهدی بشمار میرفت و نسبت او به عسکر المهدی است. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به معجم البلدان ذیل مادهء عسکر المهدی شود.

عسکری.

[عَ کَ] (اِخ) محمد بن علی عسکری. مفتی اهالی عسکر در مصر. او فقیهی شافعی بود و کتب شافعی را از ربیع بن سلیمان و یونس بن عبدالاعلی روایت کرد. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به معجم البلدان ذیل عسکر مصر شود.

عسکریان.

[عَ کَ ری یا] (ع ص نسبی)تثنیهء عسکری در حال رفع. رجوع به عسکری شود. || (اِخ) امام علی النقی امام دهم و امام حسن عسکری امام یازدهم شیعه علیهماالسلام. (از ناظم الاطباء). رجوع به عسکری (علی... و حسن...) شود.

عسکریه.

[عَ کَ ری یَ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. سکنهء آن 421 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عسکریین.

[عَ کَ ری یَیْ] (اِخ) دو عسکری، و مراد امام علی النقی امام دهم و امام حسن عسکری امام یازدهم شیعه علیهماالسلام است. رجوع به عسکری (علی... و حسن...) و عسکریان شود.

عسکریین.

[عَ کَ ری یَیْ] (اِخ) نام دیگر شهر سامره بمناسبت آنکه مرقد امام دهم و امام یازدهم شیعه علیهماالسلام است. (از ناظم الاطباء).

عسل.

[عَ سَ] (ع اِ) انگبین. (منتهی الارب) (دهار). شهد. (غیاث اللغات). لعاب زنبور عسل، مذکر و مؤنث آید و تذکیر آن بیشتر است. (از اقرب الموارد). شَوب. تصغیر آن عُسَیلة است. (دهار). أری. طِرم. مجاج النحل. ج، أعسال، عسل [ عُ / عُ سُ ]، عُسلان، عُسول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بپارسی انگبین و به هندوی ناکهو و مده هم گویند. و آن گرم و خشک است در دو درجه و لطیف است و امعاء را بشوید و بزداید و بادها را تحلیل کند. و در او حدتی است که بواسطهء آن شکم براند. (از تذکرهء ضریر انطاکی). بهترین آن صاف مایل بسرخی و قوام دار است که با اندک حدت و خوش طعمی و بی موم باشد و بعد از آن سفید، و زبون ترین او سبز و سیاه و خشک و تلخ و کهنه است که زیاده بر دو سال مانده باشد. (از تحفهء حکیم مؤمن). مایع کم وبیش غلیظ و شربتی شکل و شیرینی که زنبوران عسل بر اثر جمع آوری نوش(1)گلها در کندو بمنظور تغذیهء افراد کندو تهیه میکنند. معمولاً عسل بوسیلهء زنبوران مادهء عقیمی که کارگر نامیده میشوند از شیرهء گلها و برگها و دم برگهای نباتات جمع آوری میشود. زنبور کارگر شیرهء گیاهان را وارد دهانش کرده با آب دهان مخلوط میسازد و فرومیبرد و آن وارد محفظه ای بنام کیسهء عسل که در شکمش قرار دارد، میگردد. قسمتی از این شیرهء گیاهی وارد رودهء زنبور شده به مصرف تغذیهء خود زنبور میرسد و قسمت دیگر هم با انقباض کیسهء عسل دوباره به دهان زنبور برمیگردد و زنبور آن را در حجره های خالی کندو که بهمین منظور ساخته است خالی میکند. این عسل بسیار رقیق است لیکن بر اثر حرارت کندو و مجاورت با هوا غلیظ میشود، و بعلاوه اختلاط آب دهان زنبور با شیرهء گل تغییرات شیمیائی در آن میدهد. این فعل وانفعالات هنوز کاملاً شناخته نشده است. پس از آنکه عسل در حجرات مسدسی شکل کندو حالت طبیعی بخود گرفت زنبور کارگر روی آن را از یک طبقه موم می پوشاند. عسل بزحمت به دست می آید و فقط کوشش و پشت کار زنبوران کارگر است که موجب جمع آوری آن در مدتی بالنسبه کوتاه میشود. برای تهیهء یک کیلوگرم عسل یک زنبور باید روی 2میلیون گل اقاقیا یا 5میلیون گل اسپرس بنشیند و 180هزار مرتبه کیسهء عسل خود را پر و خالی کند. (فرهنگ فارسی معین) :
هرچند حقیرم سخنم عالی و شیرین
آری عسل شیرین ناید مگر ازمنج.منجیک.
بگوش در سخن حجت ای پسر عسلست
جز از سخن نخورد کس ز راه گوش عسل.
ناصرخسرو.
شهد کز حلق بگذرد زهر است
نام آن زهر پس عسل منهید.خاقانی.
چون شمع ریزم از مژه سیلاب آتشین
زآن لب که آتش است و عسل میدهد برت.
خاقانی.
آخر نامه نام تاج کنم
که عسل باشد آخر انهار.خاقانی.
شیرینتر از این لب نشنیدم که سخن گفت
تو خود شکری یا عسل است آب دهانت؟
سعدی.
باز بر خمره دوشاب زن و روغن خوش
آن زمان دست بسوی عسل و چربه درآر.
بسحاق.
جَثّ؛ عسل که دارای شکافتگی باشد و موم و خاشاک و پرهای زنبور و ابدان زنبور در آن بود. خافة؛ خریطه ای که در آن عسل نهند. (از منتهی الارب).
-امثال: عسل گوئی، دهان شیرین نگردد ، نظیر: از حلوا گفتن دهان کسی شیرین نشود. (فرهنگ عوام). و رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
عسل نیست که انگشتش بزنند؛ این زن یا این دختر آنقدر هم سست عنصر نیست که کسی بتواند دامن شرافتش را لکه دار کند. (فرهنگ عوام).
عسل نیست که انگشت کنند ؛ چرا نمی گذارید بدانجا برود. (امثال و حکم دهخدا).
هرکه کاوش عسل کند انگشتی لیسد (جامع التمثیل)، نظیر: هرکه گل کند گل خورد. (امثال و حکم دهخدا).
عسل در باغ هست و غوره هم هست زلیخا هست و جان و جان کوره هم هست.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
زنش گفت بازی کنان شوی را
عسل تلخ باشد ترشروی را.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
- زنبور بی عسل؛ زنبور که عسل ندهد : یکی را گفتند عالم بی عمل به چه ماند، گفت به زنبور بی عسل. (گلستان سعدی).
- زنبور عسل؛ منج. منج انگبین. منگ انگبین. زنبور انگبین. نحل. ذباب. (از منتهی الارب). حشره ای است از راستهء نازک بالان که دارای نژادهای مختلف است و از روی رنگشان تمیز داده میشوند. و از فواید آن تهیهء عسل و موم است. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به زنبور شود :
از خانهء مار آید زنبور عسل بیرون
گر یک رقم همت بر مار کشد عدلش.
خاقانی.
جَحل؛ مهتر زنبوران عسل. (منتهی الارب).
- ماه عسل(2)؛ در تداول امروز، آن یک ماه است که عروس و داماد بلافاصله پس از ازدواج به مسافرت روند و بگردش و تفریح پردازند، و آن از آداب و رسوم ممالک غربی است. (از فرهنگ فارسی معین).
|| شبنم و تری اندک که بر شکوفه و جز آن گرد آید و زنبور عسل برگیرد، و آن بخاری است که برآید و در جوّ آسمان پخته گردد و مستحیل و درشت و سطبر گردد و عسل شده فروافتد، و گاهی در حقیقت انگبین گردیده و مردم برگیرند و بخورند و آن را ترنجبین و شیرخشت گویند. (منتهی الارب). || طبرزد و شیرهء قند و شیرهء نبات. (مخزن الادویة). || نی بوریا، که گیاهی است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به بوریا شود. || غوزهء آب روان و خط آن. (منتهی الارب). حباب آب آنگاه که حرکت میکند. (از اقرب الموارد). ژاله. || ذکر جمیل و طیب ثناء. (منتهی الارب). ثنای نیکو بر شخص. (از اقرب الموارد). || شتر مادهء تیزرو. عَسْل. و رجوع به عَسْل شود. || دوشاب خرمای تر. (منتهی الارب). صقر و دوشاب رطب. (از اقرب الموارد). || صیغ عرفط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عرفط شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Nectar , Honeymoon(فرانسوی)
(2) - Lune de .(انگلیسی) miel

عسل.

[عَ] (ع مص) خوردنی ساختن به انگبین. (از منتهی الارب). آمیختن طعام به انگبین. (از ناظم الاطباء). انگبین در طعام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (دهار): عسل الطعامَ؛ طعام را ساخت و آن را با عسل مخلوط کرد. (از اقرب الموارد). || توشه دادن کسی را به انگبین. (از منتهی الارب). کسی را انگبین دادن. (المصادر زوزنی): عسل القومَ؛ آنان را با عسل توشه داد و عسل بدانها خورانید. (از اقرب الموارد). || خوش ستودن. (از منتهی الارب). ثنای نیکو کردن کسی را. || محبوب کردن نزد مردم: عسل الله فلاناً؛ خداوند فلان را نزد مردم محبوب کرد. (از اقرب الموارد). عَسَل. و رجوع به عسل شود. || آرمیدن با زن. (از منتهی الارب). مجامعت کردن. (از ناظم الاطباء). || پریشان دویدن و سر جنبانیدن و پویه دویدن گرگ و اسب و مردم. (از منتهی الارب). پویه دویدن. (دهار). پوئیدن. (تاج المصادر بیهقی). مضطرب گشتن گرگ یا اسب در دویدن، و حرکت دادن سر خود را. (از اقرب الموارد). عَسَلان. و رجوع به عسلان شود. || مضطرب گردیدن آب از جنبانیدن باد. (از منتهی الارب). عَسَلان. و رجوع به عسلان شود. || شتابی نمودن: عسل الدلیلُ بالمفازة؛ راهنما در بیابان شتابی نمود. (از منتهی الارب). و رجوع به عَسَل شود. || سخت جنبیدن نیزه. (از ناظم الاطباء): عسل الرمح؛ جنبیدن و اهتزاز آن نیزه سخت شد و مضطرب گشت. (از اقرب الموارد). عُسول. عَسَلان. و رجوع به عسول و عسلان شود.

عسل.

[عَ] (ع ص) ماده شتر تیزرو. (ناظم الاطباء). ناقهء سریع. (از اقرب الموارد). || (اِمص) هلاکی و نگونساری: عسلاً له؛ نگونساری و هلاکی باد او را! (از اقرب الموارد).

عسل.

[عَ سَ] (ع مص) چشیدن. (از منتهی الارب): عسل من طعامه؛ از طعام خود چشید. (از اقرب الموارد). || دوست نمودن کسی را پیش مردم. (از منتهی الارب). عَسْل. و رجوع به عَسْل شود. || مضطرب گردیدن آب از جنبانیدن باد. (از ناظم الاطباء). عَسْل. و رجوع به عَسْل شود. || هلاکی: عسلاً له؛ أی تعساً. (از منتهی الارب). عَسْل. و رجوع به عَسْل شود. || شتابی نمودن. (از ناظم الاطباء). سرعت کردن و شتافتن: عسل الدلیل بالمفازة؛ راهنما در بیابان سرعت گرفت. و گویند از آن جمله است حدیث: «کذب علیک العسل»؛ یعنی بر تو لازم است سرعت در راه رفتن. و «عسل» را در این جمله میتوان منصوب خواند بعنوان مفعول به بودن برای اسم فعل «علیک»، و میتوان آن را مرفوع خواند بعنوان فاعل بودن برای فعل کذب به معنی وجب. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و رجوع به عَسْل شود.

عسل.

[عَ سِ] (ع ص) سخت زننده و سبک دست. (منتهی الارب). شخص شدیدالضرب، که دست او هنگام زدن بسرعت بازگردد. (از اقرب الموارد).

عسل.

[عِ] (ع ص، اِ) هو عسل مال؛ یعنی او مقابل و برابر و قیم مال است. (منتهی الارب). یعنی او خوب رعایت کننده است آن مال را. (از اقرب الموارد). ج، أعسال. (اقرب الموارد).

عسل.

[عُ] (ع اِ) جِ عَسَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عَسَل شود.

عسل.

[عُ سُ] (ع ص، اِ) جِ عاسِل. (منتهی الارب). مردان صالح. واحد آن عاسل و عَسول. (از اقرب الموارد). رجوع به عاسل شود. || جِ عَسَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عسل شود. || جِ عَسول. (منتهی الارب). رجوع به عَسول شود. || جِ عَسیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عسیل شود.

عسل.

[عُسْ سَ] (ع ص، اِ) جِ عاسِل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاسل شود.

عسل.

[عَ سَ] (اِخ) ابن ذَکوان عسکری، مکنی به ابوعلی. محدث و از اهالی عسکر مکرم بود. وی از مازنی و ریاشی و داماد روایت دارد. و در ایام مبرد در قید حیات بوده است. سال مرگ او به دست نیامد. او راست کتاب الجواب المسکت، و کتاب اقسام العربیة. (از معجم الادباء چ اروپا ج 5 ص 56).

عسل.

[عَ سَ] (اِخ) ابن سفیان. رجوع به ابوقره شود.

عسل البلادر.

[عَ سَ لُلْ بَ دُ] (ع اِ مرکب)رطوبت سیاهی است که در جوف بلادر است. (مخزن الادویة). مادهء لزجی که در درون بلادر است به رنگ خون. رجوع به عسل بلادر و بلادر شود.

عسل الحاج.

[عَ سَ لُلْ] (ع اِ مرکب)ترنجبین است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به ترنجبین شود.

عسل الخلاف.

[عَ سَ لُلْ خِ] (ع اِ مرکب)شیرخشتی است که از درخت بید بعمل می آید. (مخزن الادویة).

عسل الرمث.

[عَ سَ لُرْ رِ] (ع اِ مرکب)سپیدئی است مانند مروارید. (منتهی الارب). چیزی است سپید مانند جُمان و مروارید. (از اقرب الموارد). شبنمی است که بر درخت رمث نشیند، و آن چیزی است سفید و شیرین، و گفته اند که آن شکر تیغال است. (مخزن الادویة).

عسل الطبرزد.

[عَ سَ لُطْ طَ بَ زَ] (ع اِ مرکب) شیرهء نبات. عسل طبرزد. رجوع به عسل طبرزد شود.

عسل القسب.

[عَ سَ لُلْ قَ] (ع اِ مرکب)عسلی است که از خرمای خشک به طبخ و فشردن و به قوام آوردن بعمل آورند. (مخزن الادویة).

عسل القصب.

[عَ سَ لُلْ قَ صَ] (ع اِ مرکب) آب نیشکر. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویة). شکر. سکر. افشردهء نیشکر. ماء قصب السکر. (یادداشت مرحوم دهخدا) : و منهم من یغش المهلبیة بعسل القصب. (معالم القربة ص 107).

عسل اللبنی.

[عَ سَ لُلْ لُ نا] (ع اِ مرکب)خوشبوئی است که عوام آن را حصی لبان و میعهء سائلة نامند، و از درختی برآید و از آن بخار سازند. (منتهی الارب). حصی لبان است، و بعضی گفته اند میعهء سائله است. (مخزن الادویة). طیب و عطری است که از درختی میتراود و بدان بخور کنند، و عامه آن را حصی البان گویند. (از اقرب الموارد از قاموس). میعة. (اقرب الموارد). و رجوع به عسل لبن و عسل لبنی شود.

عسل النحل.

[عَ سَ لُنْ نَ] (ع اِ مرکب)شهد است، که به هندی مده نامند. (فهرست مخزن الادویة). عسل زنبور عسل. عسل نحل. رجوع به عسل شود :
نزدیک عاقلان عسل النحلم
وَاندر گلوی جاهل غسلینم.ناصرخسرو.

عسل املج.

[عَ سَ لِ اَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسل مربی به املج است. (از فهرست مخزن الادویة). و رجوع به املج شود.

عسلان.

[عَ سَ] (ع مص) سخت جنبیدن نیزه. (از منتهی الارب). جنبیدن نیزه. (المصادر زوزنی). جنبانیدن نیزه. (تاج المصادر بیهقی): عسل الرمح؛ اهتزاز و جنبیدن نیزه سخت شد و مضطرب گشت. (از اقرب الموارد). عَسْل. عُسول. و رجوع به عَسْل و عُسول شود. || پریشان دویدن و سر جنبانیدن و پویه دویدن گرگ و اسب و مردم. (از منتهی الارب). دویدن گرگ. (المصادر زوزنی). پوئیدن. (تاج المصادر بیهقی): عسل الذئب أو الفرس؛ گرگ یا اسب در دویدن خود مضطرب گشت و سر خود را در حال حرکت تکان داد. (از اقرب الموارد). عَسْل. و رجوع به عَسْل شود. || مضطرب گردیدن آب از جنبانیدن باد. (از منتهی الارب): عسل الماء؛ باد آب را حرکت داد و آن مضطرب گشت. (از اقرب الموارد). عَسَل. و رجوع به عسل شود.

عسلان.

[عُ] (ع اِ) جِ عَسَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عسل شود.

عسل انقردیا.

[عَ سَ لِ اَ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسل بلادر. عسل البلادر. رجوع به عسل بلادر و عسل البلادر شود.

عسل بلادر.

[عَ سَ لِ بَ دُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رطوبت سیاه چسبنده است که از بلادر برمی آید در حین فشار، و آن را دهن بلادر نیز نامند. (از مخزن الادویة). شیرهء بلادر. عسل البلادر. عسل انقردیا. رجوع به عسل البلادر و بلادر شود : و عسل بلادر برباید نهاد تا ریش گردد و پس ریش را به مرهم علاج کردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

عسل بلیلج.

[عَ سَ لِ بَ لی لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مربی به بلیلج است. (فهرست مخزن الادویة). و رجوع به بلیلج شود.

عسل پالوده.

[عَ سَ لِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عسل مصفی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عسل مصفی شود.

عسل تمر.

[عَ سَ لِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سیلان تمر است، یعنی دوشاب خرما. (فهرست مخزن الادویة). و رجوع به تمر شود.

عسلج.

[عُ لُ] (ع ص) قَوام عسلج؛ قد نازک و نرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شباب عسلج؛ جوان تمام و کامل. (از اقرب الموارد). || (اِ) شاخ نرم و خمیده و سبز و آنچه نخستین برآید. (منتهی الارب).(1) آنچه نرم و سبز باشد از شاخه های درخت و رَز و آنچه ابتدا روئیده باشد، و گویند آن گیاهی است بر ساحل رودها که از شدت نرمی خمیده میگردد. (از اقرب الموارد). شاخ سبز و نرم و خمنده. ترکه. شولان. (یادداشت مرحوم دهخدا). عِسلاج. عُسلوج. عُسلوجة. ج، عَسالج، عَسالیج. (از اقرب الموارد). || اسم مصری بیخ عرطنیثا است، و صنف اخیر بخور مریم را نیز نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). صنف اخیر بخور مریم. (از فهرست مخزن الادویة). سلعی. کف الاسد.
(1) - در خراسان آن را پُند گویند.

عسلج.

[عَ سَلْ لَ] (ع ص) طیب و نیکو از طعام، و گویند رقیق آن. (از اقرب الموارد).

عسلج.

[عَ سَلْ لَ] (اِخ) قریه ای است دارای نخل و کشت که شعبه ای از چشمهء مُحَلَّم آن را سیراب میکند. (از معجم البلدان).

عسلجة.

[عَ لَ جَ] (ع مص) شاخ نرم و سبز برآوردن درخت. (از منتهی الارب): عسلجت الشجرة؛ آن درخت عسالیج خود را برآورد. (از اقرب الموارد). و رجوع به عسالیج و عُسلُج شود.

عسل چین.

[عَ سَ] (نف مرکب)عسل چیننده. آنکه عسلهای ساخته شده را برمیدارد: خافة؛ جبهء چرمین عسل چینان. (منتهی الارب).

عسل حاشا.

[عَ سَ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسلی که زنبور آن بر درخت حاشا نشسته باشد، و از ادویهء تریاق اکبر است. و محرورین را مضر است. (از مخزن الادویة).

عسل خشک.

[عَ سَ لِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خشک انجبین است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به عسل یابس و خشک انجبین و خشک انگبین شود.

عسل دادن.

[عَ سَ دَ] (مص مرکب)عسل ساختن. به عمل آوردن عسل. تولید عسل کردن :
زنبور درشت بی مروت را گوی
باری چو عسل نمیدهی نیش مزن.سعدی.

عسل داود.

[عَ سَ لِ وو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) روغنی باشد که از ساق درختی حاصل میشود و طعم آن شیرین است و به عربی دهن العسل و به یونانی اورمالی خوانند. (برهان) (آنندراج). دهن عسلی است که اولی نامند، و توهم کرده کسی که اورمالی و اومالی دانسته. (مخزن الادویة). اومالی. (تحفهء حکیم مؤمن). مادهء کم وبیش لزج و شربتی شکل که در اواخر تابستان از تنهء درختان خانوادهء زیتونیان درنتیجهء نیش حشرات یا خراش پوست درخت خارج میشود. این ماده در برابر هوا منجمد شده شکل صمغ مانند بخود میگیرد و محتوی 52 درصد مواد قندی شیرین از قبیل ساکارز و لولز و گلوکز میباشد. اومالی. عسل درخت زیتون. عسل زیتون. (فرهنگ فارسی معین).
, Eeomel (?)(یونانی)
(1) - Elaiomeli .
(فرانسوی)

عسل درخت زیتون.

[عَ سَ لِ دِ رَ تِ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسل داود. عسل زیتون. رجوع به عسل داود شود.

عسل زا.

[عَ سَ] (نف مرکب) عسل زاینده. ایجادکنندهء عسل.

عسل زائی.

[عَ سَ] (حامص مرکب) حالت و کیفیت عسل زا :
نحل را بر خوان شاخ آور ز جود
پس در آن فضل عسل زائی فرست.خاقانی.

عسل زنجبیل.

[عَ سَ لِ زَ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مربی به زنجبیل است. (از فهرست مخزن الادویة). و رجوع به زنجبیل شود.

عسل زیتون.

[عَ سَ لِ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسل داود. عسل درخت زیتون. رجوع به عسل داود شود.

عسل شوکران.

[عَ سَ لِ شَ / شُو کَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) از ادویه است و محرورین را مضر است. (از فهرست مخزن الادویة).

عسل صعتر.

[عَ سَ لِ صَ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) از ادویه است و محرورین را مضر است. (از مخزن الادویة).

عسل طبرزد.

[عَ سَ لِ طَ بَ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسل الطبرزد. شیرهء نبات. (مخزن الادویة) (بحر الجواهر) (برهان قاطع) (آنندراج). مایهء نبات. آب نبات.

عسلطة.

[عَ لَ طَ] (ع مص) سخن گفتن بدون نظم و ترتیب. (از اقرب الموارد). || (اِ) سخن ناآراسته و نادرستی کلام. (منتهی الارب).

عسلق.

[عَ لَ / عَ سَلْ لَ / عِ لِ] (ع اِ)سراب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گرگ. (منتهی الارب). ذئب. (اقرب الموارد). || شیر بیشه. || هر درندهء شکاری. (منتهی الارب). هر سَبُعی که بر صید و شکار جرأت کند. (از اقرب الموارد). || شترمرغ نر. || روباه. (منتهی الارب). ثعلب. (اقرب الموارد). || (ص) بدسرشت و زشت. (منتهی الارب). زشت آفرینش. (از اقرب الموارد). || چست و چالاک. (منتهی الارب). خفیف. (اقرب الموارد). || درازگردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُسالق. و رجوع به عُسالق شود. ج، عَسالق. (منتهی الارب).

عسل قصب.

[عَ سَ لِ قَ صَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آب نیشکر به قوام آورده. (یادداشت مرحوم دهخدا). عسل القصب. و رجوع به عسل القصب شود.

عسلقة.

[عَ لَ قَ / عَ سَلْ لَ قَ / عِ لِ قَ] (ع اِ) تأنیث عسلق است در تمام معانی. (از منتهی الارب). رجوع به عسلق شود.

عسل لبن.

[عَ سَ لِ لَ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از صمغ باشد که آن را مانند کندر بسوزانند، و بعربی میعهء سائله خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج). عسل اللبنی. رجوع به عسل اللبنی شود.

عسل لبنی.

[عَ سَ لِ لُ نا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) میعهء سائله. (تحفهء حکیم مؤمن). عسل اللبنی. رجوع به عسل اللبنی شود.

عسلما.

[عَ سَ / عَ سِ] (ع اِ) درختچه ای است مشهور به کُتوس. رجوع به کتوس شود.

عسل ماذی.

[عَ سَ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسل نحل. (مخزن الادویة). انگبین سفید. و رجوع به ماذی شود.

عسل مصفی.

[عَ سَ لِ مُ صَفْ فا](ترکیب وصفی، اِ مرکب) عسل موم گرفتهء صاف کرده. (ناظم الاطباء). عسلی که مومش را گرفته و تصفیه کرده باشند. عسل پالوده. (فرهنگ فارسی معین) : فیها انهار من ماء غیر آسن... و انهار من عسل مصفی. (قرآن 47/15)؛ در آن است انهاری از آب نامتغیر و انهاری از عسل تصفیه شده.

عسلمیا.

[] (اِخ) نام یکی از یاران کهف است. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 220 شود.

عسل وار.

[عَ سَ] (ص مرکب) مانند عسل. (از فرهنگ فارسی معین). چون عسل : تا از مفردات اجزاء آن مرکبی بفرط امتزاج عسل وار حاصل آمد. (مرزبان نامه ص 5).

عسلوج.

[عُ] (ع اِ) آنچه نرم و سبز باشد از شاخه های درخت و رَز و آنچه ابتدا روئیده باشد، و گویند آن گیاهی است بر ساحل رودها که از شدت نرمی خمیده گردد. (از اقرب الموارد). گویند: مات العسلوج؛ یعنی شاخه خشک شد. (از اقرب الموارد). عُسلُج. عِسلاج. ج، عَسالج، عَسالیج. (اقرب الموارد). و رجوع به عسلج شود.

عسلوجة.

[عُ جَ] (ع ص) جاریة عسلوجة النبات؛ دوشیزهء نرم و نازک اندام. (منتهی الارب). جاریة عسلوجة النبات و القوام؛ دختری نرم و ناعم. (از اقرب الموارد). || (اِ) شاخ نرم و سبز و آنچه نخستین برآید. (منتهی الارب). عُسلوج. عُسلُج. رجوع به عسلج و عسلوج شود.

عسلویه.

[عَ سَ یَ] (اِخ) بندر و دهی از دهستان ثلاث بخش کنگان شهرستان بوشهر. سکنهء آن 900 تن. آب آن از چاه. محصول آن غلات، خرما، تنباکو و پیاز است. لنگرگاه این آبادی در داخل خلیج نای بند و پنج کیلومتر و نیمی ساحل به عمق پنج متر است و برای کشتی های کوچک مناسب میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

عسلة.

[عَ سَ لَ] (ع اِ) پاره ای از شهد، و آن اخص از عسل است. (منتهی الارب). قطعه ای از عسل، چون ذهبة که قطعه ای است از زر. (از اقرب الموارد). || بیخ و بن: ما أعرف له مضرب عسلة، و ما لفلان مضرب عسلة؛ یعنی اصل و نسب او را، و آن فقط در نفی بکار رود. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عسلة.

[عَ لَ] (اِخ) از قرای یمن است از اعمال بَعدانیة. (از معجم البلدان).

عسلة.

[عِ لَ] (ع اِ) أبوعسلة؛ گرگ و ذئب. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عسل هلیلج.

[عَ سَ لِ هَ لی لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسل مربی به هلیلج است. (از فهرست مخزن الادویة). و رجوع به هلیلج شود.

عسلی.

[عَ سَ] (ص نسبی) منسوب به عسل. رجوع به عسل شود. || شبیه به عسل. (فرهنگ فارسی معین). چون عسل.
- تخم مرغ عسلی؛ تخم مرغ که اندکی پخته باشند تا سفیده و زردهء آن به قوام آمده باشد. رجوع به تخم مرغ شود.
|| به رنگ عسل. (از فرهنگ فارسی معین). آنچه به رنگ عسل باشد. (از اقرب الموارد).
- پشم عسلی؛ پشم زردفام و همرنگ عسل. (فرهنگ فارسی معین).
|| (اِ) علامت و نشان جهودان. (منتهی الارب). پارچهء زردی که یهودیان بجهت امتیاز بر دوش جامهء خود بدوزند. (از برهان) (از غیاث اللغات). پارچهء زردی که یهودیان بجهت امتیاز از فریق دیگر بر دوش اندازند، و این لفظ عربی الاصل است، و آن را غیار گویند و لباس عسلی و جامهء عسلی هم گویند. (از آنندراج). نشان جهودان. (تفلیسی). نشان یهود. (السامی). پارچهء زردی که اهل ذمه (مخصوصاً یهودیان) جهت امتیاز بر دوش جامه میدوختند. (فرهنگ فارسی معین). عسلی الیهود؛ علامتی است به رنگ عسل که یهودیان در قدیم برای مشخص بودن بر سر میگذاشتند. (از اقرب الموارد). آنچه یهود بر رخت خود دوزند امتیاز را. (فرهنگ خطی) :
بی عسل و روغن است نانت و خوانْت
تا بستانی جهود را عسلی.ناصرخسرو.
از غزل و می چو تیر و گُل نشود
پشت چو چوگان و روی چون عسلی.
ناصرخسرو.
چون عسلی شد رخانْت زرد چرا
با غزل و می بطبع چون عسلی.ناصرخسرو.
پس بفرمود [ متوکل ] تا اهل ذمت را غیار برنهند و عسلی دارند جهود و ترسا. (مجمل التواریخ).
ماخولیاگرفته و مصروع و گنده مغز
زرداب خورده چون عسلی پیس چون زنار.
سوزنی.
با برک گفت که دوزم عسلیّ تو بدوش
که به سرما نکنم حرب بگاه پیکار.
نظام قاری.
طیلسان صوفی ارمک بُوَد از بندقیش
وز گلیم عسلی نیز ردائی دارد.نظام قاری.
میان ما و مرقع محبت ازلیست
گوه ملمع رنگین و خرقهء عسلیست.
نظام قاری.
|| جامه ای که مخصوص گبران است. (برهان) (آنندراج). جامه ای است مخصوص گبران. (فرهنگ خطی). اما ظاهراً بسط متساهلانهء همان معنی اول است و عنایت به زنار، و در شواهد نیز :
آن حلاوت که تو داری چه عجب کز دستت
عسلی پوشد و زنار ببندد زنبور.سعدی.
تو آن مبین که چو زنبور جامه ام عسلی است
که من ز بدو ازل بازبسته زنارم.
خواجه جمال الدین سلمان (از آنندراج).
|| رنگی است که بیشتر فقیران هند و گبران بدان رنگ جامه پوشند. (برهان) (آنندراج). || در اصطلاح امروزین، چهارپایه ای بی پشت و دستگیره، نشستن را. (یادداشت مرحوم دهخدا). || میز کوچک. (فرهنگ فارسی معین).

عسلی.

[عَ سَ] (اِخ) نام او شکری(بک)بن علی بن محمد بن عبدالکریم بن طالب عسلی است که از زعمای نهضت جدید عربی و از شهیدان راه آزادی بوده است. وی بسال 1285 ه .ق. در دمشق متولد شد و از مدارس آنجا و آستانه فارغ التحصیل گشت. سپس به نمایندگی مجلس شورای عثمانی از طرف مردم دمشق انتخاب شد. آنگاه وکیل مدافع گشت و مدتی نیز روزنامهء «القبس» را منتشر ساخت. و در جنگ بین المللی اول محکوم به اعدام گردید و به سال 1334 ه .ق. / 1916 م. این حکم اجرا شد. او نخستین کسی است که در مجلس شورای عثمانی از فعالیت های صهیونیها پرده برداشت و تمبرهایی را نشان داد که در پست خود بکار میبرده اند. او راست: القضاة و النواب، الخراج فی الاسلام، المأمون العباسی که داستانی است. (از الاعلام زرکلی از منتخبات التواریخ لدمشق، و ایضاحات عن المسائل السیاسیة، و نبذة من وقائع الحرب الکونیة).

عسل یابس.

[عَ سَ لِ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خشکنگبین است، و طعام طیب رقیق را نامند. (مخزن الادویة). و رجوع به عسل خشک و خشک انگبین شود.

عسلی رنگ.

[عَ سَ رَ] (ص مرکب) آنچه به رنگ عسل باشد. رجوع به عسلی شود. || (اِ مرکب) جامهء درویشان. (ناظم الاطباء).

عسم.

[عَ] (ع مص) طمع کردن و آز داشتن. و گویند: هذا الامر لایعسم فیه؛ یعنی در غلبه کردن و چیره شدن بر این امر طمعی نیست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ورزیدن. (از منتهی الارب). جمع کردن و کسب کردن. (تاج المصادر بیهقی). ورزیدن و کسب کردن. (ناظم الاطباء). کسب کردن. (از اقرب الموارد). عُسوم. و رجوع به عسوم شود. || اشک افکندن و فروخوابیدن چشم، یا بر هم نشستن پلک. (منتهی الارب): عسمت عینه؛ چشم او اشک ریخت، و گویند بر هم گذاشته شد، و گویند پلکهای آن بر یکدیگر فروافتاد. (از اقرب الموارد). || کوشش کردن در کار. (از منتهی الارب): عسم فی الامر؛ در آن کار کوشید و خود را بر آن واداشت. (از اقرب الموارد). || بی باکانه در آمدن در قوم و آمیختن با آنها، عام است از جنگ و غیر آن. (از منتهی الارب): عسم الرجل بنفسه وسط القوم؛ آن شخص وارد آن قوم شد بطوری که با آنان درآمیخت بدون توجه و اهمیت، در جنگ یا غیر جنگ. (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ عَسمة. (منتهی الارب). رجوع به عسمة شود.

عسم.

[عَ سَ] (ع مص) خشک شدن دست و قدم و کج گردیدن آن. (از منتهی الارب): عسم القدم و الکف؛ مفصل و پیوندگاه دست یا پا خشک شد آنچنانکه کف قدم یا پا کج گردید، و چنین شخصی را در مذکر اعسم و در مؤنث عَسماء گویند. (از اقرب الموارد).

عسم.

[عَ سَ] (ع اِمص) خشکی است در بند دست و پا که از آن دست و پا کژ گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اسم است مصدر عسم را، گویند: فی یده أو قدمه عسم. (از اقرب الموارد). و رجوع به عسم (ع مص) شود.

عسم.

[عُ سُ] (ع ص، اِ) جِ عَسوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عسوم شود. || جِ عاسِم. (ناظم الاطباء). رجوع به عاسم شود.

عسماء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعسم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زن کج دست وپا از خشکی مفصل. (از آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به أعسم و عَسَم شود.

عسمان.

[عَ سَ] (ع مص) یورتمه رفتن ستور. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عسمان.

[عَ سَ] (ع اِمص) «خَبَب» ستور که نوعی از دویدن است. (منتهی الارب). خبب ستور و یورتمهء ستور. (ناظم الاطباء).

عسمطة.

[عَ مَ طَ] (ع مص) آمیختن چیزی را به چیزی. (از منتهی الارب). مخلوط کردن. (از اقرب الموارد).

عسمة.

[عَ مَ] (ع اِ) یک خوردنی، هرچه باشد. (منتهی الارب). أکلة. (اقرب الموارد): ماذاق الا عسمة؛ نچشید مگر یک خوردنی را. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || پارهء نان خشک. (منتهی الارب). ج، عَسْم، و عُسوم. (منتهی الارب).

عسمة.

[عَ سَ مَ] (ع اِ) ریزهء نان خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عسمی.

[عَ می ی] (ع ص نسبی) نیکوکنندهء امور خود. (منتهی الارب). مصلح امور خویش را. (از اقرب الموارد). || کج و خراب کننده امور خود را. از لغات اضداد است. || فریبنده. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عسن.

[عَ] (ع اِ) درازی با خوبی موی و حسن سپیدی. (منتهی الارب). طول همراه با حسن موی و سپیدی. (از اقرب الموارد). || پیه. (منتهی الارب). شحم. (اقرب الموارد). پیه کهنه. (مخزن الادویة). || همتا و مانند. (منتهی الارب).

عسن.

[عَ] (اِخ) نام جایگاهی است مشهور. (از معجم البلدان).

عسن.

[عَ سَ] (ع مص) گوارا شدن آب و علف شتران را و فربه شدن آنها. (از ناظم الاطباء): عسن الکلا و الرعی فی الدابة؛ علف و چرا در آن چهارپا سود بخشید و فربه گشت. (از اقرب الموارد).

عسن.

[عَ سَ] (ع مص) گواریدن آب و علف و درخوردن آن در ستور. (منتهی الارب). گوارائی آب و علف و درخور آن برای ستور. (ناظم الاطباء). عُسُن. رجوع به عسن شود.

عسن.

[عَ سِ] (ع ص) ستور به اندک علف بسندکننده و اندک پذیر. (منتهی الارب). دابهء شکور. (از اقرب الموارد).

عسن.

[عِ] (ع اِ) همتا و مانند. (منتهی الارب). مثل و نظیر. (اقرب الموارد). || پیه. (منتهی الارب). شحم. (اقرب الموارد). ج، أعسان. (منتهی الارب): سمنت الدابة علی عسن؛ آن چهارپا بر شحم و پیهی که پیش ازین بوده است فربه گشت. (از اقرب الموارد).

عسن.

[عُ] (ع اِ) فربهی و پیه. (منتهی الارب). سمن و شحم. (اقرب الموارد). || پیه دیرینه. (منتهی الارب): سمنت الدابة علی عسن؛ آن چارپا بر شحم و پیهی که پیش ازین بوده است، فربه گشت. (از اقرب الموارد). || همتا و مانند. (منتهی الارب).

عسن.

[عُ سُ] (ع مص) گواریدن آب و علف و درخوردن آن در ستور. (منتهی الارب). گوارائی آب و علف و درخور آن برای ستور. (ناظم الاطباء). سود رساندن علف برای چارپا. (از اقرب الموارد). || (اِ) پیه کهنه. (غیاث اللغات). پیه دیرینه. (منتهی الارب). شحم قدیم. اُسُن. (از اقرب الموارد): سمنت الدابة علی عسن؛ آن چارپا بر شحم و پیهی که پیش ازین بوده است فربه گشت. (از اقرب الموارد). || فربهی. (منتهی الارب).

عسنب.

[عَ نَ] (ع اِ)(1) گیاهی است از ردهء دولپه ایهای پیوسته گلبرگ که سردستهء گل استکانیها میباشد. در حدود 230 نوع از این گیاه شناخته شده است که در نیمکرهء شمالی زمین در مناطق کوهستانی و معتدل پراکنده اند. برگهای آن متناوب و گلهایش بشکل زنگوله و غالباً سفیدرنگ و پنج قسمتی است. تعداد پرچمها نیز پنج عدد است. ساقهء زیرزمینی این گیاه جزو سبزیهای خوراکی است و به مصرف تغذیه میرسد. این گیاه را بعنوان یک گل زینتی در باغچه ها نیز میکارند. یکی از انواع گیاه مذکور گل کف مریم است که ساقهء زیرزمینی آن را در سالاد ریز کرده میخورند و بعلاوه یکی از گلهای زینتی زیبا میباشد که گلهایی به رنگ های آبی و سفید و بنفش دارد. گل استکانی. گل زنگوله. سریس. خبزالعقاب. (از فرهنگ فارسی معین).
,(لاتینی)
(1) - Campanulamedium .
(فرانسوی) Campanule

عسنج.

[عَ سَنْ نَ] (ع اِ) شترمرغ نر. (منتهی الارب). ظلیم. (اقرب الموارد).

عسنق.

[عُ نُ] (ع ص) تمام اندام نیکو و خوب روی. (منتهی الارب). تام و کامل در حسن. (از اقرب الموارد).

عسنی.

[عَ] (اِخ) محمد بن اسعدبن عبدالله بن سعید مذحجی عسنی. از قاضیان و فقیهان یمن بود و مدتی قضاوت عدن را نیز بعهده داشت و به سال 661 ه .ق. در این شهر درگذشت. او را کتابی در اصول فقه و کتابی در فروع فقه است. (از الاعلام زرکلی از العقود اللؤلؤیة).

عسو.

[عَسْوْ] (ع مص) کلانسال گردیدن. (از منتهی الارب). مسن شدن. (از اقرب الموارد). عُسوّ. عُسیّ. عَساء. عَسْوه. رجوع به عسوّ و عُسیّ و عَساء و عَسْوة شود.

عسو.

[عَسْوْ] (ع اِ) شمع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شمع مومی. || موم. (ناظم الاطباء).

عسو.

[عُ سُوو] (ع مص) کلانسال گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کلانسال گردیدن و پیر شدن و سست و ناتوان گردیدن از بسیاریِ عمر. (ناظم الاطباء). عَسْو. عُسیّ. عَساء. عَسْوة. و رجوع به عَسْو و عُسیّ و عَساء و عَسْوة شود. || درشت و خشک گردیدن نبات و سطبر شدن. (از منتهی الارب). سخت خشک شدن و زفت شدن نبات. (تاج المصادر بیهقی). ضخیم و سخت شدن گیاه. (از اقرب الموارد). عُساء. و رجوع به عُساء شود. || درشت شدن دست از کار. (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). ضخیم شدن دست از کار. (از اقرب الموارد). || نیک تاریک گشتن شب. (از منتهی الارب). سخت شدن تاریکی شب. (از اقرب الموارد). تاریک شدن شب. (تاج المصادر بیهقی).

عسوب.

[عَ] (ع اِ) سردار کلان. (منتهی الارب). سردار کلان و سید و رئیس. (ناظم الاطباء). رئیس کبیر. (از اقرب الموارد). || پادشاه زنبوران عسل و یعسوب. (ناظم الاطباء). و رجوع به یعسوب شود.

عسود.

[عِسْ وَدد] (ع اِ) کربسهء نر. (منتهی الارب). چلپاسهء نر. (ناظم الاطباء). نر و عضرفوط از کربسه و عظاء، و گویند دساس و کرمی خبیث است که در استخوانها یافت شود. (از اقرب الموارد). || مار. (منتهی الارب). حیة. (اقرب الموارد). || (ص) درشت و توانا و استوار از مردم و جز آن. (منتهی الارب). قوی و شدید. (از اقرب الموارد).

عسودات.

[عِسْ وَدْ دا] (ع اِ) جِ عِسودّة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عسودة شود.

عسودة.

[عِسْ وَدْ دَ] (ع اِ) مؤنث عِسودّ. (از اقرب الموارد). رجوع به عسود شود. || کرمکیست سپید که کنیت آن بنت النقاء است و بدان انگشتان دوشیزگان ملیح را تشبیه دهند. (منتهی الارب). کرمکی است سپیدرنگ مانند قطعه ای از پیه و شحم که آن را بنت النقاء گویند و انگشتان جواری بدان تشبیه میشود، و گویند نقا غیر از عضرفوط است. (از اقرب الموارد). ج، عَساوِد، عسودات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عسوس.

[عَ] (ع ص) شتر مادهء تنهاچرنده. (منتهی الارب). ناقه ای که به تنهائی بچرد. (از اقرب الموارد). || ناقهء کم شیر، یا شتر ماده که تا از مردمان دور نشود شیر ندهد. || ناقه ای که هرگاه برانگیخته شود بگردد، سپس آن شیر دهد. || ناقهء بدخوی در دوشیدن. || ناقه ای که استخوان طلب کند و آن را بخورد. || ناقه ای که بیازمایند او را که آیا شیر دارد یا نه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زن بی باک از مردان. (منتهی الارب). زنی که اهمیت نمیدهد از اینکه به مردان نزدیک شود. (از اقرب الموارد). || مرد کم خیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد به شب جوینده شکار و گشت کننده. (منتهی الارب). طالب صید. (اقرب الموارد). || گرگ. (منتهی الارب). گرگ طلب کنندهء صید. (از اقرب الموارد).

عسوف.

[عَ] (ع ص) سخت ستمکار. (منتهی الارب). ظَلوم. (اقرب الموارد). بیدادگر. || گیرنده به سختی و قوت، گویند: سلطان عسوف و عَسّاف. (از اقرب الموارد). سخت گیرنده. (ناظم الاطباء). || بیراه. (منتهی الارب).

عسوفة.

[عُ فَ] (ع مص) قریب به مرگ رسیدن شتر از غده و طاعون، پس لرزیدنْ گرفتنِ گلوی او و دم سخت برآوردن بشتاب. (از منتهی الارب): عسف البعیر؛ آن شتر مشرف به مرگ شد از غده، پس در حال نفس کشیدن حنجرهء او لرزیدن گرفت. (از اقرب الموارد). عَسف. عُساف. رجوع به عسف و عساف شود.

عسول.

[عَ] (ع ص) نیزهء جنبان. (منتهی الارب). سخت اهتزاز. (از اقرب الموارد). || مرد نیک صالح. (منتهی الارب). واحد عُسُل یعنی مردان صالح. (از اقرب الموارد). ج، عُسُل. (منتهی الارب).

عسول.

[عُ] (ع مص) سخت جنبیدن نیزه. (از منتهی الارب): عسل الرمح؛ اهتزاز آن نیزه شدید شد. (از اقرب الموارد). عَسْل. عَسَلان. و رجوع به عَسْل و عسلان شود.

عسول.

[عُ] (ع اِ) جِ عَسَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عسل شود.

عسوم.

[عَ] (ع ص) رنج و سختی رساننده بر عیال. (منتهی الارب). زحمت کشنده بر عیال و خانوادهء خود. (از اقرب الموارد). ج، عُسُم. || شتر مادهء بسیاربچه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عسوم.

[عُ] (ع مص) ورزیدن. (از منتهی الارب). کسب کردن. (از اقرب الموارد). || اشک افکندن و فروخوابیدن چشم، یا بر هم نشستن پلک. (از منتهی الارب): عسمت عینه؛ چشم او اشک ریخت، و گویند بر هم گذاشته شد، و گویند پلکهای آن بر یکدیگر فروافتاد. (از اقرب الموارد). || کوشش کردن در کار. (از منتهی الارب): عسم فی الامر؛ در آن کار کوشید و خود را بر آن واداشت. (از اقرب الموارد). || بی باکانه درآمدن در قوم و آمیختن با آنها، عام است از جنگ و غیر آن. (از منتهی الارب): عسم الرجل بنفسه وسط القوم؛ آن شخص وارد آن قوم شد بطوری که با آنان درآمیخت بدون توجه و اهمیت دادن، در جنگ یا غیر جنگ. (از اقرب الموارد). عَسم. و رجوع به عسم شود.

عسوم.

[عُ] (ع اِ) ریزهء نان خشک. (منتهی الارب). تکه های نان خشک. (از اقرب الموارد). || (اِمص) قلت و کمی. (منتهی الارب): قلّت بِه عسوم؛ در او قلت و کمی است. (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ عَسَمة. (منتهی الارب). رجوع به عسمة شود.

عسوة.

[عَسْ وَ] (ع مص) مسن گشتن و پیر شدن. (از اقرب الموارد). عسو [ عَسْوْ / عُ سُوو ] . عَساء. عُسیّ. رجوع به عسو شود.

عسی.

[عَ سا / عَ سَنْ] (ع مص) سخت کلان سال گردیدن. (از منتهی الارب). || سخت شدن و ضخیم گشتن گیاه. (از اقرب الموارد).

عسی.

(1) [عَ سا] (ع اِ) شاخ خرما. (منتهی الارب). بلح، و آن را با شین معجمه نیز ضبط کرده اند. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد با الف عمودی کشیده (عسا) ضبط شده است.

عسی.

[عَ سا] (ع فعل) فعل مقاربه بمعنی باشد که. (منتهی الارب). قریب است و نزدیک است که چنین شود، و بمعنی یقین و شاید هم آمده است. (غیاث اللغات). شاید بود. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی). شاید بود که آن مرد، و مگر. و این فعلی است از افعال ناقص، و از او چهارده وجه ماضی بیش مستعمل نیست. (دهار). فعلی است مطلق از افعال مقاربت، معنیش «باشد او». از آن انواع ماضی آید فقط. عسی زید أن یخرج و عست هند أن تخرج، زید فاعل عسی است و «أن یخرج» مفعولش بمعنی خروج. و خبرش گاهی اسم نیاید، پس عسی زید مطلقاً گفتن درست نباشد. و یا حرفی است مطلق. و نیز می آید جهت ترجی در مطلوب و اشفاق و تخویف در مکروه، که به هر دو معنی در آیهء «و عسی أن تکرهوا شیئاً و هو خیر لکم و عسی أن تحبوا شیئاً و هو شر لکم» (قرآن 2/216) آمده است. و می آید جهت شک و یقین. و گاهی مشابه یکاد میباشد، پس فعلش بدون آن مستعمل گردد. (از آنندراج). از افعال مقاربه است و معنای آن ترجی است در امر محبوب و اشفاق است در امری مکروه مانند عسی أن تکرهوا شیئاً... که هر دو معنی در این آیه جمع شده است. و اکثر پس از عسی فعل مضارع واقع شود که مقرون به أن و سین و سوف باشد، و گاه مفرد آید مانند عسی زید أن یقوم و عسی زید سیقوم و عسی زید قائماً. و گاه مجرد از سین و سوف و أن آید: عسی زید یقوم. (از فرهنگ علوم عقلی از المغنی ص 78). از اخوات کادَ است و آن فعلی است مطلقاً، و غیرمتصرف است. و مضارع و اسم فاعل نیز برای آن ذکر کرده اند. و آن برای ترجی است در امر دلخواه و برای اشفاق است در امر مکروه. و گاهی بجای «کانَ» آید. و هرگاه به ضمیر رفع متحرک متصل شود، کسر و فتح سین آن هر دو جایز باشد: عسیت [ عَ سَ تُ / عَ تُ ]، ولی فتح آن أشهر است. (از اقرب الموارد) : فعسی أن تکرهوا شیئاً و یجعل الله فیه خیراً کثیراً (قرآن 4/19)؛ شاید که اکراه داشته باشید از چیزی و خداوند در آن خیر بسیاری قرار دهد. فعسی الله أن یأتی بالفتح (قرآن 5/52)؛ پس شاید خداوند فتح و گشایش آرد. فعسی اولئک أن یکونوا من المهتدین (قرآن 9/18)؛ شاید آنها از هدایت شوندگان باشند. فعسی ربی أن یؤتین خیراً من جنتک (قرآن 18/40)؛ شاید خدای من نیکوتر از بوستان تو مرا بدهد. فعسی أن یکون من المفلحین (قرآن 28/67)؛ شاید از رستگاران بوده باشد. قال هل عسیتم ان کتب علیکم القتال ألاتقاتلوا (قرآن 2/246)؛ گفت آیا باشید شما اگر جنگیدن بر شما نوشته شود که نجنگید. فهل عسیتم أن تولیتم أن تفسدوا فی الارض (قرآن 47/22)، آیا باشید شما که اگر والی شوید فساد کنید در زمین.
و امروز و فردا میگفت و به لعل و عسی تزجیهء وقت میکرد. (جهانگشای جوینی).
باد طوفان بود و آن کشتی عَسی
هست از این طوفان و این کشتی بسا.
مولوی.

عسی.

[عَ / عَ سی ی] (ع ص) سزاوار: هو عسی به؛ او سزاوار آن است. بالعسی أن یفعل کذا؛ سزاوار و شایسته است که چنین کند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عسی.

[عُ سی ی] (ع مص) به غایت پیری رسیدن. (تاج المصادر بیهقی). مسن گشتن. (از اقرب الموارد). عسو [ عَسْوْ / عُ سُوو ] . عَساء. عَسْوة. رجوع به عسو شود.

عسیب.

[عَ] (ع اِ) استخوان دنب و بن آن، یا روئیدن گاه موی آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). استخوان ذَنَب. (مخزن الادویة) :یستحبّ فی الفرس قصر العسیب و هو عظم الذنب و جلده، و لذلک قال بعض الاعراب «اختره طویل الذنب قصیرالذَّنَب» یعنی طویل الشعر، قصیرالعسیب. (صبح الاعشی ج2 ص22). || پشت پای. (منتهی الارب). ظاهر و خارج قدم. (از اقرب الموارد). || پشت پر به درازی. (منتهی الارب). ریش و پر از درازا. (از اقرب الموارد). || شاخ خرما برگ دورکرده که راست و باریک باشد. (منتهی الارب). جرید از نخل که باریک و مستقیم باشد و خوص و برگ آن جدا شده باشد. (از اقرب الموارد). || شاخ خرما که برگ نیاورده باشد، و آن اندکی بالاتر از کَرب است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنچه خوص و برگ آن روئیده باشد، پس آن همان سَعَف است.(1) || کفتگی در کوه. (منتهی الارب). شق و شکاف در کوه. (از اقرب الموارد). ج، عُسبان (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، عسب [ عُ / عُ سُ ] . (اقرب الموارد).
(1) - موهم این معنی است که شاخ خرمای بی برگ را عسیب گویند و بابرگ را سعف، اما در اقرب الموارد یکی از معانی عسیب مرادف سعف نوشته شده است.

عسیب.

[عَ] (اِخ) کوهی است در بالای نجد. گویند هذیل را کوهی بنام کبکب و کوهی بنام خنثل و کوهی دیگر بنام عسیب بود. و در مثل گویند «لاأفعل ذلک ما أقام عسیب»، و این مثل در شعر امرؤالقیس نیز آمده است. (از معجم البلدان). نام کوهی است. (از اقرب الموارد). کوهی است به بلاد روم، و در برابر آن قبر امرؤالقیس است. و کوهی است نزدیک مدینه. (منتهی الارب).

عسیبة.

[عَ بَ] (ع اِ) استخوان دنب و بن آن. (منتهی الارب). استخوان دم و ذَنَب. (از اقرب الموارد). عصعص. عسیب. و رجوع به عسیب (ع اِ) شود. || یکی عسیب. (منتهی الارب). رجوع به عسیب (ع اِ) شود.

عسیر.

[عَ] (ع ص) دشوار. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (دهار). صعب. (اقرب الموارد). دشخوار. سخت. عَسِر. مشکل. مقابل یسیر :
وَرْمان همی بباید او را شناختن
بی چون و بی چگونه طریقیست بس عسیر.
ناصرخسرو.
- حاجة عسیر؛ نیاز دشوار. (منتهی الارب). حاجت متعسر و سخت. (از اقرب الموارد).
- عسیرالعلاج؛ بیماری که چارهء آن دشوار باشد: مرض عسیرالعلاج. (ناظم الاطباء).
- عسیرالمرور؛ راهی که عبورومرور از آن با زحمت و عسرت بود: راه عسیرالمرور. (ناظم الاطباء).
- عسیرالمضغ؛ آنچه جویدن آن سخت باشد. دشوارمضغ. دشوارخای.
- یوم عسیر؛ روز دشوار و سخت، یا روز بد. (منتهی الارب). روز دشوار. (دهار). روز شدید یا شوم. (از اقرب الموارد) : فذلک یومئذ یوم عسیر (قرآن 74/9)؛ و آن روز روزی است دشوار. و کان یوماً علی الکافرین عسیراً (قرآن 25/26)؛ و بوده است روزی بر کافران دشوار.
چنان ماند قاضی به جورش اسیر
که گفت ان هذا لیوم عسیر.سعدی.
|| ناقة عسیر؛ شتر که در اول ریاضت سوار شده باشند او را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شتر نارام کرده. (دهار). || شتر ماده که بسال نخست بار نگیرد. (منتهی الارب). ماده شتر که سال نخستش فرارسیده باشد و حامل نگردد. (از اقرب الموارد). || شتر مادهء دم برداشتهء دونده. (ناظم الاطباء). ناقه ای که در هنگام دویدن دم خود را بلند کرده باشد. (از اقرب الموارد).

عسیر.

(1) [عَ] (اِخ) چاهی است در مدینه ازآنِ ابوامیهء مخزومی، و پیامبر (ص) آن را الیسیرة نامیده است. (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب عسیرة با تاء تأنیث ضبط شده است.

عسیرة.

[عَ رَ] (ع ص) تأنیث عسیر. سخت و صعب. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عسیر (ع ص) شود.
- حاجة عسیرة؛ حاجت متعسر و سخت. (از اقرب الموارد).
|| شتر مادهء دم برداشتهء دونده. (منتهی الارب). رجوع به عسیر (ع ص) شود.

عسیرة.

[عُ سَ رَ] (اِخ) (یوم ال ...) یوم العشیرة است به شین معجم که آن را یوم العسیرة به سین مهمل نیز ضبط کرده اند ولی با شین اصح است. (از مجمع الامثال میدانی). رجوع به عشیرة شود.

عسیس.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عاسّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاسّ شود.

عسیف.

[عَ] (ع ص، اِ) مزدور و بندهء مستعان به. (منتهی الارب). اجیر، و گویند مملوک و بردهء حقیرداشته شده. (از اقرب الموارد).(1) || پیر فانی. ج، عُسفاء. (منتهی الارب). جمع آن عسفاء است بر قیاس، و عِسَفة است برخلاف قیاس. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب مستعان به و در اقرب الموارد مستهان به ضبط شده است، و در تاج العروس پس از ضبط «مستعان به» گوید بیشتر نسخ چنین است ولی صواب آن «مستهان به» است بتصریح عباب و لسان.

عسیف.

[عِسْ سی] (ع ص) آنکه راهها را بدون دلیل و راهنما و بدون هدف و رهنمایی بپیماید. (از اقرب الموارد).

عسیقة.

[عَ قَ] (ع ص) شراب هیچکارهء بسیارآب. (منتهی الارب). شراب بی مزهء بسیارآب. (ناظم الاطباء). شراب ردی ء و بسیارآب، و آن را عَسَق نیز ضبط کرده اند. (از اقرب الموارد).

عسیل.

[عَ] (ع ص، اِ) مرد سخت زنندهء سبک دست. (منتهی الارب). عَسِل. و رجوع به عَسِل شود. || جاروب عطار. (منتهی الارب). جاروب عطار که آنچه با صلایه مشک سایند بدان واهم آورند. (السامی فی الاسامی). مکنسهء عطار که عطر را بدان جمع آورند. (از اقرب الموارد). || پر که از آن غالیه بردارند. (منتهی الارب). ریش و پری که بوسیلهء آن غالیه را برکنند. (از اقرب الموارد). || نرهء پیل. (منتهی الارب). قضیب فیل. (مخزن الادویة). || نرهء شتر. (منتهی الارب). ج، عُسُل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عسیل.

[عُ سَ] (اِخ) ابن عقبة بن صمعة بن عاصم بن مالک بن قیس بن مالک سامی. از اجداد جاهلی است و بطنی از سامة بن لؤی را بنام عسیلی تشکیل می دهد. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عسیلی شود.

عسیلة.

[عُ سَ لَ] (ع اِ مصغر) تصغیر عَسَل. (دهار). رجوع به عسل شود. || کنایه است لذت جماع را. (از دهار). نطفه و آب مرد، یا حلاوتی است در جماع که به لذت انگبین تشبیه دهند، و در تصغیر با تاء آمده است، چون کلمهء «عسل» غالباً بصورت مؤنث بکار رود. (از منتهی الارب).

عسیلة.

[عُ سَ لَ] (اِخ) آبی است در کوه قَنان در شرق سمیراء، و نام آن در شعر قحیف بن حمیر عقیلی آمده است. (از معجم البلدان). آبی است شرقیِ سمیراء. (منتهی الارب). نام موضعی است به نجد به یک روز راه از وادی العروس. (از ابن جبیر) :
زآب شور نقره و ریگ عسیله زاعتقاد
سالکان از نقره کان و از عسل شان دیده اند.
خاقانی.

عسیلی.

[عُ سَ] (ص نسبی) منسوب به عسیل، که بطنی است از سامة بن لؤی، و او عسیل بن عقبة است. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عُسَیل شود.

عسیلی.

[عُ سَ] (اِخ) علی بن محمد عسیلی، ملقب به نورالدین. ادیب و فقیه قرن دهم هجری. رجوع به علی عسیلی شود.

عسیلی.

[عُ سَ] (اِخ) محمد بن موسی بن علاءالدین عسیلی. از فاضلان قدس بود و به سال 1031 ه .ق. درگذشت. او راست: الخصائص النبویة که نظم است و شرح آن را نیز نوشته است. و القطر که منظومه ای است در نحو. (از الاعلام زرکلی از خلاصة الاثر).

عش.

[عَش ش] (ع مص) کم شاخ و باریک تنه گردیدن درخت. (از منتهی الارب): عشت النخلة؛ شاخه های آن نخل کم شد و انتهای آن باریک گشت. (از اقرب الموارد). || جستن. (منتهی الارب). طلب کردن. (از اقرب الموارد). || گرد کردن. (منتهی الارب). جمع کردن. (از اقرب الموارد). || ورزیدن. (منتهی الارب). کسب کردن. (از اقرب الموارد). || زدن. (منتهی الارب). ضرب. (از اقرب الموارد). || درپی نهادن پیراهن را. (منتهی الارب): عش القمیص؛ پیراهن را وصله کرد. (از اقرب الموارد). || کم کردن دهش را. (از منتهی الارب): عش المعروف؛ نیکی و بخشش خود را کم کرد. (از اقرب الموارد). || لازم گرفتن پرنده آشیانه را. (از منتهی الارب): عش الطائر؛ آن پرنده ملازم آشیانهء خود شد. (از اقرب الموارد). || به منزل دیگر فرودآمدن تا جای بر ایشان تنگ گردد و از آنجا کوچ نمایند. (از منتهی الارب): عش فلان القوم؛ او در منزلی فرودآمد که پیش از وی قوم در آنجا منزل کرده بودند و آن منزل آنها را ناراحت کرده بود لذا از آنجا کوچ کرده اند. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عش.

[عَش ش] (ع ص) اندک، و بخشش اندک. (از منتهی الارب). عطاء قلیل. (اقرب الموارد). || گشن که به خواهش ناقه بر وی جهد و ستم نکند. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) آشیانهء مرغ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُشّ. رجوع به عُشّ شود. || جد و جهد و کوشش، گویند: جاء به من عشه و بشه؛ یعنی آن را به تمام کوشش آورد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَسّ. رجوع به عَسّ و حَسّ شود. || (ص) مرد کم گوشت درازقامت، یا باریک استخوان دست و پا. (منتهی الارب): رجل عش؛ مرد طویل کم گوشت، و یا آنکه استخوانهای دست و پایش دقیق و باریک باشد. و تأنیث آن عَشّة باشد. (از اقرب الموارد).

عش.

[عُش ش] (ع اِ) آشیانهء مرغ از هیمه و حطب که بر شاخ درخت باشد، و اگر در دیوار یا عمارت و یا در کوه باشد آن را وکر و وَکن گویند، و اگر آشیانهء او در زمین باشد اُدحیّ و اُفحوص نامیده میشود. ج، عِشَشة، عِشاش، أعشاش. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خانهء مرغ بر درخت که آنجا خایه نهد. (دهار). آشیانهء مرغ بر درخت و در پوشش. (زمخشری). آشیانهء مرغ. (غیاث اللغات). لانهء مرغان بر درخت که از خردهء چوب و جز آن کنند. (یادداشت مرحوم دهخدا). عش الطائر؛ خانهء طیور است که به فارسی آشیان پرنده گویند. (مخزن الادویة). فِراش. لانه. آشیان. آشیانه. عَشّ :
مرغ جذبه ناگهان پرّد ز عش
چون بدیدی صبح، شمع آنگه بکش.مولوی.
-امثال: لیس بعشک فادرجی ؛ یعنی نیست تو را حقی در آن، پس بگذر از آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و آن مثلی است در مورد کسی که آنچه را شایستهء او نیست بگیرد، و یا در مورد کسی گویند که خود را بالاتر از منزلت خویش بنماید، و یا کسی که بر آنچه ازآنِ او نیست روی آورد. و آن را به کسی که بیجا و در غیر وقت خود، مطمئن باشد گویند تا وی را بر کوشش و جنبش وادار نمایند. (از اقرب الموارد).

عش.

[عُش ش] (اِخ) ابن لبیدبن عداء. شاعری است. (منتهی الارب). ابن لبیدبن عدبن امیة بن عبدالله بن رزاخ بن ربیعة بن حرام بن ضنة بن سعدبن هذیم بن أسلم بن الحاف بن قضاعة. جدّی است جاهلی، و حریث و عاطف دو فرزند سلیم بن عش از نسل او بشمار آیند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عش.

[عُش ش] (اِخ) (ذوال ...) از وادیهای عقیق، از نواحی مدینه است، و گویند آن در راه بین صنعاء و مکه است در نجد، در پایین راه تهامه، و آن منزلی است بین مکانی که مشهور به قبورالشهداء است و بین کُتنة. و نیز گفته اند عُشّان از منازل خولان است. (از معجم البلدان).

عشٍ.

[عَ شِنْ] (ع ص) عشی. شبکور، و آنکه شب و روز سوءالبصر باشد او را، یا نابینا. (منتهی الارب). و رجوع به عشی شود.

عشا.

[عَ] (ع مص) شبکور گردیدن و ضعیف شدن بینائی. (از ناظم الاطباء). ضعیف شدن بینائی در شب و روز، و گویند نابینا شدن، و گویند بینا بودن در روز و نابینا شدن در شب. (از اقرب الموارد). || در شبانگاه چریدن شتر. (از ناظم الاطباء). شام خوردن شتران، و در این صورت آنان را عاشیة گویند. (از اقرب الموارد). || خوردن شام را: عشی العشاء؛ شام را خورد، و چنین شخصی را عشیان نامند. (از اقرب الموارد).

عشا.

[عَ] (ع اِ) شب کوری، و یا عام است. (منتهی الارب). شب کوری. (غیاث اللغات). سوء بصر در شب و در روز، و گویند دیدن در روز و ندیدن در شب، و یا کوری و نابینایی. (از اقرب الموارد). از عیوب اسب است در آفرینش، و آن این است که در شب نبیند و در واقع بصورت نیم اسب درآید زیرا جز در روز نمیتوان از آن استفاده ای کرد. (از صبح الاعشی ج 2 ص24). عَشاوة. و رجوع به عشاوة شود.

عشا.

[عَ] (از ع، اِ) عَشاء. طعامی که بشب خورند. (غیاث اللغات). غذای شب : یکی تحریمهء عِشا بسته و دیگری منتظر عَشا نشسته. (گلستان سعدی). رجوع به عَشاء شود.

عشا.

[عِ] (از ع، اِ) عِشاء. شبانگاه. (زمخشری). تاریکی شب که وقت نماز شب است. (غیاث اللغات) : یکی تحریمهء عِشا بسته و دیگری منتظر عَشا نشسته. (گلستان سعدی). رجوع به عِشاء شود.

عشاء .

[عَ] (ع اِ) طعام شبانگاهی. (منتهی الارب). طعام شبانگاه. (دهار). شام، و غذا که به شب خورند. (یادداشت مؤلف). طعام شب، در مقابل غداء. (از اقرب الموارد). ج، أعشیة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عشاء .

[عِ] (ع اِ) اول تاریکی شبانگاه که مابین مغرب و عتمة باشد. و یا از زوال آفتاب تا طلوع فجر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شبانگاه. (ترجمان القرآن جرجانی). وقت نماز خفتن، و از نماز شام تا نماز خفتن. (دهار).
- صلاتاالعشاء؛ نماز مغرب و نماز عتمة. (از منتهی الارب).
- صلاة العشاء؛ نماز خفتن : و من بعد صلاة العشاء ثلاث عورات لکم... (قرآن 24/58)؛ و پس از نماز خفتن سه عورت است مر شما را.
- عشاء آخر (آخرة)؛ وقت نماز خفتن. (از مهذب الاسماء) (ازدهار).
- عشاء اول (اولی)؛ وقت نماز شام. (از مهذب الاسماء) (از دهار).
- نماز عشاء؛ نماز بعد از نماز مغرب، و آن چهار رکعت است. (یادداشت مرحوم دهخدا). در شرع، یکی از نمازهای روزانه است، و آن نمازی است واجب با چهار رکعت که وقت ادای آن پس از نماز مغرب است تا نصف شب شرعی. (فرهنگ فارسی معین). صلاة العشاء. نماز خفتن.

عشاءان.

[عِ] (ع اِ) تثنیهء عشاء (در حال رفع). رجوع به عِشاء شود. || پاس اول و دوم شب. (ناظم الاطباء). مغرب و عتمة. (اقرب الموارد).

عشائر.

[عَ ءِ] (ع اِ) عشایر. جِ عشیرة. (منتهی الارب) (دهار) (اقرب الموارد). قبایل و خویشان. (غیاث اللغات). خویشان و نزدیکان، و طوایف و قبیله های صحرانشین. (ناظم الاطباء). رجوع به عشیرة شود.

عشائر.

[عَ ءِ] (اِخ) (ذوال ...) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عشاءین.

[عِ ءَ] (ع اِ) تثنیهء عشاء (در حال نصب و جر). عشاء اول و عشاء آخر. شام و خفتن. نماز مغرب و عشاء. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به عِشاء شود.

عشاب.

[عَشْ شا] (ع ص) گیاه شناس. نباتی. حشائشی. حشاش. شجار. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عشاب.

[عَشْ شا] (اِخ) احمدبن محمد بن ابراهیم مرادی قرطبی، مکنی به ابوالعباس و مشهور به عشاب. مقری ء و از اهالی قرطبه بود و به سال 649 ه .ق. متولد شد. صاحب تونس او را به وزارت گماشت. سپس به اسکندریه رفت و در آنجا بسال 736 ه .ق. درگذشت. او را کتابی است در تفسیر و کتابی در معانی و بیان. (از الاعلام زرکلی از غایة النهایة و الدرر الکامنة و شذرات الذهب).

عشابة.

[عَ بَ] (ع مص) گیاه تر برآوردن. (از ناظم الاطباء): عشبت الارض؛ عشب زمین رویید. (از اقرب الموارد).

عشابة.

[عَ بَ] (ع اِمص) گیاهناکی. (منتهی الارب). فراوانی عشب و گیاه. (از اقرب الموارد).

عشار.

[عَشْ شا] (ع ص) ده یک گیرنده. (منتهی الارب). عُشرگیرنده و جمع کنندهء آن. ج، عشارون. (از اقرب الموارد). ده یک ستان. راهبان. (ملخص اللغات حسن خطیب). باژبان. مکاس. (زمخشری). باژران. (دهار). راه دار. باجگیر. ده یک گیر. خراج ستان. باژستان. محصل مالیات. عامل زکات. گمرکچی.

عشار.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ عُشَراء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). رجوع به عشراء شود: و اذا العشار عطّلت (قرآن 81/4)؛ و هرگاه شتران باردار، بار نهند. || شترمادگان که بعضی بچه آورده باشد و بعضی منتظر آن. (منتهی الارب). || (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

عشار.

[عِ] (اِ) از درختان کائوچوکی ایران است که بنام اِستَبْرَق مشهور است. رجوع به استبرق شود.

عشار.

[عُ] (ع ص، ق) دهگان، و آن معدول است از عشرة: جاؤوا عشارعشار؛ دهگان دهگان. (منتهی الارب). دهگان دهگان. (دهار). معدول است از عشرة عشرة، بصورت نکره، و آن غیرمنصرف است بجهت وصف و عدل. گویند: جاء القوم عشار؛ یعنی آن گروه ده ده آمدند. (از اقرب الموارد).

عشارب.

[عُ رِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. || (ص) رجل عشارب؛ مردی باجرأت و دلیر و اقدام کننده. (از اقرب الموارد).

عشارق.

[عُ رِ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عشارم.

[عُ رِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). عشارب. عشرم. و رجوع به عشارب و عشرم شود. || (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عشارة.

[عُ رَ] (ع اِ) ده یک پارهء هر چیز شکسته. (منتهی الارب). قطعه ای از هر چیز که به ده قسمت تقسیم شده باشد. (از اقرب الموارد).

عشاره.

[عَ رَ] (اِخ) نام زمینی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان اهواز. سکنهء آن 800 تن. آب آن از رودخانهء شاهور. محصول آن غلات است. ساکنان این آبادی در دو محل بنام کعب فرج الله و کعب کرم الله ساکنند و چادرنشین میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عشاری.

[عَ ری ی] (ع اِ) جِ عَشراویّة. رجوع به عشراویة شود.

عشاری.

[عُ ری ی] (ع ص) هر چیز که درازای آن ده ذراع باشد. (ناظم الاطباء): ثوب عشاری؛ پارچهء ده دستی. (منتهی الارب). پیراهنی که طول آن ده ذراع باشد. غلام عشاری؛ پسر ده ساله، و در تأنیث عشاریة شود. (از اقرب الموارد). || نام صنعت شعری. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عشاری.

[عُ] (ص نسبی) منسوب به ابوطالب محمد بن علی بن فتح بن محمد بن علی حربی، مشهور به ابن العشاری بغدادی، و آن لقب جد او بود. وی به سال 366 ه .ق. متولد شد و در سال 451 درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به الانساب سمعانی شود.

عشاری.

[عُ ری ی] (اِخ) نام او حسین بن علی بن حسن بن محمد عشاری است. وی فقیه و اصولی و از اهالی بغداد بود. بسال 1150 ه .ق. متولد شد و در فقه شافعی تسلط بسیار یافت بطوری که او را شافعی صغیر لقب دادند. بسال 1194 ه .ق. برای تدریس از بغداد به بصره رفت و به سال 1195 ه .ق. در آنجا درگذشت. او راست: دیوان شعر، حاشیه به شرح حضرمیهء ابن حجر، تعلیقات بر جمع الجوامع محلی. او را خطی خوش بود و کتابهای بسیاری استنساخ کرده است. نسبت وی به عُشارة شهری از خابور است. (از الاعلام زرکلی از المسک الاذفر).

عشاریات.

[عُ رَ] (ع ص، ق) ذهبوا عشاریات؛ یعنی رفتند پریشان و متفرق. (منتهی الارب). به معنی عساریات است بسین مهمل. (از اقرب الموارد). رجوع به عساریات شود.

عشاریات.

[] (ع اِ) نوع کشتی بود که در رود نیل حرکت میکرد. (از تاریخ التمدن الاسلامی جرجی زیدان ج 1 ص 161).

عشاریة.

[عُ ری یَ] (ع ص) تأنیث عشاری. (از اقرب الموارد). رجوع به عشاری شود.

عشازن.

[عَ زِ] (ع اِ) جِ عَشَوزن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عشوزن شود.

عشاش.

[عِ] (ع اِ) جِ عُشّ. (منتهی الارب) (دهار) (اقرب الموارد). رجوع به عش شود.

عشاشة.

[عَ شَ] (ع مص) لاغر و باریک گردیدن اندام کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشاق.

[عُشْ شا] (ع ص، اِ) جِ عاشِق. (تاج العروس) (آنندراج). مردمان عاشق و عاشقها. (ناظم الاطباء). شیفتگان، و دوستداران معشوق. (فرهنگ فارسی معین) :
بتان را پیش بنشاندی بهم با عاشقان یک جا
بلای زلف معشوقان جدا کردی ز عشاقش.
منوچهری.
گهی ز چشم زند تیر بر دل عشاق
گهی ز دست زند تیغ بر سر اعدا.معزی.
یعنی از روی دلبران خط سبز دل عشاق بیشتر جوید. (گلستان سعدی).
کمان ابروی ترکان به تیر غمزهء جادو
گشاده بر دل عشاق مستمند کمین را.
سعدی.
عشاق به درگهت اسیرند بیا.سعدی.
شهر خالی است ز عشاق مگر کز طرفی
دستی از غیب برون آید و کاری بکند.
حافظ.
راه دل عشاق زد آن چشم خماری
پیداست ازین شیوه که مستست شرابت.
حافظ.
چو دام طره افشاند ز گرد خاطر عشاق
به غماز صبا گوید که راز ما نهان دارد.
حافظ.
هُیّام؛ عشاق. (منتهی الارب).
- عشاق سگ جان؛ طالبان دنیا و مردم حریص. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح موسیقی) نام مقامی است از دوازده مقام موسیقی که آن را دو گهری روز باقی مانده می سرایند. (غیاث اللغات) (آنندراج). آوازی است ایرانی، و آن در آوازهای متعدد نواخته میشود. در پایان راست پنجگاه، عشاق را می نوازند و راست پنجگاه توسط آن تبدیل به «نوا» میشود. (فرهنگ فارسی معین).
- پردهء عشاق؛ پرده ای از دوازده پردهء موسیقی. رجوع به عشاق شود :
بونصر تو در پردهء عشاق رهی زن
بوعمرو تو اندر صفت گل غزلی گوی.
فرخی.
بر سرِ سرو زند پردهء عشاق، تذرو
ورشان نای زند، بر سر هر مغروسی.
منوچهری.
نوا را پردهء عشاق آراست
درافکند این غزل را در ره راست.نظامی.
ور پردهء عشاق و صفاهان و حجاز است
از حنجرهء مطرب مکروه نزیبد.سعدی.
سعدی از پردهء عشاق چه خوش مینالید
ترک من پرده برانداز که هندوی توام.
سعدی.

عشاق.

[عُشْ شا] (اِخ) (جزیرة ال ...) شهر سینوپ که در آسیای صغیر در کنار دریای سیاه واقع شده و دارای پنجهزار تن جمعیت است. (ناظم الاطباء).

عشاق.

[عُشْ شا] (اِخ) دهی از دهستان ترک شهرستان ملایر. سکنهء آن 1277 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و انگور و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عشان.

[عُ](1) (ع اِ) آنچه افتاده باشد از خرما بی قیمت و رایگان. (منتهی الارب). افتاده های خرما، و آن خرماهایی است که پس از درویدن، از شاخه های ضخیم آن چیده میشود. (از اقرب الموارد). عُشانة. و رجوع به عشانة شود.
(1) - در منتهی الارب به تشدید «ش» ضبط شده است.

عشانط.

[عَ نِ] (ع ص، اِ) جِ عَشنَّط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عشنط شود.

عشانطة.

[عَ نِ طَ] (ع ص، اِ) جِ عَشَنَّط. (ناظم الاطباء). رجوع به عشنط شود.

عشانق.

[عُ نِ] (ع ص) درازبالای کم گوشت. (از منتهی الارب). شخص طویل که ضخیم و سنگین نباشد. و تأنیث آن عشانقة است. (از اقرب الموارد). ج، عَشانقة. (از اقرب الموارد). عَشنَّق. و رجوع به عشنق شود.

عشانقة.

[عَ نِ قَ] (ع ص، اِ) جِ عُشانق و عَشَنَّق. (از اقرب الموارد). رجوع به عشانق و عشنق شود.

عشانقة.

[عُ نِ قَ] (ع ص) تأنیث عُشانق. (از اقرب الموارد). رجوع به عشانق شود.

عشانة.

[عُ نَ] (ع اِ) آنچه افتاده باشد از خرما بی قیمت و رایگان. (منتهی الارب). افتاده های خرما، و آن خرمایی است که پس از درویدن، از شاخه های ضخیم آن چیده می شود. (از اقرب الموارد). عُشان. و رجوع به عشان شود. || تنهء درخت. (منتهی الارب). || اصل و ریشهء شاخهء درخت خرما. (از اقرب الموارد).

عشاوت.

[عَ وَ] (ع اِمص) شبکوری و ضعف بینائی. عشاوة. رجوع به عشاوة شود.

عشاوز.

[عَ وِ] (ع ص، اِ) جِ عَشَوزن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عشوزن شود.

عشاوة.

[عَ وَ] (ع اِمص) شبکوری، یا نابینائی. (منتهی الارب). ضعف چشم در شب و روز، و گویند دیدن در روز و ندیدن در شب. (از اقرب الموارد). شبکوری، و ضعف بینایی خواه در روز باشد و یا در شب، و یا نابینائی. (ناظم الاطباء).

عشایا.

[عَ] (ع اِ) جِ عَشیة. (اقرب الموارد) (دهار). رجوع به عشیة شود. || جِ عَشیّ. (منتهی الارب). رجوع به عشی شود.

عشب.

[عَ شَ] (ع مص) خشک گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || روییدن گیاه در مکانی. (از اقرب الموارد).

عشب.

[عَ شَ] (ع ص) عیال عشب؛ عیال بزرگ که صغیر نباشد. (منتهی الارب). عیال که در بین آنها صغیر نباشد. (از اقرب الموارد).

عشب.

[عَ شِ] (ع ص) بسیارگیاه. (ناظم الاطباء). گیاه دار. و در تأنیث عَشِبة گویند. (از اقرب الموارد).

عشب.

[عُ] (ع اِ) گیاه تر. (منتهی الارب) (دهار) (مخزن الادویة) (غیاث اللغات). گیاه تر در آغاز بهار. واحد آن عُشبة است. ج، أعشاب. (از اقرب الموارد). || یونجهء وحشی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به یونجه شود.

عشبة.

[عَ شَ بَ] (ع ص) شتر مادهء کلان سال. (منتهی الارب). ناب. شتر بزرگ سال. (از اقرب الموارد). عَشَمة. و رجوع به عشمة شود. || مرد کوتاه بالا. (منتهی الارب). رجل قصیر. (از اقرب الموارد). || زن پست قامت زشت روی. (منتهی الارب). زن کوتاه و قصیر با زشتی روی. (از اقرب الموارد). || پیر پشت دوتا از پیری، و مرد پیر فانی، و گنده پیر. (منتهی الارب). پیرمرد و پیرزن فانی که از بزرگسالی خمیده پشت باشد. (از اقرب الموارد). || بز پیر و مسن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عشبة.

[عَ بَ] (اِخ) نام موضعی است. (از منتهی الارب).

عشبة.

[عَ شِ بَ] (ع ص) مؤنث عَشِب. (از اقرب الموارد): أرض عشبة؛ زمین بسیارگیاه. (منتهی الارب). رجوع به عشب شود.

عشبة.

[عُ بَ] (ع اِ) واحد عُشب. (از اقرب الموارد). یک گیاه تر. (ناظم الاطباء). رجوع به عُشب شود. || عشبهء مغربیه(1) است که ظیان نامند. (فهرست مخزن الادویة). مخفف عشبة النار لغت اندلسی است، و آن یاسمین بری است، و مغربی او قوی تر و یا سیمین بری سایر ولایات ضعیف الاثرند. و جهت مفاصل مزمن و صاحبان مزاج بسیار سرد، قوی تر از چوب چینی است. (از تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی است که پیش از این با چینی میخوردند، معالجهء بعضی امراض را. (یادداشت مرحوم دهخدا). نوعی «اَزْمَلَک» است که دارای ساقهء زیرزمینی ضخیم و گره دار است. و میوه اش به بزرگی یک گیلاس میرسد و قرمزرنگ است و یک تا سه دانه دارد. ریشه اش در طب عوام بعنوان معرق و مدر و تصفیه کنندهء خون مصرف میشود، بعلاوه در رفع بیماریهای جلدی از قبیل سودا و تفلس پوست بدن مورد مصرف دارد. عشبهء طبی. عشبهء مغربیه. صبرینه. صبرینهء طبی. (از فرهنگ فارسی معین).
- عشبة الساع؛ کراث است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویة). رجوع به کراث شود.
- عشبة النار؛ ظیان است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به ظیان و عشبة شود.
- عشبهء بیابان؛ عشبهء بری. رجوع به عشبهء بری شود.
- عشبهء خاردار؛ اَزْمَلَک که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ازملک شود.
- عشبهء طبی؛ عشبه که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عشبة شود.
- عشبهء مغربیه؛ عشبه که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عشبة شود.
(1) - در منتهی الارب به تشدید «ش» ضبط شده است.

عشبهء بری.

[عُ بَ / بِ یِ بَرْ ری](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گیاهی است علفی و پایا از تیرهء عشقه ها که برخی از انواع آن خشبی نیز میباشند، و مخصوص نواحی گرم و معتدل آسیا و آمریکاست. عشبهء بیابانی. (از فرهنگ فارسی معین).
, Aralia(لاتینی)
(1) - Aralia, nudic aulis .
(فرانسوی)

عشبهء چینی.

[عُ بَ / بِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی از عشبه که ریشه اش در طب عوام بهترین داروی تصفیه کنندهء خون و ضد نقرس و بهترین داروی بیماری سیفیلیس شناخته شده است. این گونه عشبه در ژاپن و چین میروید، و در برخی کتب رویش آن را در کناره های خزر نیز ذکر کرده اند. (از فرهنگ فارسی معین).
.(لاتینی)
(1) - Smilax china

عشتاروت.

[عَ] (اِخ) عشتروت. رجوع به عشتروت شود.

عشتاروت قرنایم.

[عَ قَ] (اِخ) (یعنی عشتاروت صاحب دو شاخ) یکی از شهرهای رفائیان است در باشان، و بعضی را گمان چنان است که قصد از دو بت میباشد یا قناتها، لکن قول صحیح آن است که تل عشرة میباشد. (از قاموس کتاب مقدس).

عشتان.

[عَشْ شَ] (اِخ) شهری است در یمن از سرزمین صعدة، که ابراهیم بن محمد بن حَدوبة صنعانی از آنجا بوده است. (از معجم البلدان).

عشترا.

[عَ تَ] (اِخ) جایگاهی است در حوران، از اعمال دمشق. (از معجم البلدان).

عشتروت.

[عَ تَ] (اِخ) عشتاروت. خدای صیدونیان، که بت آن بصورت مخصوصی بود و عبادت این بت در سوریه و فنیقیه معمول بوده است. سلیمان عبادت وی را در بنی اسرائیل نیز شیوع داد که یونانیان و رومانیان آن را استرتی نامند و یوشیا این عبادت را که فی الحقیقه خلاعتی در صورت و پیرایهء تقوی و دین داری بود از میان برداشت، و عشتاروت را ملکة السماء می نامیدند و غالباً عبادت او با عبادت بعل مذکور است و بسیاری از علماء بر آنند که قصد از بعل آفتاب و قصد از عشتاروت ماهتاب میباشد یا اینکه بعل قوهء ذکور و عشتاروت قوهء اناثیه است و گمان میرود که بیشه های مذکور در میان اسرائیلیان محل عبادت همین خدائی مؤنث بوده است. (از قاموس کتاب مقدس).

عشتروت.

[عَ تَ] (اِخ)(1) عشتاروت. شهری است در باشان در مشرق اردن، و آن همان بعشرة میباشد که نامش در «یوشع» مذکور است، و برخی را عقیده بر آن است که تل عشرة در جولان واقع است. (از قاموس کتاب مقدس) (از فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Astaroth

عشتق الصبیان.

[؟ قُصْ صِبْ] (ع اِ مرکب) شوکة السودا است. (فهرست مخزن الادویة).

عشج.

[عَ شِ] (ع اِ) شبانگاه، و آن لغتی است در عشی. (ناظم الاطباء).

عشجب.

[عَ جَ] (ع ص) مرد فروهشته اندام. (منتهی الارب). مرد مسترخی و سست. (از اقرب الموارد).

عشجذة.

[عَ جَ ذَ] (ع مص) سست باریدن باران: عشجذت السماء؛ باران آسمان ضعیف شد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشد.

[عَ] (ع مص) گرد آوردن چیزی را. (از منتهی الارب). جمع کردن. (از اقرب الموارد).

عشر.

[عَ] (ع مص) ده یک اموال را گرفتن. (از ناظم الاطباء): عشر القوم؛ عُشر اموال آن قوم را گرفت. (از اقرب الموارد). ده یک بستدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). دهم حصه از چیزی گرفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || یکی از ده گرفتن، یا یک بر نُه زیاده نمودن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ده بکردن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || دهم قوم گردیدن: عشر القوم؛ دهم آن قوم شد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دهم شدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || عُشَراء گردیدن ناقه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عُشَراء شود. || بیست گردانیدن چیزی را، و آن نادر است. (از منتهی الارب).(1)
(1) - بدین معنی در اقرب الموارد «عشرنة» ضبط شده است. رجوع به عشرنة شود.

عشر.

[عَ] (ع عدد، ص، اِ) ده زن. (منتهی الارب) (دهار). اسم است عدد ده را در صورتی که مضاف الیه آن مؤنث بود. (ناظم الاطباء). از اعداد مفرد اصلی است که با معدود مؤنث، بدون تاء و با معدود مذکر با تاء تأنیث بکار رود، و تمییز آن جمع و مجرور باشد : من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها (قرآن 6/160)؛ کسی که نیکی بیاورد پس او را ده چندان آن است. قل فأتوا بعشر سور مثله مفتریات (قرآن 11/13)؛ بگو پس بیاورید ده سوره مثل آن که بربافته و دروغ باشد. و لیال عشر (قرآن 89/2)؛ سوگند به شبهای ده گانه. و واعَدْنا موسی ثلاثین لیلة و أتممناها بعشر (قرآن 7/142)؛ و وعده دادیم موسی را به سی شب و کامل کردیم آن را به ده. || دهه: عشر اول محرم. عشر اول رمضان؛ دههء اول آن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- اصطرلاب عشر؛ برای هر ده درجه در اصطرلاب معمول است. رجوع به اصطرلاب شود.
|| هر ده آیه از قرآن مجید. (ناظم الاطباء). ده آیت قرآن مجید، که در زمان قدیم رسم قاریان این بود که شاگرد خود را هر روز ده آیت سبق میدادند. (غیاث اللغات) (آنندراج). نشان که بر سر ده آیت در قرآن کنند. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
برگ بنفشه بخم، چو پشت درم زن
نرگس چون عشر در میان مجلد.منوچهری.
نرگس میان باغ تو گویی درم زنیست
اوراق عشرهای مجلد کند همی.منوچهری.
عشرهای مصحف مجد تو را
بیشتر باید ز گردون لاجورد.
عمادی شهریاری.
ثم یخطب خطبته الاخیرة بقراءة هؤلاء الاَیات «یا عبادی الذین أسرفوا علی أنفسهم(1)... الی تمام العشر». (سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص 213).
- عشر زرین؛ اشاره است به کلمهء «عشر» که در حاشیهء قرآنهای قدیم بخط زرین آن را بر سر هر ده آیت می نوشتند. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - قرآن 39/53.

عشر.

[عَ شَ] (ع اِ) جزء دوم اعداد مرکب عربی است چون أحدعشر، یازده و اثناعشر، دوازده و تسعة عشر، نوزده. و گاهی در اعداد مفرد نیز بکار رود چون عشر کلمات، یعنی ده کلمه. (از ناظم الاطباء).

عشر.

[عَ شَ] (اِخ) قلعه ای است استوار در سرزمین اندلس از ناحیهء شرق، از اعمال أشِقة، و آن ازآنِ فرنگی ها است. (از معجم البلدان).

عشر.

[عِ] (ع اِ) یک قطعه از هر چیزی که به ده قسمت شده باشد. (از اقرب الموارد). ده یک پارهء چیز شکسته. (منتهی الارب). || قطعه ای که از قدح یا دیگ می شکند، گوئی که آن قطعه ای است از ده پاره. ج، أعشار. (از اقرب الموارد). || مابین دو نوبت آب شتر که هشت روز باشد بدان جهت که روز اول و دهم آب دهند و به آب آمدن شتر روز دهم باشد یا روز نهم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و بعد از عشر، نامی نیست جز عشرین، و اگر در روز بیستم به آب برسند گویند «ظمؤها عشران» که آن هجده روز باشد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عشر.

[عُ] (ع مص) ده یک گرفتن از اموال کسی. (از منتهی الارب). ده یک بستدن. (دهار). عَشر. و رجوع به عَشر شود.

عشر.

[عُ] (ع اِ) ده یک. (منتهی الارب) (دهار). یک جزء از ده. (از اقرب الموارد). ده یوده، یعنی یک پاره از ده پارهء هر چیزی. (ناظم الاطباء). ج، عُشور. أعشار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
سقراط اگر برجعت بازآید
عشری گمان بریش ز عشرینم.ناصرخسرو.
آن عطا کز ملوک یافته ام
عشر آن وقت اهتزاز فرست.خاقانی.
همه اقرار کردند که آن جنس در حوصلهء ظنون نگنجد و خزانهء قارون به عشر آن نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 275). || (اصطلاح فقه) یک دهمی که به تمام محصولات زمینی تعلق میگرفت. در بین فقها اختلاف است در این که کدام محصول از پرداخت عشر معاف است، و نیز در مورد نصاب عشر میان فقیهان اتفاق آراء وجود ندارد. نرخی که برحسب آن میبایست عشر وصول شود مختلف و عبارت بود از نیم دهم، یک دهم، یک ونیم دهم و مضاعف عشر. بطور کلی در صدر اسلام از زمینهائی که با آب جاری مشروب میشد یک دهم و از زمینهایی که با وسایل مصنوعی آبیاری میگشت نیم دهم بعنوان عشر میگرفتند، و مجوز این عمل را میتوان در معامله ای که حضرت رسول (ص) با مردم «بیشه» کرد، سراغ نمود. معمولاً عشر را مسلمانان می پرداختند. (فرهنگ فارسی معین) :
دل به رصدگاه دهر بیش بها گوهریست
دخل ابد عشر او فیض ازل کان او.خاقانی.
عاشقان را هر زمان سوزیدنیست
برده ویران خراج و عشر نیست.مولوی.
مَکس؛ عشر که در جاهلیت در بازار از بایع میگرفتند. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فقه) آنچه گرفته میشد از زکات زمین قبول کنندگان اسلام و یا زمینی که مسلم آن را احیاء کرده بود. (یادداشت مرحوم دهخدا). ده یک زکاتی که از محصولاتی که زکات بر آنها تعلق میگیرد گرفته میشود بشرط آنکه محصولات مزبور بدون هزینه آبیاری شود. (فرهنگ فارسی معین). || (ص) ناقه ای که شیر اندک فرودآیدش بی فراهم آمدگی. (منتهی الارب). شتران که شیر آنها بدون اینکه جمع شود، اندک فرودآید. (از اقرب الموارد).

عشر.

[عُ شَ] (ع اِ) سه شب از هر ماه که بعد از شب نهم آید. (منتهی الارب). سه شب از شبهای ماه، که پس از تُسَع واقع است. (از اقرب الموارد). || هر نباتی را گویند که در وقت شکستن شاخ آن یا برکندن برگ آن شیری از وی برآید. (برهان قاطع). || نام رستنیی است که ثمر و میوهء آن را بعربی خرفع گویند که کاویشه باشد و عصفر نیز خوانند. و بعضی گویند نوعی از حرشف است که کنگر باشد، و کنگرماست چیزی است مشهور. و بعضی دیگر گویند درختی است که آن را در هندوستان آگ خوانند و به لغت اهل عمان سنای مکی باشد. (برهان قاطع). هر نباتی که شیر دهد، خصوصاً درخت آک(1). (غیاث اللغات) (آنندراج). به هندوی جس گویند، و آن را صمغ باشد شیرین و طعم او شیرین بود و میوهء او مجوف باشد و در میان میوهء او به شبه پنبه چیزی باشد، چون جرم او شکافته شود آن چیز که در میان او بود به شبه پنبه نماید و در زیر پنبه سر دانه باشد و از آن دانه شکر و عشر سازند، و در خزاین ملوک باشد و با او بعضی علتها را دارو کنند، و آن پنبه را خرفع گویند. (از تذکرهء ضریر انطاکی). درختی است که آتش زود درگیرد و مردم از آن بهترین به چقماق آتش نگیرند، و از آن نازبالش سازند، و شکری مشهور که از شکوفه و شاخ آن برآید و در آن یک گونه تلخی باشد. (منتهی الارب). درختی است با خاصیت سوزندگی و مردم آتش زنه ای نیکوتر از آن نگیرند، و داخل مخده ها و بالش ها را از آن پر کنند و از شکوفه و شاخه های آن شکری تلخ مزه بیرون آید، و گویند آن از عضاه، و از درختان بزرگ است و آن را صمغی شیرین مزه باشد و برگهائی عریض و رو به آسمان دارد و از شاخه ها و محل شکوفه های آن شیره ای خارج میشود. یک دانهء آن عُشَرة و جمع آن عُشَر و عُشَرات است. (از اقرب الموارد). درختی است عرابی ازجملهء یتوعات. (ذخیرهء خوارزمشاهی). درخت خرک، و به هندی آک نامند. (از مخزن الادویة). درختی است بزرگ که نوعی منّ و صمغی شیرین در گل و شاخه های آن است که کمی به تلخی زند، برگ پهن دارد و قسمی قَو در آن است که بهترین اقسام قو باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). بعضی گفته اند که ثمرهء آن را حرمع خوانند و از یتوعات سبعه است. (نزهة القلوب). استبرق. آک. آگ. کاجیره. کاچیره. کافشه. کرک. اشخر. رجوع به اشخر و استبرق و کاجیره و آگ و سکرالعشر شود.
(1) - در غیاث اللغات: آگ. در آنندراج: آک.

عشر.

[عُ شَ] (اِخ) (ذو...) وادیی است بین بصره و مکه از دیار تمیم، سپس ازآنِ بنی مازن بن مالک بن عمرو، از نواحی نجد. و نام آن در شعر مزاحم عقیلی آمده است. (از معجم البلدان).

عشر.

[عُ شَ] (اِخ) شعب و آبراهه ای است ازآنِ هذیل که از داعة فرومیریزد، و آن کوهی است محصور بین دو نخله. و گویند آن وادیی است در حجاز. و گویند شعبی است ازآنِ هذیل در نزدیکی مکه نزدیک نخلة الیمانیة. (از معجم البلدان).

عشرا.

[] (اِ) (پردهء...) نوائی است از موسیقی. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
گاه کوه بیستون و گنج بادآور زنند
گاه دست سلمکی و پردهء عشرا برند.
ضمیری.

عشراء .

[عُ شَ] (ع ص، اِ) شتر مادهء باردار که ده یا هشت ماه بر حمل آن گذشته باشد و نام «مخاض» از او زایل شده. یا ناقه ای که مانند زنان نفساء باشد بعدِ بچه آوردن. ج، عُشَراوات، عِشار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و تثنیهء آن عُشَراوان شود. (منتهی الارب). || قُلَه، که از بازیچه های کودکان است. (از اقرب الموارد). عویشراء. و رجوع به عویشراء شود. || جِ عَشر. (منتهی الارب). رجوع به عشر شود.

عشرات.

[عَ شَ] (ع اِ) جِ عشرة. رجوع به عشرة شود.
- دعای عشرات؛ یکی از ادعیهء مشهور است که آغاز میشود به «سبحان الله و الحمد لله و لااله الاالله و اللهاکبر...». رجوع به کتب ادعیه شود.
|| (اصطلاح حساب) آن را دهائی گویند و دهائی همه نه اند چنانکه ده و بیست و سی و چهل و پنجاه و شصت و هفتاد و هشتاد و نود. (غیاث اللغات) (آنندراج). مرتبهء بعد از آحاد از اعداد را گویند که از ده تا نود باشد، و دهاک نیز گویند. (ناظم الاطباء). دهگان. (التفهیم). مرتبهء بعد از آحاد که از ده تا نودونُه را شامل است. دهگان در اصطلاح فرهنگستان. (از فرهنگ فارسی معین) :
آن نبینی که یکی ده گردد
چون ز آحاد رسد در عشرات.خاقانی.

عشرات.

[عُ شَ] (ع اِ) جِ عُشَرة. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عشرة شود.

عشر ادب.

[عَ رِ اَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سبق ادب، و عشر ده آیت را هم گویند. (آنندراج). رجوع به عُشر شود :
عشر ادب خوانده ز سبع سما
عذر قدم خواسته از انبیا.نظامی.

عشراوات.

[عُ شَ] (ع ص، اِ) جِ عُشَراء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عشراء شود.

عشراوان.

[عُ شَ] (ع ص، اِ) مثنای عُشَراء. (منتهی الارب). رجوع به عشراء شود.

عشراویة.

[عَ وی یَ] (ع اِ) نوعی نسبت است به «عشرة»، و آن از سکه های نقره ای رایج در شرق اردن بوده است (از سال 1800 تا 1925 م.)، و آن را انواعی بوده است. ج، عَشاریّ. رجوع به النقود العربیة ص 94 و 180 شود.

عشرب.

[عَ رَ / عَ شَرْ رَ](1) (ع ص) تیر درگذرنده. (منتهی الارب). سهم ماضی، و برخی آن را شهم به شین معجم ضبط کرده اند. || خشن. (از اقرب الموارد). || شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). || سخت روان، هرچه باشد. (منتهی الارب). سخت و باجرأت، و برخی آن را سخت جریان نوشته اند. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد ضبط دوم آن فقط بمعنی اسد آمده است.

عشرت.

[عِ رَ] (ع اِمص) عِشْرة. مصاحبت کردن. معاشرت کردن. (فرهنگ فارسی معین). الفت و مصاحبت. (ناظم الاطباء). خوش زندگانی کردن با هم. (غیاث). سازگاری. (تاریخ بیهقی). رجوع به عشرة شود :
چرا از یار بدعشرت سگالی
ز مدح شاه نیک اختر سگالا.عنصری.
با که کردستی این صحبت و این عشرت
بر تن خویش نبوده ست تو را حَمْیت.
منوچهری.
اما بنده امیدوار میباشد که به عشرت صالحان تربیت پذیرد. (گلستان). مدتها در حلقهء عشرت ما بود. (گلستان). || خوشدلی. (غیاث اللغات). عیش و نشاط. (آنندراج). خوش دلی و عیش و شادی و زندگانی خوش و خوشگذرانی و کامرانی و خرسندی و خرمی. (ناظم الاطباء) : مردی بود به هراة که او را قاضی منصور گفتندی در فضل و هر علم دستی تمام داشت و شراب و عشرت دوست داشت. (تاریخ بیهقی ص 65).
وقت طرب است و روز عشرت
ایام گل است و فصل نیسان.خاقانی.
پارسا را چه لذت از عشرت
خنفسا را چه نسبت از عطار.خاقانی.
چو روزی چند از عشرت برآسود
چو سیر آمد ز عشرت کوچ فرمود.نظامی.
مجلس افروخته چون نوبهار
عشرتی آسوده تر از روزگار.نظامی.
یکی از ملوک را شنیدم که شبی در عشرت به روز آورده بود. (گلستان).
عشرت خوش است و بر طرف جوی خوشتر است
می بر سماع بلبل خوشگوی خوشتر است.
سعدی.
شبی در خرقه رندآسا گذر کردم به میخانه
ز عشرت می پرستان را منور گشت کاشانه.
سعدی.
چنگ خمیده قامت میخواندت به عشرت
بشنو که پند پیران هیچت زیان ندارد.
حافظ.
شکر آن را که تو در عشرتی ای مرغ چمن
به اسیران قفس مژدهء گلزار بیار.حافظ.
فکر شنبه تلخ دارد جمعهء اطفال را
عشرت امروز بی اندیشهء فردا خوش است.
صائب.
- به عشرت؛ به خوشی و شادی. شادمانه :
فردا که رود جان تو از تن بیرون
اعدا همه آن مال به عشرت بخورند.
خاقانی.
- عشرت امروز به فردا افکندن؛ عبارت است از عیش نقد به نسیه فروختن. (آنندراج) :
ساقیا عشرت امروز به فردا مفکن
یا ز دیوان قضا خط امانی به من آر.حافظ.
ای دل ار عشرت امروز به فردا فکنی
مایهء نقد بقا را که ضمان خواهد شد.حافظ.
حافظا تکیه بر ایام چو سهو است و خطا
من چرا عشرت امروز به فردا فکنم.
حافظ (از آنندراج).
میَفکن نوبت عشرت به فردا
چو اسباب مهیا داری امروز.فقیهی مروزی.

عشرت آباد.

[عِ رَ] (اِخ) (قصر...) از باغهای مشهور اطراف شهر تهران در طرف شمال، که فعلاً سربازخانهء دولتی است. و رجوع به مرآت البلدان ج3 ص196 و سه سال در دربار ایران ترجمهء عباس اقبال ص 190 و 191 شود.

عشرت آباد.

[عِ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان زهرا از بخش بوئین شهرستان قزوین. سکنهء آن 372 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، چغندرقند، یونجه، انگور، سردرختی و بادام است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عشرت آباد.

[عِ رَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قزل گچیلو از بخش ماه نشان شهرستان زنجان. سکنهء آن 140 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عشرت آباد.

[عِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه. سکنهء آن 364 تن. آب آن از رودخانهء چکان و چشمه. محصول آن غلات، پنبه، نخود، کشمش، بادام، کرچک و زردآلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عشرت آباد.

[عِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان کاشمر. سکنهء آن 860 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، میوه های باغ، انگور، پنبه و زیره است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

عشرت آباد.

[عِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 463 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عشرت آباد.

[عِ رَ] (اِخ) دهی از دهستان رشخوار بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 255 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و بنشن و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

عشرت آباد.

[عِ رَ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان نائین. سکنهء آن 274 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، حبوب، بادام، پسته و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عشرت افروز.

[عِ رَ اَ] (نف مرکب)عشرت افروزنده. باعث شادی و خوشی و خوشدلی و کامرانی :
گروهی تازه روی و عشرت افروز
بگاه خوشدلی روشن تر از روز.نظامی.
و رجوع به عشرت شود.

عشرت انگیختن.

[عِ رَ اَ تَ] (مص مرکب) عشرت کردن. شادی و کامرانی کردن :
خیز تا عشرتی برانگیزیم
یک زمان از زمانه بگریزیم.
مولوی (از آنندراج).
و رجوع به عشرت شود.

عشرت انگیز.

[عِ رَ اَ] (نف مرکب)عشرت انگیزنده. برانگیزندهء عشرت و کامرانی :
زگال ارمنی بر آتش تیز
سیاهانی چو زنگی عشرت انگیز.نظامی.
پگه تر زآن بتان عشرت انگیز
میان دربست شاپور سحرخیز.نظامی.
و رجوع به عشرت شود.

عشرتخانه.

[عِ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) محل شادی و خوشگذرانی. عشرت گاه. (فرهنگ فارسی معین) : نوای نشاط و خرمی به عشرتخانهء ناهید رسانید. (حبیب السیر چ تهران ج 3 ص 155). در بعضی از منزهات بستانها و عشرتخانه ها به عیش و نشاط و طرب مشغول بود. (تاریخ قم ص 145).

عشرت زای.

[عِ رَ] (نف مرکب)عشرت زاینده. زاینده و ایجادکنندهء عشرت و طرب و کامرانی :
حامله ست اقبال مادرزاد او
قابله ش ناهید عشرت زای باد.خاقانی.
و رجوع به عشرت شود.

عشرت ساز.

[عِ رَ] (نف مرکب)عشرت سازنده. سازندهء عشرت و کامرانی :
لعبتان آمدند عشرت ساز
آسمان بازگشت لعبت ساز.نظامی.
چنان کن کز تو دلخوش بازگردم
به دیدار تو عشرت ساز گردم.نظامی.
و رجوع به عشرت شود.

عشرتستان.

[عِ رَ تِ] (اِ مرکب) عشرتخانه. عشرت گاه. محل عیش و عشرت :
ز هند دیدهء بد دور عشرتستان است.
طالب کلیم (از آنندراج).

عشرت سرای.

[عِ رَ سَ] (اِ مرکب)عشرت سرا. عشرتخانه. عشرتگاه. محل عشرت و کامرانی :
بس شخص بینوا که ورا از علوّ قدر
عشرت سرای جنت اعلی مکان شود.
سعدی.
و رجوع به عشرت شود.

عشرت فزا.

[عِ رَ فَ] (نف مرکب)عشرت فزای. عشرت فزاینده :
همیشه تا صفت بزم و رزم باشد خوش
بگوش مردم عشرت فزای و جنگ آغال.
سوزنی.
اگرچه با شما عشرت فزایم
نمی سازد درین آب و هوایم.نظامی.
و رجوع به عشرت شود.

عشرت کده.

[عِ رَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب)عشرتخانه. عشرتگاه. عشرت سرا. محل عیش و عشرت :
باغ و عشرتکده ایوان به ملوک ارزانی
ما فقیریم و گدا کوی بتان ما را بس.
حافظ (از آنندراج).
رشک عشرتکده غمخانهء درویشان است
آسمان کاشی کاشانهء درویشان است.
ظهوری (از آنندراج).

عشرت کردن.

[عِ رَ کَ دَ] (مص مرکب)عیش کردن. شادی کردن. کامرانی کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
تا بوستان چنین است از گل سزد که تو
گر عشرتی کنی همه در بوستان کنی.
مسعودسعد.
شه آنجا روز و شب عشرت همی کرد
می تلخ و غم شیرین همی خورد.نظامی.
بپوش چشم ز وضع جهان و عشرت کن
ببند در به رخ کائنات و وحدت کن.
صائب (از آنندراج).
بهار آمد ازبهر دفع خزان
که عشرت توان کرد در بوستان.
ملاطغرا (از آنندراج).
فال فردا میزنم وِامروز عشرت میکنم.؟
و رجوع به عشرت شود.

عشرتگاه.

[عِ رَ] (اِ مرکب) عشرتگه. محل شادی و خوشگذرانی. (ناظم الاطباء) :
از گلستان تا به عشرتگاه مستان میکشد
ذوق رنگ آمیزی گلهای رسوائی مرا.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).

عشرتگه.

[عِ رَ گَهْ] (اِ مرکب) عشرتگاه. محل عشرت و طرب :
نیروده توست ناف خرچنگ
عشرتگه تو دهان ضیغم.خاقانی.

عشرخوان.

[عَ خوا / خا] (نف مرکب)عشرخواننده. طفل نوآموز قرآن خوان، چرا که طفل را اول ده آیت بطریق تبرک سبق دهند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
وز چوب زدن رباب فریاد
چون کودک عشرخوان برآورد.خاقانی.
از شجر من شعرا میوه چین
وز صحف من فضلا عشرخوان.خاقانی.
زآن پس که چار صحف قناعت بخوانده ای
خود را ز لوح بوالطمعی عشرخوان مخواه.
خاقانی.
|| قاری قرآن، که قراءت کننده و حافظ کلام الله باشد. (برهان قاطع). قاری کلام الله شریف. || شخصی که بر گور مرده قرآن خواند. (آنندراج) (غیاث اللغات). || مردم معزول شده. (برهان قاطع). معزول. (آنندراج) (غیاث اللغات). معزول از شغل و عمل. (ناظم الاطباء).

عشرستان.

[عُ شَ رِ] (اِ مرکب) جای انبوه از گیاه عُشَر. (ناظم الاطباء). رجوع به عُشَر شود.

عشر عشیر.

[عُ رِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حصهء دهم از دهم حصهء چیزی، پس آن صدم حصه میشود از مجموعهء اول، چنانکه عشیر صدده است و عشر ده یک. (غیاث اللغات) (آنندراج). یک جزء از صد جزء هر چیزی. (ناظم الاطباء) :
یافت احمد به چهل سال مکانی که نیافت
به نود سال براهیم از آن عشر عشیر.
ناصرخسرو.
ازین قدر کامروز دارم به علم
نبودستم آن روز عشر عشیر.ناصرخسرو.

عشرق.

[عِ رِ] (ع اِ) گیاهی است از قسم اغلاث، دانهء آن نافع بواسیر است و نیز شیر زیاده پیدا کند و موی را سیاه گرداند. (منتهی الارب). تخمی است دوائی که آن را به عربی بزرالمرو و بفارسی تخم مرو گویند. (برهان قاطع). از جنس حشایش است و برگ او به برگ درخت غار مشابهت دارد، و بار درخت عشرق به هیئت بزرگتر باشد و او را جهت زینت بکار برند و موی را سیاه کند، و بعضی گفته اند او را ساق باشد اما ساق او کوتاه باشد و طعم او تیز است و علت بواسیر را سود دارد. (از تذکرهء ضریر انطاکی). به لغت حجاز سناء عریض الورق است و بعضی گویند مرو است و برخی آن را گیاهی دانند که برگش شبیه به برگ غار و سرخ و خوشبو است، و عروسان استعمال میکنند. (از تحفهء حکیم مؤمن). نباتی است از اغلاث، یکی آن عِشْرِقة. و گویند نباتی است سرخ رنگ که عروسان بکار برند، و گویند درختی است به اندازهء یک ذراع دارای دانه های کوچکی که چون خشک شوند به وزش باد، بصدا می آیند. (از اقرب الموارد).

عشرقة.

[عَ رَ قَ] (ع مص) سبز و تر گردیدن گیاه و زمین. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عشرقة.

[عِ رِ قَ] (ع اِ) یکی عشرق. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عشرق شود.

عشرم.

[عَ رَ] (ع ص) سخت درشت. (منتهی الارب). خشن شدید. (از اقرب الموارد).

عشرم.

[عَ شَرْ رَ] (ع ص، اِ) تیر درگذرنده. (منتهی الارب)(1). رجوع به عشرب شود. || شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد «الشهم الماضی» معنی شده است که ظاهراً بصورت «السهم الماضی» نیز میتواند باشد، چنانکه در لغت عشرب توضیح داده است.

عشرون.

[عِ] (ع عدد، ص، اِ) بیست. (منتهی الارب) (دهار). اسم است مر عدد بیست را، و مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (ناظم الاطباء). در حال رفع با واو و در حال نصب و جر با یاء می آید، و در حال اضافه جایز است نون آن حذف شود از جهت شباهت به نون جمع، و گفته شود عشرو زید، و عشری زید (با قلب واو آن به یاء و ادغام دو یاء). (از اقرب الموارد). از اعداد عقود اصلی و ترتیبی است در حالت رفعی، و در فارسی رعایت این حالت نگردد : ان یکن منکم عشرون صابرون یغلبوا مائتین (قرآن 8/65)؛اگر از شما بیست تن شکیبا باشند بر دویست تن فائق آیند.
- عشرون ألفاً؛ بیست هزار. (دهار).

عشرون.

[عِ] (اِخ) نام جایگاهی است در عینة. (از معجم البلدان).

عشرة.

[عَ شَ رَ] (ع عدد، ص، اِ) ده، و آن اولین از عقود است. (از منتهی الارب). اسم است عدد ده را، در صورتی که مضاف الیه مذکر بود. (ناظم الاطباء). اولین از عقود است، و آن عددی است برای مذکر چنانکه عشرة رجال و عشرة أیام، و هرگاه با عدد ماقبل خود ترکیب شود آنگاه برای مؤنث باشد چنانکه احدی عشرة امرأة و تسع عشرة جاریة. ج، عَشَرات. (از اقرب الموارد) : فکفارته اطعام عشرة مساکین من أوسط ما تطعمون أهلیکم (قرآن 5 / 89)؛ پس کفارهء آن اطعام به ده تن بینواست از متوسط طعامی که به خانوادهء خود میخورانید.
- عشرة آلاف؛ ده هزار. (دهار).

عشرة.

[عَ رَ] (ع عدد، ص، اِ) ده مرد. (منتهی الارب) (دهار). عَشَرة. و رجوع به عشرة شود.

عشرة.

[عِ رَ] (ع اِمص) آمیختگی و آمیزش. (منتهی الارب). اسم است از «معاشرة» بمعنی مخالطت و آمیزش. (از اقرب الموارد). || خوشدلی. (منتهی الارب). زندگانی نیک کردن. (کشاف اصطلاحات الفنون). عشرت. رجوع به عشرت شود. || (اصطلاح تصوف) لذت انس است با حق تعالی با شعور. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عشرة.

[عُ شَ رَ] (ع اِ) درخت، یا صمغ درخت عُشَر. (منتهی الارب). واحد عُشَر که یک نوع درخت است. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عُشَرات. (منتهی الارب). رجوع به عُشَر شود.

عشرهء کامله.

[عَ شَ رَ / رِ یِ مِ لَ / لِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) ده چیز کامل. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به عَشَرة شود. || کنایه از ده روزهء حاجیان است که سه روزه در ایام حج و هفت بعد از حج، و این حکم بر کسانی است که قدرت قربانی ندارند. (غیاث اللغات) (آنندراج) : فمن لم یجد، فصیام ثلاثة أیام فی الحج و سبعة اذا رجعتم، تلک عشرة کاملة (قرآن 2/196)؛ پس آنکس که نیابد، پس سه روز روزه در ایام حج و هفت روز آنگاه که بازگردید، اینک ده روز کامل.

عشرهء مبشره.

[عَ شَ رَ / رِ یِ مُ بَشْ شَ رَ / رِ] (اِخ) ده یار بهشتی. ده نفر از اصحاب رسول (ص) که پیغامبر به آنان بشارت بهشت داد، و آنان عبارتند از: امیرالمؤمنین علی علیه السلام و ابوبکر و عمر و عثمان و زبیر و طلحه و سعد و سعید و ابوعبیده و عبدالرحمن بن عوف رضوان الله علیهم أجمعین. این ده تن عشرهء مبشره میباشند که به موجب خبر صحیح در دنیا به شرف خلعت بشارت فردوس برین مشرف و ممتاز شده. (آنندراج). و راوی این خبر سعیدبن زیدبن نفیل است که خود یکی از آنان است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عشرهء مشؤومه.

[عَ شَ رَ / رِ یِ مَ ئو مَ / مِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) از سال شصت ویکم عمر آدمی تا هفتاد.

عشری.

[عِ ری یَ] (ع اِ مرکب) (از: عشرین + ی، ضمیر متکلم) بیست عدد من. (از ناظم الاطباء).

عشری.

[عُ ری ی / ری] (از ع، ص نسبی)قابل زکات. (ناظم الاطباء). منسوب به عُشر در معنی فقهی : و اندر عراق هیچ ناحیت نیست عشری مگر بصره. (حدود العالم).

عشری.

[عُ شَ ری ی] (ع ص نسبی)منسوب به عُشَر: لبن عشری؛ شیر شترانی که از درخت عشر چرا کرده باشند. (از اقرب الموارد). و رجوع به عُشَر شود.

عشرین.

[عِ] (ع عدد، ص، اِ) بیست. از اعداد عقود اصلی و ترتیبی، در حالت نصب و جر، که در زبان فارسی رعایت این حالت نشود. رجوع به عشرون شود :
سقراط اگر به رجعت بازآید
عشری گمان بریش ز عشرینم.ناصرخسرو.
بر در تسعین کنند جنگ شبانروز
درگه عشرین ز جنگ هر دو معاف است.
خاقانی.
از در عشرین کتابش خواندمی
وز ره تسعین حسابش کردمی.خاقانی.

عشرین.

[عِ رَ نِ] (ع اِ) مثنای عِشر، یعنی شانزده روز فاصله. (از ناظم الاطباء). رجوع به عِشر شود.

عشرینات.

[عِ] (ع اِ) انجمنهای بیستائی. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح امروزین عرب زبانان، دههء بیست.

عشرینیة.

[عِ نی یَ] (ع ص نسبی، اِ مرکب)ماهانه ای که در روز دوازدهم از ماه بپردازند. (ناظم الاطباء). بیستگانی. (مهذب الاسماء). رزق. (یادداشت مرحوم دهخدا). || ترجمه ای است از کلمهء ترکی «یکرمیلک» به معنی بیستائی، و آن نام یکی از سکه های نقره ای بود که در حدود یک قرن پیش در مصر رواج داشت. (از النقود العربیة ص 86 و 180).

عشریة.

[؟ ری یَ] (اِخ) از فِرَق مشبههء شیعه هستند. (خاندان نوبختی عباس اقبال ص 259). یکی از پنج فرقهء اصحاب حدیث باشند. (بیان الادیان). و رجوع به خطط مقریزی ج 4 ص 170 شود.

عشز.

[عَ] (ع اِمص) درشت اندام پرگوشت، فعلش نیامده. (منتهی الارب). فعلی است متروک، و آن بمعنای درشتی جسم است. (از اقرب الموارد). درشتی و ستبری اندام. (ناظم الاطباء).

عشزان.

[عَ شَ] (ع مص) به رفتار بریده پا رفتن. (از منتهی الارب). راه رفتن بسان شخص بریده پای. (از اقرب الموارد) (از تاج المصادر بیهقی). || بر چوب دستی تکیه نمودن. (از منتهی الارب): عشز علی عصاه؛ بر عصای خود تکیه کرد. (از اقرب الموارد).

عشزب.

[عَ زَ / عَ شَزْ زَ] (ع ص) شیر بیشهء درشت اندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشزن.

[عَ شَزْ زَ] (ع ص) دشوار و پیچیده از هر چیزی. || درشت خلقت. (منتهی الارب).

عشزنة.

[عَ زَ نَ] (ع مص) خلاف کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشش.

[عَ شَ] (ع مص) لاغر و باریک گردیدن اندام. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَشاشة. و رجوع به عشاشة شود.

عششة.

[عِ شَ شَ] (ع اِ) جِ عشّ [ عُش ش / عَش ش ] . رجوع به عشّ شود.

عشط.

[عَ] (ع مص) سخت کشیدن. (از منتهی الارب). کشیدن چیزی را در حال جدا کردن آن. (از اقرب الموارد).

عشعش.

[عُ عُ / عَ عَ] (ع اِ) آشیانهء مرغ زیر یکدیگر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشق.

[عَ شَ] (ع مص) عشق آوردن و چیره گردیدن دوستی بر کسی. (از منتهی الارب). عاشق شدن. (المصادر زوزنی). نیک شگفت داشتن. (تاج المصادر بیهقی). تعلق قلب به کسی. (از اقرب الموارد). || چسبیدن. (از منتهی الارب). التصاق به چیزی. (از اقرب الموارد). عِشق. مَعشَق. و رجوع به عشق و معشق شود.

عشق.

[عَ شَ] (ع اِ) جِ عَشَقة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عشقة شود.

عشق.

[عِ] (ع مص) عَشَق است در تمام معانی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به حد افراط دوست داشتن. (فرهنگ فارسی معین). بسیار دوست داشتن چیزی. (غیاث اللغات). رجوع به عَشَق شود.

عشق.

[عِ] (ع اِمص) شگفت دوست به حسن محبوب، یا درگذشتن از حد در دوستی، و آن عام است که در پارسایی باشد یا در فسق، یا کوری حس از دریافت عیوب محبوب، یا مرضی است وسواسی که میکشد مردم را بسوی خود جهت خلط، و تسلیط فکر بر نیک پنداشتن بعضی صورتها. (منتهی الارب). یا مرضی است از قسم جنون که از دیدن صورت حسن پیدا میشود، و گویند که آن مأخوذ از عَشَقه است و آن نباتی است که آن را لبلاب گویند، چون بر درختی بپیچد آن را خشک کند، همین حالت عشق است بر هر دلی که طاری شود صاحبش را خشک و زرد کند. (از غیاث اللغات). اسم است از مصدر عشق [ عَ شَ / عِ ]، و آن بمعنی افراط است در حب از روی عفاف و یا فسق، و گویند اشتقاق آن از عشقه است بمعنی لبلاب که بر درخت می پیچد و ملازم آن میباشد. (از اقرب الموارد). بیماریی است که مردم آن را خود به خویشتن کشد و چون محکم شد بیماری باشد با وسواس مانند مالیخولیا. و خود کشیدن آن به خویشتن، چنان باشد که مردم اندیشه همه اندر خوبی و پسندیدگی صورتی بندد و امید اصل او اندر دل خویشتن محکم کند و قوت شهوانی او را بر آن مدد میدهد تا محکم گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). به معنی بسیار دوست داشتن است، و گران سنگ، بلنداقبال، بلندبالادست، چابک دست، آتش دست، جوانمرد، دریادل، دل افروز، بنده نواز، گره گشای، سخت بازو، سرکش، بی پروا، بی قرار، ستم پیشه، غیور، شورانگیز، شعله خوی، هستی سوز، جگرسوز، عالم سوز، خانه سوز، خانه پرداز، خونخوار و خون آشام از صفات اوست. و با لفظ باختن، سنجیدن، ورزیدن، خاستن، روئیدن و نشاندن مستعمل است. (از آنندراج). بسیاریِ محبت. (تاج المصادر بیهقی). دوستی مفرط و محبت تام، و آن در روانشناسی یکی از عواطف است که مرکب میباشد از تمایلات جسمانی، حس جمال، حس اجتماعی، تعجب، عزت نفس و غیره. علاقهء بسیار شدید و غالباً نامعقولی است که گاهی هیجانات کدورت انگیز را باعث میشود، و آن یکی از مظاهر مختلف تمایل اجتماعی است که غالباً جزو شهوات بشمار آید. (فرهنگ فارسی معین). پشک و اشتیاق و محبت و دوستی بسیار، و مهر و بیقراری و دوستاری صورت خوب و خوشگل. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح تصوف و عرفان) عشق به معبود حقیقی، اساس و بنیاد هستی بر عشق نهاده شده و جنب وجوشی که سراسر وجود را فراگرفته بهمین مناسبت است. پس کمال واقعی را در عشق باید جستجو کرد. (فرهنگ فارسی معین). جمعیت کمالات را گویند که در یک ذات باشد، و این جز حق را نبود. (آنندراج). تعریف آن نزد اهل سلوک آن است که آنچه تو را از متاع دنیا سودمند باشد ببخشائی بدیگران، و آنچه از دیگران بر تو رسد و زیان آور باشد به بردباری بپذیری و تحمل آن کنی. و عشق آخرین پایهء محبت است و فرط محبت را عشق گویند. و گویند عشق آتشی است که در دل آدمی افروخته میشود و بر اثر افروختگی آن آنچه جز دوست است سوخته گردد. و نیز گفته اند که عشق دریائی است پر از درد و رنج. دیگری گوید عشق سوزش و کشته شدن است، اما بعد از شهادت با لطف ایزدی عاشق را زندگانی جاویدان نصیب گردد بطریقی که فنا و نیستی را در پیرامون او ره نباشد. و هم گفته اند عشق جنونی الهی است که بنیان خود را ویران سازد. و نیز گفته اند ثبات و استواری دل با معشوق باشد بلاواسطه. و گویند عشق مأخوذ است از عشقه، و آن گیاهی است که بر تنهء هر درختی که پیچد آن را خشک سازد و خود به طراوت خویش باقی ماند، پس عشق بر هر تنی که برآید جز محبوب را خشک کند و محو گرداند و آن تن را ضعیف سازد و دل و روح را منور گرداند. و گویند در مقام عشق گاه باشد که عاشق از خود بیخود و بیخبر شود بنحوی که معشوق را در حال حضور نشناسد و جویای او باشد همچنانکه از مجنون لیلی حکایت کنند که روزی لیلی از جانب مجنون میگذشت، خواست با مجنون صحبت کند، او را بخواند، مجنون چندان در فکر و یاد لیلی فرورفته بود که او را نشناخت و گفت عذر من بپذیر و دست از من بازدار که یاد لیلی مرا از ذکر و اندیشهء هر موجودی فارغ و به یاد خویش مشغول داشته و مرا سخن گفتن با غیر نیست. و این مرتبه پایان مقامات وصول و قرب باشد. و در این مقام است که معروف و عارف متحد شوند و دوئی از میانه برخیزد و عاشق و معشوق یکی گردند، و جز عشق هیچ باقی نماند. پس عشق ذاتیست صِرف و خالص که تحت اسم و رسمی و لغت و وصفی داخل نشود. و در آغاز پیدایش عاشق را به وادی فنای محض کشاند بنحوی که نام و نشان و وصفی از او باقی نگذارد و ذات او را محو کند و در پایان امر نه عاشقی و نه معشوقی در کار باشد، و آنجاست که عشق به هر دو صورت جلوه گر گردد و به هر دو وصف متصف شود، زمانی بصورت عاشق و زمانی بصورت معشوق درآید. و مراتب آن را پنج درجه نوشته اند: اول، فقدان دل که «من لیس بمفقود القلب لیس بعاشق». دوم تأسف، عاشق درین مقام بی معشوق خویش هر دم از حیات متأسف بود. سوم وجد. چهارم بی صبری، چنانکه گویند:
الصبر عندک مذموم عواقبه
و الصبر فی سائر الاشیاء محمود.
پنجم صبابت، عاشق درین مقام مدهوش بود و از غلبهء عشق بیهوش.
و عشق را جمعیت کمالات نیز گفته اند، و این جز حق را نبود. و آن را ذات احدیت نیز ذکر کرده اند. و عاشق آن را گویند که اثر عقل در او نباشد و خبر از سر و پا ندارد و خواب خود بر خود حرام گرداند، زبان به ذکر و دل بفکر و جان به مشاهدهء او مشغول دارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). عشق چون به کمال خود رسد قوا را ساقط گرداند و حواس را از کار بیندازد و طبع را از غذا بازدارد و میان محب و خلق ملال افکند و از صحبت غیر دوست ملول شود یا بیمار گردد و یا دیوانه شود و یا هلاک گردد. و گویند عشق آتشی است که در قلب واقع شود و محبوب را بسوزد، عشق دریای بلا است و جنون الهی است و قیام قلب است با معشوق بلاواسطه. عشق مهمترین رکن طریقت است که آخرین مرتبت آن عشق پاک است و این مقام را تنها انسان کامل که مراتب ترقی و تکامل را پیموده است درک می کند. و شکی نیست که محبت و عشق و علاقه پایه و اساس زندگی و بقاء موجودیت عالم است زیرا تمام حرکات و سکنات و جوش و خروش جهانیان بر اساس محبت و علاقه و عشق است و بس. و عرفا گویند حتی وجود افلاک و حرکات آنها بواسطهء عشق و محبت است. و گویند سلطان عشق خواست که خیمه به صحرا زند، درِ خزائن بگشود گنج بر عالم پاشید، ورنه عالم با بود و نابود خود آرمیده بود و در خلوتخانهء شهود آسوده، «کان الله و لم یکن معه شی ء». (از فرهنگ مصطلحات عرفاء از لمعات و طرائق و کشاف و شرح تعرف و مقدمهء نفحات الانس و محبت نامه).
|| (اصطلاح فلسفه) مسألهء عشق یکی از مسائلی است که در فلسفهء افلاطون و افلاطونیان اخیر و فلسفهء اشراقی ایران و فلسفهء باطنیه مورد توجه و بحث قرار گرفته است. بعضی عشق را رذیلت و بعضی فضیلت میدانند. اخوان الصفا و صدرالدین شیرازی گویند: عشق به معنی عام خود ساری در تمام موجودات و ذرات عالم بوده و هیچ موجودی در عالم وجود نیست مگر آنکه به حکم عشق فطری ساری در موجودات در جریان و حرکت است، و آن را به سه قسمت تقسیم کرده اند: عشق اصغر، عشق اوسط و عشق اکبر. و نیز از جهت دیگر آن را به عفیف و عقلی و وضیع تقسیم کرده اند. و از دیدگاه دیگر به حقیقی و مجازی تقسیم شده است (رجوع به هر یک از این ترکیبات شود). اما فلاسفه در مورد عشق به زیبارویان اختلاف کرده اند که آیا این نوع عشق ممدوح است یا مذموم. بعضی آن را مذمت کرده اند و بعضی خوب دانسته اند، و بعضی از رذایل دانند و بعضی از فضایل شمرند، بعضی گویند مرض نفسانی است و بعضی گویند جنون الهی است. صدرالدین و اخوان الصفا را عقیده بر آن است که این نوع عشق که نتیجهء آن التذاذ به صورتهای زیبا است و محبت مفرط به زیبارویان است که در نفوس اکثر ملت ها و امم موجود است. نیز از قراردادهای الهیه است که تابع مصالح و حکم خاصی است و از این جهت مستحسن و ممدوح است و اینگونه عشق ها اکثر منشأ صنایع ظریفه است. عشق به زیبارویان منشأ نکاح و زواج و بقای نوع است. عشق به صبیان و غلمان که در میان بزرگان علم و حکمت است جهت تعلیم و تأدیب و آموختن علم و صنعت است و عنایت حق تعالی ایجاب میکند که این نوع عشقها باشد تا معلم به متعلم خود توجه کند، و محبت و علاقه میان افراد عامل مهم است که آنها را بیکدیگر پیوند داده و نظام خاص اجتماعی و تعاونی را مستقر میدارد و هیچ نوع عشقی اعم از عشق اناث به ذکور و ذکور به اناث و ذکور به ذکور بیهوده نیست و تمام عشقها از امور ممدوحه اند و برای مصالح خاص میباشند. معشوقات نیز برحسب توجه و نظر اشخاص متفاوت و متکثرند از این قرار:
1- محبت نفوس حیوانیه به نکاح. 2- محبت رؤساء برای ریاسات و حفظ آن. 3- محبت و عشق تجار برای جمع آوری ثروت و مال. 4- محبت علماء و حکما در اندوختن علوم و معارف و احکام و مسائل علمی. 5- محبت و عشق اهل صنعت بر اظهار صنع خود و به وجود آوردن مصنوعات خوب.
عشق مجرد از شوق مخصوص عقول مجرده است که از هر جهت بالفعلند و در موجوداتی که از جهتی بالفعل و از جهتی دیگر بالقوه اند عشق و شوق غریزی هر دو موجود است و بالاخره عشق ساری در تمام موجودات است، «کل واحد من البسائط الغیرالحیة قرین عشق غریزی لایتخلی عنه البتة». «فی بیان طریق آخر فی سریان معنی العشق فی کل الاشیاء». تمام ارتباطات صور و اتصالات ترکیبات و تألیفات موجودات از عشق و شوق خاصی است که آنها را به طرف کمال میکشاند و همان عشق و شوق است که مبدأ حرکات و تحولات آنها است. و ذات حق خود عاشق ذات خود است و معشوق ذات خود است و عشق کل و منبع تمام عشقها است که از او عشق به تمام موجودات افاضه میشود و در تمام کائنات سریان یابد. (از فرهنگ علوم عقلی از اخوان الصفا و رسائل فلسفیهء رازی). از حد درگذشتن دوستی. شیفتگی. شیفتن. مهربانی. دلشدگی. دوستگانی. هوی. دل دوستی. کام. کامه. بیدلی. شعف. شغف. غرام. شیدائی. خاطرخواهی. خواهانی. صبابة.
شواهد ذیل راجع به عشق است در همهء معانی :
عشق او عنکبوت را ماند
بتنیده ست تفنه گرد دلم.شهید.
ای آنکه من از عشق تو اندر جگر خویش
آتشکده دارم صد و بر هر مژه ای ژی.
رودکی.
روی مرا هجر کرد زردتر از زر
گردن من عشق کرد نرمتر از دخ.
شاکر بخاری.
چه مایه زاهد پرهیزکار صومعگی
که نسک خوان شد از عشقش و ایارده گوی.
خسروانی.
یا رب مرا به عشق شکیبا کن
یا عاشقی به مرد شکیبا ده.اورمزدی.
پدید آید آنگاه باریک و زرد
چو پشت کسی کو غم عشق خورد.
فردوسی.
دل زال یکباره دیوانه گشت
خرد دور شد عشق فرزانه گشت.فردوسی.
بخندد بگوید که ای شوخ چشم
ز عشق تو گویم نه از درد و خشم.
فردوسی.
نباید که برخیره از عشق زال
نهال سرافکنده گردد همال.فردوسی.
عشق خوش است ار مساعدت بود از یار
یار مساعد نه اندک است نه بسیار.فرخی.
وای آنکو بدام عشق آویخت
خنک آنکو ز دام عشق رهاست
عشق بر من در عنا بگشاد
عشق سرتابسر عذاب و عناست.فرخی.
به دلْشان نماند از غم عشق تیو
به یک ره ز هر دو برآمد غریو.عنصری.
حکیمان زمانه راست گفتند
که جاهل گردد اندر عشق عاقل.منوچهری.
چنان کز سال و مه تنین شود مار
شود عشق از ملامت صعب و دشوار.
(ویس و رامین).
نبرّد عشق را جز عشق دیگر
چرا یاری نگیری زو نکوتر.
(ویس و رامین).
عشق محالست و نباشد هگرز
خاطر پرنور محل محال.ناصرخسرو.
ای عشق به خویشتن بلا خواسته ام
آنگه که به آرزو تو را خواسته ام.
ابوالفرج رونی.
بیخودان را ز عشق فایده ایست
عشق و مقصود خویش بیهده ایست
نیست در عشق خط خود موجود
عاشقان را چه کار با مقصود
عشق و مقصود کافری باشد
عاشق از کام خود بری باشد.سنائی.
پشت بنفشه از غم پیری بخم بماند
گوئی که عشق و مفلسی او را بهم گرفت.
ادیب صابر.
تو خورشیدی و خورشیدی جوانی
ز عشقت بر سر دیوار دارم.عمادی.
عشق مهمان دل است و جان و دل مهمان تو
من دل و جان پیش مهمان درکشم هر صبحدم.
خاقانی.
صورت عین شین قاف در سر یعنی که عشق
نقش الف لام میم در دل یعنی الم.خاقانی.
دولت عشق تو آمد عالم جان تازه کرد
عقل کافر بود آن رخ دید و ایمان تازه کرد.
خاقانی.
عشق خوبان و سینهء اوباش!
نور خورشید و دیدهء خفاش!ظهیر فاریابی.
در لغت عشق سخن جان ماست
ما سخنیم این طلل ایوان ماست.نظامی.
عشق مغز کاینات آمد مدام
لیک نبود عشق بی دردی تمام (کذا)
قدسیان را عشق هست و درد نیست
درد را جز آدمی درخورد نیست.عطار.
مرد را بی عشق کاری چون بود
این چنین خر بی فساری چون بود.عطار.
تو به یک خاری گریزانی ز عشق
تو بجز نامی چه میدانی ز عشق
عشق را صد ناز و استکبار هست
عشق با صد ناز می آید به دست
عشق چون وافی است وافی میخرد
در حریف بیوفا می ننگرد.مولوی.
عشق گر زیبا بود معشوق گو زیبا مباش
عشق را با صورت زیبا و نازیبا چه کار
تا نپنداری که سلمان را نظر بر شاهد است
مست جام عشق را با شاهد رعنا چه کار.
شیخ فخرالدین عراقی (از آنندراج).
سعدیا عشق نیامیزد و شهوت با هم
پیش تسبیح ملایک نرود دیو رجیم.سعدی.
چه نغز آمد این نکته در سندباد
که عشق آتش است و هوس تندباد.سعدی.
ما را نظر به خیر است از عشق خوبرویان
آنکو به شر کند میل او خود بشر نباشد.
سعدی.
عذرم پذیر و جرم بذیل کرم بپوش
عشق است و مفلسی و جوانی و نوبهار.
حافظ.
لطیفه ای است نهانی که عشق ازو خیزد
که نام آن نه لب لعل و خط زنگاریست.
حافظ (از آنندراج).
عشق که رقص فلک از نور اوست
خوان سخن را نمک از شور اوست.جامی.
عشقت بمیان جان نهادم
مهر همه بر کران نشاندم.
صائب (از آنندراج).
میرساند چو ضعیفان تهیدست ز دور
ماه نو عشق بلندی خم ابروی تو را.
سالک یزدی (از آنندراج).
ناتوانی عاقبت دلدار ما خواهد شدن
دوستان عشقی که غم غمخوار ما خواهد شدن.
عبدالله سلطان (از آنندراج).
عشق خسرو کرد شکّر را به شیرینی مثل
ورنه شکّرنام بسیارستی اندر اصفهان.
قاآنی.
جنس شما آدمیان کم بقاست
عشق بود باقی و باقی فناست.ایرج میرزا.
استهاءة؛ نیکو نمودن عشق را بر کسی. جَوی؛ اندوه عشق. شَعَف؛ عشق که دل برد. عَلَق؛ عشق و محبت دائمی. غاش؛ عاشقی که عشق او بدرجهء کمال رسیده باشد. هُوام؛ نوعی از جنون و عشق. هَوی؛ عشق، در خیر باشد یا در شر: هوی لاعج؛ عشق سوزان و مولم. (از منتهی الارب).
-امثال: عشق است و هزار بدگمانی.7
عشق بر مرده نباشد پایدار.
عشق پیری گر بجنبد سر به رسوائی زند.
عشق را بنیاد بر ناکامی است.
عشق و رشک جدا نمی شود.
عشق و مشک پنهان نمی ماند.
عشق و جنون همسایهء دیوار به دیوارند.
گر عشق حرم باشد سهل است بیابانها.
به عشق شیطان در چاه چهل ذرعی افعی گرفتن ، به عشق عمر یا معاویه از چاه چهل گزی مار گرفتن؛ به دلخواه ناکسی بی مزدی، یا بامزدی ناچیز کاری دشوار و خطیر انجام دادن. (امثال و حکم دهخدا).
عشقهایی کز پی رنگی بود عشق نبود عاقبت ننگی بود. مولوی.
ای بی خبر از سوخته و سوختنی عشق آمدنی بود نه آموختنی. سنائی.
نظیر: لیس فی الحب مشورة؛ و کاکای امیر اعظم است عاشق است بهر کس که شما صلاح بدانید.
گرچه تفسیر زبان روشنگر است
لیک عشق بیزبان روشن تر است.مولوی.
شرع را دست عقل کی سنجد
عشق در ظرف حرف کی گنجد.سنائی.
بایدم دایم به راه او سِتاد
عشق شاگرد است و حسنش اوستاد.عطار.
عشق و پس التفات زی دگران!
سوی غیری به غافلی نگران!سنائی.
هنوز اول عشق است اضطراب مکن
تو هم به مطلب خود میرسی شتاب مکن.؟
مصراع ثانی را به مزاح به دخترانی که از جهاز یا شوهر رفتن عروسی حکایت کنند، گویند. (امثال و حکم دهخدا).
- عشق است؛ در اصطلاح عامیانه، خوشیم. شادیم. (فرهنگ فارسی معین).
- فلان را عشق است؛ در اصطلاح متصوفه، مورد کمال توجه است و شایان احترام است، مثلاً گویند: جمال مولی را عشق است. (از فرهنگ فارسی معین).
- عشقم نیست؛ در اصطلاح عامیانه، دلم نمیخواهد. (فرهنگ فارسی معین).
- عشق کسی دبه کردن؛ دگرباره خواهانی کردن. خواهش مجدد و طمع زیادت کردن وی. (فرهنگ فارسی معین).
- عشق کسی کشیدن؛ در اصطلاح عامیانه، دلش خواستن. (فرهنگ فارسی معین). تمایل پیدا کردن. میل کردن. (از فرهنگ عوام).
|| در مصطلحات به معنی سلام و وداع آمده است، چه اصطلاح آزادان است که بجای سلام، علیک عشق الله گویند. (از غیاث اللغات). رجوع به عشق زدن و عشق گفتن شود. || معشوق. (فرهنگ فارسی معین).

عشق.

[عَ شُ] (ع اِ) نیکو و برابر کنندگان در نشاندن درختهای ریاحین را. (منتهی الارب). اصلاح کنندگان و صاف کنندگان غرسهای ریاحین، مفرد آن عَشیق یا عَشوق است. (از اقرب الموارد).

عشق آباد.

[عِ] (اِخ) دهی جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 141 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عشق آباد.

[عِ] (اِخ) دهی از دهستان اهلمرستاق بخش مرکزی شهرستان آمل. سکنهء آن 170 تن. آب آن از چشمهء محلی و رود هراز. محصول آن برنج و کنف و مختصری غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عشق آباد.

[عِ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 200 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. ساکنان این ده از طایفهء غیب غلام چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عشق آباد.

[عِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد. سکنهء آن 986 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عشق آباد.

[عِ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء شهرستان مشهد. سکنهء آن 124 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عشق آباد.

[عِ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. آب مزروعی آن از قنوات تأمین میشود. ساکنان آن از طوایف عرب، قاضی، طاقارشکم، غضنفری میباشند. این دهستان از 69 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل میگردد و مجموع نفوس آن در حدود 16394 تن است. قرای مهم آن اردمه و احمدآباد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عشق آباد.

[عِ] (اِخ) دهی مرکز بخش دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 463 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عشق آباد.

[عِ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 228 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عشق آباد.

[عِ] (اِخ) دهی از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور. سکنهء آن 214 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9)0

عشق آباد.

[عِ] (اِخ)(1) شهری است در اتحاد جماهیر شوروی (سابق) واقع در نزدیکی مرز ایران و شوروی، در کنار راه آهن، کرسی ترکمنستان. این شهر یکصدوهفتادهزار تن سکنه دارد و دارای دانشگاه است و تولیدات آن صنایع نساجی از قبیل پنبه و ابریشم و نیز مواد غذائی است. عشق آباد در قدیم جزو خراسان بوده است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - جزء اول آن ظاهراً تلفظی است از «اشک» برابر «ارشک» مؤسس سلسلهء اشکانی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به فرهنگ ایران باستان ص 284 شود.

عشق آباد خدابخش.

[عِ دِ خُ بَ](اِخ) دهی از دهستان دستگردان بخش طبس شهرستان فردوس. سکنهء آن 231 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه و ذرت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عشق آباد کهنه.

[عِ دِ کُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان درب قاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور. سکنهء آن 106 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عشق آرنده.

[عِ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)عاشق، عِشّیق؛ بسیار عشق آرنده. (منتهی الارب).

عشق آفرین.

[عِ فَ] (نف مرکب)عشق آفریننده. آنکه با زیبائی خود در کسان تولید عشق کند. (فرهنگ فارسی معین).

عشق آمیز.

[عِ] (ن مف) آمیخته به عشق :در اثنای رقعه کلمات دلاویز و سخنان عشق آمیز درج کرد. (سندبادنامه ص 103).

عشق آوردن.

[عِ وَ دَ] (مص مرکب)عاشق شدن. عشق ورزیدن. عاشقی کردن. شیفته شدن : به این خوبی که آفتابست نشنیده ایم که کسی او را دوست گرفته باشد و عشق آورده. (گلستان سعدی).
هرکه می با تو خورد عربده کرد
هرکه روی تو دید عشق آورد.سعدی.
قضاء لازمست آن را که بر خورشید عشق آرد
که همچون ذره در مهرش گرفتار هوا ماند.
سعدی.

عشق اصغر.

[عِ قِ اَ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه) عشق ظاهری. (از فرهنگ علوم عقلی).

عشق افلاطونی.

[عِ قِ اَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه) اشاره به عقیدهء افلاطون است که گوید: روح انسان در عالم مجردات قبل از ورود به دنیا، حقیقت زیبایی و حسن مطلق یعنی خیر را بدون پرده و حجاب دیده است. پس در این دنیا چون حسن ظاهری و نسبی و مجازی را می بیند از آن زیبایی مطلق که سابقاً درک نموده یاد میکند، غم هجران به او دست میدهد و هوای عشق او را برمیدارد، فریفتهء جهان میشود و مانند مرغی که در قفس است میخواهد بسوی او پرواز کند. عواطف و عوالم محبت همه همان شوق لقای حق است، اما عشق جسمانی مانند حسن صوری مجازی است و عشق حقیقی سودائی است که به سر حکیم میزند، و همچنانکه عشق مجازی سبب خروج جسم از عقیمی و مولد فرزند و مایهء بقای نوع است، عشق حقیقی هم روح و عقل را از عقیمی رهایی داده مایهء ادراک اشراقی و دریافتن زندگی جاودانی یعنی نیل به معرفت جمال حقیقت و خیر مطلق و حیات روحانی است و انسان به کمال علم وقتی میرسد که به حق واصل و به مشاهدهء جمال او نائل شود و اتحاد عالم و معلوم و عاقل و معقول حاصل گردد. (فرهنگ فارسی معین از سیر حکمت در اروپا). و رجوع به عشق و عشق حقیقی و عشق مجازی شود.

عشق اکبر.

[عِ قِ اَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه) اشتیاق به لقای حق تعالی و معرفت ذات و شهود صفات در ذات است. فلاسفه و ظرفا گویند اگر عشق عالی و اکبر نمی بود موجودات طراً مضمحل میشدند و آنچه حافظ ممکنات و معلولات نازله است عشق عالی است که ساری در تمام ممکنات و موجودات جهان هستی میباشد زیرا تمام موجودات عالم طالب و عاشق کمالند و غایت این مرتبه از عشق تشبه به ذات خدای متعال است. (از فرهنگ علوم عقلی).

عشق انگیز.

[عِ اَ] (نف مرکب)عشق انگیزنده. برانگیزندهء عشق و شیفتگی :
شقایقهای عشق انگیز پیشاپیش طاووسان
بسان قطره های قیر باریده براخگرها.
منوچهری.

عشق اوسط.

[عِ قِ اَ / اُو سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه) عشق حکماء و علماء است به تفکر و تعمق در صنع خدای متعال و حقایق موجودات. (از فرهنگ علوم عقلی).

عشق باخت.

[عِ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) عشق باختن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عشق شود :
آفتی نبود بتر از ناشناخت
تو برِ یار و ندانی عشق باخت.مولوی.

عشق باختن.

[عِ تَ] (مص مرکب) اظهار عشق و دوستی شدید کردن. عشقبازی کردن. عشق ورزیدن. (فرهنگ فارسی معین). تغازل با یکدیگر. مغازله :
سعدی همه روزه عشق میباز
تا در دو جهان شوی به یک رنگ.سعدی.
کسی بعیب من از خویشتن نپردازد
که هرکه مینگرم با تو عشق میبازد.سعدی.
عشقبازی چیست سر در پای جانان باختن
با سر اندر کوی دلبر عشق نتوان باختن.
سعدی.
نیست آسان عشق با خوبان نوخط باختن
تختهء مشق عتاب و ناز می باید شدن.
صائب (از آنندراج).

عشق باره.

[عِ رَ / رِ] (ص مرکب) کسی که عشق را دوست دارد. عاشق پیشه. (فرهنگ فارسی معین). عشق پرداز. (از آنندراج) :
دلی که عشق نبازد ز سنگ خاره بود
چه دولتی بود آن دل که عشقباره بود.
شرف شفروه (از آنندراج).

عشقباز.

[عِ] (نف مرکب) عشق بازنده. آنکه عشقبازی کند. عاشق پیشه. (فرهنگ فارسی معین). مرد شهوت پرست و عاشق و زن دوست. (ناظم الاطباء) :
عشقبازان که به دست آرند آن حلقهء زلف
دست در سلسلهء مسجد اقصی بینند.
خاقانی.
شهری بفتنه شد که فلانی ازآنِ ماست
ما عشقباز صادق و او عشقدان ماست.
خاقانی.
عشقبازان را برای سر بریدن سنت است
بر سر نطع ملامت پای کوبان آمدن.خاقانی.
شکّر و بادام بهم نکته ساز
زهره و مریخ بهم عشقباز.نظامی.
ز چنگ ابریشم دستان نوازان
دریده پرده های عشق بازان.نظامی.
مه و خورشید را دیدند نازان
قران کرده به برج عشقبازان.نظامی.
تو که در بند خویشتن باشی
عشقبازی دروغزن باشی.سعدی.
به کوی لاله رخان هرکه عشقباز آید
امید نیست که هرگز بعقل بازآید.سعدی.
دلم تا عشقباز آمد در او جز غم نمی بینم
دلی بیغم کجا جویم که در عالم نمی بینم.
سعدی.
لاف عشق و گله از یار زهی لاف دروغ
عشقبازان چنین مستحق هجرانند.حافظ.
|| در هندوستان، اصطلاحاً کبوترباز را گویند، چنانکه شیخ ابوالفضل در جواب نامهء عبداللهخان ازبک نوشته است: و فرستادن کبوتران پری پرواز و آمدن حبیب عشقباز... (از آنندراج).

عشق بازی.

[عِ] (حامص مرکب) عمل عشقباز. عاشقی. غَزَل. (منتهی الارب). عشق ورزی. معاشقه. مغازله. تصابی. مهرورزی :
عشقبازی کن و سیکی خور و برخند بر آن
که تو را گوید سیکی مخور و عشق مباز.
فرخی.
دل دوش هزار چاره سازی میکرد
با وعدهء دوست عشق بازی میکرد.
عسجدی.
تا ز حسن عهد تو آوازه شد در شرق و غرب
آسمان با عشقبازی عهد و پیمان تازه کرد.
خاقانی.
گفتا زبرای عشقبازی
ببْریدستند موی بهمان.خاقانی.
چو مجنون سر مکش در عشقبازی
چو لیلی پاک شو در چاره سازی.نظامی.
چنین فصلی بدین عاشق نوازی
خطا باشد خطا، بی عشقبازی.نظامی.
جهان عشق است و دیگر زرق سازی
همه بازیست الاّ عشقبازی.نظامی.
هین مکش هر مشتری را تو به دست
عشقبازی با دو معشوقه بد است.مولوی.
هر کسی را نتوان گفت که صاحب نظر است
عشقبازی دگر و نفس پرستی دگر است.
سعدی.
عشقبازی چیست سر در پای جانان باختن
با سر اندر کوی دلبر عشق نتوان باختن.
سعدی.
که سعدی راه و رسم عشقبازی
چنان داند که در بغداد تازی.سعدی.
اگرچه حسن تو از عشق غیر مستغنی است
من آن نیَم که از این عشقبازی آیم باز.
حافظ.
گه چون نسیم با گل راز نهفته گفتن
گه سرّ عشقبازی از بلبلان شنیدن.حافظ.
در طریق عشقبازی امن و آسایش بلاست
ریش باد آن دل که با درد تو خواهد مرهمی.
حافظ.
تغنّی، تغنیة؛ عشقبازی کردن با زنان. دعفشة؛ عشقبازی کردن. مهانغة؛ عشقبازی کردن با زن. (منتهی الارب).

عشق پاک.

[عِ قِ] (ترکیب وصفی) عشقی که آلوده به خواهشهای جسمانی نباشد. عشق افلاطونی. (یادداشت مرحوم دهخدا). پاکبازی. رجوع به عشق و عشق افلاطونی و پاکبازی شود.

عشق پرداز.

[عِ پَ] (نف مرکب)عاشق پیشه. عشق باره :
خوشا تغافل رسوای عشق پردازان
برای دیدن پنهان بهانه میخواهند.
ظهوری (از آنندراج).

عشق پرستی.

[عِ پَ رَ] (حامص مرکب)عشقبازی به حد افراط. پرستش عشق. دلدادگی مفرط :
اول کاین عشق پرستی نبود
در عدم آوازهء هستی نبود.نظامی.

عشق پیچا.

[عِ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یاسمن ینگی دنیائی. (ناظم الاطباء).

عشق پیچان.

[عِ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نباتی است که بر درخت پیچد، گل آن سرخ باشد، و در عرف آن را عشق پیچه گویند. (غیاث اللغات). نباتی است بیاره دار، و در هندوستان بغایت شهرت دارد. (آنندراج). لبلاب. (ناظم الاطباء) :
صید نخچیر بیابان تا کند در دام زلف
شاخ آهو بر سرش چون عشق پیچان سبز شد.
حاذق (از آنندراج).

عشق پیچه.

[عِ قِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عشق پیچان که نباتی است. (از غیاث اللغات). رجوع به عشق پیچان شود.

عشق جسمانی.

[عِ قِ جِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عشقی که مبنای آن بر شهوت باشد. در مقابل عشق معنوی و عشق روحانی. (فرهنگ فارسی معین).

عشق حقیقی.

[عِ قِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح فلاسفه و متصوفه، محبة الله و صفات و افعال اوست. (از فرهنگ علوم عقلی). الفت رحمانی و الهام شوقی است و ذات حق که واجد تمام کمالات است و عاقل و معقول بالذات است عاشق و معشوق است. و بالجمله عشق حقیقی عشق به لقاء محبوب حقیقی است که ذات احدیت باشد. (از فرهنگ مصطلحات عرفاء). و رجوع به عشق و عشق افلاطونی شود.

عشق خدا.

[عِ قِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در اصطلاح فلاسفه و متصوفه، عشق به حق تعالی است. (فرهنگ فارسی معین).

عشق داشتن.

[عِ تَ] (مص مرکب)مشتاق بودن. بسیار دوست داشتن. عاشق بودن. صورت خوب و خوشگل دوست داشتن. (ناظم الاطباء). عشق ورزیدن. بسیار دوست داشتن. (فرهنگ فارسی معین) :
بنال سعدی اگر عشق دوستان داری
که هیچ بلبل ازین ناله در قفس نکند.
سعدی.

عشقدان.

[عِ] (اِ مرکب)(1) مجمر عشق. جایگاه عشق. کنایه از معشوق :
شهری به فتنه شد که فلانی ازآنِ ماست
ما عشقباز صادق و او عشقدان ماست.
خاقانی.
یک شب به دو آفتاب بگذار
یک دل به دو عشقدان برافروز.خاقانی.
(1) - از: عشق + دان، مانند شمعدان، از باب تشبیه عشق به آتش سوزان.

عشق رسانیدن.

[عِ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) سلام رسانیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به عشق و عشق زدن و عشق گفتن شود.

عشق روحانی.

[عِ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عشقی که هدف آن لذت روحی باشد. عشق معنوی. مقابل عشق جسمانی. (فرهنگ فارسی معین).

عشق زدن.

[عِ زَ دَ] (مص مرکب) در اصطلاح رنود، به منزلهء سلام گفتن بود که گاه بمعنی مشهور آید که فعل شرعی است و گاه بجای الوداع استعمال کنند. (آنندراج). عشق گفتن. رجوع به عشق و عشق گفتن شود :
عشق زد شمع که ای سوختگان خوش باشید
شعله هم آب بقائی است که من می دانم.
میرزا عبدالقادر بیدل (از آنندراج).

عشق سنجی.

[عِ سَ] (حامص مرکب)سنجش و قیاس شیفتگی و دلدادگی :
مرا در عشق سنجی با برهمن
سزد زین غم اگر زنار بندم.
صائب (از آنندراج).

عشق ظاهری.

[عِ قِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان عشق مجازی است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عشق مجازی شود.

عشق عفیف.

[عِ قِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه) عشقی است که سرچشمهء آن حس زیبایی مطلق باشد مِن حیث الذات، و آن اعلی درجهء عشق انسان است. در مقابل عشق وضیع. (از فرهنگ علوم عقلی).

عشق عقلی.

[عِ قِ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه) عشقی است که مبدأ آن توجه به ذات حق تعالی باشد و مخصوص مقربان درگاه اوست. (فرهنگ علوم عقلی).

عشق گفتن.

[عِ گُ تَ] (مص مرکب) سلام کردن. (ناظم الاطباء). به معنی مصدر عشق زدن است. (از آنندراج). رجوع به عشق و عشق زدن شود :
ز من عشقی بگو دیوانگان عشق را وحشی
که من زنجیر کردم پاره از دارالشفا رفتم.
وحشی (از آنندراج).
به بوستان تو عشقی بلند میگویم
چو شبنم از گل رویت نبود میشویم.
صائب (از آنندراج).
شدم پائین نافش گام چندی
حیا را گفته ام عشقی بلندی.
حکیم زلالی (در تعریف دختر زال، از آنندراج).

عشق مجازی.

[عِ قِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عشق ظاهری. ابتدای محبت و هوی و بعد علاقه و بعد وجد و عشق است که منشأ آن هوی و حب مجازی است و پس از مرتبت عشق شغف است که سوزانندهء قلب است. (از فرهنگ مصطلحات عرفاء). و آن یا نفسانی است و یا حیوانی. قسم اول مبدأ و منشأ مشاکلت نفس عاشق است با معشوق خود در جوهر ذات، و قسم دوم مبدأ شهوت حیوانی است. (از فرهنگ علوم عقلی). عشق غیرحقیقی و موقت و زودگذر. عشق مجازی یا ظاهری مانند عشقی که در موجودات زنده سبب جلب و جذب یکی دیگری را میشود و نتیجهء این جذب و انجذاب بقای نسل و نوع است. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عشق و عشق افلاطونی شود.

عشق معنوی.

[عِ قِ مَ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان عشق روحانی است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عشق روحانی شود.

عشقناک.

[عِ] (ص مرکب) دارای عشق. عاشق. (فرهنگ فارسی معین).

عشق نامه.

[عِ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامهء عاشقانه. (فرهنگ فارسی معین). شیفتگی نامه. محبت نامه :
بالای هزار عشق نامه
آراسته شد به نوک خامه.نظامی.

عشق نمودن.

[عِ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) عشق ورزیدن. عشق کردن. تعشّق. (تاج المصادر بیهقی). تغزّل. (تاج المصادر بیهقی): تعاشق؛ همدیگر عشق نمودن. (منتهی الارب).

عشق نوازی.

[عِ نَ] (حامص مرکب)زمزمهء عاشقی کردن. نوای عاشقی دردادن :
رموز عشق نوازی(1) نه کار هر مرغی است
بیا و نوگل این بلبل غزلخوان باش.حافظ.
(1) - ایهام به معنی نوازش هم دارد.

عشقوان.

[عِ قَ] (اِخ) دهی از دهستان خاروطوران بخش بیارجمند شهرستان شاهرود. سکنهء آن 160 تن. آب آن از قنات کم آب. محصول آن مختصری غلات و پنبه و تنباکو و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عشق ورزی.

[عِ وَ] (حامص مرکب) عشق ورزیدن. تعشق. تصابی.

عشق ورزیدن.

[عِ وَ دَ] (مص مرکب)عشقبازی کردن. عشق باختن. (فرهنگ فارسی معین). تعشق. تغازل :
در خاطر من که عشق ورزد
عالم همه حبه ای نیرزد.نظامی.
غم دو زلف تو بر لاله حلقه بر حلقه
به سنگ خاره درآموخت عشق ورزیدن.
سعدی.
عافیت میبایدت چشم از نکورویان بدوز
عشق میورزی بساط نیکنامی درنورد.
سعدی.
عشق ورزیدم و عقلم به ملامت برخاست
هرکه عاشق شد ازو حکم سلامت برخاست.
سعدی.
عشق می ورزم و امّید که این فن شریف
چون هنرهای دگر مایهء حرمان نشود.حافظ.
چنین سبزتلخی ندیده ست کس
که با نکهتش عشق ورزد نفس.ظهوری.

عشق وضیع.

[عِ قِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه) عشقی حیوانی است. در مقابل عشق عفیف. این عشق از انواع عشق پست حیوانی است که غرض عمدهء آن اطفاء شهوات حیوانی است. (فرهنگ علوم عقلی).

عشقه.

[عَ شَ قَ / قِ] (از ع، اِ)(1) نوعی از لبلاب است به عربی، و بفارسی عشق پیچان خوانند. گویند لبن آن یعنی شیر آن موی را بسترد و شپش را بکشد. (برهان) (آنندراج). نباتی است مثل لبلاب و بسیار کم برگ و شاخه های او بغایت از لبلاب قوی تر و درازتر، و بهر درختی که پیچد خشک کند لهذا عشق مشتق از اوست، و تخمش شبیه به حلبه و از آن کوچکتر، و در تنکابن لو نامند، و بعضی از اطبای این زمان تخم او را کشوت دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی است بالارونده از تیرهء عشقه ها که از گیاهان نزدیک به تیرهء چتریان می باشد و جزو دولپه ایهای جداگلبرگ است. این گیاه از دیوار یا گیاهان اطراف خود بالا میرود و معمولاً دور تکیه گاه خود می پیچد. برگهایش متناوب و گلهایی به رنگ زرد مایل به سبز دارد. میوه اش پس از رسیدن به رنگ سیاه درآید و درون آن نیز بتعداد متغیر دانه وجود دارد. میوهء عشقه دارای اثر مسهلی است ولی خالی از سمیت هم نیست. در نقاط گرم نواحی بحرالرومی از ساقهء مسن این گیاه بطور خودبخود یا با ایجاد شکاف رِزین مخصوصی خارج میگردد که سابقاً تحت نام صمغ عشقه(2)بعنوان قاعده آور مصرف میگردید. در انساج این گیاه گلوکز یدی بنام هدرین(3) موجود است که دارای اثر قی آور و مسهل است. دم کردهء برگ آن نیز اثر قاعده آور دارد. این گیاه در اکثر نقاط ایران خصوصاً نواحی شمالی بوفور میروید. توضیح اینکه در برخی کتب کلمهء لبلاب را مرادف با عشقه ذکر کرده اند ولی اشتباه است و لبلاب فقط مرادف با انواع نیلوفر باغی و نیلوفر صحرایی است که جزو تیرهء پیچک ها و جزو دولپه ایهای پیوسته گلبرگ است. (فرهنگ فارسی معین). درختی است که سبز گردد سپسِ آنکه باریک و زرد گردد. ج، عَشَق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پاپیتال. پاپیتال معمولی. حبل المساکین. برشن. بقلة الباردة. تال. اخفاک. قسوس. داردوست. دردوس. تویجه لی. ولگ. ولگم. بلگم. تبج. لشک. ولو. بلو. بلوه. لکو. صارمشق. چاندنی بیل. لبلاب کبیر. حلبلاب. مهربانک. عشق پیچان. پویچه. و رجوع به پیچک و داردوست شود.
- تیرهء عشقه ها(4)؛ تیره ای از گیاهان دولپه ای جداگلبرگ که دارای گل آذینی با چترهای ساده و برگهای پهن و پنجه ای و ساقهء قلابدار است که معمولاً به درختان دیگر می پیچند و از آنها بالا میروند و چون در محل اتکا به درخت پایه ریشهء فرعی خارج میکنند و مواد غذائی درخت پایه را می مکند از اینجهت مضرند زیرا درختان پایه را خشک میکنند و نیز اگر بدیوار بچسبند چون ریشه های فرعی آن در دیوار فرومیروند دیوار را خراب میکنند. نوع مهم گیاهان این تیره عشقه است. (فرهنگ فارسی معین).
- عشقهء استرالیائی(5)؛ نوعی عشقه که برخلاف عشقهء معمولی پیچ نیست و به دور گیاهان نمی پیچد.
- عشقهء زمینی؛ گیاهی است که آن را علف چای و هزارچشم نامند. (از فرهنگ فارسی معین).
- عشقهء معمولی؛ عشقه که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عشقه شود.
|| اراکة، و یک درخت اراک. (از اقرب الموارد).
,(لاتینی)
(1) - Hedera helix .
(فرانسوی)Lierre
.
(فرانسوی)
(2) - Gomme-resine de lierre .
(فرانسوی)
(3) - Hederine .
(فرانسوی)
(4) - Araliacees .(لاتینی)
(5) - Hedera australiana

عشقی.

[عِ] (ص نسبی) منسوب به عشق. رجوع به عشق شود.
- غزل عشقی؛ غزل که مطالب عشقی را شامل باشد.
|| در اصطلاح عامیانه، آنکه بمیل و هوی و هوس خود کار کند، مثلاً گویند: فلانی آدمی عشقی است. (از فرهنگ فارسی معین).

عشقی.

[عِ] (اِخ) (میرزادهء...) نام او محمدرضابن حاج سیدابوالقاسم کردستانی، و از شعرای قرن اخیر ایران بوده است. وی به سال 1272 ه .ش. در همدان متولد شد و به آموختن ادب و شعر پرداخت. ذوق و احساسات ادبی او آمیخته با احساسات وطن پرستی و آزادیخواهی و اصلاح طلبی بود. در جسارت و ازخودگذشتگی و بی باکی کم نظیر بود. عشقی در دوران جنگ بین المللی اول به کشور عثمانی رفت و در دارالفنون آنجا تحصیل کرد. وی روزنامهء «قرن بیستم» را که حاوی مقالات و اشعار تند ضد هیئت حاکمه بود در تهران انتشار داد، و ظاهراً بسبب همین مقالات بسال 1303 ه .ش. / 1342 ه .ق. به دست دو تن ناشناس کشته شد و جسد او را در ابن بابویه تهران بخاک سپردند. عشقی در اپرای معروف «رستاخیز»، رستاخیز شاهان بزرگ ایران را نشان میدهد که یکایک به صحنه می آیند و بحال کشور ایران افسوس میخورند و افتخارات دوره های گذشته را بیاد می آورند. تابلوهای «ایده آل» و «کفن سیاه» او هر یک شامل انتقاد اوضاع اجتماعی ایران است. دیوان وی مکرر بطبع رسیده است. (از فرهنگ فارسی معین). ملک الشعراء بهار در رثاء وی سروده است :
وه که عشقی در شباب زندگی
از خدنگ دشمن شب رو بمرد
شاعری نو بود و شعرش نیز نو
شاعر نو مرد و شعر نو بمرد.

عشقیات.

[عِ قی یا] (ع اِ مرکب) جِ عشقیة، مؤنث عشقی. (از فرهنگ فارسی معین). آنچه به عشق بستگی و انتساب و تعلق دارد :تا هر وصف که خواهند از فنون عشقیات و انواع تشوّقات تقدیم کنند. (المعجم فی معاییر اشعار العجم ص 385).

عشقیة.

[عِ قی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث عشقی. (فرهنگ فارسی معین). ج، عشقیات. رجوع به عشقی و عشقیات شود.

عشم.

[عَ](1) (ع مص) فربه شدن گرفتن شتر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خشک گردیدن. (از ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب به فتح اول و دوم ضبط شده است.

عشم.

[عَ شَ] (ع مص) خشک گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُشوم. و رجوع به عشوم شود. || حریص شدن. (از منتهی الارب).

عشم.

[عَ شَ] (ع اِمص) امید و آزمندی. (منتهی الارب). طمع. (اقرب الموارد). || (ص) نان خشک و تباه: خبز عشم؛ نان خشک و فاسد. (منتهی الارب). نان خشک یا فاسد و تباه. (از اقرب الموارد).

عشم.

[عَ شِ] (ع اِ) یکی عُشُم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عاشِم. رجوع به عُشم و عاشم شود.

عشم.

[عُ شُ] (ع اِ) درختی است، و واحد آن عاشم و عَشِم است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشماء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعشم. (از اقرب الموارد). رجوع به اعشم شود. || هر درختی که خشک آن بیش از تر و رطب آن باشد. (از اقرب الموارد). زمین که درخت خشکش بیش و تر کم باشد. (منتهی الارب). || زمین گردناک. (منتهی الارب): أرض عشماء؛ زمین که بجهت رسیدن غبار و گرد، در آن درختان خشک باشد. (از اقرب الموارد).

عشمة.

[عَ شَ مَ] (ع اِمص) آزمندی. (منتهی الارب). طمع. (از اقرب الموارد). || (ص) خشک از لاغری. || پارهء نان خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) پیری و خرفی. || (ص) پیر کلانسال از مرد و زن، و پشت دوتای گام نزدیک نهنده. (منتهی الارب). شیخ فانی، برای مذکر و مؤنث، و یا آنکه گام نزدیک بهم نهد و خمیده پشت باشد، گویند: شیخ عشمة و عجوز عشمة. (از اقرب الموارد).

عشن.

[عَ] (ع مص) به خواست خود گفتن و تخمین نمودن. (از منتهی الارب). با رأی و نظر خود گفتن و تخمین زدن. (از اقرب الموارد).

عشنج.

[عَ شَنْ نَ] (ع ص) ترشروی زشتخوی. (منتهی الارب). آنکه چهره اش گرفته باشد و بدمنظره باشد از مردان. (از اقرب الموارد).

عشنزر.

[عَ شَ زَ] (ع ص) سخت و درشت اندام و بزرگ از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشنزرة.

[عَ شَ زَ رَ] (ع ص) مؤنث عشنزر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عشنزر شود.

عشنزن.

[عَ شَ زَ] (ع ص) دشوار و پیچیده و درشت خلقت. (ناظم الاطباء). شدید و سخت در خلقت و آفرینش. (از اقرب الموارد).

عشنط.

[عَ شَنْ نَ] (ع ص) نیک دراز، یا مرد پرگوشت نازک و نیکو اندام زیرک. ج، عشنطون. عَشانط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشنق.

[عَ شَنْ نَ] (ع ص) درازقد سبک و کم گوشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُشانِق. ج، عَشانقة. (اقرب الموارد).

عشنقة.

[عَ شَنْ نَ قَ] (ع ص) مؤنث عشنق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عُشانقة. رجوع به عشنق و عشانقة شود.

عشو.

[عَشْوْ] (ع مص) در شب از دور دیدن آتش را و آهنگ روشنی آن نمودن. (از منتهی الارب). نزدیک آتش شدن برای بردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی): عشا النار، عشا الی النار؛ آتش را در شب از دور دید و قصد روشنائی آن را کرد به امید رهنمایی و یا مهمانی. (از اقرب الموارد). عُشوّ. رجوع به عشوّ شود. || طعام شبانگاهی خوردن. (از منتهی الارب). شام خوردن. (تاج المصادر بیهقی). || طعام شبانگاهی خورانیدن کسی را. (از منتهی الارب). شام دادن. (تاج المصادر بیهقی). عشاء و شام خورانیدن کسی را. (از اقرب الموارد). عَشْی. و رجوع به عَشْی شود. || در شب قصد کسی کردن، سپس بصورت عام بکار رفته و هر قصدکننده ای را «عاشی» گفته اند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از کسی اعراض کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از المصادر زوزنی) (از دهار). اعراض کردن از کسی و روی آوردن به دیگری. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || راه جستن بسوی کسی. (از منتهی الارب). به نزدیک کسی به امید احسان رفتن. (المصادر زوزنی). طلب کردن فضل کسی را. (از اقرب الموارد). || شب چرانیدن شتران را. || مانند نابینا کردن کاری را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بد شدن بینائی در شب و روز، و یا نابینا شدن، و یا بینا بودن در روز و نابینا بودن در شب. (از اقرب الموارد).

عشو.

[عَشْوْ] (ع اِ) عشواللیل؛ تاریکی شب. (دهار). عشوة. رجوع به عشوة شود.

عشو.

[عِشْوْ] (ع اِ) کاسهء شیر که شبانگاه وقت بازگشتن گوسپندان یا بعد آن نوشند. (منتهی الارب). قدح شیر و لبن که در ساعت بازگشتن گوسفندان از چرا، و یا بعد از آن نوشیده شود. (از اقرب الموارد).

عشو.

[عُ شُوو] (ع مص) در شب از دور دیدن آتش را و آهنگ روشنی نمودن. (از منتهی الارب). آتش را در شب از دور دیدن و قصد روشنائی آن کردن به امید رهنمایی یا مهمانی. (از اقرب الموارد). عَشْو. رجوع به عَشْو شود. || طعام شبانگاهی خوردن. (از منتهی الارب). عَشْو. رجوع به عَشْو شود.

عشواء .

[عَشْ] (ع ص) مؤنث أعشی (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، یعنی شب کور و ضعیف البصر و آنکه شب نمی بیند و روز می بیند. (ناظم الاطباء). رجوع به اعشی شود. || شتر ماده ای که پیش پای خود نبیند. (منتهی الارب). ناقه ای که جلو خود را نبیند و هنگام راه رفتن دست بر هر چیزی گذارد. (از اقرب الموارد) : چون اشتر عشواء قدم در جر و جوی مینهادم و چون مست شیدا در شب یلدا بر در و دیوار می افتادم. (مقامات حمیدی). || خبطه خبط عشواء؛ کاری را کرد بر غیر بصیرت، و گویند: رکب عشواء، و فلان خابط خبط عشواء؛ هرگاه بدون بصیرت در کار خود خبط کند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) تاریکی. (منتهی الارب). ظلمت. (اقرب الموارد). || نوعی از تمر است، یا خرمابنی. (منتهی الارب). خرما، و یا نخلی است. (از اقرب الموارد).

عشوان.

[عُشْ] (ع اِ) نوعی از تمر است، یا خرمابنی. (منتهی الارب). خرما، و گویند نخلی است. (از اقرب الموارد).

عشواوان.

[عَشْ نِ] (ع ص، اِ) تثنیهء عشواء: امرأتان عشواوان؛ دو زن شبکور. (از ناظم الاطباء). رجوع به عشواء شود.

عشور.

[عُ] (ع مص) ده یک گرفتن از اموال کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَشر. رجوع به عشر شود. || عشر و ده یک مال را ستدن. (از اقرب الموارد).

عشور.

[عُ] (ع اِ) جِ عُشر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عُشر شود. آنچه از تجار بر معابر بحار بطریق باج گیرند. (آنندراج) : از تجار و مترددین بنادر عشور گرفته قلیلی به والی مذکور میدادند. (عالم آرای عباسی از آنندراج). وجوه عشور بنادر رسد فرنگان و انگلیس و پرتکال. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص96).
- عشور جنگلی؛ عوارض که بر مبنای بهای چوب از خداوند آن گیرند.
|| جِ عَشیر. (منتهی الارب). رجوع به عشیر شود.

عشورا.

[عَ] (از ع، اِ) عشوراء. (از ناظم الاطباء). رجوع به عشوراء شود : به وقت طلوع صبح پنجشنبه روز عشورا بر دواتدار و ابن کنز زدند. (رشیدی).

عشوراء .

[عَ] (ع اِ) عاشوراء. (منتهی الارب). روز دهم یا نهم محرم. (ناظم الاطباء). رجوع به عاشورا و عاشوراء شود.

عشورة.

[عَ رَ] (اِخ) شعبه ای از قبیلهء بنی رکب منشعب از بنی اشعر. (تاریخ قم ص 283).

عشوز.

[عَشْ وَ] (ع ص) سخت و درشت از راه زمین. (منتهی الارب). راه و یا زمینی که پیمودن آن دشوار و صعب باشد. ج، عَشاوز. (از اقرب الموارد). || درشت و قوی از شتران. (منتهی الارب). سخت و درشت در آفرینش. (از اقرب الموارد). عَشَوّز. و رجوع به عَشَوّز شود. || گوشت بسیار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشوز.

[عَ شَوْ وَ] (ع ص) درشت و قوی از شتران. (منتهی الارب). سخت و درشت در آفرینش. (اقرب الموارد). || گوشت بسیار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَشوَز. و رجوع به عَشْوَز شود.

عشوزن.

[عَ شَ زَ] (ع ص) دشوار و پیچیده از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درشت خلقت. (منتهی الارب). سخت و شدید در خلقت و آفرینش. (از اقرب الموارد). || مرد سخت و درشت اندام. (منتهی الارب). سخت و غلیظ. || اماکنی که پیمودن آنها صعب و دشوار باشد. (از اقرب الموارد). ج، عَشازن، عَشاوز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شتر سطبراندام. (منتهی الارب). || (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عشوزنة.

[عَ شَ زَ نَ] (ع ص) مؤنث عشوزن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): قناة عشوزنة؛ نیزهء سخت. (از اقرب الموارد). رجوع به عشوزن شود.

عشوشة.

[عُ شَ] (ع مص) لاغر و باریک گردیدن اندام. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَشاشة. عَشَش. رجوع به عشاشة و عشش شود.

عشوف.

[عُ] (ع اِ) درخت خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشوق.

[عَ] (ع ص) بسیار عشق کننده و صاحب عشق. (غیاث اللغات).

عشوم.

[عُ] (ع مص) خشک گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آزمند و حریص شدن. (از منتهی الارب). عَشَم. و رجوع به عشم شود.

عشوند.

[عُشْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان بالا از شهرستان نهاوند. سکنهء آن 650 تن. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات، انگور، صیفی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عشوة.

[عَشْ وَ] (ع اِ) اسم المرة است از مصدر عَشْو. (از اقرب الموارد). رجوع به عشو شود. || تاریکی، یا از اول شب تا ربع آن: مضی من اللیل عشوة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کار ناپیدا نمودن و کردن. (منتهی الارب): أوطاه عشوة؛ او را بر امری ملتبس و مشتبه واداشت، و آن را هنگامی گویند که به وی از امری سرگردان کننده خبر دهد و یا از امری خبر دهد که دچار گرفتاری گردد. (از اقرب الموارد). عِشْوة. عُشْوة. و رجوع به عشوة شود.

عشوة.

[عِشْ وَ / عُشْ وَ] (ع اِ) کار ناپیدا نمودن و کردن. (منتهی الارب). مرتکب کاری شدن بدون بیان و بینش. (از اقرب الموارد). عَشوة. و رجوع به عَشوة شود. || آتش که در شب از دور دیده شود، و شعلهء آتش. (منتهی الارب). شعلهء آتش که در شب از دور دیده شود و به قصد آن بروند. (از اقرب الموارد).

عشوه.

[عِشْ وَ / وِ] (از ع، اِ) وعدهء دروغ. (دهار). فریب. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) : برادر ما را بر آن داشتند که رسول ما را بازگردانید و رسولی با وی نامزد کردند با مشتی عشوه و پیغام که ولیعهد پدر ویست. (تاریخ بیهقی ص 118). باید که جوابی جزم قاطع دهید نه عشوه و بیکار چنانکه بر آن اعتماد توان کرد. (تاریخ بیهقی). وزیر مرا گفت اینهمه عشوه است که دانند ما نتوانیم قصد ایشان کرد. (تاریخ بیهقی ص 620).
زنا و مسخره جور و محال و غیبت و دزدی
دروغ و مکر و عشوه کبر و طراری و غمازی.
ناصرخسرو.
با واقعهء عشقم و یا حادثهء هجر
در عشوهء وسواسم و در قبضهء سودا.
مسعودسعد.
نه دم کدیه ای همی گویم
نه دم عشوه ای همی دارم.مسعودسعد.
جاه دنیای فریبنده... مانند... عشوهء سرابست. (کلیله و دمنه).
هرچه از مجلس او خواسته شد یافته شد
که ندارد دل او عشوه و زرق و تلبیس.
سوزنی.
بسیار سخن گفته شد از وعده و عشوه
تا رام شد آن توسن بدمهر به زر بر.سوزنی.
عشوه و زرق بسوی دل بی تلبیسش
ره نیابد چو سوی جنت اعلی ابلیس.
سوزنی.
از سر جوی عشوه آب ببند
بیش ازین گرد پای حوض مگرد.انوری.
از عشوهء آسمان مرا بس
از چاشنی جهان مرا بس.خاقانی.
خود را به دست عشوهء ایام وامده
کز باد کس امید ندارد وفای خاک.خاقانی.
دل منه بر عشوه های آسمان زیرا که هست
بی سر و بن کارهای آسمان چون آسمان.
خاقانی.
کرده ابلیس را به عشوه تباه
دله(1) را داده بازی روباه.ظهیر فاریابی.
او بر امید آن عشوه بر صوب بخارا رحلت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص192). دیو عشوه ای که او را به قطع مال مقاطعه وسوسه میدهد به صلیل شمشیر هندی در قاروره های قهر مقید گرداند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص336).
که گر شه گوید او را دوست دارم
بگو کاین عشوه ناید در شمارم.نظامی.
بدین عشوه دادند شه را شکیب
یکی بر دلیری یکی بر فریب.نظامی.
بسا ابرا که بندد کلهء مشک
به عشوه باغ دهقان را کند خشک.نظامی.
بدین عشوه و خدیعت گورخان را در چاه غرور افکند. (جهانگشای جوینی). بدین عشوه و غرور می پنداشت که دفع مقدر تواند کرد. (جهانگشای جوینی).
تو بمخراش به عشوه رخ نیکی را زآنک
هرکه او عشوه کند نیکی او پنهانست.
بدر جاجرمی (در ترجمهء عنوان الحکم بستی).
|| ناز و حرکت معشوق که دل عاشق بدان فریفته شود. (غیاث اللغات). ناز و کرشمه. (آنندراج). حرکت نازنینان که بدان دل عاشقان را مجذوب کنند. کرشمه. ناز. دلفریبی. پخس. تیباش. شکنه. خودنمائی. (ناظم الاطباء). اصلاً بمعنی فریب است اما در عرف عام بمعنی غنج و دلال و کرشمه و دلبری استعمال میشود. گاه نیز آن را به «عور» به همین معنی عطف میکنند. (از فرهنگ لغات عامیانه) :
من درس عشق خواندم و او درس دلبری
گل کرد مشق عشوه و بلبل ترانه را.کمالی.
گره بر سینه زن بی رنج مخروش
ادب کن عشوه را یعنی که خاموش.نظامی.
خیال از ناجوانمردی همه روز
به عشوه میفزاید بر دلم سوز.نظامی.
ای مطرب از آن حریف پیغامی ده
وین دلشده را به عشوه آرامی ده.سعدی.
عشوه ای از لب شیرین تو دل خواست بجان
به شکرخنده لبت گفت مزادی طلبیم.حافظ.
کام جان تلخ شد از صبر که کردم بی دوست
عشوه ای زآن لب شیرین شکربار بیار.
حافظ.
تا آسمان ز حلقه بگوشان ما شود
کو عشوه ای ز ابروی همچون هلال تو.
حافظ.
چشم ساقی عشوه ای بر طاعت و تقوی گماشت
دست مستی دامن زلف شکن پرور گرفت.
ظهوری (از آنندراج).
- عشوه و عور؛ از اتباع. (از فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به عشوه شود.
- عشوه و غمزه؛ ناز و کرشمه. از اتباع است.
- عشوه و ناز؛ کرشمه و ناز. از اتباع است.
- عشوه های لاجوردی؛ کنایه از نازهای متنوع و رنگارنگ است. (از آنندراج). کرشمه های گوناگون. (ناظم الاطباء) :
گرچه چشم شوخ زرین ابروَم باشد کبود
از نگاهش عشوه های لاجوردی خوشنماست.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
اگر صورت ظرف چینی به پلهء معنی جلوه سر می کشید به رنگ عشوهء لاجوردی هزار من طلا نثار می دید. (از رقعهء ملاطغرا به آقامحمدخان، از آنندراج).
- عشوه های مرمری؛ کنایه از نازهای ساده و بیرنگ است، چه مرمر سفید می باشد و سفید از الوان نیست. (آنندراج). ناز و کرشمه های ساده. (ناظم الاطباء) :
آن یکی چشمک زند کاینک بیا از من بخر
نازهای نیمرنگ و عشوه های مرمری.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
|| در اصطلاح عاشقان، تجلی جمال. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - مراد دلهء محتاله است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عشوه آئین.

[عِشْ وَ / وِ] (ص مرکب)کرشمه نما و آنکه آشکارا ناز و کرشمه کند. (ناظم الاطباء).

عشوه آگین.

[عِشْ وَ / وِ] (ص مرکب)نازآلود. دارای ناز. باکرشمه. دلفریب. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عشوه شود.

عشوه آمیز.

[عِشْ وَ / وِ] (ن مف مرکب)آمیخته به عشوه و فریب : همگان عشوه آمیز سخن میگفتند و کاری بزرگ افتاده سهل میکردند. (تاریخ بیهقی ص495). بر آن سخنان عشوه آمیز و غرورانگیز ایشان دل نباید نهاد. (تاریخ بیهقی ص 599).

عشوه انگیز.

[عِشْ وَ / وِ اَ] (نف مرکب)عشوه انگیزنده. فریبنده. کرشمه انگیز : خنجر سرتیزش چون مژگان خوبان عشوه انگیز، خونریز. (حبیب السیر جزو 4 از ج3 ص322).

عشوه پرداز.

[عِشْ وَ / وِ پَ] (نف مرکب)عشوه پردازنده. دارای ناز و کرشمه. (ناظم الاطباء). آنکه ناز و کرشمه کند. دارای ناز و غمزه. (فرهنگ فارسی معین).

عشوه پردازی.

[عِشْ وَ / وِ پَ] (حامص مرکب) عمل و حالت عشوه پرداز. (فرهنگ فارسی معین). ناز و کرشمه کردن. عشوه کردن.

عشوه خر.

[عِشْ وَ / وِ خَ] (نف مرکب)خریدار عشوه. طالب عشوه. و رجوع به عشوه خریدن شود :
گر دهد خصم خواب خرگوشت
مصلحت را بخر که عشوه خر است.انوری.

عشوه خری.

[عِشْ وَ / وِ خَ] (حامص مرکب) عمل و حالت عشوه خر. رجوع به عشوه خریدن شود :
یک زبان داری و صد عشوه گری
من و صد جان ز پی عشوه خری.خاقانی.
- عشوه خری کردن، پذیرای عشوه شدن:عشوه گری میکند لعل تو و طرفه آنک
عقل چو خاقانئی عشوه خری میکند.خاقانی.

عشوه خریدن.

[عِشْ وَ / وِ خَ دَ] (مص مرکب) پذیرفتن عشوه. خریداری ناز و کرشمه. فریب خوردن. گول خوردن : و طغرل را گفت شاد باش ای کافر نعمت ازبهر این ترا پروردم و از فرزندان عزیزتر داشتم تا بر من چنین ساختی به عشوه ای که خریدی برسد بتو آنچه سزاوار آنی. (تاریخ بیهقی ص 252). سالاری محتشم... فرستاده آید... تا آن دیار را که گرفته بودیم ضبط کند... تا خواب نبینند و عشوه نخرند. (تاریخ بیهقی ص 590).
ز مرگ امن مجوی و به عمر تکیه مکن
به سیم دین مفروش و ز دیو عشوه مخر.
ناصرخسرو.
زبهر خسرو سیارگان همی خواهد
که عشوه ای بخرم وآن لباچه بفروشم.انوری.
این دم بخورد و این عشوه بخرید و نقد به نسیه بفروخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 160).
مفروش چنان بر آنکه پیر است
عشوه خرد از تو هر زمانی.عطار.
نوشته اند بر ایوان جنة المأوی
که هرکه عشوهء دنیا خرید وای به وی.
حافظ.
عشوه دادند که بر ما گذری خواهی کرد
دیدی آخر که چنین عشوه خریدیم و برفت.
حافظ.
مقصود ازین معامله بازار تیز نیست
نی جلوه میفروشم و نی عشوه میخرم.
حافظ.

عشوه خوردن.

[عِشْ وَ / وِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) فریب خوردن. گول خوردن : حمدونه این عشوه ها چون شکر بخورد و بر آب کار سوی ماهی رفت. (سندبادنامه ص 48).
کسی را بود کیمیا در نورد
که او عشوهء کیمیاگر نخورد.نظامی.
گر صادقی تو عشوه از آن قرصِ خور مخور
ور مرد رهروی دم ازین ره دگر مزن.
بدر چاچی (از آنندراج).

عشوه خیز.

[عِشْ وَ / وِ] (نف مرکب)عشوه خیزنده. فریب ده. پرفریب :
عیب جز این نیستمان که ما نه چو ایشان
بدکنش و عشوه خیز و زشت مقالیم.
ناصرخسرو.

عشوه دادن.

[عِشْ وَ / وِ دَ] (مص مرکب) فریب دادن. فریفتن. گول زدن : من ندانستم که کار این قوم بدین منزلت است و عشوه دادند مرا به حدیث ایشان و راست نگفتند. (تاریخ بیهقی ص585). پس اگر عشوه دهد کسی که حیلتی باید ساخت که مسعود بر جناح سفر است... نباید خرید. (تاریخ بیهقی). خردمند آن است که به نعمتی و عشوه ای که زمانه دهد فریفته نشود. (تاریخ بیهقی).
گفتی که چو وقت آید کارت به ازین سازم
این عشوه مده کآنگه افسوس گرت خوانم.
خاقانی.
گر فلکت عشوهء آبی دهد
تا نفریبی که سرابی دهد.نظامی.
سیره ای دارد عجب در دلبری
عشوه پیدا بوسه پنهان میدهد.عطار.
لاجرم هیچ کدام شخص بر امیر و پیشوای خویش دلال نتواند و دیگری او را عشوه ندهد. (جهانگشای جوینی).
خوابست همی که مینماید
یا عشوه همی دهد خیالم.سعدی.
دوش لعلش عشوه ای میداد حافظ را ولی
من نه آنم کز وی این افسانه ها باور کنم.
حافظ.
عشوه دادند که بر ما گذری خواهد کرد
دیدی آخر که چنین عشوه خریدیم و برفت.
حافظ.
عشوه میداد که از کوی وفایت نروم
دیدی آخر که چنان عشوه خریدیم و برفت.
حافظ (از آنندراج).

عشوه دان.

[عِشْ وَ / وِ] (نف مرکب)عشوه داننده. ناز و غمزه دان. آشنا بطریق کرشمه و عشوه :
کو بتی کز عشق او یک شهر جان افشانده اند
زرّ و سر بر عشوهء آن عشوه دان افشانده اند.
خاقانی.

عشوه ده.

[عِشْ وَ / وِ دِهْ] (نف مرکب)عشوه دهنده. فریب دهنده. فریبکار :
شه وزیری داشت رهزن عشوه ده
کاو بر آب از مکر بربستی گره.مولوی.
بگو آنچه دانی که حق گفته به
نه رشوت ستانی و نه عشوه ده.سعدی.
دنیا زنیست عشوه ده و دلستان ولیک
با کس همی بسر نبرد عهد شوهری.سعدی.

عشوه زن.

[عِشْ وَ / وِ زَ] (نف مرکب)عشوه زننده. کسی که دلربائی میکند. برانگیزندهء شهوت. (ناظم الاطباء). عشوه ساز. عشوه کار.

عشوه زنی.

[عِشْ وَ / وِ زَ] (حامص مرکب) عمل و حالت عشوه زن. عشوه سازی. عشوه کاری. (فرهنگ فارسی معین).

عشوه ساختن.

[عِشْ وَ / وِ تَ] (مص مرکب) فریب ساختن. فریب در کار آوردن :
چو نان طلب کنم از شاه عشوه سازد قوتم
چو آب خواهم از ایام زهر دارد پیشم.
خاقانی.

عشوه ساز.

[عِشْ وَ / وِ] (نف مرکب)عشوه سازنده. دلربا و دلفریب. (ناظم الاطباء). آنکه عشوه بکار برد. عشوه کار. عشوه زن. (فرهنگ فارسی معین) :
هفت و نه این صنم عشوه ساز
عقل فریب آمد و برنانواز.امیرخسرو.

عشوه سازی.

[عِشْ وَ / وِ] (حامص مرکب) عمل و حالت عشوه ساز. عشوه زنی. عشوه کاری. (فرهنگ فارسی معین). کرشمه و دلفریبی. (ناظم الاطباء).

عشوه فروختن.

[عِشْ وَ / وِ فُ تَ](مص مرکب) عشوه نشان دادن. فریب آوردن. فریفتن :
دل عشوه میفروخت که من مرغ زیرکم
اینک فتاده در سر زلف چو دام اوست.
سعدی.

عشوه کردن.

[عِشْ وَ / وِ کَ دَ] (مص مرکب) ناز و غمزه کردن. کرشمه کردن. (فرهنگ فارسی معین) : اگر نیامدند و سخن نشنودند و عشوه کردند آنگاه بحکم مشاهده کار خویش می باید کرد. (تاریخ بیهقی ص658).
تو بمخراش به عشوه رخ نیکی را زآنک
هرکه او عشوه کند نیکی او پنهانست.
بدر جاجرمی (در ترجمهء عنوان الحکم بستی).

عشوه گر.

[عِشْ وَ / وِ گَ] (ص مرکب) آنکه عشوه بکار برد. عشوه کار. عشوه ساز. (فرهنگ فارسی معین). شوخ چشم و دلفریب و دارای ناز و کرشمه. (ناظم الاطباء). زراق :
بالابلند عشوه گر نقش باز من
کوتاه کرد قصهء زهد دراز من.حافظ.

عشوه گری.

[عِشْ وَ / وِ گَ] (حامص مرکب) عمل و حالت عشوه گر. عشوه سازی. عشوه کاری. (فرهنگ فارسی معین). دلفریبی و شوخ چشمی. (ناظم الاطباء) :
یک زبان داری و صد عشوه گری
من و صد جان ز پی عشوه خری.خاقانی.
- عشوه گری کردن؛ عشوه سازی کردن :
عشوه گری میکند لعل تو و طرفه آنک
عقل چو خاقانئی عشوه خری میکند.
خاقانی.

عشوه نمای.

[عِشْ وَ / وِ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) عشوه نماینده. عشوه ساز. عشوه گر :
با دل خویش هر زمان گویم
کآن بت عیب جوی عشوه نمای...
اشرفی سمرقندی.

عشوی.

[عَ شَ وی ی] (ع ص نسبی)منسوب به عَشیّه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عشیة شود.

عشویة.

[عَ وی یَ] (ع اِ) جای تاریک. (ناظم الاطباء).

عشة.

[عَشْ شَ] (ع اِ) درخت کم شاخ باریک شاخ در جای خراب رسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زمین درشت و خشک. (منتهی الارب). زمین کم درخت، و گویند زمین سخت. || نخل، هرگاه سعف و برگ آن اندک گردد و انتهای آن باریک شود. (از اقرب الموارد). || (ص) زن باریک استخوان دست و پا. (منتهی الارب). مؤنث عش، یعنی زن درازقد و اندک گوشت، و یا زنی که استخوانهای دست و پای او دقیق و ریزه باشد. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَشّ شود.

عشة.

[عَشْ شَ] (اِخ) از قرای ذمار است در یمن. (از معجم البلدان).

عشی.

(1) [عَ شا] (ع مص) ستم کردن بر کسی. شبانگاه چریدن شتران. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شب کور گشتن و ضعیف شدن بینائی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به عَشا شود.
(1) - در اقرب الموارد با الف عمودی (عشا) ضبط شده است.

عشی.

[عَ شا] (ع اِمص) شبکوری. (ناظم الاطباء). عشاوة یا نابینایی. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَشا شود.

عشی.

[عَشْیْ] (ع مص) طعام شبانگاهی خورانیدن کسی را. (از منتهی الارب). عشاء و شام دادن کسی را. (از اقرب الموارد). عَشْو. و رجوع به عشو شود. || در شب قصد کردن کسی را. (از منتهی الارب). عَشو. و رجوع به عشو شود. || به شب چرانیدن شتران را. (از ناظم الاطباء). عَشو. و رجوع به عشو شود. || مانند نابینا کار کردن. (از ناظم الاطباء). عَشو. و رجوع به عشو شود.

عشی.

[عَ] (ع ص) عَشٍ. شبکور، و آنکه در شب و روز هر دو بد بیند. (ناظم الاطباء). دارندهء عشاوة. (از اقرب الموارد). رجوع به عشاوة شود.

عشی.

[عَ شی ی] (ع اِ) آخر روز. (منتهی الارب). شبانگاه. (ترجمان القرآن جرجانی). شبانگاه، أی از وقت نماز شام تا وقت نماز خفتن. (دهار). از زوال آفتاب تا صبح. (ناظم الاطباء). آخر روز، و گویند از نماز مغرب تا عتمة. و تصغیر آن عُشیّان است برخلاف مکبر آن، و گوئی آن تصغیر عَشیان است. و جمع آن عُشیّانات شود. مصغر آن را عُشَیشیان و جمعش را عُشَیشیانات نیز گفته اند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) :و سبح بالعشی و الابکار (قرآن 3/41)؛ و ستایش کن در شبانگاه و بامداد. یسبحن بالعشی و الاشراق (قرآن 38/18)؛ ستایش میکنند او را در شبانگاه و هنگام طلوع آفتاب. و لاتطرد الذین یدعون ربهم بالغداة و العشی (قرآن 6/52)؛ و مران کسانی را که در بامداد و شبانگاه خدای خود را دعا میکنند. فأوحی الیهم أن سبحوا بکرةً و عشیاً (قرآن 19/11)؛ پس بدانان وحی کرد که بامداد و شبانگاه ستایش کنید. و له الحمد فی السماوات و الارض و عشیاً و حین تظهرون (قرآن 30/18)؛ او را ستایش است در آسمانها و زمین و شبانگاه و هنگامی که ظهر می کنید. النار یعرضون علیها غدواً و عشیاً (قرآن 40/46)؛ در صبحگاه و شبانگاه بر آتش عرضه میشوند.
-صلاتاالعشی؛ نماز ظهر و عصر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| ابر. (منتهی الارب). سحاب. (اقرب الموارد). ج، عَشایا، عَشیّات. (منتهی الارب). || (ص) بعیر عشی؛ شتر که شب تا دیر چرد، و در مؤنث عشیة شود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشی.

[عِشْیْ](1) (ع اِ) طعام شبانگاهی. (منتهی الارب). طعام عَشیّ و شبانگاه. (از اقرب الموارد). ج، أعشیة. (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب حرف آخر آن الف ضبط شده است [ عِ شا ] .

عشی.

[عُشْیْ] (ع ص، اِ) جِ أعشی. (ناظم الاطباء). رجوع به اعشی شود.

عشی.

[عُشْ شی] (ص نسبی) منسوب به عُشّ، و آن بطنی است از قضاعة. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عش (ابن لبید...) شود.

عشیات.

[عَ شی یا] (ع اِ) جِ عَشیّ. (منتهی الارب). ج، عَشیّة. (اقرب الموارد). رجوع به عَشیّ و عشیة شود.

عشیان.

[عَشْ] (ع ص) طعام شبانگاهی خورنده. (منتهی الارب). آنکه عشاء و شام خورده است. (از اقرب الموارد).

عشیان.

[عُ شَیْ یا] (ع اِمصغر) مصغر عَشیّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شام کوتاه. (ناظم الاطباء). رجوع به عَشیّ شود.

عشیانات.

[عُ شَیْ یا] (ع اِ) جِ عُشیّان که مصغر عَشیّ است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عَشیّ شود.

عشیب.

[عَ] (ع ص) مکان عشیب؛ جای گیاهناک. (منتهی الارب). محلی که عشب و علف در آن بسیار باشد. (از اقرب الموارد). || مرد کوتاه بالا. (منتهی الارب). رجل قصیر. (از اقرب الموارد).

عشیبة.

[عَ بَ] (ع ص) مؤنث عشیب: أرض عشیبة؛ زمین که گیاهش نمایان و بسیار باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشیتئذٍ.

[عَ شی یَ تَ ءِ ذِنْ] (ع ق مرکب)در آن شبانگاه. (دهار). رجوع به عَشیّة شود.

عشیر.

[عَ] (ع اِ) ده یک. (منتهی الارب) (دهار). دهم حصه از چیزی. (غیاث اللغات). یک جزء از ده، مانند عُشر. (از اقرب الموارد). ج، أعشِراء (اقرب الموارد) (منتهی الارب)، عُشور. أعشار. (منتهی الارب).
- عُشر عشیر؛ یک جزء از صد جزء هر چیزی. و رجوع به عُشر شود.
|| قبیله. (اقرب الموارد). || خویش. (منتهی الارب). خویش نزدیک. (دهار). خویشاوند. (غیاث اللغات). قریب. (اقرب الموارد). || دوست. (منتهی الارب). یار. (دهار). صدیق. (از اقرب الموارد). ج، عُشَراء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شوی زن. (منتهی الارب). زوج زن. (از اقرب الموارد). و از آن جمله است حدیث: انکن تکثرن اللعن و تکفرن العشیر، که منظور از عشیر زوج است، چه با هم معاشرت دارند. (از منتهی الارب). || معاشر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هم عشرت. (دهار). کسی که به کسی به یک جا زندگی کند. (غیاث اللغات). همساز. سازگار : یدعو لمن ضرّه أقرب من نفعه لبئس المولی و لبئس العشیر (قرآن 22/13)؛ میخواند کسی را که زیانش نزدیکتر از سودش است و او بد خداوندگار و بد معاشری است. || ده یک حصهء قفیز (جریب) در حساب غلهء زمین. (منتهی الارب). عشر قفیز، در حساب زمین. (از اقرب الموارد). عشر قفیز است، آن سی وشش ذراع مکسره باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). یکدهم قفیز یا 36 ذرع مربع. (فرهنگ فارسی معین) : قفیزی عبارت از ده عشیر است و عشیری سی وشش گز است. (تاریخ قم ص109). || آواز کفتار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عشیرا.

[عَ] (اِ) شعبه ای است از پرده های موسیقی. عشیران. عشرا. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عشیران شود.

عشیران.

[عَ] (اِ) (اصطلاح موسیقی) نام شعبه ای از بوسلیک، که یکی از پرده های موسیقی است. (از غیاث اللغات). || شعبهء پنجم از شعب بیست وچهارگانهء موسیقی که قدما آن را جزو «حسینی» میدانستند، ولی حسینی امروزه از قطعات «نوا» است. (فرهنگ فارسی معین از مجمع الادوار). عشیرا. عشرا. و رجوع به عشیرا شود.

عشیرت.

[عَ رَ] (ع اِ) عشیرة. خویشان. برادران قبیله. تبار. نزدیکان از جانب آباء. کس و کار. قبیله و تبار مردم : والی در ممالک ایران چهار است... اول والی عربستان که به اعتبار سیادت و شجاعت و زیادتی ایل و عشیرت از والیهای دیگر بزرگتر و عظیم الشأن تر است. (تذکرة الملوک چ2 ص4). و رجوع به عشیرة شود.

عشیرة.

[عَ رَ] (ع اِ) برادران و قبیله و تبار و نزدیکان از جانب آباء. (منتهی الارب). خویشان و تبار و اهل خانه. (غیاث اللغات). خویش نزدیک و خویشاوندان نزدیک. (دهار). خویشان و دودمان. (مهذب الاسماء). گروهی از قبیله، کوچکتر از فصیله. (مفاتیح العلوم): عشیرة الرجل؛ نزدیکترین فرزندان پدر شخص و یا قبیلهء او. (از اقرب الموارد). ج، عَشائر (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، عَشیرات. (اقرب الموارد) : قل ان کان آباؤکم و أبناؤکم... و عشیرتکم... أحب الیکم من الله و رسوله... فتربصوا حتی یأتی الله بامره (قرآن 9/24)؛ بگو اگر پدران و فرزندان و خویشان شما محبوبتر باشند برای شما از خداوند و رسولش، پس منتظر باشید که خداوند امر خود را نازل کند. و انذر عشیرتک الاقربین (قرآن 26/214)؛ و اخطار کن خویشان نزدیکترت را. || (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عشیرة.

[عُ شَ رَ] (اِخ) دهی است به یمامة. (منتهی الارب). قلعه ای است کوچک بین ینبع و ذی المروة، که خرمای آن برتر از دیگر انواع خرمای حجاز است. (از معجم البلدان).

عشیرة.

[عُ شَ رَ] (اِخ) (ذوال ...) ناحیه ای است از ینبع بین مکه و مدینه؛ و یکی از غزوات پیغمبر (ص) در آنجا بوده است. (از معجم البلدان). و رجوع به ذوالعشیرة شود.

عشیره زامل.

[عَ رِ مِ] (اِخ) دهی از دهستان چنانه بخش شوش شهرستان دزفول. سکنهء آن 700 تن. آب آن از چاه. محصول آن غلات دیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عشیش.

[عَ] (ع مص) لاغر و باریک گردیدن، بمعنی مصدر عَشاشة است. (از ناظم الاطباء). رجوع به عشاشة شود.

عشیشات.

[عُ شَ] (ع اِ) جِ عُشَیشان. (منتهی الارب). جِ، عُشَیشیة. (ناظم الاطباء). رجوع به عشیشان و عشیشیة شود.

عشیشان.

[عُ شَ] (ع اِمصغر) مصغر عشیّ. (منتهی الارب). شام کوتاه. (ناظم الاطباء). و رجوع به عَشیّ شود.

عشیشیات.

[عُ شَ شیا] (ع اِ) جِ عُشَیشیة است که تصغیر عَشیّة باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به عشیة شود.

عشیشیان.

[عُ شَ شیا] (ع اِمصغر) مصغر عَشیّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شام کوتاه. (ناظم الاطباء). رجوع به عَشیّ شود.

عشیشیانات.

[عُ شَ شیا] (ع اِ) جِ عُشیشیان، که مصغر عَشیّ است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عَشیّ شود.

عشیشیة.

[عُ شَ شیَ] (ع اِمصغر) مصغر عَشیّ. (منتهی الارب). شام کوتاه. ج، عشیشیات. (از ناظم الاطباء). مصغر عَشیّة است و جمعش عشیشیات شود. (از اقرب الموارد). رجوع به عشی و عشیة شود.

عشیق.

[عَ] (ع ص، اِ) عشق ورزنده و عاشق. (فرهنگ فارسی معین). گویند: فلان عشیق و هی عشیقته؛ یعنی نسبت بهم عشق میورزند. (از منتهی الارب) :
ورنه باشد آن تو بنگر این فریق
بر غم و رنجند مفتون و عشیق.مولوی.
مولعیم اندر سخنهای دقیق
بر گرهها باز کردن ما عشیق.مولوی.
چه محل دارد به پیش آن عشیق
لعل و یاقوت و زمرد یا عقیق.مولوی.
زآنکه او سنگ سیه بد این عقیق
آن عدوی نور بود و این عشیق.مولوی.
|| معشوق. محبوب. حبیب. دوست :
غرابا مزن بیشتر زین نعیقا
که مهجور کردی مرا از عشیقا
نعیق تو بسیار و ما را عشیقی
نباید به یک دوست چندین نعیقا.منوچهری.

عشیق.

[عِشْ شی] (ع ص) بسیار عشق آرنده. (منتهی الارب). کثیرالعشق. (اقرب الموارد).

عشیقة.

[عَ قَ] (ع ص، اِ) مؤنث عشیق، به معنی معشوقه. (غیاث اللغات). گویند: فلان عشیق و هی عشیقته؛ یعنی آن دو نسبت بهم عشق میورزند. (از منتهی الارب). یار. محبوب.

عشیة.

[عَ شی یَ] (ع اِ) آخر روز. (منتهی الارب). شبانگاه. (زمخشری) (دستور اللغة). شبانگاه، از نماز شام تا نماز خفتن. (دهار). به معنی «عشیّ» است، چنانکه گویند: أتیته عشیة أمس یا عشی أمس، و برخی گویند عشیة مؤنث عشی است و عرب آن را به معنی عشی بکار میبرد، و برخی گویند عشیة واحد است و جمع آن عَشیّ و عَشایا و عشیّات شود، و تصغیر آن عُشَیشیة است که جمعش عُشَیشیات شود. و منسوب به عشیة، عَشَویّ باشد. (از اقرب الموارد). وقتی است که هنوز هوا روشن است و میتوان به روشنائی روز چیزی خواندن. شب. شام. (یادداشت مرحوم دهخدا) : کأنهم یوم یرونها لم یلبثوا الاّ عشیةً أو ضحاها (قرآن 79/46)؛ گویی روزی که آن را می بینند درنگ نکرده اند جز یک شبانگاه یا چاشتگاه آن. قال حمید الطویل توفی الحسن [ حسن بصری ] عشیة الخمیس و أصبحنا یوم الجمعة و فرغنا من أمره و حملناه بعد صلاة الجمعة و دفناه. (ابن خلکان). فتبعناه [ أی تبعنا الثعلب ] فی تلک العشیة (بعد الایاب عن الجامع، بعد صلاة العصر) الی أن صرنا الی درب قد أسماه بناحیة باب الشام... و کان [ الثعلب ] فی تلک العشیة بیده دفتر ینظر فیه و قد شغله عما سواه. (معجم الادباء چ اروپا ج2 ص133). || ابر. (منتهی الارب). سحاب. (اقرب الموارد). || (ص) مؤنث عشی. (منتهی الارب): ناقة عشیة؛ ماده شتر که در شب تا دیرگاه چرا کند. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَشیّ شود.

عص.

[عَص ص] (ع مص) سخت گردیدن و درشت شدن. (از منتهی الارب). سخت و شدید شدن. (از اقرب الموارد). عَصَص. و رجوع به عصص شود.

عص.

[عَص ص] (ع اِ) بن هر چیزی و بیخ و نژاد آن. (منتهی الارب). اصل، چنانکه گویند: هو کریم العص. (از اقرب الموارد).

عصا.

[عَ] (ع مص) عصا به دست گرفتن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عصا برگرفتن. || مانند چوب دستی گرفتن شمشیر را، و به شمشیر زدن کسی را به ضرب چوب دستی. (از منتهی الارب). گرفتن شمشیر را مانند عصا، یا زدن با شمشیر مانند زدن به عصا. (از اقرب الموارد). ریشهء آن هم واوی و هم یایی آمده است، و برخی گویند واوی آن در ضرب شمشیر، و یائی آن در ضرب عصا بکار رود، و بعضی عکس آن را ذکر کرده اند، و برخی هر دو حالت را در هر دو معنی مستعمل دانسته اند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عصا.

[عَ] (ع اِ) چوب. (منتهی الارب). عود. (اقرب الموارد). || چوب دستی، مؤنث آید. (منتهی الارب) (دهار) (غیاث اللغات) (ترجمان القرآن جرجانی). نوعی از چوبدستی متوسط در سطبری و باریکی که بعضی از آن سرکج بود، و در فارسی بزیادت یاء (عصای) نیز استعمال کنند. (از آنندراج) چوبدستی که در موقع راه رفتن بدان تکیه کنند. (فرهنگ فارسی معین). چوبی که بر آن تکیه کنند و بوسیلهء آن بزنند، و تثنیهء آن عَصَوان شود. (از اقرب الموارد). از آلات سلاح است، و آن چوبی باشد سودمند در کارزار و فایدهء آن چون فایدهء دبوس و چماق است. (از صبح الاعشی ج2 ص135). ج، أعصٍ، أعصاء، عُصیّ، عَصیّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پاده. پاشو. تختله. تخله. ختور. دستوار. دستواره. سنان. قرضوف. کتک. منسأة. منساة. هادیة. هرباس : اضرب بعصاک الحجر (قرآن 2/60 و 7/160)؛ با چوبدست خود آن سنگ را بزن. فأوحینا الی موسی ان اضرب بعصاک البحر (قرآن 26/63)؛ و به موسی وحی کردیم که با چوبدست خود دریا را بزن. قال هی عصای أتوکأ علیها (قرآن 20/18)؛ گفت آن چوبدست من است که بر آن تکیه میکنم. و ألق عصاک (قرآن 7/117 و 27/10)؛ و بینداز عصا و چوبدست خود را. فألقی عصاه فاذا هی ثعبان مبین (قرآن 7/107 و 26/32)، پس عصای خود را انداخت و ناگهان آن به اژدهائی آشکار تبدیل شد. فألقی موسی عصاه فاذا هی تلقف ما یأفکون (قرآن 26/45)؛ و موسی عصای خود را انداخت و ناگهان آنچه را آنان به دروغ می نمودند؛ ربود.
بشد پیرمردی عصائی به دست
بدو گفت کای شاه یزدان پرست.فردوسی.
زمام او طریق او و راهبر
ستام او و دست او عصای او.منوچهری.
باز بر پشت و قفا و سفت سیلی و عصا.
عسجدی.
گفتم بیاریدش، درآمد و خالی خواست و این عصایی که داشت برشکافت و رقعتی خرد... برون گرفت و به من داد. (تاریخ بیهقی ص326).
کز عصا مار توانست همی کرد کلیم.
(از تاریخ بیهقی ص 39).
کلیم آمده خود با نشان معجز حق
عصا و لوح و کلام و کف و رخ انور.
ناصرخسرو.
بی عصا رفتن نباید چون همی بینی که سگ
مر غریبان را همی جامه بدرّد بی عصا.
ناصرخسرو.
فردا به عصا همیت باید رفت
امروز چنین چو کبک چه خْرامی؟
ناصرخسرو.
آن گوی مر مرا که توانی ز من شنود
این پند مر تو را به ره راست چون عصاست.
ناصرخسرو.
چون عصا خشک، و رفت نتواند
در دو گام ای عجب مگر به عصا.
مسعودسعد.
من اهل مزاح و ضحکه و رنجم
مرد سفر و عصا و انبانم.مسعودسعد.
جز در کف کلیم عصا کی شود چو مار
جز در انامل تو قلم کی شود صدف.معزی.
صاحب دلق و عصا چون خضر و چون کلیم
گنج روان زیر دلق مار نهان در عصا.
خاقانی.
گریزد ز شکل عصا مار و گوید
عصاشکلم و از عصا می گریزم.خاقانی.
همه فرعون و گرگ پیشه شدند
من عصا و شبان نمی یابم.خاقانی.
بدل به رجوع تو کان پیر دین را
بجز استقامت عصائی نیابی.خاقانی.
دلق و عصا را بسوز کین نه نکو مذهبیست
از پی دیدار حق دلق و عصا ساختن.عطار.
پیری که ز جای خویش نتواند خاست
الاّ به عصا، کیَش عصا برخیزد.(گلستان).
تکیه چه آری به عصای کسان
زنده نشد کس به بقای کسان.امیرخسرو.
رندیست که اسباب وی آسان ندهد دست
سرمایهء تزویر عصائی و ردائی.صائب.
گذشته اند ز چه بی عصا سبک پایان
تو میروی به ته چاه بی عصای که چه.
صائب (از آنندراج).
که کور را خطری همچو بی عصائی نیست.
وحید قزوینی.
اعتصاء؛ عصا در دست گرفتن ازبهر تکیه. (تاج المصادر بیهقی). تعصیة؛ عصا دادن کسی را. (منتهی الارب). صم، عفج؛ به عصا زدن. (تاج المصادر بیهقی). عُکّازة؛ عصا با آهن (دهار)، عصای با سنان. مِعصال؛ عصای سرکج که بدان شاخه های درخت را گیرند. مِنجدة؛ عصای سبک که بدان ستور رانند. مَوبِل، مَیبِل، وَبیل، وَبیلة؛ عصای سطبر. هِراوة؛ عصای سطبر. چوب دستی گنده. (از منتهی الارب).
-امثال: عصا الجبان أطول ؛ چوب دست ترسنده و بددل بلندتر باشد. (امثال و حکم دهخدا).
جوی بازدارد بلای درشت
عصائی شنیدی که عوجی بکشت ؟سعدی.
نظیر: یک کلوج پنبه هم آدم میکشد. یک دست خیر است یک دست شر. (امثال و حکم دهخدا).
عصای پیر بجای پیر . (مجموعهء امثال فارسی چ هند).
عصای حضرت خضر به آن خورده ؛ همیشه هست و جاودانی است. آن را در مورد اشخاص سالدار و هر چیز که عمری دراز از آن گذشته باشد گویند. (از فرهنگ عوام).
اینجا موش با عصا راه میرود ؛ با عصا راه رفتن مطلقاً حزم و احتیاط فراوان بکار بردن است. (امثال و حکم دهخدا). و رجوع به «دست به عصا راه رفتن» در ترکیبات شود.
صد سر را کلاهست و صد کور را عصا ؛ نهایت گربز و یا کاریست. (امثال و حکم دهخدا).
الناس عبیدالعصا؛ مردم بردگان عصا هستند، منظور اینست که از کسی که آنها را بیازارد میترسند و از او اطاعت می کنند. (از اقرب الموارد).
لیس فی العصا سیر ؛ مثلی است در مورد شخصی که بر آنچه میخواهد توانایی نداشته باشد. (از اقرب الموارد).
مار بمیرد و عصا نشکند . (مثل هندی، از شاهد صادق).
- دست به عصا رفتن (راه رفتن)؛ کنایه است از با احتیاط و حذر بسیار در کاری پیش رفتن. نهایت احتیاط در گفتار یا کردار خود کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به «اینجا موش با عصا راه میرود» در امثال شود.
- شق عصا کردن، شق عصای مسلمین -کردن؛ خلاف آوردن. (امثال و حکم دهخدا). و رجوع به شق العصا و عصا شود.
- عصا برگرفتن؛ عصا به دست گرفتن :
عصا برگرفتن نه معجز بود
همی اژدها کرد باید عصا.غضائری.
- عصا بَقّاریّة؛ عصای سخت. (منتهی الارب).
- عصا غورت دادن؛ فروبردن عصا به دهان. (فرهنگ فارسی معین).
- || کنایه از شق و رق راه رفتن است. (فرهنگ فارسی معین). با قد کشیده و گردن آخته حرکت کردن.
- عصاموسی؛ عصاالراعی. (فهرست مخزن الادویة) رجوع به مادهء عصاالراعی شود.
- عصا و پاافزار پیش نهادن؛ کنایه از تهیهء سفر کردن و عازم سفر بودن است. (آنندراج).
- عصای آفتاب؛ کنایه از خطوط شعاعی آفتاب است. (از آنندراج) :
ز نور رای تو روشن شده ست روی سپهر
وگرنه کی رَوَدی آفتاب جز به عصا.انوری.
- عصای پیری؛ کنایه از فرزند خلف. (از فرهنگ فارسی معین). فرزند برومندی که در موقع کهولت و پیری به درد شخص بخورد. (فرهنگ عوام). یار و یاور دوران سالخوردگی کسی از فرزند و جز او :
ادیب عشق تو در غورگی مویزم کرد
عصای پیری من بود چوب حرفی من.
تأثیر (از آنندراج).
- عصای سه حرفی؛ از قبیل چوب سه حرفی و چوب حرفی است، و آن چوبی باریک است که در دست اطفال دهند تا آن را روی سطور کتاب گذاشته بخوانند برای محافظت سطور کتاب از آفت انگشت. (از آنندراج) :
نموده اند قلم را عصای سه حرفی
بود طبیعت ایشان ز بس که کورسواد.
میر افضل ثابت (از آنندراج).
این طایفه چون کورسوادان جهان
محتاج عصای سه حرفی اند همه.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
- عصای کلیم، عصای موسی، عصای دست -موسی؛ اشاره به چوبدست موسای نبی (ع) است که بفرمان خداوند تبدیل به اژدها شد. و از معجزات او بشمار میرفت :
کاژدهائی شد این عصای کلیم. (از تاریخ بیهقی ص 388).
حیدر عصای موسی دور است و تازه روی
اسلام را به موسی دور از عصا شده ست.
ناصرخسرو.
حیدر زی ما عصای موسی دور است
موسی ما را جز او که کرد عصائی.
ناصرخسرو.
عصای کلیم ار به دستم بدی
به چوبش ادب را ادب کردمی.خاقانی.
به دست آرم عصای دست موسی
بسازم زآن عصا شکل چلیپا.خاقانی.
عصای کلیمند بسیارخوار
بظاهر نمایند زرد و نزار.سعدی.
- رأس العصا؛ به کسی گویند که سر کوچک و خردی داشته باشد. (از اقرب الموارد).
|| دسته. هراوة: عصاالرمح؛ دستهء نیزه. عصاالفأس؛ دستهء تیشه. (از اقرب الموارد).
- عصای آسیا؛ میل آسیا که آن را به دست می گیرند و آسیا را می گردانند. (آنندراج) :
بود آوازهء دولت ز روزی اهل دنیا را
صدای کوس اقبال از عصای آسیا خیزد.
سراج المحققین (از آنندراج).
|| در تداول فارسی، چماق. (ناظم الاطباء). || ألقی عصاه؛ رسید به جای خود و اقامت کرد، یا میخ در زمین فروکوفت و خیمه زد (منتهی الارب)، یعنی به موضع و جای خود رسید و اقامت گزید و آرام گرفت و سفر را ترک گفت، و آن مثل است. (از اقرب الموارد). و رجوع به مادهء عصاالقرار شود. || انه لضعیف العصا؛ یعنی او نیکوچرانندهء شتران است. و هو لیّن العصا؛ یعنی نرم خو و نیکو سیاست کنندهء شتران است، یا سست سیاست کم زننده شتران را. (منتهی الارب). گویند: راعٍ لیّن العصا و ضعیف العصا؛ یعنی چوپان مداراکننده و نرم و خوب سیاست. و راعٍ شدیدالعصا و صُلب العصا؛ یعنی چوپان عنیف و سخت گیر. (از اقرب الموارد). || لاترفع عصاک عن أهلک؛ منظور ادب است، یعنی از تأدیب خانوادهء خود غافل مباش. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هو لایضع عصاه عن عاتقه؛ یعنی او همواره اهل خود را ادب میدهد، یا پیوسته در سفر میباشد. (منتهی الارب). || قشر له العصا؛ یعنی آنچه در دل داشت برای او آشکار ساخت. || فلان یصلی عصا فلان؛ یعنی امر او را اداره و تدبیر میکند. || قرع له العصا؛ او را متوجه و متنبه ساخت. و از آن جمله است که در حق کسی که با رفیق خود موافقت کند و برابری نماید گویند «مثلک لاتقرع له العصا»، و نیز در مورد کسی که هرگاه او را متنبه کنند متوجه شود، گویند «ان العصا قرعت لذی الحلم». (از اقرب الموارد). || زبان. (منتهی الارب). لسان. (اقرب الموارد). || استخوان ساق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مِعجَر و سربند زنان. (منتهی الارب). خِمار که ازبرای زن است. || اجتماع و ائتلاف. (از اقرب الموارد). || گروه مسلمانان. (منتهی الارب). جماعت اسلام. (از اقرب الموارد).
- شقّالعصا؛ خلاف ورزیدن جماعتی از اسلام، و از آن جمله است که در مورد خوارج گویند: شقّوا عصا المسلمین، که منظور اجماع و اتفاق مسلمانان است. و در حدیث است: «ایاک و قتیل العصا»؛ یعنی زنهار که قاتل یا مقتول باشی در شق عصای مسلمین. (از منتهی الارب). و رجوع به ترکیب «شق عصا کردن» شود.
انشقت العصا؛ یعنی اختلاف افتاد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| آلتی که در گرفتن ارتفاع بکار میبرند. (ناظم الاطباء). || استخوان جناح. (فرهنگ فارسی معین). || صیغهء ماضی است از عصیان بمعنی بی فرمانی کرد، و اشاره است به آیت: «و عصی آدم ربه فغوی» (قرآن 20/121). (از غیاث اللغات) (از آنندراج). || کنایه از آلت تناسل است. (از آنندراج) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) :
پیری که ز جای خویش نتواند خاست
الاّ به عصا، کیَش عصا برخیزد.
سعدی (گلستان).
چنانکه رسم عروسی بود مهیا کرد
ولی به حملهء اول عصای شیخ بخفت.
سعدی (گلستان).
|| آلت فلکی که کره و اسطرلاب را در خطی نهاده اند، و واضع آن شیخ شرف الدین طوسی است. (از تاریخ ابن خلکان ج 2 ص 320).

عصا.

[عَ] (اِخ) جایگاهی است بر ساحل فرات بین هیت و رحبة، و اسب جذیمهء ابرش بدانجا منسوب است. (از معجم البلدان).
- یوم العصاء و خیفق؛ از جنگهای عرب است. (از معجم البلدان).

عصا.

[عَ] (اِخ) نام اسب جذیمة الابرش است. (از منتهی الارب). نام اسبی است ازآن جذیمة الابرش که آنقدر از او سواری گرفت تا نیرویی در وی نماند. و عُصیّة مادر آن اسب باشد، و در مثل گویند: ان العصا من العصیة؛ یعنی اسب عصا از مادیان عصیة زاده است، و منظور اینکه امور زادهء یکدیگرند. (از اقرب الموارد).

عصائب.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عِصابة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عصابة شود.

عصائد.

[عَ ءِ] (ع اِ) عصاید. جِ عَصیدة. (منتهی الارب) (دهار). رجوع به عصیدة شود.

عصاالراعی.

(1) [عَ صَرْ را] (ع اِ مرکب)درخت بطباط. (از اقرب الموارد). کبیر و صغیر می باشد و کبیر نر و صغیر ماده است و بفارسی کبیر را سرخ مرز نامند. تخم و ساقش سرخ و برگش مایل به بنفشی و در باغها بسیار است. و صغیر او را در تنکابن خاک تره گویند، برگ و ساقش سبز و کوچک تر از کبیر، و تخمش سفید و گویا خاکستر بر برگهای او پاشیده اند و تخم هر دو قسم او در زیر برگها و انبوه. و در افعال، کبیر او از صغیر قوی تر، و در اول خشک و در سیُم سردند. (از تحفهء حکیم مؤمن). داروئی است. (نزهة القلوب). عصافیرالراعی. (تذکرهء ضریر انطاکی). عصا موسی. (فهرست مخزن الادویة). هزاربَندَک. (بحر الجواهر). برشیان دارو. شبطباط. سطیاط. (الابنیة). جُنجُر. نوعی صدپیوند که گیاهی است، و آن را هفت بند نیز نامند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - جز در اقرب الموارد و تذکرهء داود ضریر انطاکی، در سایر مآخذ به الف یائی (عصی الراعی) ضبط شده است.

عصاالقرار.

[عَ صَلْ قَ] (ع اِ مرکب) عصای قرار: عصاالقرار در جایی انداختن؛ کنایه از اقامت کردن در جایی و ترک سفر نمودن است، زیرا مسافر چون به منزل فرودآید عصای سفر به یک سو اندازد و از رنج راه بیاساید. (فرهنگ فارسی معین) : و اینک چهار سال شد که عصاالقرار در این دارالقرار... انداخته ام. (نفثة المصدور ص116).

عصاب.

[عَصْ صا] (ع ص) ریسمان بر و ریسنده. (از منتهی الارب). ریسمان گر و ریسنده. (آنندراج). بسیار ریسنده. (ناظم الاطباء). غزّال. (اقرب الموارد). || ریسمان فروش. (ناظم الاطباء). گلابه ریسمان فروش. (دهار). || کلاه فروش. (ملخص اللغات حسن خطیب).

عصاب.

[عَصْ صا] (اِخ) نام او حسن بن عبدالله بن میسرهء عصاب است. وی محدث بود و از نافع مولای ابن عمر روایت دارد. و فضل بن موسی سینانی از او روایت کرده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب) (از منتهی الارب).

عصاب.

[عِ] (ع مص) به پنجه گرفتن چیزی را. (منتهی الارب). گرفتن. (از اقرب الموارد). عَصب. و رجوع به عصب شود. || فرض و واجب کردن: عصب الله بکم کذا. (از اقرب الموارد). عَصب. و رجوع به عصب شود.

عصاب.

[عِ] (ع اِ) آنچه بدان بدن بسته شود جز سر. || سربند. (منتهی الارب). سربند و عمامه. (ناظم الاطباء). آنچه بر سر بسته شود از قبیل مندیل و غیره. (از اقرب الموارد). || رسن که ران های ناقه را بندند برای دوشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عصاب.

[عُ] (ع اِ) اسم بربری شیطرج است. (تحفهء حکیم مؤمن) (از فهرست مخزن الادویة). به لغت بربری دوائی است که آن را شاهتره گویند و معرب آن شیطرج باشد، و به یونانی لبیدیون خوانند. اگر دندان طرف راست درد کند قدری از آن به دست چپ باید گرفت و دست را در زیر وی بجانبی که دندان درد میکند باید گذاشت، درد را ساکن کند، و همچنین برعکس. (برهان قاطع) (آنندراج).

عصابات.

[عِ] (ع اِ) در تداول امروز عرب زبانان، جِ عِصابة است به معنی گروه از مردمان، و اصطلاحاً بر چریکها اطلاق شود.
- حرب العصابات؛ جنگهای چریکی.

عصابة.

[عِ بَ] (ع اِ) آنچه بدان بسته شود، و سربند و دستار سر. (منتهی الارب). آنچه بسته شود از مندیل و عمامه و غیره. (از اقرب الموارد). سربند و دستار. (دهار). پیچه بند. (صحاح الفرس). نوعی از جامه که بدان سر بندند. (غیاث اللغات). سربند. (مهذب الاسماء). پیشانی بند : [ انوشیروان ] هوذه را بسیار چیز داد و خلعتها داد و یکی عصابه دادش از زر و گوهر و یاقوت و مروارید اندروی نشانده تا بر پیشانی بربندد. (ترجمهء طبری بلعمی). کمان اوهرز هیچکس زه نتوانستی کردن، پس چون کمان بزه کرد عصابه بخواست و بر پیشانی بست، و چشمش ضعیف شده بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
سوسن سیمین وقایه برگرفت از پیش روی
نرگس مشکین عصابه برگرفت از پیش سر.
فرخی (از آنندراج).
بر یاسمین عصابهء زرّ(1) مرصع است
بر ارغوان طویلهء یاقوت معدنی.منوچهری.
و اسود را کشتند و آگاهی به رسول آمد و شاد گشت و از بیماری قوت گرفت و از خانه بیرون آمد، عصابه بر پیشانی بست از دردسر. (قصص الانبیاء ص234). عصابهء عصیان به پیشانی بازبستند و شهری که دارالاماره بود به دست بازگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص204). تقدیر آسمانی عصابهء ادبار به روی او بازبست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص342). افعال ایشان عصابهء ادبار بر چشم همه بست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص274).
چو شد بسته نقش نخستین طراز
عصابه ز چشم خرد کرد باز.نظامی.
آن سر که عصابه های زر بست
خود را به عصابهء دگر بست.نظامی.
آفتاب ار بر او فکندی نور
دیده را در عصابه بستی حور.نظامی.
وقتی در بادیه میرفتم مجرد، پیرزنی دیدم که می آمد عصابه ای بربسته و عصائی در دست گرفته، گفتم مگر از قافله بازمانده است. (تذکرة الاولیاء عطار). نقلست که وقتی یکی را دید که عصابه ای بر سر بسته بود، گفت چرا عصابه بسته ای، گفت سرم درد میکند، رابعه گفت... سی سال تن درست داشتی هرگز عصابهء شکر بر سر نبستی، به یک شب که دردسر داد عصابهء شکایت می بندی. (تذکرة الاولیاء عطار). عصائی در دست و عصابه ای بر سر. (مجالس سعدی ص 15). پیشانی از نیمهء عصابه کلاه از مروحه نخودی و گرهی چون چین قبا در او. (نظام قاری ص 134).
قطیفه ز خیلش یکی چتردار
ز والا عصابه علم زرنگار.نظام قاری.
اکلیل؛ عصابه مانندی است مرصع به جواهر. (منتهی الارب). تعصیب؛ عصابه به سر بازبستن. (تاج المصادر بیهقی). || رگ بند. (مهذب الاسماء). || قطعه چرم مکعبی است که در وقت نماز بر پیشانی یا بازوی چپ بندند. و این قطعه چرم دارای چهار آیه است که هر آیه را بر قطعه ای از پوست یا کاغذ نوشته در آنجا قرار میدهند. (قاموس کتاب مقدس). || نوعی از ابر سرخ که در خشک سال حادث گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از ده تا چهل عدد از مرد و اسب و مرغ. (منتهی الارب). جماعت از مردان و اسبان و پرندگان، و گویند ده عدد از آنها، و گویند مابین ده تا چهل. (از اقرب الموارد). ج، عَصائب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : در میان عصابه ای از رجالهء خویش روی به مخارم کوهها نهاده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 259). || دردی که در دو ابرو پیدا آید متصل به بالای دو ابرو و به استخوان مأق. (یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - ن ل: درّ.

عصات.

[عُ] (ع ص، اِ) عصاة. جِ عاصی. (غیاث اللغات). سرکشان و نافرمانان و یاغیان. رجوع به عاصی و عصاة شود :
کی بدیدندی عصات آن معجزات
معصیت طاعت شد ای قوم عصات.مولوی.

عصاثج.

[عُ ثِ] (ع ص) سخت و درشت و سطبر فربه. (منتهی الارب).

عصار.

[عَصْ صا] (ع ص) شپلندهء انگور و جز آن. (منتهی الارب). روغنگر. (غیاث اللغات). منسوب به عصر که روغن کشی از حبوب را میرساند. (از الانساب سمعانی) (آنندراج). روغنگر و کسی که از بذور مانند کرچک و کنجد و جز آن روغن گیرد. (ناظم الاطباء). شیره گر. (مهذب الاسماء). روغن گیر. روغن کش. زیات. افشرگر :
چو گاوی که عصار چشمش ببست
دوان تا بشب شب همانجا که هست.سعدی.
سر گاو عصار از آن در کَه است
که از کنجدش ریسمان کوته است.سعدی.
|| پادشاه و ملک ملجأ و پناهگاه. (از اقرب الموارد). ملک و ملجأ، و آن لقب گروهی است. (از متن اللغة).

عصار.

[عَصْ صا] (اِخ) نام محمد بن عبدالله بن حسن عصار جرجانی، مکنی به ابوعبدالله است. وی از محدثان و از همراهان احمدبن حنبل در سفرش به یمن بوده است. و اولین شخصی است که مذهب حدیث را در جرجان اظهار کرد. عصار از عبدالرزاق روایت کرده است و ابواسحاق عمران بن موسی سختیانی از او روایت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عصار.

[عِ] (ع اِ) غبار بسیار. (منتهی الارب). غبار و گرد شدید. (از اقرب الموارد). || گند. (منتهی الارب). گند، و تیز بی صدا و بدبو. (ناظم الاطباء). فساء. (اقرب الموارد). || حین و وقت: جاء عَلَیَّ عصار من الدهر؛ وقتی از روزگار بر من آمد. || (اِخ) مخلاف و روستائی است در یمن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عصار.

[عُ] (ع اِ) آنچه به فشاردن برآید مانند آب و مایع و جز آن. (منتهی الارب). آنچه خارج شود از آنچه فشرده شود. (از اقرب الموارد). عُصارة. و رجوع به عصارة شود.

عصارات.

[عُ] (ع اِ) جِ عُصارة. افشره ها. اجزای مایهء متخرجه از نبات است خواه از گلها و یا از اوراق و یا از اغصان و یا اصول و لحای آنها باشد که کوبیده فشرده اخذ نمایند، خواه همان قسم مایع استعمال نمایند و خواه خشک سوده. (مخزن الادویة). و رجوع به عصارة شود :
آب است و نبیذ است
عصارات زبیب است
سمیه روسبیذ است.
یزیدبن مفرغ (از سبک شناسی بهار ج1 ص230 و الاغانی).

عصار تبریزی.

[عَصْ صا رِ تَ] (اِخ)خواجه محمد عصار تبریزی. از مداحان شیخ اویس ایلکانی است، و غیر از این پادشاه امرای دیگر را نیز مدح گفته بود و قصاید بسیار در مدیحه داشت و عاقبت از این طرز سخن سرائی ملول شد و انزوا اختیار کرد و در آن حال بخواهش دوستی یک مثنوی به وزن خسرو و شیرین نظامی بنام مهر و مشتری در سال 778 ه .ق. منظوم کرد. وفاتش بسال 784 رخ داد. (از تاریخ مغول عباس اقبال ص553).

عصارخانه.

[عَصْ صا نَ / نِ] (اِ مرکب)جایی است که در آن عصاران بسیار می باشند. (از آنندراج). جای اجتماع عصاران. || جایی که در آن عصاری کنند. محلی که در آن شیرهء انگور یا روغن نباتی گیرند. (فرهنگ فارسی معین). دکّه و کارگاه عصاری.

عصارة.

[عُ رَ] (ع اِ) عصار. (منتهی الارب). آنچه به فشاردن بیرون آید از آب و روغن و جز آن. (غیاث اللغات). چیزی که از فشاردن بچکد. (دهار). آنچه خارج شده است از چیز فشرده شده. (از اقرب الموارد). و رجوع به عصاره شود : و عصارة حب الرمان و خاصة الحامض منه اذا طبخ و خلط بالعسل، کان نافعاً فی القروح التی فی الفم. (ابن البیطار).
- عصارة البنج؛ افشردهء بزرالبنج است و بدل آن عصارهء عوسج. (از اختیارات بدیعی) (از الفاظ الادویة).
- عصارة الخشخاش؛ افیون است. (فهرست مخزن الادویة).
- عصارة السوس؛ رب السوس است به شیرازی. (الفاظ الادویة).
- عصارة الغافث؛ غافث تر را بکوبند و آب بگیرند و در آفتاب نهند تا منجمد گردد و بردارند و استعمال کنند، و در غایت تلخی بود مانند صبر. (از اختیارات بدیعی).
- عصارة القرظ؛ اقاقیا است. (اختیارات بدیعی) (فهرست مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن).
- عصارة المامیثا؛ به فارسی شاف مامیثا گویند، بهترینش آن بود که زرد و سبک باشد. طریق ساختنش آن است که آبش را بگیرند و بجوشانند تا غلیظ شود، پس شافها سازند و در سایه خشک ساخته نگاه دارند.
- عصارة المشک؛ عصارة السوس و رب السوس است. (از اختیارات بدیعی).
|| آنچه ماند از ثفل. (منتهی الارب). ثفل چیزی که افشرده شود. (غیاث اللغات). آنچه باقی مانده باشد از ثفل پس از فشردن، و آن تفالهء چیزی است که فشرده اند. (از اقرب الموارد). کنجاره. (دهار) (تفلیسی). || رجل کریم العصارة؛ مرد سخی در وقت مسألت و درخواست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اشتفّ عصارة أرضی؛ غلهء زمین مرا برداشت. (از اقرب الموارد).

عصاره.

[عُ رَ / رِ] (از ع، اِ) عصارة. آب افشردهء نباتات است، اعم از آنکه خشک کنند یا نکنند. (تحفهء حکیم مؤمن). به معنی عصیر است اما در آنچه به آتش و آفتاب منعقد کرده باشند استعمال می نمایند. (مخزن الادویة). افشره. (تفلیسی). افشاره. فشاره. فشرده. افشرده. شیره. رُب. چکیده. آب : و از ری کرباس و برد و پنبه و عصاره و روغن و نبیذ خیزد. (حدود العالم).
ز ما اینجا همی کنجاره ماند
چو روغنگر گرفت از ما عصاره.
ناصرخسرو.
ازبهر آنکه اندر قنطوریون و اندر عصارهء او یعنی افشرهء او این قوتها و این منفعتها از او [ از خشکی و قبض ] بحاصل آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). عصارهء نایی بقدرتش شهد فایق گشته. (گلستان سعدی).
- عصارهء آرغیس؛ عصارهء پوست انبرباریس است و در امراض مستعمل و بهتر از مامیران چینی است. (مخزن الادویة).
- عصارهء افسنتین؛ افشردهء افسنتین است و صفت آن مانند غافث است. (از اختیارات بدیعی) (از الفاظ الادویة). رجوع به افسنتین شود.
- عصارهء املج؛ سُکّ است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به سُک شود.
- عصارهء انبرباریس؛ افشردهء زرشک است. و برای ساختن آن زرشک تر خوب رسیده را گرفته آب آن بگیرند و بجوشانند تا غلیظ شود و بر روی کاغذ کنند تا رطوبت که باقی مانده نشف کند و یا در آفتاب نهند تا تمام شود یا به آتش چنانکه گفته شد. (از اختیارات بدیعی) (الفاظ الادویة).
- عصارهء خشخاش اسود؛ افیون است. (الفاظ الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن).
- عصارهء سوس؛ رب سوس است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به عصارة السوس شود.
- عصارهء شجرة الجوز؛ افشردهء درخت گردکان است و بدل آن مرزنجوش است. (از الفاظ الادویة) (از اختیارات بدیعی).
- عصارهء شقائق النعمان؛ افشردهء لاله است و بدل آن عصارهء بخور مریم. (از اختیارات بدیعی) (الفاظ الادویة).
- عصارهء طرانیث؛ افشردهء طرانیث است و بدل آن عصارهء قرط وایل است. (از الفاظ الادویة).
- عصارهء لحیة التیس؛ افشردهء درخت سوس است، و بهترین آن تازه بود و صفت آن مانند غافث است. (از الفاظ الادویة) (از اختیارات بدیعی).
- عصارهء مامیثا؛ شیاف مامیثا است. (الفاظ الادویة) (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به عصارة المامیثا شود.
- عصارهء هوقیفصداس؛ عصارهء لحیة التیس است. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به عصارهء لحیة التیس شود.
|| کنایه از خلاصه و برگزیدهء هر چیزی است. (از فرهنگ فارسی معین). || کنجاره. (دهار) (تفلیسی). ثفل چیزی که افشرده شود. (غیاث اللغات) :
خری که آبخورش زیر ناودان عصیر
علف عصارهء بکنی و بخسم و شوشو.
سوزنی.
|| (اصطلاح شیمی) دارویی که از غلظت محلولهای استخراجی که با مواد دارویی حیوانی و نباتی تهیه شده اند به دست می آید. (فرهنگ فارسی معین).

عصاره کشیدن.

[عُ رَ / رِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) خارج کردن عصارهء چیزی. فشردن بذر یا میوه ای تا آب آن خارج شود. کشیدن شیرهء چیزی. || کنایه از ناتوان ساختن شخص از بسیاریِ تحمیل کردن کاری بر او. شیرهء کسی را کشیدن.

عصاره گرفتن.

[عُ رَ / رِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) شیره کشیدن. عصاره کشیدن. افشردن چیزی را تا عصارهء آن خارج شود.

عصاری.

[عَصْ صا] (حامص) شغل و عمل عصار. روغنگری. || (اِ مرکب) دکانی که در آن روغن گیرند و فروشند. (فرهنگ فارسی معین). دکان عصاری.
- اسب (گاو) عصاری؛ اسب یا گاوی که با چشم بسته دور دستگاه روغنگری گردانند تا آن را بکار اندازد. (فرهنگ فارسی معین).
- چرخ عصاری؛ دستگاهی است برای روغن کشی، و آن مرکب است از استوانه ای چوبین به قطر 2 تا 3 متر و ارتفاع یک متر که در زمین نصب کنند. سطح فوقانی استوانه بطور محدب (بشکل قیف) تراشیده شده. تیری ضخیم به ارتفاع 6 تا 7 متر که انتهای آن تراشیدگی دارد و مطابق دهانهء پایین استوانه است در آن استوانه قرار میدهند. به انتهای تیر رشته ای چرمین می بندند و سر رشته را بگردن اسبی یا گاوی که در کنار استوانه ایستاده، بندند. اسب یا گاو را به حرکت دورانی وامیدارند. تیر بطور منحنی در داخل استوانه بگردش درمی آید و دانه ها (مانند خشخاش و کنجد و پنبه دانه یا چیز دیگر) را که در اطراف دهانه ریخته خرد میکند و روغن آنها را میگیرد. در ته دهانهء استوانه سوراخی است که انتهای آن سطح خارجی استوانه است. روغن از آن سوراخ خارج میشود و در ظرفی که زیر آن قرار دارد ذخیره میگردد. وقتی ظرف پر شد آن را برمیدارند. (فرهنگ فارسی معین).

عصا زدن.

[عَ زَ دَ] (مص مرکب) با تکیه دادن سر عصا بر زمین حرکت کردن. رفتن با تکیه دادن عصا بر زمین.

عصازنان.

[عَ زَ] (ق مرکب) در حال عصا زدن. رفتن با تکیه دادن سر عصا بر زمین استعانت را. رجوع به عصا زدن شود.

عصاشکل.

[عَ شَ / شِ] (ص مرکب) به شکل عصا. چون عصا. بسان چوبدست :
گریزد ز شکل عصا مار و گوید
عصاشکلم و از عصا می گریزم.خاقانی.

عصاشمشیر.

[عَ شَ] (اِ مرکب) تیغ راست که بجای عصا در دست دارند، و آن دو قسم است یکی تیغهء او گرد باشد و آن را در عرف هند گپتی گویند، و آنچه یک طرف یا هر دو طرف دم داشته باشد و پهن بود آن را دُمهوپ گویند. (آنندراج) :
چرخ از آه من استاد بپا چون سالک
آه من در کف این پیر عصاشمشیر است.
سالک یزدی (از آنندراج).

عصاعص.

[عَ عِ] (ع اِ) جِ عصعص. (اقرب الموارد). رجوع به عصعص شود.

عصاعیص.

[عَ] (ع اِ) جِ عصعص. (اقرب الموارد). رجوع به عصعص شود.

عصافة.

[عُ فَ] (ع اِ) آنچه برافتد از خوشه از برگ و کاه. (منتهی الارب): عصافة التبن؛ خرده ها و ریزه های کاه. (از اقرب الموارد). عَصف. عَصیفة. و رجوع به عصف و عصیفة شود.

عصافیر.

[عَ] (ع اِ) جِ عُصفور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). گنجشکان. سبکبالان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عصفور شود. || نَقّت (طارت) عصافیرُ بطنه؛ گرسنه شد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || طارت عصافیر رأسه؛ کنایه از بزرگسالی و سالمندی است. (از اقرب الموارد). || عصافیرالقَتَب؛ میخهای پالان شتر. (منتهی الارب). || عصب ها و پی ها که بر استخوانهای سِنسِن است. (از اقرب الموارد). رجوع به سنسن شود. || عصافیرالمنذر؛ شتران نیکو و نجیب که پادشاه نعمان بن منذر را بود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): وهب النعمان للنابغة مائة من عصافیره. (اقرب الموارد). || درختی است مسمی به «من رأی مثلی» و مر او را صورتی است مانند عصافیر، و در پارس بسیار میشود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- لسان العصافیر؛ درخت زبان گنجشک. (ناظم الاطباء). رجوع به لسان العصافیر شود.

عصافیرالراعی.

[عَ رُرْ را] (ع اِ مرکب)درخت عصاالراعی است. (از تذکرهء ضریر انطاکی). رجوع به عصاالراعی شود.

عصافیری.

[عَ] (ع ص) قسمی از زیتون. (ناظم الاطباء).

عصاقیاء .

[عَ] (ع اِ) شور و فریاد و خروش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عصاقیة. و رجوع به عصاقیة شود.

عصاقیل.

[عَ] (ع اِ) جِ عُصقول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عصقول شود. || گردبادها. (منتهی الارب). اعاصیر: هبت العصاقیل؛ گردبادها وزید. (از اقرب الموارد).

عصاقیة.

[عَ یَ] (ع اِ) شور و فریاد و خروش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عصاقیاء. و رجوع به عصاقیاء شود.

عصاکش.

[عَ کَ / کِ] (نف مرکب)عصاکشنده. آنکه با گرفتن عصای نابینا او را راهبری کند. (از آنندراج). امیر. (از منتهی الارب) :
زآنکه بینائی که نورش بازغ است
از عصا و از عصاکش فارغ است.مولوی.
در عصای حزم و استدلال نیست
بی عصاکش بر سر هر ره مایست.مولوی.
کوری نمیرود به عصاکش برون ز چشم
خود خوب شو چه در پی خوبان فتاده ای؟
صائب (از آنندراج).
آن عصاکش که گزیدی در سفر
بازبین کو هست از تو کورتر.مولوی.
گفته ایشان بی تو ما را نیست نور
بی عصاکش چون بود احوال کور؟مولوی.

عصاکشی.

[عَ کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل عصاکش. به دست گرفتن سر چوبدست و عصای کسی را رهنمایی او را. رجوع به عصاکش و عصا شود.

عصال.

[عَصْ صا] (ع ص) بغایت و بسیار خمنده و کج کننده. (ناظم الاطباء).

عصال.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ أعصَل. (منتهی الارب). رجوع به اعصل شود. || جِ عَصَل. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عصل شود. || کج، و تیر کج. (منتهی الارب). || (اِخ) نام جایگاهی است. (از منتهی الارب).

عصام.

[عَ](1) (ع اِ) حلقه ای که در گردن سگ باشد. ج، أعصام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به کسر اول ضبط شده است.

عصام.

[عِ] (ع اِ) بند مشک و دوال که به وی بردارند مشک را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رسن محمل که بر تصدیر و سینه بند و تنگ شتر بندند تا سپس نرود. (از منتهی الارب). شکال، در محمل. (از اقرب الموارد). || رسن دلو و مشک و آبدستان که بدان بندند. || دستهء آوند که بدان آویزند. (منتهی الارب). عروه و دستهء ظرف که بوسیلهء آن آویخته شود. (از اقرب الموارد). || سرمه. (منتهی الارب). کحل. (اقرب الموارد). || جای باریک یک طرف دنب. (منتهی الارب). قسمت باریک انتهای دم. (از اقرب الموارد). || مجازاً، عهد و پیمان. (از اقرب الموارد). ج، أعصِمة، عُصم، عِصام، که لفظ اخیر با مفردش یکسان است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زره تابان و نرم. || معصم و موضع دستبند از ساعد. (ناظم الاطباء). || جِ عِصام بر لفظ مفرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
-امثال: کن عصامیاً و لاتکن عظامیاً.
و ماوراءک یا عصام. رجوع به عصام (ابن شهبر...) شود.

عصام.

[عِ] (اِخ) (ملا...) نام او عبدالملک بن جمال الدین عصامی و مشهور به ملا عصام است. رجوع به عبدالملک (ابن جمال العصامی...) شود.

عصام.

[عِ] (اِخ) ابن شهبربن حارث بن ذبیان بن عذرة. از سواران و فصیحان عرب در دورهء جاهلیت. در مورد کسانی که شرافت را با اکتساب و نه به اصل و نسب به دست آورده اند، به وی مثل زنند و گویند: «کن عصامیاً و لاتکن عظامیاً»؛ یعنی به شرافت خود فخر و مباهات کن نه به نیاگان بزرگت. عصام حاجب نعمان بن منذر بوده است. (از الاعلام زرکلی از اللباب و القاموس و مجمع الامثال و ثمارالقلوب و تاج العروس). این مثل به این معنی است که چون عصام، شرافت را به نفس خود به دست آر نه بوسیلهء پدرانت که عِظام و استخوان شده اند. و از این مثل این بیت را در نظر دارند :
نفس عصام سوّدت عصاما
و علمته الکرّ و الاقداما.
یعنی نفس عصام او را سروری داد و شجاعت و حمله را به وی آموخت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
ما وراءک یا عصام؟ مثلی است که برای استخبار از چیزی بکار برند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). این مثل در کتاب اعلام النساء به عصام کندیة نسبت داده شده است که از زنان فصیح و تیزهوش عهد حارث بن عمرو پادشاه کنده بود. و گوید حارث او را برای دیدار دختر عوف بن محلم شیبانی فرستاد تا اگر او را شایسته بیند از وی خواستگاری کند، و چون عصام بازگشت حارث به وی گفت «ما وراءک یا عصام» و عصام با جملاتی فصیح و بلیغ و پرشکوه وصف زیبایی و کمال دختر عوف را کرد که این جملات در اعلام النساء مذکور است. رجوع به اعلام النساء ج3 ص283 و مجمع الامثال میدانی و الفاخر مفضل کوفی و جمهرة الامثال و فرائداللاَلِ أحدب شود.

عصام.

[عِ] (اِخ) ابن عمرو بغدادی، مکنی به ابوحمید. تابعی است. رجوع به ابوحمید شود.

عصام اسفرایینی.

[عِ مِ اِ فَ] (اِخ)ابراهیم بن محمد بن عربشاه اسفرایینی، ملقب به عصام الدین. وی بسال 873 ه .ق. در اسفرایین از قرای خراسان متولد شد. پدرش از قضات آنجا بود. و او به آموختن علم پرداخت و در اواخر عمر به سمرقند رفت و به سال 945 ه .ق. در این شهر درگذشت. او راست: الاطول، در شرح تلخیص المفتاح قزوینی، در علوم بلاغت و میزان الادب. و نیز شرحها و حواشیی در منطق و توحید و نحو دارد. (از الاعلام زرکلی چ2 از کشف الظنون و شذرات الذهب و معجم المطبوعات).

عصام الدین.

[عِ مُدْ دی] (اِخ) لقب طاش کبری زاده، از فاضلان قرن دهم هجری کشور عثمانی است. رجوع به طاش کبری زاده شود.

عصام الدین.

[عِ مُدْ دی] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن عربشاه اسفراینی، ملقب به عصام الدین. رجوع به عصام اسفرایینی شود.

عصام الدین.

[عِ مُدْ دی] (اِخ) عثمان بن علی بن عمر بن عثمان عمری دفتری، مکنی به ابوالنور و ملقب به عصام الدین. ادیب و مورخ قرن دوازدهم هجری. رجوع به عثمان (ابن علی بن...) شود.

عصام کندیة.

[عِ مِ کِ دی یَ] (اِخ) از زنان صاحب رای و خرد و فصیح و بلیغ و فاضل و ادیب، در عهد حارث بن عمرو ملک کنده است. رجوع به عصام (ابن شهبربن...) شود.

عصامی.

[عِ] (ص نسبی) منسوب به عصام بن شهبر صاحب نعمان. آنکه به نفس خود بالد نه به پدران. مقابل عظامی. (یادداشت مرحوم دهخدا). در مثل گویند: کن عصامیاً و لاتکن عظامیاً. رجوع به عصام (ابن شهبربن...) شود : در این عصامی و عظامی از جریر و متنبی چند شعر یاد داشتم نبشتم. (تاریخ بیهقی ص 415).
مثل زنند که در مهتری عصامی باش
که فضل داد بر اهل عصام نفس عصام.
ادیب صابر.
و رجوع به عظامی شود.

عصامی.

[عِ] (اِخ) لقب علی بن اسماعیل بن ابراهیم بن محمد اسفرایینی عصامی، از رجال بلاغت در قرن دهم هجری است. رجوع به علی عصامی شود.

عصامی.

[عِ] (اِخ) لقب عبدالملک بن جمال الدین عصامی اسفرایینی، مشهور به ملا عصام است. از علمای قرن دهم و یازدهم هجری. رجوع به عبدالملک (ابن جمال العصامی...) شود.

عصامی.

[عِ] (اِخ) لقب عبدالملک بن حسین بن عبدالملک مکی عصامی، از مورخان قرن دوازدهم هجری. رجوع به عبدالملک (ابن حسین بن...) شود.

عصامیر.

[عَ] (ع اِ) جِ عُصمور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عصمور شود.

عصامیم.

[عَ] (ع اِ) جِ عُصموم. (دهار). رجوع به عصموم شود.

عصاول.

[عَ وَ] (اِ) قاصد پادشاهی و دولتی. (ناظم الاطباء).

عصاوید.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عِصواد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عصواد شود. || تشنگان، گویند: ابل عصاوید؛ یعنی شتران تشنه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ابر سطبر درهم پیوسته. (منتهی الارب). || درهم افتاده. گویند: جاءت الابل و الخیل عصاوید؛ هرگاه بر همدیگر سوار باشند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تاریکی بسیار و توبرتو. || عصاوید الکلام؛ آنچه پیچیده باشد از کلام. (منتهی الارب). سخن درهم افتاده. (از اقرب الموارد). || قوم عصاوید فی الحرب؛ گروه درهم پیوسته همه اقران خود را. (منتهی الارب). گروهی که در جنگ با اقران خود در هم پیچیده باشند. (ناظم الاطباء).

عصاة.

[عَ] (ع اِ) «عصا» است در لهجهء عراقی. و فراء گوید آن اولین لحنی است که در عراق شنیده شد، چه آنان میگفتند «هذه عصاتی». (از اقرب الموارد).

عصاة.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عاصی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عُصات. رجوع به عاصی و عصات شود.

عصایدی.

[عَ یِ] (ص نسبی) منسوب به عَصیده. سازی است. (از الانساب سمعانی).

عصایدی.

[عَ یِ] (اِخ) اسماعیل بن عبدالرحمان، مکنی به ابوعثمان. محدث بود و به سال 465 ه .ق. تولد یافت. حدیث را نزد ابوبکر محمد بن یحیی بن ابراهیم مزکی و ابوسعد عبدالرحمان بن منصوربن دامش آموخت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عصب.

[عَ] (ع مص) پیچیدن و تافتن. (منتهی الارب). پیچاندن چیزی را و تاب دادن آن. (از اقرب الموارد). || پیوستن و ضم نمودن. (منتهی الارب). بستن و محکم کردن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن شاخ متفرق درخت را به عصا تا برگ آن ریخته شود. (منتهی الارب): عصب الشجرة؛ شاخه های پراکندهء درخت را بدور آن گرد آورد و آنها را زد تا برگهایش بریزد. (از اقرب الموارد). شاخه های درخت بهم وابستن. (تاج المصادر بیهقی). || بستن خصیهء تکه و کبش چندان که بی کشیدن بیفتد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بستن خایهء گشن تا بیفتد. (تاج المصادر بیهقی). || بستن هر دو ران ناقه جهت دوشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بستن ران شتر تا شیر دهد. (تاج المصادر بیهقی). || عصابه به سر بستن. (منتهی الارب). سر وابستن. (تاج المصادر بیهقی). || سرخ گردیدن افق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چرکناک گردیدن دندان از غبار و مانند آن. (منتهی الارب): عصبت الاسنان؛ دندانها چرک شد از غبار و مانند آن از قبیل شدت تشنگی یا ترس و بیم. (از اقرب الموارد). عُصوب. و رجوع به عصوب شود. || رشتن. (منتهی الارب). غزل. (از اقرب الموارد). || گرفتن به پنجه چیزی را. (منتهی الارب). قبض و گرفتن. (از اقرب الموارد). عِصاب. و رجوع به عصاب شود. || خشک شدن آب دهن در آن از تشنگی و جز آن. (منتهی الارب): عصب الریق بالفم؛ آب دهان خشک شد. (از اقرب الموارد). خدو بر دهن خشک شدن. (تاج المصادر بیهقی). || عصب الریق فاه؛ آب دهان، دهان او را خشک کرد. (از اقرب الموارد). || احاطه کردن. گویند: عصب القوم بفلان؛ یعنی مردم گرد آن شخص درآمدند برای کارزار و یا حمایت کردن. و عصبة به معنی قوم شخص، از همین معنی است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || لازم گرفتن چیزی را. (منتهی الارب). ملازم گشتن. (از اقرب الموارد). || قدرت یافتن بر چیزی. (منتهی الارب). || عصبت الابل بالماء؛ دور زدند شتران بر آب و آن را احاطه کردند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). گرد آمدن شتر بر آب. (تاج المصادر بیهقی). || فرض و واجب نمودن. (از اقرب الموارد).

عصب.

[عَ] (ع اِ) درخت پیچک و لبلاب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). داردوست. مهربانک. پیچه. عشق پیچان. عشقه. عَصَب. عُصْب. و رجوع به عصب شود. || نوعی از چادر، واحد و جمع در وی یکسان است. (منتهی الارب). نوعی از بُرد، و گویند آن بردی است که ابتدا رشتهء آن را رنگ میکنند سپس میبافند. و آن قابل تثنیه و جمع بستن نیست لذا مضاف آن را تثنیه و جمع بندند و گویند برد عصب و برود عصب، و جایز است که به صورت وصف بکار رود و گفته شود: شریت ثوباً عصباً. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). و گویند آن نام صبغ و رنگی است که جز در یمن نروید. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || نوعی از ابر سرخ که در خشک سال حادث گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گزیده: هو من عصب القوم. || نورد سخت پیچیده. (منتهی الارب). || عمامه. || امرأة حسنة العصب؛ زنی دست و پای باریک و محکم. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح عروض) ساکن کردن لام مُفاعِلَتُن در عروضِ بحر وافر، و رد کردن جزوی را بدان جهت بسوی مَفاعیلُن. (منتهی الارب). اسکان لام مَفاعَلَتُن از وافر. (از اقرب الموارد). ساکن کردن حرف پنجم متحرک، چون اسکان لام مَفاعِلَتُن تا مَفاعِلْتُن شود و آن را به مَفاعیلُن تغییر دهند و آنگاه مَعصوب نامند. (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از المعجم).

عصب.

[عَ صَ] (ع مص) پی ناک شدن گوشت. (از منتهی الارب): عصب اللحم؛ عصب و پی گوشت بسیار شد. (از اقرب الموارد). بسیارپی شدن گوشت. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || فراهم آمدن و گرد آمدن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). عَصْب. و رجوع به عَصْب شود.

عصب.

[عَ صَ] (ع اِ)(1) پی مفاصل. (منتهی الارب). پی زرد. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء) (دهار). پی. (نصاب الصبیان). تارهای سپیدرنگی که مرتبط میکند دماغ را با اجزاء مختلف بدن حیوانی. (ناظم الاطباء). پی مفاصل، و آن چیزی است سفید که حس و حرکت و مضبوطی اعضا بدان است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). اصل عضله عصب است و عصب را بپارسی پی گویند و این سه نوع است و هر نوعی را بنزدیک طبیبان نامی است، یک نوع آن است که از دماغ رسته است یا از نخاع که خلیفت دماغ است آن را عصب گویند، دوم از سر استخوانها رسته است و آن عصب را رباط گویند، سوم از بیرون عضله رسته است آن را وتر گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نسج رشته ای شکل سفیدرنگی که از مراکز اعصاب به اعضای مختلف کشیده شده و انفلوی عصبی را هدایت می کند و بالنتیجه موجب احساس یا حرکت در عضو مربوط میشود. هر عصب از چند رشتهء آکسون سلولهای عصبی تشکیل شده و بنابراین هر قدر تعداد آکسونها در ساختمان رشتهء عصب بیشتر باشد آن عصب ضخامت بیشتر پیدا میکند. هر رشته عصب از خارج از یک غلاف فیبری پوشیده شده است. یک رشته عصب ممکن است حساس باشد در صورتی که تحریکات را به مراکز عصبی منتقل سازد، و ممکن است محرک باشد در صورتی که از مراکز عصبی فرامین را به عضو مربوط برساند، و ممکن است مختلط باشد در صورتی که حاوی هر دو نوع رشته های مختلف حساس و محرک باشد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به جواهرالتشریح میرزا علی ص816 و ذخیرهء خوارزمشاهی چ دانشگاه ص91 و 131 شود :
دو سر اندر شکم هر یک نه بیش و نه کم
نه در ایشان ستخوانی نه رگی نه عصبی.
منوچهری.
- عصب اشتیاقی؛(2) عصبی است محرک که فقط عضلهء مایل بزرگ چشم را عصب میدهد. این عصب با رشته عصب نظیر خود چهارمین زوج اعصاب دماغی را به وجود می آورد، و آن از نقطه ای در دماغ مبدأ میگیرد که در پایین و دنبال مبدأ عصب محرکهء عمومی چشم است. عصب دعا. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب باصره(3)؛ هر یک از دو رشته عصب زوج دوم اعصاب دماغی است که مبدأ آنها سلولهای حسی شبکیه اند. الیاف این زوج عصب که با هم مجتمع شده اند از جدار کرهء چشم عبور مینمایند و در داخل کاسهء سر به مجمع النورین که در نزدیکی «زین ترکی» است منتهی میگردد. عصب باصره مخلوطی از تارهای عصبی نوار باصرهء راست و چپ است. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب تعادلی(4)؛ رشته ای است از عصبهای دوگانه ای که در تشکیل عصب سامعه شرکت دارد. عصب دهلیزی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عصب سامعه در همین ترکیبات شود.
- عصب حجاب حاجز(5)؛ عصبی است که از شبکهء گردنی متفرع میشود و از گردن و قفسهء سینه عبور میکند و به حجاب حاجز ختم میشود. این عصب دارای یک ریشهء ثابت و دو ریشهء فرعی غیرثابت است. ریشهء ثابت عصب مذکور از چهارمین عصب گردنی مجزا میشود و دو ریشهء فرعی از سومین و پنجمین عصب گردنی یا از سومین قوس و پیوند بین چهارمین و پنجمین عصب گردنی متفرع میگردند. عصب فرنیک. عصب حجاب حاجزی. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب حساس(6)؛ عصبی است که تحریکات را از اعضاء به مراکز عصبی هدایت میکند. پی حساس. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب حلزونی(7)؛ یکی از رشته عصب های دوگانه ای که در تشکیل عصب سامعه شرکت دارد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصب سامعه در همین ترکیبات شود.
- عصب دعا؛ عصب اشتیاقی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصب اشتیاقی در همین ترکیبات شود.
- عصب دهلیزی؛ عصب تعادلی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصب تعادلی و عصب سامعه در همین ترکیبات شود.
- عصب ریوی - معدی(8)؛ عصبی است مختلط و مهمترینِ اعصاب بدن است و اعمال فیزیولوژی آن بسیار اهمیت دارد، زیرا اعمال قلب و تنفس و جهاز هاضمه و حنجره و حلق و قصبة الریه و مری مربوط بدان است. این عصب با رشته عصب نظیر خود دهمین زوج اعصاب دماغی را میسازد. مرکز آن در بصل النخاع است و پس از خروج از این قسمت از سوراخ پارهء خلفی از کاسهء سر خارج میشود و بگردن می آید و در گردن همراه شاه رگ و ورید و داج داخلی تشکیل دستهء رگ و پی گردن را میدهد. این عصب وارد سینه میشود و پس از انشعاب به قلب و ریه به لولهء مری اتصال می یابد و به شکم میرود و از آنجا به احشاء مختلف منتشر میگردد (کبد، معده، کلیه ها و روده ها) و چون مخالف دستگاه سمپاتیک کار میکند از این جهت آن را عصب پاراسمپاتیک میخوانند. عصب پنوموگاستریک. عصب واگ. (از فرهنگ فارسی معین).
- عصب زبانی - حلقی(9)؛ عصبی است مختلط که دارای رشته عصب های دستگاه نباتی نیز میباشد و با رشته عصب نظیرش زوج نهم اعصاب دماغی را میسازد. این عصب برای حس زبان و قسمتی از حلق است و احساسات ذائقهء ثلث خلفی زبان را به مغز میرساند. عصب مزبور از قسمت فوقانی شیار جانبی خلفی بصل النخاع در بالای عصب دهم و پایین عصب سامعه مبدأ میگیرد. (از فرهنگ فارسی معین).
- عصب زیرزبانی(10)؛ عصبی است کاملاً محرک که برای حرکت عضلات زبان قسمتی از عضلات زیر چانه است. این عصب با رشته عصب نظیر خود دوازدهمین زوج اعصاب دماغی را به وجود می آورد و الیافش از سلولهایی به وجود می آیند که در بصل النخاع قرار گرفته است. عصب بزرگ زیرزبانی. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب سامعه(11)؛ عصبی است حسی که از اجتماع دو عصب یکی بنام عصب حلزونی و دیگری بنام عصب دهلیزی تشکیل شده است. این عصب با رشته عصب نظیرش زوج هشتم اعصاب دماغی را میسازد. عصب حلزونی که جهت شنیدن اصوات بکار میرود به گوش داخلی منتهی میشود و از عقدهء کورتی که خارج از مغز است مبدأ میگیرد و در دماغ در نقطه ای جلو پایهء مخچه ای تحتانی ختم میگردد. عصب دهلیزی که بنام عصب تعادلی نیز موسوم است از عقدهء اسکارپا واقع در عمق گوش داخلی مبدأ میگیرد و در دماغ به کف بطن چهارم به منطقهء دهلیزی ختم میشود. (از فرهنگ فارسی معین).
- عصب سه توأم(12)؛ عصبی است مختلط که باعث حساسیت صورت و نصف قدامی سر میباشد و عضلات ماضغه را عصب میدهد. مبدأ الیاف حسی این عصب از عقدهء گاسر است (عقدهء گاسر تودهء عصبی هلالی شکلی است که از بالا به پایین مسطح و در روی سطح قدامی فوقانی استخوان خاره در یک فرورفتگی بنام فضای مکل قرار دارد) مبدأ ریشهء محرک این عصب از دو نقطه است: یکی اصلی که در مادهء خاکستری پل دماغی واقع است، و دیگری فرعی که در بالای این نقطه در مزانسفال قرار دارد. وجه تسمیهء آن اینست که این عصب به سه شاخهء انتهائی عصب عینی و عصب فک اسفل و عصب فک اعلی تقسیم میشود. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب سیاتیک(13)؛ عصبی است که از رأس مثلث شبکهء خاجی مبدأ میگیرد و در حقیقت دنبالهء این رأس است و الیافش از همهء شاخه های کمری و خاجی که در تشکیل شبکهء خاجی شرکت دارند به وجود می آید. این عصب درشت ترین عصب بدن است. عصب مزبور در سرین بوسیلهء عضلهء سرینی بزرگ پوشیده میشود و در ناودانی که بین استخوان «ورگ» و برآمدگی بزرگ استخوان رانی است پایین می آید و یکی از نقاط دردناک عرق النسا یا سیاتیک در همین ناحیه است. انشعابات عصب سیاتیک همراه با عضلات و استخوانهای پا پایین می آید و تا نوک انگشتان پا میرسد، بهمین جهت دردهای سیاتیکی در انگشتان پا بخصوص شست پا نیز محسوس است. عرق النسا. عصب نسائی بزرگ. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب سیما؛ عصب صورتی است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصب صورتی در همین ترکیبات شود.
- عصب شامّه(14)؛ عصبی است حسی و جهت حس شامه است. اولین زوج اعصاب دماغی را با رشته عصب نظیر خود تشکیل می دهد و از سلولهای عصبی زیر مخاط شامه بوجود می آید و در کاسهء سر به یک برجستگی موسوم به پیاز شامه منتهی میشود که روی صفحهء غربالی استخوان پرویزنی قرار دارد. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب شوکی(15)؛ عصبی است محرک که دارای الیاف حسی و نباتی نیز میباشد و قسمتی از آن با عصب دهم یکی میشود و قسمت دیگرش به عضلات جناغی چنبری پستانی و ذوزنقه منتهی میشود. این عصب با رشته عصب نظیرش یازدهمین زوج اعصاب دماغی را میسازد. عصب مذکور دارای دو ریشهء نخاعی و بصل النخاعی است. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب صورتی(16)؛ عصبی است محرک که تمام عضلات پوستی سر و گردن و عضلهء رکابی و بعضی از عضلات شراع الحنک را عصب میدهد و در ضمن شامل دستگاه نباتی نیز میباشد و در تحریک اشک دخالت دارد. این عصب با رشته عصب نظیر خود هفتمین زوج اعصاب دماغی را تشکیل میدهد. عصب مزبور از هستهء صورتی که در تودهء خاکستری پل دماغی قرار دارد مبدأ میگیرد و بطرف بالا و خارج و جلو متوجه شده وارد مجرای گوش داخلی میشود، سپس از مجرای فالوپ عبور کرده پس از عبور از سوراخ نیزه ای پستانی داخل غدهء بناگوش میشود. عصب سیما. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب عینی(17)؛ شاخهء عصب سه توأم است که از قسمت داخلی کنار قدامی عقدهء گاسر (رجوع به عصب سه توأم شود) شروع شده و در ضخامت جدار خارجی جیب کهفی بطرف جلو و بالا متوجه می گردد و در انتها به سه شاخهء عصب بینی و عصب پیشانی و عصب اشکی تقسیم می شود. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب فک اسفل(18)؛ عصبی است مختلط که از اجتماع دو ریشه به وجود می آید: یکی ریشهء حسی که از کنار قدامی خارجی عقدهء گاسر (رجوع به عصب سه توأم شود) شروع میشود، و دیگری ریشهء محرک که کوچک است و از زیر عقدهء گاسر عبور می نماید. این دو ریشه ابتدا از هم مجزایند ولی در مقابل سوراخ بیضی با هم یکی شده و از آن عبور کرده وارد ناحیهء رجلی فکی میشود. شاخه های انتهائی این عصب هفت تا میباشند که از دو تنهء انتهائی قدامی و خلفی مبدأ میگیرند. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب فک اعلی(19)؛ عصبی است حسی که یکی از شاخه های عصب سه توأم است و از کنار قدامی خارجی عقدهء گاسر (رجوع به عصب سه توأم شود) شروع و در روی سطح درون سری بال بزرگ شب پره بطرف جلو ممتد میشود و پس از عبور از سوراخ گرد بزرگ وارد قعر حفرهء رجلی فکی میگردد. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب مجوف؛ عبارت از دو عصب که از دماغ رسته و به دو چشم درآمده در هر یکی یکی، و وی را عصب نوری نیز گویند. و غیر این دو عصب و اعصاب قضیب، هیچ عصبی مجوف نیست. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عصب محرک(20)؛ عصبی است که فرامین را از مراکز عصبی به اعضای مربوط منتقل میسازد. پی محرک. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب محرک خارجی چشم(21)؛ عصبی است محرک و فقط عضلهء راست خارجی چشم را عصب میدهد، و با رشته عصب نظیر خود ششمین زوج اعصاب دماغی را به وجود می آورد. این عصب از نقطه ای واقع در پل دماغی روی کف بطن چهارم مبدأ میگیرد و از کنار فوقانی استخوان خاره وارد جیب کهفی میشود، سپس از قسمت پهن شکاف شب پره گذشته به انتهای خلفی عضلهء راست خارجی چشم منتهی میگردد. این عصب با شبکهء سمپاتیک دورسباتی پیوند میشود. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب محرک مشترک چشم(22)؛ این عصب با رشته عصب نظیر خود زوج سوم اعصاب دماغی را تشکیل میدهد. عصبی است محرک که عضلات کاسهء چشم را به استثنای مایل بزرگ و راست خارجی عصب میدهد و همچنین به واسطهء الیافی که جزو دستگاه نباتی میباشد عضلات تنگ کنندهء عنبیه و قسمت مدور عضلهء مژگانی را عصب میدهد، عصب مذکور از نزدیکی تکمهء چهارتوأم در قسمت قدامی طرفی مادهء خاکستری مبدأ میگیرد. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب مختلط(23)؛ عصبی است که هم حاوی رشته های حساس است و هم حاوی رشته های محرک. پی مختلط. (فرهنگ فارسی معین).
- عصب نسائی بزرگ؛ عصب سیاتیک است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصب سیاتیک در همین ترکیبات شود.
- عصب نوری؛ عصب مجوف. رجوع به عصب مجوف در همین ترکیبات شود.
- عصب واسطه ای وریسبرگ(24)؛ عصبی است حسی که در ساختمان عصب صورتی وارد است و با آن در تشکیل هفتمین زوج اعصاب دماغی شرکت میکند. این عصب شامل الیاف دستگاه نباتی است و غده های زبانی را عصب میدهد. عصب مزبور از عقدهء زانوئی مبدأ میگیرد (عقدهء زانویی گره کوچک عصبی است که در مقابل انتهای خارجی اولین قسمت مجرای فالوپ بر روی سطح قدامی عصب صورتی واقع است). (فرهنگ فارسی معین).
- عصب واگ؛ عصب ریوی - معدی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصب ریوی - معدی در همین ترکیبات شود.
- ورم عصب؛ التهاب و تورم و عفونت عصب. (فرهنگ فارسی معین).
|| درخت پیچک و لبلاب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به لبلاب و عَصْب شود. || برگزیدگان قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، أعصاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار).
.
(فرانسوی)
(1) - Nerf .
(فرانسوی)
(2) - Nerf pathetique .
(فرانسوی)
(3) - Nerf optique .
(فرانسوی)
(4) - Nerf vestibulaire .
(فرانسوی)
(5) - Nerf phrenique .
(فرانسوی)
(6) - Nerf sensitif .
(فرانسوی)
(7) - Nerf cochleaire .
(فرانسوی)
(8) - Nerf pneumogastrique .
(فرانسوی)
(9) - Nerf glosso-pharyngien .
(فرانسوی)
(10) - Nerf grand hypoglosse .
(فرانسوی)
(11) - Nerf auditif .
(فرانسوی)
(12) - Nerf trijumeau .
(فرانسوی)
(13) - Nerf sciatique .
(فرانسوی)
(14) - Nerf olfactif .
(فرانسوی)
(15) - Nerf spinal .
(فرانسوی)
(16) - Nerf facial .
(فرانسوی)
(17) - Nerf ophtalmique .
(فرانسوی)
(18) - Nerf maxillaire inferieur
(19) - Nerf maxillaire superieur .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(20) - Nerf moteur
(21) - Nerf moteur oculaire externe .
(فرانسوی)
(22) - Nerf moteur oculaire common .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(23) - Nerf mixte
(24) - Nerf intermediaire de wrisberg .
(فرانسوی)

عصب.

[عُ] (ع اِ) درخت پیچک و لبلاب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عصب [ عَ / عَ صَ ] . رجوع به عَصْب و لبلاب شود.

عصب.

[عُ صَ] (ع اِ) جِ عُصبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عصبة شود.

عصب.

[عُ صَ] (اِ) خاری که از آن کتیرا میگیرند. (ناظم الاطباء). خاری است که صمغ آن کتیرا باشد، و به شیرازی کم و به یونانی نوارس خوانند و به عربی مسواک العباد و مسواک المسیح گویند. خوردن آن چارپایان را فربه سازد. (برهان). نوارس است. (تحفهء حکیم مؤمن) (از اختیارات بدیعی). درخت خارداری است که صمغ آن کتیرا است و به یونانی نوارس نامند. (مخزن الادویة).

عصب.

[عُ صُ] (ع اِ) جِ عَصیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عصیب شود.

عصبات.

[عَ صَ] (ع اِ) جِ عَصَبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پسران و خویشان که در شرع برای ایشان فریضه ای مقرر نباشد و در صورت تنهایی همه مال را وارث باشند. رجوع به عصبة شود : چون نوبت به سلطان محمود رسید آن ظلم برانداخت و رضا نداد که هر کجا وارث بودی از اصحاب فرایض و عصبات و اولوالارحام هیچ طلب کردندی. (تاریخ بیهقی ص 130). رجوع به عصبة شود.

عصبانی.

[عَ صَ] (ص نسبی) منسوب به عصب، با زیادت الف و نون برای تأکید، مثل ربانی و لحیانی و برانی و روحانی و جسمانی و صمدانی. (یادداشت مرحوم دهخدا). عصب دار. دارای عصب و پی : اعالی معده را فم معده خوانند، در جرم او قوت عصبانی بیشتر از لحمانی است... و اسافل او را قعر معده گویند و در جرمش قوت لحمانی بیشتر از عصبانی است. (نزهة القلوب حمدالله مستوفی). و جرم مشیمیه نیز عصبانی است. (نزهة القلوب). || (اصطلاح پزشکی) آنکه روحاً ناراحت است. کسی که تعادل قوای ارادی و تسلط خود را بر اثر ناراحتی و خشم از دست داده است. || عصبی مزاج. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصبی مزاج شود. || آنکه خشمگین باشد. غضبناک. (فرهنگ فارسی معین).
- عصبانی شدن؛ خشمگین شدن. چیره شدن حالت عصبانیت و خشم بر کسی.
- عصبانی کردن؛ خشمگین کردن. چیره کردن حالت خشم و عصبانیت بر کسی.

عصبانیت.

[عَ صَ نی یَ] (از ع، مص جعلی، اِمص) حالت و کیفیت عصبانی. (فرهنگ فارسی معین). خشم.

عصبصب.

[عَ صَ صَ] (ع ص) یوم عصبصب؛ روز سخت گرم، یا روز سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عصبة.

[عَ صَ بَ] (ع اِ) واحد عَصَب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عصب شود. || پسران و خویشان نرینه از جانب پدر، و آنان را عصبة بدین جهت نامیده اند که او را احاطه میکنند، پدر یک طرف و فرزند یک طرف و عم یک طرف و برادر طرفی دیگر. و قوم مرد که جهت او تعصب کنند. (از منتهی الارب). قوم مرد که بر وی تعصب بخرج دهند، و فرزندان و خویشان پدری شخص، و گویی آن جمع عاصب است هرچند مفردی برای آن دیده نشده است، و همان لفظ عصبة برای مذکر و مؤنث و مثنی و جمع بکار رود، و مصدر آن را برخی عُصوبة دانسته اند. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح فقه) آنان که وارث شوند شخص را از خویشان بعیدالنسب از غیر پدری و پسری. و اما از ذوی الفرائض آنان که حصهء ایشان مقرر نباشد و آنچه باقی باشد بعد حصه فریضه بگیرند. (منتهی الارب). وارثان از سوی پدر. (دهار). هر کس از ترکهء میت که سهمی برد، یعنی آنچه از سهام ذی الفروض باقی ماند، و آنها یا نسبی باشد یا سببی. و در نزد شیعه میراثی ازین باب به عصبه نخواهد رسید بنابر فرض زیادی از سهم ذی الفروض. (فرهنگ علوم نقلی از شرح لمعه و کشاف). پسران و خویشان که در شرع برای ایشان فریضه ای مقرر نباشد و در صورت تنهائی همهء مال را وارث باشند. (از یادداشت مرحوم دهخدا). هر کس که آنچه را صاحبان فرائض از ارث باقی گذارند بدو رسد، خواه یک تن و خواه بیشتر باشد، و آن بر دو نوع است، نسبی مانند فرزند، و سببی، که مولی و غلام آزاده شده است، خواه مذکر باشد و خواه مؤنث. و نسبی آن بر سه قسم است: عصبه بنفسه، و عصبه بغیره، و عصبه مع غیره. عصبه بنفسه، هر ذکوری است که در نسبت او با شخص متوفی از اناث داخل نباشد. و عصبه بغیره، کسی است که با غیر عصبه شود، مانند زنان که آنان را نصف و ثلثین است که با خواهران خود عصبه شوند. و عصبه مع غیره، هر زنی است که با زنی دیگر عصبه شود، چون خواهر با دختر. و فرق دو تای اخیر در اینست که غیر و دیگری در عصبه بغیره، خود عصبه بنفسه است لذا بسبب آن، عصوبت به انثی هم خواهد رسید. اما در عصبه مع غیره، غیر، خود عصبهء اصلی نیست. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از تعریفات جرجانی). ج، عَصَبات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عصبة.

[عَ صَ بَ] (اِ) ریحانی است که آن را جم اسفرم خوانند، و بعضی گویند لبلاب است که عشق پیچان باشد. (برهان). جم سفرم است، و گویند لبلاب است که به یونانی فسوس گویند. (از اختیارات بدیعی). ریحان سلیمان، و گویند لبلاب است. (الفاظ الادویة). جم اسپرم. (مهذب الاسماء). ریحان سلیمان است، و گویند فسوس است. (تحفهء حکیم مؤمن). یک نوع لبلابی است که به یونانی فسوس نامند. (مخزن الادویة).

عصبة.

[عَ صَ بَ / عُ صَ بَ](1) (اِخ) منزلی است غربیِ مسجد قبا. مُعَصّب نیز نامند آنرا. (از منتهی الارب). نام قلعه ای است و آن جایگاهی است در قُباء، و آن را معصب نیز گفته اند. (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب به سکون دوم ضبط شده است.

عصبة.

[عِ بَ] (ع اِ) هیئت عمامه بستن. (منتهی الارب). اسم الهیئة است از فعل اعتصب، بمعنی بستن عصابة، چون عِمّة است در وزن و معنی. (از اقرب الموارد).

عصبة.

[عُ بَ] (ع اِ) از ده تا چند عدد از مرد و اسب و مرغ. (منتهی الارب). گروه. (نصاب). گروه از ده تا چهل. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). بمعنی عصابة است در مردان و اسبان و مرغان. (از اقرب الموارد) : اذ قالوا لَیوسف و أخوه أحبّ الی أبینا منا و نحن عصبة (قرآن 12/8)؛ آنگاه که گفتند یوسف و برادرش نزد پدرمان عزیزتر از ماست و حال آنکه ما عصبه ای هستیم. قالوا لئن أکله الذئب و نحن عصبة انا اذن لخاسرون (قرآن 12/14)؛ گفتند اگر گرگ او را بخورد در حالیکه ما گروهی از جوانان هستیم ما زیانکار خواهیم بود. ان الذین جاؤوا بالافک عصبة منکم (قرآن 24/11)؛ کسانی که دروغ بزرگ آوردند گروهی از شما بودند. و آتیناه من الکنوز ما ان مفاتحه لتنوء بالعصبة اولی القوة (قرآن 28/76)؛ و او را گنجهایی دادیم که کلیدهای آن بر گروهی از نیرومندان سنگینی میکرد.
آنکس که تو را نداشت طاعت
در عصبهء تو نمود عصیان.
خاقانی.
کَلالة؛ عصبه ای که با ایشان برادران مادری وارث باشند. || چیزکی است که بر درخت با خار پیچیده شود و به آسانی دور کرده نشود. (منتهی الارب). چیزی است که بر درخت قناد پیچد و جز با کوشش از آن جدا نشود. (از اقرب الموارد). ج، عُصَب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
عِطفة؛ درخت عصبة. (منتهی الارب).

عصبة.

[عَ صَ بَ] (اِخ) ابن هصیص بن حی بن وائل بن جشم بن مالک بن کعب بن قین بن جسر. جدّی است جاهلی و بطنی از قضاعه را تشکیل میدهد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عصبی.

[عَ صَ] (ص نسبی) منسوب به عصب. بسیارپی. رجوع به عَصَب شود. || (اصطلاح پزشکی) مربوط به عصب و سیستم اعصاب. (فرهنگ فارسی معین).
- حالت عصبی؛ فشار روحی شدید بر اثر ناراحتی بسیار. افتادن بحالت بیهوشی و اغماء بسبب ضربهء روحی ناگهانی و شدید. (فرهنگ فارسی معین).
- حرکت عصبی؛ مقابل حرکت تسخیری. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- حملهء عصبی؛ صرع. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به صرع شود.
|| عصبانی. (فرهنگ فارسی معین). خشمگین. خشمناک. رجوع به عصبانی شود. || عصبی مزاج. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصبی مزاج شود.

عصبی.

[عَ صَ بی ی] (ص نسبی) منسوب به عصبة بن هصیص بن حی است که بطنی از قضاعة باشند. رجوع به عصبة (ابن هصیص...) و اللباب فی تهذیب الانساب شود.

عصبیت.

[عَ صَ بی یَ] (ع اِمص) عَصَبیّة. حمایت و طرفداری و مدافعه از کسی که خود را به شخص بستگی داده و یا شخص بدان بستگی دارد. (ناظم الاطباء). تعصب، و اصل آن، خصلتی است منسوب به عَصَبة که آن خویشان شخص باشند از جانب پدر، و در واقع آنان کسانی هستند که از حریم جد اعلای خود دفاع کنند: نَبضَ منه عرقُ العصبیة؛ عصبیت او شعله ور شد و به هیجان آمد. (از اقرب الموارد). طرفداری و استواری و خویشاوندی. (غیاث اللغات). حمیت و تعصب. (فرهنگ فارسی معین). حمیت و طرفداری و سختی و میل و رغبت و تعصب و اشتیاق و حب وطن و حب خویشاوندی و قرابت و نسبت، و دستگیری و معاونت و حب مذهب و غیرت و عقاید مذهبی. (ناظم الاطباء) : دانی که عداوت و عصبیت میان ایشان تا کدام جایگاهست، افشین و بودلف عجلی. (تاریخ بیهقی ص170).
چون عصبیت کمر کین گرفت
خانه ز پرداختن آیین گرفت.
نظامی.
عصبیت دین و غیرت پادشاهانه باعث آن شد که حضرت صاحبقرانی عزم گرجستان جزم فرمود. (ظفرنامهء یزدی، از فرهنگ فارسی معین). تعصب؛ عصبیت کردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی).

عصبی مزاج.

[عَ صَ مِ] (ص مرکب)کسی که زود عصبانی میشود. کسی که شدیدالتأثر و زودرنج است و در برابر ناملایمات زود از حالت عادی خارج میگردد و تعادل قوای عصبی را از دست میدهد. از نظر پزشکی بیشتر افراد سمپاتیکوتونیک جزو افراد عصبی مزاج هستند. تندمزاج. (فرهنگ فارسی معین).

عصد.

[عَ] (ع مص) پیچیدن. (از منتهی الارب) (المصادر زوزنی). پیچانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار): عصد الشی ء؛ آن چیز را پیچاند، درین صورت آن را عصید و مَعصود گویند. (از اقرب الموارد). || آرمیدن با زن. || به ستم گماشتن کسی را بر کاری. (از منتهی الارب). به اکراه کسی را بر کاری واداشتن. (از اقرب الموارد). || (اِ) آب مرد. (منتهی الارب).

عصد.

[عَ / عِ / عَ صَ](1) (اِخ) کوهی است در راه خیبر. (منتهی الارب).
(1) - در معجم البلدان با راء (عصر) ضبط شده است. رجوع به عصر شود.

عصر.

[عَ] (ع مص) فشار دادن، و به دست خود فشوردن چیزی را. (از منتهی الارب). افشردن انگور و زیتون و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). افشردن انگور و جز آن و شیره کردن. (دهار). فشردن و شیره کردن. (ترجمان القرآن جرجانی): عَصرَ العنب؛ آب انگور را بیرون آورد. عصر الثوب؛ آب آن لباس را بوسیلهء پیچاندن آن بیرون آورد. عصر الدمل؛ چرک و ریم دمل را بیرون آورد. (از اقرب الموارد). فشردن. گرفتن آب میوه و جز آن را. (فرهنگ فارسی معین). || بازداشتن. (منتهی الارب). منع کردن. (از اقرب الموارد). || پناه گرفتن. و از آن جمله است گفتهء خداوندتعالی: «فیه یغاث الناس و فیه یعصرون» (قرآن 12/49)؛ یعنی نجات می یابند، و آن از عصرة است به معنی منجاة. (از منتهی الارب). || رستن. (منتهی الارب) (دهار). || دوشیدن شتر و جز آن. || عطیه دادن. (از منتهی الارب): عصر فلاناً؛ او را عطیه داد. || به عرق آوردن: عصر الرکضُ الفرسَ؛ دویدن اسب را عرقناک کرد. || خشک گردانیدن. (از اقرب الموارد). || حبس کردن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || (اِمص) فشارش. (فرهنگ فارسی معین).

عصر.

[عَ] (ع اِ) روز. (منتهی الارب). یوم. (اقرب الموارد). || شب. (منتهی الارب). لیل. (از اقرب الموارد). || آخر روز تا سرخ شدن آفتاب. (منتهی الارب). عَشیّ تا سرخ شدن آفتاب. (از اقرب الموارد). || آخر روز تا هنگام غروب. (فرهنگ فارسی معین). پسین. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). دیگر. (مهذب الاسماء). آخر روز. (غیاث اللغات) (دهار). دشم. (ناظم الاطباء). عبرانیان برای هر روز دو عصر قرار میدادند، عصر اول وقتی است که آفتاب شروع به فرورفتن مینماید یعنی از ساعت نهم از روز شروع میشود، و شروع عصر دوم حقیقی از غروب صحیح آفتاب است. (از قاموس کتاب مقدس) : و العصر، ان الانسان لفی خسر (قرآن 103/1 و 2)؛ سوگند به عصر(1) که انسان در زیانکاری است.
چو از شب گشت مشکین روی آن عصر
ز مشکو رفت شیرین سوی آن قصر.نظامی.
- صلاة (نماز) عصر؛ نماز دیگر. (مهذب الاسماء). نماز پسین. نماز دوم. (ناظم الاطباء). نماز بعد پیشین. (یادداشت مرحوم دهخدا). در حدیث است: «صلاة العصر حین صار ظل کل شی ء مثله»؛ یعنی نماز عصر وقتی است که سایهء هر چیز مانند خود آن چیز شود. و در حدیث دیگر: «آخر وقت الظهر ان یصیر ظل کل شی ء مثله و لایکون ذلک وقتاً للعصر حتی یزید الظل أقل زیادة»؛ یعنی آخرین وقت ظهر اینست که سایهء هر چیز به اندازهء خود آن چیز شود، و وقت عصر موقعی است که سایهء آن اندکی افزوده گردد. (از منتهی الارب).
- عصر تنگ؛ در اصطلاح عامیانه، عصر، آن وقت که هوا تاریک شود. (فرهنگ فارسی معین).
|| بامداد. (منتهی الارب). غداة. (اقرب الموارد). || نماز دیگر. (منتهی الارب) (دهار). نمازی که در عصر خوانند. صلاة عصر. (فرهنگ فارسی معین). اسم است نماز را، و با کلمهء «صلاة» مؤنث بکار رود و بدون آن تذکیر و تأنیث آن هر دو جایز است. گویند: هذه العصر، و آن توسعاً به معنی صلاة العصر است. (از اقرب الموارد). ج، أعْصُر، عُصور. (اقرب الموارد). || روزگار. (منتهی الارب) (دهار). دهر. (اقرب الموارد). زمانه. (دستور اللغه). روزگار و زمانه. (غیاث اللغات). زمان و روزگار و دوره: عنصری از شاعران عصر غزنوی است. (فرهنگ فارسی معین). عصر [ عُ / عِ / عُ صُ ] . ج، عُصور، أعصُر، عُصُر، أعصار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و جمع اعصار، أعاصر باشد. (از اقرب الموارد) :
ز گیتی پرستندهء فر نصر
زیَد شاد در سایهء شاه عصر.فردوسی.
جهاندار سالار او میر نصر
کزو شادمان است گردنده عصر.فردوسی.
پس از این عصر مردمان دیگر عصرها به آن رجوع کنند. (تاریخ بیهقی ص 870). جالینوس بزرگتر حکمای عصر خویش بود. (تاریخ بیهقی ص 545). غرض من نه آن است که مردم این عصر را بازنمایم حال سلطان مسعود... که وی را دیده اند. (تاریخ بیهقی ص 565).
ز اهل عصر چه خواهم که اهل عصر همه
به خوی و طبع ستوران ماده را مانند.
مسعودسعد.
علوم عالم دانم ولیکن اندر عصر
اگر دو مردم دانم بدان که نادانم.مسعودسعد.
دیگر سلاطین دولت میمون را که خداوند عالم پادشاه عصر... فضایل و مناقب بسیار است. (کلیله و دمنه).
تو مرفه عیش و بدخواهان تو
یافته از نائبات عصر عصر.سوزنی.
دادن تشریف تو از پی تعریف شاه
بر سر ابنای عصر کرده مرا نامدار.خاقانی.
اهل خواهی ز اهل عصر ببُر
انس خواهی میان انس مپوی.خاقانی.
خاقانیا وفا مطلب زَاهل عصر از آنک
در تنگنای دهر وفا تنگیاب شد.خاقانی.
یکی علامهء عصر گشت و دیگری عزیز مصر شد. (گلستان). من او را از فضلای عصر... میدانم. (گلستان). || هر یک از تقسیمات کوچکتر از دوران (عهد) در زمین شناسی که شامل چندین طبقه میباشد، و آن دارای آثار و بقایای گیاهی و جانوری مشخص است و اغلب رسوباتش در نقاط مختلف مشابهند. دوره(2). توضیح اینکه گاهی کلمهء عصر را در برخی نوشته ها و کتب جهت تقسیمات کوچکتر از دوره و حتی تقسیمات کوچکتر بکار برده اند و به این ترتیب برای کلمهء عصر، یک زمان مشخص زمین شناسی نمیتوان قائل شد، به این جهت میتوان کلمهء عصر را در زمین شناسی مرادف با تقسیمات مختلف ذکر کرد از قبیل عصر حجر قدیم و یا عصر حجر جدید که هر دو تقسیماتی کوچکتر از عصر حجر هستند و یا عصر آهن و عصر مفرغ که هر دو تقسیماتی کوچکتر از دورهء فلزات میباشند. (از فرهنگ فارسی معین).
- عصر آهن(3)؛ قسمتی از دورهء فلزات است که شامل زمان کنونی نیز میشود. این عصر از زمان پیدایش آهن که تقریباً یکهزاروپانصد سال قبل از میلاد مسیح است شروع میشود و تاکنون ادامه دارد. (فرهنگ فارسی معین).
- عصر اتم(4)؛ مقصود زمان کنونی است و شروعش از زمان استفاده از نیروی اتمی در صنایع بشر است که تقریباً از سال 1945 م. شروع میشود. (فرهنگ فارسی معین).
- عصر حجر(5)؛ قسمت اعظم دوران چهارم زمین شناسی متعلق به این عصر است که از طبقات فوقانی دورهء اول دوران چهارم شروع و به ابتدای عصر فلزات ختم می شود. این عصر به دو دورهء حجر قدیم (پارینه سنگی) و حجر جدید (نوسنگی) تقسیم می شود. (فرهنگ فارسی معین).
- عصر طلایی(6)؛ دوره ای در تاریخ یک کشور که ادبیات و علوم و صنایع و عوامل دیگر تمدن ترقی کامل کرده باشد، مثل دورهء «پریکلیس» در یونان قدیم. (فرهنگ فارسی معین).
- عصر مفرغ(7)؛ قسمت ابتدائی دورهء فلزات است که از زمان پیدایش فلزات شروع و به دورهء آهن ختم میشود. ابتدای این عصر قریب پنج هزار سال قبل از میلاد مسیح است. (فرهنگ فارسی معین).
|| زندان. (منتهی الارب) :
گرچه دزد از منکری دم میزند
شحنه آن از عصر پیدا میکند.مولوی.
|| گروه و قبیله. (منتهی الارب). رهط و عشیره. (اقرب الموارد). || باران ریزان. (منتهی الارب). باران که از ابرهای معصرات بارد. (از اقرب الموارد). || عطیه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نسب، گویند: فلان کریم العصر؛ یعنی بزرگ نسب است. (از منتهی الارب). || جاءنی فلان عصراً؛ یعنی او بطی ء و دیر نزد من آمد. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || فشار. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
تو مرفه عیش و بدخواهان تو
یافته از نائبات عصر عصر.سوزنی.
(1) - در تفاسیر به معنی نماز عصر و زمانه و روزگار حضرت رسول (ص) نیز آمده است.
.
(فرانسوی)
(2) - Periode .
(فرانسوی)
(3) - Periode de fer .
(فرانسوی)
(4) - Periode d'atome .
(فرانسوی)
(5) - Periode lithique , age d or(انگلیسی)
(6) - Golden age .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(7) - Periode de bronze

عصر.

[عَ] (اِخ) سورهء صدوسوم از قرآن کریم. مکیه است و دارای سه آیت. پس از سورهء تکاثر و پیش از سورهء هُمَزة قرار دارد و آغاز میشود به «و العصر...».

عصر.

[عَ صَ] (ع اِ) بامداد. || شبانگاه. (منتهی الارب). از عَشیّ تا سرخ شدن آفتاب. (از اقرب الموارد). || نماز دیگر. || زندان. || گروه و قبیله. || باران ریزان. عطیه. (منتهی الارب). عَصْر. و رجوع به عَصْر شود. || پناه جای و جای رهایی. (منتهی الارب). ملجأ و منجاة. (اقرب الموارد). || گرد. (منتهی الارب). غبار. (اقرب الموارد). || ما بینهما عصر و لا یصر و لا أعصر و لا أیصر؛ مابین آنها دوستی و مودت است نه خویشی و قرابت. (از اقرب الموارد).
- بنوعصر؛ نام قبیله ای از تازیان است. (ناظم الاطباء).

عصر.

[عِ] (ع اِ) روزگار و دهر و زمانه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عصر [ عَ / عُ / عُ صُ ] . رجوع به عصر شود. || نماز دیگر. (منتهی الارب). نماز عصر. || وقت عصر. رجوع به عَصر شود.

عصر.

[عِ] (اِخ) کوهی است میان مدینه و وادی فرع. (منتهی الارب). جبلی است بین مدینه و وادی الفرع. و گویند پیامبر (ص) هنگامی که از مدینه به خیبر برای غزو میرفت راه عصر را پیمود و در آنجا مسجدی نیز دارد. (از معجم البلدان).

عصر.

[عُ] (ع اِ) روزگار و دهر و زمانه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عصر [ عَ / عِ / عُ صُ ] . رجوع به عصر شود. || نماز دیگر. (منتهی الارب). نماز عصر. رجوع به عَصر شود. || جای پناه و رهائی. (منتهی الارب). منجاة. (اقرب الموارد). || جاء لکن کلم یجی ء لعصر؛ آمد ولی آنگاه که باید بیاید نیامد. نام ما نام لعصر؛ پیوسته و هنوز خفته است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عصر.

[عُ صُ] (ع اِ) روزگار و زمانه. (از منتهی الارب). عصر [ عَ / عِ / عُ ] . رجوع به عَصْر شود. || جِ عصر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عَصر شود. || نماز دیگر. (منتهی الارب). نماز عصر. || وقت عصر. رجوع به عَصر شود.

عصر.

[عَ] (اِخ) ابن عبیدبن وائلة بن جاریة بن ضبیعة. جدی است جاهلی و بطنی از بلی را تشکیل میدهد. و آن را بکسر «ع» و ایضاً بفتح «ع» و «ص» نیز خوانده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عصر.

[عَ صَ] (اِخ) ابن عوف بن عمرو، از بنی أفصی بن عبدالقیس. جدی است جاهلی و بسیاری به وی نسبت دارند، از آن جمله است منذربن عائذ صحابی، که به أشج عصری شهرت دارد، و خلیدبن حسان عصری. (از الاعلام زرکلی از اللباب).

عصرآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج. سکنهء آن 350 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، حبوب، لبنیات و توتون است. این ده در دو محل نزدیک بهم بنام عصرآباد جدید و عصرآباد کهنه واقع است. سکنهء عصرآباد جدید 240 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عصرآباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان رستاق بخش اشکذر شهرستان یزد. سکنه 189 تن. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عصراد.

[عِ] (ع ص) مرد دشوارخوی. (منتهی الارب). || امر بزرگ و دشوار، و آن لغتی است در عصواد. (از منتهی الارب). رجوع به عصواد شود.

عصران.

[عَ] (ع اِ) مثنای عصر (در حالت رفعی). رجوع به عصر شود. || شب و روز. (منتهی الارب). لیل و نهار. (اقرب الموارد). || بامداد و شبانگاه. (منتهی الارب). غداة و عَشیّ. (اقرب الموارد). || نماز ظهر و عصر. (ناظم الاطباء). نماز فجر و نماز عصر، که از آن جمله است «حافظ علی العصرین». (از اقرب الموارد). || طعام چاشت و طعام شام. (آنندراج).

عصرانه.

[عَ نَ / نِ] (اِ مرکب) غذائی که هنگام عصر خورند. (فرهنگ فارسی معین). میوه و نقل که عصر خورند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عصرة.

[عَ رَ] (ع اِ) اسم المرة است از مصدر عَصر. یک بار فشردن. (از اقرب الموارد). || درختی است بزرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عصرة.

[عَ صَ رَ] (ع اِ) غبار بسیار. (منتهی الارب). غبار. || بوی خوش طیب. || اِعصار برای زوبعة و دختر بالغ. (از اقرب الموارد). رجوع به اعصار شود. || جِ عاصِر. (از اقرب الموارد). رجوع به عاصر شود.

عصرة.

[عُ رَ] (ع اِ) پناه و رهایی جای. (منتهی الارب). ملجأ. (اقرب الموارد). || نزدیکی و قرابت: هؤلاء موالینا عصرة؛ این جماعت نسبشان به ما التصاق دارد و از نزدیکان ما می باشند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || مانع شدن دختر را از شوی کردن و تزویج. || أخذ عصرة العطاء؛ پاداش و ثواب بخشش را گرفت. (از اقرب الموارد).

عصری.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عَصر. آخر روز و پسین و نزدیک شبانگاه. (ناظم الاطباء). رجوع به عصر شود. || منسوب به عصربن عبیدبن وائله است که بطنی از بلی را تشکیل می دهند. رجوع به عصر (ابن عبید...) و اللباب فی تهذیب الانساب شود.

عصری.

[عَ صَ] (ص نسبی) منسوب به قبیلهء بنی عصر. (ناظم الاطباء). رجوع به عصر (ابن عبیدبن...) و عَصَر شود.

عصص.

[عَ صَ] (ع مص) سخت و شدید شدن. (از اقرب الموارد). عَصّ. رجوع به عص شود.

عصص.

[عُ صَ / عُ صُ] (ع اِ) بن دم و اصل آن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عصعص. (منتهی الارب). رجوع به عصعص شود.

عصعص.

[عُ عُ] (ع اِ) گوشت باطن الیهء گوسپند یا بن دم و استخوان دمغزه. (منتهی الارب). استخوان مابین هر دو سرین قریب از مقعد. (غیاث اللغات) (آنندراج). عَجب و استخوان دم. (از اقرب الموارد). مهره هاست که نشستن مردم بر آن باشد... و عدد آن سه است، و این سه مهره نرمتر از استخوان است و مانند غضروفی است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). استخوان تیز که نشست مردم بدان بود. (مهذب الاسماء). آن از سه فقرهء غضروفی تشکیل شده که زوائد ندارد و عصب از سوراخ مشترکی که در آن است خارج میشود همانطور که در گردن است. و اما از انتهای فقرهء سوم آن عصبی فرد خارج میگردد. (از قانون). استخوانی است کوچک مثلث واقع در انتهای تحتانی عجز که نسبت به آن حکم دنباله دارد و تا مدتی بعد از ولادت هم قطعات آن ملتئم نمیشوند و به جهت آن دو سطح و دو ضلع و قاعده و نقطه معین است. سطح قدامی آن مقعر است و از رباط عجز و عصعصی مقدم پوشیده شده و سه خط عرضی در آن مشاهده میشود که موضع التیام قطعاتی اند که در ابتدای فقره بوده اند. سطح خلفی محدب و بهمین قسم خطوط عرضیه در آن مرئی میگردند و عضلهء سرین و رباط عجزی عصعص خلفی به آن متصل میشوند، در دو کنار آن فزونیها است بجهت اتصال رباطهای عجزی نسائی و عضلات ورکی عصعصی، قاعدهء آن دارای سطحی است بیضی و در آن دو قرن دیده میشود که با عظم عجز اتصال مفصلی دارند. در نقطهء آن زائده ای است که عضلهء مضیقه شرج به آن متصل میشود. (تشریح میرزا علی ص43). آخرین استخوان ستون مهره ای که در انسان از التیام چهار یا پنج مهره به وجود آمده. وجود این استخوان در انسان بجای دم در حیوانات میباشد. در جانوران تعداد مهره های استخوان دنبالچه متعدد است و آنها اسکلت دم را تشکیل میدهند. (فرهنگ فارسی معین). عصعص [ عَ عَ / عُ صَ عِ ] . عُصعوص. عَجب. عجم. عسیب. عسیبة. غازه. دنبالچه. دنبلچه. دنبلیچه. دمبلچه. دمبلیچه. دم غازه. دم غزه. دنب غازه. دمغزه. دمچه. ج، عَصاعِص، عَصاعیص. (اقرب الموارد). || (ص) مرد کم خیر دشوارخوی. || گرداندام استوارخلقت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عصعص.

[عُ صَ عِ / عَ عَ] (ع اِ) عُصعُص است به معنی استخوان دنب. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عُصعص شود.

عصعصة.

[عَ عَ صَ] (ع مص) رنجوری و دردناکی بن دم. (منتهی الارب): عصعص العصعوص؛ عصعوص به درد آمد. (از اقرب الموارد).

عصعوص.

[عُ] (ع اِ) استخوان بن دم و دمغزه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُصعص. رجوع به عصعص شود.

عصف.

[عَ] (ع مص) سخت وزیدن باد. (از منتهی الارب) (دهار). باد سخت جستن. (تاج المصادر بیهقی). سخت جستن باد. (المصادر زوزنی): عصفت الریح؛ باد سخت شد، و چنین بادی را عاصف و عاصفة گویند. (از اقرب الموارد). عُصوف. و رجوع به عصوف شود :فالعاصفات عصفاً (قرآن 77/2)؛ و تندوزنده ها تندوزیدنی. || نارسیده درودن کشت را. (از منتهی الارب): عصف الزرع؛ کشت را قبل از اینکه برسد، برید. (از اقرب الموارد). || کسب کردن جهت عیال. (از منتهی الارب): عصف فلان عیاله؛ او برای خانوادهء خود کسب کرد. (از اقرب الموارد). || بردن و هلاک کردن جنگ گروهی را. (از منتهی الارب): عصفت الحرب بالقوم؛ جنگ آن قوم را از بین برد و هلاک کرد. (از اقرب الموارد). || خمیدن. (از منتهی الارب). مایل شدن. (از اقرب الموارد). || بشتافتن و سرعت نمودن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عصف.

[عَ] (ع اِ) سبزه و برگ کشت. (منتهی الارب). برگ کشت. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). برگ درخت و گیاه. (مخزن الادویة). ورق زرع. (اقرب الموارد) : و الحب ذو العصف و الریحان (قرآن 55/12)؛ و دانه دارای برگ و رستنیی خوشبوی. فجعلهم کعصف مأکول (قرآن 105/5)؛ قرار داد آنان را مانند کشتی که دانهء آن را خورده باشند و کاه آن مانده باشد، و یا مانند برگی که دانه های آن را گرفته باشند و بدون دانه مانده باشد، و یا مانند برگی که چهارپایان خورده باشند، و یا مانند ریزه های گیاه که از آن شکسته باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مانند برگ کشت شنگرف زده. (دهار). || کاه. (منتهی الارب). حطام و ریزه های کاه. (از اقرب الموارد).

عصفر.

[عُ فُ] (ع اِ)(1) گیاهی است که گوشت درشت را زرد و نرم سازد، و تخم آن را قرطم نامند. (منتهی الارب). نباتی است که گوشت را نرم میکند، و آن را بهرمان نیز نامند و تخم آن قرطم است. (از اقرب الموارد). گل کاجیره که به هندی کسنبه گویند، و جامه ای که به رنگ آن سرخ شود، آن را معصفر گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). به پارسی خسق خوانند و به اصفهانی گل کاویشه، و رنگ زعفران نیز گویند، گل کاجیره هم خوانند و آن دو نوع است، بری و بستانی، و طبیعت بستانی گرم است در اول و خشک در دوم، و بری گرم و خشک بود در سوم. (از اختیارات بدیعی). آن را به لغت تازی احریض و خوبع نیز گویند. (از تذکرهء ضریر انطاکی). شکوفه ای است. (نزهة القلوب). احریض است. (تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی است یک ساله یا دوساله از تیرهء مرکبان که دارای ساقه ای به ارتفاع 50 سانتیمتر است. منشأ اولیهء این گیاه را عربستان ذکر کرده اند ولی امروزه در نقاط دیگر نیز کشت میشود. برگهای این گیاه نرم و دندانه دار و پوشیده از تیغهای ظریف و نازک است. در سطح پهنک آن (مخصوصاً سطح تحتانی پهنک) رگبرگهای برجسته مشاهده میشود. گلهایش منفرد و شامل برگه های خاردار در پائین کاسه و گلهای لوله ای به رنگ زرد یا ارغوانی بر روی نهنج است. میوه اش فندقه و دارای دستهء تار نازک در قسمت انتهائی است. از گلبرگهای این گیاه ماده ای به رنگ زرد زیبا و محلول در آب و مادهء دیگری به رنگ قرمز بنام کارتامین که آن نیز در آب محلول است به دست آورده اند. دانهء این گیاه که به کافشه موسوم است شامل 30 تا 37 درصد از مواد پروتیدی و 45 تا 46 درصد از مواد چربی است که پس از تصفیه می تواند مورد مصرف قرار گیرد. گل و مخصوصاً دانه های آن دارای اثر مسهلی است که به صورت جوشانده 12 تا 24 در هزار مصرف می شود. از دانه های این گیاه روغنی استخراج می کنند که دارای اثر مسهلی است و سابقاً بصورت مالیدن بر روی عضو در روماتیسم و فلج مورد استفاده قرار می گرفت. این گیاه در اکثر نقاط جنوبی اروپا و مناطق بحرالرومی و آسیای صغیر و شمال افریقا و ایران میروید (در خراسان و تبریز و تفرش فراوان است). توضیح اینکه دانهء این گیاه را خسک دانه و حب العصفر نیز نامند و آن بعنوان مسهل در طب قدیم مصرف میشده است و در بازار بنام تخم کاجیره نیز عرضه میشود. و مادهء رنگین که از گلبرگهای این گیاه استخراج میشود بنام زردج و ماءالعصفر مشهور است. (فرهنگ فارسی معین: کاجیره). احریض. اصبور. اصفور. اطرقطوس. بهرام. بهرامن. بهرامة. بهرم. بهرمان. پالان زعفران. تاقالا. ترباض. خریع. خسک. خسک دانه. زرد. زردج. زردک. زرده. زعفران کاذب. سکری. فنیفس. قرطم. قنطادوس. کابیج. کاجره. کاجیر. کاچره. کاچوره. کاچیره. کازیره. کاژیره. کاغاله. کافشه. کافیشه. کرکم. گل رنگ. گل زردک. گل قرطم. گل کاغاله. مریق. نقده. و رجوع به کاجیره و قرطم شود.
- عصفر بری؛ نوع بادآورد آن است. (از فهرست مخزن الادویة و تحفهء حکیم مؤمن). خلاف بلخی. بهرامج البر. رنف. (الجماهر بیرونی). یکی از گونه های کاجیره است که بطور خودرو در مزارع میروید و برگهایش دارای کرک میباشد. زعفران بیابانی. قرطم بری. کاجیرهء صحرایی. (فرهنگ فارسی معین).
|| رنگ سرخ. (منتهی الارب) (فرهنگ فارسی معین). رنگی است. (از اقرب الموارد).
,(لاتینی)
(1) - Carthamus timctorios .
(فرانسوی) Carthame

عصفرة.

[عَ فَ رَ] (ع مص) رنگ کردن جامه را به عصفر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و چنین جامه ای را معصفر گویند. (از اقرب الموارد).

عصفری.

[عُ فُ] (اِخ) نام اسب محمد بن یوسف برادر حجاج است که از نسل حرون بوده است. (از منتهی الارب).

عصفری.

[عُ فُ] (اِخ) خلیفة بن خیاط بن خلیفهء شیبانی عصفری بصری، مکنی به ابوعمر و مشهور به شباب. محدث و نسابه و اخباری بود و به سال 240 ه .ق. درگذشت. او را کتاب تاریخی است در ده جزء، و کتاب الطبقات در هشت جزء. (از الاعلام زرکلی از تذکرة الحفاظ و الوفیات).

عصفور.

[عُ] (ع اِ) گنجشک. (منتهی الارب) (دهار). گنجشک نر. (ناظم الاطباء). پرنده ای است. (از اقرب الموارد). بفارسی گنجشک و به ترکی سرچه نامند. (از تحفهء حکیم مؤمن). بپارسی گنجشک خوانند و نیکوترین آن فربه بود و آنچه در خانه فربه شود بد بود، اولی آن بود اجتناب کنند در خوردن آن. (از اختیارات بدیعی). مادهء آن را عصفورة گویند، و کنیهء آن ابوالصَّفْو و ابومحرز و ابومزاحم و ابویعقوب است، و آن را عصفور گویند لانه عَصی و فرّ (عصیان کرد و فرار کرد). آن را انواع بسیار است، مشهورتر آن «دوری» است. و آشیانهء او در آبادیها و زیر سقفها است و آن از بیم جوارح و پرندگان شکاری است، لذا هرگاه شهری خالی از سکنه شود گنجشکان نیز آنجا را تخلیه می کنند. فضله انداختن او بسیار است و گاه به یکصد بار در ساعت میرسد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 74). چغک. (بحر الجواهر). بنجشک. ج، عَصافیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به گنجشک شود :
طعمهء شیر کی شود راسو
مستهء چرغ کی شود عصفور.مسعودسعد.
برگ نارنج و شاخ پنداری
پر طوطی و ساق عصفور است.مسعودسعد.
عقابان تیزچنگالند و بازان آهنین پنجه
ترا باری چنین بهتر که با عصفور بنشینی.
سعدی.
اگر سیمرغی اندر دام زلفی
بماند تاب عصفوری ندارد.سعدی.
آخر ز هلاک ما چه خیزد
سیمرغ چه میکند به عصفور.سعدی.
- عصفور ملکی؛ نوعی گنجشک که از همهء انواع خردتر است. پرنده ای است که از آن خردتر هیچ پرنده نباشد. صفراغون. رجوع به صفراغون شود.
|| هر پرنده که از کبوتر کوچکتر باشد. (از اقرب الموارد). هر پرندهء کوچک جثهء پرصفیر. (فرهنگ فارسی معین). || ملخ نر. (منتهی الارب) (دهار) (از اقرب الموارد). || چوبی است در هوده که اطراف چوبها بدان جمع شود. || چوبهای پالان که سرهای احناء بدان بندند. || چوبی که سر پالانها به آن بسته گردد. || اصل روئیدنگاه موی پیشانی. || استخوان برآمده در پیشانی اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). استخوان تند بر روی اسب. (دهار). و چپ و راست آن را عصفوران گویند. (از اقرب الموارد). || پاره ای از مغز سر که در میانش پوستکی است که از هم جدا دارد آنرا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پاره از دماغ. (دهار). || سفید باریک فروریخته از غرهء اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کتاب. || میخ کشتی. (منتهی الارب) (دهار) (از اقرب الموارد). || پادشاه. (منتهی الارب) (دهار). ملک. (اقرب الموارد). || مهتر. (منتهی الارب). سید. || ولد و فرزند، و آن لغتی است یمانی. (از اقرب الموارد). || گرسنگی. || نوعی از درخت که او را صورتی همچو صورت گنجشک بود. (دهار).
- لسان العصفور؛ تخم شنگ. (دهار).

عصفور.

[عُ] (اِخ) نام او حسین بن محمد بن احمدبن عصفور شاخوری بحرانی است. او فقیه قرن دوازدهم هجری می باشد. رجوع به حسین عصفوری و عصفوری (حسین بن...) شود.

عصفورالاکاف.

[عُ رُلْ اِ] (ع اِ مرکب)چوبی است که در میان پشم آگند بندند. (منتهی الارب).

عصفورالجنة.

[عُ رُلْ جَنْ نَ] (ع اِ مرکب)خطاف. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویة). فراشتوک. چلچله. رجوع به خطاف و چلچله شود.

عصفورالسیاح.

[عُ رُسْ سَیْ یا] (ع اِ مرکب) (ال ...) صفراغون. (تحفهء حکیم مؤمن). عصفورالشوک. طرغلودیس. رجوع به طرغلودیس شود.

عصفورالشوک.

[عُ رُشْ شَ] (ع اِ مرکب)نُغَر. (تحفهء حکیم مؤمن). صفراغون. (مخزن الادویة). عصفورالسیاح. (اختیارات بدیعی). دم جنبانک. (فرهنگ فارسی معین). طرغلودیس. رجوع به طرغلودیس شود.

عصفورالصباغ.

[عُ رُصْ صَبْ با] (ع اِ مرکب) (ال ...) صفراغون. (فهرست مخزن الادویة). رجوع به صفراغون شود.

عصفوران.

[عُ] (ع اِ) مثنای عصفور. رجوع به عصفور شود. || دو استخوان از دو طرف روی اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عصفور شود.

عصفورة.

[عُ رَ] (ع اِ) مؤنث عصفور. (منتهی الارب). گنجشک ماده. (ناظم الاطباء). رجوع به عصفور شود.

عصفوری.

[عُ] (ص نسبی) منسوب به عصفور. رجوع به عصفور شود. || گنجشک فروش. || شتری است دوکوهان. (منتهی الارب): جمل عصفوری؛ شتر دوکوهان. (از اقرب الموارد).

عصفوری.

[عُ] (اِخ) ابوالحسن بن شیبة بن صلت بن عصفور سدوسی عصفوری. از محدثان ساکن بغداد بود و از یزیدبن هارون و حسن بن موسی اشیب روایت کرده است. وی در ربیع الاول سال 272 ه .ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عصفوری.

[عُ] (اِخ) حسین بن محمد بن احمد شاخوری بحرینی. محدث و فقیه قرن دوازدهم هجری. رجوع به حسین عصفوری و الاعلام زرکلی و شهداء الفضیلة شود.

عصفوری.

[عُ] (اِخ) یعقوب بن شیبة بن صلت عصفوری بصری، مکنی به ابویوسف. محدث بود و حدیث را نزد یزیدبن هارون و عنان بن مسلم و ابونعیم آموخت. وی در ربیع الاول سال 262 ه .ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عصفة.

[عَ فَ] (ع اِ) اسم المرة است از مصدر عصف. (از اقرب الموارد). رجوع به عصف شود. || عصفة الخمر؛ بوی شراب. (منتهی الارب). گویند: للخمر عصفة؛ یعنی آن شراب را رایحه ای است. (از اقرب الموارد).

عصقول.

[عُ] (ع اِ) نرهء ملخ. (منتهی الارب). ذکر جراد. ج، عَصاقیل. (اقرب الموارد).

عصقیرة.

[؟ رَ] (ع اِ) به زبان بغدادی و موصلی خیری زرد است. (اختیارات بدیعی). خیری زرد. (الفاظ الادویة). رجوع به خیری زرد شود.

عصل.

[عَ] (ع مص) خمیدن. (از منتهی الارب). || کژ گردانیدن، گویند: عصل العود؛ یعنی کژ گردانید چوب را، و اگر کجیش سرشتی باشد فعلش از باب سمع آید. (از منتهی الارب). کژ گردانیدن. (از اقرب الموارد). || شاش کردن. (از ناظم الاطباء): عصل الصبی؛ آن کودک ادرار و بول کرد. (از اقرب الموارد). آب تاختن.

عصل.

[عَ صَ] (ع مص) کج گردیدن با سختی و صلابت و خشکی سرشتی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || عصل الفرس؛ بن دم آن اسب کج گردید و تا بالای ران او رسید، و چنین اسبی را عَصِل و أعصَل گویند. || عصل السهم؛ آن تیر در پرتاب خمیده شد. (از اقرب الموارد).

عصل.

[عَ صَ] (ع اِ) روده. (منتهی الارب). مِعی. (اقرب الموارد). عِصل. ج، أعصال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به عِصل شود. || گیاه دفلی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خرزهره و دفلی. (ناظم الاطباء). || (اِمص) کژی و التواء در هر چیز. (از اقرب الموارد). کجی با صلابت. || کژی است در بن دم اسب که تا گوشت بالای ران رسیده باشد. (منتهی الارب). خمیدگی و کژی در عسیب دم اسب که به کادة و فائلهء او برسد. (از اقرب الموارد). از عیوب سرشتی در اسب است و آن پیچش بن دم است آنچنانکه داخل آن که مویی ندارد آشکار شود. و بیش از آن را «کشف» گویند. (از صبح الاعشی ج 2 ص 26). || کژی دندان و ساق. || (اِ) درختی است که به خوردن آن شتر را شکم روان شود. (منتهی الارب). || رمل و ریگ کج و پیچیده. (از اقرب الموارد).

عصل.

[عَ صِ] (ع ص) کج با سختی و صلابت. || کج دم. (منتهی الارب). اسبی که او را عَصَل باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به عَصَل شود.

عصل.

[عِ] (ع اِ) روده. (منتهی الارب). مِعی. (اقرب الموارد). عَصَل. ج، أعصال. (اقرب الموارد). و رجوع به عَصَل شود.

عصل.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ أعصل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اعصل شود. || سهام عصل؛ تیرهای کج. (منتهی الارب).

عصلاء .

[عَ] (ع ص) امرأة عصلاء؛ زن بی گوشت. (منتهی الارب). زن خشک که گوشتی بر او نباشد. || مؤنث أعصل، و آن اسبی است که «عَصَل» در او باشد. ج، عِصال، عُصل. (از اقرب الموارد).

عصلان.

[] (اِ) خنثی است، و گویند اسقیل است. (تحفهء حکیم مؤمن). عنصل است. (فهرست مخزن الادویة).

عصلب.

[عَ لَ] (ع ص) توانای درشت اندام بزرگ جثه. (منتهی الارب). مرد قوی و سخت خلقت و بزرگ و عظیم. (از اقرب الموارد). عُصلُب.

عصلب.

[عُ لُ] (ع ص) توانای درشت اندام بزرگ جثه. (منتهی الارب). مرد قوی و سخت خلقت و بزرگ و عظیم. (از اقرب الموارد). عَصلَب. عصلبیّ. || درازبالای مضطرب خلقت. (منتهی الارب). طویل مضطرب. (اقرب الموارد).

عصلبة.

[عَ لَ بَ] (ع مص) سختی خشم. (منتهی الارب). سخت عَصَب بودن. (از اقرب الموارد).

عصلبی.

[عَ لَ بی ی / عُ لُ بی ی] (ع ص نسبی) منسوب به عصلب و به معنای آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عصلب [ عَ لَ / عُ لُ ] شود.

عصلج.

[عَ صَلْ لَ] (ع ص) مرد کج ساق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عصلد.

[عَ لَ] (ع ص) درشت سخت. (منتهی الارب). صلب شدید. (اقرب الموارد). عُصلود. و رجوع به عصلود شود.

عصلوب.

[عُ] (ع ص) بمعنای عصلب [ عَ لَ / عُ لُ ] است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عصلب [ عَ لَ / عُ لُ ] شود.

عصلود.

[عُ] (ع ص) درشت سخت. (منتهی الارب). صلب شدید. (اقرب الموارد). عَصلَد. و رجوع به عصلد شود.

عصلة.

[عَ صَ لَ] (ع اِ) یکی عَصَل. (منتهی الارب). واحد عصل، یعنی یک درخت دفلی. (از اقرب الموارد). رجوع به عَصَل شود.

عصلة.

[عَ صِ لَ] (ع ص) شجرة عصلة؛ درخت کژ. (منتهی الارب). مؤنث عَصِل، یعنی اسبی که دچار عَصَل است. ج، عِصال و عُصل. (از اقرب الموارد). رجوع به عَصِل شود.

عصم.

[عَ] (ع مص) ورزیدن. (از منتهی الارب). اکتساب و کسب کردن. (از اقرب الموارد). کسب. (تاج المصادر بیهقی). || چنگ زدن به کسی. (از منتهی الارب). اعتصام. (از اقرب الموارد). || عصام ساختن مَشک را. (از منتهی الارب): عصم القربة؛ برای مشک عصام و بند قرار داد و بوسیلهء عصام آن را بست. (از اقرب الموارد). || بازداشتن کسی را از گرسنگی. (منتهی الارب): عصم الطعام آکله؛ آن طعام، خورندهء خود را از گرسنگی حفظ کرد و منع نمود. (از اقرب الموارد). || عصم الله فلاناً من المکروه؛ خداوند او را از ارتکاب زشتی و گناه محفوظ داشت. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عصم.

[عَ صَ] (ع مص) سپید گردیدن دست آهو. (از منتهی الارب). «اعصم» شدن آهو و بز کوهی. (از اقرب الموارد). رجوع به اعصم شود.

عصم.

[عَ صَ] (ع اِمص) سپیدی است در دستهای چهارپایان. (از اقرب الموارد).

عصم.

[عِ صَ] (ع اِ) جِ عِصمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عِصمة شود. || جِ عُصمة. (منتهی الارب). رجوع به عُصمة شود.

عصم.

[عُ] (ع اِ) باقیماندهء هر چیزی. (از اقرب الموارد). || باقی ماندهء اثر حنا و قطران و خضاب و مانند آن در دست و پا. (منتهی الارب). اثر خضاب و قطران و مانند آن. (از اقرب الموارد). عُصُم. و رجوع به عُصُم شود. || سپیدی بازوی آهو و مانند آن. ج، أعصام. (منتهی الارب). || جِ عِصام. (اقرب الموارد). رجوع به عصام شود.

عصم.

[عُ صُ] (ع اِ) باقیماندهء هر چیزی. (از اقرب الموارد). || باقی ماندهء اثر حنا و قطران و خضاب و مانند آن در دست و پا. (منتهی الارب). اثر خضاب و قطران و مانند آن. (از اقرب الموارد). عُصم. و رجوع به عُصم شود. || جِ عِصام. (منتهی الارب). رجوع به عصام شود.

عصم.

[عُ] (اِخ) نام جبلی است ازآنِ هذیل. || قلعه ای است ازآنِ بنی زبید در یمن، و آن را عُصُم نیز گویند. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

عصم.

[عُ] (اِخ) ابن وهب بن ابی ابراهیم تمیمی برجمی، مکنی به ابوشبل. شاعر و از اهالی بصره بود. وی در زمان مأمون خلیفه می زیست و او را عمری طولانی بود و در حدود سال 220 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الامدی).

عصماء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعصم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بز کوهی یا ماده آهویی که یک دست یا هر دو دستش سپید باشد و باقی اندام آن سیاه یا سرخ باشد. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). گوسپند یک دست سپید. (دهار). رجوع به اعصم شود. || گوسپند پیچیده شاخ سوی پس. (دهار).

عصماء .

[عَ] (اِخ) دختر مروان اموی(1). از زنان شاعر عرب در صدر اسلام بود و پیوسته به آزار پیامبر (ص) و ایراد گرفتن از اسلام میپرداخت. و سرانجام شبی به دست عمیر نابینا بقتل رسید، و به همین سبب از آن هنگام عمیر را عمیر البصیر نامیدند. (از اعلام النساء از جمهرة الامثال و الفاخر و مفضل کوفی و سیرهء ابن هشام). و رجوع به حبیب السیر چ تهران ج1 ص119، و امتاع الاسماع ص 101 شود.
(1) - در کتاب تاریخ اسلام فیاض، نام او عصماء بنت عمیر آمده است.

عصمات.

[عَ صَ] (ع ا) جِ عِصمة. (ناظم الاطباء). رجوع به عصمة شود.

عصمت.

[عِ مَ] (ع اِمص) عصمة. پاکدامنی و نبناد و ناآلودگی به گناه. (ناظم الاطباء). نگاهداری نفس از گناه. (فرهنگ فارسی معین). بازداشتن خود را از گناه، و به اصطلاح اطلاق این لفظ بر پاکی است که از ابتدای وجود تا انتهای عمر گناه کبیره خصوصاً زنا نکرده باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). در مورد عصمت ملائکه اختلاف نظر است و برخی آن را موجود می دانند و برخی آن را نفی می کنند، و هر یک از دو فرقه را دلایلی است. اما در مورد وجوب عصمت انبیا، جمیع ملل و شریعت ها اتفاق نظر دارند، جز اینکه آن را در برخی امور لازم می دانند و در برخی جایز، و هر کدام را دلایلی است. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و شرح مواقف و شرح طوالع شود. بی گناهی. عفاف. عفت. خودداری. خویشتن داری. و رجوع به عصمة شود :
یونان که بود مادر یونس ز بطن حوت
یادی نکرد و کرد ز عصمت جهان بخود.
دقیقی.
ایزد عز ذکره ما را و همهء مسلمانان را در عصمت خویش نگاه دارد. (تاریخ بیهقی ص254).
ز رحمت مصور ز حکمت مقدر
به نسبت مطهر به عصمت مشهر.
ناصرخسرو.
دانش من گواه عصمت اوست
بشنو آنچ این گواه میگوید.خاقانی.
عقل و عصمت که مرا تاج فراغت دادند
بر سر منصب دیوان شدنم نگذارند.خاقانی.
عصمتیان در حرمش پردگی
عصمت از او یافته پروردگی.نظامی.
پشت دار جمله عصمتهای من
گوئیا هستند خود اجزای من.مولوی.
چون طهارت نبود کعبه و بتخانه یکیست
نبود خیر در آن خانه که عصمت نبود.
حافظ.
- زن باعصمت؛ زن پاکدامن که دامن آن به هیچگونه فسق و فجور و معصیتی آلوده نشده باشد. (ناظم الاطباء).
- بی عصمت؛ بی ناموس. بدکار.
- بی عصمتی؛ گناهکار بودن. نداشتن عصمت. زشتکاری.
- عصمت کبری؛ لقب فاطمهء زهراء سلام الله علیها. (ناظم الاطباء).
- عصمت مقومه، عصمت مؤثمه.؛ رجوع به عصمة المقومة و عصمة المؤثمة در ترکیبات عصمة شود.
|| نگهداری. نگهبانی. محافظت : بخشاینده ای که تار عنکبوت را سد عصمت دوستان کرد. (کلیله و دمنه).
اعتمادی دارد او بر عصمت بخت آنچنانک
هر سلاحی در خزانهء او بیابی جز سپر.
سنائی.
گفتی این مرسوم هر سالست اینک سال شد
ظن مبر کز دادن مرسوم اندر عصمتی.
سوزنی.
نه از بادیه بل ز طوفان نوح
به کشتیّ عصمت درون آمدیم.خاقانی.
|| پیوستگی. استحکام. پناه :
بنده ز بی دولتی نیست به حضرت مقیم
دیو ز بی عصمتی نیست به جنت مکین.
خاقانی.
عقدهء الفت و عصمت مستحکم شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 233). || در نزد اشاعره، اینست که خداوند گناهی را در بنده نیافریند، چه آنان تمام اشیاء را از ابتدا به فاعل مختار اسناد میدهند، و نیز آنان گویند عصمت عبارت از آفریدن قدرت اطاعت است در بشر، که شامل «لطف» میشود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به لطف شود. || در نزد حکما، ملکه ای است نفسانی که صاحب خود را از ارتکاب فسق و فجور و گناهان بازمیدارد، و آن بسبب اعتقاد آنها است به ایجاب و قائل بودن به استعداد قوابل. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح حقوق جزا) مانند اصطلاح «هتک ناموس» در جرائم راجع به مواقعه استعمال میشود، بر خلاف اصطلاح «منافیات عفت» که در اعم از مواقعه و غیر آن استعمال شده است. (از فرهنگ حقوقی).

عصمت.

[عِ مَ] (اِخ) (خواجه...) نام او خواجه عصمة الله بخاری، مشهور به خواجه عصمت است. وی شاعری ایرانی بود و در عهد تیموری میزیست. در نظم اشعار پیرو امیرخسرو دهلوی بود و مضامین و معانی او را عیناً در اشعار خود نقل میکرد. یکی از فاضلان دربارهء او چنین گفته است :
میرخسرو را علیه الرحمه شب دیدم بخواب
گفتمش: عصمت تو را یک خوشه چین خرمن است
شعر او چون بیشتر از شعر تو شهرت گرفت؟
گفت: باکی نیست شعر او همان شعر من است.
عصمت قصیده ای در رثای امیر تیمور ساخته است به مطلع ذیل:
ای فلک خرگاه ویران کن که سلطان غایبست
تخت گو بر خاک بنشین، چون سلیمان غایبست.
میرزا خلیل سلطان بجهت این قصیده او را انعام و احسان فراوان کرد. وفات خواجه عصمت بسال 829 ه .ق. رخ داد. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به رجال حبیب السیر و مجالس النفائس شود.

عصمت آباد.

[عِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان زهرا از بخش بوئین شهرستان قزوین. سکنهء آن 1443 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و چغندرقند و ینجه است. مزارع اکبرآباد، کوشکک، باقرآباد، عنایت آباد، شریف آباد، قدیم آباد، رحمان آباد، فتح آباد، باقرآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عصمت آباد.

[عِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان اسحاق آباد، بخش قدمگاه شهرستان نیشابور. سکنهء آن 564 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عصمت آباد.

[عِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مهریز شهرستان یزد. سکنهء آن 1046 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عصمت سرا.

[عِ مَ سَ] (اِ مرکب) حرمخانهء باعصمت. حرمسرایی که همهء پردگیان آن باعصمت باشند :
جهان پادشا را چنین است کام
به عصمت سرائی چنین نیکنام.نظامی.

عصمتکده.

[عِ مَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) محل عبادت. عبادت خانه. حجرهء عزلتیان. || محل ملائکه. || خانهء حضرت مریم :
چون مریم از عصمتکده رفته مسیحش آمده
نخل کهن زو نو شده وز نخل خرما ریخته.
خاقانی.

عصمتی.

[عِ مَ] (ص نسبی) منسوب به عصمة و عصمت. باعصمت. دارای عصمت و حفاظ. رجوع به عصمت و عصمة و عصمتیان شود.

عصمتی.

[] (اِخ) دختر قاضی سمرقند. از زنان شاعر فارس بود و اشعار نیکویی بزبان فارسی دارد. (از اعلام النساء از مشاهیر النساء محمد ذهنی).

عصمتیان.

[عِ مَ] (اِ مرکب) جِ عصمتی، منسوب به عصمت. کنایه از انبیا و اولیا و ملائکه و اهل عزلت و خلوت نشینان و مخدرات باشد. (برهان) (آنندراج) :
عصمتیان در حرمش پردگی
عصمت از او یافته پروردگی.نظامی.
|| (اِخ) کنایه از مریم، مادر عیسی علیه السلام است. (برهان) (آنندراج).

عصمنلیة.

[عُ مَ لی یَ] (ع اِ) نوعی از سکه های طلائی رایج در شرق اردن بوده است مشهور به مخمسیة عصمنلیة، و ارزش آن سابقاً 500 غرش ترکی بود و اکنون 900 غرش فلسطینی است. (از النقود العربیة ص 97).

عصمور.

[عُ] (ع اِ) چرخ چاه، یا دلو آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کوزهء دولاب. (دهار). ج، عَصامیر. (اقرب الموارد).

عصمة.

[عِ مَ] (ع مص) بازداشتن و نگاه داشتن از گناه و جز آن. (از منتهی الارب). نگاه داشتن. (دهار) (المصادر زوزنی) (ترجمان القرآن جرجانی). منع. (تاج المصادر بیهقی).

عصمة.

[عِ مَ] (ع اِ) گردن بند و حمیل. (منتهی الارب). قلاده و گردن بند و حمایل. (ناظم الاطباء). قلاده. (اقرب الموارد). رسن. (دهار) (مهذب الاسماء). عُصمة. و رجوع به عُصمة شود. جِ، عِصَم، أعصُم، و عِصَمة(1)، أعصام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).(2) || بازداشتگی از گناه و جز آن. (ناظم الاطباء). منع و خودداری، و گویند آن ملکهء اجتناب از گناهان است با وجود امکان ارتکاب گناه. (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی). عصمت. رجوع به عصمت شود.
- عصمة المقوِّمة (ال ...)؛ عصمتی است که بوسیلهء آن قیمت انسان ثابت گردد، و هر کس آن را هتک کند قصاص یا دیه بر او خواهد بود. (از تعریفات جرجانی و اقرب الموارد).
- عصمة المؤثِّمة (ال...)؛ عصمتی است که هر کس آن را هتک کند گناهکار و آثم خواهد بود. (از تعریفات جرجانی و اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب بفتح «ع» ضبط شده است.
(2) - در منتهی الارب عِصَم جمع، و اعصُم و عِصَمة جمع الجمع، و اعصام جمع جمع الجمع بحساب آمده است.

عصمة.

[عِ صَ مَ](1) (ع اِ) جِ عِصمة. (اقرب الموارد). ججِ عِصْمة و عُصْمة. (منتهی الارب). رجوع به عصمة شود.
(1) - در منتهی الارب بفتح اول ضبط شده است.

عصمة.

[عُ مَ] (ع اِمص) سپیدی بازوی آهو و مانند آن، و سپیدشدگی دست و پای آهو و بز کوهی. (منتهی الارب). اسم مصدر است از صفت اعصم. (از اقرب الموارد). رجوع به اعصم شود. || (اِ) قلاده. (اقرب الموارد). عِصمة. رجوع به عصمة شود. || حمیل و حلقه ای که در گردن سگ باشد. (منتهی الارب). عذبة و شملهء دستار که در گردن سگ باشد. (از اقرب الموارد). ج، أعصام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عصمة.

[عِ مَ] (اِخ) مکنی به ابوحکیمة و مشهور به عصمة البصری. محدث است. رجوع به ابوحکیمة شود.

عصمة.

[عِ مَ] (اِخ) مکنی به ابوعاصم. تابعی است. رجوع به ابوعاصم شود.

عصمة.

[عِ مَ] (اِخ) دختر محمد بن رشیدالدین دختر شمس ابرقوهی. از زنان محدث بود. و در رجب سال 711 ه .ق. متولد شد و عمری طولانی کرد. طاووسی
بعضی کتب حدیث را نزد او فراگرفته است. (از اعلام النساء از الضوء اللامع سخاوی).

عصمة.

[عِ مَ] (اِخ) ابن جشم بن معاویهء هوازنی عدنانی. جدّی است جاهلی، و فرزندان او بطنی از جشم را تشکیل می دهند. ابوالاحوص عوف بن مالک تابعی از نسل او بوده است. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب و السبائک و جمهرة الانساب).

عصمة.

[عِ مَ] (اِخ) ابن حدرة بن قیس یربوعی تمیمی. شاعر و سوارکار عهد جاهلیت. بنی عبس، پسرعم او را بقتل رساندند و او نذر کرد که تا هفتاد تن از آنان را بقتل نرساند لب به خمر و گوشت نزند، و چون به نذر خود وفا کرد رجزی سرود که المرزبانی آن را ذکر کرده است. (از الاعلام زرکلی از المرزبانی).

عصمة.

[عِ مَ] (اِخ) ابن حی بن السیدبن مالک ضبی. از شاعران جاهلیت. وی ارقم بن جون را بقتل رسانده است و دربارهء او شعری دارد. (از الاعلام زرکلی از المرزبانی).

عصمة الدولة.

[عِ مَ تُدْ دَ لَ] (اِخ) نام یکی از دختران ناصرالدین شاه قاجار است (متولد به سال 1272 ه .ق.). (از مرآة البلدان ج 4 ص 6).

عصمة الدین.

[عِ مَ تُدْ دی] (اِخ) دختر منوچهربن فریدون شروانشاه ممدوح خاقانی شاعر است. خاقانی چند بار مدح او را گفته و یک بار نیز او را برای اجازت سفر شفیع قرار داده است :
عصمة الدین صفوة الاسلام را
افتخار دین و دنیا دیده ام.خاقانی.
عصمة الدین شاه مریم آستین
کآستانش بر جنان خواهم گزید.خاقانی.
ای کعبهء ملک عصمة الدین
من بندهء رایگان کعبه.خاقانی.

عصمة الدین.

[عِ مَ تُدْ دی] (اِخ) دختر معین الدین اُنز. از زنان نیکوکار دمشق در قرن ششم هجری بود. وی مدرسه ای برای فقیهان و صوفیه در دمشق بنا کرد و رباطی ساخت، و از اینگونه امور خیریه بسیار کرد و برای آنها اوقاف بسیاری قرار داد. و سرانجام در رجب سال 581 ه .ق. در دمشق درگذشت. (از اعلام النساء از الروضتین فی اخبار الدولتین مقدسی، و الدراس نعیمی، و النجوم الزاهرهء ابن تغری، و شذرات الذهب ابن عماد)..

عصمة الله.

[عِ مَ تُلْ لاه] (اِخ) (خواجه...) بخاری، مشهور به خواجه عصمت. از شعرای ایران در عهد تیموری. رجوع به عصمت (خواجه...) شود.

عصمی.

[عُ ] (اِخ) محمد بن عباس بن احمدبن محمد بن عصم بن بلال عصمی هروی. از رؤسا و دانشمندان و محدثان بود. بسال 294 ه .ق. متولد شد و در نهم صفر سال 378 ه .ق. درگذشت. حدیث را نزد ابوالحسن محمد مخلدی و ابوعمرو حیری و دیگران آموخته بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عصنصر.

[عَ صَ صَ](1) (اِخ) نام آبی است، و برخی آن را کوهی دانند. (از معجم البلدان). کوهی است. (منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب بضم صاد دوم [ عَ صَ صُ ] ضبط شده است.

عصنصی.

[عَ صَ صا] (ع اِمص) سست و نرم. (منتهی الارب). ضعف و سستی، و نون و الف آن زائد است. (از اقرب الموارد).

عصو.

[عَصْوْ] (ع مص) زدن کسی را به چوب دستی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به عصا زدن. (تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات). || بستن جرح را. (از منتهی الارب). ببستن جراحت. (تاج المصادر بیهقی): عصا الجرح؛ جراحت را بست. (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن قوم را، بر نیک باشد یا بد. (از منتهی الارب): عصا القوم؛ قوم را جمع کرد و گرد آورد، بر شر یا خیر. (از اقرب الموارد).

عصواد.

[عِصْ / عُصْ](1) (ع ص) رجل عصواد؛ مرد سخت دشوارخوی، و نیز امرأة عصواد. (منتهی الارب). مرد بدخوی و سخت. (از اقرب الموارد). || صاحب بدی و شر. (منتهی الارب): امرأة عصواد؛ زن بسیارشر. (از اقرب الموارد). || زن کم گوشت. (از منتهی الارب). || ورد عصواد؛ ورد مانده و هلاک کنندهء شتران. (منتهی الارب). ورد دشوار و با تعب و رنج. (ناظم الاطباء). || (اِ) وقعوا فی عصواد؛ یعنی در امر بزرگ و سخت افتادند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ازدحام و اختلاط در زدن یا دشمنی. || عصواد الظلام؛ اختلاط یا انبوهی تاریکی. || ترکتهم فی عصواد؛ آنان را در شری ترک گفتم که ناشی از قتل یا دشنام یا خصومت بوده است. (از اقرب الموارد). ج، عَصاوید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عصاوید شود.
(1) - در اقرب الموارد فقط بکسر اول ضبط شده است.

عصوان.

[عَ صَ] (ع اِ) مثنای عَصا در حالت رفع. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عصا و عصوین شود.

عصوب.

[عَ] (ع ص) زن زشت صورت، یا زن سبک سرین. (منتهی الارب). زن رسحاء یا زلاء. (از اقرب الموارد). و رجوع به رسحاء و زلاء شود. || ناقه ای که بی پا بستن دوشیده نشود. (منتهی الارب): ناقة عصوب؛ ماده شتری که تا رانهای او را نبندند شیر ندهد. (از اقرب الموارد). || (اِمص) چرکناکی دندان از غبار و جز آن. (منتهی الارب).

عصوب.

[عُ] (ع مص) مصدر عَصب است به معنی چرکناک شدن دندان از غبار. (از ناظم الاطباء). و رجوع به عَصْب شود.

عصوبة.

[عُ بَ] (ع مص) آن را مصدر عَصَبة به حساب آورده اند. (از اقرب الموارد). رجوع به عَصَبة شود.

عصود.

[عَ صَوْ وَ] (ع ص) روز دراز. (منتهی الارب): یوم عصود؛ روز طویل و دراز. (از اقرب الموارد).

عصود.

[عِ صَوْ وَ] (ع ص) زن باریک اندام. || (اِ) رکب فلان عصوده؛ یعنی او بر سر خود رفت. (از منتهی الارب). یعنی او به رای و نظر خود عمل کرد. (از اقرب الموارد).

عصود.

[عُ] (ع مص) بمردن. (تاج المصادر بیهقی): عصدت الابل؛ بمردند شتران. (منتهی الارب). عصد الرجل؛ آن مرد بمرد. عصد البعیر عنقه؛ آن شتر گردن خود را بسمت کتف پیچاند ازبرای مردن. (از اقرب الموارد).

عصودة.

[عَصْ وَ دَ] (ع مص) فریاد کردن و کشش نمودن. (از منتهی الارب). فریاد کردن و کشتار نمودن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عصور.

[عُ] (ع اِ) جِ عصر [ عَ / عِ / عُ / عُ صُ ] . (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عصر شود.

عصوف.

[عَ] (ع ص) باد تند. (منتهی الارب). باد سخت. (دهار). || ناقة عصوف و نعامة عصوف؛ شتر ماده و شترمرغ شتاب رو، که تشبیه به باد شده اند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شتر تیزرو. (دهار). ج، عُصُف. (اقرب الموارد).

عصوف.

[عُ] (ع مص) سخت وزیدن باد. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن جرجانی) (دهار). باد سخت جستن. (تاج المصادر بیهقی). سخت جستن باد. (المصادر زوزنی). سخت شدن باد. (از اقرب الموارد). || کسب کردن جهت عیال. || بردن و هلاک کردن جنگ گروهی را. || بشتافتن و سرعت نمودن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَصف. و رجوع به عصف شود.

عصوف.

[عُ](1) (ع اِمص) تیرگی. (منتهی الارب). کدّ و رنج، و برخی آن را «کدر» و تیرگی نوشته اند. (از اقرب الموارد). || (اِ) می. (منتهی الارب). خُمور، و ظاهراً مفرد آن عَصف است. (از (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب بفتح اول ضبط شده است.

عصوم.

[عَ] (ع ص) بسیار خورنده. (منتهی الارب). اکول. (اقرب الموارد). عَیصوم. و رجوع به عیصوم شود.

عصوی.

[عَ صَ وی ی] (ع ص نسبی)منسوب به عصا، به معنی چوبدست. (از ناظم الاطباء). رجوع به عصا شود.

عصوین.

[عَ صَ وَ] (ع اِ) مثنای عَصا در حالت نصب و جر. رجوع به عَصا و عَصَوان شود.

عصی.

[عَصْیْ] (ع مص) نافرمانی نمودن. (از منتهی الارب). نافرمانی کردن. (تاج المصادر بیهقی). خروج از طاعت و مخالفت کردن با امر کسی و عناد کردن. (از اقرب الموارد). از آن جمله است حدیث: «من لم یجب الدعوة فقد عصی»، که منظور دعوت عروسی و نکاح است یعنی هر کس دعوت عروسی را نپذیرد عصیان کرده است زیرا بسبب اعلان نکاح که در آن میشود، اجابت دعوت واجب است. و گویند وجوب حضور در آن است، اما خوردن اگر دعوت شونده روزه دار نباشد، مستحب است. (از منتهی الارب). مَعصیة. و رجوع به معصیة شود. || پرواز کردن: عصی الطائر؛ آن پرنده پرواز کرد. (از اقرب الموارد). || خشک نشدن خون: عصی العِرْق؛ خون آن رگ خشک نشد. (از اقرب الموارد).

عصی.

[عَ صا] (ع فعل، اِ) صیغهء ماضی از مصدر عَصْی که با در نظر گرفتن آیهء کریمهء «و عصی آدم ربه فغوی» (قرآن 20/121) یعنی آدم ابوالبشر بر خدای خود عصیان کرد و سرپیچی نمود پس گمراه شد، در فارسی بعنوان اسم بکار رفته است :
زلف زمین در بر عالم فکند
خال عصی بر رخ آدم فکند.نظامی.
دامن او گیر کو دارد عصا
درنگر آدم چه ها دید از عصی.مولوی.

عصی.

[عَ صا / عَ صَنْ] (ع مص) به چوبدستی زدن. (از ناظم الاطباء). بشمشیر بزدن. (المصادر زوزنی). عَصا. رجوع به عصا شود.

عصی.

[عَ صی ی] (ع ص) نافرمان. (منتهی الارب). بی فرمان. (زمخشری). خروج کننده از اطاعت و مخالفت کننده با امر دیگری و عنادکننده. عاصی. عاصٍ. عَصّاء. ج، عَصیّون، أعصیاء. (از اقرب الموارد).

عصی.

[عِ صی ی] (ع اِ) ج عَصا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عصا شود. || استخوانهای بال. (منتهی الارب). استخوانها که در جناح و بال است. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح نجوم) ذوذنبهایی بشکل عصا و مستقیم، بخلاف ذوذنبهایی که ذنب آنها مایل است. (فرهنگ فارسی معین).

عصی.

[عُ صی ی] (ع اِ) جِ عَصا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عصا شود.

عصیان.

[عِصْ] (ع اِمص) نافرمانی و بیفرمانی کردن. خلاف طاعت. (منتهی الارب). خلاف طاعت، و ترک گفتن انقیاد و فرمانبرداری. (از اقرب الموارد). نافرمانی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن جرجانی) (غیاث اللغات) (آنندراج). نافرمان برداری کردن و بی فرمانی. (دهار). نافرمانی و نافرمانبرداری. (المصادر زوزنی). نافرمانی. (مهذب الاسماء). ترک انقیاد. (تعریفات جرجانی). در اصل لغت معنی آن سخت شدن است، پس گناه را عصیان از آن نام کردند که آدمی از گناه سخت دل میشود، و نافرمانی کردن. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). سرکشی. سر کشیدن :
دلت همانا زنگار معصیت دارد
به آب توبهء خالص بشویش از عصیان.
خسروانی.
چون در او عصیان و خذلان تو ای شه راه یافت
کاخها شد جای کوف و باغها شد جای خار.
فرخی.
وقت نماز خطبه بر رسم رفته کردند و هیچ چیز اظهار نکردند که به عصیان ماند. (تاریخ بیهقی ص 328). سپاه سالار گفت او را چه زهرهء عصیان؟ (تاریخ بیهقی ص 411). هارون پسر خوارزمشاه آلتونتاش عصیان خود را آشکار کرد. (تاریخ بیهقی ص 403). برادر شهرک را به شاپور بردند و عصیان آغازیدند. (فارسنامهء ابن البلخی ص116). هوای عصیان بر سر او بادخان ساخت. (کلیله و دمنه).
که خواند تختهء عصیان تو که درنفتاد
ز تخت پنجه پایه به چاه پنجه باز.سوزنی.
این دو صادق، خرد و رای که میزان دلند
بر پی عقرب عصیان شدنم نگذارند.خاقانی.
ابوعلی بن سیمجور چون عصیان بر ملک نوح آغاز کرد خواست تا ناحیت غرشستان را به تدبیر خویش کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 338). و رای تقاعد و تکاسل پیش گرفت تا عصیان او ظاهر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 341). اندیشید که عصیان بر ولی نعمت خویش عاقبتی وخیم دارد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 39). || گناه. ذنب. اثم. بزه. جرم. جناح. مأثم. خطا. معصیت. گناه را عصیان از آن نام کردند که آدمی از گناه سخت دل می شود، چه اصل معنای عصیان سخت شدن است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). سرکشی کردن در اوامر الهی : و کره الیکم الکفر و الفسوق و العصیان (قرآن 49/7)؛ و کفر و فسق و عصیان را بر شما ناپسند گردانید.
مبتلای درد عصیانی به طاعت بازگرد
درد عصیان را جز از طاعت نیابد کس دوا.
ناصرخسرو.
تو را نفس کلی چو بشناسی او را
نگه دارد از جهل و عصیان و نسیان.
ناصرخسرو.
طاعت و علم راه جنت اوست
جهل و عصیانْت رهبر ناراست.ناصرخسرو.
از معرض عصیان و موقف کفران تجافی جست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 343). مادح وی اجتناب از هوی و عصیان. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 447).
بوقبیس آرامگاه انبیا بوده مقیم
باز عضبان گاه اهل بغی و عصیان آمده.
خاقانی.
نزد یزدان دین و احسان نیست خرد
وایِ آنکو مرد و عصیانش نمرد.مولوی.
به عصیان در رزق بر کس نبست.
(گلستان).
چون قوت احصانش نباشد به عصیان مبتلی گردد. (گلستان).
نماند به عصیان کسی در گرو
که دارد چنین سیدی پیشرو.سعدی.

عصیان آوردن.

[عِصْ وَ دَ] (مص مرکب) سرپیچی کردن. عصیان کردن :
که یارد آمد پیش تو از ملوک به جنگ
که یارد آورد اندر تو ای ملک عصیان.
فرخی.
هرکه برتافت عنان از تو و عصیان آورد
از در خانهء او دولت برتافت عنان.
فرخی (از آنندراج).

عصیان کده.

[عِصْ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب)جای معصیت و گناهکاری. (ناظم الاطباء) :
داده به عساکر شفاعت
عصیان کده ها همه به غارت.
درویش واله هروی (از آنندراج).

عصیان کردن.

[عِصْ کَ دَ] (مص مرکب)طغیان کردن. سرکشی کردن. عصیان ورزیدن. عاصی شدن :
خویشتن را چون فریبی چون نپرهیزی ز دیو
چون نهی چون خود کنی عصیان بهانه بر قضا.
ناصرخسرو.
بسا شها که بگشت او ز دوستیّ ملک
بسا امیر که با رای شاه عصیان کرد.
مسعودسعد.

عصیان گر.

[عِصْ گَ] (ص مرکب) یاغی. گردنکش. سرکش. عاصی. || گناهکار. (ناظم الاطباء).

عصیان نمودن.

[عِصْ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) عصیان کردن. سرکشی نمودن. عاصی شدن :
به تیغ او سپه آرای نیست خواهد شد
هر آن کسی که نماید درین ملک عصیان.
فرخی (از آنندراج).
آنکس که تو را نداشت طاعت
در عصبهء تو نمود عصیان.خاقانی.

عصی الراعی.

[عَ صَرْ را] (ع اِ مرکب)عصاالراعی. درخت بطباط. رجوع به عصاالراعی شود.

عصیب.

[عَ] (ع ص) سخت دشوار. (ترجمان القرآن جرجانی). سخت و دشوار. (دهار): یوم عصیب؛ روز سخت گرم یا روز سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و نیز گویند: لیلة عصیب، و عصیبة بکار نرود. (از اقرب الموارد) : و لما جاءت رسلنا لوطاً سی ء بهم و ضاق بهم ذرعاً و قال هذا یوم عصیب (قرآن 11/77)؛ و چون رسولان ما بر لوط آمدند، بدانان محزون شد و طاقت او تنگ شد و گفت این روزی است سخت و دشوار. || شُش با روده ها درپیچیده و بریان کرده. (منتهی الارب). ریه و جگر سفید که با روده پیچیده شود و بریان کنند. (از اقرب الموارد). یک نوع طعام که از رودهء آکنده از شش و دل ترتیب دهند. (ناظم الاطباء). جگرآکند. (دهار). زویج. زونج. ج، عُصُب، أعِصبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
عصیب و گرده برون کن وز او زونج نورد(1)
جگر بیاژن و آگنج را بسامان کن.کسائی.
(1) - ن ل: عصیب و گرده برون کن تو زود و بر هم کوب.

عصیب.

[عُ صَ] (اِخ) جائی است به بلاد مزینه. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عصید.

[عَ] (ع ص) چیز پیچیده شده. معصود. (از اقرب الموارد). و رجوع به عُصود شود.

عصید.

[عِصْ یَ] (ع ص) متهم به شر. (منتهی الارب). || ابنه زده و مأبون، یعنی آنکه علت مشایخ دارد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || (اِخ) لقب حذیفة بن بدر، یا لقب حصن بن حذیفه. (منتهی الارب).

عصیدة.

[عَ دَ] (ع اِ) بتابه(1) که حلوایی است. (منتهی الارب). نوعی از حلواست. (غیاث اللغات) (آنندراج). سبوسبا یعنی خزیره باشد چون گوشت در وی نکنند. (بحر الجواهر، ذیل کلمهء خزیره). طعامی است مصنوع. (از مخزن الادویة). حلوای خرما و کاچی. (دهار). کاچیک. خوش نرم. کوله. (زمخشری). آردی است که در روغن پخته میشود. (از اقرب الموارد). لفیتة. عفیتة. ج، عَصائد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - کلمهء بتابه در لغت نامه های دیگر دیده نشد. در برهان آرد: بتا، نوعی از طعام که عربان بهط و بتات گویند. در فرهنگ نفیسی بتاشه را حلوا از هر قبیل که باشد معنی کرده. در مهذب الاسماء آرد: العصیدة معروفة یعنی قطایف و هو مأکول. و منتهی الارب در ذیل قطایف نویسد: نان گوزینه و لوزینه سمیت بها لانه لاتعرفها العرب أو لما علیها من نحو خمل القطائف الملبوسة، و نوعی از خرما که سپیدی آمیز و باریک میان باشد. در السامی فی الاسامی هم در ذیل کلمهء عصیده و هم در ذیل قطایف گوید: معروفست.

عصیده.

[عَ دَ / دِ] (از ع، اِ) عصیدة. نوعی حلوا که از آرد و روغن ساخته شود. رجوع به عصیدة شود : بتدریج بابونه و بیخ خطمی و بیخ سوسن و بنفشه و خبازا بوستانی درافزایند و بپزند تا چون عصیده شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
هر زن که به دست زور خواهد
نان خشک عصیده شور خواهد.نظامی.

عصیر.

[عَ] (ع ص) شلپیده. (منتهی الارب). معصور و فشرده شده. (از اقرب الموارد). || (اِ) آنچه که به فشاردن بیرون آید از آب و مایع و نحو آن. (منتهی الارب). آنچه به فشاردن و عَصر بیرون آید. (از اقرب الموارد). شیره. (دستور اللغة) (نصاب). شیرهء انگور و جز آن. (دهار) (از غیاث اللغات). آب افشرده از نباتات که منجمد نشده باشد. (مخزن الادویة). افشره. فشرده.
- عصیر امعاء؛ عصیر روده. عصیر معوی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصیر روده شود.
- عصیر انگور؛ شراب. عصیر. رجوع به عصیر شود :
این بر آن وزن و قافیت گفتم
روزگار عصیر انگور است.
مسعودسعد.
- عصیر روده؛ شیرهء روده، و در اصطلاح پزشکی مخلوطی است از تراوشهای غده های روده. این غده ها عبارتند از غده های برونر و غده های لیبرکون و سلولهای مخاطی اپی تلیوم روده. غده های خوشه ای برونر فقط در اثناعشر موجودند ولی غده های لوله ای لیبرکون تمام سطح مخاط رودهء باریک را می پوشانند و سلولهای مخاطی هم در سطح مخاط و هم در عمق غده ها پراکنده اند. عصیر روده مایعی است زردرنگ که بواسطهء حرارت منعقد میشود و واکنش آن قلیائی و PH آن برابر 3/8 است. این شیره دارای دو درصد مواد جامد است. (فرهنگ فارسی معین).
- عصیر عِنَبی؛ شیرهء انگور. آب انگور. فشردهء انگور. و در شرع اسلام قبل از ذهاب ثلثین از آن حرام است، یعنی هرگاه آب انگور را در دیگ ریزند و بجوشانند قبل از آنکه دوسِوُم آن کسر شود حرام است و نجس، و بعد از ذهاب ثلثین طاهر شود و شیره گردد. و اگر قبل از آنکه دوسِوُم آن تبخیر شود بماند تا سرکه شود باز طاهر شود. (فرهنگ علوم عقلی از شرح لمعه و الفقه علی). و رجوع به عصیر شود.
- عصیر معدنی؛ کائنات و موجودات. (ناظم الاطباء).
- عصیر معدی؛ (اصطلاح پزشکی) مایعی است بیرنگ و لزج و دارای واکنش اسیدی که شامل نودونه درصد آب و یک درصد مواد معدنی و دیاستازها است. شیرهء معده از پردهء مخاطی سطح داخلی معده که دارای غدد مترشحه ای در عمق پرزهای معده است ترشح میشود. مهمترین مادهء معدنی عصیر معدی اسید کلریدریک و املاح قلیایی آن است. و بعلاوه عصیر معدی دارای سه دیاستاز پپسین و پرزور و لیپاز میباشد. مقدار اسید کلریدریک عصیر معدی در حدود دو درصد و مقدار دیاستازهایش در حدود چهار درصد است. شیرهء معدی. رطوبت معده. (فرهنگ فارسی معین).
- عصیر معوی؛ عصیر امعاء. عصیر روده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عصیر روده شود.
|| شراب انگوری. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). شراب حدیث، و آن شرابی باشد که کمتر از شش ماه بر او گذشته است. (یادداشت مرحوم دهخدا). و گویند که آن خاص رطب است نه خرما و تمر، چه آن را نبیذ گویند که غیر از عصیر است. (از اقرب الموارد). عصیر عنبی و عصیر انگور. و رجوع به عصیر عنبی و عصیر انگور شود :
همه وادیج پرانگور و همه جای عصیر
زآنچ ورزید کنون بر بخورد برزگرا.
شاکر بخاری.
دوستان وقت عصیر است و کباب
راه را گرد نشانده ست سحاب.منوچهری.
نیم جوشیده عصیر از سر خم
بکشیدن، که چنین است صواب.منوچهری.
رادمردان را هنگام عصیر
شاید ار می نبود صافی و ناب.منوچهری.
تو ز خوشه عصیر چون یابی
تا نگیرد ز تاک خوشه عصیر.ناصرخسرو.
به خوشهء قُران در ببین دانه را
به انگور دین در رها کن عصیر.
ناصرخسرو.
چون خر بسبزه رفته بنوروز در خزان
در زیر رَز خزان شده با کوزهء عصیر.
ناصرخسرو.
رَز انگور باشد بی اندازه چنانک قیمتی نگیرد و آن را بعضی عصیر سازند و بعلاقه کنند. (فارسنامهء ابن البلخی ص139).
ناهید رودساز به امیّد بزم تو
دارد به دست جام عصیر اندر آسمان.
سوزنی.
علم اندرکش و با ریش مگس ران کردار
حمله کن بر مگسان سر خمهای عصیر.
سوزنی.
عید است و آن عصیر عروسی است صرع دار
کف بر لب آوریده و آلوده معجرش.خاقانی.
انگور فلان باغ در وجه فلان عصیر نهادم. (سعدی).
|| اصل و نسب: رجل کریم العصیر؛ شخص کریم النسب. (از اقرب الموارد).

عصیرالدب.

[عَ رُدْ دُب ب] (ع اِ مرکب)شماری. (فهرست مخزن الادویة). حناء احمر. قطلب. رجوع به شماری و حناء احمر شود.

عصیفر.

[عُ صَ فِ] (ع اِ مصغر) مصغر عُصفور. گنجشک کوچک. گنجشک خرد. (از ناظم الاطباء). رجوع به عصفور شود.

عصیفرة.

[عُ صَ فِ رَ] (ع اِ) گل خیرو زردشکوفه. (منتهی الارب). خیری زرد. (فهرست مخزن الادویة). به لغت مصر، اشترغاز است. (تحفهء حکیم مؤمن). به لغت اهل بغداد و موصل خیری زرد باشد، و آن را خیری شیرازی گویند. (برهان). خیری، که شکوفهء آن زرد باشد. (از اقرب الموارد). شب بوی زرد. (فرهنگ فارسی معین).

عصیفة.

[عَ فَ] (ع اِ) برگ فراهم و مجتمع شده که در میان وی خوشه باشد. (منتهی الارب). برگی که از روی میوه شکافد، و آن همان برگهای مجتمعی است که سنبل و خوشه در آنها باشد. (از اقرب الموارد).

عصیفیر.

[عُ صَ] (ع اِ مصغر) مصغر عُصفور. گنجشک کوچک. گنجشک خرد. (از ناظم الاطباء). رجوع به عصفور و عصیفر شود.

عصیم.

[عَ] (ع اِ) خوی. (منتهی الارب). عرق. (اقرب الموارد). || چرک و کمیز که بر ران شتر خشک گردد. (منتهی الارب). وسخ و بول خشک شده بر ران شتر. (از اقرب الموارد). || موی سیاه که زیر پشم شتر بعدِ ریخته شدنش برآید. || بقیهء هر چیزی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باقی ماندن اثر حنا و قطران و خضاب و جز آن بر دست. (منتهی الارب). اثر خضاب و از آن قبیل. (از اقرب الموارد).

عصیم.

[عُ صَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

عصیمة.

[عُ صَ مَ] (اِخ) دختر زید نهدی. از زنان شاعر عرب بود و با مردی از قوم خود بنام ابوالسمیدع سعیدبن سالم ازدواج کرد. و چون عصیمه بر او خشم گرفت شعری در مورد او سرایید که در اعلام النساء نقل شده است. رجوع به اعلام النساء و بلاغات النساء طیفور شود.

عصیة.

[عُ صَیْ یَ] (ع اِ مصغر) مصغر عَصا. چوبدستی کوچک و خرد. (از ناظم الاطباء). رجوع به عصا شود.

عصیة.

[عُ صَیْ یَ] (اِخ) مادر اسب حذیمة است، و از آن است مثل «العصا من العصیة»، که منظور این است که کارها بهم مربوط است. (از منتهی الارب). و رجوع به عصا شود.

عصیة.

[عُ صَیْ یَ] (اِخ) ابن خُفاف بن امری ءالقیس بن بهثة، از بنی سُلیم بن منصور. جدی است جاهلی و فرزندانش بطنی از سلیم از قیس عیلان از عدنانیه را تشکیل میدهند. و خنساء شاعره و أبوالعاج کثیربن عبدالله بن بردة از والیان بصره، و نیز جماعتی از صحابه از این بطن بوده اند. و حدیث «عصیة عصت الله و رسوله» دربارهء گروهی از آنان است، چه آنها پیمان خود را با پیامبر اسلام (ص) نقض کردند و اصحاب «بئر معونة» را بقتل رساند. (از الاعلام زرکلی از فتح الباری و کتاب المناقب و امتاع الاسماع و جمهرة الانساب). و رجوع به منتهی الارب شود.

عصی هرمس.

[عَ صا هُ مُ] (اِ مرکب)حلبوب است. (فهرست مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن). خصی هرمس. جربوب. رجوع به حلبوب شود.

عض.

[عَض ض] (ع مص) گَزیدن. (از منتهی الارب) (ترجمان القرآن جرجانی). به دندان گزیدن. (غیاث اللغات). به دندان گرفتن. (المصادر زوزنی) (دهار) (از اقرب الموارد). || به زبان گرفتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زیرک و داهی شدن. (از منتهی الارب). عِضّ شدن شخص. (از اقرب الموارد). و رجوع به عِضّ شود. || سخت شدن زمان بر کسی. (از اقرب الموارد). || لازم گرفتن چیزی را. || چسبیدن و ملتصق شدن وتر کمان به کبد آن. و برخی عض را به معنی گزیدن به دندان با «ض» و به سایر معانی با «ظ» دانسته اند. (از اقرب الموارد).

عض.

[عَض ض] (ع اِ) گزیدگی دندان. (ناظم الاطباء). || سختی، گویند: عض الزمان یا عض الحرب؛ یعنی سختی روزگار یا سختی جنگ. و آن را عظ به ظاء نیز نوشته اند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عض.

[عِض ض] (ع ص، اِ) بدخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فصیح سخنور و زشت. (منتهی الارب). بلیغ منکر و زیرک. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد).(1) || حریف. (منتهی الارب). قِرن و همتا و قرین. (از اقرب الموارد). || توانا بر چیزی: فلان عض سفر؛ سخت ورزنده و توانا بر سفر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نیکودارندهء مال. (منتهی الارب). قیم برای مال. (از اقرب الموارد): فلان عض مال؛ نیکودارنده و اداره کنندهء مال. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زُفت. (منتهی الارب). بخیل. (اقرب الموارد). || مرد سخت. (منتهی الارب). رجل شدید. (اقرب الموارد). || زیرک. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). || رسا. (منتهی الارب). ج، عُضوض (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، و أعضاض. (اقرب الموارد). || اسم جنس هر درخت کوچک خاردار، و گویند اسم نوعی از خار است. (مخزن الادویة). درخت خار خرد، و گویند درخت طلح و عوسج و سَلَم و سیال و سَرح(2) و عرفط و سَمُر و شَبَهان(3) و کَنَهبَل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُضّ. و رجوع به عُضّ شود. || کلیدان که گشاده نشود. (منتهی الارب). آنچه گشوده نشود از اغالیق و قفل ها. (از اقرب الموارد). ج، أعضاض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - یکی از معانی منکر، داهی و زیرک است، که صاحب منتهی الارب آن را به معنی زشت ترجمه کرده است.
(2) - در منتهی الارب سرخ، به خاء معجم ضبط شده است.
(3) - در منتهی الارب شهبان، با تقدیم هاء بر باء ضبط شده است.

عض.

[عُض ض] (ع اِ) خمیر که شتر را بدان خورش دهند. (منتهی الارب). عجین که شتر آن را تعلیف کند. (از اقرب الموارد). || سپست. (منتهی الارب). قَتّ. (اقرب الموارد). || جو. (منتهی الارب). شعیر. (اقرب الموارد). || گندم بی آمیغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خستهء شکسته. (منتهی الارب). هسته که چیزی با آن مخلوط نباشد. (از اقرب الموارد). || درخت سطبر باقی مانده در زمین. (منتهی الارب). درخت سطبر که در زمین باقی ماند. (از اقرب الموارد). || خمیر. (منتهی الارب). عجین. (اقرب الموارد). || هیزم خشک کلان فراهم آورده. (منتهی الارب). چوب بزرگ که جمع شود. (از اقرب الموارد). || گیاه خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نوعی از علف ستور چون دانهء خرما کوفته و کنجاره و جز آن. (منتهی الارب). || عِضّ است در معنی درخت خار خرد یا درخت طلح و... (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عِضّ شود.

عضاء .

[عَ] (ع اِ) جانوری است بزرگتر از وزغه. عظاء. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عظاء شود.

عضائد.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عِضادة. (ناظم الاطباء). رجوع به عِضادة شود.

عضاب.

[عَضْ ضا] (ع ص) مرد نیک دشنام دهنده. (منتهی الارب). شتام و بسیار ناسزاگوینده. (از اقرب الموارد).

عضاب.

[عِ] (ع مص) رد کردن. معاضبة. (از ناظم الاطباء). رجوع به معاضبة شود.

عضات.

[عَ] (ع اِ) هر درخت خاردار را گویند مطلقاً. (برهان). عضاة. رجوع به عضاة شود.

عضاد.

[عَ] (ع ص) کوتاه بالا از مرد و زن. || سطبربازو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضاد.

[عِ] (ع مص) به معنی مصدر مُعاضدة است. (از ناظم الاطباء). رجوع به معاضدة شود.

عضاد.

[عِ] (ع اِ) بازوبند. (منتهی الارب). دملج. (اقرب الموارد). || آهنی سرکج مانند داس که شبان بدان شاخ درخت را بر شتر فروکشد. || داغ بازوی شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضاد.

[عُ] (ع ص) غلام عضاد؛ کوتاه قامت میانه خلقت. || امرأة عضاد؛ به اضافه و نعت، زن زشت و درشت بازو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضادات.

[عِ] (ع اِ) جِ عِضادة. جوانب هر چیز. رجوع به عضادة شود : پیش مسند سلطان طارمی زده و الواح و عضادات آن به مسامیر و شفشهای زر استوار کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 334).

عضادتان.

[عِ دَ] (ع اِ) تثنیهء عِضادة (در حال رفع). عضادتین. رجوع به عضادة شود.
- عضادتاالابزیم؛ دو جانب زبانهء کمربند. (از اقرب الموارد).
- عضادتاالباب؛ دو بازوی در. (منتهی الارب). دو چوب دراز دو طرف آن. (از اقرب الموارد). دو چوب بر شکل دو مسطره از دو جانب در. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عضادتین.

[عِ دَ تَ] (ع اِ) تثنیهء عضادة (در حال نصب و جر). دو بازوی در. دو دالان در. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عضادة و عضادتان شود.

عضادة.

[عِ دَ] (ع اِ) عضادة الشی ء؛ جانب آن چیز. (منتهی الارب). عضادة الطریق؛ جانب راه. (از اقرب الموارد). || بازوی در. (دهار). هر یک از دو چوب که در دو جانب در نصب کنند. بازوی در. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عضادتان و عضادتین شود. ج، عضادات. (دهار). || معاون. یار. یاور. (فرهنگ فارسی معین): فلان عضادة فلان؛ از او جدا نمیشود و یا او را معاونت میکند و همراهی مینماید. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح اسطرلاب) قطعه ای است مستطیل ملصق بر پشت اسطرلاب که آن را بجهت احکام به گردش درآورند. (فرهنگ فارسی معین). چیزی است شبیه مسطره ای که دارای دو شطبه است که آن دو را لبنتین گویند، و در وسط هر یک از آن دو لبنه سوراخی است. و این عضادة بر پشت اسطرلاب باشد و بدان ارتفاع شمس و کوکب گیرند. (یادداشت مرحوم دهخدا). جسمی که بر پشت حجره بسته باشند، و در وقت حاجت آن را حرکت دهند. پس اگر عضاده چنان باشد که چون شظیهء ارتفاع بر خط علاقه نهند، خط علاقه منصف سطح آن عضاده باشد، آن عضاده را عضادهء تام گویند. و اگر بر وجهی باشد که طرف آن بر خط منطبق بود، آن را عضادهء محرف خوانند، و شظیه طرف باریک عضاده را گویند. و این لفظ از عضادتی الباب مأخوذ است که آن دو چوب باشد بر شکل دو مسطره از دو جانب در. و بعضی آن را بفتح عین و تشدید ضاد خوانده اند که مشتق از عضد باشد بمعنی یاری دادن، چه یاری دهنده است مر منجم را در اعمال اسطرلاب. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح هندسه) خط کشی است از چوب یا فنری که میتواند دور یکی از نقاط خود بچرخد و قطعهء دیگر آن در حول صفحهء مدرجی دوران کند، و آن برای اندازه گیری زوایا بکار رود. آلیداد(1) را اروپائیان از «العضادة» گرفته اند. (از فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Alidade

عضادة.

[عُ دَ] (ع ص) امرأة عضادة؛ زن زشت و درشت بازو. (منتهی الارب). و رجوع به عُضاد شود.

عضادی.

[عَ دی ی / عِ دی ی / عُ دی ی](ع ص نسبی) رجل عضادی؛ مرد بزرگ و سطبر بازو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضارس.

[عَ رِ] (ع اِ) جِ عُضارِس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عضارس شود. || جِ عَضْرَس. (اقرب الموارد). رجوع به عَضْرَس شود.

عضارس.

[عُ رِ] (ع اِ) عَضرَس است در تمام معانی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَضارِس. رجوع به عَضرس شود.

عضارط.

[عَ رِ] (ع اِ) جِ عُضرُط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عضرط شود. || جِ عُضارِط. (اقرب الموارد). رجوع به عُضارط شود.

عضارط.

[عُ رِ] (ع ص) نوکر که فقط با طعام شکم خدمت کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مزدور. (منتهی الارب). اجیر. (اقرب الموارد). || لئیم. (اقرب الموارد). عُضرُط. و رجوع به عضرط شود. ج، عَضارط، عَضارطة. (اقرب الموارد).

عضارطة.

[عَ رِ طَ] (ع ص، اِ) جِ عضرط. (منتهی الارب). || جِ عُضارط. (اقرب الموارد). رجوع به عُضارط و عضرط شود.

عضارطی.

[عُ رِ طی ی] (ع ص، اِ) شرمگاه زن که سست و نرم باشد. || کون و اِست. (از منتهی الارب).

عضارف.

[عَ رِ] (ع اِ) جِ عَضْرَفوط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عضرفوط شود.

عضاریط.

[عَ] (ع اِ) جِ عُضرُط. (منتهی الارب). || جِ عُضروط. (اقرب الموارد). رگهای میان دو گوشت پارهء بغل. (ناظم الاطباء). رجوع به عضرط و عضروط شود.

عضاض.

[عَ] (ع ص، اِ) آنچه گزیده و خورده شود در خوردنی، و از آن جمله است: ما عندنا عضاض؛ یعنی آنچه قابل خوردن باشد نزد ما نیست. (از منتهی الارب). آنچه گزیده شود آنگاه خورده شود، چنانکه گویند: لم یذق عضاضاً. (از اقرب الموارد). || درخت گنده. (منتهی الارب). آنچه سطبر باشد از درختان. (از اقرب الموارد).

عضاض.

[عَضْ ضا] (ع ص) بسیار گزنده و گازگیرنده. عَضوض. (از اقرب الموارد). و رجوع به عضوض شود.

عضاض.

[عِ] (ع مص) همدیگر را گزیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یکدیگر را بدندان گرفتن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). مُعاضّة. و رجوع به معاضة شود.

عضاض.

[عِ] (ع اِ) گزیدن اسب و گزیدگی. (منتهی الارب). گزیدگی اسب. (دهار). گزیدگی دابه و چهارپا. (از اقرب الموارد): برئت الیک من عضاض هذه الدابة؛ از گزیدن این چارپا مردم را به تو پناه میبرم. || هو عضاض عیش؛ او نیک شکیبا بر سختی زندگانی است. || زندگانی و عیش: عاض القوم العیش منذ العام فاشتد عضاضهم؛ زندگی آنان سخت شد. || (ص، اِ) جِ عَضوض. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عضوض شود.

عضاض.

[عُ / عُضْ ضا] (ع اِ) بن بینی نزدیک ابرو. (منتهی الارب). عرنین بینی. (از اقرب الموارد).

عضاضی.

[عُ ضی ی] (ع ص) مرد نازک و نرم. (منتهی الارب). مرد ریزه و نرم، و آن از عُضاض است یعنی قسمت نرم بینی. (از اقرب الموارد). || شتر علف خوردهء فربه. (منتهی الارب). شتر فربه و سمین. (از اقرب الموارد).

عضافج.

[عُ فِ] (ع ص) سخت درشت. (منتهی الارب). سخت و شدید از شتر و اسب. (از اقرب الموارد). || سطبر پرگوشت. (منتهی الارب). ضخم و فربه. (از اقرب الموارد).

عضال.

[عُ] (ع ص) شدید و سخت: داء عضال؛ بیماری سخت و عاجزکنندهء اطبا و غالب بر ایشان. (از منتهی الارب). بیماری سخت و خسته کننده و چیره شونده. (از اقرب الموارد). || حلقة عضال؛ حلقهء سخت و استوار. (از منتهی الارب). حلقهء سخت که ضعف و سستی در آن نباشد. (از اقرب الموارد). || امر عضال؛ کار دشوار. (منتهی الارب).

عضام.

[عِ] (ع اِ) بن دنب اسب و شتر. (منتهی الارب). عسیب اسب و شتر. (از اقرب الموارد). || جِ عَضم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عضم شود.

عضامین.

[عَ] (ع اِ) جِ عَیضَمون. (ناظم الاطباء). رجوع به عیضمون شود.

عضان.

[عِضْ ضا] (ع اِ) تثنیهء عِضّ. رجوع به عِضّ شود. || (اِخ) زید و دغفل که دو تن از عالمان عرب در حکمت ها و ایام و جنگهای ایشان بوده اند، و آنان زیدبن حارث بن حارثة بن زیدمناة بن هلال نمری مشهور به کیس نسابة، و دغفل بن حنظلة بن یزیدبن عبدالله بن ربیعة بن عمروبن شیبان بن ذهل ذهلی نسابة هستند. (از تاج العروس) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضاة.

[] (ع اِ) کرتن کله، که آن نوعی حیوان شبیه سوسمار است. این نام در کتاب شرایع محقق در شمار محرمات ذکر شده، و محشی معنی آن را «کرتن کله» ذکر کرده است و صحیح می باشد. (از یادداشت مرحوم دهخدا) : و کذا یحرم الیربوع و القنفذ و الوبر و الخز و الفنک و السمور و السنجاب و العضاة و اللحکة. (شرایع محقق حلی، کتاب الاطعمة و الاشربة). رجوع به کرتن کله شود.

عضاه.

[عِ] (ع اِ) هر درخت عظیم خاردار است، و آن بر دو قسم است خالص و غیرخالص، و درخت ام غیلان را نیز نامند. (مخزن الادویة). اسم جنس اشجار کوچک خاردار است. (تحفهء حکیم مؤمن). اسمی است که واقع شده است بر هر درختی که از درختهای خارناک باشد مانند عوسج و قتاد و قرظ و سدر و امثال آن. (اختیارات بدیعی). هر درختی که بزرگ شود و خاردار باشد، و درخت خاردار کوچک را عِضّ گویند، و درختان خاردار که نه عض هستند نه عضاه، عبارتند از شُکاعی و حُلاوی و حاذ و کب و سُلَّج. یک دانهء آن عضاهة و عضة. (از اقرب الموارد). و رجوع به عضاهة شود.

عضاهة.

[عِ هَ] (ع اِ) بزرگترین از درخت، یا آن خمط است، یا هر درخت خاردار، یا درخت خاردار بزرگ و دراز مانند مغیلان. (منتهی الارب). هر درخت بزرگی که دارای خار باشد مانند غرف و طلح و سلم و سدر و سیال و سلم و ینبوب و قتاد و کهنبل و غرب و عوسج و شوحط و نبع و شریان و نشم و عجرم و تالب. (ناظم الاطباء). ج، عضاه، عضون، عِضَوات. (منتهی الارب). و گویند محذوف آن هاء است زیرا بر عضاه جمع بسته شده است و تصغیر آن عُضَیهة گردد و در نسبت عِضَهیّ و عِضاهیّ شود. و نیز محذوف آن را واو دانسته اند چه بر عضوات جمع بسته شود و نسبت آن عَضَویّ و عضویة شود. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عضاه شود.
-امثال: فلان ینتجب غیر عضاهه؛ یعنی شعر دیگران را انتحال میکند و بر خود می بندد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضاهی.

[عِ هی ی] (ع ص نسبی) بعیر عضاهی؛ شتر عضاه خوار. (منتهی الارب). آنکه عضاه چرد. (از اقرب الموارد). عضهی. رجوع به عضاهة و عضهی شود.

عضاهیة.

[عِ هی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث عضاهی، منسوب به عضاهة. (از منتهی الارب). و رجوع به عضاهی شود.

عضایات.

[عَ] (ع اِ) اسم جانوران گزنده است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به عضایت و عضایه شود.

عضایت.

[عَ یَ] (ع اِ) نوعی از سوسمار است و به عربی ضبّ خوانند. سرگین آن سفیدی که در چشم افتاده باشد ببرد. و آن را عضا هم میگویند به حذف تحتانی و ها. (برهان). و رجوع به عضایة شود.

عضایة.

[عَ یَ] (ع اِ) ضّب است. (از اختیارات بدیعی) (الفاظ الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به عضایت شود.

عضب.

[عَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب). قطع کردن. (از اقرب الموارد). || دشنام دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گرفتن و زدن و طعن کردن. (منتهی الارب): عضبه بالعصا؛ با چوبدست وی را زد. عضبه بالرمح؛ با نیزه وی را طعن کرد. (از اقرب الموارد). || ضعیف کردن. (منتهی الارب): عضب المرض فلاناً؛ بیماری او دیرینه شد و وی را از حرکت بازداشت. (از اقرب الموارد). || بازگشتن. (منتهی الارب). رجوع. (از اقرب الموارد). || کهنه گردیدن. (منتهی الارب). || ناقه و گوسپند را عضباء کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عضباء شود. || جلوگیری کردن و حبس کردن کسی را از حاجت خود. (از اقرب الموارد).

عضب.

[عَ] (ع ص، اِ) شمشیر، یا شمشیر برّان. (منتهی الارب). شمشیر قاطع و برّان، و آن وصف به مصدر است، گویند: سیف عضب. (از اقرب الموارد). || مرد تیزسخن چرب زبان. || کودک خردسر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گوسالهء شاخ برآورده. (منتهی الارب). بچهء بقره هرگاه شاخ برآورد، و یا هرگاه شاخ آن به دست گرفته شود. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح عروض) حذف میم مفاعلتن است تا فاعلتن بماند و به مفتعلن بدل شود، و آن را معضوب نامند. (از تعریفات جرجانی). خَرْم مفاعلتن است که سالم باشد، و خَرْم افکندن وتد مجموع باشد، و برخی گویند خَرْم اسقاط اولین متحرک از وتد مجموع است در صورتی که در صدر بیت واقع شده باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِخ) نام شمشیر پیغامبر اسلام (ص). (از اقرب الموارد).

عضب.

[عَ ضَ] (ع مص) شکسته گردیدن شاخ و شکافته گوش شدن. (از منتهی الارب). اعضب شدن قوچ و ناقه. (از اقرب الموارد). و رجوع به اعضب شود.

عضبا.

[عَ] (اِخ) تلفظی است از عضباء در تداول فارسی زبانان، و آن نام ناقهء رسول الله (ص) است :
فخرت به سخن باید زیرا که بدو کرد
فخر آنکه بکرد از پس او ناقهء عضبا.
ناصرخسرو.
و رجوع به عضباء شود.

عضباء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعضب. (از اقرب الموارد). رجوع به اعضب شود. || شاة عضباء و ناقة عضباء؛ گوسپند و شتر مادهء گوش شکافته. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گوش اسب که بریدگیش از ربع گذشته باشد. || گوسپند مغزشاخ شکسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضباء .

[عَ] (اِخ) لقب ناقهء رسول الله (ص) باآنکه شکافته گوش نبود، و این لقب بجهت نجابت آن بوده است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عضبا. و رجوع به عضبا شود.

عضبار.

[عِ] (ع اِ) به معانی عضبارة است. رجوع به عضبارة شود.

عضبارة.

[عِ رَ] (ع اِ) سنگ آسیا. || سنگی که گازر و قصار پارچه را بر وی سپید میکند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عضبرة.

[عَ بَ رَ] (ع مص) شیری کردن سگ و مانند شیر و اسد شدن وی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عضبل.

[عَ بَ] (ع ص) سخت و رست. (منتهی الارب). صلب و شدید. (از اقرب الموارد). گویا آن تصحیف عِضْیَلّ باشد. (از تاج العروس).

عضبیت.

[عَ بی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)تیززبانی. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عضد.

[عَ] (ع مص) یاری کردن کسی را و مدد کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یاری کردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || بر بازوی کسی زدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بر بازو زدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || دردناک گردیدن بازوی کسی. فعل آن مجهول بکار رود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دردمند شدن بازو. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || خسته کردن پالان بازوی شتر را. (از منتهی الارب). گزیدن «قتب» شتر را و زخم کردن وی را. (از اقرب الموارد). || آمدن رکائب را از جانب اعضاد آنها و گرد کردن آن را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بر بازو بستن چیزی را. (از منتهی الارب). || سخت و قوی بازو شدن. || بازو گرفته نشاندن گشن ماده را. || بریدن درخت را. (از منتهی الارب). درخت از بن بریدن. (المصادر زوزنی). درخت بریدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). عضد الشجرة؛ درخت را به وسیلهء معضد قطع کرد. (از اقرب الموارد). و چنین درختی را شجر معضود گویند. (از منتهی الارب).

عضد.

[عَ] (ع اِ) بازو. (منتهی الارب) (دهار) (از اقرب الموارد). عَضُد. رجوع به عَضُد شود. || ناحیه و کرانه. (منتهی الارب). ناحیه. (اقرب الموارد). || یاریگر و مددکار و ناصر. (منتهی الارب). ناصر و معین. (از اقرب الموارد). ج، أعضاد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رستهء خرمابن. (منتهی الارب). طریقة از نخل. (از اقرب الموارد). ج، عِضدان. (منتهی الارب). أعضاد. (اقرب الموارد). || آنچه از درخت بریده شود. (منتهی الارب).

عضد.

[عَ ضَ] (ع مص) دردمندبازو گردیدن شتران. (از منتهی الارب). بیماری «عَضَد» رسیدن شتر را. (از اقرب الموارد).

عضد.

[عَ ضَ] (ع اِ) بازو. (منتهی الارب). عَضُد. رجوع به عضُد شود. || درخت بریده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بیماریی است در بازوی شتر و در بازوی ستور. (منتهی الارب). بیماریی در بازوهای شتر. (از اقرب الموارد). || آنچه از ساختمان و غیره اطراف هر چیز باشد. (از اقرب الموارد). عَضُد. رجوع به عَضُد شود.

عضد.

[عَ ضِ] (ع اِ) بازو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَضُد. رجوع به عَضُد شود. || آنکه نزدیک دو بازوی حوض باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) دردمندبازو. (منتهی الارب). کسی که از بازوی خود شکایت داشته باشد، و چنین بازویی را عَضِدة گویند. (از اقرب الموارد). || خر نر که مادگان را از اطراف و جوانب فراهم آورده باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضد.

[عَ ضُ] (ع اِ) بازو که میان مرفق و کتف باشد. (منتهی الارب). بازو. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). ساعد، و آن از مرفق و آرنج است تا کتف. و بنی تمیم آن را مذکر دارند و تهامه مؤنث. (از اقرب الموارد). قسمتی از دست مابین شانه و آرنج. (فرهنگ فارسی معین). عَضِد. عُضُد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عَضد. عَضَد. عِضد. (منتهی الارب). ج، أعضاد، أعضُد. (اقرب الموارد) :قال سنشد عضدک بأخیک و نجعل لکما سلطانا. (قرآن 28/35)؛ گفت بازوی ترا به برادرت خواهیم بست و برای شما قدرتی قرار خواهیم داد. || یار و یاریگر. (دهار). یار. (ترجمان القرآن جرجانی): فَتّ فی عضده؛ شکست همراهی اعوان او را و جدا گردانید او را از ایشان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : و ما کنت متخذالمضلین عضدا. (قرآن 18/51)؛ و گمراه کنندگان را مددکار و یاور نگرفته بودم.
خواب بیداریت آن دان ای عضد
که ببیند خفته کو در خواب شد.مولوی.
که من این را بس شنیدم کهنه شد
چیز دیگر گو بجز آن ای عضد.مولوی.
|| آنچه از ساختمان و غیره اطراف هر چیز باشد، مانند تخته سنگهایی که در اطراف کنارهء حوض نصب میشود. (از اقرب الموارد). عَضَد. و رجوع به عضد شود. || عضد الطریق؛ کناره و ناحیهء راه. (از اقرب الموارد).

عضد.

[عِ / عُ ضُ] (ع اِ) بازو. (منتهی الارب). عَضُد. رجوع به عَضُد شود.

عضدالدولة.

[عَ ضُ دُدْ دَ / دُو لَ] (ع اِ مرکب) بازوی دولت. یاور دولت. و آن را لقب بزرگان نهند.

عضدالدوله.

[عَ ضُ دُدْ دَ/ دُو لَ] (اِخ)احمد میرزابن فتحعلی شاه قاجار، شاهزادهء قاجاری و از رجال قرن سیزدهم هجری در ایران. وی پدر سپهسالار وجیه الدوله میرزا و مؤلف «تاریخ عضدی» است. (از فرهنگ فارسی معین).

عضدالدولهء دیلمی.

[عَ ضُ دُدْ دَ / دُو لَ یِ دَ لَ] (اِخ) مغیث الدین فناخسرو ابوشجاع بن رکن الدوله حسن پادشاه مقتدر سلسلهء آل بویه. عمادالدوله در سال 338 ه . ق. جانشینی خود و امارت فارس را به عضدالدوله تفویض نمود. عضدالدوله چون به سال 338 ه . ق. / 949م. به امارت رسید در آغاز بلامنازع بود و اعیان و بزرگان کشور نسبت به وی کمال احترام را مرعی میداشتند و آرامش در قلمرو او حکمفرما بود. حکومت اصفهان و حوالی آن را در آن زمان پدر وی، رکن الدوله داشت و اهواز و خوزستان و بغداد تحت نفوذ عم او معزالدوله بود، حکومت کرمان و قسمت جنوب شرقی ایران نیز با یکی از عمال آل بویه موسوم به محمد بن الیاس بود و وی در طریق بندگی و اطاعت نسبت به عضدالدوله راه دوستی و وداد می سپرد. اما این آرامش دیری نپائید. در سال 357 ه . ق. فرستادهء وی یاسع بن محمد اسماعیل در کرمان از در شورش و طغیان درآمد و دست تجاوز به متصرفات عضدالدوله زد. عضدالدوله با شنیدن این خبر پسر خود ابوالفوارس را با گروهی از لشکریان به کرمان فرستاد و او بر یاسع غلبه کرد و فتنهء کرمان را خواباند. سپس عضدالدوله بر عمان تاخت و آنجا را نیز ضمیمهء متصرفات خود کرد. معزالدوله در 356 ه . ق. درگذشت. و پیش از مرگ پسر خود بختیار (عزالدوله) را به جانشینی خود تعیین کرد و به او وصیت کرد که از پسر عم خود عضدالدوله اطاعت کند و در امور مملکت با او مشورت نماید. بختیار برخلاف نصیحت پدر مشغول لهو و لعب گردید. در همان اوقات ابوالفرج که حکمرانی عمان را داشت، آن حدود را به عضدالدوله واگذاشت و در سال 357 ه . ق. این امیر کرمان را از آل الیاس گرفت. رفتار جاهلانهء بختیار با ترکان در بغداد موجب قیام رئیس آنان سبکتکین نام گردید و این شخص در غیاب وی منزل او را محاصره کرد و اتباع و اقوامش را دستگیر کرد و بغداد را در تصرف خویش درآورد. عزالدوله از اهواز به واسط رفت. طولی نکشید که سبکتکین درگذشت و ریاست ترکان بغداد به الپتکین نام رسید و او کار بر عزالدوله سخت گرفت بطوری که مجبور شد از رکن الدوله و عضدالدوله یاری بخواهد. عضدالدوله در سال 364 ه . ق. به طرف بغداد حرکت کرد و آن شهر را از ترکان گرفت ولی طمع در دارالخلافه بست و به تدابیر مخصوص عزالدوله را به استعفا واداشت و او را دستگیر ساخت. چون این خبر به رکن الدوله رسید خود را از سریر بر زمین افکند و از خوردن و آشامیدن دست کشید و از شدت غم به مرضی مبتلی شد که دیگر از آن خلاص نگردید. وی برای گوشمالی پسر خود عزم تسخیر بغداد کرد. عضدالدوله برای جلب رضایت پدر رسولی به دربار او به ری فرستاد، و چون رسول شروع به اظهار مطلب کرد، رکن الدوله دست به نیزه زد و خواست او را به قتل رساند، ولی چون غضبش تسکین یافت ضمن پیامی پسرش را از اینکه به خاطر چند درهمی که خرج کرده و از این بابت بر او و برادرزاده اش منت نهاده و طمع در املاک او کرده است سخت نکوهش کرد. عضدالدوله چون از حال پدر آگاه شد چاره جز این ندید که بغداد را به عزالدوله واگذارد و به فارس مراجعت کند. در سنهء 366 ه . ق. رکن الدوله درگذشت و قبل از فوتش عذر پسر را پذیرفت و او را جانشین خود کرد، همدان و اطراف آن را به فخرالدوله، و اصفهان را به مؤیدالدوله (دو پسر دیگر) تفویض نمود و بدانان نصیحت کرد که پس از وی از عضدالدوله اطاعت کنند و ترک هرگونه خلاف و نفاقی نمایند. عضدالدوله معروفترین امیر آل بویه است و در طول سلطنت خویش در فتح بلاد و آبادی شهرها و ساختن کاخها همت گماشت. اقتدار او از سواحل دریای عمان تا شام و حدود مصر مسلم گردید و نخستین بار در بغداد خطبه به نام او خواندند. عضدالدوله به سال 372 ه . ق. / 982م. به واسطهء شدت مرض صرع جهان را بدرود گفت و فوت او در مجامع و طبقات مختلف اثری عظیم بخشید، چه این امیر مردی بود عاقل، فاضل، با سیاست، باهیبت، طرفدار فضلا و دانشمندان، مروج علم و معرفت، آبادکنندهء شهرها و دستگیر ضعفا. خود شخصاً با علما و فضلا مباحثه می کرد و از این جهت بارگاهش مجمع دانشمندان گردید و کتابهای بسیاری به نام او نوشته اند. عضدالدوله شیعی مذهب بود و در عین حال همهء ادیان و مذاهب را محترم می شمرد و فقرای آنان را مورد رأفت قرار می داد. و بند امیر در فارس نیز از آثار اوست. جنازهء وی را در جوار حرم علی بن ابی طالب (ع) به خاک سپردند. (از فرهنگ فارسی معین). برای اطلاع از شرح حال مفصل عضدالدوله رجوع به تاریخ مفصل ایران، عباس اقبال و الاعلام زرکلی ج 5 و الکامل ابن اثیر ج 8 و الاَثار الباقیهء بیرونی ص 133 و بغیة الوعاة و سیرالنبلاء و نیز رجوع به فناخسرو شود.

عضدالدین.

[عَ ضُ دُدْ دی] (ع اِ مرکب)بازوی دین. یار و یاور دین. و آن را لقب بزرگان نهند.

عضدالدین ایجی.

[عَ ضُ دُدْ دی نِ](اِخ) عبدالرحمان بن احمد (مولانا...) دانشمند ایرانی قرن هشتم هجری. تولد او در قصبهء ایج (فارس) پایتخت قدیم ولایت شبانکاره بود. و او به یک واسطه شاگرد ناصرالدین بیضاوی محسوب می شود. وی از جمله پنج تنی است که خواجه حافظ گوید فارس در عهد شاه شیخ ابواسحاق اینجو به وجود آنان مزین بود. عضدالدین دارای مشرب تصوف بود و در حکمت و کلام و مذهب و اخلاق مهارت داشت. برای شرح بیشتر رجوع به تاریخ مغول، عباس اقبال ص 510 و نیز به عبدالرحمان (ابن احمد...) در همین لغت نامه و فرهنگ فارسی معین شود.

عضدالدین سلجوقی.

[عَ ضُ دُدْ دی نِ سَ] (اِخ) الب ارسلان فرزند چغری بیک. رجوع به آلب ارسلان (محمدبن داود) شود.

عضدالملک.

[عَ ضُ دُلْ مُ] (ع اِ مرکب)بازوی پادشاهی. یار و یاور سلطنت. و آن را لقب بزرگان نهند.

عضدالملک.

[عَ ضُ دُلْ مُ] (اِخ)علی رضا قاجار. رئیس ایل قاجار و از رجال اواخر دورهء قاجاریه. پس از خلع محمدعلی شاه قاجار، پسر دوازده ساله اش احمدمیرزا از طرف ملیون به سلطنت رسید و عضدالملک به نیابت سلطنت تعیین شد، و پس از فوت او در رمضان سال 1328 ه . ق. ابوالقاسم خان ناصرالملک نایب السلطنه گردید. (فرهنگ فارسی معین).

عضدالملک.

[عَ ضُ دُلْ مُ] (اِخ) میرزا محمدحسین قزوینی فرزند میرزا فضل الله، متولی باشی آستانهء قدس رضوی بود که به سال 1285 ه . ق. درگذشت. (فرهنگ فارسی معین).

عضدان.

[عَ ضُ] (ع اِ) تثنیهء عَضد (در حالت رفع). دو بازو. (ناظم الاطباء). رجوع به عَضُد شود.

عضدان.

[عِ] (ع اِ) جِ عَضید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عضید شود. || جِ عَضد. (منتهی الارب). رجوع به عضد شود.

عضدة.

[عَ ضِ دَ] (ع ص) ید عضدة؛ دست که بازویش کوتاه باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضدی.

[عَ ضُ دی ی] (ص نسبی)منسوب به عضدالدولهء دیلمی. رجوع به عضدالدولهء دیلمی شود.
- بند عضدی؛ بندی است در حوالی شیراز که در زمان عضدالدولهء دیلمی برای مشروب کردن اراضی کربال علیا و سفلی ساخته شد و به بند امیر شهرت دارد : بند عضدی که در جهان مثل آن عمارت نیست از محکمی و نیکوئی ولایت کربال علیا را آب می دهد. (نزهة القلوب ج 3 ص 219). از یزدخواست راه زمستان به بند عضدی رود بدست چپ و راه تابستان بدست راست به کوشک زرد. (نزهة القلوب ج 3 ص 185). رجوع به بند امیر شود.
- سقلاطون عضدی؛ سقلاطون نوعی جامه و یا ماهوت دورو است، و در ترجمهء تاریخ یمینی آن را با نسبت به عضدی ذکر کرده است و در حاشیهء کتاب نویسد بهتر از همه قسم سقلاطون آن بود که عضدالدوله اختیار کرده بود : و پنجاه تخت جامه ملون از جامه های تستری و سقلاطون عضدی حله های فخری... (ترجمهء تاریخ یمینی ص 181).

عضدی مشکانی.

[عَ ضُ یِ مُ] (اِخ) در کتاب اسکندرنامه، نظم کردن داستان عشقی «اهراوستودن» به وی نسبت داده شده است. (از یادداشت مؤلف). و رجوع به سبک شناسی بهار ج 2 ص 129 و 130 شود.

عضدیة.

[عَ ضُ دی یَ] (اِخ)(1) آبی است شرقی فید. (منتهی الارب). آبی است در سمت مغرب فیدا و مغیشة در طریق الحاج بسوی مکه. (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب بفتح ثانی ضبط شده است.

عضر.

[عَ] (ع مص) آشکار کردن و بر زبان آوردن کلمه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضر.

[عَ] (اِخ) بطنی است از یمن. (منتهی الارب).

عضرس.

[عَ رَ] (ع اِ) گورخر. (منتهی الارب). حمارالوحش. (اقرب الموارد). || سرما. (از منتهی الارب). بَرْد. (اقرب الموارد). || یخچه. (منتهی الارب). بَرَد. تگرگ. ژاله. (از اقرب الموارد).
-امثال: ابرد من عضرس. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).
|| آب سرد و شیرین. (منتهی الارب). آب سرد و گوارا. (از اقرب الموارد). || برف. (منتهی الارب). ثلج. (از اقرب الموارد). || برگ که صبح بر آن تری باشد، و برگ چسبیده بر سنگریزه در زیر آب. (منتهی الارب). برگ درخت که بر آن ژاله باشد، و گویند سبزیی است که بر سنگ چسبیده باشد و در آب خیس شده باشد. (از اقرب الموارد). عُضارِس. و رجوع به عضارس شود. || گیاهی(1) است که سبزی آن به سپیدی زند و سخت بردارد تری را. (منتهی الارب). عشب و گیاهی است اشهب که به سبزی زند، و ژاله و «ندی» را بسیار برمی دارد. (از اقرب الموارد). عُضارس. عِضرِس. ج، عُضارس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب «کاهی» ضبط شده است که غلط مینماید.

عضرس.

[عِ رِ] (ع اِ) عَضرَس است در معنی گیاهی که سبزی آن به سپیدی زند و... (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عَضرَس شود. || درخت خطمی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خطمی بری. (الفاظ الادویة) (تحقهء حکیم مؤمن). خطمی بری است که به یونانی بادر و به عربی شحم المرج نامند. (مخزن الادویه). خطمی صحرائی به یونانی البا و به عربی شحم المرج خوانند، و طبیخ آن را اگر با سرکه و زیت بر اعضا مالند منع مضرت گزندگان کند. (برهان). یک دانهء آن را عضرسة گویند. (از اقرب الموارد). || آب ایستاده. (منتهی الارب).

عضرسة.

[عِ رِ سَ] (ع اِ) یکی عضرس. (از اقرب الموارد). رجوع به عضِرس شود.

عضرط.

[عَ رَ / عِ رِ] (ع اِ) میان دو خصیه و دبر. || حلقهء دبر. || سرین، یا استخوان برآمدهء بالای دبر. || خط که از ذکر تا دبر است. فلان أهلب العضرط؛ بر عضرط او موی بسیار است. (از منتهی الارب).

عضرط.

[عُ رُ] (ع ص) نوکر که فقط با طعام شکم خدمت کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مزدور. (منتهی الارب). اجیر. (اقرب الموارد). || ناکس. (منتهی الارب). لئیم. (اقرب الموارد). عُضارط و رجوع به عضارط شود. ج، عَضارط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، عَضاریط، عَضارِطَة. (منتهی الارب). || خادم و به دنبال کسی دونده. ج، عَضاریط. (منتهی الارب).

عضرفوط.

[عَ رَ] (ع اِ) کرمکی است سپید نازک، که بدان انگشتان زنان را تشبیه دهند. یا گربهء نر که از دواب دیوان است. (منتهی الارب). به فارسی آن را کرباسو گویند، و گویند جانوری است سفید و نرم که انگشت دختران را بدان تشبیه کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج). جانوری است که به فارسی مارمولک و به هندی بهمنی نامند. (مخزن الادویه). عذفوط، و گویند آن نر «عظاء» است، و گویند آن از دواب و رکائب جن است. (از اقرب الموارد). تصغیر آن عُضَیرف و عُضَیریف است. ج، عَضارف، عضرفوطات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عضرفوطات.

[عَ رَ] (ع اِ) جِ عَضرفوط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عضرفوط شود.

عضرم.

[عِ رِ] (ع اِ) گیاهی است که در نان کنند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

عضرن.

[عِ رِ] (ع اِ) برزق است. (مخزن الادویه). رجوع به برزق شود.

عضروط.

[عُ] (ع اِ) گلو، و آن سر معده است چسبیده به حلقوم دراز سرخ سپید شکم. (منتهی الارب). مری و سرخ روده. (ناظم الاطباء). مری ءالحلق؛ و آن سر معده باشد که به حلقوم متصل و چسبیده است و سرخ و مستطیل است و داخل آن سفید. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || مزدور. (منتهی الارب). اجیر. (اقرب الموارد). || خادم و بدنبال کس رونده. (منتهی الارب). عُضارط. (اقرب الموارد). و رجوع به عضارط شود. ج، عَضاریط. (از اقرب الموارد).

عضرة.

[عَ رَ] (ع اِ) خبر. سمعت عضرة؛ خبری شنیدم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضز.

[عَ] (ع مص) بازداشتن. || خائیدن. (منتهی الارب). و آن لغتی است مستنکر به جهت اجتماع ضاد و زاء، و بصریان آن را نشناسند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عضض.

[عُ ضَ] (ع اِ) جِ عَضوض. (منتهی الارب). رجوع به عضوض شود.

عضط.

[عَ] (ع مص) حدث کردن وقت جماع. (منتهی الارب).

عضعض.

[عَ عَ] (ع ص) سخت بدخلق و عِضّ، و برخی آن را خاص مذکر دانند. (از اقرب الموارد).

عضعضة.

[عَ عَ ضَ] (ع مص) گزیدن. (ناظم الاطباء).

عضفوط.

[عُ] (ع اِ) به معنی عضرفوط است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عضرفوط شود.

عضل.

[عَ] (ع مص) تنگ نمودن بر کسی. (از منتهی الارب). تنگ کردن بر کسی و حبس کردن و منع کردن وی را. (از اقرب الموارد). || دشوار گردیدن بر کسی کار. (از منتهی الارب): عضل به الامر؛ کار بر او سخت شد. (از اقرب الموارد). || به ستم بازداشتن زنی را از شوی کردن. (از منتهی الارب). زن را از شوی کردن بازداشتن. (المصادر زوزنی) (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). بازداشتن از شوی کردن. (تاج المصادر بیهقی): عضل المرأة عن الزواج؛ زن را از ازدواج حبس کرد و بازداشت. (از اقرب الموارد). عِضل. عِضلان. و رجوع به عضل و عضلان شود. || بد زیستن با زن خویش تا خود را به کاوین بازخرد. (المصادر زوزنی). بد زیستن با زن تا خود را بازخرد. (تاج المصادر بیهقی). || عضل الرجل؛ آن مرد را بیوه کرد. (از اقرب الموارد). || بر عضلهء کسی زدن. (از اقرب الموارد از تاج). || خسته شدن شتر از حرکت و سواری و از هر کاری. (از اقرب الموارد به نقل از لسان).

عضل.

[عَ] (اِخ) جایی است در بادیه. عَضَل. (از منتهی الارب). رجوع به عَضَل شود.

عضل.

[عَ ضَ] (ع مص) عضله ناک گردیدن، یا سطبر شدن پی ساق کسی. (منتهی الارب). بسیار عَضَل شدن یا ضخیم شدن عضلهء ساق شخص. (اقرب الموارد). بسیار عضله شدن. (تاج المصادر بیهقی).

عضل.

[عَ ضَ] (ع اِ) کلاکموش. (منتهی الارب). جُرَذ. (اقرب الموارد). به لغت اهل یمن جرذ است. (مخزن الادویه). ج، عِضلان و عُضلان. || جِ عَضَله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گوشت پاره ها با پی ها مرکب، واحدش عضلة. (غیاث اللغات) : فاضلترین گوشت مواشی و نیکوترین عضله است که به شیرازی مشکک خوانند و زودتر هضم شود. (از اختیارات بدیعی). رجوع به عضله شود.

عضل.

[عَ ضَ] (اِخ) جایگاهی است در بادیه. (از معجم البلدان). جایی است در بادیه نیستان ناک، و آن را به سکون دوم نیز خوانده اند. (منتهی الارب).

عضل.

[عَ ضِ / ضُ] (ع ص) عضله ناک. (منتهی الارب). آنکه پر عَضلَ باشد یا عضلهء ساق او سطبر و ضخیم باشد. (از اقرب الموارد). ج، أعضال. (ناظم الاطباء).

عضل.

[عِ] (ع مص) به ستم بازداشتن زن را از شوی کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَضْل. رجوع به عَضل شود.

عضل.

[عِ] (ع ص) مرد زیرک. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). || سخت درشت. (منتهی الارب). سخت زشت و قبیح. (از اقرب الموارد).

عضل.

[عِ / عُ] (ع اِ) جِ عَضَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عَضل شود.

عضل.

[عُ / عُ ضَ] (ع اِ) جِ عُضلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عُضلة شود.

عضل.

[عَ ضَ] (اِخ) ابن هون بن خزیمة بن مدرکة، از کنانه از مضر. جدی است جاهلی و فرزندانش با برادرزادهء او به نام دیش درهم آمیختند و بنام «قارة» خوانده شدند. و قاره در عهد جاهلیت در تیراندازی شهرت داشتند و آنان هم پیمان بنی زهرة بودند و عبدالرحمان بن عبدالقاری و عبدالله بن عثمان بن خشیم قاری از آنان است. (از الاعلام زرکلی به نقل از نهایة الارب و جمهرة الانساب و الاغانی و مجمع الامثال).

عضلات.

[عَ ضَ] (ع اِ) جِ عَضَلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ماهیچه ها و گوشتهای بدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عَضلة شود.

عضلان.

[عِ] (ع مص) به معنی مصدر عَضل و عِضل است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عضل شود.

عضلانی.

[عَ ضَ ] (ع ص نسبی)(1) منسوب به عضلة. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عضلة شود: قوهء عضلانی. این دارو قابل تزریق از طریق عضلانی است. (مقابل طریق وریدی). (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || صاحب عضله های محکم و بزرگ. آنکه عضلات کلان و سخت دارد. عضله ناک. پیچیده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). گوشتدار. (فرهنگ فارسی معین).
- احساسات عضلانی؛ در اصطلاح روانشناسی، هرگاه بر احساسات وضعی، حس فشار افزوده شود (مانند موقعی که وزنه ای را بلند می کنیم) و کشش در کار باشد آنها را احساسات عضلانی می نامیم. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به روانشناسی تربیتی دکتر سیاسی ص 84 شود.
- بافت عضلانی؛ در اصطلاح پزشکی، نسج عضلانی. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به نسج عضلانی در همین ترکیبات شود.
- سلول عضلانی؛ سلول ماهیچه ای. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به سلول و ماهیچه و نیام شود.
- غلاف عضلانی؛ در اصطلاح پزشکی نیام ماهیچه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ماهیچه و نیام شود.
- نسج عضلانی؛ در اصطلاح پزشکی، بافتی است که از سلولهای ماهیچه ای درست شده و تشکیل عضلات بدن را می دهد. بافت عضلانی. بافت ماهیچه ای. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در فارسی معمولاً بفتح اول و ضم ثانی تلفظ میشود.

عضلت.

[عُ لَ] (ع اِ) عضلة. بلا. سختی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به عُضْلة شود.

عضلم.

[عِ لَ] (ع اِ) درخت نیل. (آنندراج).

عضلة.

[عَ ضَ لَ] (ع اِ)(1) پی یا گوشت درشت، و گوشت بازو و ساق، و هر گوشت که پر و مجتمع باشد در پی. (منتهی الارب). گوشت ساق و گوشت بازو. (دهار). هر عصبی که با آن گوشت بسیار و مجتمع و انباشته همراه باشد. (از اقرب الموارد). ماهیچهء ساق و هرگوشتی که مجتمع در جوف غلافی بود و هر گوشتی که با پی همراه بود. و در اصطلاح تشریح، آلتی لحم و لیفی که متشکل می سازد گوشت بدن انسان و دیگر حیوانات را و چون متقلص گردد حاصل می نماید حرکات بدن را. (ناظم الاطباء). هر عضوی را نامند که گوشت با آن باشد، و یا عضوی است مرکب از عصب و از جسمی مانند عصب که در اطراف استخوانها روئیده می شود و آن را [ جسم مانند عصب را ] رباط گویند، و گویند عضله جسمی است مرکب از عصب و رباط و گوشت سرخ و غشاء. صاحب ذخیره گوید غدد عضلات بدن آدمی به قول اصح پانصدوپانزده است و شیخ گوید که پانصدوبیست ونه است. (کشاف اصطلاحات الفنون). نسج فیبری و قابل تحریک که از الیاف ماهیچه ای ساخته شده و مجموعاً گوشتهای بدن را تشکیل می دهند و حرکات بدن را سبب می شوند. در بدن انسان دو نوع عضله موجود است، عضلات مخطط(2) که عمل آنها در اختیار انسان است مثل عضلات دست و پا و دیگر عضلات صاف(3) که عمل آنها در اختیار آدمی نیست مثل عضلات احشاء درونی (به استثنای عضلهء قلب که با اینکه از عضلات مخطط است ولی در اختیار انسان نیست). تعداد عضلات بدن در حدود چهارصد است. وزن عضلات در حدود نصف وزن بدن است. هرعضله مرکب از سه قسمت می باشد: 1- شکم یا اندام عضله که در وسط قرار گرفته است. 2- وتر عضله که دو طرف آن واقع است و به اعضای مجاور یا استخوانهای نزدیک می چسبد. 3 - غلاف(4) یا نیام که روی عضله را می پوشاند.
در ساختمان عضلات مخطط یک عده الیاف ماهیچه ای وجود دارند که بوسیلهء یک غلاف به نام غلاف فیبری احاطه شده اند. یک فیبر ماهیچه ای عبارت از رشتهء درازی است که در انسان ممکن است تا صدوبیست هزار میکرن (صدوبیست میلیمتر) طول داشته باشد در حالیکه قطرش بین بیست تا صد میکرن بیشتر نیست. در هر فیبر ماهیچه ای تعداد زیادی هسته در قسمت محیطی فیبر موجود است. یک فیبر ماهیچه ای را می توانیم یک سلول ماهیچه ای بنامیم. عضلات صاف از سلولهای دوکی شکل که شامل یک هسته هستند درست شده اند. (فرهنگ فارسی معین). ماهیچه. مایچه. موشک. موش گوشت(5) ج، عَضَل و عَضَلات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- دو عضلهء ظهر یا پشت؛ دو عضله است که پشت را به جانب خلف دو تا می کند. (از بحر الجواهر) (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- دو عضلهء عریضه؛ دوعضله است بر رخساره از هر جانب یکی و بعضی از حرکتهای لب به این دو عضله است. (از بحر الجواهر) (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- عضلهء مکرره؛ دو عضلهء کج هستند که به آن دهان گشاده شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| درختچه ای است مانند دفلی. (از اقرب الموارد).
.
(فرانسوی)
(1) - Muscle .
(فرانسوی)
(2) - Muscles stries .
(فرانسوی)
(3) - Muscles lisses .
(فرانسوی)
(4) - Aponevrose. (5) - در تداول امروزین برخی عرب زبانان نیز به ماهیچه «فارة» گفته می شود.

عضلة.

[عَ ضِ لَ] (ع ص) زن پرگوشت و سمج و زشت. (از اقرب الموارد از لسان).

عضلة.

[عُ لَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). انه لَعضلة من العضل؛ آن بلائی است از بلاها. ج، عُضْل و عُضَل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضله ناک.

[عَ ضَ / ضُ لَ / لِ] (ص مرکب) گوشتی و دارای ماهیچه. (ناظم الاطباء). عضلانی. و رجوع به عضلانی شود.

عضم.

[عَ] (ع اِ) قبضهء کمان. (منتهی الارب). مقبض قوس. (اقرب الموارد). ج، عِضام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سرآماج و بیل گندم پاک کن که به صورت انگشتان سازند. (منتهی الارب). چوبی دارای انگشتان که گندم را بدان به باد دهند. (از اقرب الموارد). سراماج و افشون. (ناظم الاطباء). || دمغزهء شتر و اسب و بز کوهی نر.(1) (منتهی الارب). عسیب اسب و شتر و بز کوهی. (از اقرب الموارد). ج، أَعضِمة. عُضم. || تختهء فدان که بر سرش آهن باشد. || خطی در کوه که رنگش مخالف رنگ کوه باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب «بز کوهی نر» معنی جداگانه ای بحساب آمده است.

عضم.

[عُ] (ع اِ) جِ عَضم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عَضم شود.

عضمجة.

[عَ مَ جَ] (ع اِ) روباه ماده. (منتهی الارب). ثعلبة. (از مخزن الادویه).

عضمر.

[عَ ضَمْ مَ] (ع ص) بخیل تنگدل و بدخوی. (منتهی الارب). بخیل. ضیق. (اقرب الموارد).

عضمز.

[عَ ضَمْ مَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). || (ص) درشت از هر چیزی. (منتهی الارب). شدید و سخت از هر چیز. (از اقرب الموارد). || زفت. (منتهی الارب). بخیل. (اقرب الموارد).

عضمزة.

[عَ ضَمْ مَ زَ] (ع ص، اِ) تأنیت عضمز. (از اقرب الموارد). رجوع به عضمز شود. || زن زفت گنده پیر سطبر. (منتهی الارب). عجوز. (اقرب الموارد). || درشت کج دهن. || زن نیک زیرک زشت رخسار. || و زن ناکس کوتاه بالا. (منتهی الارب). || زن درشت «لحی» و داهیه، و گویند زن زشت روی و لئیم و کوتاه. (از اقرب الموارد).

عضمور.

[عُ] (ع اِ) چرخ چاه. (منتهی الارب). دولاب. (اقرب الموارد). و آن تصحیف عصمور نیست. (از منتهی الارب).

عضنک.

[عَ ضَنْ نَ] (ع ص) سطبر درشت. (منتهی الارب). غلیظ و شدید. (اقرب الموارد). || شرم زن بزرگ پرگوشت. (از منتهی الارب). || زن لفاء و بزرگ ران که به فربهی و بزرگی وی ملتقای ران او تنگ باشد. (منتهی الارب). || زن کلان فرج بزرگ سرین. (از منتهی الارب).

عضنکة.

[عَ ضَنْ نَ کَ] (ع ص) تأنیث عضنک. (از منتهی الارب). رجوع به عضنک شود. || زن مضطرب خلقت تن دار. (از منتهی الارب). زن پرگوشت مضطرب. (از اقرب الموارد).

عضو.

[عَضْوْ] (ع مص) اندام اندام کردن. (منتهی الارب). جزءجزء کردن گوسفند را. (اقرب الموارد). قطعه قطعه کردن و جزءجزء نمودن. (از ناظم الاطباء). || جدا ساختن. (منتهی الارب). تفریق و جدا کردن. (از اقرب الموارد).

عضو.

[عُضْوْ / عِضْوْ] (ع اِ) اندام و هرگوشت فراهم آمده در استخوان. (منتهی الارب). اندام. (مهذب الاسماء) (دهار) (غیاث اللغات). اجزای کثیفهء بدن حیوان متولد از منی و کثیف اخلاط است. و آن یا مفرد است مانند استخوان و غضروف و عصب و رباط و عروق و لحم و شحم و سمن و یا مرکب ترکیب اولی مانند عضل و یا ثانوی مانند عین و یا ثالثی مانند وجه و یا رابعی مانند رأس. (از مخزن الادویه). هر گوشت که با استخوان خود فراهم آمده باشد، و گویند هر استخوانی از جسد که با گوشت خود فراهم آمده باشد، و گویند آن جزئی است از مجموع جسد مانند دست و پا و گوش و غیره. (از اقرب الموارد). جزوی از بدن مثل دست و پا و سر. و در اصطلاح پزشکی، مجموعهء بافتهایی است از بدن یک موجود زنده پرسلول که وظیفه ای مشترک را بعهده دارند مانند قلب و ریه و معده که هریک از چند بافت ساخته شده است. (فرهنگ فارسی معین). جارحة. پاره. پارهء تن. ارب. جرموز. عاهن. کحف. کردوس. ورب. ج، اعضاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
عضوی ز تو گر دوست شود با دشمن
دشمن دو شمر تیغ دو کش زخم دو زن.
رونی.
هر یکی را به لمس هر عضوی
اطلاع اوفتاد بر جزوی.سنایی.
غذی از جگر پذیرد همه عضوها و لکن
غذی از دهان بیک ره بسوی جگر نیاید.
خاقانی.
ورم غدر کند رویت سرخ
سرخی عضو دلیل ورم است.خاقانی.
زانکه بی لذت نروید هیچ جزو
بلکه لاغر گردد از هر پیچ عضو.مولوی.
چو عضوی بدرد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار.سعدی.
نخواهد که بیند خردمند ریش
نه بر عضو مردم نه بر عضو خویش.سعدی.
گر ز هفت آسمان گزند آید
همه بر عضو دردمند آید.سعدی.
یار چو تیغ کین کشد فرصتش از خدا طلب
عضو به عضو خویش را زخم جداجدا طلب.
محشری نیشابوری (از آنندراج).
- عضو بارد؛ در اصطلاح فلسفه و پزشکی قدیم، دماغ و مغز است. (از فرهنگ علوم عقلی به نقل از اسفار و شفا). و رجوع به عضو حار شود.
- عضو بسیط؛ هر یک از دماغ و قلب و کبد است. (از فرهنگ علوم عقلی به نقل از اسفار).
- عضو حار؛ در اصطلاح فلسفه و پزشکی قدیم، قلب و دل است. و شیخ الرئیس در بیان اعضای حاره و بارده گوید: نزدیکی به توازن و اعتدال مزاج بواسطهء تکافؤ اعضای حاره مانند قلب و بارده مانند دماغ و رطبه مانند کبد و یابسه مانند استخوان حاصل می شود. (از فرهنگ علوم عقلی به نقل از شفا و اسفار).
- عضو رطب؛ کبد است. (فرهنگ علوم عقلی، از اسفار و شفا). و رجوع به عضو حار شود.
- عضوهای رئیسه؛ اعضایی هستند که مبدأ قوه و نیرو باشند و برای بقای شخص لازم می باشند مانند قلب و دماغ و کبد. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
گفتم که عضوهای رئیسه دل است و مغز
گفتا سپرز و گرده و زهره است و پس جگر.
ناصرخسرو.
- عضو یابس؛ استخوان است. (فرهنگ علوم عقلی به نقل از اسفار و شفا). و رجوع به عضو حار شود.
- هفت عضو؛ هفت اندام، یعنی سر و سینه و شکم و دو دست و دو پا و یا به عقیدهء برخی دو پهلو و دو پا و دو دست و سر. (از برهان). و رجوع به هفت اندام شود :
گفتم که هفت عضو کدام است تنت را
گفتا که پهلویست و دوپا و دو دست و سر.
ناصرخسرو.
این نامه هفت عضو مرا هفت هیکل است
کایمن کند ز هول سباع و شر هوام.
خاقانی.
هفت اندام ماهی از سیم است
هفت عضو صدف ز سنگ چراست.خاقانی.
خط بر جهان زدی و ز خال سپید ظلم
بر هفت عضو ملک نشان چو گذاشتی.
خاقانی.
- || مجازاً، به معنی پردهء چشم. (از آنندراج) :
هفت عضو دیده را می بایدت شستن به آب
بعد از آنت طالب دیدار می باید شدن.
خواجه جمال الدین سلمان (از آنندراج).
-امثال: ماده به عضو ضعیف می ریزد، نظیر: هر جا سنگ است به پای لنگ است. (امثال و حکم دهخدا).
|| یک فرد از جماعت، یا یک تن از جمعیتی. (از اقرب الموارد). کارمند یک اداره یا مؤسسه دولتی یا ملی. (فرهنگ فارسی معین).

عضو.

[عُ ضُوو] (ع مص) با لباس و نیکوحال و خوش روزگذار بودن. (منتهی الارب). بودن شخص، پوشیده لباس و طعام دار و به اندازهء کفایت دارنده و آن را کمال رفاهیت است و «عاضی» از این لغت مشتق باشد. (از اقرب الموارد).

عضوات.

[عِ ضَ] (ع اِ) جِ عِضاهَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عضاهة شود. || جِ عِضة. (ناظم الاطباء). رجوع به عضة شود.

عضوب.

[عُ] (ع مص) چرب زبان گردیدن. (از منتهی الارب). عضب شدن. (از اقرب الموارد). و رجوع به عضب شود. || تیز گشتن شمشیر. (از منتهی الارب).

عضوبر.

[عَ ضَ بَ] (ع ص) ستبر کلان و تنومند. || (اِ) سنگ کلانی که سنگهای دیگر را بدان می شکنند. || گرگ نر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عضوبرة.

[عَ ضَ بَ رَ] (ع اِ) گرگ ماده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عضوبة.

[عُ بَ] (ع مص) به معنی مصدر عُضوب است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بران شدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به عضوب شود.

عضوض.

[عَ] (ع ص، اِ) چیزی که گزیده شود و خوردنی، از آن جمله است: ماعندنا عضوض. (از منتهی الارب). آنچه گاز گرفته شود و خورده شود. (از اقرب الموارد). || گزنده. (منتهی الارب). بسیارگزنده. (از اقرب الموارد). || فرس عضوض؛ اسب گزنده. (منتهی الارب) (دهار). از آن جمله است حدیث ابوبکر، و سترون بعدی ملکا عضوضا؛ یعنی پس از من پادشاهی خواهید دید که بر شما سخت می گیرد و شما را نحیف می کند. (از منتهی الارب). || کمان که زهش به قبضه چسبیده باشد. (منتهی الارب). قوس که وتر آن به کبدش ملتصق باشد. (از اقرب الموارد). || زن تنگ شرم. (از منتهی الارب). || بلا و زیرک. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). || زمانهء سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ملک ظلم و ستم رسیده. (منتهی الارب). مُلک عضوض؛ سرزمین که در آن سختی و جبر و ظلم باشد. (از اقرب الموارد). || مَلِک و شاهی که ستم و ظلم در او باشد. (از اقرب الموارد). || چاه دورتک تنگ سر، یا چاه بسیارآب. (منتهی الارب). چاه تنگ که انتهای آن دور باشد و بوسیلهء ساقیة و دلو از آن آب کشند، و گویند چاه بسیارآب. (از اقرب الموارد). ج، عُضُض(1) و عِضاض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب بضم اول و فتح ثانی ضبط شده است.

عضوض.

[عُ] (ع اِ) جِ عِضّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عِض شود.

عضوم.

[عَ] (ع ص) شتر مادهء درشت اندام. (منتهی الارب). ناقهء صلب و سخت. (از اقرب الموارد).

عضون.

[عِ] (ع اِ) جِ عِضة در حال رفع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عضة و عضین شود. || جِ عِضاهة. (ناظم الاطباء). رجوع به عضاهة شود.

عضوی.

[عَ ضَ وی ی] (ع ص نسبی)منسوب به عضاهة. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عِضاهیّ. رجوع به عضاه و عضاهة شود. || آنکه عضاه چرد. (از اقرب الموارد). عِضهی. رجوع به عضهی شود.

عضوی.

[عُ وی ی] (ص نسبی) منسوب به عضو. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عضو شود.

عضویت.

[عُ وی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) عضو بودن. کارمند بودن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عضو شود.

عضویت یافتن.

[عُ وی یَ تَ] (مص مرکب) کارمند اداره یا وزراتخانه یا بنگاه یا انجمن و یا حزبی شدن. عضو شدن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عضویت شود.

عضویة.

[عَ ضَ وی یَ] (ع ص نسبی)تأنیث عضوی، منسوب به عِضاه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عضاه و عضاهة و عضوی و عضاهی شود.

عضة.

[عَضْ ضَ] (ع اِ) گزیدگی. (ناظم الاطباء). یک بار گزیدن و گاز گرفتن.

عضة.

[عِ ضَ] (ع اِ) دروغ. (منتهی الارب) (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). کذب. (از اقرب الموارد). || بهتان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || افسون. (منتهی الارب). سحر. (اقرب الموارد). || سخن چینی. (منتهی الارب). ج عِضون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و از آن جمله است گفتهء خداوند :الذین جعلوا القرآن عضین. (قرآن 15/91)؛کسانی که قرآن را بهتان و دروغ و افسون گردانیدند. حرف محذوف آن را می توان واو دانست از عضوته یعنی آن را متفرق کردم و جدا کردم، و سببش این است که مشرکان گفتار خود را که در مورد قرآن پراکنده کردند و آن را دروغ و سحر و کهانت و شعر فرض کردند، و نیز می توان محذوف آن را هاء قرار داد و اصل آن را عضهة فرض نمود. (از منتهی الارب). و رجوع به عضین شود. || گروه و پاره. (منتهی الارب). پاره از چیزی. (ترجمان القرآن جرجانی). || درخت خاردار بزرگ و دراز. (از منتهی الارب). یکدانه عضاه. (از اقرب الموارد). عضاهة. رجوع به عضاه شود.

عضه.

[عَضْهْ] (ع مص) دروغ گفتن. (از منتهی الارب). کذب. (از اقرب الموارد). || سخن چینی نمودن. (از منتهی الارب). نمامی کردن. (از اقرب الموارد). || افسون کردن. (از منتهی الارب). سحر کردن. (از اقرب الموارد). عَضَه. عِضهه. عَضیهة. و رجوع به عضه و عضهة و عضیهة شود. || خوردن شتر عضاه را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قطع کردن، گویند: عضه العضاه؛ یعنی عضاه را قطع کرد و برید. (از اقرب الموارد). || بهتان زدن به کسی؛ یعنی در بارهء او چیزی گفتن که در وی نیست. (از اقرب الموارد).

عضه.

[عَضَهْ] (ع مص) بیمار گردیدن شتران از خوردن عضاه، و یا چریدن آن را. (از منتهی الارب): عضه البعیر؛ آن شتر از چریدن عضاه شکایت کرد و گویند به معنی عضاه را چریده باشد. (اقرب الموارد). عضاه چریدن. (تاج المصادر بیهقی). || دروغ گفتن. || سخن چینی نمودن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || افسون کردن. (از منتهی الارب). ساحری. (اقرب الموارد). عَضه. رجوع به عضه شود. || تهمت نمودن و دروغ بربستن بر کسی. (از منتهی الارب). افک و بهتان آوردن. (از اقرب الموارد). بد گفتن (المصادر زوزنی). || بریدن عضاه را. (از منتهی الارب).

عضه.

[عَضِهْ] (ع ص)(1) مکان عضه؛ جایی که عضاه فراوان داشته باشد. و رجوع به عضاه شود. || شتر که عضاه چرد. (از اقرب الموارد). شتر عضاه خوار. (منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد به کسر اول و فتح ثانی ضبط شده است.

عضهلة.

[عَ هَ لَ] (ع مص) بستن سر قاروره و بطری را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عضهة.

[عَ ضِ هَ] (ع ص) مؤنث عَضِه: أرض عضهة؛ زمین عضاه ناک. (منتهی الارب). زمین بسیارعضاه. (از اقرب الموارد). || ناقه و ماده شتر عضاه خوار. (از اقرب الموارد). رجوع به عَضِه شود.

عضهة.

[عِ هَ] (ع مص) دروغ گفتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخن چینی نمودن. (از منتهی الارب). نمامی کردن. (از اقرب الموارد). || افسون کردن. (از منتهی الارب). سحر کردن. (از اقرب الموارد). عَضْه. عَضَه. عَضیَهة. رجوع به عضه شود.

عضهة.

[عِ ضَ هَ] (ع اِ) درخت خاردار بزرگ و دراز. یکدانه عضاه. (از منتهی الارب). رجوع به عضاه و عَضِه شود.

عضهی.

[عِ ضَ هی ی] (ص نسبی)(1) شتر که عضاه خوار باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عضاهی. عضوی. و رجوع به عضاهی و عضوی شود.
(1) - در منتهی الارب به کسر ثانی ضبط شده است.

عضید.

[عَ] (ع اِ) رستهء خرمابن. (منتهی الارب). طریقة از نخل. (از اقرب الموارد). || خرمابن که دست به وی رسد. (منتهی الارب). نخلی که دارای شاخه های در دسترس باشد، و هرگاه شاخه های آن از دسترس خارج شود آن را جبارة گویند. (از اقرب الموارد). ج، عِضدان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنچه از درخت بریده باشند. (از اقرب الموارد).

عضیدة.

[عُ ضَ دَ] (اِخ) محدث است. و به عضیدهء ظهریّ شهرت دارد. (از منتهی الارب).

عضیرف.

[عُ ضَ رِ] (ع اِ مصغر) مصغر عَضرَفوط، بحذف خامس. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عضرفوط شود.

عضیریف.

[عُ ضَ] (ع اِ مصغر) مصغر عَضرَفوط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عضر فوط شود.

عضیض.

[عَ] (ع مص) گزیدن. (از منتهی الارب). به دندان گرفتن. (از اقرب الموارد). || به زبان گرفتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || لازم گرفتن. (از منتهی الارب). ملازم گشتن. (از اقرب الموارد). عَضّ رجوع به عض شود.

عضیض.

[عَ] (ع اِ) سخت گزیدن. (منتهی الارب). گزیدگی سخت و شدید. (از اقرب الموارد). || قرین و همسال مرد. (منتهی الارب). قرین. (اقرب الموارد).

عضیل.

[عِ یَل ل] (ع ص) ناکس دشوارخوی. (منتهی الارب). لئیم و پست و تنگ خوی. (از اقرب الموارد).

عضیلة.

[عَ لَ] (ع اِ) پی یا هر گوشت درشت. (منتهی الارب). عضلة. ج، عَضائل. (اقرب الموارد). و رجوع به عَضلة شود.

عضین.

[عِ] (ع اِ) جِ عِضة در حال نصب و جر. عضون. پاره ها. (ترجمان القرآن جرجانی). پاره پاره. و یا سحر و کهانت :الذین جعلوا القرآن عضین. (قرآن 15/91)؛آنانکه ساختند قرآن را پاره پاره یعنی بخش کردند قرآن را به چندین وصف باز نمودند از سحر و شعر و کهانت. (آنندراج). رجوع به عِضة شود.
عضیوط[ عِ یَ ] (ع ص) آنکه وقت جماع حدث کند و گه اندازد، یا اینکه قبل از دخول انزال آیدش. (از منتهی الارب).(1) رجوع به عظیوط شود.
(1) - در منتهی الارب این لغت یکی در ردیف «ع ض» و یکی در «ع ظ» بهمان املای فوق آمده است. اما در اقرب الموارد فقط بصورت عظیوط ضبط شده است.

عضیهة.

[عَ هَ] (ع مص) بریدن عضاه را. || دروغ گفتن. (از منتهی الارب). کذب. (از اقرب الموارد). || سخن چینی نمودن. (از منتهی الارب). نمامی کردن. (از اقرب الموارد). || افسون کردن. (از منتهی الارب). سحر کردن. (از اقرب الموارد). عَضْه. عَضَه. عِضهة. رجوع به عضه شود.

عضیهة.

[عَ هَ] (ع اِ) دروغ و بهتان. (منتهی الارب). افک و بهتان و کلام زشت، از آن جمله است که در استغاثه گویند یا للعضیهة. (از اقرب الموارد). ج، عَضائه. (از اقرب الموارد). || (ص) أرض عضیهة؛ زمین عضاه ناک. (از منتهی الارب). زمین که عضاه بسیار داشته باشد. (از اقرب الموارد).

عط.

[عَط ط] (ع مص) به درازا شکافتن جامه را بی جدا کردن، یا عام است. (از منتهی الارب). بریدن به درازا. (تاج المصادر بیهقی). به درازا شکافتن جامه را بدون از هم جدا کردن. (ناظم الاطباء): عطّ الثوب؛ جامه را از درازا یا پهنا شکافتن بی آنکه از هم جدا شود. (از اقرب الموارد). و آیهء 28 سوره یوسف چنین نیز خوانده شده است: فلما رأی قمیصه عُطَّ من دُبر... (از منتهی الارب). || بر زمین افکندن کسی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چیره شدن بر کسی. (از منتهی الارب). غلبه کردن بر کسی در گفتار و در کردار، و گویند عَتّ غلبه کردن در گفتار است و عط، غلبه کردن در کردار. (ازاقرب الموارد). || به تازیانه زدن. || بازداشتن. || گرم شدن روز. (تاج المصادر بیهقی). || گران شدن نرخ. (المصادر زوزنی).

عطا.

[عَ] (ع اِمص، اِ) عطاء. دهش. (منتهی الارب). دادن بخشش را. (از اقرب الموارد). ضد منع. انعام. بذل. حِباء. حَبوة. داشن. دهش. دهشت. دهشته سَیب صفد. طلف. عطیت. عطیة. مَنّ. ندی. نوال. هن. و رجوع به عطاء شود :
بشتر(1) راد خوانمت پرگست
او چو تو کی بود به گاه عطا.دقیقی.
ای شده مدهوش و بیهش پند حجت را بدار
کز عطای پند برتر نیست در عالم عطا.
ناصرخسرو.
محال باشد اگر با عطای عقل عظیم
چو این سگانت قصد عظام باید کرد.
ناصرخسرو.
خرم از جود او بهار عطا
روشن از عدل او جهان هنر.مسعودسعد.
گر جهانی به یک عطا بدهد
از کف خویش نشمرد به سخا.مسعودسعد.
عنان عطا مگیر. (کلیله و دمنه).
کریمانه بخشی و منت نخواهی
عطای کریمان بود غیرممنون.سوزنی.
گر همه کس ز منع بگریزد
منم آن کز عطا گریخته ام.خاقانی.
این همه گفتم به رایگان نه بر آن طمع
کافسر زر یابم از عطای صفاهان.خاقانی.
از عطایش بحر و کان در زلزله
سوی جودش قافله بر قافله.مولوی.
هم عجم هم روم و هم ترک و عرب
مانده از جود و عطایش در عجب.مولوی.
جوانمرد را دست عطا بسته بود. (گلستان). || بخشودگی. عفو. بخشایش :
گر ما مقصریم تو دریای رحمتی
جرمی که می رود به امید عطای تست.
سعدی.
جادی؛ خواهندهء عطا. لهیة؛ عطای سترگ و بهتر. وهاص؛ بسیارعطا. (از منتهی الارب).
-امثال: عطایش را به لقایش بخشیدم، نظیر: فوت الحاجة خیر من طلبها الی غیر أهلها. (امثال و حکم دهخدا) : درویشی را ضرورتی پیش آمد، کسی گفت فلان نعمتی دارد... دستش گرفت تا به منزل آن شخص درآورد. یکی را دید لب فروهشته... برگشت... گفت عطای او را به لقای او بخشیدم. (گلستان).
|| آنچه بخشیده شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جائزة. جدا. جدآء. داد. داشاد. صله. عارض. عارفة. عائدة. لُهوَة. معروف. نائل. نائلة. نولة. و رجوع به عطاء شود :
عطات باد چو باران دل موافق خوید
نهیبت آتش و جان مخالفان پده باد.
شهید بلخی.
بچاه سیصد باز اندرم من از غم او
عطای میر رسن ساختم ز سیصد باز.
شاکر بخاری.
خوی نیکو بزرگتر عطاههای خدایست. (تاریخ بیهقی ص 339).
عقل عطایست ترا از خدای
بر تن تو واجب دین زین عطاست.
ناصرخسرو.
چون بروی تو عطاش با تو نیاید
پس تو چه بردی ازین عطای خدائی.
ناصرخسرو.
و آنها که زین عطا نه همی یابند
بینی که مانده اند بدین خواری.ناصرخسرو.
هر چه از تو عطا به بنده آید
از بنده بتو ثناست پاداش.سوزنی.
من که خاقانیم به منت شاه
پشت خم کرده ام ز بار عطا.خاقانی.
نیاز عطا داشتم تا به اکنون
نیازم نماند از عطا می گریزم.خاقانی.
آن عطا کز ملوک یافته ام
عشر آن وقت اهتزاز فرست.خاقانی.
- امثال: عطای بزرگان ایران زمین دو تا بارک الله است یک آفرین نظیر: از بارک الله قبای کسی رنگین نشود.(امثال و حکم).
عطای بزرگان چو ابر بهار به جائی ببارد که ناید بکار.
؟ (امثال و حکم دهخدا).
- عطای روحانی؛ بخشش و اقدار معجزه و خوارق عادت است که به توسط روح القدس اول بر مؤمنین مسیح افاضه شد. (قاموس کتاب مقدس).
- عطای کبری؛ کنایه از عمر طبیعی که یکصدوبیست سال باشد. (از برهان قاطع) (غیاث اللغات) (آنندراج).
(1) - ن ل: تشتر.

عطا.

[عَ] (اِخ) تخلص ادیب السلطنه حسین سمیعی از ادبا و رجال دورهء معاصر است. وی به سال 1293 ه . ق. در رشت تولد یافت و دوران طفولیت را در کرمانشاه و تهران بسر برد و بعد از پدرش به مشاغل دولتی پرداخت و به وزارت کشور و وزارت خارجه منصوب شد و به وکالت مجلس شوری و سناتوری نیز رسید. و به سال 1373 ه . ق. / 1322 ه .ش. درگذشت. وی شاعر بود و دیوانی دارد و مدتی انجمن ادبی تهران تحت سرپرستی او اداره می شد. از تألیفات او رسالهء «جان کلام» و دیگر رساله ای است در دستور زبان فارسی. (از فرهنگ فارسی معین).

عطا.

[عَ] (اِخ) ابن یزید لیثی. محدث. و رجوع به ابویزید (عطاء...) شود.

عطا آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سمیرم پائین، بخش حومهء شهرستان شهرضا. سکنهء آن 1845 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، پنبه، انگور و خشکبار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عطاء .

[عَ] (ع اِمص، اِ) عطا. دهش. (منتهی الارب). دادن بخشش را. (از اقرب الموارد). رجوع به عطا شود. || آنچه بخشیده شود. (منتهی الارب). آنچه داده شود. (از اقرب الموارد). ج، أعطیة و جج، أعطیات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اصل آن واوی است یعنی «عطاو» و عرب واو و یاء پس از الف را به همزه تبدیل کنند، و هر گاه با تاء وحدت بیاید برخی آن را به صورت عطاءة خوانند و برخی بنا بر اصل، عطاوة گویند و تثنیهء آن را نیز عطاءان و عطاوان خوانده اند و مصغر آن عُطَیّ شود به حذف لام الفعل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عطا شود : و هؤلاء من عطاء ربک و ماکان عطاء ربک محظورا. (قرآن 17/20)؛ و اینها از بخشش پروردگار تو است و بخشش پروردگارت بازداشته نیست. و أما الذین سعدوا ففی الجنة خالدین فیها... عطاء غیر مجذوذ. (قرآن 11/108)؛ و کسانی که نیک بخت شدند پس در بهشت هستند جاودانه... بخششی است غیر منقطع، جزاء من ربک عطاء حسابا. (قرآن 78/36)؛ پاداشی است از پروردگارت و بخششی است کافی. هذا عطاؤنا فامنن أو أمسک بغیر حساب. (قرآن 38/38)؛ این است بخشش ما پس عطا کن یا بدون شمار منع کن.
- ام العطاء؛ دادنی. (دهار).
|| در اصطلاح فقهی، با معنی رزق نزدیکی دارد جز آنکه فقها بین این دو کلمه فرقی نهاده می گویند آنچه از بیت المال برای لشکریان بیرون آید در هر ماه مثلاً، آن رزق باشد و آنچه به نام لشکریان یک نوبت یا دو نوبت در سال صادر شود آن را عطاء نامند. و برخی گویند عطاء چیزی است که در هر سال یا در هر ماه صادر شود، و رزق مزد روزانه است. و نیز گویند عطاء فریضهء جنگجویان باشد و رزق مقرری فقراء مسلمانان است در صورتی که در زمرهء جنگجویان داخل نباشند. و نیز گفته اند رزق بخشش جاری دنیوی یا دینی است و یا نصیب و بهره ای است که برای کسی تعیین شده باشد و مخصوص است بدانچه اندرون بدن انسان از آن استفاده می کند و بدان تغذیه می شود و گویند عطاء فریضه ای است که برای مردم از بیت المال می رسد نه به عنوان آنکه نیازمندی مردم از آن تأمین گردد، اما رزق آن چیزی است که برای مردم به عنوان تأمین احتیاجات و معیشت آنان تعیین شود به قدری که بدان احتیاج دارند، و کفایة عبارت است از شهریه یا مزد روزانه به میزانی که هر فردی را بسنده و کافی باشد. و عطیه را با عطاء مرادف دانسته اند و گفته اند عطیه فریضه ای است که برای جنگجویان تعیین می شود و رزق برای فقراء مسلمانان است. پس اگر رزق و عطیه با هم برای کسی معین گردید، دیه را از عطیه خواهند گرفت نه از رزق. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح عرفان، آنچه از ناحیهء حق بر عبد فائض شود. و آن یا ارزاق عباد است یا امور دیگر مادی و معنوی و قریب المعنی با رزق. (از فرهنگ مصطلحات عرفاء).

عطاء.

[عِ] (ع مص) عطا نمودن. (از منتهی الارب). چیزی را به کسی دادن. (از اقرب الموارد). || ورزیدن جهت اهل و دادن آنچه خواستهء آنها باشد و همدیگر گرفتن. (از منتهی الارب) (آنندراج). عاطی الصبی أهله؛ آن جوان برای خانوادهء خود کار کرد و آنچه خواسته بودند برای آنها بیاورد. (از اقرب الموارد). معاطاة. رجوع به معاطاة شود.

عطاء.

[عَ] (اِخ) جدی است جاهلی و فرزندان او بطنی از بنی مهدی از جذام از قحطانیه را تشکیل می دهند. و مساکن آنان در بلقاء دیار شام بوده است. (از الاعلام زرکلی به نقل از نهایة الارب).

عطاء .

[عَ] (اِخ) مشهور به مقنع خراسانی. شعبده باز مشهور. وی قصار و از اهالی مرو بود و از راه تناسخ ادعای خدائی کرد و می گفت ربوبیت از ابومسلم خراسانی به وی منتقل شده است. جماعتی از مردم نیز به وی گرویدند و در راه عقیدهء او جنگیدند. وی شخصی زشت روی بود و مقنعه ای از زر بساخت و بر روی خویش قرار داد و به پیروان خود صورت ماهی را نشان می داد که از مسیر دو ماه طلوع می کرد و غروب می نمود. کار مقنع به سال 161 ه . ق. بالا گرفت. مردم بر او شوریدند لذا او به قلعه ای در «سبام» ماوراءالنهر پناه برد و چون مردم از محاصرهء قلعه دست نکشیدند و او مرگ خود را حتمی یافت زنان خود را گرد آورد و بدانها سم خوراند و خود باقیماندهء زهر را سرکشید و درگذشت. آنگاه مردم به داخل قلعه راه یافتند و سایر زندگان را به قتل رساندند. (از الاعلام زرکلی به نقل از الشعور بالعور) (تاریخ ابن الاثیر ج 6 ص 27) (روضة المناظر) (وفیات الاعیان) (الملل و النحل). و رجوع به مقنع شود.

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن ابی رباح، مکنی به ابومحمد. فقیه قرن اول هجری. رجوع به عطاء (ابن سلم بن...) و ابن ابی رباح شود.

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن ابی مروان اسلمی، تابعی است. رجوع به ابومصعب (عطاء...) شود.

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن ابی مسلم بلخی، مکنی به ابوعثمان یا ابوایوب. از محدثان برگزیدهء بلخ بود و به سال 135 ه . ق. درگذشت. (از صفة الصفوة ج 4 ص125).

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن ابی میمونة. تابعی است. رجوع به ابومعاذ (عطاء...) شود.

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن احمد مدینی. شاعری قلیل الشعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن اسلم بن صفوان، مشهور به ابن ابی رباح. وی از فقیهان بزرگ قرن اول هجری بشمار میرفت و از سیاه پوستان بود. به سال 27 ه . ق. در جند (در یمن) متولد شد و در مکه پرورش یافت و مفتی و محدث مردم این شهر گشت و به سال 114 ه . ق. در همین شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از تذکرة الحفاظ و تهذیب و صفة الصفوة و میزان الاعتدال و حلیة الاولیاء و الوفیات). و رجوع به ابن ابی رباح شود.

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن دینار هذلی. از موالی بنی هذیل. وی مصری بود و حدیث می گفت و کتابی در تفسیر دارد که آن را از سعیدبن جبیر روایت کرده است. عطاء به سال 126 ه . ق. در مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از تهذیب التهذیب).

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن سائب علوی کوفی. تابعی است. (منتهی الارب). و رجوع به ابوزید (عطاء...) شود.

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله. شیخ امام مالک بن انس بوده است. (از منتهی الارب).

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن مروان. تابعی است. (منتهی الارب).

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن مسلم الخفاف. محدث. رجوع به ابومخلد (عطاء...) شود.

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن یسار. تابعی است. (منتهی الارب). و رجوع به ابومحمد (عطاء...) شود.

عطاء.

[عَ] (اِخ) ابن یعقوب غزنوی. نویسنده و شاعر به دو زبان عربی و فارسی بود. وی از اهالی غزنه بود و در لاهور هند مدت 8 سال به اسیری سرکرد. هنگامی که سلطان ابراهیم بن مسعود آنجا را فتح کرد او نیز آزاد گشت و به سال 491 ه . ق. درگذشت. او را دیوانی به فارسی و دیوانی به عربی است و نیز کتابی در تصوف نوشته است به نام منهاج الدین. (از الاعلام زرکلی به نقل از نزهة الخواطر). و رجوع به لباب الالباب و معجم الادباء شود.

عطاءالله.

[عَ ئُلْ لاه] (اِخ) (1256 - 1332 ه . ق.) ابن عبدالرحمان بن حسن مدرس از فاضلان قرن اخیر در حلب بوده است. وی مدتی ادارهء فرهنگ آنجا را بعهده داشت و زمانی ریاست شورای فرهنگ را نیز عهده دار بود. او را دیوان شعر و سایر تألیفات بود و جز کتابی به نام الخراج به زبان ترکی از او چیزی نمانده است. (از الاعلام زرکلی به نقل از ادباء حلب).

عطاءالله.

[عَ ئُل لاه] (اِخ) امیر برهان الدین نیشابوری. تولد او در نیشابور بود و برای تحصیل علوم به هرات آمد و در علم عروض و بدیع مهارت کامل یافت. در اواخر عمر بینایی خود را از دست داد و به مشهد رفت و در اواسط شوال سال 919 ه . ق. درگذشت. (از رجال حبیب السیر ص 205، به نقل از حبیب السیر جزو سوم ج 3 ص 345).

عطاءالله.

[عَ ئُلْ لاه] (اِخ) برهان الدین رازی. از بزرگان علم و ادب بود و به سال 912 ه . ق. درگذشت. (از رجال حبیب السیر ص 18 به نقل از تاریخ حبیب السیر ج 3 جزو 3 ص 331).

عطاءالله.

[عَ ئُلْ لاه] (اِخ) خواجه جمال الدین. از وزرای خاقان منصور سلطان حسین بایقرا. وی از اواسط سلطنت این پادشاه امر وزارت را به دست گرفت سپس بر منصب اشراف دیوان نیز دست یافت، و به سال 927 ه . ق. که حکومت خراسان از آن امیرخان موصلو بود، به مرض موت مبتلی شد و پس از چندی درگذشت و ماده تاریخ درگذشت او «میل خواجه عطا بکوی جنان» است. (از رجال حبیب السیر ص 169، به نقل از تاریخ حبیب السیر ج 3 جزو 3 ص 334).

عطاءان.

[عَ] (ع اِ) مثنای عطاء. عطاوان. رجوع به عطاء شود.

عطاءة.

[عَ ءَ] (ع اِمص، اِ) عطاء. بخشش. عطاوة. رجوع به عطاء شود.

عطائیه.

[عَ ئی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان تکاب، بخشی ریوش، شهرستان کاشمر. سکنه 340 تن و آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات و میوه های باغ است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

عطابخش.

[عَ بَ] (نف مرکب) بخشندهء عطا. جوانمرد. سخی. گشاده دست. (ناظم الاطباء) :
مردیست سخاپیشه و مردیست عطابخش
با خلق نکوکار بکردار و به گفتار.فرخی.
ای عطابخش پذیرنده و خواهنده سپاس
رأی تو خوبی و آئین تو فضل و احسان.
فرخی.
من ثناگوی بزرگانم و مداح ملوک
خاصه مدحتگر آن راد عطابخش کریم.
فرخی.
چو خط دست عطابخش تو به زیبایی
کدام جعد مسلسل کدام زلف وغیش.
اسدی.
ثنانیوش و عطابخش باش از پی آنک
ثنانیوش و عطابخش راست طول بقا.
سوزنی.
پیشت آرم ذات یزدان را شفیع
کش عطابخش و توانا دیده ام.خاقانی.
عدل او چون فضل و فضلش چون ربیع
این عطابخش آن خطابخشای باد.خاقانی.
عمر خسرو طلب ار نفع جهان می طلبی
که وجودیست عطابخش و کریم و نفاع.
حافظ.
پیر دردی کش ما گرچه ندارد زر و زور
خوش عطابخش و خطاپوش خدائی دارد.
حافظ.

عطابل.

[عَ بِ] (ع ص، اِ) جِ عُطْبُل. (منتهی الارب). (اقرب الموارد). رجوع به عطبل شود.

عطابة.

[عَ طْ طا بَ] (اِخ) نام مادر جعفر برمکی بود. (از حبیب السیر چ طهران ج1 ص 281).

عطابیل.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عُطْبُل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عطبل شود.

عطاپاش.

[عَ] (نف مرکب) افشانندهء عطا. عطابخش :
گر رحمت حق هست عطاپاش و خطاپوش
تو رحمت حق بر همه آفاق عطائی.
خاقانی.

عطاپذیر.

[عَ پَ] (نف مرکب) عطاپذیرنده. قبول کنندهء دهش و بخشش :
آنکه عطا و عطاپذیر مر او راست
معدن فضل است و اصل بار خدائی.
ناصرخسرو.

عطا حریة.

[] (اِخ) نام فرقه ای از فرق میان عیسی و محمد صلوات الله علیهما. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

عطا خواستن.

[عَ خوا / خا تَ] (مص مرکب) بخشش خواستن. طلب دهش و عطا کردن. اجتداء. استجازة. استجداء. استعطاء. استماحة. استمناح. استهناء. تعطی. جدی. مجاداة :
خوشی طلب کنی از خلق، ساده دل مردی
که از زکات ستانان زکات خواست عطا.
خاقانی.

عطا دادن.

[عَ دَ] (مص مرکب) بخشش. بخشیدن. بخشش دادن. اجداء، اشبار. اصفار. اعطاء. افراض. امتناح. انالة. اوس. تنویل. حباء. حبوة. رفد. زبد. شبر. صلة. فرض. مناولة. نحل. نصر. نفح. نوال. نول. وصل. هزر. هناء :
ز بس عطا که دهد هر که زو عطا بستد
گمان بری که مر او را شریک و برخوار است.
فرخی.
آنچه در طلب آن بودم عطا داد. (تاریخ بیهقی). ایزد... سبکتکین را... مسلمانی عطا داد. (تاریخ بیهقی ص93). هر بنده که خدای... او را خردی روشن عطا داد... بتواند دانست که نیکوکاری چیست. (تاریخ بیهقی).
ایزد عطاش داد محمد را
نامش علی شناس و لقب کوثر.ناصرخسرو.
ایزدش عطا داد به پیغمبر ازیراک
اویست حقیقت یکی از سبع مثانیش.
ناصرخسرو.
آنکه چنین داند دادن عطا
هیچ قیاسی نپذیرد سخاش.ناصرخسرو.
عطا برسم در حد اعتدال و اندازهء اقتصاد میده. (کلیله و دمنه).
از عافیت مپرس که کس را نداده اند
در عاریت سرای جهان عافیت عطا.خاقانی.
کرده بهنگام حال حلهء نه چرخ چاک
داده بوقت نوال نقد دو عالم عطا.خاقانی.
در همه ملک فلک نان دو و خوشه یکی است
داده کف و کلک تو خوشه عطا نان به سلم.
خاقانی.
خداوندا تو ایمان و شهادت
عطا دادی به فضل خویش ما را.سعدی.
سال نو فرخ و فرخنده شد از آنک
ملک العرش عطا داد ملک را پسری.
میرمعزی (از آنندراج).
-امثال: عطا گرچه اندک دهد پادشاه به بسیاریش کرد باید نگاه.
نظیر: هر چه از دوست میرسد نیکوست و اسب پیش کشی را بدندانش نگاه نمی کنند و دوست مرا یاد کند یک هل پوچ. (امثال و حکم دهخدا).

عطاده.

[عَ دِهْ] (نف مرکب) عطادهنده. بخشندهء عطا :
از عطای کف عطاده تو
یک جهان شاکرند و تو مشکور.سوزنی.
بجای کف سخاگستر و عطاده او
سحاب سفله بود کان بخیل و بحر لئیم.
سوزنی.
پیش کف عطاده تو محیط
همچو پیش محیط جوی رود.سوزنی.

عطادهنده.

[عَ دَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب)بخشنده. دهش کننده. باذل. معطی. مناح. نائل.

عطادهی.

[عَ دِ] (حامص مرکب) عطا دادن. بخشندگی :
در هیچ روزگار نباشد(1) چو تو کریم
کاندر عطادهی نبرد هیچ روزگار.سوزنی.
(1) - ن ل: نیامد.

عطار.

[عَطْ طا] (ع ص) خوشبوی فروش و صاحب عطر. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه بوی خوش فروشد. (دهار). فروشندهء عطر. (از اقرب الموارد). بوی خوش فروش. (مهذب الاسماء). بوی فروش. صیدلانی. صیقبانی: عطارها، سازندگان و فروشندگان عطریات و دهنیات معطره می باشند. (از قاموس کتاب مقدس) :
از بوی و خصال تو ز خاک و گل میمند
بی رنج همه عطر خوش آمیزد عطار.فرخی.
ابر شد نقاش چین و باد شد عطار روم
باغ شد ایوان نور و راغ شد دریای گنگ.
منوچهری.
گویی به مثل بیضهء کافور ریاحی
بر بیرم حمرا بپراکنده ست عطار.منوچهری.
چه سود چون همی ز تو گند آید
گر تو به نام احمد عطاری.ناصرخسرو.
صبا را ندانی ز عطار تبت
زمین را ندانی ز دیبای ششتر.ناصرخسرو.
نه غواص گوهر نه عطار عنبر
به نزدیک نرگس چه مقدار دارد.
ناصرخسرو.
و نسیم آن گرد از کلبهء عطار بر آرد. (کلیله و دمنه).
پارسا را چه لذت از عشرت
خنفسا را چه نسبت از عطار.خاقانی.
خوش عطاری است باد شبگیر
تا زلف تو مشکسای دارد.خاقانی.
صدف بود گفتی مگر ماه چرخ
درو غالیه سوده عطار کرخ.نظامی.
عقل و طبیعت که ترا یار شد
قصهء آهنگر و عطار شد.نظامی.
گرفتم خود که عطار وجودی
تو نیز آخر بسوزی گرچه عودی.نظامی.
برون آمد ز دکان مرد عطار
گلاب و عود پیش آورد بسیار.عطار.
باد بوی سمن آورد و گل و سنبل و بید
در دکان به چه رونق بگشاید عطار.سعدی.
آمد گه آن که بوی گلزار
منسوخ کند گلاب عطار.سعدی.
باد خاکی ز مقام تو بیاورد و ببرد
آب هر طیب که در کلبهء عطاری هست.
سعدی.
- طبل عطار و طبلهء عطار؛ صندوقچهء عطرفروشان. قوطی و جعبهء عطار که در آن بوی خوش نگاه دارد :
گفت بر پرنیان ریشیده
طبل عطار شد پریشیده.عنصری.
به کلبهء چمن از رنگ و بوی باز کنند
هزار طبلهء عطار و تخت بازرگان.سعدی.
دانا چو طبلهء عطار است خاموش و هنرنمای. (گلستان).
-امثال: مشک آن است که خود ببوید نه آنکه عطار بگوید. (گلستان).
هنر نمودن اگر نیز هست لایق نیست که خود عبیر بگوید چه حاجت عطار.
سعدی.
|| بسیار عطرزننده. آنکه بوی خوش بسیار بکار برده باشد. (از اقرب الموارد). || در محاورهء مردم، دوافروش، و این خالی از کراهیت نیست. (غیاث اللغات) (آنندراج). دوافروش. داروفروش. پیلوا. بیلوا. (ناظم الاطباء). || در این زمان، عطار مفردات فروشد و قند و چای و ابازیر. (یادداشت مرحوم دهخدا).کسی که قند و شکر و چای و ادویه و غیره فروشد. (فرهنگ فارسی معین). || (اِخ) نام اسب سالم بن رابضه است. (از منتهی الارب).

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) (ابوحمزهء...) تابعی است. و رجوع به ابوحمزهء عطار در همین لغت نامه و اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 141 شود.

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) (علی...) ابن ابراهیم بن داودبن سلمان دمشقی. محدث و فقیه قرن هشتم هجری. رجوع به علی عطار شود.

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) احمدبن عثمان بن علی جمال عطار احمدی، مکنی به ابوالخیر. محدث و عالم به رجال. اصل او از هند است و به سال 1277 ه . ق. در مکهء مکرمه متولد شد و در حدود سال 1335 ه .ق. درگذشت. او راست: در السحابة فی صحة سماع الحسن البصری من جماعة من الصحابة. و حصول المنی باصول الالقاب والکنی. و اتحاف الاخوان. (از اعلام زرکلی به نقل از فهرس الفهارس).

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) احمدبن محمد بن علی حسنی بغدادی عطار. از فقیهان امامیهء بغداد بود سپس به نجف اشرف منتقل شد و به سال 1215 ه . ق. درگذشت. او راست: التحقیق، در اصول فقه، در دو مجلد. ریاض الجنان فی اعمال شهر رمضان. دیوان شعر، در مدح ائمه. الرائق که برگزیده ای است از اشعار عرب. (از الاعلام زرکلی به نقل از أحسن الودیعة).

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) اسماعیل بن عمر بن نعمة، مکنی به ابوطاهر و مشهور به ابن شیب عطار. از ادیبان مصر متولد به سال 551 ه . ق. وی در شناخت عقاقیر دست داشت تألیفات ادبی نیز داشت که از آن جمله است کتاب مائة جاریة و مائة غلام. عطار به سال 606 ه . ق. در قاهره درگذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از المقصد الارشد و شذرات الذهب).

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) حسن بن احمدبن حسین بن سهل عطار، مکنی به ابوالعلاء. شیخ همدان و امام عراقیان در قراءات در قرن ششم هجری. رجوع به ابوالعلاء (حسن بن...) در همین لغت نامه و مأخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی. طبقات الحفاظ سیوطی. غایة النهایة. التبیان

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) حسن بن محمد بن محمود عطار. از دانشمندان مصر در قرن 13 هجری. وی به سال 1190 ه . ق. در قاهره متولد شد و مدتی در آلبانی سکونت گزید سپس به مصر بازگشت و نوشتن روزنامهء «الوقائع المصریة» را به عهده گرفت سپس به سال 1246 ه . ق. عهده دار مشیخهء ازهر شد. و در سال 1250 ه . ق. درگذشت. او راست. رسالهء کیفیة العمل بالاسطرلاب و الربعین المقنطر و المجیب و البسائط. و کتاب الانشاء و المراسلات. و دیوان شعر. (از الاعلام زرکلی به نقل از تاریخ الازهر و الخزانة التیموریة و خطط مبارک و تاریخ آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان).

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) لقب عبدالجباربن علاءبن عبدالجبار عطار مکی، مکنی به ابوبکر است. محدث و اصل او از بصره بود از ابن عیینه روایت دارد. عطار به سال 248 ه . ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج 2).

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) لقب عبدالرحمان بن احمدبن محمد، از فاضلان قرن ششم هجری است. رجوع به عبدالرحمان (ابن احمد...) شود.

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) لقب عمر بن طه بن شهاب احمد عطار، از فقیهان شافعی دمشق است. وی به سال 1242 ه . ق. در دمشق متولد شد و به سال 1308 ه .ق. درگذشت. او راست: أین الاسلام. و الفتح المبین فی رد الاعتراض علی محیی الدین. و تحقیق معنی الوجود. و شرح فصوص الحکم. و شرح الایساغوجی فی المنطق. و شرح الاظهار. (از الاعلام زرکلی از منتخبات التواریخ لدمشق).

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) لقب فریدالدین ابوحامد محمد بن ابی بکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری، شاعر و عارف مشهور ایرانی در قرن ششم و آغاز قرن هفتم هجری است. وی به سال 540 ه . ق. متولد شد. و گویند پدر او عطار (بوی فروش) و داروفروش بود و فریدالدین کار او را دنبال کرد و در داروخانهء خود سرگرم طبابت بود. وی را در همان اوان انقلابی باطنی دست داد و چون سرمایه ای بزرگ از ادب و شعر اندوخته بود اندیشه های عرفانی خود را به نظم درآورد. عطار را مرید مجدالدین بغدادی و رکن الدین اسحاق و قطب حیدر دانسته اند. به هرحال عطار قسمتی از عمر خود را بر رسم سالکان طریقت در سفر گذراند و از مکه تا ماوراءالنهر بسیاری از مشایخ را زیارت کرد و در همین سفرها و ملاقاتها بود که به خدمت مجدالدین بغدادی نیز رسید و سرانجام به سال 618 ه . ق. درگذشت. وی آثار زیاد بوجود آورده که از آن جمله است: تذکرة اولالیا، به نثر. دیوان اشعار. منطق الطیر. اسرارنامه. الهی نامه. مصیبت نامه. خسرونامه. گفته اند وی به دست مغولی کافر کشته شد. مقبرهء عطار در نزدیکی شهر نیشابور باقی است. سخن عطار با سوز و شوق و عشق همراه است و برای بیان معانی عالی عرفانی سخنان بی پیرایه و روان را برگزیده که در عین حال به فصاحت و بلاغت و انسجام متصف است. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مآخذ ذیل شود: تاریخ ادبیات در ایران دکتر صفا ج 2 ص 858. نفحات الانس جامی. تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی. لباب الالباب. ریاض العارفین. مجمع الفصحاء. کشف الظنون. تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی. مجالس المؤمنین قاضی نورالله. جستجو در احوال و آثار فریدالدین عطار به قلم سعید نفیسی. غالب شاعران بزرگ پس از عطار، او را به بزرگی یاد کرده و مقام عرفانی او را ستوده اند. ابیات ذیل نمونه ای از آنهاست:
من آن مولای رومی ام که از نطقم شکر ریزد
ولیکن در سخن گفتن غلام شیخ عطارم.
مولوی.
آنچه گفتم از حقیقت ای عزیز
آن شنیدستم هم از عطار نیز.مولوی.
هفت شهر عشق را عطار گشت
ما هنوز اندر خم یک کوچه ایم.مولوی.
عطار شیخ ما و سنائیست پیشرو
ما از پس سنائی و عطار آمدیم.مولوی.
مرا از شاعری خود عار ناید
که در صد قرن یک عطار ناید.
شیخ شبستری.
روز خاور گو سیه شو کآفتاب خاوری
رفت تا صبح قیامت خاوران عطار شد؟
سلمان ساوجی.
یار چون بشنید گفتارت کمال
گفت حق گوئی تو چون عطار ما.
کمال خجندی.
بوی مشک گفتهء عطار عالم را گرفت
خواجه مزکوم است از آن منکر شود عطار را.
عبدالرحمان جامی.
گمان کج مبر بشنو ز عطار
هر آن کو در خدا گم شد خدا نیست.
نعمة الله ولی.
از صورت و نقش بگذر اسرار بجو
میراث رسول و نقد اخیار بجو
در قصه و معرکه چه معجون گیری
رو داروی درد را ز عطار بجو.
خواجه ابوالوفای خوارزمی.
گر چو عطار از گلستان نشابورم ولیک
خار صحرای نشابورم من و عطارگل.
کاتبی نشابوری.
خاموشی به ز درس و تکرار مرا
تجرید به از خلوت و ادوار مرا.
کشاف و هدایه هر که خواهد او را
یک بیت ز گفته های عطار مرا.
کمال الدین حسین خوارزمی.
از دم عطار گشتم زنده دل
پاک کردم همچو گل قالب ز گل.
امیرحسینی.
آن را که به درگاه خدا یار بود
ایمن ز عذاب دوزخ و نار بود
تاج سر سروران عالم گردد
گر خاک ره حضرت عطار بود.
سیدمحمدنوربخش.
از این شربت که قاسم کرد ترکیب
مگر در کلبهء عطار(1) باشد.قاسم انوار.
آن کتابی که پر ز اسرار است
منطق الطیر شیخ عطار است.نسیمی.
(1) - به معنی لغوی کلمه نیز ایهام دارد.

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) لقب محمد بن حسن بن مقسم بن یعقوب عطار، از قراء مدینة السلام در قرن چهارم هجری است. رجوع به ابن مقسم در همین لغت نامه و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی. بغیة الوعاة. غایة النهایة. تاریخ بغداد. ارشادالاریب.

عطار.

[عَطْ طا] (اِخ) لقب محمد بن حسین عطار حلبی دمشقی، ریاضیدان قرن سیزدهم هجری است. وی به سال 1177 ه . ق. در دمشق متولد شد. سپس به ازهر رفت و به سال 1243 ه . ق. به مرض طاعون در دمشق درگذشت. او را لقب «ممرس» بود و در علوم ستاره شناسی و حساب و ریاضیات دست داشت. از جملهء آثار اوست: رسالهء حساب المیاه. رسالهء الرمی بالقنبرة و الطوب. رسالهء فن القبان. (ازالاعلام زرکلی از روض البشر).

عطارا.

[] (اِ) به سریانی کراث است. (مخزن الادویه). و رجوع به کراث شود.

عطاران.

[عَطْ طا] (اِخ) (دروازهء...) یکی از هفت دروازهء شهر بخارا بود. و چون قتیبة بن مسلم بدانجا راه یافت، از دروازهء عطاران تا دروازهء نون را به قبایل ربیعه و مضر و باقی مردم یمن داد. رجوع به شرح آثار و احوال رودکی، سعید نفیسی ص 82، 84 و 286 شود.

عطارباشی.

[عَطْ طا] (اِ مرکب)داروفروش : و عطارباشی سرکار خاصهء شریفه... به معظم الیه [ حکیم باشی ] متعلق است. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 20).

عطارخانه.

[عَطْ طا نَ / نِ] (اِ مرکب)محلی که عطار در آن به کار پردازد. داروخانه، و این از متداولات عهد صفویه است. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عطار شود : صاحب جمع عطارخانه مبلغ ده تومان مواجب و از ابتیاع و انفاذ به دستور سایر بیوتات رسوم داشته. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص72). || اجتماع عطاران. صنف عطار.

عطارد.

[عُ رِ] (اِخ)(1) ستاره ای است از ستاره های خنس در آسمان دوم. (منتهی الارب). ستاره ای است از خنس در آسمان ششم. و آن هم به صورت منصرف و هم غیرمنصرف بکار رفته است. (از اقرب الموارد). ستاره ای معروف که بر فلک دوم تابد و آن را دبیر فلک گویند. علم و عقل بدو تعلق دارد. و شرف او در سنبله و وبال او در قوس. (غیاث اللغات) (آنندراج). نام ستاره ای است از سیارات که او را دبیر فلک و تیر فلک گویند و جای او در دوم آسمان است. (دهار). ستاره ای است از کواکب سبعهء سیاره، معنای آن «نافذ در امور» می باشد، لذا دبیر و کاتب را بدان نامیده اند. و آن در فلک دوم است پس از فلک قمر. و دور قرص آن 720 میل است. عطارد یک بیست ودوم زمین است. (از صبح الاعشی). اولین سیارهء شمسی است و بیست بار از زمین کوچکتر است و دوری آن از خورشید 85 میلیون کیلومتر و مدت مدار آن گرد خورشید 88 شبانه روز و مدت دورهء محوری آن 24 ساعت و پنج دقیقه است و آن از سیارات داخله است و خانه و بیت او دو برج جوزا و سنبله است و شرف آن در پانزدهمین درجهء سنبله است. آن را ذوجسدین نیز نامند و بلاد روم بدان منسوب است و در علم احکام نجوم، رب روز چهارشنبه است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). خدای موهومی بت پرستان قدیم و قاصد ملا اعلی و خدائی که همواره معاون علم و تجارت بود و یونانیان وی را هرمیس، یعنی مفسر ارادهء خدایان می نامیدند. (از قاموس کتاب مقدس). عطارد به موجب افسانهء یونانی پیامبر یا قاصد خدایان و حامی قاصدان و بازرگانان بوده است. تیر. زادوس. زادوش. زاودش. (ناظم الاطباء). کوچکترین سیارهء منظومه شمسی است. قطر آن 3030 میل و یک برابر ونیم ماه می باشد. عین عملی را که ماه نسبت به زمین انجام می دهد عطارد با خورشید می کند. دوری آن از خورشید 36 میلیون میل است. از آنجا که این ستاره بسیار کوچک است در حرکت انتقالیش به دور خورشید فقط یک بار به دور خود می چرخد. مدت حرکت انتقالی آن 88 روز است. همیشه یک طرف ستارهء مذکور به طرف خورشید است و یک سال و یک روز آن با هم مساوی هستند. سمتی که به طرف خورشید است بسیار داغ است بطوری که سرب و قلع آن به صورت مذاب می باشد. سمت دیگر آن بسیار سرد است بطوری که 200 الی 300 درجه زیر صفر فارنهایت است. این ستاره دارای اتمسفر یا هوای محاطی نیست و بدین جهت قابل سکونت نمی باشد. عطارد در نزد یونانیان رب النوع سخنوری و بازرگانی بوده است. و قدما عطارد را سیاره ای می دانستند که در فلک دوم (فلک عطارد) قرار داشت و آن را دبیر فلک می نامیدند. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به التفهیم ص 130 شود :
همان تیر و کیوان برابر شده ست
عطارد به برج دو پیکر شده ست.فردوسی.
تو آسمانی و هنر تو عطارد است
و آن بی قرین لقای تو چون ماه آسمان.
منوچهری.
سیماب دختر است عطارد را
کیوان چو مادر است و سُرُب دختر.
ناصرخسرو.
دبیری ورای وزیری است یعنی
عطارد ورای قمر یافت مأوی.خاقانی.
جوزا گریست خون که عطارد ببست نطق
عنقا بریخت پر که سلیمان گذاشت تخت.
خاقانی.
مرا اگر تو ندانی عطاردم داند
که من کیم ز سر کلک من چه کار آید.
خاقانی.
عطارد تلمیذ افادت او بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص255).
عطارد را قلم مسمار کردی
پرند زهره برتن خار کردی.نظامی.
ثریا بر ندیمی خاص گشته
عطارد بر افق رقاص گشته.نظامی.
عطارد کرده زاول خط جوزا
سوی مریخ شیرافکن تماشا.نظامی.
چرخ گردان را قضا گمره کند
صد عطارد را قضا ابله کند.مولوی.
عطارد مشتری باید متاع آسمانی را.
مولوی.
- عطاردحشمت؛ دارای حشمت و جاه و جلال بسیار. به حشمت عطارد : ناهید بهجت سپهر احتشام عطارد حشمت بهرام انتقام. (حبیب السیر چ طهران ج 3 ص 1).
- عطاردضمیر؛ تیزفهم : مشتری رأی عطارد ضمیر. (حبیب السیر چ طهران ج3 جزوه4 ص322).
- عطاردفطنه؛ زیرک و بافراست و تیزفهم. (ناظم الاطباء).
,(انگلیسی)
(1) - Mercury .
(فرانسوی) Mercure

عطارد.

[عُ رِ] (ع اِ) نام دوائی که آن را سنبل رومی گویند. (غیاث اللغات). و آن بیخی باشد به رنگ شبیه مامیران و به شکل مانند عصارون. (آنندراج). سنبل رومی است، و آن بیخی باشد به رنگ شبیه مامیران و به شکل مانند اسارون. (برهان قاطع). سنبل رومی. (مخزن الادویة) (تذکرهء ضریر انطاکی). نوعی سنبل الطیب. سنبل اقلیطی. || عطری که از سنبل اقلیطی به دست آید. || جوشاندهء سنبل اقلیطی که در طب قدیم مصرف می شد. (فرهنگ فارسی معین). || به اصطلاح کیمیاگران، جمست است که یکی از فلزات باشد. (از غیاث اللغات) (آنندراج). به لغت اکسیریان، روح توتیا است و بعضی زیبق را به این اسم می خوانند. (تحفهء حکیم مؤمن). در اصطلاح کیمیاگران کنایه از خارصینی است. (از مفاتیح العلوم خوارزمی). به اصطلاح اهل صنعت زیبق است به اعتبار مناسبت طبیعت آن به طبیعت عطارد، که با هر کوکبی به مناسبت آن تأثیر می نماید و همچنین زیبق با هر فلزی و دوائی به مناسبت آن تأثیر می کند. (مخزن الادویه). سیماب. جیوه. (یادداشت مرحوم دهخدا). جمست. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به جمست شود.

عطارد.

[عُ رِ] (اِخ) ابن بکر. تابعی است. رجوع به ابوالعشراء شود.

عطارد.

[عُ رِ] (اِخ) ابن حاجب بن زرارهء تمیمی. وی خطیب و از بزرگان بنی تمیم بود. گویند در عهد جاهلیت او بنزد کسری رفت و کمان پدر خویش را از وی خواست. کسری آن کمان را به وی باز پس داد و حله ای از دیبا بر وی پوشاند. پس از ظهور اسلام به سال نهم هجرت به پیغمبر اسلام (ص)گروید و خطیب وی گشت و پیغمبر (ص) او را بر صدقات بنی تمیم گماشت. پس از وفات پیامبر عطارد مرتد شد و به سجاح گروید و پس از اندکی دیگر بار اسلام آورد و در حدود سال 20 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از الاصابة و البیان و التبیین و الاَمدی). و رجوع به منتهی الارب شود.

عطارد.

[عُ رِ] (اِخ) ابن عوف بن کعب. جدی است جاهلی از تمیم از عدنانیه. و کرب بن صفوان و بکیربن وساج از نسل او بشمار آیند. (از الاعلام زرکلی به نقل از جمهرة الانساب و اللباب).

عطارد.

[عُ رِ] (اِخ) ابن قُرّان از بنی صدی بن مالک. شاعری نیکوپرداز و اندک شعر بود و از صعالیک بشمار می رفت. وی مدتی در نجران و حجر زندانی بود و اشعاری در این مورد دارد. عطارد معاصر جریر بود و آن دو یکدیگر را هجو کرده اند. وی در حدود سال 100 ه . ق. درگذشته است. (از الاعلام زرکلی از المرزبانی و سمط اللالی).

عطارد.

[عُ رِ] (اِخ) ابن محمد. حاسب و منجم. او راست: کتاب الجفر الهندی. العمل بالاسطرلاب. العمل بذات الحلق. ترکیب الافلاک. المرایا المحرقة. (از الفهرست ابن الندیم).

عطاردمنش.

[عُ رِ مَ نِ] (ص مرکب) کنایه از ذکی و تیزطبع است. (از آنندراج). زیرک و بافراست و تیزفهم. (ناظم الاطباء) :
دبیر عطاردمنش را نشاند
که بر مشتری زهره داند فشاند.نظامی.

عطاردنصاب.

[عُ رِ نِ] (ص مرکب) دارای رتبه و مقام عالی. (ناظم الاطباء).

عطاردی.

[عُ رِ] (حامص) عطارد بودن. || کنایه از دبیر بودن. دبیری کردن. منشیگری کردن، به مناسبت آنکه عطارد را دبیر فلک خوانند :
چو آفتاب ضمیرم عطاردی چه کنم(1)
کلاه عاریتی را چرا سپارم سر.خاقانی.
(1) - ن ل: چو آفتاب شدم با عطاردی چه کنم.

عطاردی.

[عُ رِ ] (ص نسبی) منسوب به عطارد. رجوع به عطارد شود.

عطاردی.

[عُ رِ ] (اِخ) احمدبن عبدالجباربن محمد بن عمیربن عطارد تمیمی عطاردی، مکنی به ابوبکر. از فاضلان کوفه است که به سال 177 ه . ق. در این شهر متولد شد و در بغداد حدیث گفت و مغازی ابن اسحاق را روایت می کرد، و ابن اثیر مورخ آن را از وی شنیده است. عطاردی به سال 272 ه . ق. در کوفه درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تاریخ بغداد). و رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 شود.

عطاردی.

[عُ رِ ] (اِخ) احمدبن محمد بن غالب عطاردی، مکنی به ابوالسعادات. از اهالی کرخ بغداد بود و از محدثان و شاعران فاضل بشمار می رفت و او را میلی به تشیع بوده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج 2).

عطاردی.

[عُ رِ ] (اِخ) طریف بن سفیان سعدی عطاردی، مکنی به ابوسفیان. محدث است و از ابونضره و حسن روایت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عطاردی.

[عُ رِ ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد عطاردی، مکنی به ابوعبدالله. از مادحان یمین الدوله سبکتکین بود و دو بیت زیر از اوست:
ملک قلاده است و او میان قلاده
زین نگیرد قلاده جز به میانه
حشمت او بر دهان دهر دهانه است
فضل نیارد لگام جز به دهانه.
(از لباب الالباب عوفی ج 2 ص 57).

عطاروت.

[] (اِخ) (به معنی تاجها). و آن نام دو شهر است یک در قسمت و حدود جاد در طرف شرقی اردن. دیگری در قسمت افرائیم. (از قاموس کتاب مقدس).

عطارة.

[عَطْ طا رَ] (ع ص) آنکه در بازار روانی داشته باشد. (منتهی الارب). آنچه در بازار روائی داشته باشد. (ناظم الاطباء): ناقة عطارة؛ ماده شتر که در بازار رایج است و خریدار دارد. (از اقرب الموارد). || مؤنث عطار، یعنی زن بوی خوش فروش. (ناظم الاطباء). و رجوع به عطار شود.

عطارة.

[عِ رَ] (ع اِمص) خوشبوئی. بوی خوش داشتن: مُزَوّی، عدسی الشکل الی الطول ماهو حریف الطعم، فیه عطارة و طعم. (ابن البیطار ج 2 ص19). || عطرسازی. || عطاری. (منتهی الارب). شغل و حرفهء عطار. (از اقرب الموارد).

عطاره.

[عَ رَ] (اِ) اسم نبطی سنبل رومی. (تحفه حکیم مؤمن) (از مخزن الادویه).

عطاری.

[عَطْ طا] (حامص) شغل و عمل عطار. (فرهنگ فارسی معین). شغل و پیشهء دوافروش. (ناظم الاطباء). عِطارة. (از منتهی الارب). رجوع به عطار و عطارة شود. || (اِ) دکان عطار. محل کسب عطار. (فرهنگ فارسی معین). عطارخانه. رجوع به عطار شود.

عطاس.

[عَطْ طا] (ع ص) عطسه دهنده. (منتهی الارب) (آنندراج).

عطاس.

[عُ] (ع مص) عطسه دادن. (از منتهی الارب) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). عطسه آمدن کسی را. (از اقرب الموارد). || دمیدن صبح. (منتهی الارب). دمیدن و روشن شدن صبح. (از اقرب الموارد). || مردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَطس. رجوع به عَطس شود.

عطاس.

[عُ] (ع اِ) عطسه. (منتهی الارب) (دهار) (از غیاث اللغات). هوایی است که با فشار از بینی خارج می شود به همراه صدائی که شنیده می شود. (از اقرب الموارد). صبر. اشنوشه. شنوشه. خفه. و در حدیث است که پیغمبر (ص) کان یحب العطاس و یکره التثاؤب؛ یعنی عطسه را می پسندید و از خمیازه اکراه داشت، زیرا عطسه دلالت بر نشاط و سبکی بدن می کند و آنچه از ابخره در دماغ مختنق شده است خارج می سازد، لذا پس از عطسه امر به حمد خداوند کرده است. (از منتهی الارب). || عارضه ای که از آن عطسه آید. عارضه ای که عطسه آرد. (غیاث اللغات). تحریکی است در غشاء داخلی بینی، که آن را برای عطسه زدن آماده می کند. (از اقرب الموارد). || صبح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): جاء قبل طلوع العطاس؛ پیش از طلوع بامداد آمد. (از اقرب الموارد). || نام سنگی است. (نزهة القلوب مستوفی).

عطاس.

[عَطْ طا] (اِخ) (علی...) ابن حسن بن عبدالله حضرمی. ادیب و شاعر قرن دوازدهم هجری. رجوع به علی عطاس شود.

عطاس.

[عَطْ طا] (اِخ) احمدبن حسن عطاس. از بزرگان علویان در حضرموت. به سال 1257 ه . ق. در شهر حریضه متولد شد و از کودکی نابینا بود. و به سال 1334 ه . ق. درگذشت. او راست: وصایا، و اجازات و رساله ای در قبایل حضرموت. (از الاعلام زرکلی از تاریخ الشعراء الحضرمیین).

عطاش.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ عَطشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عطشان شود. || جِ عَطشی. (از اقرب الموارد). رجوع به عطشی شود.

عطاش.

[عُ] (ع اِ) علت تشنگی که صاحبش سیرآب نشود، و شدت تشنگی. (منتهی الارب). علتی که تشنگی آرد. (دهار). بیماری تشنگی که هر چند آب خورده شود تشنگی نرود. (غیاث اللغات) (آنندراج). بیماریی است که به انسان دست می دهد و در نتیجهء آن هرچند آب خورد سیر نشود. (از اقرب الموارد).

عطاش.

[عَطْ طا] (اِخ) احمدبن عبدالملک عطاش. از مشاهیر دعات اسماعیلیه در ناحیهء عراق. به سال 500 ه . ق. عطاش به امر سلطان محمد سلجوقی دستگیر شد و نخست او را بر اشتری نشاندند و به اصفهان بردند هزاران تن از مردم به دنبال او راه افتادند و سرودگویان این حراره و تصنیف را می خواندند:
عطاش عالی، جان من، عطاش عالی، میان سرهلالی، ترا باد زچکارو!
آنگاه مدت هفت روز او را آویختند و تیرباران کردند سپس جسدش را سوزاندند. رجوع به احمدبن عبدالملک عطاش، و ابن عطاش و تاریخ ادبیات در ایران صفا ج2 ص 167 شود.

عطاشی.

[عَ شا / عُ شا] (ع ص، اِ) جِ عَطشان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عطشان شود.

عطاط.

[عَ] (ع ص) مرد دلاور و تندار. (از منتهی الارب). شجاع و جسیم. (اقرب الموارد). و آن را غطاط نیز نقل کرده اند. (از اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

عطاف.

[عَطْ طا] (ع اِ)(1) مصیدة یا چوب کج. (منتهی الارب). || تیر قمار که بر تیرها مائل باشد و فائز المرام برآید، یا تیر بی فایده و بی نقصان، یا تیر که خمانیده شود بر مأخذ تیرها و جدا باشد. (منتهی الارب). قدح و تیر قمار که نه غریمت در آن باشد و نه غنیمت. و گویند تیر قمار که بر مأخذ تیرهای دیگر خم شود و جدا گردد. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام اسب عمروبن معدیکرب است. (از منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد بکسر اول و تخفیف طاء ضبط شده است.

عطاف.

[عِ] (ع اِ) شمشیر. (منتهی الارب). سیف. (اقرب الموارد). || چادر. (منتهی الارب). ازار. || رداء. (اقرب الموارد). || نام سگی. (منتهی الارب). ج، عُطُف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). و اعطفة. (اقرب الموارد).

عطاف.

[عَطْ طا] (اِخ) ابن خالد. محدث است. (منتهی الارب). و رجوع به ابوصفوان (عطاف...) شود.

عطاف.

[عَطْ طا] (اِخ) ابن محمد بن علی اُلوسی یا آلُسی مکنی به ابوسعید و ملقب به مؤید. شاعر و غزل سرای قرن ششم هجری. وی به سال 494 ه . ق. در قریهء آلس یا الوس در حدیثة عانه واقع بر شط فرات متولد شد و در دجیل پرورش یافت سپس به بغداد رفت و در عهد المسترشد بالله عباسی سمت «چاوشی» یافت و ثروتی بهم زد. و به سبب هجو المقتفی عباسی مدت ده سال زندانی گشت و در زندان بینایی خویش را از دست بداد و سرانجام در روزگار المستنجد از زندان رهایی یافت و روانهء موصل شد و به سال 557 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی از وفیات الاعیان و فوات الوفیات).

عطاف.

[عَطْ طا] (اِخ) ابن نعیم لخمی، از نسل نعمان بن منذر. رجوع به ابوالقاسم (محمد المعتمد...) شود.

عطا کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب) دادن و بخشیدن و انعام کردن. (ناظم الاطباء). اهدا کردن. ارزانی داشتن. اجداء. اشبار. اعطاء. انالة. جدو. عطاء. مَیح. معاطاة :
جان و دل منی و دل و جان دریغ نیست
گر من ترا که هم دل و جانی عطا کنم.
مسعودسعد.
بوسیم عطا کردی زان کرده پشیمانی
دانی که خطا کردی دیگر نکنی دانم.
خاقانی.
در عدم کی بود ما را خود طلب
بی سبب کردی عطاهای عجب.مولوی.
گفت از باغ خدا بندهء خدا
گر خورد خرما که حق کردش عطا.مولوی.
اسهاب؛ بسیار عطا کردن. مکاهنة؛ عطا کردن بی پاداش.

عطالت.

[عَ لَ] (ع اِمص) عطالة. بیکاری و معطلی. (از غیاث اللغات). بیکاری. بطالت. تعطل. عطلت. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عطالة شود.
- عطالت و بطالت؛ بیکاری و بیعاری. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عطالة.

[عَ لَ] (ع مص) باطل شدن و بیکار شدن. (از اقرب الموارد). بیکاری و معطلی. (از آنندراج). عطالت. و رجوع به عطالت شود.

عطالة.

[عَ / عُ لَ / لَ] (اِخ) کوهی است مر بنی تمیم را. (منتهی الارب). کوهی است بزرگ در دیار بنی سعد. و گویند کوهی است از آن بنی تمیم. و برخی آن را کوهی بلند در بحرین دانسته اند. (از معجم البلدان).

عطامس.

[عَ مِ] (ع اِ) جِ عَیطَموس. (منتهی الارب). رجوع به عیطموس شود.

عطاملک جوینی.

[عَ مَ لِ کِ جُ وَ] (اِخ)ملقب به علاءالدین بن بهاءالدین محمد بردار شمس الدین محمدصاحب دیوان. از رجال و مورخان معروف اوایل دورهء مغول. وی به سال 623 ه .ق. در جوین متولد شد و از آغاز جوانی وارد کارهای دیوانی گشت و از عمال امیرارغون آقا حکمران خراسان گردید. عطاملک چند بار در خدمت امیرارغون به قراقروم پایتخت مغولستان سفر کرد و در ضمن همین سفرها دربارهء احوال مغولها و یورتهای اصلی ایشان اطلاع کافی بدست آورد و برای نوشتن تاریخ خود مواد لازم فراهم کرد. وی در سال 654 ه . ق. بتوسط امیر ارغون به هلاکو معرفی شد و نزد او تقرب یافت. پس از فوت هلاکو وی و برادرش صاحب دیوان سبب رونق دولت اباقا بودند و عطاملک حکومت بغداد و عراق یافت. مجدالملک مکرر از عطاملک نزد خان مغول سعایت میکرد و موجب مزاحمت او و دیگر افراد خاندان جوینی را فراهم می ساخت و در نتیجه عطاملک به حبس افتاد ولی با وساطت شاهزادگان و خوانین مغول در 680 ه . ق. از حبس نجات یافت و مورد نوازش اباقا قرار گرفت. دشمنان خاندان جوینی باز از پای ننشستند ولی نتیجه نبردند. چون تکودار به سلطنت رسید، حکومت بغداد و عراق را کمافی السابق به عطاملک واگذاشت. وی مؤلف تاریخ «جهانگشای جوینی» است. عطاملک این تاریخ را در سال 655 ه . ق. یعنی مقارن تاریخ فتح قلاع اسماعیلیه بدست هلاکو به انجام رسانید. غالب وقایعی را که جوینی راجع به دورهء چنگیزی در کتاب خود آورده است از معمرانی که با آن ایام همعصر بوده اند شنیده و ضبط نموده است. و از معتبران مغول نیز کسب اطلاع می کرد و گویا از بعضی از نوشته های مغول نیز استفاده کرده است. تاریخ جهانگشا چنانکه خود مؤلف تقسیم کرده شامل سه جلد است: جلد اول تاریخ شروع کار چنگیزخان و یاساهای چنگیزی و تاریخ قوم اویغور و فتوحات چنگیز در ماوراءالنهر و خراسان و انقراض سلسلهء خوارزمشاهیان و سلطنت اگتای و گیوگ و احوال جوجی و جغتای. جلد دوم در تاریخ سلاطین خوارزمشاهی و قراختائیان و حکام مغول ایران. جلد سوم در تاریخ منکوقاآن و اردوکشی هلاکو به ایران و شرح تاریخ اسماعیلیه تا سال 655، که بیشتر قسمت اخیر مقتبس از کتاب «سرگذشت سیدنا» است و شرحی که در باب فتح بغداد منسوب به خواجه نصیرالدین طوسی است غالباً به عنوان ذیل جلد سوم به آخر نسخه های جهانگشا الحاق شده است. انشاء کتاب مزبور بلیغ و از لحاظ احتوا بر اطلاعات نفیس کم نظیر است. درگذشت عطاملک به سال 681 ه . ق. رخ داد. (فرهنگ فارسی معین).

عطامیس.

[عَ] (ع اِ) جِ عَیطَموس. (منتهی الارب). رجوع به عیطموس شود.

عطان.

[عِ] (ع اِ) سرگین یا نمک که بر پوست پاشند تا بدبوی و تباه نگردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطان.

[عُطْ طا] (ع ص، اِ) جِ عاطِن. (اقرب الموارد). رجوع به عاطن شود. || قوم عطان؛ قوم که شتران را بر «عطن» فرود آورند. (منتهی الارب). قومی که در اعطان و مأواهای شتران فرود آیند. (از اقرب الموارد). عُطون. عَطَنة. و رجوع به عطون و عطنة شود.

عطاوان.

[عَ] (ع اِ) مثنای عَطاء. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عطاء شود.

عطاوة.

[عَ وَ] (ع اِ) مؤنث عطاء. (منتهی الارب). رجوع به عطاء شود.

عطایا.

[عَ] (ع اِ) جِ عطیّه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دهشها و بخشیده شده ها. (از آنندراج). رجوع به عطیة شود : از صلت و عطایاء او به حظی وافر و نصیبی کامل متحظی شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 214).

عطا یافتن.

[عَ تَ] (مص مرکب) بخشش یافتن. اکتداش. (از منتهی الارب).

عطب.

[عَ] (ع مص) نرم و نازک شدن پنبه. (منتهی الارب). عطب القطن؛ پنبه نرم شد. (از اقرب الموارد). عُطوب. رجوع به عطوب شود.

عطب.

[عَ] (ع اِ) نرمی و نازکی پنبه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قطن نرم. (مخزن الادویه).

عطب.

[عَ طَ] (ع مص) هلاک گردیدن. (از منتهی الارب). هلاک شدن، خواه برای انسان باشد و خواه غیرانسان. (از اقرب الموارد). هلاک شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). هلاک، که به عرف آن را هلاکی گویند. (غیاث اللغات) :
نیست خود از مرغ پران این عجب
کو نبیند دام و افتد در عطب.مولوی.
هم ز عزرائیل با قهر و عطب
تو بهی چون سبق رحمت بر غضب.مولوی.
|| شکسته شدن و عاجز و مانده گردیدن شتر و اسب از رفتن. (از منتهی الارب). شکسته شدن شتر و فرس. || به شدت خشمگین شدن. (از اقرب الموارد). || (اِمص) رنج و مشقت :
از پس پیغمبر و حیدر بدین در ره مده
یک رمه بیگانگان را تات نفزاید عطب.
ناصرخسرو.
تا بزیر چرخ ناری چون حطب
می نسوزم در عنا و در عطب.مولوی.

عطب.

[عُ / عُ طُ] (ع اِ) پنبه. (منتهی الارب) (الفاظ الادویة). قطن. (اقرب الموارد) (اختیارات بدیعی) (تحفهء حکیم مؤمن). پنبه، که آن را قطن هم خوانند و دود آن زکام را نافع است. (از برهان). قطن. جمع آن عطاب است و قطعه ای از آن را عطبة گویند. (از مخزن الادویه).

عطبرة.

[عَ بَ رَ] (اِخ) شهری است در سودان (سودان شمالی) دارای 40هزار تن سکنه. (فرهنگ فارسی معین).

عطبرة.

[عَ بَ رَ] (اِخ) نهری است از آبراهه های نیل ابیض که سرچشمهء آن در حبشه است در نزدیکی آن لرد کیچنز انگلیسی با محمد اول زعیم مهدیین محاربه کرد سپس وارد خرطوم شد (به سال 1898 م.). (فرهنگ فارسی معین).

عطبل.

[عُ بُ] (ع ص) زن جوان خوب صورت تمام خلقت نیکواندام پرگوشت درازگردن. (منتهی الارب). زن جوان زیبای پرگوشت گردن دراز. (از اقرب الموارد). ج، عَطابل، عَطابیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عُطبول. عُطبولة. عَیطَبول. رجوع به عطبول و عطبولة و عیطِبول شود.

عطبول.

[عُ] (ع ص) به معنی عُطبل است. (از منتهی الارب). به معنی عطبل است، و گویند عطبول زن درازقامت و تمام خلقت است. (از اقرب الموارد). و در صفت پیغمبر (ص) گفته اند که لم یکن یعطبول و لاقصیر؛ که منظور از عطبل، درازقامت و درازگردن است و گویند درازصلب. (از منتهی الارب). عُطبُل. عُطبولة. عَیطبول. رجوع به عطبل شود.

عطبولة.

[عُ لَ] (ع ص) به معنی عُطبول است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُطبول. عَیطَبول. رجوع به عطبل شود.

عطبة.

[عُ بَ] (ع اِ) پاره ای از پنبه. (منتهی الارب). قطعه ای از عطب. (از اقرب الموارد). رجوع به عُطب شود. || لته ای که از آن آتش برگیرند. (منتهی الارب). خرقه که بدان آتش گیرند. (از اقرب الموارد). أجد ریح عطبة؛ بوی پنبه یا کهنهء سوخته می شنوم. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عطر.

[عَ طَ] (ع مص) خوشبوی شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات). || خوشبوی کردن به عطر. (المصادر زوزنی) (از غیاث اللغات).

عطر.

[عَ طِ] (ع ص) مرد خوشبوی مالیده. مؤنث: عطرة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنکه پیوسته عطر و خوشبوی بکار برد. (از اقرب الموارد).

عطر.

[عُ طُ] (ع ص، اِ) جِ عاطِر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاطر شود.

عطر.

[عِ](1) (ع اِ) بوی خوش. (منتهی الارب) (دهار). خوشبو و بوی خوش. (غیاث اللغات). مادهء خوشبوی نباتی یا حیوانی و روغنی شکلی است که در اندامهای مختلف غالب گیاهان وجود دارد. (فرهنگ فارسی معین). ج، عُطور. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). خوشبوی و خوشبوئی و بوی خوش از هر چیز که برآید. (از ناظم الاطباء). معروف است در ایام و حالیه، عطریات در مشرق زمین بسیار متداول و مستعمل بوده و هست و به اشخاص و به لباس و رختخواب و غیره پاشیده می شد. (قاموس کتاب مقدس). تطیب و عطر زدن نزد اعراب جاهلی از دلایل ثروت و نجیب زادگی بوده است. (از تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ج 5 ص 83). بوی خوش و چیزی که آن را بخور کنند چون لبان، و این مجاز است. و با لفظ سودن و پیچیدن و افشاندن و در عطر کشیدن و به عطر مالیدن مستعمل است. (آنندراج). عطرهای قدیم عبارت است از: مشک. عنبر. ند. غالیه. زباد. لادن. گلاب. عود. بان. عبیر. کافور. صندل. اظفارالطیب. اشنه (دواله). زهری. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). میعة. مائعة. معتقة :خداوند زیاده چه فرماید از جامه و جواهر و عطر و رسول را معلوم است که چه دهند. (تاریخ بیهقی ص 296).
تا بدین دلق ای برادر در سنائی ننگری
عطر از عود آنگهی آید که بر آذر نهیم.
سنائی.
و راست آن را ماند که عطر برآتش نهند. (کلیله و دمنه).
با عطرهای روضهء پاکش عجب مدار
گر طوبی بهشت برآرد گیای خاک.خاقانی.
مشرق به عود سوخته دندان سپید کرد
چون بوی عطر عید برآمد ز مجمرش.
خاقانی.
سر چو آه عاشقان برکرد صبح
عطر آتش زای زان برکرد صبح. خاقانی.
عطرها(2) در اصطلاح گیاه شناسی موادی هستند غالباً دارای بوی مطبوع و مخلوطی از چند مادهء شیمیائی که در اکثر گیاهان به صورت قطرات کوچک داخل سلولهای گیاهی (خصوصاً سلولهای بشره) وجود دارند و چون نور را بیشتر از مواد دیگر سیتوپلاسم منکسر می کنند به خوبی قابل تشخیصند. مواد عطری در اندامهای مختلف اکثر گیاهان از قبیل برگ و پوسته و گل میوه و دانه وجود دارند ترکیب شیمیائی عطرها اختلاطی از چند ماده است که مهمترین آنها عبارتند از: هیدروکربورهای ترپنی(3) به فرمول عمومی «8H 5C» و الکلهای مختلف و اسیدها و ستن های(4) مختلف و گاهی هم برخی ترکیبات گوگردی. عطرها در آب کمی حل می شوند ولی در اتر و بنزین و کلروفرم و الکل به خوبی حل می گردند اما برخلاف چربیها با قلیاها تولید صابون نمی کنند و بعلاوه در حرارتهای 100 تا 110 درجه در بافتها تبخیر می شوند و از بین می روند، از این رو می توان آنها را در مجاورت بخار آب تقطیر کرد و به حالت مایع به دست آورد. (طریقهء استخراج عطرها). اسانس ها. روغن های عطری. مواد معطره. (فرهنگ فارسی معین).
- برگ عطر؛ شمعدانی عطری که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به شمعدانی شود.
- عطرالامة؛ ذفراء که گیاهی است. رجوع به ذفراء شود.
- عطر بهارنارنج(5)؛ در اصطلاح گیاه شناسی و پزشکی عطری را گویند که از شکوفه ها و گلهای درخت نارنج گیرند. (از فرهنگ فارسی معین).
- عطر جهانگیری؛ عطری که از گلاب گیرند، چون این عطر سابق نبود نورجهان بیگم در عهد جهانگیری ایجاد نمود لهذا به عطر جهانگیری موسوم شده است. (غیاث اللغات) (از آنندراج) :
رنگ خامی را بدل کردم به بوی پختگی
تا جهانگیری(6) کنم عطر گلابم کرده اند.
سالک یزدی (از آنندراج).
و عود مشام انبساط از بس بوی پالکیش به عطر جهانگیری رسید. (ملاطغرا، در انوار المشارق به نقل از آنندراج).
- عطر رازقی(7)؛ در اصطلاح گیاه شناسی عطری را گویند که از گل رازقی به دست آورند. (فرهنگ فارسی معین).
- عطر گل؛ عطر گل سرخ. عطر گل گلاب(8) در اصطلاح گیاه شناسی عطری را گویند که از گل سرخ به دست آورند. (گل گلاب). و آن به علت بوی بسیار مطبوعش مورد توجه است. (فرهنگ فارسی معین).
- عطر مثلث؛ عطر مرکب از عود و عنبر و صندل است و بهتر از آن عطر مرکب از عطر گلاب و عطر عود و عنبر است. (مخزن الادویه). و رجوع به عطر مثلثی و مثلث شود.
- عطر مثلثی؛ خوشبویی که از عنبر و مشک و دیگر عطریات سازند و آن را به عربی غالیة و به هندی ارگجه خوانند. (آنندراج) (از برهان). و رجوع به عطر مثلث و مثلث شود.
- عطر مَنشِم؛ حب دهن منشم است. (مخزن الادویه). حب المنشم است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به منشم شود.
- مثلث عطر؛ عطر مثلث. عطر مثلثی. غالیة :
روحانیان مثلث عطری بسوخته
از عطرها مسدس عالم شده ملا.خاقانی.
رجوع به عطر مثلث و عطر مثلثی شود.
-امثال: لا عطر بعد عروس. رجوع به عروس شود.
|| گیاهی است. (از اقرب الموارد). || به اصطلاح بعضی عامهء چرسیان، شبنمی است که بر درخت قنب نشیند و منعقد گردد که چرس اعلی و خالص نامند. (مخزن الادویه).
(1) - در تداول فارسی زبانان غالباً بفتح اول تلفظ میشود.
.
(فرانسوی)
(2) - Essences .
(فرانسوی)
(3) - Terpene .
(فرانسوی)
(4) - Cetone .(لاتینی)
(5) - Oleum florum aurantiorum .
(فرانسوی)neroli
(6) - ایهام دارد.
,(لاتینی)
(7) - Oleum jasminci offcinalis .
(فرانسوی) huile de jasmin blane
.(لاتینی)
(8) - Oleum rosarun .
(فرانسوی) huile de rose

عطرآگین.

[عِ] (ص مرکب) آمیخته به عطر. عطرآمیخته.

عطر آلودن.

[عِ دَ] (مص مرکب) آمیختن به عطر. عطر آمیختن. عطر زدن: استعطار و تعطر؛ خود را عطر آلودن. (از منتهی الارب).

عطر آمیختن.

[عِ تَ] (مص مرکب)عطرآلودن. عطر زدن. خوشبو کردن.

عطرآمیز.

[عِ] (ن مف مرکب) عطرآمیخته. خوشبو. معطر. (فرهنگ فارسی معین) :
از بسی بویهای عطرآمیز
معتدل گشته باد برف انگیز.نظامی.

عطرآمیزی.

[عِ] (حامص مرکب)خوشبویی. معطری. (فرهنگ فارسی معین).

عطرات.

[عَ طِ] (ع ص، اِ) جِ عَطِرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عطرة شود.

عطرافشان.

[عِ اَ] (نف مرکب)عطرپراکننده. || (حامص مرکب) افشاندن عطر. بوی خوش پراکنی. عطرافشانی. عطر پراکندن. (از آنندراج). عطر افشاندن :
ز عطرافشان این باکورهء غیب
معنبر شد جهان را دامن و جیب.
میرخسرو (از آنندراج).

عطر الله تربته.

[عَطْ طَ رَلْ لا هُ تُ بَ تَ هُ] (ع جمله فعلیه دعایی) خداوند خاک او را معطر و خوشبوی سازد! : خواجه علاءالحق و الدین عطر الله تربته. (انیس الطالبین ص 22 و 77).

عطر الله روضته.

[عَطْ طَ رَلْ لا هُ رَ ضَ تَ هُ] (ع جملهء فعلیه دعایی) خداوند روضهء او را عطرآمیز و خوشبوی کناد!: خواجه علاءالحق و الدین عطر الله روضته. (انیس الطالبین ص 24 و 25).

عطر الله مضجعه.

[عَطْ طَ رَ لْ لا هُ مَ جَ عَ هُ] (ع جملهء فعلیه دعایی) خداوند آرامگاه او را معطر و خوشبوی سازد!

عطران.

[] (اِ) به سریانی قطران است. (فهرست مخزن الادویه).

عطران.

[عِ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عطربیز.

[عِ] (نف مرکب) عطربیزنده. عطرپاش. (فرهنگ فارسی معین). عطرافشان.

عطربیزی.

[عِ] (حامص مرکب)عطرپاشی. (فرهنگ فارسی معین). عطر افشاندن.

عطرپاش.

[عِ] (نف مرکب) عطرپاشنده. آنکه یا آنچه عطر پاشد. عطربیز. (فرهنگ فارسی معین). عطرافشان. || (اِ مرکب) ظرفی غالباً بلورین، دارای دهانه ای منحنی که در آن گویی لاستیکی میان تهی تعبیه کرده اند، و چون گوی را بفشارند فشار هوا قطرات عطر را از دهانه براند و پاشان سازد. (از فرهنگ فارسی معین).

عطرپاشی.

[عِ] (حامص مرکب) عمل عطرپاش. عطربیزی. عطر افشاندن. (از فرهنگ فارسی معین).

عطر پاشیدن.

[عِ دَ] (مص مرکب) کنایه از پاشیدن گلاب و عنبر باشد، و الا پاشیدن دیگر عطرها مرسوم نیست و در هندوستان عطر مالیدن شهرت دارد. (آنندراج). عطر پراکندن :
حسن خلقت نیست از بهر خدا چون شاهدان
بر خود این عطر از برای دیگران پاشیده ای.
شفیع اثر (از آنندراج).

عطرپرور.

[عِ پَرْ وَ] (نف مرکب)عطرپرورنده :
بخندان از لب آن غنچه باغم
وزان گل عطرپرور کن دماغم.
جامی (از آنندراج).

عطر پیچیدن.

[عِ دَ] (مص مرکب)پراکنده شدن عطر. افشانده شدن عطر. منتشر شدن بوی خوش در فضا :
عطر آن گل پیرهن تا در هوا پیچیده است
بوی گل دودی است در مغز صبا پیچیده است.
طالب آملی (از آنندراج).

عطرپیما.

[عِ پَ / پِ] (نف مرکب) عطر پیماینده. که بر عطر گذر دارد :
بسیار نسیم عطرپیماست
برتارک گل مگر سوار است.
علی خراسانی (از آنندراج).

عطرد.

[عَ طَرْ رَ] (ع ص) درشت و دشوار. (از منتهی الارب). شدید و شاق. (اقرب الموارد). || سیر شتاب. (منتهی الارب). سیر سریع. (اقرب الموارد). || راه روشن. (منتهی الارب). طریق آشکار و فراخ که در آن از هر جا بخواهند بروند. (از اقرب الموارد). || مرد گزیده. (منتهی الارب). شخص نجیب. (از اقرب الموارد). || رسن(1) دراز و ایام دراز. (منتهی الارب). کوهها و روزهای دراز و طولانی. (از اقرب الموارد). || نیزهء تیز. (منتهی الارب). سنان و سرنیزهء مذلق و تیز. (اقرب الموارد). || سال تمام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَطَوَّد. رجوع به عطود شود.
(1) - در اقرب الموارد و متن اللغة و تاج العروس جبل و جبال بجیم معجم ضبط شده است به معنی کوه، که ظاهراً مؤلف منتهی الارب آن را حبل بحاء حطی خوانده است.

عطردان.

[عِ] (اِ مرکب) قوطی که در آن عطر و خوشبوی ریزند. (ناظم الاطباء). ظرفی که در آن عطر ریزند. (فرهنگ فارسی معین). جای عطر. بویدان. جؤنة. طبله. قسیمة. لطیمة. مسوف :
غنچهء گل عطردان سنبل موی تو است
آفتاب از دور گردان سر موی تو است.
حسین خالص (از آنندراج).

عطردة.

[عَ رَ دَ] (ع مص) نگاه داشتن و ساز و برگ گردانیدن چیزی را و آماده نمودن. (منتهی الارب). «عُطرود» قرار دادن چیزی را. (از اقرب الموارد). عَطرده لنا (به صیغه امر) و اجعله لنا عطروداً؛ آن را برای ما نزد خود چون گروهی از مردم و یا چون تجهیزات و ساز برگ قرار بده. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عطرود شود.

عطرریز.

[عِ] (نف مرکب) عطرریزنده. عطرپاش :
نباشد صراحی چرا عطرریز
که کام و زبان گشت خمیازه خیز.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

عطرزدن.

[عِ زَ دَ] (مص مرکب) به عطری خود را معطر ساختن. تعطیر کردن. تطییب کردن.

عطرسا.

[عِ] (نف مرکب) عطرسای. عطرساینده. || معطرکننده. خوشبوسازنده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عطرسای شود. || (اِ مرکب) سنگی که به روی آن عطر می سایند. (ناظم الاطباء).

عطرسازی.

[عِ] (حامص مرکب) عِطارة. (از منتهی الارب). ساختن عطر. عطر و خوشبوی ساختن و با آن دمسازی کردن :
تا شب آنجا نشاط و بازی کرد
عودسوزی و عطرسازی کرد.نظامی.

عطرسای.

[عِ] (نف مرکب) عطرسا. عطرساینده. || معطرکننده. خوشبوسازنده. (فرهنگ فارسی معین) :
چون گل از کام خود برآر نفس
کام تو عطرسای کام تو بس.نظامی.
ز بس صاف پالوده عطرسای
بسا مغز پالوده کآمد بجای.نظامی.
نقل دهن غزلسرایان
ریحانی مغز عطرسایان.نظامی.
کی عطرسای مجلس روحانیان شدی
گل را اگر نه بوی تو کردی رعایتی.حافظ.
چو عطرسای شود زلف سنبل از دم باد
تو قیمتش به سر زلف عنبری بشکن.حافظ.
رجوع به عطرسا شود.
- عطرسایان شب؛ کنایه از ستارگان است :
عطرسایان شب به کار تواند
سبزپوشان در انتظار تواند.نظامی.

عطرسایی.

[عِ] (حامص مرکب) عمل و کیفیت عطرسای. (فرهنگ فارسی معین) :
شب از ناف خود عطرسایی گشاد
جهان زیور روشنایی نهاد.نظامی.
چو آمد زلف شب در عطرسایی
به تاریکی فروشد روشنایی.نظامی.
رجوع به عطرسای شود.

عطر سودن.

[عِ دَ] (مص مرکب) سودن عطر تا بوی آن منتشر شود. پراکندن خوشبوی :
بوستان عطار گشت و عطرها ساید همی.
میرمعزی (از آنندراج).

عطرسوز.

[عِ] (نف مرکب) عطر سوزنده. آنکه یا آنچه عطر را می سوزاند. || (اِ مرکب) بوی سوز. عودسوز. مجمر. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عطرسوزی.

[عِ] (حامص مرکب)سوزاندن عطر تا بوی آن برآید و پراکنده شود. پراکندن عطر :
و آن تنگ دهان تنگ روزی
چون عود و شکر به عطرسوزی.نظامی.

عطرفروش.

[عِ فُ] (نف مرکب)عطرفروشنده. بوفروش. و آن را در عرف هند گندهی خوانند. (آنندراج). کسی که خوشبو می فروشد. (ناظم الاطباء). و رجوع به عطر شود.

عطرفزا.

[عِ فَ] (نف مرکب) عطرفزای. عطرفزاینده. رجوع به عطرفزای شود.

عطرفزای.

[عِ فَ] (نف مرکب) عطرفزا. عطرفزاینده. افزایندهء خوشبوی :
بید بسوز و باده کن راوق و لعل و باده را
چون دم مشک و بید عطرفزای تازه بین.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 458).

عطر فشاندن.

[عِ فَ / فِ دَ] (مص مرکب)عطر پراکندن. افشاندن بوی خوش. پاشیدن خوشبوی بر چیزی :
درودی شهشنه بر آن غار خواند
برون رفت و عطری بر آتش فشاند.
نظامی (از آنندراج).
عطر بر گلشن فشاندی خاک ریحان دوست گشت
ناز بر گلشن دمیدی گل نسیم آزار شد.
طالب آملی (از آنندراج).

عطرق.

[عَ رَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عطرگردان.

[عِ گَ] (نف مرکب) گردانندهء عطر. آنکه یا آنچه عطر را بگرداند. آنچه عطر را در پراکند. که خوشبوی را به هر سوی برد و نشر دهد :
شراب ارغوانی را گلاب اندر قدح ریزیم
نسیم عطرگردان را شکر در مجمر اندازیم.
حافظ.

عطرم.

[عِ رِ] (ع اِ) فضله شیر بیشه. (ناظم الاطباء).

عطر مالیدن.

[عِ دَ] (مص مرکب) عطر زدن. عطر آلودن.

عطرود.

[عُ] (ع اِ) ساز و برگ یا نوید ساز و برگ. (منتهی الارب). جماعت از مردم، و یا ساز و برگ و تجهیزات. (از اقرب الموارد). رجوع به عطردة شود.

عطرة.

[عَ طِ رَ] (ع ص) مؤنث عَطِر. (منتهی الارب). خوشبوی مالیده. (از اقرب الموارد). ج، عَطِرات. (اقرب الموارد).
- عطرة الرائحة؛ خوشبوی. (یادداشت مرحوم دهخدا).
|| آنکه در بازار روایی داشته باشد و کریمه. (منتهی الارب). ناقة عطرة؛ ناقه که در بازار رایج باشد، و یا ناقهء نجیب و کریم. (از اقرب الموارد).

عطرة.

[عِ رَ] (اِخ) ابن کعب. از ملوک کنده در جاهلیت بود. (از منتهی الارب).

عطری.

[عِ ] (ص نسبی) منسوب به عطر. معطر و دارای بوی خوش. (ناظم الاطباء). رجوع به عطر شود.
- شمعدانی عطری؛ در اصطلاح گیاه شناسی نوعی شمعدانی که دارای برگهای بسیار معطر است و این بوی مطبوع عطر مخصوصاً با لمس برگها بیشتر استشمام می شود. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به شمعدانی شود.

عطریات.

[عِ ری یا] (ع اِ مرکب) جِ عطریة. بویهای خوش. خوشبویها. (ناظم الاطباء). مشک، عنبر، عبیر، غالیه، کافور، ند، مشک، زباد و گلاب. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به عطریة شود.

عطریة.

[عِ ری یَ] (ع ص نسبی) مؤنث عِطری. خوشبو. ج، عطریّات. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عطریات شود. || (اِمص) خوشبویی: و له رائحة فیها عطریة. (ابن البیطار).

عطس.

[عَ] (ع مص) عطسه دادن. (منتهی الارب). عطسه آمدن کسی را. (از اقرب الموارد). || دمیدن صبح. (از منتهی الارب). عطس الصبح؛ صبح آشکار شد و روشن شد. و گویند عطس أنف الصبح؛ یعنی آغاز صبح آشکار شد. (از اقرب الموارد). || مردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُطاس. رجوع به عطاس شود.

عطسة.

[عَ سَ] (ع اِ) اسم المرة است از مصدر عطس و عطاس. (از اقرب الموارد). یک دفعه عطسه زدن. رجوع به عطس و عطاس شود.

عطسه.

[عَ سَ / سِ] (اِ) عطسة. از ع، معروف است که به هندی چهینک نامند. (منتهی الارب). هوایی است که به شدت و همراه آواز از بینی خارج می گردد. (از اقرب الموارد). حرکتی که بر اثر آن هوا به شدت و با صدا از دهان و تجاویف بینی خارج شود. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). شنواسه و با لفظ دادن و زدن و پیچیدن و ریختن مستعمل است. (آنندراج). اشنوسه. سنوسه. شنوشه. عطاس و معمول است که عطسه زننده را «یرحمک الله» و «عافیت باشد» گویند :
تو بر آن عطسه هم بخوان الحمد
کاهل سنت چنینت فرماید.خاقانی.
لیک غماز اوست نطق چنانک
عطسهء دزد و سرفهء طرار.خاقانی.
رجوع به عطاس شود.
- عطسهء ستور؛ کداس. کدسة. نثیر. (از منتهی الارب).
|| گویند: فلان عطسة فلان؛ یعنی شبیه و مانان اوست در خلق و خلق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- عطسهء کسی بودن؛ سخت به او شبیه بودن. خلفاً و خلقاً مانند او بودن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). چنانکه گویند گربه از عطسهء شیر زاده است. (یادداشت مرحوم دهخدا) : در معنی سالاری این احمد مردی شهم بود و او را عطسهء امیرمحمود گفتندی و بدو نیک بمانستی. (تاریخ بیهقی ص408).
زادهء طبع منند اینان که خصمان منند
آری آری گربه هست از عطسهء شیر ژیان.
خاقانی.
چرخ به هر سان که هست زاده شمشیر اوست
گربه به هر حال هست عطسه شیر عرین.
خاقانی.
اگر شیر بر جا نماند رواست
ولی عطسهء شیر ماند بجای.خاقانی.
بر حسودت که عطسهء دیو است
صبحدم خندهء بلارک تست.خاقانی.
|| کنایه از نتیجه و محصول. (فرهنگ فارسی معین).
دیر زی ای بحر کف که عطسهء جودت
چشمهء مهر است کز غمام برآمد.خاقانی.
عطسهء تست آفتاب دیر زی ای ظل حق
مسندتست آسمان تکیه زن ای محترم.
خاقانی.
- عطسهء آدم؛ زاده و نتیجهء آدم. کنایه از حضرت مسیح :
می عطسهء آدم شده یعنی که عیسی دم شده
داروی جام جم شده در دیر دارا داشته.
خاقانی.
عطسهء او آدم است عطسهء آدم مسیح
اینت خلف کز شرف عطسهء او بود باب.
خاقانی.
گیسوی حوا شناس پرچم منجوق او
عطسهء آدم شناس شیههء یکران او.خاقانی.
بسِّر عطسهء آدم بسنّت الحوا
بهیکلش که یدالله سرشت از آب و تراب.
خاقانی (دیوان ص 50).
خطبه دولت به فصیحی رسد
عطسهء آدم به مسیحی رسد.نظامی.
- عطسهء آفتاب؛ کنایه از سپیدهء صبح :
دگر روز کز عطسهء آفتاب
دمیدند کافور بر مشک ناب.نظامی.
- عطسهء تیغ؛ کنایه از آوازی است که هنگام زدن تیغ برمی آید. (آنندراج). کنایه از صدای شمشیر :
ز بس عطسهء تیغ بر خون و خاک
دماغ هوا پر شد از جان پاک.نظامی.
- عطسهء چاه؛ کنایه از صدائی باشد که از چاه بر می آید به سبب بانگ کردن در آن. (برهان) (از انجمن آرا). صدای چاه، یعنی آوازی که چون بر چاه زنند از چاه برگردد. (آنندراج).
- عطسهء روز؛ نتیجه و همانند روز در روشنی و تابندگی :
خوش عطسهء روزاست می ریحان نوروز است می
دُرِّ شب افروز است می زان دُرّ شبستان تازه کن.
خاقانی.
- عطسهء شب؛ کنایه از صبح صادق باشد. (برهان). کنایه از صبح. (آنندراج) (انجمن آرا).
جبهه زرین نمود طرهء صبح از نقاب
عطسهء شب گشت صبح خندهء صبح آفتاب.
خاقانی.
- عطسهء شیشه؛ صدایی که هنگام ریختن شراب در ساغر و جز آن از شیشه برآید. (آنندراج) : عطسهء شیشه را نشئهء صدای سلسبیل و صیحهء بطک را تره ندای جبرئیل. (ملاطغرا، در انوار المشارق به نقل از آنندراج).
- عطسهء صبح؛ کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا).
- عطسهء عنبرین؛ کنایه از بوی خوش است خواه از گل باشد خواه از چیزهای دیگر. (برهان) (آنندراج) :
چون ز دهان بلبله در گلوی قدح چکد
عطسهء عنبرین دهد مغز زمانه از تری.
خاقانی.
- عطسهء کمان؛ کنایه از تیر است. (آنندراج) :
هر عطسه که از مغز کمان تو بر آید
ریزد به گریبان بقا خون عدم را.
عرفی (از آنندراج).
- عطسهء گرز؛ کنایه از آواز پی هم زدن گرز است. (آنندراج) :
چو عطسه باعث صحت بود چرا گردد
به نیم عطسهء گرزت دماغ خصم سقیم.
مسیح کاشی (از آنندراج).
|| کنایه از تربیت شده و مربی. (فرهنگ فارسی معین) : اما ایاز... هر چند عطسهء پدر ماست و از سرای دور نبوده است و گرم و سرد نچشیده و هیچ تجربتی نیفتاده است. (تاریخ بیهقی ص 265). || در تداول عوام، نشانه ای است برای صبر کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عطسه آور.

[عَ سَ / سِ وَ] (نف مرکب)عطسه آورنده. آنچه باعث عطسه زدن شود.

عطسه دادن.

[عَ سَ / سِ دَ] (مص مرکب) عارض شدن و پدید گشتن عطسه و زفرافیدن. (ناظم الاطباء). عطسه کردن. عطسه زدن. عَطس. عُطاس. کداس. کدسة. کدسان. (از منتهی الارب) :
شاخ چو آدم ز باد زنده شد و عطسه داد
فاخته الحمد خواند گفت که جاوید مان.
خاقانی.
از جگر جیش خان خاک زند جوش خون
عطسهء خونین دهد بینی شیران ز شم.
خاقانی.
که آن مهربان ماه خسروپرست
به اقبال شه عطسه ای داد و رست.نظامی.

عطسه دهنده.

[عَ سَ / سِ دَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب) عاطِس. (از منتهی الارب). آنکه عطسه عارض او شود. رجوع به عطسه دادن شود.

عطسه ریختن.

[عَ سَ / سِ تَ] (مص مرکب) عطسه تولید کردن :
هوا تا عطسه در مغز غزالان ختن ریزد
به دامان نسیم صبح زلف مشکسا بگشا.
حزین (از آنندراج).

عطسه زدن.

[عَ سَ / سِ زَ دَ] (مص مرکب) عطسه دادن. عطسه کردن :
گر تو از بوی مشک عطسه زنی
هر که حاضر دعات بسراید.خاقانی.
یرحمک الله زد آسمان که دم صبح
عطسهء مشکین زد از صبای صفاهان.
خاقانی.
هر دم هزار عطسهء مشکین زد از تری
مغز جهان ز رایحهء عنبر سخاش.خاقانی.
- عطسه زدن صبح؛ کنایه از برآمدن آفتاب :
چون نافهء مشک شب بسوزد
بس عطسه که آن زمان زند صبح.خاقانی.

عطسه کردن.

[عَ سَ / سِ کَ دَ] (مص مرکب) عارض شدن عطسه. (فرهنگ فارسی معین). عطسه دادن. عطسه زدن. خفیدن. زفرافیدن.

عطش.

[عَ] (ع مص) چیره گردیدن بر کسی در معاطشت. (از منتهی الارب). چیره گردیدن بر کسی در نبرد در تشنگی. (ناظم الاطباء).

عطش.

[عَ طَ] (ع مص) تشنه گردیدن. (منتهی الارب). تشنه شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). ضد سیراب شدن. (از اقرب الموارد). || اشتیاق یافتن. (از اقرب الموارد).

عطش.

[عَ طَ] (ع اِمص) تشنگی. (منتهی الارب) (دهار) (غیاث اللغات) (آنندراج). ضد سیرابی، و یا آن دردی است که از عدم آشامیدن در گلو پدید آید. (از اقرب الموارد). احتیاج مفرط طبیعت به سردی و تری. (یادداشت مرحوم دهخدا). وِرد. (از المنجد) :
از تبش گشته غدیرش همچو چشم اعمشان
وز عطش گشته مسیلش چون گلوی اهرمن.
منوچهری.
هر که را از تف کینش عطشی داد قضا
جگرش تر نکند چرخ جز از آب حسام.
اوحدالدین انوری (از آنندراج).
باش همراه من اندر روز و شب
تا نبیند از عطش لشکر تعب.مولوی.
هر چند ذکر آب عطش را مفید نیست
خوشتر ز وصف آتش در دفع التهاب.
قاآنی.
- عطش آوردن؛ تشنه کردن.
- عطش داشتن؛ تشنه بودن.
- عطش را تسکین دادن؛ تشنگی را از بین بردن.
- عطش را فرونشاندن؛ تشنگی را برطرف کردن.
- عطش را منطفی کردن؛ تشنگی را از بین بردن.
- عطش را نشاندن؛ برطرف کردن تشنگی. مشروب کردن.
- عطش سوزان؛ التهاب.
- عطش مفرط؛ التهاب.
|| در اصطلاح عرفان، کنایت از غلبت ولع به آرزوی خود و لقاء محبوب است و آن را سه درجه است:
1 - عطش مرید بسوی شاهدی که او را سیراب کند. 2 - عطش سالک برای قطع صفتی از صفات نفس که او را از توجه به خدا محجوب کرده است و عطش او به روزی که در آن روز سیراب شود بواسطهء نیل به مطلوب و محبوب. 3 - عطش سالک به آنچه در محب است و محب عطشان است به آنچه بالاتر از آن است و در حقیقت عطش او به کشف حجاب و جلوه ای از محبوب است. (فرهنگ مصطلحات عرفانی از شرح منازل).

عطش.

[عَ طِ / عَ طُ] (ع ص) تشنه. (منتهی الارب). ج، عَطِشون / عَطُشون. (از اقرب الموارد). || مکان عطش. جای کم آب. (منتهی الارب). جای بی آب و یا کم آب. (از اقرب الموارد).

عطش.

[عَ طَ] (اِخ) (سوق ال ...) از بزرگترین محله های بغداد، در جانب شرقی بین رصافه و نهر معلی بود. آن را سعید حرشی برای مهدی عباسی ساخت و بازرگانان را بدانجا منتقل کرد تا کرخ را ویران کند. (از معجم البلدان). و رجوع به سوق العطش شود.

عطشاء.

[عَ] (ع ص) اصل «عطشان» است که نون آن تبدیل به همزه شده است، چه عطشان بر عطاشی جمع بسته شود. (از منتهی الارب). و رجوع به عطشان شود.

عطشات.

[عَ طِ] (ع ص، اِ) جِ عَطِشة. (منتهی الارب). رجوع به عطشة شود.

عطشان.

[عَ] (ع ص، اِ مص) تشنه. (منتهی الارب) (برهان) (دهار) (غیاث اللغات). دارای عطش، و مؤنث آن عَطشی و عطشانة آید. (از اقرب الموارد). ج، عِطاش و عَطشی. عَطاشی. عُطاشی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و اصل آن را عطشاء دانسته اند. رجوع به عطشاء شود :
به طمع جاه به نزدیک او نهادم روی
چنانکه روی به آب روان نهد عطشان.
فرخی.
خوان پیش تو است لیکن از جهل
تو گرسنه ای بر او و عطشان.ناصرخسرو.
گر مرا چشمه ایست هر چشمی
لب خشکم چرا چو عطشانیست.
مسعودسعد.
جز تشنگی خنجر خونخوار تو گیتی
همکاسه کجا دید فنای عطشان را.
انوری (از آنندراج).
سالکان را که چو دریا همه سرمستانند
چون صدف غرفهء عطشان به خراسان یابم.
خاقانی.
نان تو چو قطرهء ربیع است
و احرار صدف مثال عطشان.خاقانی.
جمله در غرقاب اشک و کرده هم سیراب از اشک
خاک غرقاب مصحف را که عطشان دیده اند.
خاقانی.
امیدم هست اگر عطشان نمیرد
که بازآید به جوی رفته آبی.سعدی.
- عطشان نطشان؛ از اتباع است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بسیار تشنه. (ناظم الاطباء). || آزمند چیزی. (منتهی الارب). مشتاق. (اقرب الموارد). || تشنگی. (غیاث اللغات). || (اِخ) نام شمشیر عبدالمطلب بن هاشم است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطشان.

[عَ طَ] (اِ) نوعی از خار است که آن را به تازی خس الکلب خوانند. (برهان). نباتی است که به یونانی دیناقوس گویند. (اختیارات بدیعی). نباتی است که آن را به یونانی دیناقوس نامند و به عربی خس الکلب و طرسک نامند. (مخزن الادویه). دیفساقوس. (ابن البیطار). رجوع به دیفساقوس شود.

عطشانات.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عَطشانة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عطشانة شود.

عطشانة.

[عَ نَ] (ع ص) مؤنث عطشان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زن تشنه. (ناظم الاطباء). عَطشی. ج، عطشانات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عطشان و عطشی شود.

عطشانی.

[عَ] (حامص) تشنگی. (فرهنگ فارسی معین).

عطشة.

[عَ شَ] (ع اِ) یک دفعه تشنگی. (ناظم الاطباء).

عطشة.

[عَ طِ / طُ شَ] (ع ص) زن تشنه. (از منتهی الارب). مؤنث عَطِش. (از اقرب الموارد). ج، عَطشات. (منتهی الارب). و رجوع به عَطِش شود.

عطشی.

[عَ شا] (ع ص) مؤنث عَطشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عطشانة. زن تشنه. ج، عِطاش. (اقرب الموارد).

عطشی.

[عَ طَ ] (ص نسبی) منسوب به سوق العطش بغداد که برخی از محدثان به آنجا نسبت دارند. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به عطش (سوق العطش) شود.

عطشی.

[عَ طَ ] (اِخ) احمدبن عبیداللهبن محمد بن حمزهء عطشی بغدادی، مکنی به ابوبکر. محدث بود و از ابوسعید اعرابی و دیگران روایت کرده است. و ابوالحسن محمد بن احمد جوالیقی کوفی به سال 359 ه .ق. نزد او حدیث آموخته است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عطط.

[عُ طُ] (ع اِ) چادرهای شکافته و مقطوع. (منتهی الارب). چادرهای گشاده و مقطوع و ملحفه های مقطع. (ناظم الاطباء). ملحفه هایی که از طول یا از عرض بریده باشد. (از اقرب الموارد).

عطعط.

[عَ عَ] (ع اِ) بچهء یک سالهء گوسپند یا بزغالهء نر یا خرکره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطعطة.

[عَ عَ طَ] (ع مص) «عیط عیط» گفتن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). نعره زدن و غوغا. (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به عیط شود. || «عاط عاط» گفتن گرگ و ذئب را. (از اقرب الموارد). و رجوع به عاط عاط شود.

عطعطة.

[عَ عَ طَ] (ع اِ) پیاپی آواز کردن در حرب و جز آن، یا با هم آمیختن قوم در آن، یا حکایت آواز بی باکان چون بر قومی چیره شوند و گویند عیط عیط. (از منتهی الارب). تتابع آوازها و درهم آمیختن آنها در جنگ و غیرجنگ، و گویند آن حکایت صوت اشخاص بی باک است که چون بر قومی غلبه کنند گویند «عیط عیط». (از اقرب الموارد).

عطف.

[عَ] (ع مص) میل کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مهربانی کردن بر کسی. (از منتهی الارب) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (از اقرب الموارد). || دوتا کردن. (از منتهی الارب). به دو درآوردن. (المصادر زوزنی) (دهار) تاکردن. (از اقرب الموارد). || حمله نمودن بر کسی و بازگشتن. (از منتهی الارب). حمله کردن. (المصادر زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). || خم دادن چوب. (از منتهی الارب). برگردانیدن چوب و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). برگردانیدن. (دهار). بگردانیدن. (المصادر زوزنی). || پیچیدن جامه. (از منتهی الارب). پیچیدن. (غیاث اللغات). || بازگشتن و منصرف شدن. (از اقرب الموارد). برگردیدن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || بگردانیدن. (المصادر زوزنی). || بازداشتن و دور کردن از حاجت، گویند: عطف فلاناً عن حاجته. (از اقرب الموارد). || برگرداندن سر شتر را بسوی خود. (از اقرب الموارد). || مهربان و رحیم کردن: عطف الله بقلب السلطان علی رعیته. (از اقرب الموارد). || در اصطلاح نحو سخن را بر سخن بازگردانیدن، اولی را معطوف علیه و دوم را معطوف گویند. (از منتهی الارب). کلمه ای را تابع کلمهء دیگر کردن بوسیلهء حروف عطف. (از اقرب الموارد). سخنی را به سخنی دیگر بازگردانیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). سخن را با سخن بازگردانیدن. (آنندراج). تالی قرار دادن کلمه را بر کلمهء دیگر بوسیلهء حرف عطف. (از اقرب الموارد). هر گاه کلمه یا جمله ای به ماقبل خود ربط داده شود آن را عطف گویند. و این عطف چون بوسیلهء یکی از حروف دهگانهء عطف صورت گیرد آن را عطف نسق نیز نامند زیرا با متبوع خود بر یک نسق و روش است ماقبل حرف عطف را معطوف علیه و مابعد حرف عطف را معطوف نامند. و معطوف تابعی است که در حکم معطوف علیه است و آن ممکن است عطف لاحق بر سابق باشد مانند: و لقد أرسلنا نوحا و ابراهیم(1)، و یا عطف سابق بر لاحق است مانند: و کذلک یوحی الیک والذین من قبلک، و یا عطف مصاحب بر مصاحب است مانند: فنجّیناه و أصحاب السفینة. توضیح اینکه عطف کردن بر ضمیر منفصل و ضمیر متصل منصوب، مانند سایر اسماء ظاهر، جایز است، ولی عطف کردن بر ضمیر متصل مرفوع یا ضمیر مستتر جایز نیست جز اینکه میان آنها فاصله اندازند. این فاصله ممکن است ضمیر منفصل باشد چون: کنتم انتم و آباؤکم و «اسکن انت و زوجک الجنة»(2) و یا غیر ضمیر باشد مانند: «ما أشرکنا و لا آباؤنا»(3) (از کشاف اصطلاحات الفنون و فرهنگ علوم نقلی، به نقل از مغنی و هدایة و سیوطی و مختصر المعانی). و رجوع به حروف عطف در ترکیبات عطف شود.
- حروف عطف؛ حروفی که کلمه ای را به کلمهء ماقبل ربط دهند مانند «و» در «حسن و حسین آمدند». (فرهنگ فارسی معین). و آن را در تداول فارسی غالباً حروف ربط نامند. رجوع به حرف ربط شود.
- || در اصطلاح صرف عربی، حروفی است که بوسیلهء آن کلمه یا جمله ای را بر ماقبل عطف دهند و آنها ده حرف هستند: وَ (و)، فَ (پس)، ثمّ (سپس)، حتّی (حتی)، أو (یا)، أم (یا)، أما (اما)، لا (نه)، بل (بلکه)، لکْن (ولی). «الا» نیز گاهی از حروف عطف بشمار آید. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - قرآن 57/26.
(2) - قرآن 7/19.
(3) - قرآن 6/148.

عطف.

[عَ] (ع اِ) عطف الطریق؛ بر سوی راه. گویند تنح عن عطف الطریق؛ یعنی از میانهء راه دور شو. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عِطف. و رجوع به عِطف شود. || کژی و انحناء. گویند فی الطریق عطف. (از اقرب الموارد). || (اِمص) میل. (ناظم الاطباء). تمایل. (فرهنگ فارسی معین). || مهربانی. (دهار) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). محبت. (فرهنگ فارسی معین). || پیچیدگی و برگشتگی. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). خمیدگی :
نه به دستش در، خم و نه به پایش در، عطف
نه به پشتش در، پیچ و نه به پهلو در، ماز.
منوچهری.
چو بدر از جیب گردون سر برآورد
زمین عطف هلالی بر سر آورد.نظامی.
چو خورشید پوشد جمال از جهان
پس عطف آن آب گردد نهان.نظامی.
سرانجام کان ره به پایان رسید
دگر باره شدعطف دریا پدید.نظامی.
- عطف به چیزی؛ بازگرداندن و بازگشت دادن به آن، چنانکه در نامه های جوابی نویسند آن گاه که سخن را به موضوع نامهء واصله برگردانند. رجوع به عطف کردن شود.
- عطف بماسبق؛ بازگرداندن به چیزی که گذشته است.
- عطف بماسبق نمودن قانون؛(1) تأثیر قانون نسبت بماقبل تاریخ انتشار خود که بصورت اصل «عدم عطف قانون بماسبق» مشهور است چه نفوذ قانون محدود به تاریخ انتشار تا روز نسخ آن است و نسبت به ایام ماقبل انتشار تأثیری ندارد مگر اینکه نص قانون آن را استثناء کند. و در اصطلاح حقوق یک عنصری، حق حاکمیت ملت مقتضی است که قانونگزار با رعایت اصل عدم محرومیت اکثر، وضع قانون نماید، خواه این قانون عطف به گذشته بکند یا نه، بنابراین عدم عطف قانون بماسبق استثناء بر حق حاکمیت ملت است. نهایت اینکه این استثناء بقدری دامنهء وسیع دارد که خود بصورت یک قاعدهء حقوقی درآمده است. (از فرهنگ حقوقی).
- عطف دامن؛ فرود دامن. فراویز جامه. (آنندراج). سجاف دامن. (ناظم الاطباء) :
حجاب نبود تیغ ترا به خصم تو در
ز گوی مغفر تا عطف دامن جوشن.سوزنی.
جیب من بر صدرهء خارا عتابی شد ز اشک
کوه خارا زیر عطف دامن خارای من.
خاقانی.
سر زلف در عطف دامن کشان
ز چهره گل از خنده شکرفشان.نظامی.
- عطف قَبا؛ عطف دامن. فرود قبا :
در کمر چست کرد عطف قبا
در دم شیر شد چو باد صبا.نظامی.
|| (اِ) سجاف دامن جامه. (غیاث اللغات). سجاف جامه. (ناظم الاطباء). و رجوع به ترکیب عطف دامن شود. || در اصطلاح صحافی، چرم یا کاغذ یا جامه ای که از بن سوی دو دفهء کتاب را بهم پیوندد. (یادداشت مرحوم دهخدا). قسمت زیرین جلد کتاب که دو رویهء جلد را به یکدیگر متصل می سازد. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عطف و گوشه در ترکیبات عطف شود.
- عطف و گوشه؛ یکی از روشهای صحافی است بدین طریق که پوشش روی شیرازهء کتاب و زاویه های جلد کتاب را از تیماج (و غالباً به رنگی جز رنگ جلد) سازند استواری بیشتر را، و جلد کتاب را از مقوای ساده یا کالینگر می سازند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Retroactivite des lois.

عطف.

[عَ] (اِخ) (ذوال ...) جایگاهی است در نجد و نام آن در شعر یزیدبن طثریة آمده است. (از معجم البلدان).

عطف.

[عَ طَ] (ع اِمص) درازی پلک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) گیاهی است که بر درخت پیچد و آن را برگ نباشد، یکی آن عطفة است. و برخی آن را همان لبلاب دانسته اند. (از اقرب الموارد). رجوع به عَطَفَة شود.

عطف.

[عِ] (ع اِ) کرانه و جانب. (از منتهی الارب). جانب هر چیز. (از اقرب الموارد). یک سوی گردن و یک سوی مردم. (دهار). جانب. (ترجمان القرآن جرجانی). عطفاالرجل؛ دو جانب شخص. (از منتهی الارب). دو جانب و دو سوی شخص از سر و تارک. (از اقرب الموارد). || بغل. (منتهی الارب). اِبط. (اقرب الموارد). || عطف القوس؛ گوشهء کمان. (منتهی الارب). «سیة» در کمان. (از اقرب الموارد). || تعرج الفرس فی عطفیه(1)؛ آن اسب به چپ و راست خود خم شد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عطف الطریق؛ بر سوی راه. (منتهی الارب). «قارعة» و میان راه. (از اقرب الموارد)، تنَّح عن عطف الطریق؛ از میان راه دور شو. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَطف. و رجوع به عَطف شود. || هو ینظر فی عطفیه؛ یعنی او معجب و خودپسند است. (از اقرب الموارد). و آن اشاره است به اعجاب او، یعنی او در شگفت است به نفس یا به لباس خویش. (از منتهی الارب). || جاء ثانی عطفه؛ بیامد با فراخی حال یا گردن پیچان یا متکبرانه و اعراض کنان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ثنی عنی عطفه؛ روی گردانید و بازگشت. (از منتهی الارب). اعراض کرد و جفا نمود. (از اقرب الموارد). || هر چه از جسد و بدن که خم شود. (از اقرب الموارد). || دوش. (مهذب الاسماء). ج، أعطاف و عِطاف و عُطوف. (اقرب الموارد).
(1) - منتهی الارب: عطفه.

عطف.

[عُ](1) (ع ص، اِ) جِ عَطوف. (منتهی الارب). رجوع به عطوف شود. || جِ عاطف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاطف شود. || جِ عِطاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عِطاف شود.
(1) - در اقرب الموارد بضم اول و ثانی ضبط شده است.

عطفان.

[عِ] (ع اِ) تثنیهء عِطف. رجوع به عِطف شود.

عطف بیان.

[عَ فِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در اصطلاح نحو، تابعی است غیر از صفت که متبوع خود را توضیح دهد، چون ابوحفص عمر، که عمر عطف بیان است ابو را. (از تعریفات جرجانی). چیزی است که متبوع را واضح و روشن کند و فرقش با صفت آن است که صفت مشتق باشد و عطف بیان مشتق یا مؤول به مشتق نباشد. و حق عطف بیان آن است که زیادتی توضیح را برای متبوع خود افاده کند مانند «ذکرت الله فی الواد المقدس طُوی» و آنچه صالح است که بدل شود تواند که عطف بیان شود مانند قدم صدیقک خالد. و گاهی در لفظ با بدل اشتباه شود هر چند آن را با بدل فرقهایی است که در کتب صرف مذکور است. (از کشاف اصطلاحات الفنون و فرهنگ علوم نقلی، به نقل از مغنی و سیوطی و مختصر المعانی). || در اصطلاح دستور زبان فارسی، چون دو لفظ در یک جمله بی حرف عطف با هم آیند و لفظ دوم در انتساب چیزی تابع اول، و مقصود اصلی در انتساب، لفظ اول باشد و ذکر دوم فقط برای افادهء تفسیر و بیان بود، لفظ دوم را عطف بیان و اول را مبین نامند و حرف آخرش ساکن بود. عطف بیان مشابه به صفت است یعنی چنانکه صفت موصوف را واضح گرداند عطف بیان نیز متبوع را توضیح دهد اما صفت برای تعریف یا تخصیص آید و عطف بیان فقط برای تفسیر و بیان آید. مثال از سعدی:
و گر به چشم ارادت نگه کند بر دیو
فرشته اش بنماید به چشم کروبی.
که در عبارت فوق «کروبی» عطف بیان است برای «فرشته». (فرهنگ فارسی معین).

عطف کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب)روی برگردانیدن. برگشتن. از سویی گشتن و سوی دیگر روی کردن : بر آن بود که عطفی کند بر جانب کالف تا راه آموی گیرد. (تاریخ بیهقی ص 232).
- عطف زمام کردن و عطف عنان کردن؛ سر ستور را برگردانیدن و برگشتن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
|| سخن را به سخنی بازگردانیدن. سخنی را به سخنی بستن با حرفی چون واو و امثال آن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به عطف (مص) شود. || کنایه از روی برگردانیدن باشد، خواه به خشم و ناز و خواه به قهر و غضب. (برهان). کنایه از یک طرف شدن. (آنندراج). کنایه از رو برگردانیدن است به خشم و قهر. (انجمن آرا) :
عطف کنم لیک از بیم کس
از پی تعظیم شکوه تو بس.
میرخسرو (از آنندراج).

عطفگاه.

[عَ] (اِ مرکب) محل پیچیدن. جای پیچیدگی.
- عطفگاه زمین؛ کنایه از منتهای زمین که دریای محیط متصل آن است. (آنندراج). کنارهء زمین و حوالی قطب :
سوی عطفگاه زمین تاختند
در آن سایبان رایت افراختند.نظامی.

عطفل.

[عَ فَ] (اِ) بیدمشک. (الفاظ الادویة). بهرامج. (تحفهء حکیم مؤمن). بیدمشک را گویند و آن بهار درخت نوعی از بید باشد. (برهان). گفته اند صغوفر است و گفته اند بهرامج است که خلاف بلخی، و به فارسی بیدمشک نامند. (مخزن الادویه). رجوع به بیدمشک شود.

عطف نسق.

[عَ فِ نَ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در اصطلاح علم نحو، عبارت است از عطف به حرف. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به عطف (در معنی مصدری) شود.

عطفة.

[عَ فَ] (ع اِ) اسم المرة است از مصدر عطف. رجوع به عطَف شود. || در فن تربیت اسب این کلمه به معنی نوعی بازگردانیدن ناگهانی اسب، به هنگام دوانیدن آن، مصطلح بوده است : مهتر پیلبانان را مثال داد تا او را ریاضت دهد و آداب کرّ و فرّ و حرکت و سکون و ناورد و جولان و عطفه و حمله در وی آموزد. (سندبادنامه ص 57). بداند که عطفه ها چه باشد که دل به سوار دهد. (از آداب الحرب و الشجاعة چ سهیلی ص 214). اگر شمشیر را تازد هر دوپای او نرم تر کند و عطفه بر او تنگتر کند. (همان متن ص 215).
- عطفه کردن؛ در تداول جنگهای قدیم، ناگهان بازگشتن سوار و یا کژ بر دشمن تاختن : لشکر سلطان عطفه کردند و همه را مضاجع قتل در خواب نوشین بخوابانیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 295). طاهر عطفه کرد و به ضربه او را از مرکب بینداخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 199). نزدیک بود که فتحی برآید اما ابوعلی و فایق عطفه کردند و تقدیر باری تعالی موافق مراد ایشان آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص117). مصاف دادند لشکر مغول عطفه کردند و با بشریه آمدند از ناحیهء دجیل. (جامع التواریخ رشیدی).
|| مهره ای است افسون را که بدان زنان مردان را بند کنند از زنان دیگر. (از منتهی الارب). مهره ای است که زنان بوسیلهء آن مردان را متمایل می کنند. (از اقرب الموارد). || درختی است که بدان شاخ انگور آویخته باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطفة.

[عَ طَ فَ](1) (ع اِ)(2) گیاهی است بی شاخ و برگ که بر درخت می پیچد و گاوان می خورند آنرا، و برخی از ریشه های آن را چون بر زن «فارک» و دشمن دارندهء شوی بپاشند، زوج خود را دوست خواهد داشت. (از منتهی الارب). یک دانهء عَطَف گویند، همان لبلاب است. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَطَف شود. گیاهی است از تیرهء پنیرکیان که بعضی انواع آن بصورت درختچه و برخی بصورت درخت می باشند. برگهایش کامل و آرایش گلها بصورت آرایش گرزن است. در حدود 30 نوع از این گیاه شناخته شده است. گشت برگشت. برگشت. کست بر کست. سوادالهند. سوادالسند. سوادالاکراد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در فرهنگ فارسی معین به کسر اول و سکون ثانی ضبط شده است.
,helictere (لاتینی)
(2) - Helicteres isora: .
(فرانسوی)

عطفة.

[عِ فَ] (ع ص) اسم النوع است از مصدر عطف. (از اقرب الموارد). رجوع به عطف شود. || به معنی عَطفة است. (از منتهی الارب). رجوع به عَطفة شود. || شاخه های انگور که بر آن درخت آویخته باشد. (منتهی الارب). اطراف مو که آویخته باشد. (از اقرب الموارد). || درخت عَصبة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عصبة شود.

عطفی.

[عَ فا] (ع ص) خمیده و معطوف. قوس عطفی یعنی کمان خمیده و معطوف. (از اقرب الموارد).

عطل.

[عَ طَ] (ع مص) بی پیرایه ماندن زن. (از منتهی الارب). بی پیرایه شدن. (المصادر زوزنی). خالی شدن زن از زیور. (تاج المصادر بیهقی) (دهار): عطلت المرأة؛ بر آن زن زیور نبوده است. (از اقرب الموارد). عُطول. و رجوع به عطول شود. || خالی شدن از مال و ادب. (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (دهار): عطل من المال والادب؛ از مال و ادب خالی و تهی شد، و نیز عطل القوس من الوتر و الخیل من الارسان و الدلو من الاوذام؛ کمان از وتر و اسب از افسار و دلو از بند و تسمه خالی گشت. (از اقرب الموارد). بنابراین عطل، در خالی بودن از هر چیز به کار رود هر چند اصل آن در مورد زیور و حلی است. || فربه گردیدن. (از منتهی الارب). بزرگ و عظیم شدن بدن. (از اقرب الموارد).

عطل.

[عَ طَ] (ع اِمص) خالی بودن از زیور و حلی، و گاهی در مطلق خالی بودن از هر چیزی به کار رود. (از اقرب الموارد). خالی. (منتهی الارب). || (اِ) کالبد. (منتهی الارب). شخص. (اقرب الموارد). گویند: ما أحسن عطله؛ یعنی قامت او و اعتدال و درازی آن چه نیکوست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). طَللَ. و رجوع به طلل شود. || گردن. (منتهی الارب). عنق. (اقرب الموارد). || خوشهء خرما. (منتهی الارب). «شمراخ» در نخل. (از اقرب الموارد). ج، أعطال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عطل.

[عَ طِ](1) (ع ص) نیکو جسم و تن، از شتران. (از اقرب الموارد). || زن بی پیرایه. (غیاث اللغات). || حرف بی نقطه مثل دال و سین و لام و میم. (غیاث اللغات).
(1) - در غیاث اللغات به فتح اول و ثانی ضبط شده است.

عطل.

[عُ / عُ طُ] (ع ص) زن بی پیرایهء بی زیور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اسب و شتر بی گردن بند و بی رسن و بی داغ و نشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد بی ساز و سلاح. (منتهی الارب). || خالی از مال. || بی ادب. || قوس عطل؛ کمان بی زه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، أعطال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عطل.

[عُطْ طَ] (ع ص، اِ) جِ عاطِل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاطل شود.

عطلات.

[عَ طِ] (ع ص، اِ) جِ عَطِلَة. (منتهی الارب). رجوع به عَطلة شود.

عطلب.

[] (اِ) قاتل ابیه است. (فهرست مخزن الادویه). عطوب. و رجوع به عطوب شود.

عطلت.

[عُ لَ] (ع اِمص) عطلة. بیکاری. (غیاث اللغات). عطالت. بطالت. بیکاری. تعطل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :اتفاق خوب چنین افتاد... که خواجه ابوسعید... مرا در این بیغولهء عطلت بازجست. (تاریخ بیهقی ص 71). طاهر از چشم امیر بیفتاد و آبش تیره شد چنانکه... در عطلت گذشته شد. (تاریخ بیهقی ص 449). و رجوع به عطلة شود.
- در عطلت ماندن؛ بیکار ماندن. (فرهنگ فارسی معین) : چون مدتی سخت دراز در عطلت ماند پایمردان خاستند... تا دل مأمون را نرم کردند بر وی. (تاریخ بیهقی).

عطلس.

[عَ طَلْ لَ] (ع ص) درازبالا. (منتهی الارب). طویل. (اقرب الموارد).

عطلة.

[عَ طِ لَ] (ع ص) شتر نیکواندام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شترمادهء گزیده. (منتهی الارب). ناقهء صفیّ و برگزیده. (از اقرب الموارد). || گوسپند بسیارشیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دلو دوال بریدهء گوشه شکسته. (منتهی الارب). دلوی که «وذم» و تسمهء آن بریده باشد. (از اقرب الموارد).

عطلة.

[عُ لَ] (ع اِمص) بیکاری، اسم است تعطل را. (منتهی الارب). بیکاری. (دهار). باقی ماندن بدون عمل و کار. (از اقرب الموارد). عطلت. رجوع به عطلت شود. || بی پیرایگی زن. (منتهی الارب).

عطم.

[عُ] (ع اِ) پشم رنگین زده. (منتهی الارب). پشم زده شده. (از اقرب الموارد) (از مخزن الادویه). || (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

عطم.

[عُ طُ] (ع ص) هلاک شدگان. واحد آن عطیم و عاطم است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به عاطم و عطیم شود.

عطموس.

[عُ] (ع ص) زن نیکوصورت. زن خوب شکل درازبالا پرگوشت نازاینده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَیطَموس. و رجوع به عیطموس شود. || زن تمام اندام. || شتر قوی هیکل تمام خلقت. (منتهی الارب). || (اِ) حمار الوحش. (مخزن الادویه). اسم عربی حمار وحشی است. (تحفهء حکیم مؤمن).

عطن.

[عَ] (ع مص) در دباغ نهادن پوست را جهت دباغت، یا ترکرده دفن نمودن تا موی از وی بریزد. (از منتهی الارب): عطن الجلدَ؛ پوست را در غلقة، که گیاهی است، و یا در سرگین و نمک انداخت و روی آن را پوشاند تا پشم آن بریزد و نرم شود، سپس آن را در دباغ نهاد و چنین پوستی را عطین و معطون گویند. (از اقرب الموارد).

عطن.

[عَ طَ] (ع مص) انداخته شدن پوست در دباغ تا گنده و بدبوی گردیدن و تباه شدن، و یا آب پاشیده دفن گردیده شدن تا پشم نرم گردد و برکنده شود. (از منتهی الارب): عطن الجلد؛ پوست در دباغ قرار داده شد و باقی گذاشته شد تا تباه گردد و بدبوی شود، و گویند آب بر آن پاشیده آن را دفن کرد تا مویش نرم شود و برکنده شود، و چنین پوستی را عَطِن گویند. (از اقرب الموارد). || گنده شدن پوست در پیراستن. (از منتهی الارب). پوسیده شدن پوست در پیراستن. (تاج المصادر بیهقی).

عطن.

[عَ طَ] (ع اِ) خوابگاه شتران بر حوض، و آن جز بر آب نباشد. (از منتهی الارب). جای آب خوردن شتران. (غیاث اللغات). آرامگاه ستوران در کنار آب. (فرهنگ فارسی معین). «مناخ» و استراحتگاه شتران در اطراف «ورد» و نوبت آب و اگر در جایی دیگر باشد آن را مراح و مأوی گویند. (از اقرب الموارد) :
از عدل او آرام یابد همی
با شیرشرزه اشتر اندر عطن.فرخی.
مجلس اوستاد تو چون آتش افروخته است
تو چنان چون اشتر بی خواستار اندر عطن.
منوچهری.
|| خوابگاه. مأوی : تا نماز شام که پیل از گرسنگی فتور پذیرفت و به علف محتاج گشت، روی به عطن معهود و وطن مألوف نهاد. (سندبادنامه ص 58)
در کف او نرمه جاروئی که من
خانه را میروفتم بهر عطن.مولوی.
|| آغل گوسپندان نزدیک آب. (منتهی الارب). آرامگاه گوسپندان نزدیک آب. (غیاث اللغات). آغل و «مربض» گوسفندان در اطراف آب، تا پس از تشنگی دوباره آب خورند، و هرگاه به اندازهء کافی آب برگرفتند به چراگاهها و «ظم ء» باز گردانده می شوند. (از اقرب الموارد). ج، أعطان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رجل رحب العطن و البلد؛ مرد بسیار شتر فراخ دست و توانگر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مقابل رجل ضیق العطن. (از اقرب الموارد). || ضربوا بعطن؛ یعنی سیراب گردیده جای گرفتند بر آب. (منتهی الارب). آنان سیراب شدند سپس نزدیک آب اقامت کردند. (از اقرب الموارد). || دامن کوه. (لغت فرس اسدی) :
چون با دو چون آب روان،دردشت و در وادی دوان
چون آتش وخاک گران، در کوهسار و در عطن.
معزی.

عطن.

[عَ طِ] (ع ص) پوستی که در دباغ قرار داده شده و تباه و بدبوی گردیده است. (از اقرب الموارد). عَطین. رجوع به عَطَن (مص) و عطین شود.

عطنة.

[عَ طَ نَ] (ع اِمص) اسم مصدر است اعطان را، به معنی گذاشتن شتران در عَطَن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به اعطان شود. || (ص) قوم عطنة؛ گروهی که شتران را در عطن آورده باشند. (منتهی الارب).

عطنة.

[عَ طِ نَ] (ع ص) پوستی که در دباغ قرار داده شده و تباه و بدبوی گردیده است. (از اقرب الموارد). رجوع به عَطَن (مص) شود.
-امثال: ما هو الا عطنة؛ آن را در مورد شخص پلید گویند از نظر بدبویی وی. (از اقرب الموارد). رجوع به عَطینة شود.

عطو.

[عَطْوْ] (ع مص) گرفتن به دست. (از منتهی الارب). گرفتن: هو طویل لاتعطوه الایدی؛ او دراز است و دستها او را نمی گیرد. (از اقرب الموارد). فرا گرفتن. (تاج المصادربیهقی). || سر و دست برداشتن. (از منتهی الارب): عطا الیه رأسه ویدیه؛ سر و دو دست خود را به سوی او بلند کرد. (از اقرب الموارد). || چیره شدن در تعاطی. (از منتهی الارب). غلبه کردن کسی را به خوض در کاری. (تاج المصادر بیهقی).

عطو.

[عَطْوْ / عِطْوْ / عُطْوْ / عَ طُوو] (ع اِ)آهو که به سوی درخت گردن دراز کند تا بخورد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطوب.

[عُ] (ع مص) نرم و نازک گردیدن پنبه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَطب. و رجوع به عطب شود.

عطوب.

[] (اِ) قاتل ابیه است. (از فهرست مخزن الادویه). عطلب. و رجوع به عطلب شود.

عطود.

[عَ طَوْ وَ] (ع ص) درشت و دشوار از هر چیزی. (منتهی الارب). شدید شاق. (اقرب الموارد). || سیر شتاب با مشقت. (منتهی الارب). سیرسریع. (اقرب الموارد). || راه روشن که در آن به هرجا که خواهد رود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد نجیب و نیکو. (منتهی الارب). مرد نجیب. (اقرب الموارد). || دراز از کوه و روزها. (منتهی الارب). دراز از جبال و ایام. (از اقرب الموارد). || نیزهء تیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سال تمام و کامل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَطَیَّد. رجوع به عطید شود.

عطور.

[عُ] (ع اِ) جِ عطر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عطر شود.

عطوس.

[عَ] (ع ص، اِ) عطسه کننده. || اللُجَم العطوس؛ مرگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دارویی باشد که عطسه آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). داروهایی که در بینی دمند تا انسان را به عطسه وادارد. (از بحر الجواهر). دوائی که در بینی دمند تا عطسه آورد. (مخزن الادویه). انفیه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). ج، عطوسات. رجوع به عطوسی شود.

عطوسات.

[عَ] (ع اِ) جِ عَطوس. (بحر الجواهر) (مخزن الادویه). رجوع به عطوس شود.

عطوسی.

[عَ] (اِ) سعوطی که در منخرین کنند تا آب دماغ بیرون چکد و در عرف هند آن را سونگهنی و ناس خوانند. (آنندراج). نشوق و آنچه به بینی کشند. (ناظم الاطباء). عطوس و رجوع به عطوس شود.

عطوط.

[] (اِ) طائری است که آن را عطیطوی نامند. (فهرست مخزن الادویه).

عطوف.

[عَ] (ع ص) مهربان. عاطف. رؤوف. مشفق. گویند: رجل عطوف؛ یعنی شخص شفوق و نیکوخلق و نیکوکار. (از اقرب الموارد). مهربان. (دهار). || قوس عطوف؛ کمان که یکی از دو سر آن بر دیگری برگشته باشد. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

عطوف.

[عَ] (ع ص، اِ) شتر ماده ای که بر پوست شتربچهء پر از کاه مهربانی کند و بر آن شیر دوشند. || مصیده ای که چوب کج داشته باشد. || تیر قمار که مایل باشد بر همهء تیرها و فائزالمرام برآید، و یا تیر بی فایده و بی نقصان، و یا تیر که قمار بار بار رد کنند یا مرة بعد اخری اندازند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چادر. ج، عُطف. (منتهی الارب).

عطوف.

[عُ] (ع مص) عَطف است در تمام معانی. (از اقرب الموارد). رجوع به عَطف شود.

عطوفت.

[عُ فَ] (از ع، اِمص) عُطوف. محبت و دوستی و مهربانی و توجه. (ناظم الاطباء). شفقت. رحم. نیکخواهی. مهر. رحمت. بستگی. تعلق.
- عطوفت پدری؛ مهربانی پدر به فرزند. (ناظم الاطباء).

عطوفة.

[عَ فَ] (ع ص) مؤنث عَطوف. زن مهربان. (غیاث اللغات). رجوع به عَطوف شود.

عطوفی.

[عَ ] (اِخ) محمد بن علی بن وهیب بن وهب بن واقدبن هرثمهء عطوفی بغدادی، مکنی به ابوبکر، محدث بود و از محمد بن ابی شیبه و جعفر فریابی و دیگران روایت کرده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عطول.

[عُ] (ع مص) بی پیرایه ماندن زن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).عَطَل. رجوع به عطل شود.

عطون.

[عَ] (ع ص) شتر خوابیده در عَطَن. تذکیر و تأنیث در آن یکسان است. (از منتهی الارب).

عطون.

[عُ] (ع مص) سیراب گردیده فروخفتن شتران در «عطن». (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بخفتن شتر در کنار آب. (المصادر زوزنی). سیر آب خوردن شتر و بر لب آب فروخفتن. (تاج المصادر بیهقی). || به عطن بازگشتن شتر ماده بعد خوردن آب و باز بر آب آوردن آنرا. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطون.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عاطِن. (اقرب الموارد). رجوع به عاطن شود. || جِ عاطنة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاطنة شود. || قوم عطون؛ قوم که شتران را بر «عطن» فرود آورند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطوی.

[عَ طْ وا] (ع ص) قوس عطوی؛ کمان نرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطوی.

[عَ طَ ] (ص نسبی) منسوب به عطیة که نام جد عبدالرحمان محمد بن عبدالرحمان بن عطیهء عطوی شاعر است. و گویند او محمد بن عطیهء بصری مولای بنی لیث است که معتزلی مذهب و نیکوشعر بود و شعر او را برخی نقل کرده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عطوی.

[عَ طَ ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان بن ابی عطیه، مکنی به ابوعبدالرحمان. از موالی بنی لیث بن بکر از کنانة. از شاعران دولت بنی عباس بود. زادگاه وی بصره بود و از متکلمان معتزله بشمار می رفت و بر مذهب حسین بن محمد نجار می بود. در روزگار متوکل شهرت یافت و با ابن ابی داود ارتباط داشت و از او بهره ها گرفت. عطوی در شرب نبیذ افراط می کرد و در مورد آن و نیز دربارهء فتوح اشعاری بسیار دارد. درگذشت او در حدود سال 250 ه . ق. رخ داد. (از الاعلام زرکلی به نقل از سمط اللاَلی و المرزبانی و لسان المیزان). رجوع به فهرست ابن الندیم شود.

عطویة.

[عَ طَ وی یَ] (اِخ) گروهی از خوارج هستند که به عطیة بن اسود یمامی حنفی نسبت دارند و پیرو عقیدهء او هستند. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به عطیة (ابن اسود...) شود.

عطی.

[عُ طَی ی] (ع اِ مصغر) مصغر عَطاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عطای کوچک و بخشش کم. (ناظم الاطباء). رجوع به عطاء شود.

عطیات.

[عَ طی یا] (ع اِ) جِ عَطیة. (اقرب الموارد). عطایا. رجوع به عطیة و عطیت شود.

عطیبه.

[عَ طَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان شبانکاره، بخش برازجان، شهرستان بوشهر. سکنهء آن 500 تن. آب آن از چاه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

عطیت.

[عَ طی یَ] (ع اِ) عطیة. چیزی که به کسی عطا کنند. بخشش. (فرهنگ فارسی معین). دهش :
نیل دهنده توئی به گاه عطیت
پیل دمنده تو به گاه کینه گزاری.رودکی.
ای طالبان نعمت و سائلان عطیت چگونه رود حال شما. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 253).رجوع به عطیة و عطیه شود.
- عطیت الهی؛ بخشش خداوندی. فیض الهی. (فرهنگ فارسی معین).

عطید.

[عَ طَیْ یَ] (ع ص) عطوَّد است در تمام معانی. (از منتهی الارب). رجوع به عطوّد شود.

عطیر.

[عُ طَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عطیف.

[عَ] (ع ص) زن نرم خوی فرمانبر بی کبر و نخوت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطیف.

[عُ طَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

عطیفة.

[عَ فَ] (ع اِ) قوس و کمان. ج، عَطائف. (از اقرب الموارد).

عطیفة.

[عُ طَ فَ] (اِخ) (شریف...) ابن ابی نمی محمد بن حسن بن علی حسنی. از امیران مکه در قرن هشتم هجری. وی به سال 701 ه . ق. از جانب بیبرس جاشنگیر به ولایت مکه گماشته شد و به سال 704 ه . ق. معزول گشت. و بار دیگر در سال 719 ه .ق. به منصب خود بازگشت و در سال 738 ه . ق. دستگیر شد و به مصر برده شد و در اسکندریه زندانی گشت و در سال 743 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الدررالکامنة و الجداول المرضیة و خلاصة الکلام).

عطیل.

[عَ] (ع اِ) خوشهء طلع خرمابن نر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عطیم.

[عَ] (ع ص) هلاک شده و آن واحد عُطُم است به معنی هلاک شدگان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عاطِم. رجوع به عطم و عاطم شود.

عطین.

[عَ] (ع ص) پوست که از جهت دباغت در دباغ گذارند و نرم سازند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عَطن (مص) شود. || پوست بوی بد گرفته. (منتهی الارب). و رجوع به عَطِن شود. || رجل عطین؛ مرد که اندامش بوی بد دارد. (از منتهی الارب). عطینة. رجوع عطینة شود.

عطینة.

[عَ نَ] (ع ص) رجل عطینة؛ مرد که اندامش بوی بد دارد. (منتهی الارب). عَطین. عَطِنة. رجوع به عطین و عطنة شود.

عطیة.

[عَ طی یَ] (ع اِ) عطیه. دهش. بخشیده شده. (منتهی الارب). آنچه داده شود. (از اقرب الموارد). دادنی. (دهار). داد. داده. عطیت. جائزة. عَصْر. عَصَر. عطا. عُنَّه. لُهوَة. نافلة. نُبلة. نَحل. نِضاض. نَفحة. نَفل. (از منتهی الارب). ج، عَطایا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و عطیّات. (اقرب الموارد). رجوع به عطیت و عطیه شود.

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) مکنی به ابوعبدالکریم. از روات حدیث است. و رجوع به ابوعبدالکریم (عطیة ...) شود.

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) مکنی به ابومعزل و مشهور به عطیة الطفاوی. محدث بود. و رجوع به ابومعزل (عطیة...) شود.

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) مکنی به ابووهب و مشهور به عطیهء واسطی. تابعی است. رجوع به ابووهب (عطیة...) شود.

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن ابی جمیلة، مکنی به ابوهزان. تابعی است. رجوع به ابوهزان (عطیة...) شود.

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن اسود کلبی. از موالی بنی کلب. وی شاعر و از اهالی شام بود و در عصر بنی امیه میزیست. و چون در ابیاتی مروان بن محمد را هجو کرده بود و یمانی ها را به شورش تشویق نموده بود مروان او را در حدود سال 130 ه . ق. به قتل رسانید. (از الاعلام زرکلی از المرزبانی).

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن اسود یمامی حنفی، از بنی حنیفة. وی از عالمان و امیران خوارج بود. او در روزگار نافع بن ازرق می زیست و چون نافع «قعدة» را تکفیر کرد وی به همراهی برخی دیگر به نجدة بن عامر پیوستند و با وی بیعت کردند. و چون نجدة جهل در شریعت را معذور می دانست عطیة از وی نیز روی گردان شد و با ابی فدیک (عبدالله بن ثور) از نجدة جدا شدند و پس از اندکی از ابی فدیک نیز جدا گشت و از آن موقع خوارج به دو گروه تقسیم شدند یکی فدیکیة که پیروان فدیک بودند و دیگر عطویة که پیروان عطیة بن اسود بوده اند. عطیة سپس به سیستان رفت و در حدود سال 75 ه . ق. درگذشت. خوارج سیستان و خراسان و کرمان و قهستان همگی عطویة بوده اند. (از الاعلام زرکلی به نقل از الحور العین و اللباب و الملل و النحل).

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن اسید، مکنی به ابوالمرقال. راجز عرب. رجوع به ابوالمرقال (عطیة...) شود.

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن بسر. صحابی است. (از منتهی الارب).

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن رافع، مکنی به ابوهزان، تابعی است. رجوع به ابوهزان (عطیة...) شود.

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن سعدبن جنادهء عوفی جدلی قیسی کوفی، مکنی به ابوالحسن. از رجال حدیث و از شیعهء کوفه بود و با ابن اشعث خروج کرد. لذا حجاج به محمد بن قاسم ثقفی فرمان داد تا عطیه را فراخواند و اگر علی بن ابی طالب (ع) را سب نکرد چهارصد ضربه تازیانه بدو بزند و موی سر و ریش او را بتراشد. و چون عطیة از انجام دادن این امر خودداری کرد فرمان حجاج در مورد او اجرا شد. آنگاه او به فارس پناه برد و در خراسان اقامت گزید. وچون عمر بن هبیرة به ولایت عراق رسید او را اجازه داد تا به کوفه بازگردد و به سال 111 ه . ق. در این شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از ذیل المذیل و تهذیب التهذیب).

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن سعیدبن عبدالله اندلسی قفصی، مکنی به ابومحمد. از عالمان حدیث و متصوف قرن چهارم هجری بشمار می رفت. او به سیاحتی طولانی در مشرق پرداخت و به ماوراءالنهر رسید و مدتی در نیشابور اقامت گزید و به سال 407 ه .ق. در مکه درگذشت. او راست: کتابی در تجویز سماع و کتابی در حدیث. (از الاعلام زرکلی به نقل از بغیة الملتمس و الصلة).

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن صالح بن مرداس، مکنی به ابوذؤابة و ملقب به اسدالدولة، از بنی کلاب بن عامربن صعصعة. وی از امیران مرداس بشمار می رفت و حلب نیز در تصرف او بود که به سال 454 ه .ق. بر آنجا دست یافت. و پس از حوادثی شرف الدوله مسلم بن قریش به سال 463 ه . ق. بر آنجا دست یافت و عطیه به کشور روم رفت و در قسطنطنیه به سال 465 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی از ابن الاثیر و زبدة الحلب). رجوع به ابوذؤابة شود.

عطیة.

[عَ طی یَ] (اِخ) (علی...) مشهور به غمرینی. قاری قرن دوازدهم هجری. رجوع به علی غمرینی شود.

عطیه.

[عَ طی یَ] (ع اِ) عطیة. عطیت. جایزه. انعام. بخشش : و برخوردار گردانادامیرالمؤمنین را از تو و از آن نعمت بزرگ و عطیهء وافر و موهبت نفیس که ترا داد. (تاریخ بیهقی ص 307). رحمت و برکتهای ایزدی و برکت بنده اش امیرالمؤمنین به تو باد و به آن نعمت بزرگ و عطیهء کلان... که تو داری. (تاریخ بیهقی ص 314).
تو آن معطی مکرم کز تو هرگز
نباشد کف رادت بی عطیه.سوزنی.
عقل با جان عطیهء احدیست
جان با عقل زندهء ابدیست.نظامی.
مردمان با آبروی پریشان را صدقات فرماید و عطیه دهد. (مجالس سعدی). استمناح؛ عطیه خواستن. امتلاذ؛ عطیه گرفتن از کسی. عصر؛ عطیه دادن. (از منتهی الارب).
- ظفر عطیه؛ ظفربخش. ظفرده : پادشاه سلیمان مکان از چمینه الویهء ظفر عطیه بجانب خوی برافراشت. (حبیب السیر، ج3 ص 352).
|| در اصطلاح فقهی، به اعتبار جنس، چهار نوع است: 1 - صدقه، و آن عقدی است که نیاز به ایجاب و قبول و قبض دارد. 2 - هبه، که محتاج به ایجاب و قبول و قبض است و در آن قصد قربت شرط نیست. 3 - سکنی و عمری و رقبی، که در آنها نیز ایجاب و قبول و قبض الزامی است. 4 - تحبیس یا حبس، که در اعتبار قبض و تقید بمدت مانند سکنی است. (از فرهنگ علوم عقلی، به نقلاز شرح لمعه). در حدیث است: لایحل للرجل یعطی العطیة فیرجع فیها الا الوالد فیما أعطی ولده. و شافعی گوید: یجوز له أن یرجع صغیرا کان الولد أو کبیرا. (از منتهی الارب). و رجوع به صدقة و هبة و سکنی و حبس شود. || در اصطلاح نجومی، بخشی که جهت تعیین عمر مولود به هر کوکب دهند. عطیه بر حسب بودن کدخدا در وتد و مایل وتد یا زایل وتد قسمت می شود به عطیهء بزرگ (عظمی و کبری) و میانه (وسطی) و خرد (صغری). عطیه اصلاً برای استخراج مدت عمر مولود است مثلاً عطیهء کبرای شمس 120 است. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به التفهیم ص 521 شود.

عطیه.

[عَ طی یَ] (اِخ) نام راوی شعر سنائی است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) :
اند بار از تو و دیوانه عطیه کل و کور
کل تر و کورتر و غرتر و دیوانه تریم.
سوزنی.

عطیه.

[عَ طی یَ] (اِخ) ابن حارث همدانی، مکنی به ابوروق. محدث است. رجوع به ابوروق (عطیة...) شود.

عطیة الله.

[عَ طی یَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن عطیهء برهانی شافعی اُجهوری. فقیه و فاضل و نابینا و از اهالی اجهور بود. وی به سال 1190 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: ارشاد الرحمان لاسباب النزول و النسخ و المتشابه من القرآن. و کتاب الکوکبین النیرین فی حل الفاظ الجلالین، که آن حاشیه ای است بر تفسیر جلالین. و شرح مختصر سنوسی، در منطق. و حاشیه ای بر شرح بیقونیة در مصطلح حدیث. (از اعلام زرکلی از سلک الدرر).

عظ.

[عَظ ظ] (ع مص) سختی رسانیدن حرب کسی را. (از منتهی الارب): عظّته الحرب؛ مانند عَضّ است، و گویند عض، در مورد گزیدن و زیان رساندن به دندان است و عظ در غیردندان. (از اقرب الموارد). || بر زمین چسفانیدن کسی را. (از منتهی الارب): عظّ فلاناً بالارض؛ او را بر زمین چسباند. (از اقرب الموارد).

عظٍ.

[عَ ظِنْ] (ع ص) نعت است از عَظا. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عظا و عظی شود.

عظا.

[عَ / عَ ظِنْ] (ع مص) آماسیدن شکم شتر از خوردن گیاه عنظوان. (از منتهی الارب). عَظی. (از اقرب الموارد). رجوع به عظی شود.

عظا.

[] (اِ) نوعی از صدف است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه).

عظاء .

[عَ] (ع اِ) جِ عظاءة. (اقرب الموارد). جانورکی است چون چلپاسه، بزرگتر از وزغه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). سلامندرا. (مخزن الادویه). سالامندرا. رجوع به عظاءة شود. || جِ عَظایة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عظایة شود.

عظاء .

[عِ] (ع اِ) جِ عَظاة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عظایة شود.

عظائم.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) عظایم. جِ عَظیمة. (اقرب الموارد). چیزهای بزرگ و قوی. (ناظم الاطباء). رجوع به عظیمة شود : ازین خاتون چهار پسر بود که بصدد عظایم امور و جلایل کارهای با خطر گشته بودند. (جهانگشای جوینی). به سبب عدم وقوف بر کیفیت امور و احوال آن دولت و قلت معرفت به عظایم و جلایل آن حوادث. (رشیدی).
- عظائم الله؛ آنچه از اعمال و معجزات خداوند که بزرگ و عظیم باشد. (از اقرب الموارد).

عظاءة.

[عَ / عِ ءَ] (ع اِ) به معنی عظایة است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دابه ای است مانند کربسه. (آنندراج). ج، عَظاء. عِظا. (اقرب الموارد). رجوع به عظایة شود.

عظاءة.

[عَ ءَ] (اِخ) آبی است از آن بنی کعب. و گویند جایگاهی است که در آنجا جنگی بین بنی شیبان و بنی یربوع رخ داد. و برخی آن را نام جنگی بین بکربن وئل و بنی تمیم دانند در عهد جاهلیت. (از معجم البلدان).

عظات.

[عِ] (ع اِ) جِ عِظة. (اقرب الموارد). نصیحتها. پندها. اندرزها. رجوع به عظة و عظت شود:
اندوه من به روی تو بودی گسارده
و آرام یافتی دل من از عظات تو.
مسعودسعد.
بهر این بو گفت احمد در عظات
دائما قرة عینی فی الصلاة.مولوی.

عظار.

[عِ] (ع اِمص) امتلاء و پری از شراب. (از اقرب الموارد به نقل از لسان و تاج). و رجوع به عظارة شود.

عظارة.

[عِ رَ] (ع اِمص) پری و امتلاء از شراب. (منتهی الارب). امتلاء، و آن اسم است. (از اقرب الموارد).

عظاری.

[عَ ری ی](1) (ع اِ) ملخهای نر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب با الف مقصور بصورت عظاری [ عَ را ] ضبط شده است.

عظاظ.

[عِ] (ع مص) همدیگر را گزیدن. (منتهی الارب). به معنی عضاض است. (از اقرب الموارد). || با هم سختی کردن. (منتهی الارب). سخت گردیدن در جنگ: عاظّ القوم؛ در جنگ سخت شدند و بسختی جنگیدند. (از اقرب الموارد). مُعاظّة. و رجوع به معاظة شود.

عظاظ.

[عِ] (ع اِ) دشنام آشکار. || شدت مشقت. || سختی جنگ. (از منتهی الارب). مُعاظّة. رجوع به معاظة شود.

عظال.

[عِ] (ع مص) به گشنی در پی ماده بر زبر یکدیگر رفتن سگها و ملخها و جز آن. (منتهی الارب). رجوع به عَظل شود. || سوار شدن بر چیزی: عاظل الشی ء. || عاظل الشاعر فی القافیة؛ شاعر در قافیه تضمین کرد. (از اقرب الموارد). || عاظل الکلام؛ سخن را پیچیده ساخت و آن را بدنبال یکدیگر آورد و تکرار کرد. (اقرب الموارد). || عاظل بالکلام؛ «رجیع» و سخنی آورد که به صاحب خود بازگردد. (از اقرب الموارد). مُعاظلة. رجوع به معاظلة شود.

عظال.

[عِ] (ع اِمص) تکریر است در قوافی. (از منتهی الارب). تضمین است در قوافی. (از اقرب الموارد).

عظالی.

[عُ لا] (اِخ) (یوم ال ...) روزی است مر عربان را. (از منتهی الارب). وجه تسمیهء آن این است که برخی از مردم بر برخی سوار شدند، و یا اینکه به جهت اجتماع و اشتباک و درگیری و «تعاظل» آنها بر ریاست بوده است، و یا اینکه چون هر دو یا سه تن از آنها بر یک دابه سوار بودند و این آخرین جنگ بین بکربن وائل و تمیم، در جاهلیت بوده است. (از مجمع الامثال میدانی).

عظام.

[عِ] (ع اِ) جِ عَظم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). استخوانها. رجوع به عظم شود. و در مورد «فواید عظام» در عقیدهء پزشکی قدیم، رجوع به اختیارات بدیعی شود : انظر الی العظام کیف ننشزها ثم نکسوها لحماً. (قرآن 2/259)؛ و استخوانها را بنگر که چگونه آنها را از جای برداریم سپس با گوشت می پوشانیم. و قالوا أاذاکنا عظاما و رفاتا أانا لمبعوثون خلقا جدیدا. (قرآن 17/49 و 98). و گفتند آیا اگر استخوان و ریزه ریزه باشیم به صورت آفرینشی تازه برانگیخته خواهیم بود. فخلقنا المضغة عظاما فکسونا العظام لحما. (قرآن 23/14). پس «مضغه» را استخوانهایی گرداندیم و استخوانها را با گوشت پوشانیدیم. أاذاکنا عظاما نخرة. (قرآن 79/11)؛ آیا اگر استخوانهای پوسیده ای بودیم. أاذامتنا و کنا تُراباً و عظاما أانا لمبعوثون. (قرآن 56/47). آیا اگر بمیریم و استخوانهایی شویم، آیا باز هم برانگیخته خواهیم بود.
بیندازی عظام و لحم و شحمم
رگ و پی همچنان و جلد منشور.
منوچهری.
محال باشد اگر با عطای عقل عظیم
چون این سگانت قصد عظام باید کرد.
ناصرخسرو.
شنیدم که روزی زمینی بکافت
عظام زنخدان پوسیده یافت.سعدی.
اگر زبان مرا روزگار دربندد
به عشق در سخن آیند ریزه های عظام.
سعدی.
- عظام رمیم؛ استخوانهای پوسیده و ریزیده. (دهار): اشاره است به آیهء کریمهء : و ضرب لنا مثلاً و نسی خلقه، قال من یحیی العظام و هی رمیم. (قرآن 36/78)؛ و برای ما مثلی زد و آفرینش خود را فراموش کرد،گفت چه کسی استخوانها را زنده می گرداند و حال آنکه آنها پوسیده است.
مرده از خاک لحد رقص کنان برخیزد
گر تو بالای عظامش گذری و هی رمیم.
سعدی.
- عظام ناخرة و عظام نخرة؛ استخوانهای پوسیده و ریزیده. (دهار).
- علم عظام؛ در اصطلاح پزشکی، استخوان شناسی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به استخوان شناسی شود.
|| (ص) جِ عَظیم. (اقرب الموارد). بزرگان و کلانان. (آنندراج). رجوع به عظیم شود.
- آقایان عظام؛ مردمان بزرگ. (ناظم الاطباء).
- امرای عظام؛ فرماندهان بزرگ : مشارالیه [ مستوفی الممالک ] از جمله امراء عظام، و شغل و عمل مشارالیه عظیم است. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 16).

عظام.

[عَ] (اِخ) موضعی است به شام. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عظام.

[عُ / عُظْ ظا] (ع ص) بزرگ و کلان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَظیم. رجوع به عظیم شود.

عظامة.

[عَ مَ] (ع مص) بزرگ و کلان شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عِظَم. رجوع به عظم شود.

عظامة.

[عِ مَ] (ع اِ) بالشچه ای که زنان بر سرین بندند تا کلان نماید. (منتهی الارب). جامه ای است چون وساده و بالش که زنان بوسیلهء آن «عجیز» خود را بزرگ نشان می دهند. (از اقرب الموارد). عُظمة. و رجوع به عظمة شود. || جِ عَظم، و هاء آن برای تأنیث جمع است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عظم شود.

عظامة.

[عُ مَ] (ع ص) بزرگ و کلان، مؤنث عُظام. (از اقرب الموارد). رجوع به عُظام شود.

عظامة.

[عُ ظْ ظا مَ] (ع ص) بزرگ و کلان. مؤنث عُظّام. (از اقرب الموارد). و رجوع به عظام شود. || (اِمص) بزرگی و بزرگ منشی. (منتهی الارب). کبر. (اقرب الموارد). || نخوت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ناز و گردن کشی. (منتهی الارب). زهو. (اقرب الموارد). || (اِ) بالشچهء زنان که بر سرین بندند جهت کلان نمودن. (منتهی الارب). عِظامة. (اقرب الموارد). رجوع به عِظامة شود.

عظامی.

[عِ ] (ص نسبی) منسوب به عظام. آنکه به استخوانهای پوسیده یعنی مفاخر پدران بالد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مقابل عصامی : اگر به آن نفس و خرد و همت اصل بودی نیکوتر بودی که عظامی و عصامی بس نیکو باشد ولیکن عظامی به یک پشیز نیرزد چون فضل و ادب و درس ندارد. (تاریخ بیهقی ص 415). رجوع به عصامی شود.

عظایات.

[عَ] (ع اِ) جِ عَظایة. (اقرب الموارد). رجوع به عَظایة شود.

عظایة.

[عَ / عِ یَ] (ع اِ) دابه ای است مانند کربسه، و کربسه. (منتهی الارب). حیوانی است مانند سام ابرص، گویند نر او را دو ذکر است و مادهء او را دو فرج. (الفاظ الادویة). حیوانی است که با کرفش مشابهت دارد و از کرفش مقداری بزرگتر باشد، و هم چون عظاست. (از تذکرهء ضریر انطاکی). کرباسه. (السامی). سلامندرا. (تحفهء حکیم مؤمن). سالامندرا. (مخزن الادویه). دویبه ای است نرم و تابان که بسیار دونده و جست وخیز کننده است و شباهت به سام ابرص دارد و آن را شحمة الارض و شحمة الرمل نیز نامند. آن را انواع بسیاری است که همگی را خالها و نقطه های سیاه باشد. و از طبیعت آن حرکت بسیار سریع و توقف ناگهانی است. (از اقرب الموارد). ج، عَظایا و عَظایات. (اقرب الموارد). عظاءة. رجوع به عظاءة شود.

عظب.

[عَ] (ع مص) به سرعت جنبانیدن پرنده دمغزه را. (از منتهی الارب): عظب الطائر؛ آن پرنده «زمکاء» و دم خود را بسرعت حرکت داد. (از اقرب الموارد). || لازم گرفتن کسی را و شکیب کردن. عُظوب. و رجوع به عظوب شود. || قیام نمودن بر مال خود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خشک گردیدن جلد. (از منتهی الارب): عظب جلده؛ پوست او خشک گردید. (از اقرب الموارد). || درشت گردیدن دست از کار کردن. (از منتهی الارب): عظبت یده؛ دست او از کار کردن درشت شد. (از اقرب الموارد).

عظب.

[عَ ظَ] (ع مص) لازم گرفتن و صبر گزیدن بر کسی. || فربه گشتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عظب.

[عَ ظِ] (ع ص) در جای خشک فرودآینده. (منتهی الارب). آنکه در فلات و جاهای خشک فرود آید. عاظب. (از اقرب الموارد).

عظبوطة.

[عِ طَ] (ع اِ) یربوع ماده را نامند. (فهرست مخزن الادویه).

عظت.

[عِ ظَ] (ع اِمص، اِ) عظة. نصیحت. پند. اندرز : چنانک دیگر متعدیان ناحفاظ را عبرت و عظت باشد. (سندبادنامه ص 77).رجوع به عظة و عظات شود.

عظر.

[عَ](1) (ع مص) ناپسند داشتن چیزی را. || پر کردن مشک را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب بفتح اول و ثانی ضبط شده است.

عظر.

[عَ ظَ] (ع اِ) بار آبستنی. (منتهی الارب). بارداری و آبستنی. (ناظم الاطباء). || جنین. (از ناظم الاطباء). || عرق العظر؛ رگ که به سبب آن شترمادگان باردار نشوند، و چون آن را قطع کنند باردار گردند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عظر.

[عَ ظِ] (ع ص) ناپسند و مکروه. (ناظم الاطباء).

عظر.

[عُ ظُ] (ع ص، اِ) جِ عَظور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عَظور شود.

عظرب.

[عِ رِ] (ع اِ) مار خرد. (منتهی الارب). افعی کوچک. (مخزن الادویه) (از اقرب الموارد).

عظرم.

[عِ رِ] (ع اِ) سرگین شیر بیشه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عظرة.

[عَ ظِ رَ] (ع ص) مؤنث عَظِر. رجوع به عظر شود. || شتر ماده ای که آبستن شود. (منتهی الارب). ناقهء لاقح. (اقرب الموارد). || شتر ماده ای که آبستن نشود. از اضداد است. (منتهی الارب). ناقهء لاقح. (اقرب الموارد).

عظرة.

[عَ رَ] (اِخ) نام دو آب است. (از معجم البلدان).

عظعاظ.

[عِ] (ع مص) مصدر عَظعظة است در تمام معانی. (از منتهی الارب). رجوع به عظعظة شود.

عظعظة.

[عَ عَ ظَ] (ع مص) عِظعاظ. لرزیدن تیر و چاوچاوان رفتن و پیچیدن در رفتن. (از منتهی الارب): عظعظ السهم؛ تیر در رفتن خود مرتعش شد و هنگام پرتاب خم گشت و کژ گردید. (از اقرب الموارد). || سپسایگی رفتن بددل از صف معرکه، و برگشتن. (از منتهی الارب): عظعظ الجبان، آن جبون در جنگ از هماورد خود بازگشت. (از اقرب الموارد). || بر کوه برآمدن. (از منتهی الارب): عظعظ فلان فی الجبل؛ در کوه بالا برد. (از اقرب الموارد). || دم جنبانیدن دابه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رفتن دابه با تنگی نفس خود. (از منتهی الارب): عظعظت الدابة؛ دابه با تنگی نفس راه رفت. (از اقرب الموارد). || لاتعظینی و تعظعظی؛ اندرز مکن مرا و نفس خود را پند بده. (منتهی الارب). یعنی کاری در تو بر صلاح نیست و اگر فسادی کرده ای در خودت است. و یا اینکه یعنی چگونه مرا به استقامت و درستکاری امر می کنی در حالی که خود کژروی می کنی. (از اقرب الموارد).

عظل.

[عَ] (ع مص) بر یکدیگر سوار گردیدن سگان به گشنی. (از منتهی الارب): عظلت الکلاب؛ سگان بر یکدیگر سوار شدند. (از اقرب الموارد). عظلت الکلاب او الجراد؛ سگان یا ملخها بر یکدیگر سوار شدند برای سفاد و گشنی. (از تاج المصادر بیهقی).

عظل.

[عُ ظُ] (ع ص، اِ) جِ عاظِل. (ناظم الاطباء). ابنه زدگان و متهمان به شر. (منتهی الارب). رجوع به عاظل شود.

عظلام.

[عِ] (ع اِ) گرد و غبار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عظلم.

[عِ لِ] (ع اِ) شیرهء درخت، یا گیاهی است که بدان رنگ کنند، یا آن وسمه است و نیل. (منتهی الارب). نیل. (مهذب الاسماء). درخت نیل. (الفاظ الادویة). عصارهء درختی است که لون او سبز تیره رنگ بود، و گویند وسمهء تر است و در زمین عرب بسیار باشد و از او نیل سازند. (تذکرهء ضریر انطاکی). درخت نیل است و نیل عصارهء وی است و آن را وسمه خوانند و کتم نیز گویند. (اختیارات بدیعی). درخت نیل را گویند و نیل عصارهء آن است و وسمه که زنان بر ابرو می نهند برگ آن است. (برهان). گیاه وسمه است که به فارسی نیل نامند و گفته اند قطلب است. (مخزن الادویه) (از تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی است که بدان رنگ کنند. (از اقرب الموارد). و گویند آن خطمی است و برخی آن را رنگی سرخ دانند. (از اقرب الموارد به نقل از تاج). || شب تاریک. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). و آن تشبیه به «عظلم» گیاه است. (از اقرب الموارد).

عظلمة.

[عَ لَ مَ] (ع اِ) تاریکی. (منتهی الارب). ظلمت. (اقرب الموارد).

عظلی.

[عَ لا] (ع ص) جراد عظلی؛ ملخ دو سه بر هم نشسته. (منتهی الارب). به معنی عاظل است. (از اقرب الموارد). جِ عاظل. (ناظم الاطباء). رجوع به عاظل شود.

عظم.

[عَ] (ع مص) استخوان خورانیدن. (از منتهی الارب): عظم الکلب؛ سگ را استخوان خورانید. (از اقرب الموارد).

عظم.

[عَ] (ع اِ) استخوان. (منتهی الارب) (دهار). استخوان و به هندوی هاد گویند. (از تذکرهء ضریر انطاکی). به فارسی استخوان و به ترکی سموک نامند. (از تحفهء حکیم مؤمن). تعریف آن در کتب پزشکی بدین نحو بیان شده که استخوان عضوی است بسیط و سختی آن به اندازه ای می باشد که دوپاره ساختن آن غیرممکن است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). «قصب» حیوان که گوشت برآن است. (از اقرب الموارد). و برای اطلاع از خواص عظم نزد قدما رجوع به تذکرهء ضریر انطاکی و تحفهء حکیم مؤمن شود. ج، أعظُم و عِظام و عِظامة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به استخوان شود : قال رب انی وهن العظم منی و اشتعل الرأس شیبا. (قرآن 19/4)؛ گفت پروردگارا مرا استخوان سست شد و سر را پیری فراگرفت. و علی الذین هادوا حرمنا کل ذی ظفر و من البقر و الغنم حرمنا علیهم شحومَهُمِا الا... ما اختلطَ بعظم. (قرآن 6/146)؛ و بر کسانی که یهود شدند هر ناخن داری را حرام گردانیدیم و از گاو و گوسفند پیه های آن را حرام کردیم جز... آنچه به استخوان مخلوط باشد.
- اثر انکسار عظم؛ در اصطلاح پزشکی، کال. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کال شود.
- عظم الاوسط (ال ...)؛ استخوانی است در فک اعلای انسان و گوته شاعر معروف آلمان آن را کشف کرده است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
- عظم جبهه.؛ رجوع به اکلیلی شود.
- عظم حجری؛ رجوع به حجری شود.
- عظم خاصره؛ رجوع به خاصره شود.
- عظم دمعه؛ استخوان ناخنی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ناخنی شود.
- عظم رکابی؛ یکی از خرده استخوانهای گوش. رجوع به ناخنی شود.
- عظم رمیم؛ استخوان پوسیده :
بعد صد سال اگر بر سر خاکم گذری
سر برآرد ز گلم رقص کنان عظم رمیم.
حافظ.
سایه قد تو بر قالبم ای عیسی دم
عکس روحیست که بر عظم رمیم افتاده ست.
حافظ.
و رجوع به ترکیب عظام رمیم شود.
- عظم صدغ.؛ رجوع به صدغ شود.
- عظم عضد؛ استخوان بازو.
- عظم عقب؛ استخوان پاشنه. پاشنه. اشتالنگ. و رجوع به عقب شود.
- عظم قحف.؛ رجوع به قحف شود.
- عظم قَصّ؛ جناغ. رجوع به قص شود.
- عظم قمحدودة.؛ رجوع به قمحدوده شود.
- عظم کعب؛ اشتالنگ. رجوع به کعب و اشتالنگ شود.
- عظم لامی؛ استخوان بن زبان. عظم لسانی. رجوع به لامی شود.
- عظم لسانی؛ استخوان بن زبان. عظم لامی. رجوع به لامی شود.
- عظم مصفات.؛ رجوع به مصفات شود.
- عظم وتدی.؛ رجوع به وتدی شود.
|| عظم وضاح(1)؛ بازیی است مر عربان را. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). || عظم الرحل؛ چوب پالان بی دوال و ادات. || عظم الفدان؛ تختهء پهن فدان. || عظم الامر؛ معظم کار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُظم. رجوع به عُظم شود.
(1) - در منتهی الارب، رضاح ضبط شده است که غلط مینماید.

عظم.

[عَ ظَ] (ع اِ) عظم الطریق؛ میانهء راه، و گشاده و فراخ آن. (منتهی الارب). جادهء راه. (از اقرب الموارد).

عظم.

[عِ ظَ] (ع مص) بزرگ و کلان شدن. (از منتهی الارب). بزرگ شدن، مقابل صِغر. (از اقرب الموارد). بزرگ شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). عَظامة. و رجوع به عظامة شود. || سخت شدن کار: عظم الامرعلی فلان؛ کار بر او سخت و شاق شد. (از اقرب الموارد).

عظم.

[عِ ظَ] (ع اِمص) بزرگی و کلانی، خلاف صِغر. (منتهی الارب). بزرگی و بزرگواری. (السامی). بزرگی. (مهذب الاسماء). مقابل صغر. (از اقرب الموارد). حشمت و عظمت و جسامت و هنگفتی و پری. (ناظم الاطباء) : لعظمک فی النفوس تبیت ترعی بحفاظ و حراس ثقات. (تاریخ بیهقی ص 192). عرصهء آن ولایت از عظم شرف و علو همت خویش تنگ یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 232).

عظم.

[عُ] (ع اِمص) بزرگی و کلانی و بیشتری. (منتهی الارب). بزرگی. (دهار). کلانی و بزرگی و عظمت و اهمیت و تکبر و بزرگ منشی. (ناظم الاطباء).
- عظم نهادن؛ اهمیت دادن. بزرگ شمردن :به عاجل الحال جواب نامهء صاحب برید باز باید نبشت و این کار قائد را عظمی ننهاد. (تاریخ بیهقی ص 325). نانی که وی و کسان وی خورده بودند در مدت صاحبدیوانی و مشاهره که استده اند آن را جمع کردند و عظمی نهادند. (تاریخ بیهقی ص 370).
|| (اِ) جماعت کثیر: عظم الامر؛ معظم آن کار. عظم الشی؛ اکثر آن. (از منتهی الارب). عَظم. و رجوع به عظم شود. ج، أعظام. (اقرب الموارد). || عُظْمَ البطن بطنک؛ چه کلان شکمی است شکم تو، در تعجب بکار رود و به معنی عَظُمَ که حرکت اول آن حذف شده و حرکت دوم بجای آن قرار گرفته است. و این امر فقط در موردی جایز است که بر روش نعم و بئس از افعال مدح و ذم باشد چنانکه می توان گفت حُسْنَ وجهک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || در اصطلاح نجوم، بر قدری از اقدار متزایده اطلاق شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). بطلمیوس نه کوکب خردتر از قدر ششم را عظم خواند. (جهان دانش ص 105). هر یک از مراتب خردی و کلانی ستاره ها، پس به معنی قدر است: عظم اول، قدر اول. قلب الاسد، از ستارگان عظم اول است. و علمای احکام نجوم بجای قدر و عظم شرف گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || در اصطلاح هندسه، قسمتی است از کمیت متصله، و در پاره ای از حواشی تحریر اقلیدس آورده اند که برای اقسام کمیت متصله از خط و سطح و جسم و مکان و زمان اعظام گویند، چون پاره ای از اعظام را به پاره ای نسبت دهند و پاره ای را به پاره ای دیگر اندازه گیرند آنها را مقادیر نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عظم.

[عُ ظُ] (ع ص، اِ) جِ عَظیم. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به عظیم شود.

عظم.

[عُ] (اِخ) (ذو...) عُرضی است از اعراض خیبر که در آنجا چشمه های جاری و نخلهای پربار است، و آن را به فتح اول نیز خوانده اند. (از معجم البلدان). عَظم؛ موضعی است. (منتهی الارب).

عظم.

[عَ] (اِخ) اسعدبن اسماعیل بن ابراهیم، ملقب به عظم. تولد و وفات او در دمشق بود (1113-1171 ه . ق.) از طرف دولت عثمانی والی دمشق بود و لقب وزارت نیز یافت و مدت 14 سال در این منصب باقی بود. وی زبانهای سه گانه یعنی فارسی و عربی و ترکی را به خوبی می دانست. (از الاعلام زرکلی).

عظم.

[عَ] (اِخ) جمیل بن مصطفی بن محمد حافظ بن عبدالله، ملقب به عظم. از ادیبان دمشق و از اعضای المجمع العلمی العربی بود. وی به سال 1290 ه . ق. در اسلامبول متولد شد و در پنج سالگی پدر خود را از دست داد و با خانوادهء خود به دمشق آمد و زبان فارسی و ترکی را آموخت. او خطی زیبا داشت و نوشته های نظم و نثر او نیکو بود و مدتی روزنامه نگاری می کرد. عظم به سال 1352 ه . ق. در دمشق درگذشت. از جمله آثار اوست: تفریج الشدة فی تشطیر البردة. عثمان باشا الغازی. اتحاف الحبیب باوصاف الطیب، و غیره. (از الاعلام زرکلی به نقل از دلیل الاعارب و مخطوطات الظاهریة).

عظما.

[عُ ظَ] (ع ص، اِ) عظماء. جِ عظیم. بزرگان. (از غیاث اللغات). رجوع به عظماء شود.

عظماء .

[عُ ظَ] (ع ص، اِ) جِ عظیم. (از اقرب الموارد). رجوع به عظیم شود.

عظمات.

[عَ ظَ] (ع اِ) جِ عَظَمة. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عظمة شود. || عظمات القوم؛ سرداران و مهتران قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عظم السبق.

[] (ع اِ مرکب) عرن است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه).

عظم الله اجورکم.

[عَظْ ظَ مَلْ لا هُ اُ رَ کُ] (ع جملهء فعلیه دعایی) خدا مزد بزرگ کناد شما را! در تعزیه داریهای سیدالشهداء حسین بن علی (ع) به روضه خوان و بانی روضه و غیر آن گویند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

عظمت.

[عَ ظَ مَ] (ع اِمص) عظمة. بزرگی. (غیاث اللغات). بزرگی و کلانی. (فرهنگ فارسی معین). || بزرگواری و جاه و جلال و شوکت و حشمت و ابهت و شکوه. (ناظم الاطباء). قدر. (غیاث اللغات). بزرگی قدر و مرتبه و بزرگواری. (فرهنگ فارسی معین). ملک. جبروت. ملکوت. علو، تعالی. علاء. علی. اعتلاء. عز. عزت : کمال عظمت باری جل جلاله نشناسد. (کلیله و دمنه).
پرتو نور از سرادقات جلالش
از عظمت ماورای فکرت دانا.سعدی.
|| کبر و نخوت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عظمة شود.

عظمت فروختن.

[عَ ظَ مَ فُ تَ] (مص مرکب) تکبر نمودن. نخوت فروختن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عظمت شود.

عظمت قدرته.

[عَ ظُ مَ قُ رَ تُهْ] (ع جملهء فعلیه دعایی) قدرت او بزرگ باد!: خدای عظمت قدرته. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عظم شأنه.

[عَ ظُ مَ شَءْ نُهْ] (ع جملهء فعلیه دعایی) شأن و مقام او بزرگ است! پس از بردن نام ایزدتعالی، جل جلاله و عم نواله و عظم شأنه می آورند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عظموت.

[عَ ظَ] (ع اِمص) بزرگی و خودنمائی و ناز و گردن کشی و بزرگ منشی و نخوت. (منتهی الارب). کبر و نخوت و زهو، و واو و تاء آن زائد است مبالغه را. (از اقرب الموارد).

عظمة.

[عَ مَ] (ع مص) زدن استخوان را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عظمة.

[عَ مَ] (ع مص) یک قطعه استخوان. (از اقرب الموارد). رجوع به عَظم شود.

عظمة.

[عَ ظَ مَ] (ع اِمص) بزرگی و کبر. (منتهی الارب) (دهار). بزرگ شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). کبر. (اقرب الموارد). || ناز و گردنکشی و نخوت. (منتهی الارب). تکبر. (دهار). نخوت و زهو. (اقرب الموارد). || عظمة الله؛ بزرگواری خداوند متعال. (از ناظم الاطباء). استقلال و استغنای خداوند است از غیر، و آن در مورد عبد و مخلوق، ذم است. (از اقرب الموارد). به عظمة الله چیزی وصف نگردد و هرگاه بنده و عبد بدان وصف شود ذم است. و گویند قول «عظمة الله» سوگند است و برخی گویند هرگاه قصد سوگند شود، سوگند خواهد بود (از منتهی الارب).
- جلّت عظمته؛ بزرگ است عظمت او. آن را پس از ذکر خداوند متعال آرند : به نفس و همت و تقدیر ایزدی جلت عظمته ملک یافت. (تاریخ بیهقی ص 387).
- عظمة الذراع؛ سطبری بازو. (از منتهی الارب). ج، عَظَمات. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عظمات شود.
- عظمة الساعد؛ آنچه از ساعد متصل آرنج است و عضله ناک باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از بحر الجواهر). سطبری در میان دست. (از دهار). ساعد به دو نیم شود، نیمی که متصل به آرنج است و عضله در آن است «عظمة» نامیده می شود و نیم دیگر را که متصل به کف است اسلة خوانند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).
- عظمة اللسان؛ آنچه سطبر باشد از زبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از بحر الجواهر).

عظمة.

[عَ ظِ مَ] (ع ص) زن آزمند نرهء بزرگ. (منتهی الارب). زنی که آزمند نرهء بزرگ و حریص بر آن باشد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد به نقل از تاج).

عظمة.

[عُ مَ] (ع اِ) بالشچه ای که زنان بر سرین بندند تا کلان نماید. (منتهی الارب). به معنی عِظامة است. (از اقرب الموارد). رجوع به عظامة شود.

عظمة.

[عَ مَ] (اِخ) یوسف بن ابراهیم بن عبدالرحمان، ملقب به عظمة. از شهیدان استقلال سوریه. به سال 1301 ه .ق. در دمشق متولد شد و فنون جنگ را در آستانه آموخت و با رتبهء «یوزباشی» فارغ التحصیل گشت. پس از جنگ بین المللی اول از همراهان امیر فیصل گشت و به سال 1920م. از طرف او وزیر جنگ سوریه شد و ارتشی ملی شامل ده هزار سرباز تشکیل داد. و در جنگی که بین ملیون سوریه با ارتش فرانسه به سال 1338ه . ق. رخ داد شهید گشت و در همانجا دفن شد مقبرهء او رمز و نشانهء فداکاری و وطن خواهی است. رجوع به الاعلام زرکلی ج 9 شود.

عظمی.

[عَ ] (ص نسبی) منسوب به عظم. استخوانی. رجوع به عظم شود. || کبوتر که رنگش مایل به سپیدی باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).(1)
(1) - در منتهی الارب به این معنی عظمی [ عَ ما ]ضبط شده است.

عظمی.

[عُ ما] (ع ن تف) مؤنث اعظم. بزرگ و بزرگتر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). مصیبت عظمی. موهبت عظمی : در آن عرصهء عظمی و انجمن کبری اول خطابی کند، سؤال از ایشان کند. (کشف الاسرار ج 2 ص 528). عرض کرامت فرماید مشایخ کبار و سادات ابرار را در این مصیبت عظمی و داهیهء کبری. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 460). رجوع به اعظم شود.
- وزارت عظمی؛ مقام بزرگترین وزیران و مقام وزیر اول و صدر بزرگ. (ناظم الاطباء).

عظو.

[عَظْوْ] (ع مص) زشت کردن. || هلاک نمودن به زهر خورانیدن. (از منتهی الارب). بدی کردن به کسی و سوءقصد کردن به او و سم خورانیدن وی را. (از اقرب الموارد): لقاه الله ماعظاه؛ خداوند او را روبرو کند با آنچه بدی رساند او را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باز گردانیدن از نیکی. (از منتهی الارب). منصرف کردن کسی را از خیر و نیکی. (از اقرب الموارد). || غیبت کردن یا به زبان گرفتن کسی را و بد گفتن. (از منتهی الارب). غیبت کردن یا به زبان گرفتن. (اقرب الموارد): لقی فلان ماعظاه و ما عجاه؛ با سختی و شدت روبرو شد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عظوب.

[عُ] (ع مص) لازم گرفتن کسی را و شکیبائی کردن بر او. || قیام نمودن بر مال خود. || خشک شدن پوست. || درشت گردیدن دست از کار کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَظب. رجوع به عظب شود.

عظور.

[عَ] (ع ص) پرشکم از هر شراب که باشد. ج، عُظُر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عظوم.

[عُ] (اِخ) (ذات ال ...) جایگاهی است در شعر حصین بن حمام. (از معجم البلدان).

عظة.

[عَظْ ظَ] (ع اِ) اسم المرة است مصدر عَظّ را. (از اقرب الموارد). رجوع به عظ شود. || سختی جنگ و شدت آن. (منتهی الارب). شدت و سختی در جنگ. (از اقرب الموارد).

عظة.

[عِ ظَ] (ع مص) پند دادن کسی را به سخنان دل نرم کننده. (از منتهی الارب). پند دادن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). نصیحت کردن و یادآوری کردن برای کسی از پاداش و مجازات، آن چنانکه دل او را نرم کند. و گویند پند دادن کسی را بدانچه او را به توبهء خداوند و اصلاح سیرت وادارد، و امر کردن سفارش نمودن به اطاعت. (از اقرب الموارد). وَعظ. رجوع به وعظ شود.

عظة.

[عِ ظَ / عَ ظَ] (ع اِمص، اِ) نصیحت و تذکر به عواقب کارها. پند. اندرز. || سخن واعظ. (از اقرب الموارد). ج، عِظات. (از اقرب الموارد).

عظی.

[عَ ظا / عَ ظَنْ] (ع مص) آماسیدن شکم شتر از خوردن گیاه عنظوان. (از اقرب الموارد). عَظا. (منتهی الارب). رجوع به عظا شود.

عظی.

[عَ] (ع ص) شتر آماسیده شکم از خوردن گیاه عنظوان. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عَظٍ. عَظیان. و رجوع به عظٍ و عظیان شود.

عظیان.

[عَ ظْ] (ع ص) شتر آماسیده شکم از خوردن گیاه عنظوان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَظی. عَظٍ. و رجوع به عظٍ و عظی شود.

عظیب.

[عِ یَب ب] (ع ص) عظیب الخَلق؛ مرد بزرگ جثه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عظیب الخُلق؛ مرد بدخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عظیر.

[عِظْ یَرر یا عِظْ یَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب). قصیر. (اقرب الموارد). || درشت اندام. (منتهی الارب). قوی و سطبر. (از اقرب الموارد). || تند و ترنجیده. (منتهی الارب). کَزّ. (اقرب الموارد). || بدخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عظیر.

[عُ ظَ] (اِخ) چاههایی است از آن ضباب. و آبی است گوارا در سرزمین رمث بین قنة، که آن را عناقة گویند. (از معجم البلدان).

عظیم.

[عَ] (ع ص) بزرگ و کلان و فربه. (منتهی الارب). سترگ و بزرگ، خلاف صغیر. (از اقرب الموارد). در تداول فارسی به معانی کثیر و مهم و سخت و انبوه و بسیار و هنگفت و فراوان نیز بکار می رود. و هر گاه بر سر صفتی دیگر درآید حالت قید مقدار و کیفیت بخود میگیرد : اندر وی [ اندر خوزستان ]رودهای عظیم و آبهای روان است. (حدود العالم). اندر وی پیلانند عظیم قوت. (حدود العالم).
چگونه راهی راهی درازناک عظیم
همه سراسر سیلاب کند و خارا خار.
بهرامی.
با سرشک سخای تو کس را ننماید عظیم رود فرب.
عسجدی.
صحرای عظیمی بود، میان این دو تل امیر پیادگان را فروفرستاده با نیزه های دراز. (تاریخ بیهقی ص 587). نصر احمد سامانی... فرمانهای عظیم می داد از سر خشم. (تاریخ بیهقی). خواجه بوالقاسم کثیر هر چند معزول بود اما جاهی و جلالی عظیم داشت. (تاریخ بیهقی). رسول را آوردند و بگذرانیدند بر این تکلفهای عظیم. (تاریخ بیهقی ص 290). آن حدیث که دیروز گفتی عظیم بر دل ما اثر کرده است. (تاریخ بیهقی ص 426).
جز به علمی نرهد مردم از این بند عظیم
کان نهفته است به تنزیل درون زیر حجاب.
ناصرخسرو.
و این زنگی عظیم بی ادب بود. (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی). پسر این شابه برموده نام بیامد با لشکری عظیم. (فارسنامهء ابن البلخی ص 98). وزیران این سخن عظیم بپسندیدند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 67). به تعجیل عظیم براند چنانک شابه آنگاه خبر یافت کی بهرام به بادغیس رسیده بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 98). مرغزار کمه و سروات... چهارپا را عظیم سود دارد. (فارسنامهء ابن البلخی ص155). بر کار عمارت عظیم حریص بودندی. (نوروزنامه). از بهر درد و آماس رحم پنبه بدان تر کنند و برگیرند، عظیم سود کند. (نوروزنامه). کسری و حاضران شگفتی نمودند عظیم. (کلیله و دمنه). کسری را به مشاهدت اثر رنجی که در بشرهء برزویه هر چند پیداتر بود رقتی عظیم آمد. (کلیله و دمنه). از مشاهدات این حال در شگفتی عظیم افتادم. (کلیله و دمنه). تعبد و تعفف در دفع شر جوشنی عظیم است. (کلیله و دمنه). چه بزرگ غبنی و عظیم عیبی باشد. (کلیله و دمنه).
ری نیک بد ولیک صدورش عظیم نیک
من شاکر صدور و شکایت فزای ری.
خاقانی.
آن طعن دشمن است ترا دوستی عظیم
کو نردبان تست به بام کمال بر.خاقانی.
برفهای عظیم افتاد و کوه هامون را بینباشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 349). از پس پشت میسرهء ابوعلی گردی عظیم برخاست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 121). از سنگهای عظیم دیوار آن را برآورده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 412). این جمله رودهای عظیم است که سنگهای گران بگرداند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 409). کس را اختیار کند که حق آن شغل عظیم و کار جسیم بشناسد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 279).
آن کس که بیافت دولتی یافت عظیم
و آن کس که نیافت درد نایافت بس است.
شیخ مجدالدین بغدادی (از تاریخ گزیده).
من کسی را دیدم در شبی که عظیم گرسنه بود لقمه ای پیش آوردند مگر شبهت آلود بود، ترک کرد. (تذکرة الاولیاء). بوتراب نخشبی رحمة الله علیه مریدی داشت عظیم گرم و صاحب وجد. (تذکرة الاولیاء). حاکم این سخن را عظیم پسندید. (گلستان). گوگرد پارسی به چین خواهم بردن که شنیده ام قیمتی عظیم دارد. (گلستان). مطابق این سخن پادشاهی را مهمی عظیم پیش آمد. (گلستان).
گرفت آتش خشم در وی عظیم
سرش خواست کردن چو جوزا دو نیم.
سعدی.
همچو گرد این تن خاکی نتواند برخاست
از سر کوی تو زان رو که عظیم افتاده ست.
حافظ.
|| بزرگوار. (دهار). بزرگ قدر. والامقام. (فرهنگ فارسی معین). بزرگ و بزرگوار. (مهذب الاسماء). ضد صغیر، و چه بسا که بر مقابل حقیر اطلاق شود. عظیم مافوق کبیر است چه عظیم، حقیر نمیتواند باشد زیرا از اضدادند اما کبیر ممکن است حقیر باشد چنانکه عظیم می تواند صغیر باشد زیرا ضد یکدیگر نیستند. عظیم بر قرب دلالت می کند و «علی» بر بعد و دوری. و فرق عظیم و کثیر را چنین گفته اند که «عظم» در ذات است «کثرة» از مفهوم عدد سخن میگوید. (از اقرب الموارد). ج، عِظام و عُظَماء. (دهار) (اقرب الموارد). و عُظُم. (از اقرب الموارد) : و لقد آتیناک سبعا من المثانی و القرآن العظیم. (قرآن 15/87). و دادیم ترا هفت آیه از مثانی و قرآن بزرگ را. هرگز مباد آنکه نخواهدت عظیم. (تاریخ بیهقی ص391). || صفتی از صفات باری تعالی و آن چنان است که قدر او از حد عقلها درگذرد آن سان که حقیقت و کنه وی به تصور نیاید. (از منتهی الارب). نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء) :سبحان ربی العظیم و بحمده؛ منزه است خدای من او را می ستایم. حجاج پرسید که این عجوز چه می کند؟ گفتار و صبوری وی باز نمودند.. گفت سبحان الله العظیم. (تاریخ بیهقی ص 189).
جمله بر خود حرام کرده بدی
هر چه مادون کردگار عظیم.ناصرخسرو.
گفتا به عزت عظیم و صحبت قدیم که دم برنیارم و قدم برندارم. (گلستان سعدی).
دست در دامن عفوت زنم و باک ندارم
که کریمی و حکیمی و عظیمی و قدیری.
سعدی.
|| (اِ) امیر و حاکم. (منتهی الارب) : به مستقر زعیم و عظیم ایشان که به ابن سوری معروف بود راه وصول آسان کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 294). || (ص) قسمی از نبض، و آن وقتی است که نبض طویل و عریض و شاهق باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا) :حرکت چشم میل بسوی بیرون دارد و نبض عظیم باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به عظیمی شود.

عظیم.

[عُ ظَ] (ع اِ مصغر) مصغر عَظم. استخوان کوچک و خرد. رجوع به عظم شود. || عظیم وضاح یا عظم وضاح(1)، بازیی است مر عربان را. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). رجوع به عظم شود.
(1) - در منتهی الارب «رضاح» ضبط شده است که غلط مینماید.

عظیم.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر. سکنهء آن 354 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و سردرختی و حبوب است. این ده محل ییلاق ایل اینانلو و حاجی علی لو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عظیم.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان شاه ولی شهرستان شوشتر. این ده مشهور به غضبان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6). رجوع به غضبان شود.

عظیم آباد.

[عَ] (اِخ) نام شهری است مشهور در هند که آن را پتنه هم خوانند. (آنندراج). نام شهر پاتنا که پایتخت ایالت بهار از ممالک هندوستان است. (ناظم الاطباء).

عظیم آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج. دارای 196 تن سکنه. آب از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

عظیم آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان فارسینج بخش اسدآباد شهرستان همدان. سکنهء آن 124 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، عسل و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عظیم آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان شهسوار بخش میناب شهرستان بندرعباس. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن خرما و مرکبات. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عظیم آباد حاجی محمود.

[عَ دِ مَ](اِخ) دهی جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 233 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی و چغندر قند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عظیم آباد معین الملک.

[عَ دِ مُ نُلْ مُ](اِخ) دهی جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران. سکنهء آن 102 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عظیم الترک و التبت.

[عَ مُتْ تُ کِ وَتْ تُبْ بَ] (اِخ) لقب ملک ختن بوده است. (حدود العالم).

عظیم الجثه.

[عَ مُلْ جُثْ ثَ] (ع ص مرکب) تنومند. کلان. گنده. درشت اندام. (فرهنگ فارسی معین): حیوانات عظیم الجثهء دورهء ماقبل تاریخ.

عظیم الجدوی.

[عَ مُلْ جَ وا] (ع ص مرکب) پرسود. بسیارسود. || پربخشش. (فرهنگ فارسی معین).

عظیم الروم.

[عَ مُرْ رو] (اِخ) بزرگ روم. لقب سلاطین و قیاصرهء روم : قیصر را عظیم الروم و طاغیة الروم و کلب الروم خوانند. (بیان الادیان).
چه باید رفت تا روم از سر ذل
عظیم الروم عزالدوله اینجا.خاقانی.
عظیم آمد چو گشت آن حال معلوم
عظیم الروم را آن فال در روم.نظامی.

عظیم الشأن.

[عَ مُشْ شَءْنْ] (ع ص مرکب) عظیم شأن. دارای شأن عالی. عظیم رتبت. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عظیم شأن شود : در آن دودمان عظیم الشأن مصیبتی در غایت صعوبت اتفاق اتفاد. (حبیب السیر چ طهران ج 3 جزو 5 ص 323).

عظیم الفعال.

[عَ مُلْ فِ] (ع ص مرکب)بزرگ کردار :
داد ببین تا کجاست، فضل ببین تا کراست
کیست عظیم الفعال، کیست کریم الشیم.
منوچهری.

عظیم الفکرة.

[عَ مُلْ فِ رَ] (ع ص مرکب)بزرگ اندیشه. (فرهنگ فارسی معین) : اما شاعر باید که سلیم الفطره عظیم الفکره... باشد. (چهار مقاله ص47).

عظیم القدر.

[عَ مُلْ قَ] (ع ص مرکب)بزرگ قدر و مرتبه. (ناظم الاطباء). بزرگ مرتبه. (فرهنگ فارسی معین): وی [ قاضی خان صدر ] از سادات عظیم القدر سیفی حسنی بود. (عالم آرای عباسی ج 2 ص966).

عظیم شأن.

[عَ شَءْنْ] (ص مرکب)عظیم الشأن. دارای شأن عالی. عظیم رتبت. (فرهنگ فارسی معین) : پوشیده نماند که ازین زمرهء عظیم شأن... جمعی کثیر در بلاد عراق عرب و عجم... توطن دارند. (حبیب السیر، چ کتابخانهء خیام ج 4 ص 618).رجوع به عظیم الشأن شود.

عظیم کندی.

[عَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان ساری سوباسار بخش پلدشت شهرستان ماکو. سکنهء آن 249 تن است. آب آن از ساری سو و زنکمار و محصول آن غلات، پنبه، توتون، کرچک، کنجد و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4.)

عظیمة.

[عَ مَ] (ع ص) مؤنث عظیم. بزرگ. و رجوع به عظیم شود. || کبیره. (اقرب الموارد). گناه بزرگ. || (اِ) سختی و بلای سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَظائم. (اقرب الموارد).

عظیمی.

[عَ] (حامص) عظیم بودن. بزرگ بودن. || کلانی. || بسیاری. || عظیم بودن نبض : از بهر آنکه طبیعت جویان مراد باشد و نبض هم بدین سبب میل به عظیمی دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به عظیم شود.

عظیمی.

[عَ] (اِخ) (483 - 556 ه .ق.) محمد بن علی بن محمد بن احمدبن نزار تنوخی جلی، مکنی به ابوعبدالله و مشهور به عظیمی. از فاضلان حلب و مدرسان آنجا بود. و با ابن عساکر و سمعانی صحبتی داشت. او راست: تاریخ العظیمی، که ابن خلکان از آن استفاده کرده است. (از الاعلام زرکلی به نقل از کشف الظنون و اعلام النبلاء).

عظیوط.

[عِظْ یَ] (ع ص) آنکه وقت جماع حدث کند. یا آنکه قبل از دخول انزال آیدش. (منتهی الارب) (آنندراج).

عظیوطة.

[عِظْ یَ طَ] (ع اِ) کلاکموش ماده. (منتهی الارب) (آنندراج).

عف.

[عَ] (اِ صوت) آواز سگ. (آنندراج). عفعف. عفف. رجوع به عفعف و عفف شود.
- عف کردن؛ عفعف کردن. آواز سگ کردن :
مژدهء عفو برای دل خود خواهد یافت
عاشقت را چو سگ کوی تو عف خواهد کرد.
ابونصر نصیرای بدخشانی (از آنندراج).
گر چه که سگ عربده خندان کند
خنده و عف از بن دندان کند.
میرخسرو (از آنندراج).

عف.

[عَف ف] (ع مص) بازایستادن از حرام و پارسائی نمودن. (از منتهی الارب). بازایستادن از زشتی. (تاج المصادر بیهقی). خودداری و امتناع کردن از آنچه جایز و نیکو نباشد، خواه در گفتار خواه در کردار. (از اقرب الموارد). عَفاف. عَفافة. عِفّة. و رجوع به عفاف و عفافة شود. || فراهم آمدن شیر در پستان، یا باقی ماندن در آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عف.

[عَف ف] (ع ص) پارسا. (منتهی الارب). خودداری کننده از انجام آنچه جایز و نیکو نباشد، خواه در کردار و خواه در گفتار. (از اقرب الموارد). عَفیف. ج، عَفَفة (منتهی الارب)، عَفّون، أعِفّة، اَعِفّاء. (اقرب الموارد).

عفا.

[عَ] (ع اِ) زمین و شهر غفل که در وی پی کسی نیامده باشد. (منتهی الارب). شهری که اثری از ملک برای کسی در آن نباشد. (از اقرب الموارد). زمینی که کسی در آن نرفته و آثار آبادی در وی نبود. (ناظم الاطباء). || خرکره. (منتهی الارب). بچهء حمیر را نامند و گفته اند یرنعام است. (فهرست مخزن الادویه). ولد حمار. و آن را به کسر اول نیز خوانده اند. (از اقرب الموارد).
- ابوالعفا؛ کنیهء خر. (ناظم الاطباء). و رجوع به ابوالعفاء در ترکیبات عفاء شود.

عفا.

[عِ] (ع اِ) خرکره. (از اقرب الموارد). رجوع به عَفا شود.

عفاء.

[عَ] (ع مص) مردن و رفتن اثر کسی و هلاک شدن و نیست و ناپدید گردیدن. (از منتهی الارب). از بین رفتن اثر کسی. (از اقرب الموارد). ناپیدا شدن. (المصادر زوزنی). ناپدید شدن اثر. (تاج المصادر بیهقی). || صاف و روشن ماندن آب. || زیاده گردیدن بر کسی در علم. || پوشیدن گیاه زمین را. || بریدن صوف را. || برگرفتن بهترین شوربا را. || گذاشتن چیزی در بن دیگ. || ناپدید کردن باد نشان چیزی را. (از منتهی الارب). عَفْو. رجوع به عفو شود.

عفاء .

[عَ] (ع اِمص) پوشیدگی و ناپدیدگی. (منتهی الارب). کهنگی و هلاکت. (از اقرب الموارد). || (اِ) خاک. (منتهی الارب). تراب. (اقرب الموارد). در شتم و ناسزا گویند: علیه العفاء. (از منتهی الارب). خاک که اثر را بپوشاند: علی الدنیا بعدک العفاء. (یادداشت مرحوم دهخدا). || سپیدی بر سیاههء چشم. (از منتهی الارب). سپیدی بر حدقه. (از اقرب الموارد). || باران. (منتهی الارب). مطر. (اقرب الموارد). || خرکره. (منتهی الارب). عِفاء. عِفا. رجوع به عِفاء و عِفا شود.

عفاء.

[عِ] (ع اِ) خرکره. (منتهی الارب). بچهء حمیر را نامند و گفته اند یرنعام است. (فهرست مخزن الادویه). عَفاء. عفا. رجوع به عفا و عفاء شود.
- ابوالعفاء؛ حمار. (اقرب الموارد). کنیهء خر. (ناظم الاطباء).
|| انبوهی پشم شتر و پر شترمرغ و جز آن. (منتهی الارب). آنچه بسیار باشد از پر شترمرغ و پشم شتر و موی دراز انبوه. (از اقرب الموارد).

عفاء.

[عِ] (ع اِ) جِ عفو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عفو شود.

عفائف.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ عفیف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و جِ عفیفة. (اقرب الموارد). رجوع به عفیف و عفیفة شود.

عفاالله.

[عَ فَلْ لاه] (ع جمله فعلیه دعایی، صوت مرکب) مخفف عفاالله عنک، یا عفاالله عنه. خدا ببخشایاد! و آن در تداول فارسی در مورد تحسین بکار رود، و گاهی با «از» و «ز» همراه است. (از فرهنگ فارسی معین) :
اگر ماند ایدر ز تو نام زشت
نیابی عفاالله خرم بهشت.فردوسی.
گرفتم درد دل بینی و جان دارو نفرمائی
عفاالله پرسشی فرمای کای بیمار من چونی.
خاقانی.
جهان سرای غرور است و دیو نفس هوا
عفاالله آنکه سبکبار و بیگناه برست.سعدی.
عفاالله چین ابرویش اگر چه ناتوانم کرد
به عشوه هم پیامی بر سر بیمار می آورد.
حافظ.
هم عفاالله ز صبا کز تو پیامی می داد
ورنه در کس نرسیدیم که از کوی تو بود.
حافظ.
- ای عفاالله؛ ای کسی که خداوند او را ببخشاید! چون پدربیامرز. (از فرهنگ فارسی معین) :
معنی دعوت بسی بنموده ما را در حضور
ای عفاالله دعوی دعوات در غیبت چرا؟
سنائی.
ای عفاالله خواجگانی کز سر صفرای جاه
خوانده اند امروز ابادالله بر خضرای من.
خاقانی.
ناله ها کردم چنان کز چرخ بانگ آمد که بس
ای عفاالله در تو گوئی ذره ای زان درگرفت.
خاقانی.
آن زمان کز بهر دونان عشق او خلعت برید
ای عفاالله خود نصیب من کله واری نماند.
خاقانی.
- عفاالله عما سلف؛ خداوند آنچه را گذشته است بخشید، و آن مقتبس از آیهء 96 سورهء 5 (المائدة) از قرآن کریم است، و در تداول فارسی زبانان به عنوان مثل به کار رود، نظیر: مضی مامضی، و بر گذشته ها صلوات. (از امثال و حکم دهخدا).
- عفاالله عنک؛ خدا از گناهانت درگذرد! (فرهنگ فارسی معین).
- || خدا ترا اصلاح کند و عزیز گرداند! (فرهنگ فارسی معین).
- عفاالله عنه؛ خداوند از او (مذکر) در گذرد. خدا گناهان او را ببخشایاد! (فرهنگ فارسی معین).
- عفاالله عنها؛ خداوند از او [ مؤنث ]، آنها [ جمع ] درگذرد. (فرهنگ فارسی معین) :دواعی انتقام... باعث و محرض آمد بر آنک مواد فساد ملک ناصرالدین قباجه - عفاالله عنها- به کلی قطع کند. (جوامع الحکایات ج 1 ص 10).

عفات.

[عُ] (ع ص، اِ) عفاة. جِ عافی. بخشندگان. آمرزندگان. رجوع به عافی و عفاة شود :
تو ناامید گشتی از عمر خویشتن
نومید شد به هر جا از تو عفات تو.
مسعودسعد.

عفادارمون.

[] (معرب، اِ) به یونانی حب القلقل است. (فهرست مخزن الادویه).

عفادله.

[عِ دَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان مینوحی بخش قصبه معمرهء شهرستان آبادان. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از شط العرب و لوله کشی خسروآباد و محصول آن خرما و انگور است. ساکنان این ده از طایفهء آل ابومصرف هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عفار.

[عَ] (ع اِ) درخت که از وی آتش گیرند. (منتهی الارب). بید سرخ؛ ای درختی که از او آتش زنند. (دهار). درختی است که از آن زناد گیرند، واحد آن عفارة است. (از اقرب الموارد). در مثل گویند: کلّ شجر نار استمجد المرخ و العفار؛ یعنی هر درختی آتش است اما مرخ و عفار بیشتر است، زیرا آتش زنهء این دو درخت زودتر از دیگر درختان آتش را شعله ور می کند، و آن را در برتری دادن چیزی بر دیگری مثل زنند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) :
زان بر فروز کامشب اندر حصار باشد
دور حصار میرا مرخ و عفار باشد.
منوچهری.
فاما همچو درخت مرغ و عفار هیچ درختی نیست که به اندک حرت از آن آتش می بارد. (تاریخ قم ص9). || ثمر قاتل ابیه است. (مخزن الادویه). || قطب. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه). || نان بی نانخورش. (از منتهی الارب) (دهار) (از اقرب الموارد). نان تهی. قفار. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (مص) گشن دادن و پیراستن خرمابنان را. (منتهی الارب). تلقیح نخل و اصلاح آن. (از اقرب الموارد). || (اِ) پِست شورانیده بی شیرینی. (منتهی الارب). || (اِخ) موضعی است میان مکه و طائف. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عفار.

[عَفْ فا] (ع ص) گشنی دهندهء خرمابنان. (منتهی الارب).

عفار.

[عِ] (ع اِ) جِ عُفر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عُفر شود.

عفارة.

[عَ رَ] (ع اِ) یکی عَفار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عَفار شود. || (اِمص) خبیثی و پلیدی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از اعلام زنان است. (از منتهی الارب).

عفاری.

[عَ را] (ع اِ) جِ عفریة. (ناظم الاطباء). رجوع به عفریة شود.

عفاری.

[عُ ی ی ] (ع ص) نیکو: نصل عفاری؛ پیکان نیکو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عفاریات.

[عُ](1) (اِخ) بندهای آب است در سواد عقیق. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب و تاج العروس به فتح راء ضبط شده است.

عفاریت.

[عَ] (ع اِ) جِ عفریت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دیوان. اهریمنان. رجوع به عفریت شود : عفاریت گفتند اندیشه مدار که ایزدتعالی آدمی را به هفت طبقه آفرید. (تاریخ سیستان ص 59). رجالهء دیلم و عفاریت افغانیان بر ایشان آغالید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 350).
- عفاریت آثار؛ کسانی که کردارشان مانند دیو بود. (ناظم الاطباء).

عفارین.

[عَ] (ع اِ) جِ عِفرین. (اقرب الموارد). رجوع به عفرین شود.

عفاریة.

[عَ یَ] (ع اِ) جِ عفریة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عفریة و عفریت شود.

عفاریة.

[عُ یَ] (ع ص) مرد سخت پلید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اسد عفاریة؛ شیر درشت خلقت توانا. (منتهی الارب). شیر سخت و شدید. (از اقرب الموارد). || (اِخ) کوهی است سرخ فام در سیالة. (از معجم البلدان).

عفاز.

[عَ] (ع اِ) چهار مغز مأکول. (منتهی الارب). گردو. (ناظم الاطباء). جوز و گردوی خوردنی، یک دانهء آن عفازة باشد. (از اقرب الموارد).

عفازة.

[عَ زَ] (ع اِ) یکی عَفاز. (از اقرب الموارد). رجوع به عفاز شود. || پشتهء زمین. (از منتهی الارب). اکمة. (اقرب الموارد).

عفازة.

[عُ زَ] (ع اِ) بار پنبه. (منتهی الارب). غوزهء دهان گشاده. (دهار). جوزالقطن. (اقرب الموارد). جوزة القطن است که به فارسی کوزک و به شیرازی خروک و به اصفهانی کوکوزک پنبه و به هندی دهیری نامند. (مخزن الادویه). جوزق و بار پنبه. (ناظم الاطباء).

عفاس.

[عِ] (ع اِ) فساد. (منتهی الارب). || (اِخ) نام ماده شتری «راعی» شاعر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفاش.

[عُ] (ع ص) مرد وافر و انبوه ریش. (از منتهی الارب).

عفاشة.

[عُ شَ] (ع ص) مردم بی خیر. (منتهی الارب). آنکه در او خیری نباشد از بین مردم. (از اقرب الموارد).

عفاص.

[عِ] (ع اِ) پوست پاره ای که سر خنور بدان بندند و خنور و جز آن از چرم باشد، یا از غیر آن که در آن نفقه نهند. (منتهی الارب). وعاء و ظرفی که نفقه در آن باشد، از پوست یا از پارچه. (از اقرب الموارد). || غلاف قاروره. (منتهی الارب). غلاف قارورة و گویند آن پوستی است که قاروره را بدان سرپوش نهند، اما آنچه در دهانهء قاروره وارد می شود، صمام است. (از اقرب الموارد).

عفاضج.

[عُ ضِ] (ع ص) فربه سست گوشت. (منتهی الارب). ضخم و فربه و سست. (از اقرب الموارد). عَفضَج. عِفضاج. رجوع به عفضاج و عفضج شود.

عفاط.

[عَ ف ف] (ع ص) درمانده به سخن. (منتهی الارب). الکن. (اقرب الموارد).

عفاطة.

[عَفْ فا طَ] (ع ص) کنیزک شبانی کننده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از دهار).

عفاطی.

[عِ طی ی] (ع ص) درمانده به سخن. (منتهی الارب). الکن. (اقرب الموارد). عَفّاط. رجوع به عفاط شود.

عفاف.

[عَ] (ع مص) باز ایستادن از حرام و پارسائی نمودن. (از منتهی الارب). خودداری و امتناع از آنچه جایز و نیکو نباشد، خواه در گفتار باشد خواه در کردار. (از اقرب الموارد). باز ایستادن. (آنندراج). نهفتگی کردن. (المصادر زوزنی). باز ایستادن از زشتی. (دهار). عَفّ. عَفافة. عِفّة. و رجوع به عف و عفافة و عفة شود. || باد سخت آمدن. (المصادر زوزنی). || تیز دادن. (بحر الجواهر).

عفاف.

[عَ](1) (ع اِمص) پارسائی و پرهیزگاری. (غیاث اللغات). نهفتگی. (دهار). پاکدامنی. خویشتن داری. عفت. تعفف :
ز مجد گوید چون عابد از عفاف سخن
ز ظلم جوید چون عاشق از فراق فرار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
رفیق خویش صلاح و عفاف را ساختم. (کلیله و دمنه). پسندیده تر سیرتها آن است که به تقوی و عفاف کشد. (کلیله و دمنه). عفاف و تقوی... که ذات شریف او بدان ممتاز بود هیچکس را از امراء بنی العباس مجتمع نبود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 280). راه صلاح و عفاف پیش گرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 438). راه اصلاح و عفاف پیش گرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 438). مشغول کفاف از دولت عفاف محروم است. (گلستان سعدی).
(1) - در تداول فارسی معمولاً به کسر اول تلفظ شود.

عفاف.

[عِ] (ع اِ) دارو. (منتهی الارب). دواء. (اقرب الموارد).

عفاف.

[عَ] (اِخ) دختر احمدبن محمد بن اخوة. از زنان محدث بود و از ابوعبدالله بن طلحة نعالی و دیگران حدیث آموخت و به سال 544 ه . ق. درگذشت. (از اعلام النساء از التحبیر سمعانی).

عفافة.

[عَ فَ] (ع مص) به معنی مصدر عَفّ و عَفاف است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بازایستادن از زشتی. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). بازایستادن. (آنندراج). رجوع به عف و عفاف شود.

عفافة.

[عُ فَ] (ع اِ) اسم است مصدر عَفّ را به معنی فراهم آمدن و گرد آمدن شیر در پستان، و گویند باقی ماندن آن است در پستان. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَفّ شود. || شیر فراهم آمده. باقی ماندهء شیر در پستان. (منتهی الارب). باقیماندهء شیر در پستان پس از آنکه اکثر آن نوشیده شده باشد. (از اقرب الموارد). || (اِخ) آبی است بنی نمیر را. (از معجم البلدان).

عفاق.

[عِ / عَ] (ع مص) بسیار دوشیدن ناقه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتاب رفتن. (منتهی الارب). بسرعت رفتن. (از اقرب الموارد).

عفاق.

[عِ] (اِخ) ابن مری. شخصی است که احدب بن عمرو باهلی در خشک سالی او را گرفته بریان کرد و بخورد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفاک الله.

[عَ کَلْ لاه] (ع جمله فعلیه دعایی، صوت مرکب) خداوند ترا ببخشایاد! و آن در موقع دعا و تحسین بکار رود. (فرهنگ فارسی معین) :
هلاکم کردی از تیمارخواری
عفاک الله زهی تیمارداری.نظامی.
بدم گفتی و خرسندم عفاک الله نکو گفتی
سگم خواندی وخشنودم جزاک الله کرم کردی.
سعدی.
چه شکر گویمت ای خیل غم عفاک الله
که روز بی کسی آخر نمی روی ز سرم.
حافظ.

عفال.

[عَ لِ] (ع اِ) دشنام است مر زنان را. (منتهی الارب). شتم است زن را و آن خاص نداست. گویند: یا عفال. (از اقرب الموارد).

عفان.

[عَفْ فا] (اِخ) از اعلام است، منصرف و غیرمنصرف. (از منتهی الارب). اگر آن را وزن فعلان از ریشهء عف بدانیم مالاینصرف خواهد بود به سبب زیادت نون، و اگر آن را وزن فعال از ریشه عفن فرض کنیم، منصرف خواهد بود به سبب اصلی بودن نون. (از اقرب الموارد). || (اِخ) چشمه ای است در سند. (منتهی الارب).

عفان.

[عِفْ فا] (ع اِ) عفان الشی ء، وقت آن چیز. گویند جاء علی عفانه؛ یعنی در وقت آن آمد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و آن لغتی است در «افان». (از اقرب الموارد).

عفان.

[عَفْ فا] (اِخ) ابن ابی العاص. نام پدر عثمان خلیفهء سوم است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفان.

[عَفْ فا] (اِخ) ابن مسلم بن عبدالله صفار، مکنی به ابوعثمان. از حافظان حدیث و مورد اعتماد بود. وی از اهالی بصره بود به سال 134 ه . ق. متولد شد و ساکن بغداد گشت. هنگامی که مأمون خلیفهء عباسی قول به خلق قرآن را اظهار داشت، گفت تا از عفان نیز در این مورد سؤال شود و اگر آن را نپذیرد مقرری او را که پانصد درهم در ماه بود قطع کنند. عفان چون این بشنید در جواب گفت «و فی السماء رزقکم و ما توعدون»(1) و از پذیرفتن عقیدهء مأمون خودداری کرد و گویند وی نخستین کسی است که در این راه صدمه دید. او را از مشایخ اسلام و ائمهء اعلام به حساب آورده اند و وی به سال 220 ه . ق. در بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از تهذیب التهذیب ج 7 ص 230 و میزان الاعتدال ج2 ص 202 و تاریخ بغداد ج 12 ص 269). رجوع به صفوة الصفوة ج 4 ص 3 شود.
(1) - قرآن 51/22.

عفانش.

[عُ نِ] (ع ص) عفانش اللحیة؛ سطبر و بسیارموی ریش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُفنّش. رجوع به عفنش شود.

عفاوة.

[عَ / عِ / عُ وَ](1) (ع اِ) کف و سردیگ خوردی از روغن و مانند آن. (از منتهی الارب). آنچه از خورش و مرق که ابتدا برداشته شود، و آن را برای کسی که مورد احترام است اختصاص دهند. (از اقرب الموارد). و گویند آن اول مرق و خورش و نیکوتر آن است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد فقط بکسر اول ضبط شده است.

عفاوة.

[عُ / عِ وَ](1) (ع اِ) باقی ماندهء خوردی در بن دیگ، و طعامی که طفلان هدیه فرستند. (از منتهی الارب). باقیماندهء مرق و خورش که به عاریت گیرندهء دیگ آن را همراه دیگ باز فرستد. و برخی آن را به معنی «زبد» و کف دیگ دانسته اند. (از اقرب الموارد). || به معنی عَفاوة است. (از منتهی الارب). رجوع به عَفاوة شود.
(1) - در منتهی الارب فقط بضم اول ضبط شده است.

عفاة.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عافی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مهمانان و واردشوندگان : و از مأثورات کرم و سخاء آن پادشاه دام ملکه آن است که... بیرون از تشریفات حشم و... اطلاقات عفاة... هر سال هزار خروار غله... منبر فرموده است. (المضاف الی بدایع الازمان ص 26). و رجوع به عافی و عفات شود. || هو کثیر العفاة؛ او بسیار مهمان و ضیافت کننده است. (ناظم الاطباء).

عفاهم.

[عُ هِ] (ع ص) شتر مادهء توانای چست و تیزرو. || فراخی عیش. || دویدگی سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفاهن.

[عُ هِ] (ع ص) شتر مادهء زورمند چست و چالاک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عفاهم. رجوع به عفاهم شود.

عفاهیة.

[عُ یَ](1) (ع ص) سطبر دفزک. (منتهی الارب). ضخم. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب بتشدید یاء ضبط شده است.

عفاید.

[] (اِ) به سریانی مغاث است. (فهرست مخزن الادویه).

عفت.

[عَ] (ع مص) برتافتن. (از منتهی الارب). || شکستن بی متفرق و جدا ساختن. (از منتهی الارب). پیچاندن. و شکاندن چیزی را. شکاندن بدون از هم جدا ساختن. (از اقرب الموارد). برنجانیدن دست تا بشکند. (تاج المصادر بیهقی). || دست برتافتن کسی را. || شکسته گفتن سخن را از لکنت زبان. و تکلف نمودن در عربیت. (از منتهی الارب). شکستن از لکنت. (تاج المصادر بیهقی). تکلف کردن در عربیت و فصیح نشدن، و گویند پیچاندن سخن را از راه خود و شکستن آن به جهت لکنت. (از اقرب الموارد).

عفت.

[عِفْ فَ] (ع اِمص) عفة. نهفتگی و پاکدامنی. (مهذب الاسماء). پرهیزگاری و پارسائی. و احتراز از محرمات خصوصاً از شهوات حرام. (از غیاث اللغات). یکی از فضایل اربعه نزد قدما (حکمت، شجاعت، عفت، عدالت). هیئتی که مر نیروی شهوت راست و واسطهء بین فجور و خمور است و گفته اند که عفت ترک شهوت است نسبت به هر چیزی که تصور رود از امور و مشتهیات نفسانی در این جهان. (از کشاف اصطلاحات الفنون). یکی از کیفیات نفسانیه است و از اقسام خلقیات می باشد، و آن خلقی است که افعال متوسط بین فجور و خمود از آن صادر می شود، و خمود و فجور و طرف لذت اند و از رذائل اند. و گویند عفت آن است که قوت شهوت مطیع نفس ناطقه باشد تا تصرف او به اقتضای رأی او بود و اثر خیریت در او ظاهر شود و از تعبد هوای نفس و استخدام لذات فارغ. (از فرهنگ علوم عقلی از اسفار ج2 ص38 و اخلاق ناصری ص74). اعتدال در قوهء شهویه. پاکی. طهارت. زهد. تقوی. حیا. شرمساری. عفاف. کف نفس. تعفف. و رجوع به عفة شود :
با چهره ماه و طینت زهره
با زهره شیر و عفت زهرا.منوچهری.
نگاه باید کرد تا احوال ایشان بر چه جمله رفته است و میرود در عدل و خوبی سیرت و عفت و دیانت. (تاریخ بیهقی ص 94). هرچند در ثمرات عفت تأمل بیش کردم رغبت من در اکتساب آن زیادت گشت. (کلیله و دمنه).
- باعفت؛ پارسا و زاهد و پاکدامن و با شرم و حیا و پرهیزکار. (ناظم الاطباء).
- بی عفت؛ بی شرم و حیا.
- بی عفتی؛ بی شرمی. بی حیایی.

عفتان.

[عِ] (ع ص) به معنی عِفِتّان است. (از اقرب الموارد). رجوع به عفتان شود.

عفتان.

[عِ فِتْ تا] (ع ص) مرد توانا فربه و پرگوشت و گرداندام. درشت خلقت زورمند. (از منتهی الارب). بر وزن و معنی صفتان است، و آن را با یاء نسبت نیز بکار برند مبالغه را و عِفتّانی گویند. و برخی آن را بصورت عِفْتان خوانده اند به معنی سخت و قوی و چابک. (از اقرب الموارد).

عفتانی.

[عِ فِتْ تا نی ی] (ع ص) به معنی عفتّان است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عِفتّان شود.

عفج.

[عَ] (ع مص) زدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عصا زدن. (تاج المصادر بیهقی). || گائیدن. (از منتهی الارب). جماع کردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || زدن جامه را معفاج. (از منتهی الارب). و رجوع به معفاج شود. || فعل قوم لوط کردن. (از منتهی الارب).

عفج.

[عَ فَ] (ع مص) بزرگ و فربه شدن رودهء کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و چنین شخصی را عَفِج گویند. (از اقرب الموارد).

عفج.

[عَ فِ] (ع ص) آنکه روده های او بزرگ و فراخ باشد. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَفَج شود. || (اِ) به معنی عِفج است. رجوع به عِفج شود.

عفج.

[عِ / عَ / عَ فَ / عَ فِ] (ع اِ) رودهء مردم و اسب و سباع که طعام از معده بدان نقل کند، و آن مصارین است برای سم داران و سپل داران. (از منتهی الارب). رودگان فراخ. (زمخشری). هزارخانه و رودگانی. (دهار). رودگان و معی، و گویند آن گوشتی است در نزدیکی روده در طبقهء داخلی رودهء راست. (از بحر الجواهر). آنچه طعام بدان منتقل می شود پس از معده، و آن برای انسان و تمام سباع به منزلهء روده ها است برای سم داران و سپل داران که به کرش می پیوندند. (از اقرب الموارد). آن روده که طعام از معده در آن داخل می گردد. (ناظم الاطباء). ج، أعفاج. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفجة.

[عَ فِ جَ] (ع اِ) حوض خرد در جنب حوضهای بزرگ که هرگاه آب حوض بلند گردد و برآید از آن آب خورند و گیرند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفد.

[عَ] (ع مص) هر دوپای فراهم آورده برجستن. (از منتهی الارب). دو پای را در کنار هم قرار دادن و جهیدن بدون دویدن. (از اقرب الموارد). عَفَدان. رجوع به عفدان شود.

عفد.

[عَ] (ع اِ) کبوتر، یا مرغی است شبیه کبوتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از فهرست مخزن الادویه).

عفدان.

[عَ فَ] (ع مص) به معنی مصدر عَفد است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عفد شود.

عفر.

[عَ] (ع مص) در خاک مالیدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). در خاک غلطانیدن و خاک آلوده کردن. || زیر خاک دفن نمودن و پنهان کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بر زمین زدن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کشت را برای بار اول آب دادن، گویند عفرالزرع. (از اقرب الموارد). || آسوده شدن از لقاح نخل. (از اقرب الموارد). گشن دادن خرما. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

عفر.

[عَ] (ع اِ) خاک. (منتهی الارب). تراب. (فهرست مخزن الادویه). روی خاک. ظاهر و روی خاک. (از اقرب الموارد). || دشواری و سختی: کلام لاعفر فیه؛ سخنی که پیچیدگی و دشواری در آن نباشد. (از اقرب الموارد). عَفَر. (منتهی الارب). رجوع به عَفَر شود.

عفر.

[عَ فَ] (ع مص) سپید سرخی مایل گردیدن آهو، یا سرخ پشت و سپیدشکم گشتن آن. (از منتهی الارب). «أعفر» شدن آهو، و گویند رنگ او شبیه رنگ «عفر» و خاک شدن. (از اقرب الموارد). و رجوع به أعفر و عَفَر شود.

عفر.

[عَ فَ] (ع اِ) خاک، و روی خاک. (منتهی الارب). رویه و سطح زمین: ماعلی عفرالارض مثله و خاک را نیز گویند. (از اقرب الموارد). ج، أعفار. || اول آب که کشت را دهند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تیرها که مخاط الشیطان نامند آنرا. (منتهی الارب). «سهام» و تار عنکبوت که آن را مخاط الشیطان نامند.(1) (از اقرب الموارد). || سختگی و اشکال: کلام لاعفر فیه؛ سخنی که عویص و اشکال در آن نباشد. (از منتهی الارب). عَفر. (اقرب الموارد). و رجوع به عَفر شود.
(1) - سهام به ضم و فتح اول، لعاب و تار عنکبوت است که صاحب منتهی الارب آن را به کسر اول به معنی تیرها (جِ سَهم) خوانده است.

عفر.

[عِ] (ع ص) مرد نیک خبیث کربز. (منتهی الارب). خبیث و منکر. (اقرب الموارد). مردم سخت بد. (دهار). || اسد عفر؛ شیر درشت. (منتهی الارب). شیر سخت و شدید. (از اقرب الموارد). || (اِ) خوک نر، یا عام است، یا بچهء خوک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خوک، و مؤنث آن عفرة است. (از دهار). خنزیر. (فهرست مخزن الادویه).

عفر.

[عِ فِرر] (ع ص) مرد پلید. (منتهی الارب). خبیث و منکر. (اقرب الموارد).

عفر.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عَفراء. (منتهی الارب). رجوع به عفراء شود. || جِ أعفَر. (ناظم الاطباء). رجوع به اعفر شود.

عفر.

[عُ] (ع اِ) شب هفتم و هشتم و نهم ماه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) مرد دلیر چست و شاطر. (منتهی الارب). شجاع و جلد. (اقرب الموارد). || سطبر درشت اندام و توانا. (منتهی الارب). غلیظ و شدید. (اقرب الموارد). || بازار کاسد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خوک نر، یا عام است و یا بچهء خوک. (از اقرب الموارد). ج، أعفار و عِفار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عفر.

[عُ فُ] (ع اِ) روزگار، و هنگام، و ماه. (منتهی الارب). حین، و گویند ماه. (از اقرب الموارد).

عفر.

[عُ] (اِخ) ریگها است در بادیه به بلاد قیس. (منتهی الارب). رمالی است در بادیه در بلاد قیس. و گویند نجد عفر، جایگاهی است در نزدیکی مکه. (از معجم البلدان).

عفرا.

[عَ] (اِخ) عفراء. نام معشوقهء عروه است. (غیاث اللغات) (برهان). رجوع به عفراء (دختر مهاصر...) شود.

عفراء .

[عَ] (ع ص، اِ) مؤنث أعفر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به اعفر شود. || ترید سپید کرده شده. || ریگ سرخ. || شب سپید. || زن سپید. (منتهی الارب). بیضاء. (اقرب الموارد). || شب سیزدهم از ماه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زمین بی نشان ویران پا سپرنشده. (منتهی الارب). زمین «بیضا» که گامی در آنجا ننهاده باشند. (از اقرب الموارد). || شاة عفراء؛ گوسپند که بر سپیدی پشم آن سرخی غالب باشد، و نیز ظبیة عفراء. (از منتهی الارب). مادهء آهوئی که بر سپیدی وی سرخی غالب باشد، و آنکه پشتش سرخ و پهلو و تهیگاه وی اندک سپید بود. (ناظم الاطباء). ج، عُفر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عفراء .

[عَ] (اِخ) قلعه ای به فلسطین. (منتهی الارب). قلعه ای است از اعمال فلسطین در نزدیکی بیت المقدس. (از معجم البلدان).

عفراء .

[عَ] (اِخ) (ابناء...) معوذ و معاذ. صحابیان اند و آن هر دو پسر حارث بن رفاعة و عفراء نام مادر ایشان است که او دختر عبیدبن ثعلبة باشد. (از منتهی الارب).

عفراء .

[عَ] (اِخ) (قصر...) جائی است به شام قریب نوا. (منتهی الارب). نام قریه ای به شام نزدیک نوی. (ابن البیطار در ذیل کلمهء آآکثار).

عفراء .

[عَ] (اِخ) دختر عقال. از زنان شاعر عرب و معشوق عروة بن حزام. رجوع به عفراء (دختر مهاصر...) شود.

عفراء .

[عَ] (اِخ) دختر مهاصربن مالک(1)، از بنی ضبة بن عبد، از عذرة. از زنان شاعر بود و داستان عشق او با پسرعمش عروة بن حزام شهرت دارد، چه آنان از کودکی بر هم عاشق بودند ولی پدر عفراء در غیاب عروة او را بدیگری ازدواج داد و او با شوی خود به شام رفت. عروة چون از این واقعه آگاه گشت به دیدار او رفت و پس از این دیدار درگذشت. عفراء چون این بدید اشعاری در رثاء عروة سرایید و بر قبر او رفت و همانجا درگذشت و در کنار عروة دفن شد (در حدود سال 50 ه . ق). (از الاعلام زرکلی از التاج ج 3 ص 621) (جمهرة الانساب ص 420) (اعلام النساء ص 1025) (الدرالمنثور ص 346). و رجوع به عروة بن حزام و «عروه و عفرا» و اعلام النساء ج 3 شود.
(1) - صاحب اعلام النساء او را دختر عَقّال دانسته است.

عفراس.

[عِ] (ع اِ) شیر بیشهء قوی و توانا. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

عفراة.

[عِ] (ع ص)(1) مرد پلید کربز. || (اِ) موی میانهء سر. (منتهی الارب). تک مویهایی که در وسط سر روییده باشد. (از اقرب الموارد). || به معنی عفریة است در انسان و خروس. (از اقرب الموارد). رجوع به عفریة شود.
(1) - در منتهی الارب با تاء مبسوط (عفرات) ضبط شده است.

عفربلا.

[عَ رَ بَ] (اِخ) شهری است در غور اردن در نزدیکی بیسان و طبریه. (از معجم البلدان).

عفرجع.

[عَ فَ جَ] (ع ص) مرد بدخوی زشت سیرت. (منتهی الارب). سیّیالخلق. (اقرب الموارد).

عفرزان.

[عَ فَرْ رَ] (اِخ) نام مخنثی است در بصره. (از منتهی الارب).

عفرس.

[عِ رِ] (ع اِ) شیر بیشهء قوی و توانا. (منتهی الارب). اسد. (از اقرب الموارد).

عفرسة.

[عَ رَ سَ] (ع مص) بر زمین افکندن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چیره شدن بر کسی. (از منتهی الارب). غالب شدن. (از اقرب الموارد). || دریدن شیر کسی را. (از منتهی الارب).

عفرفرة.

[عَ فَ فَ رَ] (ع ص) پلید. (منتهی الارب). خبیث. (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

عفرن.

[عِ فَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). || (ص) پلید. (منتهی الارب).

عفرناة.

[عَ فَ] (ع ص) مؤنث عَفرنی. (از اقرب الموارد). رجوع به عفرنی شود. || لبوة عفرناة؛ شیر مادهء سخت و درشت. ناقة عفرناة؛ شتر مادهء سخت درشت و توانا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَفرنَیات. (اقرب الموارد). || (اِ) غول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عفرناة.

[عِ فِ] (ع ص، اِ) مأسدة و جای شیرناک. (از اقرب الموارد).

عفرنس.

[عَ فَ نَ] (ع ص، اِ) شیر سخت و توانا. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). || شتر درشت و سطبرگردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفرنون.

[عَ فَ نَ] (ع ص، اِ) جِ عَفَرنی. (اقرب الموارد). رجوع به عفرنی شود.

عفرنی.

[عَ فَ نا] (ع اِ) اسد و شیر. (اقرب الموارد). || (ص) شیر درشت اندام. (منتهی الارب). اسد عفرنی؛ شیر شدید و سخت. (از اقرب الموارد). لبوة عفرنی؛ ماده شیر استوارخلقت. (منتهی الارب). ماده شیر شدید و سخت. (از اقرب الموارد). نون و الف آن زائد است الحاق را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَفَرنَون. (اقرب الموارد).

عفرنیات.

[عَ فَ نَ] (ع ص، اِ) جِ عَفَرناة. (اقرب الموارد). رجوع به عفرناة شود.

عفرنیة.

[عُ فَ یَ] (ع ص) مرد خبیث کربز. (منتهی الارب). خبیث منکر. (اقرب الموارد). || (اِ) موی میانهء سر. (منتهی الارب). تک مویهایی که در وسط سر روئیده باشد. (از اقرب الموارد).

عفرودیت.

[عَ] (اِخ) معرب آفردیت رب النوع زیبایی در یونان باستان. ونوس. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به آفرودیت و ونوس شود.

عفروس.

[عُ] (ع اِ) شیر بیشهء قوی و توانا. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

عفرة.

[عَ رَ] (ع اِ) سپیدی غیرخالص. (منتهی الارب).

عفرة.

[عِ رَ] (ع ص) مؤنث عفر. || زن پلید. || (اِ) موی گردن شیر و خروس. (منتهی الارب).

عفرة.

[عُ رَ] (ع اِ) سرخی پشت آهو مایل به سپیدی. (منتهی الارب). رنگ اعفر. (از اقرب الموارد). رجوع به اعفر شود. || عفرة البرد؛ اول سرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || موی قفای شیر و خروس. (منتهی الارب). موی پشت و قفا در شیر و خروس و غیره، که هنگام ستیزه آنها را بر یافوخ و میان سر خود می آورند. (از اقرب الموارد). || سپیدی غیرخالص. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ثرید سپید شده. (از اقرب الموارد).

عفرة.

[عُ فُرْ رَ] (ع اِ) اخلاط مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عفرة البرد و الحر؛ سختی و اول گرما و سرما، و آن لغتی است در افرة، و آن را به فتح اول نیز خوانده اند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عفری.

[عَ را] (ع اِ) موی گردن خروس. || موی قفای مردم. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پشم پیشانی ستور. (منتهی الارب). موی پیشانی و ناصیهء دابه. (از اقرب الموارد). || مویهای میانهء سر. (منتهی الارب). تک مویهایی که در وسط سر انسان روئیده باشد. (از اقرب الموارد).

عفری.

[عِ ری ی](1) (ع ص) مرد نیک خبیث کربز. (منتهی الارب). خبیث منکر. (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد بصورت عفری [ عِ فِ ر را ] ضبط شده است.

عفری.

[عِ را] (اِخ) نام آبی است در سرزمین فلسطین. (از معجم البلدان).

عفریت.

[عَ] (ع ص) مرد سخت خبیث کربز. (منتهی الارب). عِفریت. رجوع به عِفریت شود.

عفریت.

[عِ] (ع ص) اسد عفریت؛ شیر توانای درشت خلقت. (منتهی الارب). سخت و شدید. (از اقرب الموارد).
- عفریت نفریت؛ از اتباع است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یعنی ظالم و ستمکار. (از ناظم الاطباء).
|| به غایت رساننده هر چیزی. (منتهی الارب). || مرد درگذرنده در امور و رسا و مبالغه کننده در آن و زیرک. || مرد سخت خبیث کربز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَفریت. (منتهی الارب). || (اِ) جانوری که در خاک نرم و در بن دیوار می باشد. || جانوری مانند کربسه که بر سوار پیش می آید و به دنب او را می زند. (ناظم الاطباء). و رجوع به عِفرّین شود. || دیو ستنبه(1). (منتهی الارب) (ترجمان القرآن جرجانی) (دهار). دیو. (غیاث اللغات). دیو و اهریمن. (فرهنگ فارسی معین). مهتر پریان. (دهار). عفریت از انس و جن و شیاطین، چیره شونده و مهتر آنان است، و گویند نفوذکننده در امور و مبالغه کننده در آن از خبث و زیرکی است. (از اقرب الموارد). تاء آن زائد است الحاق را، اگر یاء را متحرک بخوانیم تاء بدل به هاء شود: عِفرِیَه. ج، عَفاریت که آن را نیز می توان بصورت عَفارِیَة خواند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :قال عفریت من الجن أنا آتیک به قبل أن تقوم من مقامک. (قرآن 27/39)؛ دیوی از جن گفت من آن را برایت می آورم پیش از آنکه از جای خود برخیزی.
جادو نباشد از تو به تنبل سوارتر
عفریت کرده کار ز تو کرده کارتر.دقیقی.
نشستم از برش چون عرش بلقیس
بجست او چون یکی عفریت هایل.
منوچهری.
عفریت دوستار تو و دستیار تست
جبریل دستیار من و دوستار من.
ناصرخسرو.
سپه کرده عفریت بر زهره گردون
از انجم کشیده بر او خشت و خنجر.
ناصرخسرو.
مگر ناگه کمین آورد بر عفریت سیاره
مگر در شب شبیخون کرد بر مریخ اهریمن.
امیر معزی.
گرچه عفریت آورد عرش سبائی نزد جم
دیدنش جمشید والا بر نتابد بیش از این.
خاقانی.
گفت عفریتی که تختش را به فن
حاضر آرم تا تو زین بیرون شدن.مولوی.
در پذیرم جمله زشتیت را
چون ملک پاکی دهم عفریت را.مولوی.
تو گفتی که عفریت و بلقیس بود
قرین حور زادی به ابلیس بود.سعدی.
|| آدمی و پری گردن کش. (دهار). || غول. || هر صورت مهیب و هولناکی که به تصور درآید و یا مشاهده گردد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - منتهی الارب: ستینه.

عفریت.

[عِ فِرْ ری] (ع ص) به غایت رساننده هر چیزی. || مرد درگذرنده در امور و رسا و مبالغه کننده در آن و زیرک. (منتهی الارب). عِفریت. رجوع به عِفریت شود.

عفریت دل.

[عِ دِ] (ص مرکب) آنکه دلی چون دل دیو دارد : آهن سم، فولادرگ، صاعقه انگیز، صرصر تک، عفریت دل. (در وصف اسب). (سندبادنامه ص 252).

عفریت دیدار.

[عِ] (ص مرکب) زشت و هولناک و بدمنظر. (ناظم الاطباء).

عفریت روی.

[عِ] (ص مرکب) آن که رویی چون روی دیو و عفریت دارد :
آن کل عفریت روی با همه زشتی
قالی بافد همی و ایضاً محفور.سوزنی.

عفریتة.

[عِ تَ] (ع ص، اِ) مؤنث عفریت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عفریت شود.

عفریس.

[عِ] (ع اِ) شیر بیشهء قوی و توانا. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

عفرین.

[عِ] (ع ص) مرد مبالغه کننده در امور با زیرکی و فطانت و درگذرنده در امور و رسا. (ناظم الاطباء). عفریت. (اقرب الموارد). و رجوع به عفریت شود. ج، عَفارین. (اقرب الموارد).

عفرین.

[عِ] (اِخ) نام نهری است در نواحی مصیصه، که بسوی اعمال نواحی حلب جاری است. و در اخبار نام آن آمده است. (از معجم البلدان).

عفرین.

[عِ فِرْ ری] (ع ص، اِ) شیر مادهء درشت خلقت. || لیث عفرین؛ شیر بیشه و بیشه شیر. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). || جانورکی است که در خاک نرم بن دیوار می باشد، یا جانورکی است مانند کربسه و بر سوار پیش آید و به دنب می زند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گوش خزک. (یادداشت دهخدا). || مرد تمام اندام ضابط توانا. (منتهی الارب). مرد کامل ضابط قوی. (از اقرب الموارد). || زیرک و رسا و بغایت رسانندهء هر چیزی. (منتهی الارب). نافذ در کارها و مبالغه کننده در آن با زیرکی. || هر ضابط قوی. || مرد کامل پنجاه ساله. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام شهری است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). مأسده و جای شیرناکی است، و یا شهری است. (از اقرب الموارد).

عفریة.

[عِ یَ] (ع ص) اسد عفریة؛ شیر درشت خلقت. (منتهی الارب). شیر شدید و سخت. (از اقرب الموارد). || شیطان عفریة؛ دیو ستنبه. (منتهی الارب). استنبه از آدمی و پری. (دهار). || مرد پلید کربز. (منتهی الارب). داهیهء بسیار دهاء. (از اقرب الموارد). || مبالغه کننده در هر چیز. || ستمکار. (منتهی الارب). خبیث منکر. (اقرب الموارد).
- عفریة نفریة؛ از اتباع است، از آن جمله است حدیث «ان الله یبغض العفریة النفریة». (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| (اِ) موی گردن شیر و خروس. (منتهی الارب). تاج خروس. (دهار). عفریة الدیک؛ پر گردن خروس. (از اقرب الموارد). || موی قفای مردم. || پشم پیشانی ستور. || موی میانهء سر. جاء فلان نافشا عفریته؛ خشمگین و در حال غضب آمد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یاء در عفریة زائد است الحاق را و تاء آن برای مبالغه است. ج، عَفارِیَة. (از اقرب الموارد). ج، عَفاری. (ناظم الاطباء).

عفز.

[عَ] (ع مص) بازی کردن مرد با اهل خود. || خوابانیدن شتر را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفز.

[عَ] (ع اِ) چهار مغز مأکول که خورده شود. (از منتهی الارب) (از آنندراج). جوز و گردو. (ناظم الاطباء). عَفاز. (اقرب الموارد). رجوع به عفاز شود.

عفزر.

[عَ زَ] (ع ص) سابق شتاب. (منتهی الارب). سائق سریع و شتابنده. (از اقرب الموارد). || مرد بسیار شور و غوغا در باطل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفزة.

[عَ زَ] (اِخ) شهری است قدیمی در نزدیکی رقهء شامیه بر ساحل فرات، که اکنون ویرانه ای است. (از معجم البلدان).

عفس.

[عَ] (ع مص) بازداشتن. (منتهی الارب). حبس. (از اقرب الموارد). || خوار و حقیر ساختن. (منتهی الارب). خوار داشتن. (المصادر زوزنی). || سخت راندن. (منتهی الارب). عفس الابل؛ شتران را به شدت راند. (از اقرب الموارد). || پوست مالیدن. (منتهی الارب). مالیدن پوست را در دباغی. (از اقرب الموارد). || زدن بپای بر سرین کسی. || کشیدن بسوی زمین با فشارش سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ابتذال؛ بکار بردن جامه را، روزهای بسیار. || بازگرداندن چوپان گوسفندان خود را، و فرو نگذاشتن آنها را تا براه خود بروند. || بازگرداندن کسی را از حاجت خود. || حبس کردن ستور و ماشیه را بدون چراگاه و علف. || به خاک چسباندن. || صرع و به زمین افکندن. || گام نهادن. (از اقرب الموارد). || رام کردن. || خوان کردن. || به دندان کردن. (المصادر زوزنی).

عفش.

[عَ] (ع مص) گرد آوردن. (منتهی الارب). جمع. (از اقرب الموارد).

عفشال.

[عِ] (ع ص) رجل عفشال؛ مرد شوخ کم باک. (منتهی الارب). مرد اندک بیم. (از اقرب الموارد).

عفشج.

[عَ شَ] (ع ص) دراز سطبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفشل.

[عَ شَ] (ع ص) مرد گران جان ثقیل. (منتهی الارب). مرد سنگین و انبوه. (از اقرب الموارد). عَفَنشل. رجوع به عفنشل شود.

عفشلیل.

[عَ شَ] (ع ص) مرد ثقیل و گران. (منتهی الارب). مرد سنگین و انبوه. (از اقرب الموارد). عَفشل. و رجوع به عفشل شود. || درشت خوی. (منتهی الارب). جافی و ثقیل. (اقرب الموارد). || گنده پیر فروهشته گوشت. (منتهی الارب). عجوز سست گوشت. (از اقرب الموارد). || گلیم بسیارپشم. (منتهی الارب). کساء سطبر و خشک و بسیارپشم. (از اقرب الموارد). || (اِ) کفتار، یا کفتار نر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفص.

[عَ] (ع مص) برکندن. (منتهی الارب). قلع. (از اقرب الموارد). || غالب آمدن در کشتی و سست گردانیدن. || پیچ دادن کسی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جماع کردن. (از اقرب الموارد). || «عفاص» بستن بر سر شیشه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پوست بر شیشه بستن. (تاج المصادر بیهقی). || سربند ساختن شیشه را. (منتهی الارب). قرار دادن «عفاص» را در سر قاروره. (از اقرب الموارد). و رجوع به عفاص شود. || دوتا کردن و پامال گردانیدن چیزی را. (از منتهی الارب). خم کردن چیزی را. (از اقرب الموارد).

عفص.

[عَ] (ع اِ) مازو که از آن سیاهی سازند، مولد است یا عربی. (منتهی الارب). بار درخت بلوط، واحد آن «عفصة» است و آن مولد می باشد و از کلام اهل بادیه نیست. (از اقرب الموارد). مازو. (دهار) (زمخشری) (الفاظ الادویة) (فرهنگ فارسی معین). دوائی است که آن را مازو گویند. (غیاث اللغات). ثمر درخت بلوط، و عفص مُدبّر آن است که سوخته باشد و با سرکه خاموش شده باشد، نیکوترین آن سبز و خام و سخت است. (از بحر الجواهر). به پارسی مازو گویند و به یونانی فقس، و بهترین آن بود که سبز بود و سوراخ نداشته باشد و آن را بقاقالیس خوانند و آن غوره بود، و آنچه رسیده بود سرخ رنگ و سست و بزرگ بود. (از اختیارات بدیعی). به فارسی مازو نامند، درخت او مثل درخت بلوط است و در بعضی بلاد یک سال بلوط بار می دهد و یک سال مازو. (از تحفهء حکیم مؤمن). برآمدگی که بر بعضی اشجار و اثمار پیدا آید و آن جای نیش قسمی از حشرات است که در آنجا تخم گذارد، و بالخاصه برآمدگی های درخت بلوط را عفص گویند که همان مازو است. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به مازو شود : بعضی داروها قابض است، چون عفص و هلیله و شحم انار. (ذخیره خوارزمشاهی). || درختی است از بلوط که یک سال بلوط بار دهد و یک سال مازو، قابض است و مجفف مواد ریخته شده و اعضای نرم و سست را سخت و قوی گرداند و نقوع آن در سرکه موی را سیاه کند و مسحوق آن به آب در ناشتا درد شکم را دفع کند و اسهال و قروح امعاء را نفع بخشد. (منتهی الارب). درخت بلوط، و آن داروئی است قابض و مجفف و گاهی از آن مرکب گیرند و بدان رنگ کنند. (از اقرب الموارد). بلوط مازو(1) که یکی از گونه های بلوط است و تولید مازو می کند. || نوعی سرو که به سرو خمره ای موسوم است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به سرو خمره ای شود.
.(لاتینی)
(1) - Quercus plusitanica

عفص.

[عَ فَ] (ع اِمص) پیچیدگی بینی و گرفتگی آن. (منتهی الارب). التواء و پیچیدگی در بینی. (از اقرب الموارد).

عفص.

[عَ فِ] (ع ص) تندمزه و گویند طعام عفص؛ یعنی طعامی که در آن قبض باشد. (از منتهی الارب). «عفوصة»دار. (از اقرب الموارد). هر چیز که مزهء آن تلخ و ترش با گرفتگی دهن باشد. (غیاث اللغات). طعمی است که خارج و داخل زبان را قبض می کند. (از بحر الجواهر). طعم زمخت که زبان را درشت سازد و اجزاء او را به سبب برودت بهم آورد و فعل او تبرید و تکثیف و تصلیب و خشونت و ردع است. (تحفهء حکیم مؤمن). زکش. سکوک. شکوک. قابض. گس. گلوگیر :و اگر طعمی عفص و قابض همی یابد [ زفان ]دلیل سودا باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

عفصة.

[عَ صَ] (ع اِ) یک دانهء عفص. (از اقرب الموارد). رجوع به عَفص شود.

عفصة.

[عَ فِ صَ] (ع ص) مؤنث عَفِص. گس و قابض: ادویهء عفصه. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عَفِص شود.

عفصی.

[عَ ی ی] (ص نسبی) منسوب به عفص. آنچه طعم و مزهء «عفص» داشته باشد یا به رنگ آن بود. و رجوع به عفص شود. || (اِ) باشق و باز، و گویند پرنده ای است کوچکتر از آن. (از اقرب الموارد).

عفصی.

[عَ فِ] (حامص) دندی. گسی. عفوصت. قبض. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عَفِص شود.

عفصی.

[عَ ] (اِخ) احمدبن محمد بن بالویه عفصی مکنی به ابوحامد محدث بود و حدیث را نزد ابوعبدالله بوشنجی در نیشابور، و محمد بن ایوب در ری، و بشربن موسی و عبدالله بن احمدبن حنبل در بغداد فراگرفت. عفصی در جمادی الاولای سال 343 ه . ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عفصیح.

[] (اِ) نوعی از بلوط است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه).

عفضاج.

[عِ] (ع ص) فربه سست گوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عفضج. رجوع به عفضج شود.

عفضج.

[عَ ضَ] (ع ص) فربه سست گوشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عفضاج عُفاضِج. و رجوع به عفاضج و عفضاج شود. || سخت درشت گوشت. (منتهی الارب). صلب و شدید. (از اقرب الموارد).

عفضجة.

[عَ ضَ جَ] (ع مص) هو معصوب ما عُفضِج (به صیغهء مجهول)؛ او فربه نیست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عفط.

[عَ] (ع مص) تیز دادن بز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ضرط. (المصادر زوزنی). || بینی افشاندن میش چون بینی افشاندن خر. (از اقرب الموارد). عَفیط. و رجوع به عفیط شود. || درماندن به سخن. (از منتهی الارب). سخن گفتن به لکنت. (از اقرب الموارد). || تیز دادن به هر دو لب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خواندن گوسپندان را و بینی افشاندن آن. || راندن شبان گوسپندان را به همان روش که عطسه دهند. (از منتهی الارب). زجر کردن شبان گوسفندان را به صورتی که شبیه «عفط» آنها باشد. (از اقرب الموارد).

عفط.

[عَ] (ع اِ) نخامهء بینی میش. (منتهی الارب). آب بینی میش. (ناظم الاطباء). عفطة. (اقرب الموارد). رجوع به عفطة شود.

عفط.

[عَ فِ] (ع ص) رجل عفط؛ مرد تیزدهنده. (منتهی الارب). ضروط. (اقرب الموارد).

عفطان.

[عَ فَ] (ع مص) تیز دادن بز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَفط. رجوع به عفط شود.

عفطلة.

[عَ طَ لَ] (ع مص) آمیختن چیزی را به چیزی و خلط کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفطة.

[عَ طَ] (ع اِ) اسم المرة است از مصدر عفط. یک مرتبه عفط در همهء معانی. (ناظم الاطباء). رجوع به عفط شود. || نثیر و آب بینی میش. (از اقرب الموارد). عفط. رجوع به عفط شود.

عفطی.

[عِ طی ی] (ع ص) درمانده به سخن. (منتهی الارب). الکن. (اقرب الموارد). عِفاطی. عَفّاط. رجوع به عفاط و عفاطی شود.

عفعف.

[عَ عَ] (اِ صوت) آواز سگ. (غیاث اللغات) (آنندراج). حکایت آواز سگ. بانگ سگ. پارس. عوعو. نباح. واغ واغ. وعوع. وغواغ. وغوغ. هاف هاف. هفهف :
سگ عفعفک کند چو بدو نانکی دهی
دم لابگک کند بنشیند پس درک.
خاقانی.
از عفعف جحد برنگردی زنهار
کاو از سگان نشانهء آبادی است.
درویشی یوسف (از آنندراج ذیل عف).
|| عفعف، بتشدید فاء؛ به معنی آواز شتر، مجاز است. (آنندراج) :
عفعف تاکی زنی همچون شتر در ملک عقل
چند سازی خویش را از تیغ هشیاری فگار.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).

عفعف.

[عَ عَ] (ع اِ) بار درخت موز. (منتهی الارب). ثمر و بار طلح. (از اقرب الموارد).

عفعفة.

[عَ عَ فَ] (ع مص) خوردن بار موز را. (از منتهی الارب). خوردن عفعف را. (از اقرب الموارد). رجوع به عفعف شود.

عفف.

[عَ فَ] (اِ صوت) آواز سگ. (آنندراج). عفعف. عف. رجوع به عف و عفعف شود :
ز معاملات جهان کد، تو برآ کزین همه دام و دد
عفف سگی به سگی خورد لگد خری به خری رسد.
میرزا بیدل (از آنندراج ذیل عف).

عففة.

[عَ فَ فَ] (ع اِ) جِ عَفّ. (منتهی الارب). رجوع به عف شود.

عفق.

[عَ] (ع مص) غائب گردیدن بر سر خود سپس آن بازآمدن. (از منتهی الارب). غایب شدن. (از اقرب الموارد). || بسیار زدن کسی را به تازیانه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به تازیانه زدن. (تاج المصادر بیهقی). || عصا زدن. (تاج المصادر بیهقی). || بند نمودن از کاری و بازداشتن کسی را از ارادهء وی. (از منتهی الارب). حبس کردن و منع نمودن. (از اقرب الموارد). || پریشان و متفرق شدن شتران در چراگاه بعد گذاشتن در آن و بر سر خود رفتن. (از منتهی الارب). فرستاده شدن شتران به چراگاه و به راه خود رفتن آنها. (از اقرب الموارد). عُفوق. و رجوع به عفوق شود. || اندک خوابیده بیدار شدن. (از منتهی الارب). خفتن اندک، سپس بیدار شدن و دیگر بار خفتن. (از اقرب الموارد). || تیز دادن. || استوار ناکردن کار را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بسیار گشنی کردن خر. (منتهی الارب). بسیار گشنی کردن. (تاج المصادر بیهقی). || آمد و رفت کردن بسیار اشتران بر آب. || بسیار رجوع کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن چیزی را. (از منتهی الارب). جمع کردن. (از اقرب الموارد). || زدن و پراکنده کردن باد چیزی را. (منتهی الارب). زدن باد چیزی را. (از اقرب الموارد). || بسیار دوشیدن ناقه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عِفاق یا عَفاق. و رجوع به عفاق شود. || شتاب رفتن. (منتهی الارب). رفتن به سرعت و شتاب. (از اقرب الموارد).

عفق.

[عَ فَ] (ع اِمص) آمد و شد شتران بر آبخور. (منتهی الارب).

عفق.

[عُ فُ] (ع اِ) مگس. (منتهی الارب). || گرگهایی که نمی خوابند و نمی خوابانند. (از اقرب الموارد).

عفقسة.

[عَ قَ سَ] (ع مص) بد کردن خلق کسی را پس از آنکه نیکو بوده است. (از اقرب الموارد). تباه ساختن و بد کردن. (ناظم الاطباء): ما عَفقَسهُ؛ چه بدخلق است او بعد آنکه نیکوخوی بود. (منتهی الارب).

عفقل.

[عَ قَ] (ع ص) مرد کلان روی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفقة.

[عَ قَ] (ع اِ) غیبت. (منتهی الارب). اسم المرة است مصدر عفق را. غیبت. (از اقرب الموارد). || بازیی است که در آن خاک گرد آورند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفک.

[عَ] (ع مص) استوار نکردن سخن را و ناسره گفتن آنرا. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بازداشتن از حاجت. || مماطلت کردن حق کسی را. || سخت گول گردیدن. (از منتهی الارب). بسیار احمق شدن. (از اقرب الموارد). عَفَک. رجوع به عفک شود.

عفک.

[عَ فَ] (ع مص) سخت گول گردیدن. (از منتهی الارب). بسیار احمق شدن. (از اقرب الموارد). عَفک. رجوع به عفک شود.

عفک.

[عَ فِ] (ع ص) گول. (منتهی الارب).

عفک.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عَفکاء. (اقرب الموارد). رجوع به عفکاء شود.

عفکاء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعفک. (اقرب الموارد). ج، عُفک. (اقرب الموارد). رجوع به أعفک شود. || شتر ماده ای که در آن اندک سرکشی باشد. (منتهی الارب). ناقه که در آن صعوبت و سختی باشد. (از اقرب الموارد).

عفکل.

[عَ کَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد).

عفل.

[عَ فَ] (ع مص) عفله زده گردیدن زن. (از منتهی الارب). رجوع به عفله شود.

عفل.

[عَ فَ / عَ] (ع اِ) فنج ماده، و آن چیزی است که از شرم زن و شترماده برآید مانند ادره و فتق که در خایهء مردان باشد. (از منتهی الارب). در اصطلاح فقها، چیزی است شبیه به گوشت که در عضو تناسلی زن پیدا می شود و مانع جماع می گردد. و گاهی هم استخوانی در آن محل مانع جماع می شود که این را اصطلاحاً قَرَن نامند. (فرهنگ حقوقی). عَفَله. و رجوع به عفلة شود. || بسیاری پیه در مابین پای تکه و گاو نر، و اکثر استعمال او در خصی می کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خط میان دبر و شرم مرد. (از منتهی الارب). || پیه هر دو خایهء قچقار و گرداگرد آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جای دست زدن در قچقار و گوسپند جهت دانستن فربهی و گرانی و سبکی وی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفلاء .

[عَ] (ع ص) زن و شتر ماده ای که از شرم وی فنج برآید. (از منتهی الارب). زن مبتلی به عفل و عفلة. رجوع به عفل و عفلة شود. || لب که هنگام خنده برگردد. (از اقرب الموارد). عفلاة. رجوع به عفلاة شود.

عفلان.

[عَ] (اِخ) نام کوهی است از آن ابوبکربن کلاب، در نجد. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

عفلانة.

[عَ نَ] (اِخ) آبی است دیرینه نزدیک کوه عفلان. (از منتهی الارب). نام چند آب است. رجوع به معجم البلدان شود.

عفلاة.

[عَ] (ع ص) لب که وقت خنده برگردد. (منتهی الارب). عفلاء. رجوع به عفلاء شود.

عفلط.

[عَ فَلْ لَ / عِ لِ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). عفلیط. رجوع به عفلیط شود.

عفلطة.

[عَ لَ طَ] (ع مص) آمیختن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفلق.

[عَ لَ / عَ فَلْ لَ] (ع ص) شرم زن فراخ و سست و پرگوشت. (از منتهی الارب). || زن گول بدزبان بدکردار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و لام آن را زائد دانسته اند. (از اقرب الموارد).

عفلقة.

[عَ فَلْ لَ قَ] (ع ص) عفلق است در تمام معانی. (از منتهی الارب). رجوع به عفلق شود.

عفلوق.

[عُ] (ع ص) گول و کم خرد. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد).

عفلة.

[عَ فَ لَ] (ع اِ) فنج ماده و آن چیزی است که از شرم زن و شترماده برآید، مانند ادره که در خایهء مردان باشد. (از منتهی الارب). عفل. رجوع به عفل شود.

عفله.

[عَ لَ] (ع اِ) چیزی شبیه به گوشت زائد که از فرج زن و شتر ماده برآید، و فتق رحم. (ناظم الاطباء). رجوع به عفل و عفلة شود.

عفله زده.

[عَ لَ / لِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)زنی که مبتلی به بیماری عفله باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به عفله و عفلة و عفل شود.

عفلیط.

[عِ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). عفلط. رجوع به عفلط شود.

عفن.

[عَ] (ع مص) برآمدن بر کوه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برگردانیدن مزه و رنگ گوشت را. (از منتهی الارب). تغییردادن بوی گوشت را. (از اقرب الموارد).

عفن.

[عَ فَ] (ع مص) پوسیده شدن هر چیزی و تباه گردیدن چندانکه ریزه ریزه برآید وقت گرفتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پوسیده شدن در نم. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || تغییر یافتن بوی گوشت. (از اقرب الموارد). گنده شدن هوا و گوشت و جز آن. (غیاث اللغات). || پوسیده شدن ریسمان از آب. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عُفونة. رجوع به عفونة شود.

عفن.

[عَ فِ] (ع ص) گوشت بر گردیده بوی و مزه و پوسیده. هرچیز پوسیده و تباه شده از آب که ریزه ریزه جدا گردد. (منتهی الارب). ریسمان پوسیده از آب. (از اقرب الموارد). گنده و بدبو. (غیاث اللغات). گندیده. متعفن. منتن. بوی ناک : جهت شمال آن بسته است از این جهت بیمارناک و عفن است [ شاپور ] . (فارسنامهء بلخی ص 142). شرابی که آفتاب پرورده باشد... خون را بزودی عفن گرداند. (نوروزنامه). اگر اندر تن رطوبتها و خلطها فزونی باشد آن را عفن کند یعنی پوسیده کند و پوسیدن خلط آن باشد که گنده و تباه گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). خون اندر مفاصل او [ هر که را علت جذام پدید آید ] بفسرد و عفن گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
این عالمی است جافی و ز جیفه موج زن
صحرای جان طلب که عفن شد هوای خاک.
خاقانی.
این هوا با روح آمد مقترن
چون قضا آید وبا گشت و عفنمولوی.
الاشق؛ صمغة تأکل لحم العفن. (ابن البیطار).

عفنجج.

[عَ فَ جَ] (ع ص) گول سطبر. (منتهی الارب). شخص نادان بدخوی که برای کاری براه نمی آید. و گویند شخص نادان و احمق. و گویند شخص تنومند احمق. (از اقرب الموارد). || ناقهء شتاب رو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ناقهء مسن. (از اقرب الموارد). عثنجج. رجوع به عثنجج شود.

عفنجش.

[عَ فَ جَ] (ع ص) مرد درشت و بدخوی. (منتهی الارب).

عفنجل.

[عَ فَ جَ] (ع ص) ثقیل گرانجان و بدخوی که صحبت وی را ناخوش دارند و مرد بسیار هرزه گوی و فضول. (از منتهی الارب). ثقیل و بسیار فضول در سخن و در هر چیزی. (از اقرب الموارد).

عفنش.

[عَ فَنْ نَ] (ع ص) پیر بزرگ سال. || انه لعفنش اللحیة؛ او سطبر و بسیارموی ریش است. عَفانَش. و رجوع به عفانش شود. || عفنش العینین؛ سطبر ابرو. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفنشل.

[عَ فَ شَ] (ع ص) مرد گرانجان ثقیل. (منتهی الارب). مرد تخمه زدهء سنگین. (ناظم الاطباء). به معنی عَفشَل است. (از اقرب الموارد). رجوع به عفشل شود.

عفنشة.

[عَ نَ شَ] (ع مص) بسیار و انبوه گردیدن ریش؛ عفنشت لحیته. (از منتهی الارب). (از اقرب الموارد). عنفشة. رجوع به عنفشة شود.

عفنط.

[عَ فَنْ نَ] (ع ص) ناکس زشت خوی. (منتهی الارب). لئیم و سیّیالخلق. (از اقرب الموارد). || (اِ) دابة الارض؛ که حیوانی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفنقس.

[عَ فَ قَ] (ع ص) دشوارخوی و ناکس. (منتهی الارب). سخت خوی و لئیم. (از اقرب الموارد). || خلق عفنقس؛ خوی دشوار. (منتهی الارب).

عفنک.

[عَ فَنْ نَ] (ع ص) بسیار احمق و نادان. (از اقرب الموارد). عَفیک. رجوع به عفیک شود.

عفنة.

[عَ فِ نَ] (ع ص) تأنیث عَفِن. گنده. گندیده: قروح عفنة. رجوع به عفن شود.

عفنی.

[عَ فِ] (حامص) عفن بودن. گنده بودن :
خصم نخستین قدری زهر ساخت
کز عفنی سنگ سیه را گداخت.نظامی.

عفنی.

[عَ] (اِخ) (به معنی متعفن) شهری است در حدود بن یامین که همان جفنهء یوسیفوس است و همان جفنهء حالیه باشد. (قاموس کتاب مقدس).

عفو.

[عَفْوْ] (ع مص) آمرزیدن و درگذشتن از گناه و عقوبت ناکردن مستحق عذاب را. (از منتهی الارب). گذشت کردن بر کسی و ترک کردن مجازاتی را که شایستهء آن است و خودداری از مؤاخذه او. (از اقرب الموارد). گناه از کسی در گذاشتن. (ترجمان القرآن جرجانی). جرم از کسی فروگذاشتن. (المصادر زوزنی). جرم از کسی درگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || محو کردن خداوند گناهان کسی را. || حق را ساقط کردن چنانکه گوئی آن را از کسی که بر اوست محو کنند. (از اقرب الموارد). || پاک کردن نبشته را و محو ساختن. (منتهی الارب). || خودداری کردن از چیزی و طلب نکردن آنرا. (از اقرب الموارد). || ناگرفتن زکات را. || معروف و احسان خواستن. (منتهی الارب). آمدن به طلب معروف و احسان. (از اقرب الموارد). نزدیک کسی شدن برای احسانی. (المصادر زوزنی) نزدیک کسی شدن به امید احسان. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || نیکو شدن حال کسی. || فربه گردیدن. (منتهی الارب). || بسیار شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). فراوان شدن و کثرت. || افزون شدن بر کسی در علم. || فراوان کردن و افزون نمودن چیزی، و از آن است «احفوا الشوارب و اعفوا اللحی». (از اقرب الموارد). بسیار گردانیدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). بسیار کردن و افزونی. (دهار). || داخل نشدن چیزی که آب را تیره سازد به آن. (از اقرب الموارد). || نزدیک گرفتن شتر چراگاه را. || بسیار شدن پشم شتر و دراز گردیدن چندانکه بپوشد سرین وی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || انبوه گردانیدن علف و جز آن را. (منتهی الارب). || محو شدن و از بین رفتن اثر. (از اقرب الموارد). ناپیدا شدن. (المصادر زوزنی). || ناپدید گردیدن خانه. (از منتهی الارب). کهنه و مندرس شدن خانه. (از اقرب الموارد). عُفّو. عَفاء. و رجوع به عفو و عفاء شود. || پوشیدن باد خانه را به خاک. (از منتهی الارب). کهنه کردن و محو کردن باد خانه را. (از اقرب الموارد). || ناپیدا کردن اثر. (المصادر زوزنی). ناپدید گردانیدن اثر. (تاج المصادر بیهقی) (از دهار). || ناپدید کردن باد نشان چیزی را. (منتهی الارب). || بریدن پشم را. || ترک گفتن چیزی را. || ابتدا پیمانه کردن شوربا را برای کسی و آن را به وی رساندن. || باقی گذاشتن «عفاوة» را در انتهای دیگ. و رجوع به عفاوة شود. || پوشاندن گیاه زمین را. || باقی ماندن مقداری از چیزی. (از اقرب الموارد).

عفو.

[عَفْوْ](1) (ع اِمص) ساقط کردن عذاب. و مغفرت پوشاندن جرم است برای محافظت از عذاب شرمزدگی و رسوائی، و عفو را صفت کسی قرار می دهند که توانائی انجام دادن عمل مقابل آن را داشته باشد. (از اقرب الموارد). ترک عقوبت گناهکار. آمرزش. بخشش. گذشت. (ناظم الاطباء). ترک کردن عقوبت گناه در حالت قدرت، و این مقابل انتقام است. (آنندراج). عبارت است از آنکه بر نفس ترک مجازات بدی یا طلب مکافات به نیکی با حصول قدرت و تمکن از آن آسان بود. (از نفائس الفنون از حکمت مدنی). آسان بودن بر نفس ترک مجازات به بدی یا طلب مکافات به نیکی با حصول تمکن از آن و قدرت بر آن. (فرهنگ علوم عقلی از اخلاق ناصری ص 79). عفو آن است که از بدی درگذری و در ازای بدی بدی نکنی و عفو و بخشش کنی به حکم «والکاظمین الغیظ و العافین عن الناس». (فرهنگ مصطلحات عرفاء از مصباح الهدایة). بخشایش . گذشت. آمرزش. (فرهنگ فارسی معین) : خذ العفو وأمُرْ بالعُرف و أعرض عن الجاهلین. (قرآن 7/198)؛ عفو را بگیر و به امر شایسته امر کن و از نادانان روی بگردان. بزرگان... بغنیمت داشته اند عفو چون توانستند که به انتقام مشغول شوند. (تاریخ بیهقی ص 164). اگر به این قسم که خوردم وفا نکنم... محروم گرداند مرا از عافیت در دنیا و از عفو در آخرت. (تاریخ بیهقی ص 319). ترا گناهی است بزرگ و الا توبه کنی و به دین اجداد و آباء خویش بازآیی تا عفو یابی. (تاریخ بیهقی ص 340). هیچ مشاطه ای جمال عفو... مهتران را چون زشتی جرم... کمتر نیست. (کلیله و دمنه)
وگر رنگ عفوش پذیرد بیابان
چو دریاش نیلوفرستان نماید.خاقانی.
گر بد دارد و گر نکو او داند
گر جرم کند و گر عفو او داند.خاقانی.
وز فراوان ابر رحمت ریخته باران فضل
رانده ای را بر امید عفو شادان دیده اند.
خاقانی.
مرا عفو کن زانکه نزدیک تو من
بجز عفو تو عذرخواهی ندارم.عطار.
که به عفو از گناه پاک شوی. (گلستان).
برفت سایهء درویش و سترپوش غریب
بپوش بار خدایا به عفو ستارش.سعدی.
خطای بندگان باید به هرحال
که تا پیدا شود عفو بزرگان.
جوهری هروی.
چون گنه کاری که هر ساعت از او عفوی(2) برند
چرخ سنگین دل ز من هردم کند یاری جدا.
میرزا صائب (از آنندراج).
- امثال: العفو عند القدرة؛ عفو و گذشت هنگام قدرت داشتن بر انتقام نیکو است : چه نیکو است العفو عندالقدرة. (تاریخ بیهقی ص 126). بزرگان گفته اند العفو عند القدرة. (تاریخ بیهقی ص164). مرد آن است که گفته اند العفو عند القدرة به کار تواند آورد. (تاریخ بیهقی ص177).
در عفو لذتی است که در انتقام نیست.
- رقم عفو یا قلم عفو کشیدن؛ از گناه کسی درگذشتن. بخشودن. (از فرهنگ فارسی معین) :
عدل است اگر عقوبت ما بی گنه کنی
لطف است اگر کشی قلم عفو بر خطا.
سعدی.
من نگویم که طاعتم بپذیر، قلم عفو بر گناهم کش. (گلستان).
- عفو خصوصی(3)؛ عبارت است از عدم اجرای تمام یا قسمتی از مجازات که به دستور رئیس دولت برای تعدیل احکام شدید جزائی یا تشویق محکومینی که در دورهء اجراء مجازات حسن سلوک داشته اند، واقع می شود. این عفو دارای مشخصات ذیل است: الف - حکم قطعی محکومیت باید صادر شده باشد، بهمین جهت محکومین غیابی نمی توانند مشمول این قسم عفو قرار گیرند. ب - قانون خاصی برای این عفو لازم نیست، بلکه قوانین عادی و جاری کشور آن را پیش بینی نموده است. ج - این قسم عفو تمام آثار جرم را از بین نمی برد، یعنی محکومیت مزبور می تواند باعث تحقق «تکرار جرم» شود و نیز محرومیت از حقوق اجتماعی را از بین نمی برد. (از فرهنگ حقوقی).
- عفو عمومی(4)؛ درگذشتن از گناه همگان، و آن وسیله ای است که معمولاً پس از وقوع انقلابات سیاسی و بحرانهای اجتماعی و اتفاقات غیرعادی (که عدهء زیادی در مقاصد معینی شرکت داشته اند) برای خاموش کردن محرکین آن و محو آثار انقلاب بعمل می آید، و ممکن است کلی بوده و یا ناظر به جرائم سیاسی، مطبوعاتی، مالی، نظامی و غیره باشد. این قسم از عفو دارای مشخصات زیر است: الف - عفو عمومی ممکن است قبل از محاکمه و صدور حکم قطعی و بعد از آن صادر شود (به خلاف عفو خصوصی). ب - برای عفو عمومی قانون خاصی در یک یک موارد آن لازم است (به خلاف عفو خصوصی). ج- در عفو عمومی معافیت از مجازات بطور قطعی است نه به طور مشروط. د- عفو عمومی تمام آثار جرم را از بین می برد (یعنی جنبهء غیرقانونی و جرم بودن را سلب میکند، به خلاف عفو خصوصی). ه - متهم در مورد عفو عمومی حق ندارد برای اثبات بی تقصیری خود دعوی را (بعد از صدور فرمان عفو عمومی) تعقیب نماید. و- اگر حکم محکومیت قطعی و قسمتی از آن اجرا شود، عفو عمومی قسمت باقیمانده را تعطیل می کند. اگر مجازات غرامت باشد به عقیدهء عده ای از حقوقدانان باید به محکوم علیه مسترد شود. ز - حکم محکومیت در موارد عفو عمومی مانع استفادهء محکوم علیه از تعلیق مجازات نیست. ولی عفو عمومی به حقوق اشخاص ثالث ضرر وارد نمی کند و محکوم علیه بوسیلهء مجنی علیه یا ورثهء او تعقیب می شود. (فرهنگ حقوقی).
|| شهادت بی خواهش مدعی: فانه أقر له عفوا أنه رسول ابن الفرات الی ابن ابی الساج. (یاقوت) (معجم الادباء). || أعطیته عفوا؛ بی سؤال و بی خواست او را دادم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) پاک ترین مال. و معظم آن. (منتهی الارب). حلال ترین و پاکترین مال. (از اقرب الموارد). || برگزیده و أجود هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نیکوئی و احسان. (منتهی الارب). معروف. (اقرب الموارد). || چراگاه نیکو. || باقی ماندهء آب بعد نوشیدن. (منتهی الارب). آبی که از «شاربة» و صاحبان آب نهر، باقی بماند و بدون مزاحمت و تکلف گرفته شود. (از اقرب الموارد). || شهری که در آن علامت ملک احدی نباشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جائی که پاسپر کسی نشده. (منتهی الارب). زمین «غفل» و موات که گامی در آن ننهاده باشند و آثاری در آن نباشد. (از اقرب الموارد). || خرکره. (منتهی الارب). جحش. (اقرب الموارد). عِفو یا عُفو. ج، عَفوة و عِفاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آسان و سهل از هر چیزی. (منتهی الارب). || فضل و باقیمانده. (از اقرب الموارد). || باقیماندهء مال از نفقه و خرجی، که بخشیدن آن سبب تنگدستی صاحبش نمی گردد. (از اقرب الموارد). آنچه از هزینه افزون آید. (کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح شرع، آنچه از حد نصاب زائد آید. (کشاف اصطلاحات الفنون) : و یسألونک ماذا ینفقون، قل العفو... (قرآن 2/216 و 219). از تو می پرسند چه چیز انفاق کنند. بگو «عفو» و فاضل از قوت را.
(1) - گاه در تداول برخی از شاعران فارسی زبان این کلمه بضم دوم (بر وزن سَبو) آمده است و هنوز در خراسان چنین تلفظ می شود :
خندان بدویدند و گلوشان ببریدند
بی هیچ عفو جستن، بی هیچ ستغفار.
(فرهنگ فارسی معین از دیوان بهار).
و صاحب آنندراج چنین آورده است: فارسیان به ضم فا و تخفیف واو نیز استعمال کرده اند. ناصرخسرو در خاتمهء روشنائی نامه گوید:
اگر سهوی بود در وی عفو کن
دریده پردهء کارم رفو کن.
و این نوعی از تفریس است. شیخ شیراز در باب چهارم بوستان در حکایت «شنیدستم از راویان کلام» گوید:
عفو کردم از وی عملهای زشت
بفضل خودم آورم در بهشت.
و شاید که چنین باشد: ازو عفو کردم عملهای زشت. در غیاث اللغات که از مراجع آنندراج است نوشتهء آنندراج به اختصار آمده است.
(2) - ظاهراً عضوی. و در این صورت شاهد نیست.
(3) - Grace.
(4) - Amnistie.

عفو.

[عَ فُوو] (ع ص) مرد بسیار عفوکننده و درگذرنده از گناه. (منتهی الارب). عافی و بسیار عفوکننده، و آن فعول به معنی فاعل است. (از اقرب الموارد). درگذارنده و پوشندهء گناهان. (مهذب الاسماء). پوشندهء گناه. (السامی). بسیار درگذرنده از گناه کسی. (غیاث اللغات). || صفتی از صفات باری تعالی، به معنی کثیرالعفو. (از منتهی الارب). نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء) : ان الله لعفو غفور. (قرآن 22/59 و 58/3)؛ همانا خداوند درگذرنده و آمرزنده است. فان الله کان عفوا قدیرا. (قرآن 4/148)؛همانا خداوند درگذرنده و توانا است.

عفو.

[عِفْوْ / عُ فْوْ] (ع اِ) خرکره. (منتهی الارب). جحش. (اقرب الموارد). عَفْو. رجوع به عَفو شود.

عفو.

[عُ فُوو] (ع مص) ناپدید گردیدن خانه. (از منتهی الارب). کهنه و مندرس شدن خانه. (از اقرب الموارد). عَفْو. رجوع به عفو شود.

عفواً.

[عَفْ وَنْ] (ع ق) بطور عفو و آمرزش و بخشش و بطور سهل و آسانی. (ناظم الاطباء).
- عفواً صفواً؛ بی سؤال و خالص : ما را عفوا صفوا حاصل شد و بی تحمل کلفتی و مقاسات مشقتی بدست آمد و مستصفی گشت. (تاریخ بیهقی ص114).

عفواندوز.

[عَفْوْ اَ] (نف مرکب)عفواندوزنده. ذخیره کنندهء عفو. که عفو بسیار کند :
گنه بخشا و عفواندوز می باش
به خوشخوئی چو روشن روز می باش.
ناصرخسرو.

عفوپیشه.

[عَفْوْ شَ / شِ] (ص مرکب)آمرزش کننده و رحیم دل. (آنندراج). بخشایشگر و رحیم و شفیق و آمرزنده و در گذرنده از عقوبت. (ناظم الاطباء). آنکه عفو را شعار خود قرار دهد. (فرهنگ فارسی معین).

عفو خواستن.

[عَفْوْ خوا / خا تَ](مص مرکب) طلب عفو، آمرزش و بخشایش خواستن. اعتفاء : عذرها خواستند به جنگی که رفت و عفو خواسته. (تاریخ بیهقی ص 471).

عفوس.

[] (اِ) خطمی بری. (اختیارات بدیعی). رجوع به خطمی شود.

عفوصت.

[عُ صَ] (ع اِمص) دهان فراز هم کشیدن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). عفوصة. گسی. تلخی. زمختی. مزهء هر چیز زمخت و قابض. (ناظم الاطباء). قبض. بشاعت. دندی. عفصی : در حلق عفوصتی بیاید چنانکه گوئی مازو خورده است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).رجوع به عفص و عفصی و عفوصة شود.

عفوصة.

[عُ صَ] (ع اِمص) تلخی و تندی مزه. (منتهی الارب). مرارت و قبض که بلعیدن بدانها سخت شود، و هر گاه با هم باشد «بشاعت» شود. (از اقرب الموارد). رجوع به عفص و عفصی و عفوصت شود.

عفوق.

[عُ] (ع مص) پریشان و متفرق شدن شتران در چراگاه بعد گذاشتن در آن و بر سر خود رفتن آنها. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَفق. رجوع به عفق شود.

عفو کردن.

[عَفْوْ کَ دَ](1) (مص مرکب)آمرزیدن و بخشیدن. معذور داشتن. پوزش پذیرفتن. معاف کردن. درگذشتن. (ناظم الاطباء). از گناه کسی درگذشتن. بخشودن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عفو شود :
بکن عفو یارب گناه ورا
بیفزای در حشر جاه ورا.فردوسی.
صد گنه کردم و او کرد عفو وین نه عجب
که خوی خواجه کریم است و دل خواجه رحیم.
فرخی.
پس از نماز دگر روزگار آدینه
نبید خور که گناهان عفو کند ایزد.
منوچهری.
اگر زلت نبودی کهتران را
عفو کردن نبودی مهتران را.
(ویس و رامین).
دگر ره شاه رامین را عفو کرد
دریده بخت رامین را رفو کرد.
(ویس و رامین).
این یک بار عفو کردم و این غلام را به تو بخشیدم. (تاریخ بیهقی ص 254). او را عفو کرد و ضیاع گوزکانان به وی ارزانی داشت. (تاریخ بیهقی ص 364). اگر رأی عالی بیند وی را عفو کرده آید تا به رباطی نشیند. (تاریخ بیهقی).
مرا عفو کن زانکه نزدیک تو من
بجز عفو تو عذرخواهی ندارم.عطار.
باز آمد کای محمد عفو کن
ای ترا الطاف علم من لدن.مولوی.
آن کو بغیر سابقه چندین نواخت کرد
ممکن بود که عفو کند گر خطا کنیم.سعدی.
خبر داد پیغمر از حال مرد
که داور گناهان او عفو کرد.سعدی.
گنه عفو کرد آل یعقوب را
که معنی بود صورت خوب را.سعدی.
-امثال: عفو کردن ظالمان جور است بر مظلومان. (گلستان).
- عفو کردن خون؛ بحل کردن خون. (آنندراج) :
نامش ار گاه خطا بر لب قاتل گذرد
خون خود عفو کند روز جزا کشتهء دار.
علی قلی بیگ علی خراسانی (از آنندراج).
ولی خون را باشد که عفو کند. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج 1 ص 272).
(1) - یا [ عَ فو ] کردن. رجوع به حاشیهء ذیل «عفو» شود.

عفوگاه.

[عَفْوْ] (اِ مرکب) عفوگه. جایی که آمرزش گنهکاران در آن کنند. (آنندراج) :
چون فیض ازل در آن مکان ماند
هم چون گنهم به عفوگه خواند.(آنندراج).

عفونات.

[عُ] (ع اِ) جِ عفونت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عفونت و عفونة شود.

عفونت.

[عُ نَ] (ع اِمص) عفونة. بدبوئی. گنده بوئی. تعفن. گندیدگی. (ناظم الاطباء). بدبوئی و گنده شدن چیزی. (غیاث اللغات). پارسی عفونت پوسیدن است یعنی رطوبتی تباه شده و از حال خویش بگردیده. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بویناکی. دفر. تعفن. نتن. گندگی. گندائی : و لشکرهای ما به عفونت این هوا مستأذی شوند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص114). || در اصطلاح پزشکی، گندیدگی و آلودگی و چرکینی زخمها و ورمها و دیگر ضایعات اندامهای داخلی و یا خارجی بدن، و آن بر اثر تهاجم و غلبهء میکربهای مختلف در انساج مختلف حاصل می شود. (فرهنگ فارسی معین).
- رفع عفونت کردن؛ ضدعفونی کردن. (فرهنگ فارسی معین).

عفونة.

[عُ نَ] (ع مص) پوسیده شدن در نم. (تاج المصادر بیهقی) گنده شدن و پوسیده شدن در نم. (دهار). بدبوی و گنده شدن چیزی. (آنندراج). عَفَن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عفن و عفونت شود. || (اِمص) دلگیری هوا. (منتهی الارب).

عفونی.

[عُ] (ع ص نسبی) منسوب به عفونة و عفونت. دارای عفونت : قانون علاج تبهای عفونی... بکار باید داشت. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به عفونت و عفونة و تب عفونی شود.
- ضدعفونی؛ آنکه عفونتش زایل شده است. (فرهنگ فارسی معین).
- ضدعفونی شده؛ در اصطلاح پزشکی، پاک شده از پلیدی و ناپاکی و میکرب. (فرهنگ فارسی معین).
- ضدعفونی کردن؛ در اصطلاح پزشکی، از ناپاکی و عفونت زدودن. محل یا موضعی را که قبلاً آلودگی داشته و یا مشکوک به ناپاکی بوده است از میکرب و مواد آلوده کننده پاک کردن. گندزدایی. پلشت بری. (فرهنگ فارسی معین).
- ضدعفونی کننده؛ در اصطلاح پزشکی، موادی که برای ضد عفونی کردن بکار روند. وسایل و داروها و اجسام و عناصری که آلودگیها را پاک کنند و میکربها را از بین ببرند. گندزدا. پلشت بر. (فرهنگ فارسی معین).

عفونی شدن.

[عُ شُ دَ] (مص مرکب)بدبو و گندیده شدن. مقابل ضدعفونی شدن: جراحت وی و ترس از عفونی شدن آن لزوم عمل جراحی را قطعی کرد. (فرهنگ فارسی معین).

عفوة.

[عَفْ وَ] (ع اِ) یک بار عفو و درگذشت از گناه، اسم المرة است از مصدر عفو. (از اقرب الموارد). رجوع به عفو شود. || مؤنث عَفْو. (از اقرب الموارد). رجوع به عفو شود. || جِ عَفو، عِفْو و عُفْو. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عَفْو شود. || دیت و خونبها. (منتهی الارب). دیة. (اقرب الموارد). || کف دیگ، و سردیگ خوردی از روغن و مانند آن. (منتهی الارب). «زبد» و کف دیگ. (از اقرب الموارد). عِفْوة. عُفْو.

عفوة.

[عِفْ وَ] (ع اِ) گزیدهء هر چیزی: أکلت عفوة الطعام و الشراب؛ برگزیدهء خوراک و آشامیدنی را خوردم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کف دیگ، و سردیگ خوردی از روغن و مانند آن. (منتهی الارب). «زبد» و کف دیگ. (از اقرب الموارد). عَفْوة. عُفْوة. || خرکرهء ماده. || چراگاه نیکو. (منتهی الارب).

عفوة.

[عُفْ وَ] (ع اِ) کف دیگ، و سر دیگ خوردی از روغن و مانند آن. (منتهی الارب) «زید» و کف دیگ. (از اقرب الموارد). عَفوة. عفوة.

عفوه.

[عُ] (ع مص) برابر و موافق نمودن. (از منتهی الارب). تطبیق. (از اقرب الموارد). || تمامهء چیزی گرفتن. (از منتهی الارب).

عفة.

[عَفْ فَ] (ع ص) مؤنث عَفّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زن پارسا. (ناظم الاطباء). ج، عَفّات. (اقرب الموارد). رجوع به عَفّ شود.

عفة.

[عِفْ فَ] (ع مص) به معنی مصدر عَفاف است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). از حرام بازاستادن و پرهیزگاری کردن. (مقدمة اللغة میر سیدشریف جرجانی). نهفتگی کردن. (المصادر زوزنی). بازایستادن از زشتی. (دهار). رجوع به عَفاف شود.

عفة.

[عِفْ فَ] (ع اِمص) عفت. ترک شهوات در هر چیز، و در بین نصرانیان بیشتر بر ترک شهوات بدنی و پاکیزگی جسد و «تبتل» اطلاق شود. (از اقرب الموارد). پارسائی و احتراز از محرمات خصوصاً از شهوات حرام. (از آنندراج). پارسائی و نهفتگی. (دهار). هیئتی است قوهء شهویه را متوسط بین فجور، که افراط در آن قوه است و خمود، که تفریط آن است. (از تعریفات جرجانی). رجوع به عفّت شود.

عفة.

[عُفْ فَ] (ع اِ) باقی شیر در پستان. (منتهی الارب). باقی شیر در پستان چهارپایان پس از اینکه بچهء آنها غالب آن را مکیده باشد. (از اقرب الموارد). || گنده پیر. (منتهی الارب). عجوز. (اقرب الموارد). || ماهیی است بی پشیز کوچک سپیدرنگ، مطبوخ آن به ذائقهء برنج ماند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفه.

[عُفْ فَ] (اِ) پوستین پوست بره که موی آن بغایت نرم باشد. (برهان) (آنندراج). پوستین از پوست بره که مویکی نرم دارد. (صحاح الفرس) :
روی هر یک چون دو هفته گرد ماه(1)
جامه شان عفه سموریشان کلاه.رودکی.
(1) - ن ل: شکل ماه.

عفة الدولة.

[عِفْ فَ تُدْ دَ / دُو لَ] (اِخ) نام خواهر ناصرالدین شاه قاجار است. (مرآة البلدان ج 4 ص6).

عفی.

[عُ فی ی] (ع ص، اِ) جِ عافی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عافی شود.

عفیتة.

[عَ تَ] (ع اِ) بتابة، که نوعی از حلوا است. (منتهی الارب). عصیده. (اقرب الموارد). رجوع به عصیدة شود.

عفیدن.

[عَ دَ] (مص جعلی) آواز کردن سگ. (آنندراج). عف عف کردن و فریاد کردن سگ. (ناظم الاطباء).

عفیر.

[عَ] (ع ص، اِ) گوشت به آفتاب خشک کرده بر ریگ تفسان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پست شورانیده بی شیرینی، یا پِست ناشورانیده. (منتهی الارب). «سویق» و قاووت که با «ادام» مخلوط نباشد. (از اقرب الموارد). || نان بی نان خورش. (منتهی الارب). خبز عفیر؛ نان بدون ادام. (از اقرب الموارد). || زنی که به همسایه چیزی ندهد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عفیر.

[عُ فَ] (اِخ) نام خر پیغمبر (ص) مانند یعفور. || اسبی است مر جهینه را. (از منتهی الارب).

عفیر.

[عُ فَ] (اِخ) ابن عدی بن حارث، از کهلان از قحطانیه. جدی است جاهلی و او پدر قبیلهء مشهور «کندة» می باشد. (از الاعلام زرکلی به نقل از نهایة الارب ص 296 و جمهرة الانساب ص 399).

عفیر.

[عُ فَ] (اِخ) ابن معدان، تابعی است. رجوع به ابوعائذ (عفیر...) شود.

عفیرة.

[عَ رَ] (ع اِ) گویک گوی گردان. (منتهی الارب). جعل. (ناظم الاطباء). گویک گوه گردان. (آنندراج). دحروجة. (از اقرب الموارد). || (ص) زنی که به کسی هدیه نفرستد. (منتهی الارب). عفیر. رجوع به عفیر شود.

عفیرة.

[عُ فَ رَ] (اِخ) دختر عباد، از بنی جدیس، ملقب به شَموس. از زنان شاعر عرب در جاهلیت بود او را اشعاری است در تشویق قبیلهء خود به شورش بر ضد ملک طسم، و این شورش سبب به قتل رسیدن ملک طسم شد. (از الاعلام زرکلی به نقل از ابن الاثیر و الاغانی). رجوع به اعلام النساء ج3 شود.

عفیرة.

[عُ فَ رَ] (اِخ) دختر ولید بصری. از زنان عابد و نابینای بصره بود. وی همان است که در جواب کسی که گفته بود «مااشد العمی علی من کان بصیرا» چنین گفت «ان عمی القلب عن الله اشد من عمی العین عن الدنیا...» (از اعلام النساء به نقل از المستظرف و نکت الهمیان).

عفیصا.

[عُ فَ] (اِخ) نام آبی است در نزدیکی طفخهء غربی. (از معجم البلدان).

عفیط.

[عَ] (ع مص) تیز دادن بز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَفط. عَفَطان. و رجوع به عفط و عفطان شود. || بینی افشاندن میش، بسان خر. (از اقرب الموارد). عَفط. و رجوع به عفط شود. || (اِ) آب بینی میش. (از منتهی الارب). عفطة. رجوع به عفطة شود.

عفی عنه.

[عُ یَ عَ هْ] (ع جملهء فعلیه دعایی) بخشوده باد! (فرهنگ فارسی معین).

عفیف.

[عَ] (ع ص) پارسا. (منتهی الارب). مرد پارسا و پرهیزگار از حرام. (غیاث اللغات) (آنندراج). پارسا و پرهیزگار. (دهار). کسی که عفت پیشه دارد. (فرهنگ فارسی معین) (از اقرب الموارد). پاکدامن. (دستور اللغة). خویشتن دار. خوددار. آبرومند. باعفت. عَفّ ج، أعفّاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : به کمتر زله ای عقوبات عفیف(1)کردی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 368).
- عفیف الطعمه؛ حلال خوار. (یادداشت به خط دهخدا).
(1) - در اصل چنین است، و ظاهراً: عنیف.

عفیف.

[عُ فَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عفیف.

[عُ فَ ی یِ] (ع ص مصغر) مصغر عَفیف است و آن نام چند تن باشد. (از منتهی الارب). رجوع به عَفیف شود.

عفیف آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از بخش حومه شهرستان نائین. سکنهء آن 319 تن. آب آنجا از قنات و محصولات آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عفیفات.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عَفیفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عفیفة شود.

عفیف الدین.

[عَ فُدْ دی] (اِخ) لقب عبدالله بن اسعد تمیمی یافعی. از کبار مشایخ قرن هشتم هجری. رجوع به ابوالسادات (عبدالله...) شود.

عفیف الدین.

[عَ فُدْ دی] (اِخ) سلیمان بن علی بن عبدالله تلمسانی. شاعر قرن هفتم. رجوع به عفیف تلمسانی شود.

عفیف تلمسانی.

[عَ فِ تِ مِ ] (اِخ)سلیمان بن علی بن عبدالله بن علی کومی تلمسانی، ملقب به عفیف الدین. شاعر قرن هفتم هجری. اصل او از قبیلهء کومه است، به سال 610 ه . ق. متولد شد و در بلاد روم سیاحت کرد سپس ساکن دمشق شد. او صوفی مذهب و بر روش ابن العربی بود. و به سال 690 ه . ق. در دمشق درگذشت. او را کتب بسیاری است که از آن جمله است: شرح مواقف نفزی، شرح الفصوص ابن عربی، کتابی در عروض. و نیز دیوان شعری دارد. (از الاعلام زرکلی به نقل از النجوم الزاهرة و البدایة والنهایة و آداب اللغة العربیة و شذرات الذهب و فوات الوفیات).

عفیفگان.

[عَ فی فَ / فِ] (اِ) جِ عفیفه. (ناظم الاطباء). رجوع به عفیفه شود.

عفیفة.

[عَ فی فَ] (ع ص) مؤنث عفیف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زن پارسا؛ أی پاکدامن. (دهار). زن پارسا و پرهیزگار از حرام. (غیاث اللغات) (آنندراج). ذاتی را نامند که او را صفت چیرگی بر شهوت و تملک نفس بغایت باشد. به عبارت دیگر زن سخت پاکدامن را عفیفه گویند. و شرعاً زنی را نامند که از وطی حرام بری و از تهمت چنین نسبتی به او معصوم باشد. و این چنین زن است که اگر بسوی او افترا و تهمتی روا دارند، دربارهء مفتری لعان واجب گردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). ج، عَفیفات و عَفائف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عفیفه شود.

عفیفة.

[عَ فی فَ] (اِخ) دختر احمدبن عبدالله فارقانی اصفهانی. از زنان فاضل و محدث و فقیه بود. به سال 516 ه . ق. متولد شد. و او آخرین کسی است که از عبدالواحد صاحب ابی نعیم روایت کرده است. او را اجازاتی عالی از اهالی اصفهان و بغداد بود که گویند بالغ بر پانصد شیخ می شد. عفیفه به سال 606ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از شذرات الذهب ج 5 ص 19). و رجوع به اعلام النساء ج 5 شود.

عفیفة.

[عَ فی فَ] (اِخ) دختر سعید شرتونی (1886 - 1906 م.) از زنان ادیب و نویسندهء معاصر لبنان. برای شرح حال او به اعلام النساء ج 3 رجوع شود.

عفیفة.

[عَ فی فَ] (اِخ) دختر محمد بن محمد نویری مکی. از زنان محدث بود. در جمادی الاولای سال 846 ه . ق. متولد شد و حدیث را نزد ابوالفتح مراغی آموخت. وی در ذی حجهء سال 885 ه . ق. درگذشت و در معلاة دفن شد. (از اعلام النساء از الضوء اللامع).

عفیفة.

[عَ فی فَ] (اِخ) دختر یوسف میخائیل صالح کرم. از زنان نویسنده و ادیب معاصر در لبنان بود. (1883- 1924م.) برای شرح او رجوع به اعلام النساء ج 3 شود.

عفیفة.

[عَ فی فَ] (اِخ) لیلی دختر لُکَیزبن مرة بن اسد. از زنان شاعر عرب در عهد جاهلیت. رجوع به لیلی (بنت لکیز...) شود.

عفیفه.

[عَ فی فَ] (ع ص) عفیفة. زن پارسا و باعصمت و باحیا و باشرم و متدین و پاکدامن. ج، عفیفگان. (ناظم الاطباء). و رجوع به عفیفة شود.
توئی که جز تو نپنداشت با بصارت خویش
عفیفه مریم مر پور خویش را پدری.
ناصرخسرو.

عفیفی.

[عَ] (حامص) پاکدامنی. پارسائی. عصمت. حیا. شرم. (ناظم الاطباء). عفت. عفة. عفاف. رجوع به عفیف و عفة و عفت و عفاف شود.

عفیفی.

[عَ ] (اِخ) (عبدالله...) از ادیبان و شاعران معاصر. وی ابتدا در دانشگاه ازهر و دارالعلوم قاهره تحصیل کرد سپس به تعلیم زبان عربی در مدارس آنجا پرداخت و به عنوان «محرر» در دیوان سلطنت بکار پرداخت و به سال 1363 ه . ق. درگذشت. او راست: تفسیر سورهء الفتح و بیان ما اتصل بها من الفتوح الاسلامیة و السیرة النبویة المولد النبوی المختار. المرأة العربیة فی جاهلیتها و اسلامها، در سه جلد. الهادی، که داستانی است مربوط به هادی عباسی. منهج الادب. زهرات منشورة فی الادب العربی. (از الاعلام زرکلی).

عفیق.

[عُ فَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عفیقان.

[عَ] (ع اِ) گیاهی است مانند عرفج. (از منتهی الارب). گیاهی است خاردار. (از ناظم الاطباء). عیفقان. (اقرب الموارد). رجوع به عَیفَقان شود.

عفیک.

[عَ] (ع ص) نیک گول. (منتهی الارب). بسیار احمق. (از اقرب الموارد). عَفنَّک. رجوع به عفنک شود.

عفین.

[عَ] (ع ص) عَفِن. با عفونت : هوای جرجان وبی و عفین است و لشکرهای ما به عفونت این هوا مستأذی شوند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 114).

عق.

[عَق ق] (ع مص) شکافتن جامه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شکافتن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || قربان کردن در هفتهء نخست مولود. (از منتهی الارب). ذبح کردن برای نوزاد در روز هفتم، و نیز تراشیدن «عقیقهء» او را. (از اقرب الموارد). کشتن گوسفند در وقت راندن فرزند، و موی باز کردن او. (المصادر زوزنی). گوسفند کشتن از فرزند روز هفتم و موی وی باز کردن. (تاج المصادر بیهقی). || نیزه بسوی آسمان انداختن. (از منتهی الارب). پرتاب کردن نیزه را بسوی آسمان. و چنین نیزه ای را عقیق نامند. (از اقرب الموارد). تیر سوی آسمان انداختن. (تاج المصادر بیهقی). || فروریختن باد از ابر باران دار، باران را. (از اقرب الموارد).

عق.

[عَق ق] (ع ص) نافرمان پدر و مادر و آزارده آنها را. (منتهی الارب). عاقّ. (اقرب الموارد). و رجوع به عاق شود. || (اِ) شکاف. (منتهی الارب). هر شکافی که در ریگ و غیره باشد. || حفرهء عمیق در زمین. (از اقرب الموارد).

عق.

[عِق ق] (ع اِ) گو دورتک در زمین. (منتهی الارب).

عق.

[عُ] (اِ صوت) حال قی. غثیان. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عق زدن و عق شدن و عق گرفتن و عق نشستن شود.
- عق و پق راه انداختن؛ در تداول عامه، قی کردن. استفراغ کردن. (فرهنگ فارسی معین).

عق.

[عُق ق] (ع ص) ماء عق؛ آب تلخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قُعّ. رجوع به قع شود.

عقاء .

[عِ] (ع اِ) جِ عَقوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقوة شود.

عقائد.

[عَ ءِ] (ع اِ) عَقاید. جِ عَقیدة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقیده شود. || چیزی را حق دانسته در دل خود محکم گرفتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). عقیده ها و چیزهایی که شخص یقین بر آنها کند و آنها را در دل خود گیرد. (ناظم الاطباء). آنچه نفس اعتقاد در آن قصد شود بدون عمل. (از تعریفات جرجانی) : عقاید ایشان بر آن مستقیم و مستدیم گشته. (ترجمهء تاریخ یمینی ص414). رجوع به عقیدة شود.

عقائص.

[عَ ءِ] (ع اِ) عقایص. جِ عَقیصَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مویهای بافته و تاب داده. (آنندراج). رجوع به عقیصة شود :
معنبر ذوائب معقد عقائص
مسلسل غدایر سجنجل ترائب.حسن متکلم.

عقائق.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عَقیق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقیق شود.

عقائل.

[عَ ءِ] (ع اِ) عقایل. جِ عَقیلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقیلة شود. || چیزهای غریب. (ترجمان القرآن جرجانی). عقائل الکلام؛ أکارمه. (یادداشت مرحوم دهخدا). || عقائل انسان، مال و ثروت اوست. (از فرهنگ علوم عقلی). || گرامی از هر چیزی : بدین موهبت خطیر که از جلایل مواهب و عقایل سعادات ایزدی است سپاس و منت را که باید داشت. (سندبادنامه ص 314). دوهزار غلام از عقایل ترک برابر یکدیگر صف برکشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 333). از شفشهاء زر و یاقوتهاء بهرمان و عقایل درّ و مرجان. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 237).

عقائم.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) عقایم. جِ عَقیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقیم شود. || جِ عقیمة. (ناظم الاطباء). رجوع به عقیمة شود.

عقاب.

[عِ] (ع مص) شکنجه کردن. (از منتهی الارب). مؤاخذه کردن کسی را بر گناه، و اسم آن «عقوبة» می شود. (از اقرب الموارد). عقوبت کردن. (دهار). جزای گناه و عمل بد کسی را دادن. (فرهنگ فارسی معین). عذاب نمودن و شکنجه کردن. (غیاث اللغات). || در پی کردن. (منتهی الارب). || از پی کسی درآمدن. (دهار). || خواستن از اسب دویدن پس از دویدن را. (از اقرب الموارد). || به نوبت کاری کردن. (دهار). || غنیمت یافتن. (دهار).

عقاب.

[عِ] (ع اِمص، اِ) عذاب و شکنجه و پاداش بدی. (دهار). جزای بدی، و آن در پی گناه باشد، و گویند آن محنت و عذابی است که به دنبال ارتکاب گناه، در آخرت دامنگیر انسان می شود. (از اقرب الموارد). تنبیه و سیاست. (ناظم الاطباء). ضد ثواب. (اساس الاقتباس طوسی). عقوبت. (مهذب الاسماء). آنچه به آدمی رسد بر اثر ارتکاب گناه در این جهان از رنج در جهان دیگر، اما همان رنجی را که ممکن است در نتیجهء گناه در این جهان به آدمی رسد نام آن عقوبت باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون) : و لقد استهزی ء برسل من قبلک فأملیت للذین کفروا ثم أخذتهم فکیف کان عقابِ. (قرآن 13/32)؛ و همانا بر رسولانی پیش از تو استهزاء شد و به کسانی که کفر کردند مهلت دادم سپس آنها را گرفتم پس عقوبت من چگونه باشد. ان کل الاّکذّب الرسل فحقّ عقابِ. (قرآن 38/13)؛ همگی نبودند جز که رسولان را تکذیب کردند پس مجازات من لازم آمد. ان ربک لذومغفرة و ذوعقاب ألیم. (قرآن 41/43)؛ همانا پروردگار تو صاحب مغفرت و صاحب عقوبت دردناکی است. و هرچ بدان جهان باشد ثواب و عقاب جاوید باشد و هیچ بسر نیاید. (ترجمهء تفسیر طبری). حشر و قیامت خواهد بود و سؤال و جواب و ثواب و عقاب. (تاریخ بیهقی ص339). مردم را که ایزد... این دو نعمت عطا داده است لاجرم از بهایم جداست و به ثواب و عقاب می رسد. (تاریخ بیهقی).
زادن ایشان ز تو ای گنده پیر
هست شگفتی چو ثواب از عقاب.
ناصرخسرو.
مرغ درویش بی گناه مگیر
که بگیرد ترا عقاب عقاب.ناصرخسرو.
مگر که خدمت تو طاعت خدای شده ست
که هست بسته درو خلق را ثواب و عقاب.
مسعودسعد.
آنکه بی خدمتی ثواب دهیش
دید بایدش بی گناه عقاب.
مسعودسعد.
در معنی بعث و قیامت و ثواب و عقاب هیچ چیز نگفتم. (کلیله و دمنه).
باج ستان ملوک، تاج ده انبیا
کز در او یافت عقل خط امان از عقاب.
خاقانی.
شاه را سورهء فتوح رسید
خصم را آیت عقاب رساد.خاقانی.
که گفته است فلان می گریزد از پی آن
که شاه بشنود و بازداردم به عقاب.خاقانی.
- عقاب بلابیان؛ مجازات بدون بیان و توضیح قبلی. و «قبح عقاب بلابیان» از اصطلاحات فقهی است که مفاد آن این است که هر حکمی که بر بندگان بیان نشده باشد خدا نتواند عبد را بر آن مؤاخذه کند به حکم «ما حجب الله علمه عن العباد فهو موضوع عنهم» چون تکلیف به مجهول محال و زشت است. (از فرهنگ علوم نقلی به نقل از وسائل ص 199 و کفایة ج 2 ص 179).
|| جِ عَقَبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقبة شود. || جِ عَقب. (اقرب الموارد). رجوع به عقب شود.

عقاب.

[عُ] (ع اِ) مرغی است و عقاب تیزچنگال. (منتهی الارب). مرغ شکاری سیاه. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). پرنده ای است از جوارح و چنگال داران که عرب آن را کاسر نامد. و گویند عقاب «سیّد» پرندگان است و نسر «عریف» آنها. عقاب را «خداریة» نیز نامند و او را چشمانی تیزبین است، لذا در مثل گویند أبصر من عقاب. مادهء آن را «لقوة» گویند، و برخی لقوه را عقاب تیزپر دانند. عقاب را «عنقاء مغرب» نیز دانند زیرا از اماکن دور دست می آید. و برخی عقاب را بر نر و ماده اطلاق کنند. (از اقرب الموارد).یک نوع مرغ شکاری که اُلْه و اُلَّه و یا ججا نیز گویند و قسم سیاه آن را دال و دالمن گویند. (ناظم الاطباء). طایر سبعی معروف است و به فارسی الوه و به ترکی قراقوش نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). مرغی شکاری و ناپاک است و کوچکترین آن را رخم یا مرغ فرعون نامند، و اشتباهاً آن را لاشخور نامیده اند. (قاموس کتاب مقدس). عقاب به صورت مؤنث بکار رود و مذکر نباشد و از بزرگترین جوارح است رنگ اصلی آن سیاه باشد. و گویند نر آن را «غرن» نامند و برخی نر آن را از جنسی دیگر غیر از عقاب دانسته اند. عقاب، آهو و روباه و خرگوش و گاهی گورخر را نیز شکار می کند. برای شکار گورخر، عقاب خود را به آب می زند سپس در خاک می غلطد و به پرواز درمی آید و چون به گورخر رسید بالهای خود را تکان می دهد تا خاکهای آن به چشم گور رود و از حرکت بازایستد و شکارچی آن را شکار کند. عقاب عادةً خود در پی شکار نمی رود، بلکه بر بلندی می ایستد و چون پرنده ای را ببیند که شکاری کرده است به سمت او می رود و آن پرنده از بیم جان شکار خود را رها می کند. و می گریزد و عقاب آن شکار را برمی دارد عقاب جوجه های خود را بیش از دیگر پرندگان مخفی می دارد. و گویند نخستین کسانی که عقاب را شناختند و آن را به بازی گرفتند اهل مغرب و رومیان بوده اند. انواع مختلف عقاب در کوهها و صحراها و جنگلها و اطراف شهرها مسکن می کنند. و رنگ آنها سیاه، سیاه مایل به سرخی، شفتالوئی، سفید و بور است. در شرع اسلام خوردن آن حرام است چون از پرندگان چنگال دار می باشد و کشتن آن را برخی مستحب دانند و برخی استحباب و کراهت آنرا، نفی کرده اند. (از صبح الاعشی ج 2 ص 53 و 65). پرنده ای است از راستهء شکاریان و از دستهء شکاریان روزانه که دارای جثه ای نسبتاً بزرگ و پنجه و منقاری بسیار قوی است. این پرنده بسیار جسور و پرجرأت است و نسبت به دیگر پرندگان شکاری قدرت و شجاعتی مخصوص دارد، بطوری که برخی خلبانان گزارش داده اند عقاب حتی به هواپیماهای کوچک حمله می کند و گاهی نیز موجب خطراتی می گردد. به همین جهت عقاب را به نام «سلطان پرندگان» می نامند. در یونان قدیم عقاب نشانهء ژوپیتر بود و رومیان عقاب را نمایندهء قدرت خارق العاده می دانستند و روی چوبه های درفش ملی خود مجسمهء او را به عنوان یک قدرت شکست ناپذیر نصب می کردند. ایرانیان باستان نیز آن را شعار و مظهر قدرت خویش قرار داده بودند. پرواز این پرنده به قدری زیاد است که ساعتهای متمادی می تواند به پرواز خود ادامه دهد و مسافات طولانی را به سهولت طی کند و تا ارتفاع بسیار زیاد اوج بگیرد. منقار عقاب بسیار قوی و برنده است و دارای پنجه هایی پرقدرت و ناخنهایی بسیار تیز و خمیده است. عضلات پنجه و پای وی به قدری نیرومند و پرقدرت است که می تواند حیوانات قوی جثه از قبیل روباه و بچه گوزن و بره های نسبةً بزرگ را به سهولت و سادگی از زمین برباید. در گرسنگی پرطاقت است و تا چند روز می تواند تحمل گرسنگی کند. قدرت دید این پرنده نیز بسیار است و از مسافات بسیار بعید کوچکترین حرکت از نظرش پوشیده نمی ماند. عقاب دارای کبر و غرور خاصی است و برای اینکه همواره به شکار خود تسلط داشته باشد عموماً در ارتفاعات زیاد پرواز می کند. در محوطهء پرواز او دیگر پرندگان شکاری قدرت پریدن و تعقیب شکار را از دست می دهند و به مجرد دیدن عقاب شکار خود را رها کرده به منظور حفظ جان خود به گوشه ای پناه می برند. عقاب دارای انواع مختلف است که از نظر رنگ و بزرگی و کوچکی و شجاعت و دلاوری با هم تفاوت دارند، از قبیل عقاب شاهی(1) که از عقابهای دیگر قوی تر و شجاعتر و چابکتر و بلندپروازتر است و در قلل مرتفع آلپ و پیرنه بومی است. دیگر عقاب پیگارگ(2) که در سواحل دریاها می زید و به همین جهت به نام عقاب دریا نیز موسوم است. دیگر عقاب هلیااتوس لوکوسفالوس(3)که به نام عقاب آمریکایی نیز مشهور است، که این نوع آن در سال 1872م. طی قانونی در دومین کنگرهء آمریکا، به عنوان علامت رسمی دولت آمریکا شناخته شده است. (از فرهنگ فارسی معین). کلمهء عقاب مؤنث است. جمع قلهء آن أعقُب و جمع کثرت آن عِقبان و عقبان است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، عَقابین. (از اقرب الموارد). اَلُه. (مهذب الاسماء). ابوالاشیم. ابوالحجاج. ابوحسبان. ابوالدهر. (مرصع). ابوقرة. ابوالهیثم. (دهار). اَلُه. ام الحوار. ام الشفوة. ام طلبة. ام کیح. ام لوح. ام الهیثم. (مرصع). أنوق. جَجا. حُباشیّة. خُدارّیة. (منتهی الارب). دالمَن. ذولقوَة. سَتَل. سَهوک. شَفواء. (دهار). صومعة. عُبر. عُثر. عَزیبَة. عَزیزَة. عَنس. غَرَن. کاسِر. کَفَر. (منتهی الارب). لَقوَة. (بحر الجواهر). لقیة. (دهار). کمّاعَة. (منتهی الارب). مردارخوار. (زمخشری). نُساریّة. (منتهی الارب). تُلَج و تُلد، چوزهء عقاب. خاتیة؛ عقاب که بر صید فرود آید. دَلوف؛ عقاب تیزپرواز. شَقذاء و شَقَدی؛ عقاب سخت گرسنه. عَبَنقاء و عَبَنقاة؛ عقاب تیزچنگل. عَجزاء؛ عقاب کوتاه دم و عقابی که در دم او پر سپید باشد. عَقَنباة؛ عقاب تیز چنگل. عَنز؛ ماده عقاب. فتخاء؛ عقاب فروهشته بال. قَیعَلة؛ عقاب که بر سر کوه جای گیرد. لَخواء؛ عقاب که منقار بالایش از زیرین بزرگ باشد. لَقوة؛ عقاب ماده. هَیثم؛ چوزهء عقاب. (منتهی الارب) :
بر که و بالا چوچه، همچون عقاب اندر هوا
بر تریوه راه چون چه، همچو در(4) صحرا شمال(5).
شهید [در صفت اسب].
از آن کردار کو مردم رباید
عقاب تیز نرباید خشین سار.دقیقی.
چنین گفت با گیو جنگی تژاو
که تو چون عقابی و من چون چکاو.
فردوسی.
نپرید بر گرد ایشان عقاب
یکی را سر اندر نیامد به خواب.فردوسی.
پلنگ از بر سنگ و ماهی در آب
هم اندر هوا ابر و پران عقاب.فردوسی.
ز شاهین و از باز و پران عقاب
ز شیر و پلنگ و نهنگ اندر آب.فردوسی.
سیه شد ز گرد سپه آفتاب
ز پیکان پولاد و پرِّعقاب.فردوسی.
تو گفتی که دریا به موج اندراست
عقاب اجل سوی اوج اندراست.فردوسی.
ای عوض آفتاب روز و شبان تاب تاب
تو به مثل چون عقاب حاسد ملعونت خاد.
منوچهری.
بیش بین چون کرکس و جولان کننده چون عقاب
راهوار ایدون چو کبک و راست رو همچون کلنگ.
منوچهری.
همیشه در فزع از وی سپاههای ملوک
چنان کجا به نواحی عقاب بر خرچال.
زینبی.
که ملکت شکاری است... و عقاب پرنده و شیر ژیانی. (تاریخ بیهقی ص 392).
روزی ز سر سنگ عقابی به هوا خاست
از بهر طمع بال و پر خویش بیاراست.
ناصرخسرو.
سپس دین درون شو ای خرگوش
که به پرواز برشده ست عقاب.ناصرخسرو.
جز شکار مردم هشیار هیچ
نیست چیزی کار این پران عقاب.
ناصرخسرو.
زمین شده همه چون چشم کبک و روی تذرو
هوا شده همه چون دم باز و پرعقاب.
مسعودسعد.
ز نوک رمح تو کندی گرفت چنگ هزبر
ز سم رخش تو کندی نمود پر عقاب.
مسعودسعد.
ز عدل تو بکند رنگ ناخنان هزبر
ز امن تو بکند کبک دیدهای عقاب.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص 33).
عقاب از وی [ از باز ] بزرگتر است ولیکن وی را آن حشمت نیستی که باز را. (نوروزنامه).
وین ناوک ضمیر مرا پر جبرئیل
کرده ست بی نیاز ز پر عقابشان.خاقانی.
نهنگ مرگ دید دهن بازکرده و عقاب اجل پر و بال گشاده و چنگال تیزکرده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص72). عقاب را در مراقی آن عقاب بال گسسته گشتی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 338).
چو طاووس عقابی باز بسته
تذروی بر لب کوثر نشسته.نظامی.
به ذره آفتابی را که گیرد
به گنجشکی عقابی را که گیرد.نظامی.
زلفت چو عقاب در عقب بود
بربود و کشیدش در عقابین.عطار.
بیابان نوردی چو کشتی بر آب
که بالای سیرش نپرد عقاب.سعدی.
هلاک خویشتن می خواهد آن مور
که خواهد پنجه کردن با عقابی.سعدی.
عقابان تیزچنگالند و بازان آهنین پنجه
ترا باری چنین بهتر که با عصفور بنشینی(6).
سعدی.
- امثال: با سینهء من چه کینه گردون را با پشه عقاب را چه ناورد است. خاقانی.
جائی که عقاب پر بریزد از پشهء لاغری چه خیزد.
(امثال و حکم دهخدا).
چشم من است واسطهء چشم زخم من بال عقاب شد سبب آفت عقاب.
سلمان ساوجی.
دل من نه مرد آن است که با غمش برآید مگسی کجا تواند که بیفکند عقابی. سعدی.
رنج حسد هلاک کند حاسد ترا آری پر عقاب بود آفت عقاب.
فخرالدین اوحد.
کار جهان وبال جهان دان که بر خدنگ پر عقاب آفت جان عقاب شد. خاقانی.
نرسم در خیال تو چه عجب که مگس در عقاب می نرسد. خاقانی.
- حجرالعقاب؛ حجر و سنگی است شبیه به تمر هندی. (از اقرب الموارد). رجوع به حجر شود.
- عقاب آسمان؛ چند ستاره است به صورت عقاب و آن را نسر طائر نیز گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به عقاب و نسر طائر شود.
- عقاب آهنین منقار؛ کنایه از تیر پیکان دار است. (برهان) (انجمن آرا) (از آنندراج).
- عقاب الجور؛ در بیت ذیل از خاقانی با نسخه بدل «عقاب الجود» و «عقاب الجو» آمده است و شاید اشاره به عقاب (در معنی صورت فلکی) باشد :
چون عقاب الجور آرندهء جور
چون غراب البین آرندهء بیم.
- عقاب چهارپر؛ کنایه از تیر است که چهار پر دارد. (انجمن آرا) :
عقاب چارپر یعنی مرا تیر
نهنگی در میان یعنی که شمشیر.
نظامی (انجمن آرا).
- عقاب عَبَنقاء و عَبَنقاة و عَقَنباة و عَنقاة؛عقاب تیزچنگل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- عقاب قَبعَلة؛ عقاب برآینده بر کوه، و عقاب کوه باش. (منتهی الارب).
- عقاب قَعَنباة؛ عقاب تیزچنگال. (منتهی الارب).
- عقاب قَوعَلة؛ عقاب کوه باش و عقاب برآینده بر کوه. (از منتهی الارب).
- عقاب مَلارِع؛ عقاب موشخوار که کوچک باشد و کلاکموش را شکار کند. (منتهی الارب).
|| در اصطلاح عرفانی، قلم است که عقل اول باشد. و آن به سبب این است که عقل اول بالاترین چیزی است که در عالم قدس یافت شده است و چون عقاب بالاروترین پرندگان است در جو، لذا بدین نام خوانده شده است. (از تعریفات جرجانی). کنایت از عقل اول است و گاه از طبیعت کلیه تعبیر به عقاب می شود. (فرهنگ علوم عقلی از اصطلاحات شاه نعمة الله ص 54). || به اصطلاح کیمیاگران، نوشادر است. (از غیاث اللغات). به اصطلاح اکسیریان، نوشادر است. (تحفهء حکیم مؤمن). || (اِخ) در اصطلاح نجوم، یکی از صور فلکی در شمال برج قوس. ستارهء روشن آن النسرالطائر است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نام صورتی از صور فلکیه از ناحیهء شمالی و آن را بر مثال آلهی توهم کرده اند و آن نه کوکب است و خارج از صورت شش کوکب است. و ستارهء روشن در این صورت است که آن را ذنب العقاب نامند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). عقاب و سهم؛ نام صورت دهم از صور نوزده گانهء شمالی فلکی قدما است و آن را نسر طائر نیز گویند. (از مفاتیح العلوم). یکی از صورتهای فلکی شمالی (دو صورت عقاب و سهم را توأما نسر طایر خوانند). (فرهنگ فارسی معین). عقاب آسمان. رجوع به ترکیب عقاب آسمان و نسر طائر و ذنب العقاب شود. || (ع اِ) مجازاً، اسب :
ناهید چون عقاب ترا دید روز جنگ(7)
گفتا درست هاروت از بند رسته شد.دقیقی.
عقاب تکاور برانگیختم
چو آتش برو تیر می ریختم.فردوسی.
تورگ دلاور نشد هیچ کند
عقاب نبردی برانگیخت تند.اسدی.
|| سنگ میان چاه که دلو را دراند. (منتهی الارب). سنگی که در میان چاه برآید و باعث شکافتن دلو گردد. (از اقرب الموارد). || سنگ بزرگ بیرون جسته از کوه مانند پایهء نردبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سنگ در نورد چاه که بر آن آبکش ایستد. (منتهی الارب). || سنگ که بر آن ساقی بایستد. (دهار) (از اقرب الموارد). || شبیه لوز که در پای ستور برآید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رشتهء خرد که در سوراخ حلقهء گوشواره باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رشتهء کوچک که در سوراخ گوش کشند برای گوشواره. (غیاث اللغات). و رجوع به عقاب افکن شود. || آبراهه به سوی حوض. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پشته. (منتهی الارب). رابیة. (اقرب الموارد) :
نگاه کردم از دور من تلی دیدم
که چاه ژرف نماید از آن بلند عقاب.
مسعودسعد.
چون زلف تو هواش ظلام از پس ظلام
چون کار من زمینش عقاب ازپس عقاب.
مسعودسعد.
دیده نه ای روز بدر کان شه دین بدروار
راند سپه در سپه سوی نشیب و عقاب(8).
خاقانی.
عقاب را در مراقی آن عقاب بال گسسته گشتی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 338). || هر بلندی زمین که بسیار دراز نباشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عَلم بزرگ. (منتهی الارب) (دهار). رایت. (اقرب الموارد). || (اِخ) نام چند اسب است عرب را. || نام ماده سگی است. (از منتهی الارب).
.
(فرانسوی)
(1) - Aigle royal .
(فرانسوی)
(2) - Aigle pygargue .(لاتینی)
(3) - Helietus leucocephalus (4) - ن ل: بر.
(5) - ن ل:
بر گریوه راه چون چه، چون عقاب اندر هوا.
(6) - ن ل: عقابان میدرد چنگال باز آهنین پنجه
ترا بازی همین باشد که چون عصفور بنشینی.
(7) - ن ل: ناهید چون عقاب ترا دید زیر تو.
(8) - ن ل: نشیب از عقاب.

عقاب.

[عُ] (اِخ) نام رایت پیغمبر اسلام (ص). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نام رایت و علم قریش بود، و آن از مصالح کعبه پیش از اسلام بشمار می آمد. هنگام جنگ آن را خارج می کردند و هر گاه بر کسی اتفاق نظر می یافتند آن را به وی تسلیم می کردند و در غیر اینصورت به صاحبش می دادند که یک بار از بنی امیه بود و یکبار از بنی عبدالدار. و ظاهراً این نام را از رومیان اقتباس کرده اند زیرا عقاب یا شاهین علامت رومیان بود که آن را بر رایتها و ساختمانهای خود نقش می کردند. (از تاریخ التمدن الاسلامی جرجی زیدان ج 1 ص 20 و 134).

عقاب.

[عُ] (اِخ) (ثنیة ال ...) پشته ای است به دمشق. (منتهی الارب). «فرجه»ای است در کوهی که بر غوطهء دمشق مشرف است از ناحیهء حمص. و قافله هایی که از شرق به غرب به سوی دمشق می آیند آن را قطع می کنند. (از معجم البلدان). رجوع به ثنیة العقاب شود.

عقاب.

[عُ] (اِخ) (تبق ال ...) موضعی است به جحفه. (منتهی الارب).

عقاب.

[عُ] (اِخ) (وقعهء...) نام جنگی است که میان محمد بن یعقوب و فرنگ روی داد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). واقعه ای است که در اندلس اتفاق افتاد و در آن آلفونس پادشاه قشتاله لشکریان موحدین را منهزم ساخت (1212 م.) (فرهنگ فارسی معین).

عقاب.

[عُ] (اِخ) شهرکی است [ به عربستان ] با نعمت و مردم بسیار. (حدود العالم).

عقابان.

[عُ] (ع اِ) تثنیهء عقاب، در حال رفع. عقابین. رجوع به عقابین شود.

عقاب افکن.

[عُ اَ کَ] (نف مرکب)عقاب افکننده. آنکه یا آنچه عقاب را بیندازد :
ز پرهای تیر عقاب افکنش
عقابان فزونند پیرامنش.نظامی.
بسی خون گرو کرده در گردنش
عقابین چنگ عقاب افکنش.نظامی.
|| کنایه از حلقه بگوش یعنی مطیع و غلام، چه عقاب بمعنی رشته است که در سوراخ گوش کشند برای انداختن حلقه. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به عقاب شود.

عقاب بینی.

[عُ] (ص مرکب) که نوک بینی بسوی انسی برگشته دارد. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

عقاب پیشانی.

[عُ] (ص مرکب) با پیشانی پهن و گشاده. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

عقاب شدن.

[عُ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از طالب شدن به چیزی. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

عقاب کردن.

[عِ کَ دَ] (مص مرکب)شکنجه کردن. عذاب دادن. (فرهنگ فارسی معین). معاقبة. عِقاب. رجوع به عِقاب شود.

عقاب کینه.

[عُ نَ / نِ] (ص مرکب) که کینه ای چون کینهء عقاب دارد. که آسان از مقصود بازنگردد : صیادی سگی معلّم داشت، ازین پهن بری... ببرسینه ای عقاب کینه ای. (سندبادنامه ص 200).

عقابة.

[عُ بَ] (اِخ) بطنی است از حضرموت و نسبت بدان عُقابی شود. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقابی.

[عُ] (حامص) عقاب بودن. عقاب شدن. کنایه از بلندپروازی. شعر ذیل از نظامی در وصف معراج رسول اکرم است و گویای اینکه رسول اکرم چون به قصد پرواز به اوج افلاک بر براق نشست، براق تیزپر از جای جهید :
چون درآورد در عقابی پای
کبک علوی خرام جست ز جای.نظامی.

عقابی.

[عُ ] (اِخ) منسوب به عقابة، و از آنان اواب بن عبدالله بن محمد حضرمی عقابی شهرت دارد که محدث بود و از ابن بکیر و ابن عفیر روایت کرده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقابیس.

[عَ] (ع اِ) بلاها و آفتها و داهیه ها. (ناظم الاطباء). دواهی. (اقرب الموارد).

عقابیل.

[عَ] (ع اِ) جِ عُقبول و عُقبولَة. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || شدائد و سختی ها. (از اقرب الموارد). || باقی مانده از بقیه و پسین چیزها. (منتهی الارب). بقایای بیماری و دشمنی و عشق. (از اقرب الموارد) :مرض بها [ امام فخرالدین محمد بن عمرالرازی بهرات ] و توفی فی عقابیله ببلدة هرات. (عیون الانباء ج 2 ص 26). || آنچه از پس تب بر لب برآید. (از اقرب الموارد). تبخال. || هو ذو عقابیل؛ او بسیار شریر است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عقبول و عقبولة شود.

عقابین.

[عُ بَ] (ع اِ) تثنیهء عقاب (در حال نصب و جر، و در تداول فارسی رعایت این قاعده نشود). عقابان. || دو چوب است که پوست را میان آن کشند. (از لسان العرب). دو چوب بلند که مجرمان را بدان بندند. (غیاث اللغات). دو چوب بلندی که وزیر نوشیروان برپا کرده حمزه را در پوست گاو کشیده بر بالای آن بسته بود. (آنندراج). آلتی بوده است که مجرم را بر آن می بستند تازیانه می زدند و چون بر بالای آن صورت دو عقاب می کردند آن را عقابین می خواندند. (یادداشت مرحوم دهخدا به نقل از ادیب پیشاوری). عمل به چارچوب کشیدن گناهکار و تازیانه زدن بر پشت او. (یادداشت مرحوم دهخدا). دو چوب که مقصر را بر آنها بدار می کشیدند، یا بر آنها بسته چوب می زدند، و ظاهراً سر آن دو چوب بشکل عقاب بوده است. (فرهنگ فارسی معین). العِرفاص؛ تازیانهء عقابین. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء) : چنانکه بفرمود تا عقابین و تازیانه و جلاد آوردند و خواسته بود تا بزنند. (تاریخ بیهقی ص 367). مستخرج و عقابین و تازیانه و شکنجها آورده و جلاد آمده. (تاریخ بیهقی ص 368). آخر آن بود که بوالمظفر را هزار تازیانه به عقابین بزدند. (تاریخ بیهقی ص 449).
زین به نبود مذهبی که گیری
از بیم عقابین و تازیانه.ناصرخسرو.
عقابین پولاد در چنگ او
عقابان سیه جامه ز آهنگ او.نظامی.
یکی هفته در آن کوه و بیابان
نرستند از عقابینش عقابان.نظامی.
در آشیانهء خود بر سر عقابین است
ز نیم بیضه که دارد بروی خان نرگس.
کاتبی.
دفتر زهد ز اندیشهء نم وانشود
حرف ناصح به عقابین نقاب است امروز.
اشرف (از آنندراج).
- حمزه در عقابین بودن؛ کنایه از بودن کسی در کلفت شدید. (از آنندراج) : اما حمزه اینجا در عقابین است که ادای شکر التفات به چه زبان بیان توان نمود. (جلالای طباطبا از آنندراج).
- در عقابین کشیدن و بر عقابین کشیدن و به -عقابین کشیدن؛ مقصر را به چوب عقابین کشیدن. (فرهنگ فارسی معین) : با عبدالله برو و هر دو را بگوی تا بر عقابین کشند. (تاریخ بیهقی ص 163). رو به عبدالله پارسی کرد و گفت بر عقابین نکشیدند ایشان را؟ (تاریخ بیهقی ص163). می فرمایم تا به عقابینش کشند. (تاریخ بیهقی ص 368).
کشیده در عقابین سیاهی
پر و منقار مرغ صبحگاهی.نظامی.
زلفت چو عقاب در عقب بود
بربود و کشیدش در عقابین.عطار.
و او [ احمد حنبل ] پیر و ضعیف بود بر عقابین کشیدند و هزار تازیانه بزدند. (تذکرة الاولیاء عطار). یکی را به عقابین کشیده و گفتند اگر یک ذره تقصیر کنی خصمت بت بزرگ باد. (تذکرة الاولیاء).
- عقابین کَنان؛ عقابین کَنی. رسم و جشنی در قهوه خانه چون سخنور به قسمت عقابین کنی رسد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقابین.

[عُ] (اِ) خارهای آهنین. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عقاد.

[عَق قا] (ع ص) مبالغه است عاقد را. رجوع به عاقد شود. || سازنده و فروشندهء نخها و تکمه ها. (از اقرب الموارد). علاقه بند.

عقاد.

[عِ] (ع اِ) نخی است که در آن مهره هایی باشد و به گردن کودک آویخته گردد. (از اقرب الموارد).

عقادة.

[عِ دَ] (ع مص) بهم بستن. (ناظم الاطباء). || گره زدن. || بافتن. (ناظم الاطباء).

عقار.

[عُ](1) (ع مص) نازاینده شدن زن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَقر. عُقر. عَقارة. عُقارة.
(1) - در اقرب الموارد به ضم اول ضبط شده است اما در ذکر مصادر آن را به فتح آورده است.

عقار.

[عَ] (ع اِ) زمین و آب و مانند آن. (منتهی الارب). زمین. (دهار) (از اقرب الموارد). آب و زمین و زراعت و اراضی و ملک و قریه و خزائن. (آنندراج). زمین و آب و درخت. (مهذب الاسماء). زمین و درخت و کالا، از این رو شامل منقول نیز می باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || ضیعه و آبادی. (از اقرب الموارد). ضیاع. (مهذب الاسماء). || منزل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سرای. (دهار). || رخت و اسباب خانه. (منتهی الارب). متاع البیت. (اقرب الموارد). متاع خانه. (مهذب الاسماء). || برگزیدهء رخت و اسباب که جز در عید و نحو آن استعمال نکنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عُقار. رجوع به عُقار شود. || آنچه اصل و قرار باشد آن را چون زمین و خانه. (از تعریفات جرجانی) (از اقرب الموارد). هر ملک ثابت و پابرجایی مانند خانه و خرمابن. (ناظم الاطباء). ج، عَقارات. (اقرب الموارد). || در اصطلاح شرعی، زمین، خواه دارای بناء باشد و خواه نباشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
این همی گوید گشتم به غلام و به ستور
و آن همی گوید گشتم به ضیاع و به عقار.
فرخی.
چون که به من بنگری ز کبر و سیاست
من چه کنم گر ترا ضیاع و عقار است.
ناصرخسرو.
مر مرا گر پس دانش نشدستی دل
همچو تو اسب و غلامان و عقارستی.
ناصرخسرو.
ایا گردنت بسته بر در شاه
ضیاعی یا عقاری یا عقالی.ناصرخسرو.
سازم از جود تو ضیاع و عقار
گیرم از مدح تو رفیق و قرین.مسعودسعد.
از دادهء تو اکنون چندانکه بنده راست
کس را یسار و مال و ضیاع و عقار نیست.
مسعودسعد.
ضیاع و عقار فراوان بر آن وقف فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 441). مستظهر به مال بسیار و عقار بیشمار. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 240). در جملگی دیار خراسان از اشراف سادات به مکنت و یسار و کثرت عقار... درگذشته. (تاریخ یمینی ص 250).
از زر و زن وز عقارم صبر هست
این تکلف نیست بی تزویری است.مولوی.
|| اسم است مصدر عقر را به معنی قطع کردن سر خرمابن تا خشک شود. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَقر شود. || بهترین گیاه. (منتهی الارب). || درخت خرما. (دهار) (منتهی الارب). نخل. (اقرب الموارد). || رنگ سرخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هر چیز خشک. (منتهی الارب). || یبیس. (اقرب الموارد). || (ص) کلا عقار؛ گیاه که مواشی را خسته و مجروح گرداند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقار.

[عَ] (اِخ) نام چند جایگاه است از آن جمله: ریگستانی است قریب دهناء. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). || زمینی است مر باهله را. (منتهی الارب). جایگاهی است در دیار باهله در اطراف یمامة. (از معجم البلدان). || ریگستانی است در قریتین. (از معجم البلدان). || زمینی است مر بنی ضبة را. || قلعه ای است به یمن. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عقار.

[عَقْ قا] (ع ص) مبالغه است مصدر عَقر را. (از اقرب الموارد). رجوع به عَقر شود. || (اِ) گیاه که بدان تداوی نمایند و یا اصل داروها. (منتهی الارب). دارو، و یا گیاه و یا ریشه های گیاه که بدان درمان کنند. و گویند عقاقیر اصل و ریشهء داروها است. (از اقرب الموارد). ج، عَقاقیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آمیزهاء دارو. (دهار). اسم مطلق دوا. (تحفهء حکیم مؤمن). و هو [ ای خولنجان ] فی الاصل اسم عقار هندی. (معجم البلدان).
- عقار ارصنیثا؛ اسم سریانی آذربو است. (فهرست مخزن الادویه).
- عقار اسوسالی؛ اسم سریانی ایرسا است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- عقار اعرطنیثا؛ اسم سریانی آذربو است. (تحفهء حکیم مؤمن).
- عقار اعرون؛ اسم سریانی اشرس یا اشروس است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از فهرست مخزن الادویه).
- عقار سوصنیائی؛ اسم سریانی ایرسا است. (فهرست مخزن الادویه).
|| درخت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقار.

[عَقْ قا] (اِخ) نام مردی از همدان که گویند در جنگ سی اسب را کشته است. (از منتهی الارب).

عقار.

[عُ] (ع اِ) برگزیدهء رخت و اسباب که جز در عید و نحو آن استعمال نکنند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَقار. و رجوع به عَقار شود. || نوعی از جامهء رنگین. (منتهی الارب). نوعی از لباسها که سرخ رنگ است. (از اقرب الموارد). نوعی از جامه های سرخ. (دهار). || برگزیدهء مال و علف و گیاه. (از اقرب الموارد). || می، بدان جهت که پیوسته در خنور باشد، یا بدان جهت که بازدارد نوشنده را از رفتار. (منتهی الارب). خمر، به جهت ملازمت آن «دن» را. (از اقرب الموارد). می. (دهار). خمر. (تحفهء حکیم مؤمن) (اختیارات بدیعی) (مخزن الادویه). شراب و خمر. (الفاظ الادویة). باده. راح. قهوه. قرقف. مدام. مل. نبیذ :
خجسته بادش نوروز و همچنان همه روز
به شادکامی بر کف گرفته همی به جام عقار.
فرخی.
به غزو کوشد و شاهان همی بجستن کام
به جنگ یازد و شاهان همی به جام عقار.
فرخی.
مرغ در باغ چو معشوقهء سرکش گشته ست
که ملک را سر آن شد که زند جام عقار.
منوچهری.
چرخ است ولیکن نه درو طالع نحس است
خلد است ولیکن نه درو جوی عقار است.
منوچهری.
سرو از عقیق باشد، کوه از عقار باشد
این مستعیر باشد، آن مستعار باشد.
منوچهری.
دشت گلگون شد گوئی که پرندستی
آب میگون شد گوئی که عقارستی.
ناصرخسرو.
سوی گلبن زرد استام زرد
سوی لالهء سرخ جام عقار.ناصرخسرو.
عقار خواه خوش و لعل جام با ممزوج(1)
که سست گردد طبع عقار از آتش و آب.
مسعودسعد.
پنداشتند که این مقدار از فعل عقار باشد. (جهانگشای جوینی).
رزق ما از کاس زرین شد عقار
وان سگان را آب تتماج از تغار.مولوی.
با خودآمد او ز مستی عقار
زان گنه گشته سرش خانهء خمار.مولوی.
گفت ای رندان چه حال است این چکار
هیچ خمی در نمی بینم عقار.مولوی.
(1) - تصحیح مرحوم دهخدا: لعل جام ناممزوج. ن ل: جام لعل ناممزوج.

عقار.

[عُ] (اِ) طائری است که از پر او جیغه و کلغی سازند و اکثر پرهای سیاه دارد و لیکن معلوم نیست که لغت کجاست. (آنندراج) :
بسکه رو گردانی از من ای نگار گلعذار
پیش چشمم کاکلت زلف است مانند عقار.
میرزاطاهر وحید (از آنندراج).

عقار.

[عُ] (اِخ) (غب ال ...) جایگاهی است بحری، نزدیک بلاد مهرة. (از معجم البلدان).

عقار.

[عُ] (اِخ) (یوم ال ...) نام جنگی است که با بنی تمیم کرده اند، و در آن سوار آنان شهاب بن عبدقیس به دست سیاربن عبید حنفی به قتل رسید. (از معجم البلدان).

عقار.

[عُقْ قا] (ع ص) کلا عقار؛ گیاه که خسته و مجروح کند ستور را. || (اِ) گیاهی است تر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقار آدم.

[عُ رِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نباتی باشد دوائی سفید و به زردی مایل، گویند بیخ درخت انار صحرائی است. ضماد کردن آن کوفتگی و شکستگی را نافع است و تخم آن قوت باه دهد. (برهان) (آنندراج). مغاث. (الفاظ الادویة) (اختیارات بدیعی).

عقاراء.

[عَ](1) (اِخ) موضعی است. (از منتهی الارب). جایگاهی است در شعر حمیدبن ثور. (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب بضم اول ضبط شده است.

عقارات.

[عَ] (ع اِ) جِ عَقار. (از اقرب الموارد). رجوع به عَقار شود.

عقارالملح.

[عَ رُلْ مِ] (اِخ) از آبهای بنی قشیر است. (از معجم البلدان). عقار، موضعی به دیار بنی قشیر. (منتهی الارب).

عقارب.

[عَ رِ] (ع اِ) جِ عَقرب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عقرب شود : دبیب عقارب بلا و صریر جنادب هوا بیفتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 436). به ضیافتخانهء عقارب نواهس و حیات لواحس شتافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 456). || سخن چینیها. (منتهی الارب). نمائم. (اقرب الموارد): انه لتدبّ عقاربه؛ او میدرد ناموس مردم را و سخن چینیها می نماید و اذیتها می رساند. و چنانکه گویند اقاربک عقاربک. || سختی ها. (منتهی الارب). شدائد. (اقرب الموارد). || عقارب الشتاه؛ سختی سرمای زمستان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || منت، بر تشبیه، چنانکه گویند: لفلان علیّ آیادٍ لیست بذات عقارب؛ یعنی او را بر من نعمتهایی است گوارا و نیکو و بدون منت. (از اقرب الموارد). || بدی و خشونت، گویند: عیش ذوعقارب؛ یعنی زندگی بد و سخت و خشن. (از اقرب الموارد).

عقارب.

[عَ رِ] (اِخ) قبیله ای است که در قسمت جنوب جزیرة العرب نزدیک عدن، سکونت دارند. (فرهنگ فارسی معین).

عقارت.

[عَ رَ] (ع مص) عقارة. نازاینده شدن. نازایی. عقر. رجوع به عقارة و عقر شود.

عقار کوهان.

[عُ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دوائی است، آن را به لفظ دیگر عاقرقرحا خوانند و به عربی عودالفرج گویند. عقر کوهان. (برهان) (آنندراج). عاقرقرحا. (الفاظ الادویة) (اختیارات بدیعی) (تحفهء حکیم مؤمن). رأس کهن.

عقارة.

[عَ / عُ رَ] (ع مص) نازاینده شدن زن. (از منتهی الارب) (دهار) (المصادر زوزنی). عاقر و عقیم شدن. (از اقرب الموارد). عَقر. عُقر. عَقار. عقارت. رجوع به عقر و عقار و عقارت شود.

عقاری.

[عَ را] (ع ص) خیل عقاری؛ اسبان پی زده. (منتهی الارب).

عقاص.

[عِ] (ع اِ) رشته که بدان گیسو بندند. (منتهی الارب). نخی که بوسیلهء آن اطراف ذؤابه را بندند. ج، عُقُص. (از اقرب الموارد). موی بند. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). جل گیس. گیسوبند. گیس باف. || «دوارة» و شکنبه که در شکم گوسپند است. (از اقرب الموارد). || جِ عَقیصة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ عَقصة. (اقرب الموارد).

عقاص.

[عُ] (ع اِ) بیماریی است گوسپندان را. (منتهی الارب).

عقاف.

[عُ] (ع اِ) علتی است در قوائم و پاهای گوسپند، که بدان پایش خمیده گردد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقافة.

[عُقْ قا فَ] (ع اِ) چوبی است سرکج که بدان چیزی را می کشند. چوگان. (منتهی الارب). چوبی است که در سر آن خمیدگی باشد و اشیاء را بدان پیش می کشند چون چوگان. (از اقرب الموارد).

عقاق.

[عَ / عِ] (ع مص) باردار گردیدن شتر ماده. (از منتهی الارب). باردار گردیدن مادیان، یا باردار نشدن او، از اضداد است. (از اقرب الموارد). عَقَق.

عقاق.

[عَ قِ] (ع اِ) اسم است عقوق را. نافرمانی و آزار پدر و مادر. آزار پدر و مادر. (از منتهی الارب). اسم است «عقوق» را از والدین، و آن مبنی بر کسر باشد. (از اقرب الموارد). و رجوع به عقوق شود. || بار شکم ناقه. (منتهی الارب). حمل. (اقرب الموارد). عِقاق.

عقاق.

[عِ] (ع اِ) بار شکم ناقه. (منتهی الارب). حمل. (اقرب الموارد). عَقاق. و رجوع به عَقاق شود. || جِ عُقُق که آن نیز جمع عَقوق است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عقوق و عقق شود.

عقاق.

[عُ] (ع ص) ماء عقاق؛ آب تلخ و شور. (منتهی الارب). آب تلخ. (از اقرب الموارد).

عقاقل.

[عَ قِ] (ع اِ) جِ عَقَنقَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقنقل شود.

عقاقة.

[عَقْ قا قَ] (ع ص) سحابة عقاقة؛ ابر که باران خود را ریخته باشد. (از اقرب الموارد).

عقاقة.

[عُقْ قا قَ] (ع اِ) خطاف. (بحر الجواهر).

عقاقیر.

[عَ] (ع اِ) جِ عَقّار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اسم جنس ادویه است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه). هر گیاه که بدان تداوی کنند. مفردات طب. (یادداشت مرحوم دهخدا). ادویه که از قسم بیخ نباتات است. (غیاث اللغات) (آنندراج). دواهای نباتی. گیاهان داروئی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عَقّار شود : آن طبیبان را داروها و عقاقیرهاست که از هندوستان و از هر جا آرند. (تاریخ بیهقی).
گهی الوان احوال عقاقیر
که چه گرم است از آن چه خشک و چه تر.
ناصرخسرو.
هر عقاقیر که داروکدهء بابل راست
حاضر آرید و بها بدرهء زر باز دهید.
خاقانی.
نه پیش من دواوین است و دفتر
نه عیسی را عقاقیر است و هاون.خاقانی.
ازین و آن دوا مطلب چون مسیح هست
زیرا اجل گیاست عقاقیر این و آن.خاقانی.
از این دو عقاقیر صحرای دلها
در این هفت دکان گیائی نیابی.خاقانی.
هر چه بدان ماند از ظروف و اوانی و... عقاقیر و اخلاط و توابل که هر چیز از آن از عالمی به عالمی می برند. (ترجمهء محاسن اصفهان، در وصف بازار اصفهان). بر آن کوه عقاقیر بسیار است از اطراف اهل فارس بدان کوه آینده و عقاقیر چینند و جمع کنند. (تاریخ قم ص 87). آنچه اجناس که متعلق به شربتخانه است که تحویل او شود، ظروف طلا و نقره و... شکر و قند و عقاقیر و قهوه و... (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 33). || حدید جدید العقاقیر؛ آهن اصل و نیکو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ عِقّیر. (ناظم الاطباء). رجوع به عقّیر شود.

عقاقیری.

[عَ ] (ص نسبی) منسوب به عقاقیر. رجوع به عقاقیر شود. || عقاقیرفروش. صیدلانی. دوافروش. عطار. پیله ور. پیلور. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقال.

[عِ] (ع اِ) شتر مادهء نوجوان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زکات یک سال از شتران و گوسپندان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد): أدیتُ عقال السنة؛ صدقهء سال را پرداختم و «مصدق» هرگاه عین شتر را بگیرد گویند «أخذ عقالا» و اگر بهای آنها را بستاند، گویند «أخذ نقداً». (از اقرب الموارد). و رجوع به عقالان شود. || رسن که بدان ساق و وظیف شتر را بهم بندند. (منتهی الارب). ریسمانی که شتر را از میان «ذراع» وی بدان بندند. (از اقرب الموارد). زانوبند شتر. (دهار). رسنی که بدان ساق شتر بندند و یا پای دیگر ستوران بندند. (غیاث اللغات) (از آنندراج). ج، عُقُل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
ایا گردنت بسته بر در شاه
ضیاعی یا عقاری یا عقالی.ناصرخسرو.
تاجم سر پرمغز را ولیکن
مر پای تهی مغز را عقالم.ناصرخسرو.
ای کرده ترا بستهء مطواع فلان میر
آن پنج کسش ساز و دو سه اسب عقالش.
ناصرخسرو.
عقل تا با خود منی دارد عقالش دان نه عقل
چون منی زو دور گشت آنگه دوا خوانش نه دا.
خاقانی.
دریا ز شرم جودش بگریختی چو زیبق
اما چهار میخ است اینک زمین عقالش.
خاقانی.
سلطان شیطان غیرت را به عقال شریعت ببست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 376). بر حسب خبث فعال هر یک عقال نکال آن کشیدند. (جهانگشای جوینی). اکنون که عقل که عقال جنون جوانان است روی نمود. (جهانگشای جوینی).
تا رهی از فکر و وسواس و حیل
بی عقال عقل در رقص الجمل.مولوی.
پس بکوشی و به آخر از کلال
خودبخود گوئی که العقل عقال.مولوی.
امر تو مرکبان زمین را کند روان
نهی تو بختیان فلک را نهد عقال.
خواجه جمال الدین سلمان (از آنندراج).
تعقیل؛ عقال بسیار بر پای شتر بستن. (از منتهی الارب). || رشته ای که تازیان دور سر بندند. (فرهنگ فارسی معین). ریسمان مانندی که مرد بدور سر خود بندد، و آن مأخوذ از معنی زانوبند شتر است. (از اقرب الموارد). || عقال المئین؛ مرد شریف که هرگاه اسیر و بندی شود فدیهء او چند شتر باشد. (منتهی الارب). نزد عرب بر شریفی اطلاق میشد که هنگام اسارت به صدها شتر فدیه داده شود. ج، عُقل. عُقُل. (از اقرب الموارد).

عقال.

[عُ / عُقْ قا] (ع اِ) علتی است در پای ستور هرگاه برفتار آید ساعتی لنگ کند بعد از آن گشاده گردد، یا خاص است به اسب. (منتهی الارب). بیماریی است در پای دابه، هرگاه راه رود، ساعتی آشکار میشود سپس گسترده میگردد، و آن خاص اسب است. (از اقرب الموارد). از عیوب فرس است و آن تقلص و درهم کشیده شدن عصب در یک پا یا دو پای اوست و در سرما بیش از گرما آزار دهد، و آن از عیوب فاحش اسب است و به کار او صدمه میزند. (از صبح الاعشی ج2 ص28). تشنج ریحی. (بحر الجواهر).

عقال.

[عُق قا] (ع ص، اِ) جِ عاقِل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خردمندان :
دل ای حکیم بر این معبر هلاک مبند
که اعتماد نکردند بر جهان عقال.سعدی.

عقال.

[عُقْ قا] (اِخ) نام اسب حوط بن ابی جابر است، و آن را «ذوعقال» نیز نوشته اند. (از منتهی الارب).

عقال.

[عَقْ قا] (اِخ) ابن شیة، مکنی به ابوشیطم. محدث است. (از منتهی الارب).

عقالان.

[عِ] (ع اِ) تثنیهء عقال. رجوع به عقال شود. || زکات و صدقهء دو سال: علی بنی فلان عقالان؛ بر آنها صدقهء دو سال است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عقال شود.

عقام.

[عَ] (ع ص) مرد که فرزند نشود او را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زن نازاینده. ج، عُقماء. (منتهی الارب). || حرب عقام؛ جنگ سخت. || رجل عقام؛ مرد زشتخو. || داء عقام؛ بیماری دشوار که به نشود، و به ضم افصح است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ناقهء عقام؛ ناقهء دندان نیش برآوردهء استواراندام. (منتهی الارب). ناقة «بازل» و استوار و سخت. (از اقرب الموارد). || (اِ) ماهیی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ماری است که در بحر می ماند، و گویند «أسود» از خشکی می آید و بر ساحل دریا سوت میکشد و عقام از دریا به سوی او می آید و درهم می پیچند آنگاه از هم جدا شده هر یک به مأوای خود میرود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقام.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ عَقیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقیم شود.

عقام.

[عُ] (ع ص) داء عقام؛ بیماری که به نشود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). علت بی دارو. (زمخشری). عَقام. و رجوع به عَقام شود. || یوم عقام؛ روز سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رجل عقام؛ مرد بدخوی. || جنگ شدید. (منتهی الارب). جنگ سخت که در آن کسی را بر دیگری ترجیح نباشد. (از اقرب الموارد).

عقامة.

[عَ مَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عقان.

[عِقْ قا] (ع اِ) عقان النخیل؛ آنچه از بن خرمابن برزند و برآید. عقان الکرم نیز چنین است. (از منتهی الارب).

عقاة.

[عَ] (ع اِ) منزل. فرودآمدنگاه. (منتهی الارب). ساخت و محله. (اقرب الموارد). عَقْوَة. رجوع به عقوة شود.

عقب.

[عَ] (ع مص) پی پیچیدن بر کمان. (از منتهی الارب). «عَقَب» و پی پیچیدن بر کمان و تیر و نیزه، و آنها را در این صورت «معقوب» گویند. (از اقرب الموارد). پی بر جای پیچیدن. (تاج المصادر بیهقی). || بر پاشنهء کسی زدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بر پاشنه زدن. (تاج المصادر بیهقی). || خلیفهء کسی شدن. (از منتهی الارب). جانشین کسی شدن و پس از او آمدن. (از اقرب الموارد). از پی درآمدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). عُقوب. عاقبة. و رجوع به عقوب و عاقبة شود. || نکاح کردن بعد مردن، یا طلاق کسی. || برگ سبز برآوردن بعد برگ خشک. (از منتهی الارب). || عقب زیدا فی أهله؛ زید را ستمکار دید و جانشین او شد بر خانواده اش. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عقب.

[عَ] (ع اِ) روش و تک ستور که بعد از تک نخستین آرد. (منتهی الارب). «جری» و دویدن که پس از دویدن اول آید. ج، عِقاب. (از اقرب الموارد). || پسر. (منتهی الارب). ولد. (اقرب الموارد). || پسر پسر. (منتهی الارب). ولد ولد. (اقرب الموارد). || پاشنه، در لغت تمیم. (منتهی الارب). موخر قدم. عَقِب. ج، أعقاب. || هر چه پس از چیز دیگری آید. (از اقرب الموارد). || جهت، چنانکه به کسی که می آید گویند «من أین عقبک» یعنی از کجا آمده ای. (از منتهی الارب). و رجوع به عَقِب شود. || جاء فی عقبه؛ بر اثر او آمد. (از اقرب الموارد). رجوع به عَقِب شود.

عقب.

[عَ قَ] (ع اِ) جِ عَقَبة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عقبة شود. || پی که از آن چلهء کمان سازند. (غیاث اللغات) (آنندراج). پی سفید و پی کمان. (السامی) (مهذب الاسماء). پی سپید. (حبیش). عصب و پی که از آن «وتر» و زه کمان سازند و آن پی های سپیدرنگ مفاصل است و گاهی گوشوار را نیز بدان بندند تا از جای خود منحرف نشود. ج، أعقاب. (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).

عقب.

[عَ قِ] (ع اِ) پسر. (منتهی الارب). ولد. (اقرب الموارد). فرزند. (غیاث اللغات) :از محمد بن علی ابوحمزه و او را عقب نبوده است و ابوالقاسم و او را ایضاً عقب نبوده است... در وجود آمدند و مجموع وفات یافتند و ایشان را عقب نبود. (تاریخ قم 234). || پسر پسر. (منتهی الارب). ولد ولد. (اقرب الموارد). فرزند فرزند. (دهار). نواسه. (مهذب الاسماء) (دستور اللغة). فرزندزاده. (غیاث اللغات). وجعلها کلمة باقیة فی عقبه لعلهم یرجعون. (قرآن 43/27)؛ و آن را کلمه ای جاویدان قرارداد در عقبش، باشد که آنان بازگشت کنند. || پاشنه، و آن مؤنث است. (از منتهی الارب) (دهار). موخر قدم. (از اقرب الموارد). پاشنه. (مهذب الاسماء) (ترجمان القرآن جرجانی). ج، أعقاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
سفرجل به است و عقب پاشنه.
ابونصر فراهی (نصاب).
- استخوان عقب، یا عظم عقب؛ یکی از هفت استخوان رسغ است و بزرگتر از جمیع آن استخوانها، و آن دارای شش سطح است: تحتانی، فوقانی، وحشی، انسی، قدامی و خلفی. (از جواهر التشریح میرزاعلی). رجوع به بحر الجواهر شود.
|| عقب الشیطان؛ نوعی از نشستن که به نشست سگ ماند. (ناظم الاطباء). عقب الشیطان فی الصلاة؛ آن است که نمازگزار بین دو سجده، دو سرین خود را بر پاشنه های خویش قرار دهد، و آن همان است که برخی از مردم آن را «اقعاء» گویند. (از اقرب الموارد). و رجوع به اقعاء و عَقَبة شود. || جاء فی عقب الشهر؛ یعنی آمد در اندک باقی ماندهء ماه. (منتهی الارب). سافر فی عقب الشهر؛ یعنی در آخر ماه مسافرت کرد، یا در هنگامی که اندکی از ماه مانده بود. || جهت، گویند: من أیْن کان عقبک؛ یعنی از کجا آمده ای، و آن را برای شخصی که می آید گویند. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَقب شود. || سپس چیزی. (دهار): فلان یسقی عقب بنی فلان؛ او پس از آنها چارپایان خود را آب میدهد. || خلف فلان بعقبی؛ او پس از من اقامت کرد. || جاء فی عقبه؛ بر اثر او آمد. و اصل جمله چنین بوده است: جاء زید یطأ عقب عمرو؛ یعنی عمرو هر قدمی که بر میداشت زید قدم خود را بر جای آن میگذاشت، و برای تخفیف آن را بصورت «جاء عقبه» نیز گفته اند و به سکون قاف نیز خوانده شده است. || رجع فلان علی عقبه؛ یعنی او بر راهی که در عقب و پشت سر او بود به سرعت بازگشت. || هو فی عقب المرض؛ او از بیماری شفا یافت در حالی که اندکی از اثر بیماری در او مانده است. || فلان موطأ العقب؛ او بسیار اتباع است. (از اقرب الموارد). || (از ع، ق، اِ)(1) پس چیزی. دنبال پشت سر. مقابل پیش، امام، روبرو، جلو، مقابل. (فرهنگ فارسی معین) :
کز عقبش ذکر خیر زنده کند نام را.
سعدی (گلستان).
- از عقب؛ از پی. در پی. بر پی. از دنبال : هر که را رنجی به دل رسانیدی اگر از عقب آن صد راحت رسانی از پاداش آن یک رنج ایمن مباش. (گلستان سعدی).
آفتاب اینهمه شمع از پی و مشعل در پیش
دست بر سینه زنندش که به پروانه درآی.
سعدی.
- امثال: از عقب دشمن گریخته نباید رفت. (جامع التمثیل).
- بر عقب؛ در پی. پس از : بر عقب این فتح طغان خان را عمر به آخر رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص395).
- به عقب؛ به پس. به دنبال. از پی. در پی. (ناظم الاطباء).
- در عقب؛ در پس. در پی. بدنبال. از پی. (ناظم الاطباء) : همچنان در باب مرکبان خاصه که بداشته بودند در عقب این. (تاریخ یمینی ص 377).
رنج ز فریاد بری ساحت است
در عقب رنج بسی راحت است.نظامی.
آن انا را لعنة الله در عقب
این انا را رحمة الله ای محب.مولوی.
رمز ننسخ آیه أو ننسها
نأت خیرا در عقب میدان مها.مولوی.
- عقب چیزی رفتن؛ بدنبال آن رفتن.
-امثال: عقب یک شپش تا مورچه خورت میرود؛ سخت خسیس است و به مال خود دلبستگی دارد. (فرهنگ عوام).
- عقب عقبکی؛ گام برداشتن به طرف پشت سر بدون نگاه کردن به سمت عقب. (فرهنگ لغات عامیانه).
- عقب کسی فرستادن؛ پی او فرستادن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عقب کسی کردن؛ و عقب سر کسی کردن؛ برای گرفتن کسی به دنبال او دویدن. (فرهنگ لغات عامیانه): مگر عقب سرت کرده اند!
- عقب گذاشتن کسی را؛ از کسی یا کسانی در مسابقه یا در کار یا زندگی پیش افتادن. (فرهنگ لغات عامیانه).
|| دبر. پس.
(1) - در تداول فارسی معمولاً بفتح اول و ثانی تلفظ میشود.

عقب.

[عَ قِ] (اِخ) بطنی است از کنانة. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به عَقِبی شود.

عقب.

[عُ / عُ قُ] (ع اِ) پایان کار. (منتهی الارب). عاقبت. (اقرب الموارد). سرانجام. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). و از آن جمله است : آیهء کریمهء هوخیر ثوابا و خیر عقبا. (قرآن 18/42). که عاصم و حمزه آن را به سکون قاف و سایر قراء به ضم آن خوانده اند. (از منتهی الارب). || جئت فی عقب الشهر؛ پس از تمام شدن ماه آمدم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُقبان. رجوع به عقبان شود.

عقبات.

[عَ قَ] (ع اِ) جِ عَقَبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). راههای دشوار. (غیاث اللغات) :
هیچ کسم نیز نبیند دگر
کز عقبات تن و جان کم شدم.عطار.

عقبان.

[عِ] (ع اِ) جِ عُقاب. (اقرب الموارد). جِ، عُقبان که آن جمع عُقاب باشد. (از منتهی الارب). رجوع به عُقاب شود. || جِ عِقاب که به معنی شکنجه و عذاب است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عقبان.

[عُ] (ع اِ) پایان کار. (منتهی الارب). عاقبت و سرانجام. (از اقرب الموارد). || آخر هر چیز: جاء فی عقبان الشهر؛ او وقتی آمد که همهء ماه گذشته بود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ عُقاب. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به عقاب شود.

عقبانی.

[عُ] (اِخ) (720-811 ه . ق.) سعیدبن محمد تجیبی تلمسانی عقبانی. قاضی و فقیه مالکی و از اهالی تلمسان بود و مدتی عهده دار قضاء در بجایه و مراکش بوده است. او راست: شرح جمل خونجی. العقیدة البرهانیة. شرح الحوفیة. (از الاعلام زرکلی).

عقب افتادگی.

[عَ قَ اُ دَ / دِ] (حامص مرکب) پس ماندگی. دنبال افتادگی نسبت به دیگران. (فرهنگ فارسی دکترمعین).

عقب افتادن.

[عَ قَ اُ دَ] (مص مرکب) پس ماندن: عقب افتادن از قافله. || تأخیر کردن در ادای چیزی: عقب افتادن مواجب. عقب افتادن مالیات.

عقب افتاده.

[عَ قَ اُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آنکه در کارها از دیگران عقب مانده باشد. دنبال افتاده. (فرهنگ فارسی معین).

عقب انداختن.

[عَ قَ اَ تَ] (مص مرکب)تعویق انداختن. تعلل کردن. دفع الوقت کردن. سر دواندن.

عقب باز.

[عَ قَ] (نف مرکب) بیت ذیل به شاهد این ترکیب در آنندراج از نادم گیلانی آمده است بی شرح و معنائی :
ما عقب بازیم نزد ما عقب دارد حریف
خاطر ما جمع باشد از پریشان باختن.

عقبدار.

[عَ قَ] (نف مرکب) عقب دارنده. || در اصطلاح نظامی، قسمتی از واحد نظامی که از عقب عمدهء قوی حرکت می کند و محافظ عقب است. (فرهنگ فارسی معین). موخرة الجیش. || دم دار. ساقه.

عقب رفتن.

[عَ قَ رَ تَ] (مص مرکب)پس رفتن. قدم باز پس نهادن. پس کشیدن. || مجازاً، تنزل کردن، مقابل جلو رفتن، ترقی کردن.

عقب زدن.

[عَ قَ زَ دَ] (مص مرکب) به پس راندن: عقب زدن اتومبیل و درشکه و غیره. || در اصطلاح عامیانه، منصرف شدن از معامله و فسخ تصمیم کردن. توزدن. (فرهنگ لغات عامیانه).

عقب کشیدن.

[عَ قَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) عقب رفتن. پس رفتن. قدم باز پس نهادن. || عقب بردن. پس بردن.

عقب گرد.

[عَ قَ گَ] (حامص مرکب) در اصطلاح نظامی و ورزش، برگشت به عقب، و آن چنان است که شخص روی پنجهء پای چپ نیم دایره ای به سمت چپ بچرخد سپس پای راست را به پای چپ بپیوندد. (فرهنگ فارسی معین). || بازگشت به قهقرا. || عقب افتادن. (فرهنگ فارسی معین).

عقبلة.

[عُ قَ بِ لَ] (ع ص) پی رو و پس آینده، گویند هو عقبلة فلان؛ یعنی او پس آیندهء اوست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقب ماندگی.

[عَ قَ دَ / دِ] (حامص مرکب) عقب افتادگی. پس ماندگی. دنبال افتادگی. (فرهنگ فارسی معین). کندسیری و توقف در مسیر به کمال.

عقب ماندن.

[عَ قَ دَ] (مص مرکب)عقب عقب افتادن. پس ماندن.

عقب مانده.

[عَ قَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)عقب افتاده. پس افتاده.

عقب نشستن.

[عَ قَ نِ شَ تَ] (مص مرکب) به پس رفتن. به قهقرا رفتن. بازگشتن.

عقب نشینی.

[عَ قَ نِ] (حامص مرکب) در اصطلاح نظامی، ترک مواضع خود کردن و به عقب رفتن. (فرهنگ فارسی معین). || به قهقرا رفتن. عقب گرد کردن. (فرهنگ فارسی معین).

عقبول.

[عُ] (ع اِ) باقی ماندهء بیماری و بقیهء دشمنی و پس ماندهء عشق. || تبخاله که بعد از تب برآید. || سختی. عُقبولة. ج، عَقابیل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عقبولة و عقابیل شود.

عقبولة.

[عُ لَ] (ع اِ) عُقبول است در تمام معانی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عقبول و عقابیل شود.

عقبة.

[عَ بَ] (ع اِ) برگ سبز که پس برگ خشک برآید. || نوعی از جامه های نگارین هودج. (منتهی الارب) عِقْبة. رجوع به عِقبة شود.

عقبة.

[عَ قَ بَ] (ع اِ) واحد عَقَب. (از اقرب الموارد). پی که از آن زه سازند و ریسمان تابند. ج، عَقَب. (منتهی الارب). و رجوع به عَقَب شود. || جای دشوار برآمدن بر کوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). راه دشوار در کوه. (غیاث اللغات). گریوه. (تفلیسی). گریوه؛ یعنی بلندی بلند و سخت. (ترجمان القرآن جرجانی). یُقّوش (در تداول ترکی). || پز و کتل. (منتهی الارب). جای دشوار. (غیاث اللغات). راهی که در قسمتهای بالای کوه باشد. (از اقرب الموارد). گردنه. (فرهنگ فارسی معین). پژ. ج، عِقاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و عَقبات. (اقرب الموارد) عقبهِ : میان این شهر و تبت مقدار پنج روزه راه است اندر عقبه های سخت. (حدود العالم). و نزدیک وی [ ده سنگس ] عقبه ای است که او را عقبهء سنگس خوانند. (حدود العالم). اگر مقام نتوانند کرد عقبهء کلار را گذاره کنند. (تاریخ بیهقی ص 463).
عقبه ای(1) زین صعبتر در راه نیست
ای خنک آن کش حسد همراه نیست.
مولوی.
هر روش هر ره که آن محمود نیست
عقبه ای و مانعی و رهزنی است.مولوی.
این تردد عقبهء راه حق است
ای خنک آن را که پایش مطلق است.
مولوی.
گر کنی قطع عقبه را این جایگاه
راه روشن گرددت تا پیشگاه.عطار.
کیست کو را عقبه ای در راه نیست.عطار.
-امثال: ستور را به پای عقبه جو دهند سود ندارد (امثال و حکم دهخدا).
|| کنایه از امر سخت و عظیم. (از غیاث اللغات). امری سخت و دشوار. (فرهنگ فارسی معین) : فلا أقتحم العقبة، و ما أدراک ما العقبة. (قرآن 90/12). عقبة در قرآن کریم را منزلی از «صراط» دانسته اند و برخی گویند آن هفتاد منزل از «پل صراط» است. رجوع به تفسیر ابوالفتوح رازی ج 10 ص 294 و تفسیر کشف الاسرار ج 10 ص 499 شود.
(1) - در فارسی به سبب وزن به سکون ثانی نیز آمده است.

عقبة.

[عَ قَ بَ] (اِخ) پز منی. (منتهی الارب). عقبه ای است بین منی و مکه و فاصلهء آن تا مکه در حدود دو میل است. در آنجا مسجدی است که از آن رمی جمرهء عقبه میشود. در سال یازدهم بعثت، پیغمبر اسلام (ص) در این عقبه با شش تن از قبیلهء «اوس» برخورد نمود و آنان را به دین اسلام فراخواند. این شش تن عبارت بودند از: اسعدبن زرارة، قطبة بن عامربن حدیدة، معاذبن عفراء، جابربن عبدالله بن رئاب، عوف بن عفراء و عقبة بن عامر. این بیعت مشهور به بیعة العقبة الاولی است. و این شش تن به مدینه بازگشتند و به تبلیغ اسلام پرداختند و در سالهای بعد تعداد بیشتری از اوس و خزرج در این عقبة اسلام آوردند. تعداد بیعت کنندگان را در بیعت دوم هفتاد تن و برخی هفتاد و سه تن نوشته اند. بیعت عقبه نخستین بیعت در اسلام بود و از میان انصار آنکه لقب عَقَبی دارد، در این ناحیه با پیامبر اسلام (ص) بیعت کرده است. و از آن جمله است «و لقد شهدت لیلة العقبة و ما احب بدراً بدلها» زیرا بیعهء عقبه نخستین بیعت در اسلام بوده است. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

عقبة.

[عَ قَ بَ] (اِخ) نام چند ناحیه است، از آن جمله محله ای است در ماوراء نهر عیسی نزدیک دجلهء بغداد. (از معجم البلدان).
- عقبة الرکاب؛ عقبه ای است در نزدیکی نهاوند. و وجه تسمیهء آن این است که سپاه اسلام چون آهنگ نهاوند کرد در این عقبه سواران آن ازدحام کردند. (از معجم البلدان).
- عقبة السیر؛ عقبه ای است تنگ و طویل در ثغور در نزدیکی حدث. (از معجم البلدان).
- عقبة الطین؛ موضعی است در فارس. (از معجم البلدان).

عقبة.

[عَ قَ بَ] (اِخ) خلیج باریکی است در شمال بحر احمر و جنوب شرقی شبه جزیرهء سینا، که در انتهای آن یعنی شمالی ترین نقطهء آن بندر کوچک عقبه قرار دارد و آن امروز جزو کشور هاشمی اردن است. (فرهنگ فارسی معین). || نام بندری کوچک در انتهای خلیج عقبه به شمال بحر احمر.

عقبة.

[عِ بَ] (ع اِ) جامه های نگارین هودج. (منتهی الارب). عَقَبة. و رجوع به عقبة شود. || در ماه یک مرتبه کردن کاری را، گویند مایفعل ذلک الا عقبة؛ یعنی هر ماه یک بار آن کار را می کند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عِقَب. (اقرب الموارد). || اثر: عقبة الجَمال؛ اثر و نشان و هیئت زیبایی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عُقبة. و رجوع به عُقبة شود.

عقبة.

[عُ بَ] (ع اِ) نوبت: تمّت عقبتک. || بدل: أخذت من اسیری عقبة. || شب و روز، بدان جهت که همدیگر را تعاقب می کنند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عُقَب. (از اقرب الموارد). || آنچه از خوردنی در بن دیگ عاریتی به خداوند دیگ فرستند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باقی ماندهء هر چیزی. (منتهی الارب): فلان عقبة بنی فلان؛ او آخرین بازماندهء آنان است. (از اقرب الموارد). || نشان و اثر: علیه عقبة الجَمال. || عقبة الطائر؛ مسافت ما بین ارتفاع و انحطاط پرنده، و گویند آن دو فرسخ است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عقبة الشیطان؛ نوعی از نشست که به نشست سگ ماند. (منتهی الارب). عَقِب الشیطان. رجوع به عَقِب شود. || آنچه از شیرینی، پس از طعام خورند. دسر. || عقبة الضبع؛ سختی و شدت؛ لقیت منه عقبة الضبع و اِست الکلب؛ از او سختی و شدت دیدم. (از اقرب الموارد).
- ابوعقبة؛ کنیهء خنزیر و خوک. (از اقرب الموارد).

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) جدی است جاهلی و فرزندان او بطنی از هلال بن عامر از عدنانیه را تشکیل میدهند. و طائفه ای از آنان در اصفون و اسنا، در صعید مصر میزیستند. (از الاعلام زرکلی به نقل از نهایة الارب و البیان و الاعراب).

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن ابان بن ذکوان بن امیة بن عبدشمس، مکنی به ابوالولید و مشهور به ابن ابی مُعَیط. از پیشروان قریش در جاهلیت. در آغاز ظهور اسلام، مسلمانان را آزار بسیار رساند و در غزوهء بدر بدست مسلمین اسیر گشت و به دار آویخته شد. و وی نخستین تنی است در اسلام که به دار آویخته شده است. (از الاعلام زرکلی به نقل از الروض الانف و ابن الاثیر).

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن ابی الصهباء باهلی. تابعی است. رجوع به ابوخریم شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن ابی معیط. صحابی. رجوع به ابووهب (عقبة بن...) شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن حارث بن عامر. صحابی است. رجوع به ابوسروعة شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن حجاج سلولی. امیر و از اشراف بنی سلول بود. به سال 116 یا 117 ه . ق. از جانب عبیداللهبن حجاب امیر مصر در عهد هشام بن عبدالملک، به ولایت اندلس گماشته شد و او آن نواحی را تا اربونه(1) و جلیقیة و پنپلونة(2) فتح کرد و بیش از هزار تن بر دست وی اسلام آوردند. و گویند به سال 123ه . ق. اهالی اندلس به تحریک عبدالملک بن قطن بر او شوریدند و وی را خلع کردند و اندکی بعد در قرطبه درگذشت. (از الاعلام زرکلی از نفح الطیب و ابن الاثیر و البیان المغرب).
(1) - Narbonne.
(2) - Pampelune.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن حرام، جدی است جاهلی از جذام از قحطانیة. فرزندان او در روزگار ابن خلدون (732 - 808 ه . ق.) در بلاد کرک میزیستند و حفاظت راه مابین مصر و مدینهء منوره را تا حوالی غزة از بلاد شام، بعهده داشتند. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب و ابن خلدون).

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن خالد سکونی، مشهور به مجدر. تابعی است. رجوع به ابومسعود (عقبة بن...) شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن سَکون بن أشرس. جدی است جاهلی از کندة از قحطانیة. و از جمله فرزندان او عیاض و ثعلبة بوده اند. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب و السبائک).

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن ضمرهء حمصی. محدث. رجوع به ابوالولید (عقبة ابن...) شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن عامربن عبس بن مالک جهنی مکنی به ابوخماد، امیر و از صحابهء پیغمبر اسلام (ص) بوده است. وی «ردیف» پیامبر (ص) بود و در جنگ صفین با معاویه شرکت داشت و در فتح مصر همراه عمروبن عاص بود. به سال 44ه . ق. معزول شد و به سال 58ه . ق. در مصر درگذشت. مردی شجاع و فقیه و قاری و شاعر بود و از تیراندازان بشمار میرفت. عقبة از جمله گردآورندگان قرآن کریم است و «ابن یونس» گوید مصحف او تاکنون (تا زمان ابن یونس) در مصر است و آن با مصحف عثمان اختلاف دارد و در انتهای آن جملهء «کتبه عقبة بن عامربیده» نگاشته است. عقبة را 55 حدیث است و در قاهره «مسجد عقبة بن عامر» در کنار قبر اوست. (از الاعلام زرکلی به نقل از دول الاسلام ذهبی و الاصابة و جمهرة الانساب).

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن عبدالغافر ازدی عوذی، مکنی به ابونهار. وی به سال 83 ه . ق. در جماجم درگذشت. رجوع به تاج العروس ذیل مادهء «ج م م» شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن علقمهء بیرونی. محدث. رجوع به ابوعبدالرحمان (عقبة بن...) شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن علقهء بیرونی. محدث. رجوع به ابویوسف (عقبة بن...) شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن عمروبن ثعلبهء انصاری بدری، مکنی به ابومسعود. صحابی و از قبیلهء خزرج بود. وی در غزوهء عقبه و احد و مابعد آنها شرکت داشت. عقبة در کوفه سکنی گزید و از یاران علی (ع) بوده است و مدتی ولایت کوفه را بعهده داشت و به سال 40 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی از کشف النقاب و الاصابة). رجوع به ابومسعود (عقبة...) شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن عیسی. یکی از امرای آل ایوب است و او در یکی از جنگها اسیر نصاری گشت و وی را به اسارت به بیت المقدس بردند و در بند ملک نصاری ماری بن ایوب بماند تا به مرضی صعب دچار شد و او را از زندان بیرون کردند و پس از معالجه وی را رها کردند تا به مصر شد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن مغیرهء شیبانی راوی حدیث. رجوع به ابوالعلاء (عقبة بن...) شود.

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن نافع بن عبدالقیس اموی قرشی فهری. از فاتحان و فرماندهان بزرگ در صدر اسلام وی در سال یکم پیش از هجرت متولد شد و او را با پیامبر اسلام (ص) صحبتی نبود. او پسرخالهء عمروبن عاص بود و از جانب وی به سال 42 ه . ق. والی افریقیة شد و او در راه خویش بسیار از شهرها و استانهای سودان را فتح کرد. و به سال 50 ه . ق. از جانب معاویه والی مستقل افریقیه شد. عقبة سپس تا وادی قیروان پیش رفت و در آنجا مسجدی بنا نهاد که تا امروز به نام جامع عقبة شهرت دارد. به سال 55 ه . ق. معاویه او را عزل کرد سپس به سال 62 ه . ق. یزید او را والی بر مغرب نمود و وی دیگر بار قصد قیروان کرد. و سرانجام به سال 63 ه . ق. فرنگی ها وی را در تهودة، از سرزمینهای زاب غافلگیر کردند و به قتل رساندند و در آنجا دفن شد. (از الاعلام زرکلی به نقل از الاستقصاء و البیان المغرب و فتح العرب للمغرب).

عقبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن وهب بن عقبة. محدث. رجوع به ابونعیم (عقبة بن...) شود.

عقبی.

[عَ قَ] (ص نسبی) منسوب به عقب، در تداول فارسی، آنکه یا آنچه موخر باشد. مقابل جلوئی. رجوع به عَقِب شود.

عقبی.

[عَ قَ ] (ص نسبی) منسوب به عقبة، که پیش از هجرت، انصار با پیامبر اسلام (ص) در آنجا بیعت کردند، و هریک از کسانی را که در آنجا حضور داشتند «عقبی» نامند. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عقبة شود. || منسوب به عقبة، که در ماورای نهر عیسی در نزدیکی دجلهء بغداد قرار دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به عقبة شود.

عقبی.

[عَ قِ ] (ص نسبی) منسوب به عقب که گویا بطنی از کنانه باشد و ابوالعافیة فضل بن عمیربن راشدبن عبدالله کنانی عقبی مصری بدانجا منسوب است. وی محدث بود و به سال 197 ه . ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقبی.

[عُ با] (ع اِ) پاداش کار و حق. (منتهی الارب). پاداش کار. (دهار) (از اقرب الموارد). || بدل چیزی. (منتهی الارب). || آخر کار. (دهار). آخر هر چیزی. (از اقرب الموارد). سرانجام. (ترجمان القرآن جرجانی) : والذین صبروا ابتغاء وجه ربهم... اولئک لهم عقبی الدار. (قرآن 13/22)؛ و آنانکه برای بدست آوردن وجه خدایشان شکیبائی کردند... آنان را سرانجام آن سرای است. سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار. (قرآن 13/24)؛ درود بر شما به سبب صبری که کردید، پس چه خوب است سرانجام آن سرای. مثل الجنة التی وعد المتقون... تلک عقبی الذین اتقوا، و عقبی الکافرین النار. (قرآن 13/35)؛ مثل بهشتی که پرهیزکاران را وعده دادند... آن سرانجام کسانی است که پرهیز کردند، و سرانجام کافران آتش است. و لایخاف عقباها. (قرآن 91/16)؛ و از سرانجام آن بیم ندارد. || آخرت. (اقرب الموارد). آن دنیا. آن سرای. آن جهان. آن گیتی. اخری. سرای دیگر. جهان باقی :
نه امید عقبی نه دنیا بدست
ز هر دو رسیده بجانم شکست.فردوسی.
آن کسی که اعتقاد وی بر این جمله باشد... توان دانست که در دنیا و عقبی نصیب خود را از سعادت تمام یافته باشد. (تاریخ بیهقی ص 333).
دنیا بجملگی همه امروز است
فردا شمرد باید عقبی را.ناصرخسرو.
جز زاد و ساختن را از بهر راه عقبی
هشیار و پیش بین را هرگز بکار نائی.
ناصرخسرو.
عمر تو نبینی که یکی راه دراز است
دنیات بر این سر بر و عقبات بر آن سر.
ناصرخسرو.
به ملازمت آن سیرت نصیب دنیا هر چه کاملتر بیابد و رستگاری عقبی مدخر گردد. (کلیله و دمنه). هر که طاعت را شعار و دثار خویش کند از ثمرات دنیا و عقبی بهره ور گردد. (کلیله و دمنه).
گر رانده ای سعادت عقباش رد مکن
ور داده ای موونت دنیاش واستان.خاقانی.
سفله را اقطاع دنیا بهتر از عقبی بود
خود جعل را بوی سرگین به ز عود و عنبراست.
عطار.
انبیا در کار دنیا جبریند
کافران در کار عقبی جبریند.مولوی.
چو ما را به دنیا تو کردی عزیز
به عقبی همین چشم داریم نیز.سعدی.
کسی گوی دولت ز دنیا ببرد
که با خود نصیبی به عقبی ببرد.سعدی.
هر که به تأدیب دنیا راه صواب نگیرد، به تعذیب عقبی گرفتار آید. (گلستان).
در تلفظ فارسی، این کلمه گاه به صورت ممال آید و عُقبی تلفظ شود :
بروی پاک و رای نیک و فعل خوب و کار خوش
نظیر او ندانم کس، چه در دنیی چه در عقبی.
منوچهری.
صبا به سبزه بیاراست روی دنیی را
نمونه گشت جهان مرغزار عقبی را.انوری.
اگر عنایت لطف تو نیستی که از اوست
نعیم نامتناهی ریاض عقبی را.ظهیر فاریابی.
- دار عقبی؛ خانهء آخرت. سرای باقی : در شهور سنهء احدی و اربعمائة از دار دنیا به دار عقبی تحویل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 276).
- عالم عقبی؛ جهان دیگر. آخرت. (ناظم الاطباء).

عقبی.

[عَ قَ ] (اِخ) حمزة بن محمد بن عباس بن فضل بن حرث دهقان عقبی، مکنی به ابواحمد. محدث و از اهالی عقبهء بغداد بود و در ذیقعدهء سال 347 ه . ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب) (از معجم البلدان).

عقبی.

[عُ ] (اِخ) رضوان بن محمد بن یوسف عقبی شافعی مصری، مکنی به ابونعیم. از حافظان حدیث بود و به سال 769 ه . ق. در منیهء عقبه در جیزة متولد شد و به سال 852 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: الاربعون المتباینه. المنتقی من طبقات الفقهاء. (از الاعلام زرکلی از الضوءاللامع).

عقد.

[عَ] (ع مص) پناه بردن به کسی. (از منتهی الارب): عقد عنقه الیه؛ به وی پناه برد. (از اقرب الموارد). || بستن ریسمان و بیع. (از منتهی الارب). محکم کردن و بستن ریسمان و بیع و پیمان و سوگند و از قبیل آن، و آن در مقابل «حَلّ» و گشودن است. (از اقرب الموارد). گره زدن و پیمان کردن. (المصادر زوزنی). گره بستن و پیمان کردن و بیع بستن. (تاج المصادر بیهقی). بستن گره و پیمان. (ترجمان القرآن جرجانی). پیمان و نکاح و بیع کردن. (غیاث اللغات): فلان لایعقدالحبل؛ او بر گره بستن ریسمان توانایی ندارد، آن را در مورد شخص بی بضاعت و کم ثروت گویند. (از اقرب الموارد) :
قطرهء این و ذرهء آنرا
در حساب آورد به عقد حساب.سوزنی.
- اهل حل و عقد؛ کسی که محل اعتماد مردمان باشد. (ناظم الاطباء): هو أهل الحل و العقد؛ او معتمد مردمان است. (منتهی الارب).
- حل و عقد؛ گشودن و بستن، و آن کنایه از انجام دادن امور است. رتق و فتق. گشاد و بست کارها. سررشته کردن و سروسامان دادن : تو به کدخدائی قیام کنی، چنانکه حل و عقد و خفض و رفع و امر و نهی بتو باشد. (تاریخ بیهقی ص 398).
تأثیر حل و عقدش در قبض و بسط ملک
بر آب نقش گشت و بر آتش نشان گرفت.
مسعودسعد.
شبها و روزهای تو در حل و عقد ملک
از حکمهای دور سپهر اختیار باد.
مسعودسعد.
ملک... دست او را در... حل و عقد گشاده و مطلق داشت. (کلیله و دمنه). دست او را در حل و عقد و حبس و اطلاق روان کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 364).
پس محمد صد قیامت بود نقد
زانکه حل شد در فناءش حل و عقد.
مولوی.
|| آمادهء بدی شدن. (از منتهی الارب): عقد ناصیته؛ خشمگین شد و برای شر و بدی آماده گشت. (از اقرب الموارد). || شمار کردن. (منتهی الارب). حساب کردن. (از اقرب الموارد). || سطبر شدن مایع، گویند عقدالرب. (از منتهی الارب). ستبر شدن انگبین و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). || سطبر کردن، لازم و متعدی است. || گره کردن ناقه دنب را جهت لقاح. || سوگند دادن بدون لغو و استثنا. (از منتهی الارب). سوگند بقصد خوردن. (تاج المصادر بیهقی). بقصد سوگند خوردن. (ترجمان القرآن جرجانی). سوگند بقصد خوردن. (المصادر زوزنی). || لغو کردن. || پیچان کردن ریش را، و از آن جمله است حدیث «من عقد لحیته فان محمداً بری ء منه» و گویند اعراب جاهلیت در جنگها ریش خود را پیچان میکردند و می بافتند و آن نشانه ای از عجب و تکبر بود لذا پیامبر (ص) امر به ارسال لحیه کرد. || گرفتن فرج ماده سگ سر نرهء نر را. (از منتهی الارب). || ضمانت کردن. || گره قرار دادن در نخ، و اطراف آن را گرد آوردن. (از اقرب الموارد). گره دادن. (غیاث اللغات). || چسباندن: عقد البناء بالجَصّ؛ ساختمان را با گچ بهم آورد و چسباند. || ساختن « عقد» و طاق بنا را. (از اقرب الموارد).

عقد.

[عَ] (ع اِمص، اِ) پذرفتاری و پیمان. (منتهی الارب). پیمان و زینهار. (مهذب الاسماء). قرارداد : پسندیده تر آن است که میان ما دو دوست عهدی باشد و عقدی بدان پیوسته گردد. (تاریخ بیهقی ص 210). چنگ درزده ام در بیعت او به وفای عهد و بری ساختن ذمه و عقد. (تاریخ بیهقی ص 315). با قدرخان سخن عقد و عهد گفته آمده است. (تاریخ بیهقی ص 284). ابوالقاسم فقیه برفت و جانب ایشان به دست آورده و با هر یک عقد و میثاقی از سر گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 119). مرا به رسالت از برای عقد بیعت پیش شار فرستادند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص339). || رای و فکر. (منتهی الارب). || (اصطلاح فقهی) در اصطلاح فقهی و شرعی، ایجاب و قبول است با ارتباط معتبر از حیث شرع. بنابراین عقد شامل سه امر باشد: ایجاب، قبول، ارتباط. (از کشاف اصطلاحات الفنون). ربط دادن اجزاء تصرف است شرعاً به ایجاب و قبول. (از تعریفات جرجانی).
در فقه سه معنی برای عقد گفته شد: 1- عقد به معنی عهد. 2- عقد بمعنی پیمان موکد. 3- عقد عبارت است از صیغهء ایجاب و قبول. بنابراین تعریف در هر عقدی لفظ لازم است و با اشاره و کتابت و معاطات عقد واقع نمیشود و به عبارت دیگر همهء عقود تشریفاتی خواهد بود. تعریف اول و دوم صرفاً یک تفسیر لغوی است نه یک تفسیر حقوقی، لذا فاقد ارزش است. و تفسیر سوم هم سند قوی در منابع حقوقی اسلامی (قرآن کریم و احادیث) ندارد به همین جهت اصل تشریفاتی بودن عقود از نظر منابع حقوق اسلامی مسلم نیست. (از فرهنگ حقوقی). || (اصطلاح حقوق) در اصطلاح حقوقی، عقد(1) عبارت است از اینکه یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر «تعهد» بر امری نمایند و مورد قبول آنها باشد (مادهء 183 قانون مدنی ایران) این تعریف عقد به معنی اخص است و فقط شامل «عقد عهدی» میشود. و نیز عبارت است از توافق ارادهء دو یا چند نفر بر «ایجاد» یک رابطهء الزامی، اعم از اینکه به منظور انتقال مال و یا حقی باشد یا به منظور تعهد بر فعل و یا ترک عملی. تمایل در تألیفات مولفین «حقوق جدید» بر این است که کلمهء عقد در این معنی استعمال شود و این معنی مأخوذ از مادهء 1101 قانون مدنی فرانسه است. در هر صورت این تعریف «عقد به معنی خاص» است. و یا عبارت است از توافق ارادهء دو یا چند نفر به منظور «ایجاد» یا «انتفاء» یک حق. این تعریف «عقد به معنی عام» است که در این صورت غالباً در اصطلاحات فرانسه آن را «کُنوانسیون»(2) و در اصطلاحات حقوق جدید آن را «قرارداد» نامند. «لفظ کنترات» به فرانسه در هر سه معنی بالا استعمال شده اگر چه غالباً در معنی دوم استعمال میشود و در معنی سوم غالباً لفظ «کنونشن» بکار میرود. (از فرهنگ حقوقی). || در اصطلاح حقوق یک عنصری، عقد عبارت است از تراضی طرفین بر نفی محرومیت. بنابراین تعریف عقد سه قسم است: 1 - عقد عهدی. 2 - عقد تملیکی. 3 - عقد غیرعهدی و غیر تملیکی، مانند مقاربت به تراضی نه بقصد ازدواج. اثر ابتکار این تئوری در مورد «اطفال طبیعی» ظاهر میشود چه بنابراین نظر در مورد این اطفال هم مانند «اطفال قانونی» عقدی بین ابوین صورت گرفته است، و ایجاد نابرابری حقوقی بین دو دسته از اطفال صرفاً به طرز فکر مقنن در رعایت صلاح جامعه بستگی دارد. (از فرهنگ حقوقی).
- عقد احتمالی؛ عقد مغابنه. عقد غرر. رجوع به عقد مغابنه در همین ترکیبات شود.
- عقد اذعان؛ عقد تصویبی. عقد انضمام. رجوع به عقد تصویبی در همین ترکیبات شود.
- عقد اصلی؛ عقدی است که وجود مستقل و اصیل داشته باشد مانند عقد بیع و اغلب معاملات معاطاتی، در مقابل اصطلاح بالا اصطلاح «عقد تبعی» قرار میگیرد و آن عقدی است که به تبع عقد دیگری منعقد میشود مانند عقد رهن که به تبع عقد دیگری منعقد میشود. اگر عقد اصلی مضمحل شود عقد تبعی هم مضمحل خواهد شد ولی عکس قضیه درست نیست. (فرهنگ حقوقی).
- عقد اکتساب؛ عقدی است که هدف از آن انتقال مال جدیدی در ملکیت متعاقدین (یا یکی از آنان) باشد. در مقابل این اصطلاح، اصطلاح «عقد ضمان» قرار میگیرد و آن عقدی است که هدف از آن تثبیت ذمه ای به حال خود باشد مانند ضمان عقدی و کفالت. (فرهنگ حقوقی).
- عقد انضمام؛ عقد تصویبی. عقد اذعان. رجوع به عقد تصویبی در همین ترکیبات شود.
- عقد با تقابل استفاده؛ در اصطلاح حقوق یک عنصری، عقدی است که طرفین (و یا قائم مقام آنها) متقابلاً از عقد استفاده ببرند. این عقد دو قسم است: 1- عقد معوض مانند بیع. 2- عقد غیر معوض مانند نکاح. اصطلاح بالا را گاهی بصورت «عقد مبتنی بر تقابل منافع» تعبیر می کنند. رجوع به عقد معوض و عقد بی تقابل استفاده در همین ترکیبات شود. (فرهنگ حقوقی).
- عقد باطل، یا عقد غیرصحیح، یا عقد -غیرنافذ؛ عقدی که نافذ شرایط صحت عقد باشد، و آن را «عقد غیرصحیح» نیز نامند. رجوع به فرهنگ حقوقی شود.
- عقد به معنی اخص.؛ رجوع به عقد شود.
- عقد به معنی خاص.؛ رجوع به عقد شود.
- عقد به معنی عام.؛ رجوع به عقد شود.
- عقد بی تقابل استفاده؛ در اصطلاح حقوق یک عنصری، عقدی است که در آن فقط یکی از طرفین استفادهء حقوقی می برد. مانند «هبهء معوضه» و «عقد وکالت مجانی». عقد غیر معوض دو قسم است: 1- عقد بی تقابل استفاده، مانند وکالت مجانی. 2- عقد با تقابل استفاده مانند عقد نکاح. (فرهنگ حقوقی). رجوع به عقد معوض در همین ترکیبات شود.
- عقد بیع؛ اجرای صیغهء بیع. (ناظم الاطباء). بستن پیمان خرید و فروش : در عقد بیع سرائی متردد بودم. (گلستان).
- عقد بیمه؛ عقدی است که به موجب آن یک طرف تعهد میکند که در ازاء پرداخت وجهی از طرف دیگر در صورت وقوع یا بروز حادثه، خسارت وارد بر او را جبران نماید و یا وجه معینی بپردازد. (فرهنگ حقوقی). رجوع به بیمه شود.
- عقد تبرع؛ عقد غیرمعوض. رجوع به عقد غیرمعوض در همین ترکیبات شود.
- عقد تبعی؛ عقدی که به تبع عقد دیگری منعقد میشود. رجوع به عقد اصلی در همین ترکیبات شود.
- عقد تجاری؛ عقدی که موضوعش یک عمل تجاری باشد. رجوع به عقد مدنی در همین ترکیبات شود.
- عقد تدریجی؛ عقدی است که احد طرفین آن عقد (یا هر دو طرف) یک امر تدریجی الحصول را تعهد کنند، مانند عقد اجاره، عقد کار و غیره. در مقابل این اصطلاح «عقد غیرتدریجی» قرار میگیرد که طرفین عقد موضوع غیرتدریجی الحصول را مورد عقد قرار دهند، مانند بیع. عقد تدریجی را عقد ممتد و عقد مستمر نیز نامند. و در مقابل آن عقد غیرتدریجی یا عقد فوری است. (از فرهنگ حقوقی).
- عقد تشریفاتی؛ عقدی را گویند که علاوه بر اجتماع جمیع شرایط اساسی صحت عقد، تشریفات صوری مخصوص (مانند تلفظ به صیغهء خاص یا به لغت خاص یا ثبت در دفتر اسناد رسمی یا کتبی بودن عقد [ مانند عقد بیمه ] ) لازم داشته باشد. اصل در عقود، غیر تشریفاتی بودن است و تشریفاتی بودن استثناء. عقد غیر تشریفاتی را «عقد رضائی» گویند چه بصرف تراضی طرفین و بدون هیچگونه تشریفات عقد واقع میشود. (مادهء 191 قانون مدنی ایران). عقد تشریفاتی را عقد صوری و عقد شکلی و عقد رسمی نیز نامند. (فرهنگ حقوقی).
- عقد تصویبی؛ عقدی است که شرایط اصلی عقد را یکی از طرفین عقد که از لحاظ قدرت اقتصادی ابتکار عمل را در دست دارد معین میکند و طرف دیگر فقط حق اعلان قبول (یا تصویب شرایط پیشنهادی طرف مقابل) را دارد. در اصطلاحات دیگر آن را «عقد اذعان» و «عقد انضمام» نامند. در مقابل این اصطلاح «عقد غیرتصویبی» قرار دارد که طرفین عقد با تبادل نظر خود آزادانه شرایط عقد را معین میکنند و در اصطلاح دیگر آن را «عقد مساومة» و «عقد مفاوضة» می نامند. و در مقابل آن عقد غیر تصویبی است. (از فرهنگ حقوقی).
- عقد تملیکی؛ عقدی است که به وسیلهء آن انتقال مالکیت حاصل میگردد یعنی مورد معامله از ملکیت ناقل به ملکیت منتقل الیه میرود. (فرهنگ حقوقی).
- عقد جائز؛ عقدی است که هر یک از طرفین (اگر عقد جائزالطرفین باشد) و یا یکی از طرفین (اگر عقد از یک طرف جایز باشد مانند رهن در فقه اسلام) بتواند هر وقت که بخواهد آن را فسخ کند. (فرهنگ حقوقی).
- عقد جزیه.؛ رجوع به جزیه و عقد ذمة در همین ترکیبات شود.
- عقد جمعی؛ در مقابل عقد فردی. رجوع به فرهنگ حقوقی شود.
- عقد حقیقی؛ در اصطلاح حقوق یک عنصری. رجوع به عقد حکمی در همین ترکیبات و فرهنگ حقوقی شود.
- عقد حکمی؛ در اصطلاح حقوق یک عنصری، هرگاه دو طرف متصدی انعقاد عقدی شوند و لااقل یک طرف عقد فاقد «رضای کامل» باشد از نظر حقوق یک عنصری، عقد بوجود نمی آید ولی اگر رعایت صلاح جامعه اقتضا کند که بر چنین عملی آثار حقوقی مترتب شود اصطلاحاً از آن عمل به «عقد حکمی» تعبیر میشود مانند عقد بیعی که شخص محتکر به اجبار حاکم انجام میدهد که با وجود فقد «رضای کامل» آثار بیع قانوناً بر عمل او مترتب است. (فرهنگ حقوقی).
- عقد حمل؛ در اصطلاح منطق، ثبوت محمول برای موضوع است. توضیح آنکه میان مصادیق موضوع و مفهوم آن ارتباطی است و میان موضوع و مصادیق موضوع با محمول نیز ارتباط است. مثلاً در قضیهء «انسان کاتب است» اولاً این قضیه منحل به دو جزء میشود یکی کلمهء انسان و دیگر کلمهء کاتب. کلمات انسان و کاتب دو لفظ اند که دال بر دو معنی میباشند و از نظر منطق غیر از مقصود دلالتی خود آن دو لفظ چیزی مورد نظر نمی باشد و آنچه مورد نظر است مفهوم انسان و مفهوم کاتب است و میدانیم که مفهوم انسان و کاتب را نیز مصادیقی است که هر یک از دو مفهوم با مصادیق خود ارتباط دارند نوع ارتباط کلی با افراد خود. و میدانیم مصادیق انسان در قضیهء فوق همان مصادیق کاتب است پس افرادی مانند زید و عمرو و بکر را در قضیهء فوق دو ارتباط است یکی ارتباط آنها با مفهوم انسان و یکی دیگر ارتباط آنها با مفهوم کاتب و کتابت. ارتباط میان مصادیق را با انسان عقد وضع گویند و ارتباط آنها را با مفهوم کاتب عقد حمل گویند. (فرهنگ علوم عقلی به نقل از کشاف ص 953 و دستور ج 2 ص 332).
- عقد خیاری؛ عقدی است که برای طرفین یا یکی از آنها یا برای ثالث اختیار فسخ باشد و آن نوعی از عقد لازم است که اثر عقد جائز را دارد. (بیع شرط هم از مصادیق عقد خیاری است). (فرهنگ حقوقی).
- عقد داوری.؛ رجوع به فرهنگ حقوقی شود.
- عقد دوجانبه.؛ رجوع به عقد یک جانبه در همین ترکیبات شود.
- عقد ذمه؛ در اصطلاح قانون حرب اسلام، عقدی است که بین حاکم کل جامعهء اسلامی، یا نمایندهء قانونی او، و اجانبی که متدین به یکی از ادیان موسوی، عیسوی، زردشتی می باشند منعقد میشود. رجوع به فرهنگ حقوقی شود.
- عقد رسمی؛ عقد تشریفاتی. عقد شکلی. عقد صوری. رجوع به عقد تشریفاتی در همین ترکیبات شود.
- عقد رضائی؛ عقد غیرتشریفاتی. رجوع به عقد تشریفاتی در همین ترکیبات شود.
- عقد شانس؛ عقد مغابنه. عقد احتمالی. رجوع به عقد مغابنه در همین ترکیبات شود.
- عقد شرکت؛ توافق دو یا چند نفر برای کسب منافع بوسیلهء سرمایه و یا خدماتی که در بین میگذارند، و آن یا شرکت تجارتی است یا شرکت مدنی. این اصطلاح را به صورت «شرکت اختیاری» نیز نامند. (فرهنگ حقوقی). رجوع به شرکت شود.
- عقد شکلی؛ عقد تشریفاتی. عقد صوری. عقد رسمی. رجوع به عقد تشریفاتی در همین ترکیبات شود.
- عقد صحیح؛ عقدی است که او علل بطلان عقد را نداشته باشد. ثانیاً رضای کامل متعاقدین در آن فراهم شود. با فقدان این شرط آن عقد «غیرنافذ» خواهد بود. (فرهنگ حقوقی).
- عقد صوری؛ عقد رسمی. عقد تشریفاتی. عقد شکلی. رجوع به عقد تشریفاتی در همین ترکیبات شود.
- عقد ضمان؛ در اصطلاح حقوق مدنی، عقدی است که به موجب آن شخصی مالی را که بر ذمهء دیگری است به عهده بگیرد. در این صورت دین با تمام مشخصات خود به ذمهء ضامن منتقل میشود مگر اینکه شرط خلاف آن شود. مقصود از اصطلاح «ضمان عقدی» هم همین معنی است. و نقطهء مقابل ضمان عقدی «ضمان قهری» است. (فرهنگ حقوقی). و رجوع به ضمان شود. عقد ضمان در معنی اعمی هم استعمال میشود و در این صورت در مقابل «عقد اکتساب» قرار گیرد. (فرهنگ حقوقی). رجوع به عقد اکتساب در همین ترکیبات شود.
- عقد ضمان جریره؛ هرگاه شخصی که وارث نباشد جرائم شخصی را ضمانت نماید به این شرط که از او میراث ببرد، بعد از فوت او، از وی ارث خواهد برد. این عقد را «عقد ضمان جریره» نامند و موجب این ارث بردن را اصطلاحاً «ولاء ضمان جریره» نامیده اند و شخص ضامن را «ضامن جریره» و این ضمان را «ضامن جریره» می نامند. (فرهنگ حقوقی).
- عقد عهدی؛ عقدی است که ایجاد حق دین و تعهد برای یک طرف در مقابل طرف دیگری یا برای هر یک از طرفین در مقابل طرف دیگر می نماید. مانند بیع سلم و بیع کالی بکالی. (فرهنگ حقوقی).
- عقد عینی؛ عقد واقعی، رجوع به عقد واقعی در همین ترکیبات شود.
- عقد غرر؛ عقد مغابنه. عقد احتمالی. رجوع به عقد مغابنه در همین ترکیبات شود.
- عقد غیرعهدی و غیرتملیکی.؛ رجوع به عقد شود.
- عقد غیرمالی؛ در اصطلاح حقوق یک عنصری، هر عقدی که موضوع آن مال نباشد مانند عقد نکاح. (فرهنگ حقوقی).
- عقد غیرمعوض؛ هرگاه در عقدی انتقال مال و یا تعهد فقط از یک طرف به نفع طرف دیگر مقرر شود اصطلاحاً آن را «عقد غیرمعوض» نامند. در اصطلاح دیگر از آن به «عقد تبرع» تعبیر شود. (فرهنگ حقوقی). و رجوع به عقد بی تقابل استفاده در همین ترکیبات شود.
- عقد غیرمعین؛ هر عقدی است که عنوان خاص و مقررات مخصوص به خود در بین سایر عقود نداشته باشد. مانند عقد معلق که ممکن است به شکل بیع، اجاره، رهن و غیره باشد. اگر عقدی دارای عنوان خاص باشد اصطلاحاً آن را «عقد معین» نامند. (فرهنگ حقوقی).
- عقد غیرمغابنه.؛ رجوع به فرهنگ حقوقی و عقد مغابنه در همین ترکیبات شود.
- عقد فردی؛ در مقابل عقد جمعی. رجوع به فرهنگ حقوقی شود.
- عقد فضولی؛ در اصطلاح فقهی، آن است که شخصی که خود مالک متاعی نیست از طرف صاحبش بفروشد و همینطور دختری را بدون اذن او نکاح کند. در این که عقد فضولی بنفسه منشأ اثر نیست شکی نمی باشد بدین معنی که نفس عقد فضولی را اثری نیست چون یکی از ارکان معامله، مالک بودن متاع است. لکن اگر پس از وقوع عقد، مالک آن امضا کرد گویند معامله صحیح است و آثار لازم بر آن مترتب است به ویژه در نکاح که اتفاقی است که پس از تنفیذ و امضا، عقد کامل و درست میشود. آنان که گویند عقد فضولی پس از اجازه و امضا درست است اختلاف کرده اند که آیا اجازهء مالک کاشف است یا ناقل، یعنی کاشف از سبق ملک است یا همان اجازه ناقل ملک است. البته فوایدی چند بر هریک از دو قول مترتب است. باید دانست که روایت اصلی در مورد نکاح است و به تنقیح مناط به معاملات دیگر جریان دهند. (فرهنگ علوم نقلی).
- عقد فوری؛ عقد غیرتدریجی. رجوع به عقد تدریجی در همین ترکیبات شود.
- عقد قابل فسخ؛ عقد صحیح دو قسم است:
1 - عقد قابل فسخ. 2 - عقد غیرقابل فسخ. شق اول نیز دو قسم است: الف - عقد لازم قابل فسخ، مانند عقد خیاری. ب - عقد جائز.
بنابراین عقد قابل فسخ عقدی است جایز یا لازم که قانوناً یکی از طرفین یا هر دو طرف اختیار انحلال آن را نداشته باشد مگر در موارد معین شده در قانون. (فرهنگ حقوقی). و رجوع به عقد جایز در همین ترکیبات شود.
- عقد لازم؛ عقدی است که هیچ یک از طرفین معامله حق فسخ آن را نداشته باشد مگر در موارد معین شده در قانون. (فرهنگ حقوقی). و رجوع به عقد جایز در همین ترکیبات شود.
- عقد مالی؛ در اصطلاح حقوق یک عنصری، هر عقدی است که موضوع آن مال بطور اعم باشد مانند اجاره و بیع و غیره. و آن دو قسم است: اول - «عقد معاملی» که عوض و معوض در آن عرفاً برابر و متعادل است مانند بیع معمولی و غیره. اصطلاح «معامله» به معنی حقیقی خود منصرف به معنی «عقد معاملی» است. دوم - «عقد معوض غیرمعاملی» و آن عقدی است که عوضین آن تعادل عرفی ندارد مانند «معاملهء محاباتی». (از فرهنگ حقوقی).
- عقد مبتنی بر تقابل منافع؛ عقدی که طرفین متقابلاً از عقد استفاده برند. رجوع به «عقد با تقابل استفاده» در همین ترکیبات شود.
- عقد محقق؛ عقد غیرمغابنه. رجوع به عقد غیرمغابنه و عقد مغابنه در همین ترکیبات و فرهنگ حقوقی شود.
- عقد مدنی؛ عقدی است که موضوعش یک عمل مدنی باشد و اگر موضوع عقد یک عمل تجاری باشد آن را عقد تجاری نامند. (فرهنگ حقوقی).
- عقد مساومة؛ عقد غیرتصویبی. رجوع به عقد تصویبی و عقد غیرتصویبی در همین ترکیبات شود.
- عقد مستمر؛ عقد ممتد. عقد تدریجی. رجوع به عقد تدریجی در همین ترکیبات شود.
- عقد مشروط؛ عقدی است که یکی از شروط (شرط نتیجه - شرط فعل - شرط صفت) در آن قید شده باشد. هر عقد معلقی مشروط است ولی هر عقد مشروطی معلق نیست. (فرهنگ حقوقی).
- عقد مطلق؛ عقدی است خالی از شرط و تعلق، مانند غالب موارد بیع معاطاة. (فرهنگ حقوقی).
- عقد معاملی؛ عقد مالی. رجوع به عقد مالی در همین ترکیبات شود.
- عقد معاوضه؛ عقد معوض. رجوع به عقد معوض در همین ترکیبات شود.
- عقد معلق؛ در مقابل عقد منجز. رجوع به عقد منجز در همین ترکیبات شود.
- عقد معوض؛ عقدی است که بین طرفین آن انتقال مال و یا تعهد بطور متقابل صورت گیرد. و آن دو قسم است: اول - عقد معوض معاملی یا «عقد معامله» یا «معامله». دوم عقد معوض غیرمعاملی. عقد معوض را «عقد معاوضه» نیز نامند. (فرهنگ حقوقی). رجوع به عقد مالی و عقد بی تقابل استفاده در همین ترکیبات شود.
- عقد معوض غیرمعاملی.؛ رجوع به عقد مالی در همین ترکیبات شود.
- عقد معین؛ عقدی که دارای عنوان خاص باشد. رجوع به عقد غیرمعین در همین ترکیبات شود.
- عقد مغابنه؛ یا عقد شانس، عقدی است که طرفین آن (مانند بازی قمار و شرط بندی) و یا یک طرف (مانند لاتار) بر یکی از دو امر ذیل توافق نمایند: 1- شانس حصول یک منفعت. 2- تضمین در مقابل شانس از دست دادن چیزی. و در مقابل آن عقد غیرمغابنه قرار دارد. (فرهنگ حقوقی).
- عقد مفاوضه؛ عقد غیرتصویبی. عقد مساومة. رجوع به عقد غیرتصویبی و عقد تصویبی در همین ترکیبات شود.
- عقد ملزم دوطرف؛ عقد دوجانبه. رجوع به عقد یک جانبه در همین ترکیبات شود.
- عقد ملزم یک طرف؛ عقد یک جانبه. رجوع به عقد یک جانبه در همین ترکیبات شود.
- عقد ممتد؛ عقد تدریجی. عقد مستمر. رجوع به عقد تدریجی در همین ترکیبات شود.
- عقد منجز؛ عقدی است که تأثیر آن بر حسب انشاء موقوف به امر دیگری نباشد وگرنه آن را عقد معلق گویند. (مادهء 189 قانون مدنی ایران) (فرهنگ حقوقی).
- عقد واقعی؛ عقدی است که وجود آن بسته به تسلیم مال موضوع عقد است مانند عاریه و ودیعه. و گاهی آن را عقد عینی نیز گویند. (فرهنگ حقوقی).
- عقد وضع؛ در اصطلاح منطقیان، توصیف صاحب موضوع است به وصف عنوانی خود، و آن ترکیب تقلیدی است. (کشاف اصطلاحات الفنون). اتصاف موضوع است به عنوان. (فرهنگ علوم نقلی). رجوع به عقد حمل در همین ترکیبات شود.
- عقد یک جانبه؛ عقد را نسبت به تعهد ناشی از آن دو قسم نموده اند: 1- تعهد فقط از یک طرف عقد باشد، بدون اینکه طرف دیگر تعهدی داشته باشد. 2- تعهد از دو طرف باشد مانند اغلب معاملات معمولی. اولی را اصطلاحاً «عقد یک جانبه» و «عقد ملزم یک طرف» و دومی را «عقد دوجانبه» و «عقد ملزم دوطرف» گویند. در عقد یک جانبه ارادهء متعاقدین و توافق آنان لازم است و به همین جهت نباید آن را با ایقاع اشتباه نمود زیرا در ایقاع ارادهء یک طرف کافی است. (از فرهنگ حقوقی).
|| گره و بند. (ناظم الاطباء) :
عجز فلک را به فلک وانمای
عقد جهان را ز جهان واگشای.نظامی.
ور گشادی عقد او را عقلها
انبیا را کی فرستادی خدا.مولوی.
|| نکاح و زناشوئی و ازدواج. (ناظم الاطباء) :
میان ما نه عقدی نه نکاحی
نه آیین عروسی بود و نه سور.منوچهری.
- به عقد نکاح درآوردن؛ به زنی گرفتن. به زن کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- در عقد کسی بودن؛ همسر او بودن : هر زنی که در عقد من است یا بعد از این در عقد من خواهد آمد مطلقه است به سه طلاق به این که رجعت در او نگنجد. (تاریخ بیهقی ص 318).
- عقد ازدواج؛ صیغهء ازدواج. عقد زناشوئی. املاک. مَلاک. مِلاک. (از منتهی الارب).
- عقد کابین؛ قرارداد مهر :
بود عقد کابین او اینکه تو
کنی سجدهء شکر، چون شاکری.منوچهری.
- عقد نکاح؛ صیغهء ازدواج. بُضع : در عقد نکاح و عروسی وی [ طغرل ] تکلف هاء بی محل نمود. (تاریخ بیهقی ص 254). و رجوع به عقد بستن و عقد کردن شود.
- مجلس عقد؛ مجلس ضیافت زناشوئی. (ناظم الاطباء) : چون از مجلس عقد بازگردی نثارها و هدیه ها که با تو فرستاده آمده است، بفرمای خازنان را که با تواند ببرند و تسلیم کنند. (تاریخ بیهقی ص 212).
|| در اصطلاح بلاغت، به نظم درآوردن عبارت منثور است، خواه از آیات قرآن و یا احادیث و خواه از امثال و غیره باشد، اما نه به طریق اقتباس. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || در حساب عقود انگشتان، عقد انامل، یکی از طرق علم عقد. شمارش اعداد بوسیلهء باز کردن و بستن انگشتان دست :
عقد جود او همه پنجه بود
خود به دست چپ بود هر پنجهی.
منوچهری.
رجوع به عقد انامل شود.
|| شتر نر قوی پشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد بسته زبان. || طاق بنا. (منتهی الارب). آنچه از بنا، که بهم برآورده باشی. (از اقرب الموارد). ج، أعقاد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) و عُقود. (اقرب الموارد).
(1) - Contrat.
(2) - Convention

عقد.

[عَ قَ] (ع مص) گره گرفتن زبان. (از منتهی الارب). حبس شدن و بند آمدن زبان. || بودن «عقده» در زبان شخص. (از اقرب الموارد). رجوع به عقدة شود. || گرفتن فرج ماده سگ سر نرهء نر را. (ناظم الاطباء). رجوع به عَقد شود.

عقد.

[عَ قَ] (ع اِ) ریگ تودهء بسته و برهم نشسته. (منتهی الارب). ریگ و رمل برهم پیچیده و متراکم. (از اقرب الموارد). || گره زبان. (منتهی الارب) «عقده»ای است در زبان. || پیچیدگی در دنب گوسفند که مانند عقده و گره است. || نوعی از خرما. (از اقرب الموارد).

عقد.

[عَ قَ] (اِخ) قبیله ای است از بجیلة یا از یمن، بشربن معاذ و ابوعامر عبدالملک بن عمرو از این قبیله اند. (منتهی الارب).

عقد.

[عَ قِ] (ع ص) بسته زبان در سخن. (منتهی الارب). آنکه در زبانش «عقده» باشد. (از اقرب الموارد). || شتر نر کوتاه بالا نیک شکیبا بر کار و درشت پشت. (منتهی الارب). جمل قصیر و صبور بر کار. (از اقرب الموارد). || (اِ) ریگ تودهء برهم نشسته. (منتهی الارب). آنچه از رمل و ریگ که در هم پیچیده و متراکم باشد. واحد آن عقدة است. (از اقرب الموارد). || درختی است که برگش زخم را پرگوشت نماید. (منتهی الارب). درختی است که برگش زخم و جراحت را التیام دهد. (از اقرب الموارد).

عقد.

[عِ] (ع اِ) گردن بند و حمیل و رشتهء مروارید. (منتهی الارب). قلاده. (اقرب الموارد). گردن بند زنان، و یکدانه. (دهار). یکدانه. (السامی فی الاسامی). سلک مروارید و گلوبند که آن را به هندی هار گویند. (غیاث اللغات). ج، عُقود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
چو بگسلد به نثار تو عقد گریهء من
سرشک رشک به چشم گهر بگردانم.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
خوشه چون عقد درو برگ چو زر
باده همچون عقیق و آب چو زنگ.عماره.
از فتح و ظفر بینم بر نیزهء تو عقد
وز فر و هنر بینم بر دیزهء تو یون.عنصری.
عقدی گوهر که گفتند هزار دینار قیمت آن بود از آستین بیرون گرفت. (تاریخ بیهقی ص 380). زمین بوسه داد و عقدی گوهر پیش سلطان نهاد. (تاریخ بیهقی ص 398). بیست عقد گوهر سخت قیمتی... (تاریخ بیهقی ص 425).
گه ز الماس او چو عقد گهر
نظم دولت همه بسامان باد.مسعودسعد.
شب عقد عنبرینهء گردون فروگسست
تا دست صبح غالیه سازد ز عنبرش.
خاقانی.
اینک عروس روز پس حجله معتکف
گردون نثار ساخته صد عقد گوهرش.
خاقانی.
دانم که دگر باره گهر دزدد از این عقد
آن طفل دبستان من آن مردک کذاب.
خاقانی.
چون گهر عقد فلک دانه کرد
جعد شب از گرد عدم شانه کرد.نظامی.
همی گفت این سخن وز نرگس مست
ز لؤلؤ عقدها بر ماه می بست.نظامی.
فلک در عقد شاهی بند کردش
به یاقوتی دگر پیوند کردش.نظامی.
همچنانکه عقد در در و شبه
مختلط چون میهمان یک شبه.مولوی.
- عقد پروین؛ ثریا. پروین. و رجوع به عقد ثریا در همین ترکیبات شود :
لؤلؤافشان توئی به مدحت شاه
عقد پروین بهای لؤلؤی تست.خاقانی.
گر دل خطی بنگاشتی زلف و لبش پنداشتی
هم عقد پروین داشتی هم طوق جوزا یافتی.
خاقانی.
- عقدالجمان؛ سلک مروارید. (ناظم الاطباء).
- عقد الخیطین؛ نام ستاره ای است. (از اقرب الموارد).
- عقد ثریا؛ ثریا. پروین. و آن به مناسبت شباهت ثریا است به گردن بند. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عقد پروین در همین ترکیبات و ثریا و پروین شود :
سعدیا عقد ثریا مگر امشب بگسیخت
ورنه هر شب به گریبان افق برمیشد.
سعدی.
عقد ثریا بر تاکش آویخته. (گلستان).
- عقد جمان؛ عقدالجمان :
در رکابش هفت گیسودار و شش خاتون ردیف
بر سرش هر هفت و شش عقد جمان افشانده اند.
خاقانی.
- عقد دوپیکر؛ کنایه از جوزا :
نافهء آهو شده ست ناف زمین از صبا
عقد دوپیکر شده ست پیکر باغ از هوا.
خاقانی.
- عقد شب افروز؛ کنایه از ثوابت و سیاره باشد، یعنی زحل و مشتری و مریخ و آفتاب و زهره و عطارد و ماه و باقی ستاره های آسمانی که ثوابت اند. (برهان قاطع) (آنندراج).
- عقد شب و روز؛ کنایه از ماه و آفتاب است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).
- || کنایه از دنیا و روزگار. (برهان) (آنندراج).
- عقد گوشهء دستار؛ مراد گرهی است که مفلسان چیزی را بر گوشهء دستار بسته بر آن گره بزنند. (آنندراج).
- واسطة العِقْد؛ واسطهء عقد. بزرگترین و درشت ترین مروارید و یا گوهر و یا مهره ای که در گلوبند یا دست بند باشد. میانگک. (یادداشت مرحوم دهخدا) : سپاس و حمد و ثنا و شکر مر آفریدگار را عز اسمه که خطهء اسلام و واسطهء عقد عالم را به جمال عدل و رأفت... آراسته گردانیده است. (کلیله و دمنه). چنین آورده اند که نصربن احمد که واسطهء عقد آل سامان بود... (چهارمقالهء عروضی چ معین ص 49). و رجوع به واسطة العقد شود.
- هم عقد؛ هم سلک. هم رشته :
گذشتند و ما نیز هم بگذریم
که چون مهره هم عقد یکدیگریم.نظامی.

عقد.

[عُ قَ] (ع اِ) جِ عُقدة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گره ها. رجوع به عقدة شود : و من شر النفاثات فی العقد. (قرآن 113/4)؛ و از شر زنان دمندهء افسون در عقده ها و گره ها:
فغان من همه زان زلف بی تکلف اوست
فکنده طبع بر او بر هزار گونه عقد.منجیک.
سنبل بسان زلفی با پیچ و با عقود
زلف آن نکو بود که بدو در عقد بود.
منوچهری.
قل اعوذت خواند باید کای صمد
هین ز نفاثات افغان وز عقد.مولوی.
|| تحللت عقده؛ خشم و غضب وی فرونشست و آرام گرفت. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عقد.

[عُ قَ / عَ قِ] (اِخ) موضعی است میان بصره و ضربة. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عقدا.

[عَ] (اِخ) یکی از دهستانهای سه گانهء بخش اردکان شهرستان یزد، که محدود است از شمال به شهرستان نائین، از جنوب به دهستان ندوشن بخش خضرآباد، از مشرق به دهستان اردکان، از مغرب به بخش نائین و خضرآباد. آب مزروعی قراء از قنوات تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات و انار است. این دهستان از بیست آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن 5050 تن است. قرای مهم این دهستان عبارتند از: عقدا، مزرعه نو - هفتادر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

عقداء .

[عَ] (ع ص) مونث أعقد. زنی که در سخن زبان وی بسته گردد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به اعقد شود. || گوسپند که دنب او گوئی گره بسته است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) کنیزک. (منتهی الارب). امة. (اقرب الموارد).

عقدالانامل.

[عَ دُلْ اَ مِ] (ع اِ مرکب) عقد انامل. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عقد انامل شود.

عقد امان.

[عَ دِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) امان نامه. ج، عقود امان. (فرهنگ فارسی معین).

عقدان.

[عَ قَ] (ع اِ) خرمائی است. (منتهی الارب). نوعی خرما و تمر است. (از اقرب الموارد).

عقدان.

[عُ] (اِخ) لقب فرزدق، بدان جهت که کوتاه قامت بود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به فرزدق شود.

عقد انامل.

[عَ دِ اَ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عقد الانامل. یکی از طرق علم عقود، و آن شمارش اعداد است بوسیلهء باز کردن و بستن انگشتان دست. (فرهنگ فارسی معین). نوعی از شمار اعداد که با بندهای انگشتان دستها معمول میدارند. (ناظم الاطباء). نوعی از اسباب شمار مسنون که به اشکال بستن و گشادن انگشتان دست اسماء اعداد ملحوظ دارند و تفصیلش این است که برای واحد، خنصر دست راست باید گرفت، و جهت دو، بنصر را با خنصر ضم کردن، و برای سه، وسطی را نیز، چنانکه در عدد اشیاء بین الناس معهود و متعارف است. ولیکن در این سه عقد باید که رووس انامل بسیار نزدیک به اصول اصابع باشد. و برای چهار، خنصر را رفع باید کرد و بنصر و وسطی را معقود گذاشتن، و برای پنج، بنصر را نیز رفع کردن، و بجهت شش، وسطی را رفع کرده فقط بنصر را فرو باید گرفت، چنانکه سر انملهء آن بر وسط کف باشد. و برای هفت، بنصر را هم برداشته خنصر تنها را عقد باید گرفت، چنانکه سرانگشت نیک مایل باشد بجانب نرمهء دست یعنی قریب به منتهای کف به سوی ساعد. و برای هشت، با بنصر همان باید کرد. و برای نه، با وسطی نیز همان باید کرد، باید که در این عقود ثلاثهء اخیر سرهای انگشتان بر طرف کف باشد تا به عقود ثلاثهء اول مشتبه نگردد. و برای ده، سر ناخن سبابهء دست راست را باطن بر مفصل اول انملهء ابهام یعنی نر انگشت باید نهاد، چنانکه فرجه میان این دو انگشت به حلقهء مدور مشابه باشد. و برای بیست، طرف عقد زیرین سبابه که متصل وسطی است بر پشت ناخن ابهام باید نهاد چنانچه پنداری انملهء ابهام را در میان اصول سبابه و وسطی گرفته اند، لیکن وسطی را در دلالت عدد بیست دخلی نباشد، چه اوضاع او برای عقود آحاد متغیر و مبدل گردد و اتصال ناخن ابهام بطرف عقد زیرین سبابه به حال خود دلالت بر بیست کند. و برای سی، ابهام را قائم داشته سر انملهء سبابه بر طرف ناخن او باید نهاد چنانکه وضع سبابه با ابهام شبیه باشد به صورت قوس و رودهء آن. و برای چهل، ناخن انملهء ابهام را بر ظهر عقد زیرین سبابه باید نهاد چنانکه میان ابهام و طرف کف هیچ فرجه نماند. و برای پنجاه، سبابه را قائم داشته ابهام را تمام خم باید کرد و بر کف باید نهاد محاذی سبابه. برای شصت، ابهام را خم داده باطن عقده دوم سبابه را بر پشت ناخن ابهام باید نهاد. و برای هفتاد، ابهام را قائم داشته باطن عقدهء اول با دوم سبابه بر پشت ناخن ابهام باید نهاد چنانکه پشت ناخن ابهام تمام مکشوف باشد. و برای هشتاد، ابهام را منتصب گذاشته طرف انمله سبابه را بر پشت مفصل انملهء اولی باید نهاد. و برای نود، سر ناخن سبابه را بر باطن مفصل عقدهء دوم ابهام باید نهاد. و باید دانست آنچه در دست راست دلالت بر عقدی از عقود آحاد کند از یکی تا نه، در دست چپ دلالت بر همان عقدی از عقود الوف کند از یکهزار تا نه هزار، و همچنین آنچه در دست راست دلالت بر عقدی از عقود نه گانهء عشرات کند از ده تا نود، در دست چپ دلالت بر همان عقدی از عقود مئات کند از یکصد تا نه صد. بدانکه به اصابع هر دو دست بدان عدد هژده گانهء مذکورة الصدر از یکی تا نه هزارونهصدونودونه ضبط توان کرد، و برای عقد ده هزار، طرف انملهء ابهام را متصل باید ساخت به طرف تمام انملهء سبابه چنانکه سر ناخن ابهام برابر باشد و طرفش به طرف او. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). در حساب عقود انگشتان، آحاد و عشرات به دست راست و مئات و الوف به دست چپ اختصاص دارد، و این طریقه خاص مردم مشرق زمین است و طریقهء اروپائی عکس آن می باشد یعنی مئات و الوف را بدست راست و آحاد و عشرات را به دست چپ می شمرند. (از تعلیقات دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص 207). و رجوع به عقد و عقود شود.

عقدانه.

[عَ نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به عقد. (از ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) هدیه ای که در مجلس عقد به کسی دهند. (ناظم الاطباء).

عقدبستگی.

[عَ بَ تَ / تِ] (حامص مرکب) نُکح. نِکح. (از منتهی الارب).

عقد بستن.

[عَ بَ تَ] (مص مرکب) گره زدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به عقد شود. || صیغهء شرعی خواندن، در معاملات. (فرهنگ فارسی معین). قرارداد بستن. پیمان بستن : قاضی ابوطاهر... با وی ضم کرده شد تا چون نشاط افتد که عهد و عقد بسته آید... قاضی شرایط آن را به تمامی بجای آرد. (تاریخ بیهقی ص 209).
با چنین یار که ما عقد محبت بستیم
گر همه مایه زیان می کند انبازی به.سعدی.
فکیف مرا که در صدر مروت نشسته و عقد فتوت بسته. (گلستان). || ازدواج کردن و اجرای صیغهء نکاح کردن. (ناظم الاطباء). پیمان ازدواج بستن. قرارداد زناشویی را منعقد کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
چند گوئی عقد بخت او که بست
عقد بختش آسمان بست آسمان.خاقانی.
با جوانی چو لعبتی سیمین
عقد بستش به مبلغی کابین.سعدی.
-امثال: عقد دختر عمو و پسر عمو را در آسمان بسته اند؛ کابین و بند بستن پسر عم و دختر عم رسمی جاری و نیکوست. (امثال و حکم دهخدا). چون سابقاً معتقد بودند که وصلت باید بین اقوام نزدیک و افراد یک خاندان انجام گیرد و پسر عمو و دختر عمو از تمامی اقوام به یکدیگر نزدیک تر هستند از آنجا این مثل پیدا شد. (فرهنگ عوام).
- عقد بر کسی بستن؛ به صلهء بر، به معنی نکاح کردن زن با کسی. (آنندراج) :
یکماه روزه داشت پس از اتفاق عید
بستند عقد بر همه آفاق یک سرش.خاقانی.
گنجهای بکر سر پوشیده را
عقد بر صدر جهان بست آسمان.خاقانی.
روز را بکر چون برون آید
عقد بر شهریار بندد صبح.خاقانی.
- عقد فروبستن؛ عهد بستن. پیمان بستن.
- || پیمان ازدواج بستن :
فتح و ظفر با بقاش عهد فروبسته اند
دولت دوشیزه را عقد فروبسته اند.خاقانی.
- عقد نکاح بستن؛ صیغهء ازدواج و زناشوئی خواندن. ازدواج کردن : فی الجمله به حکم ضرورت با ضریری عقد نکاحش بستند. (گلستان). چون مدت عدت بسر آمد عقد نکاحش بستند. (گلستان).

عقدبند.

[عَ بَ] (نف مرکب) که عقد بندد. رجوع به عقد شود.

عقدبند.

[عِ بَ] (نف مرکب) که گلوبند و گردن بند سازد. جواهرساز. گوهری :
گشته از مشک و لعل او همه جای
مملکت عقدبند و غالیه سای.نظامی.

عقدت.

[عُ دَ] (ع اِ) عقدة. عقده. گره. هر چیز مشکل و دشوار. (ناظم الاطباء). رجوع به عقدة و عقده شود.

عقدتان.

[عُ دَ] (ع اِ) تثنیهء عقدة (در حال رفع، و رعایت این قاعده در زبان فارسی نشود). عقدتین. و رجوع به عقدتین شود.

عقدت گشا.

[عُ دَ گُ] (نف مرکب) عقدت گشاینده. مشکل گشا. عقده گشا. (ناظم الاطباء). و رجوع به عقده گشا شود.

عقدتین.

[عُ دَ تَ] (ع اِ) تثنیهء عقدة (در حالت نصب و جر، و در زبان فارسی این قاعده رعایت نشود). عقدتان. و رجوع به عقدة شود. || (اصطلاح نجومی)، عقدة الرأس و عقدة الذنب است. جوزهرتین. دو جوزهر. (یادداشت مرحوم دهخدا). سر و دنب اژدها. (ناظم الاطباء). و رجوع به عقدة شود.

عقد رو.

[عِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)زیب و زیوری چون حلقه ای از گل یا زر و جواهر بر گرد روی. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقد روان.

[عَ دِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نکاح متعه. (غیاث اللغات). متعه که به مذهب اهل تشیع جایز است، به خلاف اهل سنت و جماعت. عقد نمکین. (آنندراج) :
ای شیشه می عقد دهن بسته نشینی
با جام مکن عقد روان دختر رز را.
میرزا صائب (از آنندراج).

عقد زفاف.

[عَ دِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نکاح. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
نه ترا عقد زفاف است در این پرده ضرور
نه مرا صبر و سکون داده در این دار خدای.
محمد عرفی (از آنندراج).

عقدساز.

[عِ] (نف مرکب) عقدسازنده. جواهری. (ناظم الاطباء).

عقد شدن.

[عَ شُ دَ] (مص مرکب) به ازدواج کسی درآمدن. به شوی رفتن دختر یا زن.

عقد کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب) منعقد کردن : بنده از ملامت ترسید و از ایشان محضری خواست، عقد کردند. (تاریخ بیهقی ص 54). || ازدواج کردن و زناشوئی نمودن. (ناظم الاطباء). این ترکیب در تداول فارسی زبانان به معنی اجرای صیغهء مزاوجت و نکاح است، و ظاهراً در اصل، عقد نکاح بوده که در تصرف فارسی زبانان مضاف الیه آن حذف شده است : دختر وی را که عقد و نکاح کرده شده باید آورد. (تاریخ بیهقی ص 383). دختری از آن قدرخان به نام امیر محمد عقد و نکاح کردند. (تاریخ بیهقی ص 193). چون امیر محمد در بند افتاد و ممکن نگشت آن دختر را آوردن و عقد و نکاح تازه می بایست کرد به نام سلطان مسعود. (تاریخ بیهقی ص 194).
- عقد نکاح کردن؛ صیغهء ازدواج و زناشوئی خواندن. (ناظم الاطباء) : این نارسیده را [ از دختران امیر یوسف ] به نام امیر مسعود کرد [ محمود ] تا نیازارد و عقد نکاح نکردند. (تاریخ بیهقی ص 249).

عقدکنان.

[عَ کُ] (اِ مرکب) رسم و مجلس خطبه کردن عروسی. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- مجلس عقدکنان؛ محفل و انجمنی که آنجا عقد نکاح کنند و صیغهء عقد جاری سازند.

عقدنامجه.

[عَ جَ / جِ] (اِ مرکب) معرب عقدنامه، و به غلط «عقدنامچه» خوانده شود. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عقدنامه و عقدنامچه شود.

عقدنامچه.

[عَ چَ / چِ] (اِ مرکب) عقدنامه و صحیح آن عقدنامجه است که معرب عقدنامه باشد. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عقدنامه و عقدنامجه شود.

عقدنامه.

[عَ مَ / مِ] (اِ مرکب) پیمان نامه. عهدنامه : برین قیاس بریشان عقد نامه ها مینوشتند و می نهادند و بر آن گواه میگرفتند، و من از عقدنامه ها نسخه ای یافتم در بعضی از دفاتر قدیمهء عتیقه و آن این است: هذا کتاب لعبدالله بن جعفرالامام المقتدر بالله... (تاریخ قم ص 149). || نامه و قبالهء زناشوئی. (ناظم الاطباء). دفتر یا ورقه ای که در آن پیمان ازدواج با مشخصات کامل آن درج میگردد. (فرهنگ فارسی معین).

عقد نماز.

[عَ دِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تکبیر افتتاح. (شعوری).
- عقد نماز بردن؛ تکبیر افتتاح کردن :
ز ابرویت چو رو آرم به محراب
سر زلفت برد عقد نمازم.
کمال خجند (ازآنندراج).
- عقد نماز بستن؛ تکبیر افتتاح گفتن :
شب چو عقد نماز می بندم
چه خورد بامداد فرزندم.سعدی.

عقد نمکین.

[عَ دِ نَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نکاح متعه. (غیاث اللغات). متعه. (از آنندراج). عقد روان. و رجوع به عقد روان شود :
دختر رز که بود چون زن بی مهر حرام
من به عقد نمکین از چه حلالش نکنم.
ملاطغرا (از آنندراج).

عقدة.

[عَ قَ دَ] (ع اِ) بن زبان. (منتهی الارب). اصل و ریشهء لسان. || جِ عاقِد. (از اقرب الموارد). رجوع به عاقد شود. || یکی عَقَد. (از منتهی الارب). واحد عقد، و آن ریگهای برهم نشسته و متراکم است. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَقَد شود.

عقدة.

[عَ قِ دَ] (ع اِ) یکی عَقِد. (ناظم الاطباء). واحد عقد و آن ریگهای برهم نشسته و متراکم است. (از اقرب الموارد). رجوع به عَقِد شود.

عقدة.

[عُ دَ] (ع اِ) گره. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). گره و بستگی. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). گره، و «آسان گشا» از صفات اوست. (آنندراج). دژک. عقده و رجوع به عقده شود : و احلل عقدةً من لسانی. (قرآن 20/28)؛ و بگشای گره و بستگی را از زبان من. || حکومت و دست یابی بر شهر. (از منتهی الارب). ولایت بر شهر. (از اقرب الموارد). ج، عُقد. || آب و زمین و مانند آن که صاحبش اعتقاد ملکیت آن را دارد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || صیغه. (اقرب الموارد) (دهار). || گره بستنگاه. (منتهی الارب). محل عَقد و گره بستن. (از اقرب الموارد). || عهد و پیمان بسته میان قوم. (منتهی الارب). بیعت که برای والیان بسته باشد. (از اقرب الموارد). || جای درختناک، و نخلستان، و گیاه بسندکنندهء شتر. (منتهی الارب). جایی که درخت و نخل و علف بسیار داشته باشد و برای شتران کافی باشد. (از اقرب الموارد). || آنچه بَسند و کافی باشد مرد را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نرهء سگ. || هر زمین که در فراخی و ارزانی باشد. (منتهی الارب). هر سرزمین مخصب. (از اقرب الموارد). و در مثل گویند «هو آلَفُ من غُراب عقدة»؛ یعنی مألوف تر از زاغ زمین درختناک است، زیرا زاغهای آنجا به سبب فراوانی درخت پرواز نمی کنند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).(1) || وجوب و لزوم نکاح و بیع و هر چیزی. (منتهی الارب). وجوب و ابرام و احکام در هر چیزی. (از اقرب الموارد) : و لاتعزموا عقدة النکاح حتی یبلغ الکتاب أجله. (قرآن 2/236)؛ و قصد مکنید بستن و لزوم نکاح را تا عده منقضی شود. و ان طلقتموهنَّ من قبل أن تمسّوهن... فنصف ما فرضتم الا أن یعفون أو یعفو الذی بیده عقدة النکاح... (قرآن 2/238)؛و هرگاه پیش از مس کردن آنها را طلاق گویید... پس نصف آنچه تعیین کردید بر شماست مگر اینکه آنان گذشت کنند یا کسی که بستن و لزوم نکاح بدست اوست... || گوشهء چراگاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتر مضطرب بسوی درخت. (منتهی الارب). «مال» و شتر که ناچار از خوردن درخت باشد. (از اقرب الموارد). || کج بستگی دست شکسته. (منتهی الارب). «عثم» و استخوان شکستهء کج بسته شده در دست. || آنچه چیزی را نگه دارد و آن را محکم کند. || چوب و خَشَب امبرباریس. (از اقرب الموارد). به لغت مصر، چوب زرشک. (تحفهء حکیم مومن) (فهرست مخزن الادویه). عقدة الصفراء. رجوع به عقدة الصفراء شود. || (اِخ) در اصطلاح نجومی و علم هیئت، اسم است مر رأس و ذنب را. و عقدة الرأس به نام عقدهء شمالیه نیز نامیده میشود و عقدة الذنب نیز به نام عقدهء جنوبیه خوانده میشود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). محل تقاطع فلک حامل و مایل قمر است و این تقاطع یا در سر دایرهء مفروضه است یا در آخر دایره. صورت اول را «رأس» و صورت دوم را «ذنب» خوانند. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عقدتین و عقده شود.
(1) - این مثل در اقرب الموارد ذیل عقدة (اِخ) که نام شهری است در نزدیکی یزد، ضبط شده است.

عقدة.

[عُ دَ] (اِخ) نام دختر مغتربن بولان، و به وی منسوبند عقدیون، و از آن است طرماح. (منتهی الارب). و رجوع به عقدی شود.

عقدة.

[عُ دَ] (اِخ) سرزمینی است پرنخل. (از معجم البلدان).

عقدة.

[عُ دَ] (اِخ) شهری است نزدیک یزد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).(1) و آن به اعتبار این که اسمی است هر سرزمین خرم را، منصرف است و به اعتبار علمیت غیر منصرف می باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شهری است در جهت مفازه و کویر، در نزدیکی یزد از نواحی فارس. (از معجم البلدان).
(1) - مثل «هو آلف من غراب عقدة» در اقرب الموارد برای این معنی عقدة ضبط شده است. رجوع به عقدة در معنی اسمی آن شود.

عقده.

[عُ دَ] (ع اِ) عقدة. گره. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). دژک. و رجوع به عقدة شود : عقدهء الفت و عصمت مستحکم شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص233). عقدهء آن مناکحت به استحکام رسانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 395). آنچه به شمشیر نتوان برید عقدهء خویشی است. (مرزبان نامه).
عقده را بگشاده گیر ای منتهی
عقدهء سخت است بر کیسهء تهی.مولوی.
فتادند در عقدهء پیچ پیچ
که در حل آن ره نبردند هیچ.سعدی.
- عقده اش ترکید؛ نتوانست دلتنگی خود را پنهان کند. همانند: بغضش ترکیدن. (فرهنگ عوام).
- عقده بر ابرو بودن؛ کنایه از خشمگین بودن، گره بر ابرو زدن :
آن شاهدی و خشم گرفتن بینش
وان عقده بر ابروی ترش شیرینش.سعدی.
- عقده بر رشته زدن؛ گره دادن رشته را. (آنندراج) :
از تمنا گرهی رشتهء عمر تو نداشت
تو بر این رشته دو صد عقدهء مشکل زده ای.
میرزا صائب (از آنندراج).
- عقده در کار افتادن و شدن؛ کنایه از بند شدن کار. (آنندراج) :
چنین گر عقده ای در کارم از افلاک خواهد شد
سرپا رشتهء عمرم گره چون تاک خواهد شد.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).
- عقده در کار زدن؛ کنایه از بند کردن کار. (آنندراج) :
این عقدهء مشکل که زد ابروی او در کار من
بسیار خواهد کردنی در ناخن تدبیرها.
میرزا صائب (از آنندراج).
- عقدهء دل؛ غم دل. غصهء درونی. (فرهنگ فارسی معین).
- عقدهء دل باز شدن؛ بر اثر بیان درد دل و گفتن راز درون، آرامش خاطر یافتن. (فرهنگ عوام).
|| کنایه از هر چیز مشکل و دشوار. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین). || در اصطلاح پزشکی(1) تودهء سلولی کروی یا بیضوی و یا لوبیایی شکل که در مسیر عروق لنفی یا رشته های عصبی قرار دارد. (فرهنگ فارسی معین).
- عقدهء عصبی؛ توده های عصبی کم و بیش بزرگ و کوچک که در مسیر رشته های عصبی به اشکال مختلف هلالی، بیضوی، دوکی شکل و کروی قرار دارند. این عقده ها تجمعی از نورونها می باشند، به همین جهت مراکز کوچک عصبی را در نقاط مختلف از قبیل طرفین ستون فقرات، در مجاورت صفاق و غیره تشکیل میدهند. و چون در امور غیرارادی واردند به آنها عقده های سمپاتیک نیز گویند. (فرهنگ فارس معین).
- عقدهء گاسر؛ عقده ای است عصبی و هلالی شکل که الیاف حسی عصب سه قلو از آن مبدأ میگیرند. این عقده در روی سطح قدامی فوقانی استخوان خاره در یک فرورفتگی به نام فضای مکل قرار دارد. سطح فوقانی عقدهء مذکور مجاور ام الغلیظ (سخت شامه) و سطح تحتانیش روی استخوان خاره تکیه دارد. (فرهنگ فارسی معین).
- عقدهء لنفی؛ توده های سلولی به اندازه های یک ماش تا یک بادام که در مسیر رگهای لنفی قرار دارند و گاهی هم تبدیل به اعضای بزرگی در درون بدن میشوند مانند طحال. عقده های لنفی اکثر دارای ترشح داخلی نیز میباشند و از این لحاظ به غده های مترشح داخلی شباهت می یابند مانند لوزه ها و طحال. کار اصلی غده های لنفی ساختن گلبولهای سفید یک هسته ای کوچک به نام لنفوسیت یا یک هسته ایهای بزرگ است. دیگر از کارهای عقده های لنفی نگه داشتن میکربها و مواد خارجی است و از این رو به عنوان اعضای دفاعی بدن بشمار میروند. به همین مناسبت است که در صورت شدت عمل و غلبهء میکربها این غده ها متورم و چرکی میشوند و تولید دملهای دردناک داخلی و یا جلدی میکند. غدهء لنفی. (فرهنگ فارسی معین).
|| (اصطلاح طبی) در اصطلاح پزشکی(2)ناراحتیهای روانی و فکری و تألم و رنجهای حاصل از امیال سرکوفته. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عقدهء روانی در ترکیبات ذیل شود.
- عقدهء حقارت؛ ناراحتیهای روحی و رنجهایی که بر اثر لطمه خوردنهای متوالی به شخصیت افراد، و مورد حقارت و سخت گیری واقع شدن آنها عارض میگردد. اشخاصی که در طفولیت مورد حقارت و سختگیری واقع شوند در بلوغ ممکن است کسانی کینه توز و یا خجل و گریزان از مردم باشند. (فرهنگ فارسی معین).
- عقدهء روانی؛ ناراحتیها و رنجهای شدید و درونی را گویند که بر اثر عدم ارضای امیال سرکوفته و انجام نشدن آرزوها بر انسان عارض میشوند. (فرهنگ فارسی معین).
|| در اصطلاح شعر، بیتی است که بعد هر قسمتی از ترجیع می آید. (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِخ) در اصطلاح نجوم و هیئت، محل تقاطع فلک حامل و مایل قمر است. رجوع به عقدة و عقدتین و عقدهء ذنب و عقدهء رأس شود : چون آفتاب وزارت او در عقدهء عزلت منکسف شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 364). خورشید رای او در عقدهء وساوس به درجهء کسوف رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 104).
که نتوان راه خسرو را گرفتن
نه در عقده مه نو را گرفتن.نظامی.
هر عقدهء جوزهر که مه راست
رمحش به سر سنان گشاید.خاقانی.
ای ماه گرفته نور دانش
در عقدهء اژدهات جویم.خاقانی.
شبه در عقده یاقوتی کشیده
فرنگی زنگیی را سر بریده.نظامی.
.
(فرانسوی)
(1) - Renflement cellulaire .
(فرانسوی)
(2) - Complexe.

عقدة الانصاف.

[عُ دَ تُلْ اَ] (اِخ)(1)موضعی است. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب، عقدة الانصاب ضبط شده است.

عقدة الجوف.

[عُ دَ تُلْ جَ] (اِخ) موضعی است. (از منتهی الارب). جایگاهی است در سماوهء کلب، بین شام و عراق. (از معجم البلدان).

عقدة الذنب.

[عُ دَ تُذْ ذَ نَ] (اِخ) عقدهء ذنب. رجوع به عقدهء ذنب و عقدة و عقده و عقدتین شود.

عقدة الرأس.

[عُ دَ تُرْ رَءْسْ] (اِخ) عقدهء رأس. رجوع به عقدهء رأس و عقدة و عقده و عقدتین شود.

عقدة الصفراء.

[عُ دَ تُصْ صَ] (ع اِ مرکب) چوب امبرباریس. (از اقرب الموارد). عقدة. رجوع به عقدة شود.

عقدة الصلیب.

[عُ دَ تُصْ صَ] (اِخ) نام مجموع چهار ستاره است در میان صورت دلفین، و آن را عقود نیز گویند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقده برداشتن.

[عُ دَ / دِ بَ تَ] (مص مرکب) غم یا عقدهء دل برداشتن. غم و غصهء دل از بین بردن :
دوشم از خاک لب او به تبسم برداشت
یک به یک عقده ام از دل به تکلم برداشت.
سنجر کاشی (از آنندراج).

عقده بستن.

[عُ دَ / دِ بَ تَ] (مص مرکب) گره بستن :
هر عقده که روزگار بندد
دست شه کامران گشاید.خاقانی.

عقدهء ذنب.

[عُ دَ / دِ یِ ذَ نَ] (اِخ)عقدة الذنب. عقدهء ذنب و رأس که عقدتین نامند، دو اصطلاح معمول در هیئت و نجوم است که در قمر محل تقاطع مدار وی با مدار زمین باشد یا به قول قدما، محل تقاطع فلک ممثل با مایل. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عقدة و عقده و عقدتین و عقدهء رأس شود :
بگسلد ار حد کند عقدهء رأس و ذنب
بردرد ار رد کند پردهء لیل و نهار.خاقانی.
بجانب سیستان باید رفت و کار آن جایگه که چون عقدهء ذنب بر هم افتاده است... کفایت کردن. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 40).

عقدهء رأس.

[عُ دَ / دِ یِ رَءْسْ] (اِخ)عقدة الرأس. محل تقاطع فلک حامل و مایل قمر در سر دایرهء مفروضه. رجوع به عقدة و عقده و عقدتین و عقدهء ذنب شود :
کجا ماند جهان را روشنائی
چو خورشید افتد اندر عقدهء رأس.سنائی.
بگسلد ار حد کند عقدهء رأس و ذنب
بر درد ار رد کند پردهء لیل و نهار.خاقانی.
بر رخ فگنده زلف مجعد چو مشک ناب
یعنی قرین عقدهء رأس است آفتاب.
سراج المحققین (از آنندراج).

عقدهء گردون.

[عُ دَ / دِ یِ گَ] (اِخ) کنایه از رأس و ذنب، و هر دو را عقدتین گویند و این اصطلاح اهل تنجیم است. (آنندراج). و رجوع به عقدة و عقده و عقدتین شود :
عقد ابروی قضا از پی تسکین شغب
گشته با عقدهء گردون به سیاست انباز.
اوحدالدین انوری (از آنندراج).

عقده گشا.

[عُ دَ / دِ گُ] (نف مرکب)عقده گشای. عقده گشاینده. آنکه یا آنچه گرهی را بگشاید. (فرهنگ فارسی معین). چیزی که بدان عقده گشاده شود، چون ناخن و نوک کارد و مانند آن. (آنندراج) :
در عقده کار دل افتد ز روزگار
تا از ابروی تو عقده گشا میتوان گرفت.
طالب آملی (از آنندراج).
|| مشکل گشا. (ناظم الاطباء). آنکه مشکلی را حل کند. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ مرکب) در اصطلاح موسیقی، یکی از گوشه های دستگاه شور. (فرهنگ فارسی معین).

عقده گشادن.

[عُ دَ / دِ گُ دَ] (مص مرکب) باز کردن گره. گشودن گره :
براق برق تک را زین نهادند
ز پایش عقدهء پروین گشادند.
حکیم زلالی (از آنندراج).
|| گشادن مشکل :
عقدهء بابلیان را بتوانید گشاد
نتوانید که اشکال قدر بگشائید.خاقانی.
تا گشاید عقدهء اشکال را
در حدث کرده ست زرین بال را.مولوی.

عقده گشای.

[عُ دَ / دِ گُ] (نف مرکب)عقده گشا. عقده گشاینده. گشایندهء گره. || مشکل گشا. و رجوع به عقده گشا شود :
چون دم صبح گشت عقده گشای
عود را سوخت خاک صندل سای.نظامی.
قسام بهشت و دوزخ آن عقده گشای
ما را نگذارد که درآئیم ز پای.حافظ.

عقده گشایی.

[عُ دَ / دِ گُ] (حامص مرکب) گشودن گره. (فرهنگ فارسی معین). || حل مشکلات و آشکار نمودن کار مشکل و دشوار. (ناظم الاطباء). مشکل گشائی. (فرهنگ فارسی معین) :
خاری که در این بادیه بیکار نماید
از آبلهء پای طلب عقده گشائی است.
میرزا صائب (از آنندراج).

عقده گشودن.

[عُ دَ / دِ گُ دَ] (مص مرکب) گشودن گره. || مشکل گشودن. حل معضل کردن :
گر به دل آزاد بودمی چه غمستی
عقدهء سودا گشودمی چه غمستی.خاقانی.

عقده واکردن.

[عُ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) گشودن گره. || حل مشکل کردن :
ز هر جانب دل محفل صدا کرد
شکست جام عقده ناله واکرد.
میرزا محمدزمان راسخ (از آنندراج).

عقدی.

[عَ ] (ص نسبی) منسوب به عَقد. رجوع به عقد شود. || مقابل صیغه و منقطعه و متعه. (یادداشت مرحوم دهخدا). زن عقدی، در مقابل زن صیغه.
-امثال: مگر شما از عقدی هستید ما از صیغه؛ دلیلی بر استعلا و برتری جستن بر ما ندارید. (امثال و حکم دهخدا).
|| فرزند که از زن عقدی بود. مقابل فرزند که از صیغه باشد.

عقدی.

[عَ قَ ] (ص نسبی) منسوب به عقد که بطنی از بجیلة است و گویند آن از قیس بوده است. ابوعامر عبدالملک بن عمرو عقدی بدین نسبت شهرت دارد که محدث بود و از شعبة نقل میکرد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقدی.

[عُ] (ص نسبی) منسوب به عقدة که آن نام زنی است. و طرماح بن جهم طائی عقدی شاعر بدین نسبت شهرت دارد. و نیز بنی عمروبن سنبس بن معاویة بن جرول بن ثعل بن عمروبن غوث بن طی ء، چون مادرشان عقدة دختر مغتربن بولان بوده است بدین نسبت شهرت دارند. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به عقدة (اِخ) شود.

عقدی.

[عُ قُ ] (ص نسبی) منسوب به عقدة که آن لقب پدر ابوالعباس احمدبن محمد بن سعیدبن عبدالرحمان، مشهور به ابن عقده است. وی محدث بود و در محرم سال 249 ه .ق. متولد شد و در ذیقعدهء 332ه .ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقدیون.

[عُ قَ دی یو] (اِخ) منسوبند به دختر مغتربن بولان که نام وی عقدة است و از آن است طرماح. (از منتهی الارب). رجوع به عقدة و عقدی شود.

عقر.

[عَ] (ع مص) در پی شکار افتادن. || خوردن گیاه را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نازاینده شدن زن. (از منتهی الارب). نازاینده شدن. (المصادر زوزنی) (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). عاقر و عقیم شدن. (از اقرب الموارد). عُقر. عَقار. عقارة [ عَ / عُ ] . || خسته کردن. (از منتهی الارب). ریش کردن. (المصادر زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن جرجانی). مجروح ساختن. (از اقرب الموارد). و از آن جمله است که در ناسزا گویند «جدعاً له و عقراً». (از منتهی الارب): جدعاً له و عقراً و حلقاً؛ خداوند مجروح کند تن او را و بدرد آورد گلوی وی را. (از اقرب الموارد).
- عقراً حلقاً؛ خداوند او را درد حلق دهاد و تن او ریش و خسته کناد. (یادداشت مرحوم دهخدا).
|| پی زدن ستور. (از منتهی الارب). پی کردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). پی بریدن. (ترجمان القرآن جرجانی). قطع کردن چهار دست و پای سگ و اسب و شتر را به شمشیر. (از اقرب الموارد). || بر گور کشتن شتر را. (از منتهی الارب). شتر کشتن. (المصادر زوزنی). نحر کردن. (از اقرب الموارد). و از آن جمله است حدیث «لاعقر فی الاسلام». (از منتهی الارب).
زانکه شیطانش بترساند ز فقر
بارگیر صبر را بکشد به عقر.مولوی.
|| سر درخت خرما بریدن. (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). قطع کردن همگی سر نخل به وسیلهء «جمار» و خشک شدن آن. (از اقرب الموارد). || پشت ریش کردن ستور را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بریدن درخت هر چه باشد. (از منتهی الارب). || بریدن و از بین بردن چراگاهها: بنو فلان عقروا مراعی القوم. (از اقرب الموارد). || بازداشتن از رفتن، گویی پی شتر کسی را بریدن و مانع حرکت او شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقر.

[عَ] (ع اِ) نشانی است مانند شکاف در پای اسب و شتر. || بنیان و اصل هر چیزی. (منتهی الارب). اصل و اساس خانه. (از اقرب الموارد). بنیاد سرای. (دهار). || فرودآمدنگاه قوم. || هر شکاف مابین دو چیز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گشادگی مابین پایهای برجهنده. (منتهی الارب). گشادگی و فاصله ما بین پایه های مائده و میز غذا. (از اقرب الموارد). گشادگی میان هر دو چیز، و برخی آن را خاص فاصلهء بین پایه های مائده و میز غذا دانند. (از تاج العروس). || منزل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کوشک و قصر یا کوشک ویران. || ابر پارهء سپید، یا ابر که از پیش آفتاب پیدا شود و بپوشاند چشمهء آفتاب و گرداگرد آنرا، یا ابر که از کرانهء آسمان خیزد و از دور بانگ تندر آن شنیده شود و نمایان نگردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بنای بلند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (دهار). || سپید هر چه باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || میان سرای و اصل آن. (منتهی الارب).

عقر.

[عَ] (اِخ) قریه ای است بین تکریت و موصل، و آن منزلگاه قافله ها است. عقر نخستین محل از حدود اعمال موصل است از جانب عراق. (از معجم البلدان).

عقر.

[عَ] (اِخ) قریه ای است در راه بغداد به دسکرة. (از معجم البلدان).

عقر.

[عَ] (اِخ) قلعه ای است به موصل. (از منتهی الارب). قلعه ای است محکم در کوههای موصل. اهالی آنجا از کردان هستند و آن در شرق موصل قرار دارد و به عقرالحُمَیدیة نیز شهرت دارد. (از معجم البلدان).

عقر.

[عَ] (اِخ) از اقلیم چهارم است، کیکاوس کیانی ساخت و بر پشته موضوع است و مصنوع انگور بسیار دارد و شراب بد باشد حقوق دیوانیش بیست وهفت هزاروچهارصد دینار است. (نزهة القلوب ج 3 ص 105).(1)
(1) - ظ. همان عقرقوف است. رجوع به عقرقوف شود.

عقر.

[عَ / عُ] (اِخ) زمینی است به بلاد قیس. (منتهی الارب). سرزمینی است در عالیة در بلاد قیس. (از معجم البلدان).

عقر.

[عَ] (اِخ) (یوم ال ...) از ایام عرب است بین مسلمة بن الملک و یزیدبن مهلب، که یزید در این واقعه به قتل رسید. و این عقر، موضعی است در بابل. (از مجمع الامثال میدانی) (از اقرب الموارد).

عقر.

[عَ قَ] (ع مص) ناگهان ترسناک گشتن، پس قدرت حرکت نماندن. متحیر و سرگشته گردیدن و لرزیدن پای. (از منتهی الارب). مدهوش شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). غافلگیر کردن ترس کسی را، و از دست دادن قدرت پس و پیش رفتن، و گویند مبهوت و مدهوش شدن. (از اقرب الموارد).

عقر.

[عَ قَ] (ع اِ) آفت و حادثه. (ناظم الاطباء).

عقر.

[عَ قَ] (اِخ) قریه ای است از قرای رملة. (از معجم البلدان).

عقر.

[عَ قِ] (ع ص) مرغ که پرش از آفتی که رسیده نروید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عقر.

[عُ] (ع مص) نازاینده شدن زن. (از منتهی الارب). عاقر شدن زن. (از اقرب الموارد). عَقر. عَقارة. عِقارة. || زن را به ترک جماع امتحان کردن، که دوشیزه است یا غیر آن. (از منتهی الارب). || برکندن پوست خرمابن و برگرفتن پیه آن را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سودمند نشدن آخر کار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقر.

[عُ] (ع اِمص) عدم حمل. (اقرب الموارد). نازایی. گویند لقحت الناقة عن عقر؛ یعنی پس از نازایندگی آبستن شد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) کوشک. (منتهی الارب). قصر. (اقرب الموارد). || فرودگاه قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دنبالهء حوض، یا جای آب خوردن ستور از آن. (منتهی الارب). مؤخر و قسمت انتهایی حوض، آنجا که محل ایستادن شتران است چون بر آب وارد شوند، و گویند محل ایستادن شارب و آب خورنده. (از اقرب الموارد). ج، أعقار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
-امثال: انما یهدم الحوض من عقره، منظور این است که هر کاری را فقط از راهش باید انجام داد.(از اقرب الموارد).
|| میانه و معظم آتش و فرودآمدنگاه آن. عُقُر. و رجوع به عُقُر شود. || میان سرای و اصل آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و «عقر دارالاسلام الشام» را به این معنی دانسته اند. (از اقرب الموارد). || خورش. (منتهی الارب). طعمه. (اقرب الموارد). || برگزیده و بهترین گیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکاف میان دو چیزی. (منتهی الارب). || نیکوترین ابیات قصیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نیکوترین محل و موضع در خانه. (از اقرب الموارد). || مرد که فرزند نشده باشد آن را و بی فرزند. (منتهی الارب). ابتر، که او را فرزندی نباشد. (از اقرب الموارد). || در اصطلاح فقهی، کابین که به شبههء وطی یا به وطی غصب واجب شود. و کابین زن. (منتهی الارب). کابین زن به شبههء فرازآمده. (دهار). صداق زن. (از اقرب الموارد). کابین که به شبههء وطی واجب شود. و گویند عقر وقتی در مورد زنان آزاد بکار برده شود، منظور مهرالمثل است، و چون دربارهء کنیزان استعمال گردد عبارت از عشر قیمت مهرالمثل باشد در صورتی که بکر باشند، و اگر ثیب بوند نیمی از عشر قیمت مهرالمثل منظور دارند. و برخی عقر را مقدار مهرالمثل دانند. و برخی آن را مقدار بدل اجاره دانند زن را برای وطی، اگر استیجار مباح باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به تعریفات جرجانی شود.
- بیضة العقر؛ بیضه که بدان دوشیزه را بیازمایند وقت دوشیزگی بردن. (منتهی الارب).
- || اول تخم ماکیان؛ یا تخم پسین آن، یا تخم خروس که در سال یک مرتبه نهد. و نیز این لفظ را در هر چه که نادر بود و عطیه و تحفه که یک بار اتفاق افتد از جایی که امید نداشته باشند و مانند آن استعمال کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقر.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عَقراء. (اقرب الموارد). رجوع به عقراء شود.

عقر.

[عُ قَ] (ع ص) سرج عقر؛ زین پشت ریش کن ستور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رجل عقر؛ مرد خسته کن شتران به مانده کردن. (از منتهی الارب).

عقر.

[عُ ق قَ] (ع ص، اِ) جِ عاقِر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاقر شود.

عقر.

[عُ قُ] (ع ص، اِ) جِ عَقور. رجوع به عقور شود. || (اِ) میانه و معظم آتش و فرودآمدنگاه آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جمر و اخگر. (از اقرب الموارد).

عقراء.

[عَ] (ع ص) مؤنث أعقر. ماده شتر که انیاب وی شکسته باشد. ج، عُقر. (از اقرب الموارد). || (اِ) ریگ تودهء بلند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام شهری است. (منتهی الارب).
عقران.
[ عُ ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عقرالسدن.

[عَ رُسْ سَ دَ] (اِخ) قریه ای است از قرای شوطة مابین واسط و بصره. و سنان داعی اسماعیلیه از این قریه بوده است. (از معجم البلدان).

عقرب.

[عَ رَ] (ع اِ) کژدم. (منتهی الارب) (دهار). جانورکی است از هوام، زهردار و انواع آن بسیار است. کنیهء وی ام عِریَط و ام ساهرة است. عقرب بر نر و مادهء آن اطلاق میشود ولی غالباً در ماده بکار میرود و نر آن را عقربان گویند. و ماده را نیز گاهی عقربة نامند. (از اقرب الموارد). به عربی اسم کژدم، و آن شیّاله و جرّاره و الوان می باشد، و آنچه در حین حرکت دنباله را بلند دارد شیاله نامند و آنچه دنباله را کشد جراره، و او از شیاله کوچکتر می باشد. و زبون ترین اقسام او سیاه و پردار است، و بهترین او در مداوا زرد شیاله است. (از تحفهء حکیم مومن). به پارسی کژدم خوانند و به یونانی سقرنیوس. بهترین وی نر بود و نشانهء نر آن بود که ضعیف و لاغر بود و نیش وی سطبر بود، و مادهء وی فربه و بزرگ بود و نیش وی باریک بود. (از اختیارات بدیعی). به پارسی کژدم را گویند و هندوی پنچهو گوید. (از تذکرهء ضریر انطاکی). کژدم. کزدم. کج دم. دم کژ. شبوة. دم کج. رُشک. (لغت محلی شوشتر). ابوفصعل. ام فصعل. ام ساهرة. ام العریط. ام عسان. عتاق الارض. ابونمیلة. ابوعنجل. (مرصع). ج، عَقارب. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و رجوع به کژدم شود :
گرینده بر تو جانوران تا بحد آنک
عقرب ز راه نیش و زبانا گریسته.خاقانی.
این دو صادق، خرد و رای که میزان دلند
بر پی عقرب عصیان شدنم نگذارند.(1)
خاقانی.
گویند پر ز عقرب طاس زر است حاشا
کز حرمتش فلک را عقرب فکند نشتر.
خاقانی.
چو عقرب دشمنان داری و من با تو چو میزانم(2)
برای دشمنان ما ز عقرب سوی میزان آی.
سعدی.
- رقعهء عقرب؛ یا رقیهء عقرب، رقعهء کژدم. رقعه ای که مغان در اولین روز از پنج روز آخر اسفندماه می نوشتند. رجوع به رقعهء کژدم در ترکیبات رقعه شود.
- عقرب پریشان؛ برقعی که خانمها بر روی اندازند. (ناظم الاطباء).
- عقرب زلف؛ زلفی چون دم عقرب، شکسته :
عقرب زلف کجت با قمر قرین است
تا قمر در عقرب است کار ما همین است.
شیدا.
- عقرب مه دزد؛ کنایه از زلف که ماه رخسار خوبان را از نظرها در نقاب دارد :
عقرب مه دزدشان چشم فلک را به سحر
داس سر سنبله در بصر انداخته.خاقانی.
- امثال: عقرب زده را کرفس دادن! خاقانی.
نیش عقرب نه از ره کین است اقتضای طبیعتش این است. سعدی.
من خود از کید عدو باک ندارم لیکن عقرب از خبث طبیعت بزند سنگ به نیش.
سعدی.
در جهنم عقربی هست که از آن پناه به مار میبرند. (امثال و حکم دهخدا).
|| (اِخ) در اصطلاح نجومی(3) برجی از بروج آسمان. (دهار). برجی است در آسمان که قمر در آن فرود آید. (از اقرب الموارد). نام برج هشتم از بروج آسمان، و آن به صورت کژدم است. (غیاث اللغات). یکی از دو خانهء مریخ است، و خانهء دیگر آن حمل است. (از مفاتیح العلوم). نام صورتی از صور بروج دوازده گانهء فلکیه و آن برج هشتم است میان میزان و قوس، و او را بیست ویک کوکب است وخارج از صورت سه کوکب است و از کواکب او قلب العقرب است از قدر اول. (جهان دانش). صورت و برج هشتمین از صور منطقة البروج که میان میزان و قوس جای دارد، و مشکل از چهل وچهار ستاره می باشد. یکی از قدر اول (قلب العقرب) و اکلیل همچنانکه در میزان در این صورت قراردارد. و شولة نیز از ستاره های این صورت است. و بودن آفتاب در این برج به ماه آبان باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا).
صورت عقرب و کژدمی است در میان آسمان، سر آن در مغرب و دم آن در مشرق و یکی از دو پایش در جنوب و دیگری در شمال است. «غفر» بر سر اوست، و دو «زبانی» که دو کفهء میزان باشند، دو شاخک وی به حساب آیند. دو چشم او دو کوکب خفی است مابین آن و «اکلیل». «اکلیل» بر صدر اوست، و «قلب» قلب او بشمار آید و «نیاط» قلب دو ستارهء خفی هستند که قلب در وسط آنها است، و خود خارج از آنها به سوی شمال است، «شولة» دم اوست و ستارگانی که در کنار آن است، جبههء وی میباشد. و «ابرة» و نوک او «لطخه» مستطیلی است بین شولة و «نعائم صادرة». و در آن پنج منزل از منازل قمر است: غفر، زبانین، اکلیل، قلب، شولة. آشکارترین وقتی که صورت عقرب بنظر آید بر «انف» است هنگام غروب، و سه منزل از منازل قمر در آن است: اکلیل، قلب، شولة. (از صبح الاعشی ج2 ص 154).
صورتی است از منطقة البروج، واقع بین میزان و قوس. اطراف و حوالی عقرب از لحاظ وجود ستارگان خوشه ای و ستارگان ابری شکل مخصوصاً قابل مطالعه است. بر طبق افسانه های یونانی برج عقرب، عقربی بوده که جبار(4) را از قوزک پا گزیده است. جبار صیاد آسمان بوده، که بعد از گزیده شدن مرده است. وقتی که صورت جبار در پاییز نمودار میشود برج عقرب ناپدید میگردد و موقعی که عقرب در اوایل تابستان طلوع می کند جبار قبلاً در زیر قرار گرفته است. بعد از برج عقرب ستون جنوبی کهکشان به چشم میخورد که پهلوی آن برج قوس قرار دارد. این برج از این لحاظ جالب توجه است که در نزدیکی آن دسته های فراوان ستاره های خوشه ای شکل و سحابی قرار گرفته است. اهمیت دیگر آن این است که به عقیدهء بعضی از ستاره شناسان زمین، کهکشان و منظومهء شمسی جزو یکی از مجموعه های سحابی شکل اند که محور آن از پهلوی برج قوس میگذرد. مجموعهء ستارگانی که برج قوس را نشان میدهند به شکل کفگیر وارونه ای است و همین علامت مشخص برج قوس است. (فرهنگ فارسی معین) :
یک رخ تو ماه و آن دگر رخ زهره
زهره به عقرب(5) نهفته ماه به خرچنگ.
ابوطاهر.
گوشوارش به پناه خم زلف
خوشه در سایهء عقرب(6) چه خوش است.
خاقانی.
عقرب نهند طالع ری من ندانم آن
دانم که عقرب تن من شد لقای ری.خاقانی.
تا خط نو دمیدش بگریزم از غم او
کآنگه سفر نشاید چون مه به عقرب آید.
خاقانی.
عقرب را بر آسمان دل بسوخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 155).
فلک را قلب در عقرب دریده
اسد را دست بر جبهت کشیده.نظامی.
اکلیل به قلب تاج داده
عقرب به کمان خراج داده.نظامی.
نسبت عقربی است با قوسی
بخل محمود و بذل فردوسی.نظامی.
چو عقرب دشمنان داری و من با تو چو میزانم
برای دشمنان ما ز عقرب سوی میزان آی.
سعدی.
|| نام ماه هشتم از ماههای شمسی عرب، و آن ماه دوم خزان است مطابق آبان ماه فارسی و تشرین اول سریانی، و اکتبر فرانسوی. و عقرب سی روز است. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (ع اِ) به اصطلاح اکسیریان، اسم گوگرد است. (تحفهء حکیم مومن). || مجازاً به معنی منحوس. (غیاث اللغات). || دوالی است نعل را. (منتهی الارب). تسمه ای است برای نعل. (از اقرب الموارد). || دوال که بدان پاردم ستور با زین بندند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پاردم بند. (دهار). || عقربهء ساعت، و آن دو عدد است، عقرب الساعات و عقرب الدقائق. این نام را از جهت تشبیه بر آن گذارده اند. (از اقرب الموارد). و رجوع به عقربه و عقربک شود. || نام نوعی منجنیق باستانی که با وی سنگهای گران افکندندی.(7)(یادداشت مرحوم دهخدا). || (اِخ) نام اسب عتبة بن رخصة است. (از منتهی الارب).
(1) - به معنی برج عقرب نیز ایهام دارد.
(2) - به معنی برج عقرب نیز ایهام دارد.
.
(فرانسوی) ,Scorpion(لاتینی و انگلیسی)
(3) - Scorpius
(4) - Orion. (5) - به معنی کژدم هم ایهام دارد.
(6) - به معنی کژدم و به معنی زلف خمیده و شکسته نیز ایهام دارد.
,(یونانی)
(7) - Akorpios .(لاتینی) Scorpios

عقرباء.

[عَ رَ] (ع اِ) مونث عقرب. (منتهی الارب). عقرب ماده. (از اقرب الموارد). و رجوع به عقرب شود.

عقرباء.

[عَ رَ] (اِخ) منزلی است در سرزمین یمامه در راه نباج و در نزدیکی قَرقَری، و آن از اعمال عُرض است و از آن قومی از بنی عامربن ربیعه. (از معجم البلدان).

عقرباء.

[عَ رَ] (اِخ) نام شهر جولان است و آن کوره و ایالتی است از ایالات دمشق. ملوک غسانی در این مکان منزل میکردند. (از معجم البلدان).

عقربابل.

[عَ رِ بِ] (اِخ) عقر، موضعی است نزدیک کوفه. (منتهی الارب). قریه ای است در نزدیکی کربلاء از کوفه. و گویند حسین بن علی (ع) چون به کربلاء رسید و در محاصرهء سواران عبیداللهبن زیاد قرار گرفت نام این قریه را پرسید گفتند آن «عقر» است و او جواب گفت «نعوذبالله من العقر». سپس نام سرزمینی را که در آن بودند جویا شد گفتند «کربلاء» است و او در جواب گفت این سرزمین «کرب» و «بلا» باشد. (از معجم البلدان).

عقربان.

[عَ رَ] (اِ) دوائی است که آن را حشیة الطحال خوانند. و بعضی گویند دوائی است که آن را به شیرازی زنگی دارو خوانند. و بعضی دیگر گویند بیخ محبر کَبَر رومی است. (برهان). به لغت اندلس اسقولوفندریون است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). اسقولوفندریون. (اختیارات بدیعی). اسقولوفندریون و زنگی دارو. (از الفاظ الادویه). و رجوع به سقولوفندریون شود.

عقربان.

[عُ رُ / عُ رُبْ با] (ع اِ) کژدم، یا کژدم نر. (منتهی الارب). عقرب، و گویند نر آن است. و برخی گویند «عقرب» بر نر و ماده اطلاق شود و چون تأکید در تذکیر را خواهند «عقربان» گویند. و برخی عقربان را جانوری دیگر دانند که او را پایهای دراز است و دم او چون دم عقرب نمی باشد. (از اقرب الموارد). || کرمکی است که در گوش درآید. (منتهی الارب). جانورکی است که در گوش فرومیرود و آن دراز و زردرنگ است و پایهای بسیاری دارد. (از اقرب الموارد). هزارپا. گوش خزک.

عقربانة.

[عُ رُ نَ] (ع اِ) واحد عقربان. یک دانه عقربان. رجوع به عقربان شود. || انه ذوعقربانة؛ او دارای پایداری و ثبات است که مغلوب نمی شود. (ناظم الاطباء). || رجل ذوعقربانة؛ مردی با تصوری منیع. (از اقرب الموارد).

عقرب بحری.

[عَ رَ بِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کژدم دریائی است و آن ماهیی است که بر سر وی خاری بود که بدان بزند و بگزد، و به هندی سینگی مچهلی نامیده میشود. (از الفاظ الادویه). ماهی صدفی خاردار است و سرش بزرگ و خالی سفید بر آن رسته و نیش آن حیوان است، و گزیدن او باعث سوزش عظیم میگردد. (از تحفهء حکیم مؤمن). کژدم دریایی، و آن چون ماهی کوچکی است تیره رنگ که به سرخی زند و بر سر وی خالی سفید بود که بدان میزند و جسم وی خارناک بود و سر وی بزرگتر از بدن وی بود. (از اختیارات بدیعی). معادل آن اسقوربینوس است به یونانی. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقربخانه.

[عَ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) کنایه از انگشتدان. (از برهان). کنایه از منقل. (آنندراج). || کنایه از سوزن دان. (برهان). کنایه از کیسه ای که در آن سوزن و امثال آن نگه دارند. (آنندراج).

عقرب زده.

[عَ رَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آنکه عقرب او را گزیده باشد :
چو از تاب انجم شب تب زده
بپیچید چون مار عقرب زده.نظامی.

عقرب ساعت.

[عَ رَ بِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صورت عقربی است که بر آلت نشان دهندهء وقت و ساعت تعبیه کنند. (از آنندراج) :
از توکل ز بدان نیست مرا بیم گزند
ساعت عقرب من عقرب ساعت باشد.
محسن تأثیر (از آنندراج).

عقرب سلیمانی.

[عَ رَ بِ سُ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) این ترکیب در آنندراج بدون شرحی آمده و بیت ذیل نیز برای شاهد آن ذکر شده است :
نعوذ بالله از آن افعی زمردفام
که طعنه ها زده بر عقرب سلیمانی.
طالب آملی (در تعریف تیغ).

عقربک.

[عَ رَ بَ] (اِ مصغر) مصغر عقرب. عقرب خرد. و رجوع به عقرب شود. || قرحهء سخت دردناک که در گوشهء ناخن پدید آید. مرضی در گوشهء ناخن. (یادداشت مرحوم دهخدا). کرمیک. (مهذب الاسماء). کژدمه. کژدمک. گوشه. داحوس. داحس. ناخن پال. ناخن خواره. درد ناخن. خوی درد. نوعی زخم چرکی و عفونی است که دارای ریشه ای سخت و دردناک می باشد. این زخم در سر انگشتان ایجاد میشود و ظاهراً باید ریشهء آن را به وسیلهء عمل جراحی بیرون آورد. پیروان مذهب شیعه معتقدند هر کس در روز عید غدیرخم خیاطی کند شست یا انگشت دیگرش عقربک خواهد شد. (فرهنگ لغات عامیانه).
- عقربک شدن؛ و عقربک درآوردن، مبتلی شدن به عقربک. (فرهنگ لغات عامیانه).
|| هر یک از سوزن گونه ها که بر سطح صفحهء ساعت است و از حرکت آن، ساعات و دقایق پیدا میشود. (یادداشت مرحوم دهخدا). عقربه. عقرب. و رجوع به عقربه و عقرب شود.

عقرب نیلوفری.

[عَ رَ بِ فَ] (اِخ) کنایه از برج عقرب است و آن برج هشتم باشد از بروج فلکی. (برهان). کنایه از برج عقرب که خانهء مریخ است. (آنندراج) (از انجمن آرا) :
ریخته نوش از دم سیسنبری
بر دم این عقرب نیلوفری.نظامی.

عقربة.

[عَ رَ بَ] (ع اِ) مونث عقرب. (منتهی الارب). ماده عقرب. (از اقرب الموارد). رجوع به عقرب شود. || کنیزک نیکوخدمت دانشمند. (منتهی الارب). کنیز بسیار خدمت کننده و عاقل. (از اقرب الموارد). || آهنی است مانند کلاب که در زین آویزند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زبانهء لگام. || بند دوال نعلین بر پشت پای. (دهار) دوالی است نعل را. || دوالی که بدان پاردم ستور با زین بندند. (آنندراج).

عقربة.

[عَ رَ بَ] (اِخ) رمال و ریگهایی است در شرق خریمیة. و آن را آبی از آن بنی اسد نیز دانسته اند. (از معجم البلدان).

عقربه.

[عَ رَ بَ / بِ] (از ع، اِ) عقربة. عقربهء ساعت. هر یک از میله های فلزی باریک گردان متصل به چرخها و دستگاههای ساعت که گردش آنها در روی صفحهء ساعت نشان دهندهء ثانیه و دقیقه و ساعت باشد. هر یک از دو میلهء باریک بر صفحهء ساعت که یکی دقیقه و دیگری ساعت را نشان می دهد. (یادداشت مرحوم دهخدا). هر یک از میله های باریک فلزی که روی صفحهء ساعت نصب میشود و بدانها ساعتها و دقیقه ها و ثانیه ها را میشمارند، و در معنی عربی «عقرب الساعة» بکار رود. (فرهنگ فارسی معین). عقربک. عقرب. رجوع به عقرب و عقربک شود.
- عقربهء ثانیه شمار؛ عقربه ای که ثانیه ها را نشان میدهد. (فرهنگ فارسی معین).
- عقربهء دقیقه شمار؛ عقربه ای که ساعتها را نشان میدهد. (فرهنگ فارسی معین).
- عقربهء ساعت شماره؛ عقربه ای که ساعتها را نشان میدهد. (فرهنگ فارسی معین).

عقربی.

[عَ رَ ] (ص نسبی) منسوب به عقرب. رجوع به عقرب شود. || نوعی از لعل، که جوهر مشهور است. (آنندراج) (غیاث اللغات).

عقرس.

[عَ رَ] (اِخ) قبیله ای است به یمن. (منتهی الارب).

عقرطل.

[عَ قَ طَ / عِ قِ طِ] (ع اِ) پیل ماده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقرقرحا.

[عَ قَ قَ] (معرب، اِ) همان عاقرقرحا است که دارویی است بادافزا. (آنندراج). رجوع به عاقرقرحا شود.

عقرقس.

[عَ قَ قَ] (اِخ) وادیی است در بلاد روم، و نام آن در شعر ابوتمام و بحتری آمده است. (از معجم البلدان).

عقرقوف.

[عَ رَ] (اِخ) اسم مرکب مزجی است از: عقر + قوف. و آن نام قریه ای است از نواحی دجیل و با بغداد چهار فرسنگ فاصله دارد. در کنار آن تلی است خاکی که از پنج فرسنگی چون قلعه ای به نظر می آید و برخی عقیده دارند که آنجا مقبرهء پادشاهان کیانی است. (از معجم البلدان). و در زمین بابل بنائی عظیم بلند فرمود. [ کیکاوس ] و آن بنا تل عقرقوف است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 41). تل عقرقوف را کی کاوس ساخت. بعضی او را نمرود شمارند. آن را به سبب آن ساخت که چون ابراهیم (ع) را در آتش انداخته بود آنجا بررفت و او را اختیار کرد. از بغداد تا تل عقرقوف سه فرسنگ، آن تل پشته ای سخت بلند است چنانکه در بیابان از پانزده فرسنگ پدید است. از او تا شهر انبار هشت فرسنگ، از آنجا براه بیابان سموات به دمشق به ده روزه میروند، کی بیش صد فرسنگ باشد. (نزهة القلوب ج 3 ص 39 و 172). خرابه هایی است واقع در مغرب بغداد که جغرافی دانان عرب آن را یاد کرده اند و آن را «تل نمرود» نیز نامند. موسس آن «کیریگزلو» یکی از پادشاهان بابل است (بین 1500 تا 1000 ق. م.) و آن شهر در قدیم به نام خود آن پادشاه موسوم بوده است. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عقر شود.

عقرقوفی.

[عَ قَ] (ص نسبی) منسوب به عقرقوف که قریه ای است قدیمی در بغداد. سعدبن زیدبن ودیعة بن عمروبن قیس انصاری خزرجی عقرقوفی بدین نسبت شهرت دارد. وی در عصر خلیفهء دوم به عراق وارد شد و در عقرقوف سکنی گزید. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقرما.

[عَ رَ] (اِخ) عقرماء. (منتهی الارب). جایگاهی است در یمن. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب). عقرمی.

عقرمی.

[عَ رَ می ی] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب). عقرما. و رجوع به عقرما شود.

عقرة.

[عَ رَ] (ع اِمص) نازایندگی زن و جز آن. (منتهی الارب). عقم و عقیم بودن. (از اقرب الموارد). عُقرة. و رجوع به عقرة شود.

عقرة.

[عَ قِ رَ] (ع ص) شتر مادهء ترسان. || ناقه ای که از عقر آب خورد. (منتهی الارب). ناقه که جز از «عقر»ها آب نخورد. (از اقرب الموارد).

عقرة.

[عُ رَ] (ع اِ) خورش. و رجوع به عُقَرَة شود. || (اِمص) نازایندگی زن و جز آن. (منتهی الارب). عقم و عقیم بودن. (از اقرب الموارد). عَقرة. رجوع به عقرة شود.

عقرة.

[عُ قَ رَ] (ع اِ) شبه که زنان با خود دارند تا آبستن نشوند. (منتهی الارب). مهره ای است که زنان بر تهیگاه خود بندند تا آبستن نشوند. و عقرة در «عقرة العلم النسیان» به همین معنی است. (از اقرب الموارد). || (ص) سرج عقرة؛ زین که پشت ریش گرداند شتر را. || رجل عقرة؛ مرد که خسته و مانده گرداند شتران را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گزنده، یا گزندهء غیرذی روح. (منتهی الارب). || امرأة عقرة؛ زن که در رحمش بیماری باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) طعمه و خورش. (از اقرب الموارد). و رجوع به عُقرة شود.

عقرة.

[عَ رَ] (اِخ) قضایی است در کشور عراق (لواء موصل) دارای 32292 تن سکنه. شامل سه ناحیه: سورجیة، عشائرالسبعة، بیرة کبرة. و مرکز آن نیز «عقرة» است با 9300 تن سکنه. (فرهنگ فارسی معین).

عقری.

[عَ را / عَ رَنْ] (ع ص) زن حایض. (از منتهی الارب). || المراة عقری حلقی؛ یعنی خداوند جسم او را مجروح کند و در گلوی وی درد ایجاد کند، و یا اینکه با بدی خویش قوم خود را زخم میرساند و در گلوی آنها درد ایجاد می کند. آن را مصدر «عقر» و «حلق» دانسته اند لذا صحیح آن را منّون ضبط کرده اند، و برخی آن را صفت دانسته اند و الف آن را برای تأنیث چون سَکری. و نیز رفع آن جایز است بنا بر خبریت برای مبتدای محذوف (هی عقری حلقی) و نصب آن نیز جایز است بنابر مصدریت. || جِ عَقیر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عقیر شود.

عقری.

[عَ ] (ص نسبی) منسوب به عقر که آن قریه ای است بر راه بغداد به دسکرة. ابوالدر لولوبن ابی الکرم بن لولوبن فارس عقری بدین نسبت شهرت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقری.

[عَ قَ ] (ص نسبی) منسوب به عقر که گویا قریه ای است از قرای رملة. ابوجعفر محمد بن احمدبن ابراهیم عقری رملی بدین نسبت شهرت دارد. او محدث بود، و پس از سال 310 ه .ق. در قید حیات بوده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقری.

[عُ را] (ع اِ) زمین و آب و مانند آن. (منتهی الارب). ضیعه، چون عَقار. (از اقرب الموارد).

عقز.

[عَ] (ع مص) همدیگر نزدیک رفتن مورچه و مانند آن و با هم نزدیکی آن در رفتار، و فعل آن بکار نرود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عق زدن.

[عُ زَ دَ] (مص مرکب) به دل آشوبه مبتلی شدن. استفراغ کردن. حال تهوع یافتن یا حال استفراغ داشتن. اشکوفه افتادن بر کسی. || گاهی زنان برای نشان دادن انزجار و نفرت خود از چیزی گویند: عق زدم یا داشتم عق میزدم. (از فرهنگ لغات عامیانه). رجوع به عق و عق شدن و عق گرفتن و عق نشستن شود.

عقش.

[عَ] (ع مص) خم دادن چوب را. || فراهم آوردن شتران را. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عقش.

[عَ / عَ قَ] (ع اِ) تره ای است. (منتهی الارب). بقله ای است. (از اقرب الموارد). || سرشاخه های انگور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بار پیلو. (منتهی الارب). میوهء اراک. (از اقرب الموارد).

عق شدن.

[عُ شُ دَ] (مص مرکب) حال قی به کسی دست دادن. (از فرهنگ فارسی معین). اشکوفه افتادن کسی را : به سبب بیماری اگر در گلوی تو چیزی بگیرد از ورخجی بیرون شو کن که خسکی در گلوی من فرورفته است عق ام میشود از آن سوتر روم. (معارف بهاءولد ص 30). و رجوع به عق و عق زدن و عق گرفتن و عق نشستن شود.

عقص.

[عَ] (ع مص) بافتن موی را و تاب دادن، و از آن جمله است «الخیر معقوص بنواصی الخیل»؛ یعنی نیکی گره خورده و بافته است در پیشانی اسبان. (از منتهی الارب). تافتن موی. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). بافتن موی را، و یا تاب دادن آن، و یا پیچاندن آن بر سر. || بستن زن موی خود را در قفای خویش. || پیچاندن و مشوب کردن کار کسی را. (از اقرب الموارد).

عقص.

[عَ قَ] (ع مص) بدخوی شدن. (از منتهی الارب). بخیل شدن و بدخوی گشتن. (از اقرب الموارد). بخیلی کردن و بدخو شدن. (تاج المصادر بیهقی). || پیچان گردانیدن شاخ گوسپند. (منتهی الارب). «اعقص» بودن تکه و «تیس». (از اقرب الموارد). || حرون و سرکش شدن چهارپا بر کسی. (از اقرب الموارد).

عقص.

[عَ قَ] (ع مص) در اصطلاح عروض خرم کردن مفاعلتن معصوب در بحر وافر. (از اقرب الموارد). افکندن میم مفاعلتن بعد ساکن نمودن لامش در بحر وافر. (از منتهی الارب). اجتماع خرم و عصب و کف باشد، یا بعبارةٍ اخری جمع شدن خرم و نقص است. و نقص عبارت از کف بعد از عصب می باشد، پس مفاعلتن به عمل نقص مفاعیل گردد، و به عمل خرم فاعیل شود، و چون فاعیل مستعمل نیست بجای او مفعول نهند. (کشاف اصطلاحات الفنون).

عقص.

[عَ قِ] (ع ص، اِ) ریگ توده ای است برهم نشسته سخت که راه ندارد. || مرد بخیل. || زشتخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گردن شکنبه. (از اقرب الموارد).

عقص.

[عِ قَ] (ع اِ) ج عِقصة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقصة شود.

عقص.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عَقصاء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عَقصاء شود. || جِ أعقص. (ناظم الاطباء). رجوع به اعقص شود.

عقص.

[عُ قَ] (ع اِ) جِ عُقصة. (اقرب الموارد). رجوع به عُقصة شود.

عقص.

[عُ قُ] (ع اِ) شکنبه. || (ص) مرد زفت. (منتهی الارب). || (اِ) جِ عِقاص. (اقرب الموارد). رجوع به عِقاص شود.

عقصاء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعقص است در تمام معانی. ج، عُقص. (از اقرب الموارد). رجوع به أعقص شود.

عقصة.

[عَ قَ صَ] (ع اِ) ریگ توده و رمل برهم نشسته که راهی در آن نباشد. (از اقرب الموارد). عَقِص. و رجوع به عقص شود.

عقصة.

[عِ صَ] (ع اِ) موی بافته و تاب داده. (از منتهی الارب). «ضفیرة» و گیسوی بافته، و گویند مویی است که آن را بتابند و قسمتهای انتهایی آن را در بن مویها فروکنند. (از اقرب الموارد). ج، عِقَص. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) و عِقاص. (اقرب الموارد).

عقصة.

[عُ صَ] (ع اِ) گره. عقصة القرن؛ گره شاخ. ج، عُقَص. (از اقرب الموارد).

عقط.

[عَ] (ع مص) سخت بستن دستار را. (از منتهی الارب). بستن عمامه را. (از اقرب الموارد). || (اِمص) سخت بستگی دستار. (از منتهی الارب).

عقعق.

[عَ عَ] (ع اِ) مرغی است ابلق از نوع غراب، آوازش عین قاف است، به فارسی عکه نامندش. حرام است در صحیح مانند غراب. و اگر دماغ آن را بر پنبه طلا کنند و بر زخم تیر نهند پیکان تیر به آسانی بیرون آید. (منتهی الارب). طائری است سیاه و تیزپرواز، و گویند مرغی است سیاه و سفید که آن را عکه و زاغ دشتی گویند. (غیاث اللغات). صلصل گویند و عکه نیز خوانند و در پارسی کالنجه گویند. و به شیرازی قالنجه و به پارسی کالیجه گویند. (از اختیارات بدیعی). به فارسی قالجه و به هندی موکا گویند و آن از طیور معروفه است و از کلاغ ابلق کوچکتر و خوش منظرتر. (از الفاظ الادویة). از طیور معروفه و از کلاغ ابلق کوچکتر و مطبوع تر و به ترکی صعصقان، و در اصفهان غلاجاره ای نامند. (از تحفهء حکیم مومن). پرنده ای است به اندازهء کبوتر و بر شکل غراب، آن را قعقع نیز نامند و عامهء عرب قعق نیز گویند عرب آن را بدیمن میدانند و در سرقت و خیانت و خباثت بدو مثل زنند. (از اقرب الموارد). پرنده ای است از راستهء سبکبالان جزو دستهء دندانی نوکان از تیرهء کلاغها، که در اکثر نقاط کرهء زمین یافت میشود. این پرنده دارای جثهء متوسط است (تقریباً به اندازهء یک کبوتر) و دمی دراز دارد. رنگ پرهایش سیاه و سفید است. پرهای سیاهش متمایل به بنفش و ارغوانی است و پرنده ای چابک و موذی و مزور و خوراکش دانه و میوه و حشرات و گوشت و تخم مرغان دیگر است. زیر سینهء مادهء آن سفید رنگ است. عقعق بطور کلی پرنده ای است مضر، زیرا تخم پرندگان مفید دیگر را میخورد و نسل آنها را کم می کند. بنابراین از ازدیاد نسل این پرنده باید جلوگیری کرد. بهترین طرز دفع آن شکار با تفنگ یا مسموم کردن طعمه های گوشتی این جانور است. نوک او نسبةً طویل ولی کاملاً قوی است. پنجه هایش بلند و منتهی به ناخن های خمیده است. لانه اش را روی درختان بزرگ نزدیک آبادیها بنا می کند. بسیار زود با انسان مأنوس میشود و زبان صاحبش را درک می کند و گاهی هم برخی صداها را تقلید می کند. (فرهنگ فارسی معین). شک. کلاژه. کلاچ. (مهذب الاسماء). شمشیر دنبه. (دستوراللغة). کندش. کلاغ پیسه. غلبه. غلپه. کلاچه. قالنجه. کلاغ زاغی. زاغی. زاغچه. کشک. کسک. کندش. کندس. عکعک. کشکرک. قشقره. زاغ پیسه. زاغ دورنگ. زاغ سیاه سفید. کراک. جنگلاهی. (سروری). چنگلاهی. (سروری). ج، عَقائق. (دهار)(1) :
گوشم نشنود لحن بلبل
چون گشت سرم به رنگ عقعق.
ناصرخسرو.
(1) - عمعق شاعر معروف، بر طبق نسخهء مسجد سپهسالار تخلصش عقعق است و عمعق ظاهراً مصحف آن است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقعقة.

[عَ عَ قَ] (ع مص) آواز دادن و ندادن پرنده: عقعقَ الطائر بصوته. || (اِ) آواز و صوت عقعق. (از اقرب الموارد).

عقف.

[عَ] (ع مص) خم دادن. (از منتهی الارب). منعطف ساختن. (از اقرب الموارد). بدو درآوردن. (تاج المصادر بیهقی).

عقف.

[عَ] (ع اِ) روباه. (منتهی الارب). ثعلب. (اقرب الموارد).

عقف.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عَقفاء. (از اقرب الموارد). رجوع به عقفاء شود.

عقفاء .

[عَ] (ع ص) مونث أعقف. ج، عُقف. (از اقرب الموارد). رجوع به اعقف شود. || (اِ) آهن کج خمیده اطراف. (منتهی الارب). آهنی که انتهای آن کج شده باشد و در آن خمیدگی باشد. (از اقرب الموارد). || گیاهی است که برگ آن به سراب ماند گوسپند را می کشد و به شتر ضرر نمیرساند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عقیفاء. و رجوع به عقیفاء شود.

عقفان.

[عُ] (ع اِ) جد مورچه های سرخ، و جد مورچه های سیاه فارِز باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقفان.

[عُ] (اِخ) جایگاهی است در حجاز. (از معجم البلدان) (از اقرب الموارد). || قبیله ای است از خزاعة. (از منتهی الارب).

عقفانی.

[عُ ] (ص نسبی) منسوب به عقفان و آن جایگاهی است در حجاز. حزیمة بن سحوهء عقفانی محدث، از بنی سامة بن لوی بدین نسبت شهرت دارد. و نیز آن را منسوب به عقفان بن سویدبن خالدبن اسامة بن عنبر که بطنی از یربوع هستند و در کوفه فرود آمدند، دانسته اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقفرة.

[عَ فَ رَ] (ع مص) بر خاک افکندن کسی را بلا، و هلاک کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقفسة.

[عَ فَ سَ] (ع مص) بدخوی کردن سپس نیک خویی، گویند ما عقفسه؛ یعنی کدام چیز است که بد کرد او را سپس نیک خوئی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقق.

[عَ قَ] (ع مص) باردار گردیدن، و باردار نگردیدن، از اضداد است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عَقاق. عِقاق. رجوع به عقاق شود. || شکافته شدن. (از اقرب الموارد). کفته شدن. (منتهی الارب).

عقق.

[عَ قَ] (ع اِ) آزارده پدر و مادر. || بار شکم. (منتهی الارب). حمل. (اقرب الموارد). عَقاق. و رجوع به عقاق شود. || (اِمص) نافرمانی. || کفتگی. (منتهی الارب).

عقق.

[عِ قَ] (ع اِ) جِ عِقّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عِقة شود.

عقق.

[عُ قَ] (ع اِ) برق که میان ابر درخشد. (منتهی الارب). آنچه از شعاع برق در ابر بماند. (از اقرب الموارد). || آزاردهنده پدر و مادر را و نافرمان. (منتهی الارب): ولد عقق؛ به معنی عاق است یعنی فرزندی که نافرمانی پدر خود کند و شفقت و احسان را بر او ترک کند و او را خوار سازد. (از اقرب الموارد): ذُق عقق؛ جزای کار خود را بچش؛ ای عاق. (از اقرب الموارد). و رجوع به منتهی الارب شود.

عقق.

[عُ قُ] (ع ص، اِ) ناقهء باردار. ج، عِقاق. || جِ عَقوق. (منتهی الارب). جِ عقوق، و جمع آن عِقاق است. (از اقرب الموارد). || بمعنی عُقَق و عاق. رجوع به عُقَق شود. || دشمنان دور. || قطع کنندگان صلهء رحم. (از اقرب الموارد).

عققة.

[عَ قَ قَ] (ع ص، اِ) جِ عاقّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاق شود.

عق گرفتن.

[عُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)حال قی به کسی دست دادن. (از فرهنگ فارسی معین). تهوع دست دادن. اشکوفه افتادن. || غالباً به معنی مجازی و برای نشان دادن نفرت و انزجار استعمال میشود. (از فرهنگ لغات عامیانه). و رجوع به عق و عق زدن و عق شدن و عق نشستن شود.

عقل.

[عَ] (ع مص) بند کردن دوا شکم را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و چنین دارویی را عَقول و شکم را معقول گویند. (از اقرب الموارد). قبض آوردن دارو شکم را. (دهار) (المصادر زوزنی). بستن شکم به دارو و جز آن. بند آمدن.
- عقل بطن؛ ببستن شکم. بندآوردن اسهال. بند آمدن شکم. حبس بطن. قبض بطن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عقل طبیعت؛ بست کردن شکم. بندآوردن اسهال. (یادداشت مرحوم دهخدا).
|| دریافتن و دانستن، نقیض جهل. (از منتهی الارب). ادراک. (از اقرب الموارد). خردمند شدن و دریافتن. (المصادرزوزنی) (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). مَعقول. و رجوع به معقول شود. || فهمیدن. (از منتهی الارب). فهمیدن و تدبیر کردن کاری را. (از اقرب الموارد). || غلبه کردن کسی به عقل. (دهار) (از تاج المصادر بیهقی). || بستن وظیف و ساق شتر را. (از منتهی الارب). خم کردن وظیف و ذراع شتر را و بستن آنها را به وسیلهء «عقال». (از اقرب الموارد). بستن زانوی شتر، و لنگ شتر با دست بستن. (دهار). زانوی اشتر ببستن. (المصادر زوزنی). || دیت بدادن کشته را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دیه دادن. (دهار). دیت بدادن. (المصادر زوزنی). || دیت و تاوان پذیرفتن بر خیانت، پس ادا کردن. (از منتهی الارب). دیت را از جانب کسی پذیرفتن و آن را پرداختن، در این صورت فعل آن با «عن» متعدی میشود. (از اقرب الموارد). دیه از کسی دادن. (دهار). || ماندن و ترک دادن قصاص را از جهت دیت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). از قصاص دست بداشتن از بهر دیه. (دهار). || پذیرفتن نخل گشنی را. (از اقرب الموارد). || بر کوه برآمدن آهو، پناه جستن به آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُقول. و رجوع به عقول شود. || قائم شدن سایه وقت نصف نهار. || پناه جستن به کسی. || خوردن شتر گیاه عاقول را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به بند «شغزبیه» بر زمین افکندن کسی را در کشتی. || شانه کردن زن موی را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُقول. و رجوع به عقول شود. موی به شانه کردن. (دهار). || دیت را بر همدیگر قسمت نمودن. (از منتهی الارب).

عقل.

[عَ] (ع اِ) خرد و دانش و دریافت یا دریافت صفات اشیاء از حسن و قبح و کمال و نقصان و خیر و شر، یا علم به مطلق امور به سبب قولی که ممیز قبیح از حسن است، یا بسبب معانی و علوم مجتمعه در ذهن که بدان اغراض و مصالح انجام پذیر است، یا به جهت هیئت نیکو در حرکات و کلام که حاصل است انسان را، یا عقل جوهری است لطیف و نوری است روحانی که بدان نفس درک می کند علوم ضروریه و نظریه را و ابتدای وجود آن نور نزدیک اختتان کودک است سپس آن پیوسته تزاید می پذیرد تا آن که به کمال میرسد وقت بلوغ کودک. (منتهی الارب). نوری است روحانی که نفس به وسیلهء آن علوم ضروری و نظری را درمی یابد و گویند آن غریزه ای است که انسان را آمادهء فهم خطاب می کند، و آن از عقال و پای بند شتر مأخوذ است. (از اقرب الموارد). خرد و دانش، و آن قوتی است نفس انسان را که بدان تمییز دقایق اشیا کند و آن را نفس ناطقه نیز گویند. و گویند در اصل لغت مصدر است به معنی بند در پا بستن، چون خرد و دانش مانع رفتن طبیعت میشود بسوی افعال ذمیمه لهذا خرد و دانش را عقل گویند. (غیاث اللغات) (از آنندراج). جای عقل را قدما در آخر متوسط بطن دماغ دانند، و معانی کلی بدان ادراک شود. (یادداشت مرحوم دهخدا). خرد و دانش و فهم و شعور و دانائی و ادراک و دریافت و هوش و فراست و تدبیر و تمییز و قوهء ممیزه. (ناظم الاطباء). مأخوذ از عقال شتر است و آن ذوی العقول را از عدول از راه راست باز میدارد، و صحیح آن است که عقل جوهری است مجرد که غائبات را به وسیلهء وسائط و محسوسات را به وسیلهء مشاهده درک می کند، و گویند چیزی است که حقایق اشیاء را دریابد. و جای آن را برخی سر و برخی قلب دانند. (از تعریفات جرجانی). دوراندیش، بیدار، مصلحت بین، گره گشای، ذوفنون، حیله گر، رنگ آمیز، متین، تمام شیشه، دل، خام، سبک، خام طینت، ناقص، تیره، روشن بین، بلندبازو، از صفات اوست، و با لفظ گسستن مستعمل است. (آنندراج). ج، عُقول. (منتهی الارب) (دهار). أحوَر. اُکل. اُکُل. بُذم. جول. حِجا. حِجر. حِجی. خرد. خردمندی. رِداء. رَوبة. روع. زَبر. زَوره. زور. زیر. صَفَر. طَعم. ظرافت. فرزانگی. فهم. کیس. کیاسة. لُبّ. نباهت. نُهیة :
نباشد بسر مر ترا عقل و هوش
از آن روی کردم ترا ماردوش.
فردوسی.
بیامد از آنجای گوهرفروش
ز بیمش روان رفته و عقل و هوش.
فردوسی.
ندانی ای به عقل اندر خرد کبجه به نادانی
که با نرشیر برناید سترون گاو ترخانی.
غضائری رازی.
عقل و دین آمرت گشت و گشت مأمورت هوا
عقل و دین مأمور گردد چون هوا آمرشود.
منوچهری.
چون از خلیفه این بشنودم عقل از من زائل شد. (تاریخ بیهقی).
گر براه این جهان خورشیدمان رهبر شده ست
سوی یزدانمان همی مر عقل را رهبر کنی.
ناصرخسرو.
با عقل نشین و صحبت او کن
از عقل کجا جدا شود عاقل.ناصرخسرو.
گفتم به حس و عقل توان دید هست را
گفتا ز عقل نیست مر اندیشه را گذر.
ناصرخسرو.
عقل چون حلقه از برون در است
از صفات خدای بی خبر است.سنائی.
عقل در دست یک رمه خودرای
چون چراغ است در طهارت جای.سنائی.
عقل را هر که با بدی آمیخت
لاجرم عقل جست و او آویخت.سنائی.
هر که رای ضعیف و عقل سخیف دارد از درجتی عالی به رتبتی خامل گراید. (کلیله و دمنه). شنیدم آنچه بیان کردی، لیکن به عقل خود رجوع کن. (کلیله و دمنه). مرد هنرمند... به عقل و مروت خویش پیدا آید. (کلیله و دمنه).
ذات ترا زمانه هم بازشناسد از کسان
عقل دم مسیح را فرق کند ز دم خر.
مجیر بیلقانی.
تا کی در چشم عقل خار مغیلان زدن
تا کی در راه نفس باغ ارم ساختن.خاقانی.
از عقل همه هوات خواهم
وز نفس همه ثنات جویم.خاقانی.
زهد را بند آهنین برنه
عقل را میل آتشین درکش.خاقانی.
عقل با نقش نگاران پریروی چگل
نسخه از صورت گرمابه چرا برگیرد.
سیف اسفرنگ.
عقل باید نورده چون آفتاب
تا زند تیغی که نبود جز صواب.مولوی.
عقل گوید شش جهت حد است و بیرون راه نیست
عشق گوید راه هست و رفته ام من بارها.
مولوی.
ای که عقلت بر عطارد دق کند
عقل و عاقل را قضا احمق کند.مولوی.
گر از بسیط زمین عقل منعدم گردد
بخود گمان نبرد هیچ کس که نادانم.
سعدی.
عقل و دولت قرین یکدگر است
هر که را عقل نیست دولت نیست.سعدی.
عقل دل را به علم بنگارد
علم جان را به آسمان آرد.اوحدی.
عقل شمع است و علم بیداری
نفس خواب و هوس شب تاری.اوحدی.
گر سرو پیش قد تو سر میکشد مرنج
عقل طویل را نبود هیچ اعتبار.حافظ.
عقل من بگسست از عشقت، بلی
هر چه نامحکم ز محکم بگسلد.
میرحسن دهلوی (از آنندراج).
عقل کو جادوگری را دستخوش نابوده به
بودنش ننگ گرانی بر رجال و بر نساست.
مرحوم ادیب.
عقل کو پرورده شد ز میدهء هارون
کاسه نلیسد ز نیم خوردهء هامان.
حاج سیدنصرالله تقوی.
عقل که سراب شد ز مشرع ابلیس
زو نترابد زلال چشمهء حیوان.
حاج سیدنصرالله تقوی.
نیک و بد هرکاری سنجیده به میزانیست
عقل و هنر و عزمست در ملک مهین میزان.
حاج سید نصرالله تقوی.
عقل و همت را نمیدانم کدامین بهتر است
اینقدر دانم که همت هر چه کرد از پیش برد.
(امثال و حکم دهخدا).
اسهاب، عقل بشولیده شدن از گزند مار. (تاج المصادر بیهقی).
- از عقل کردن؛ با تعقل انجام دادن. از روی تعقل و تفکر کار کردن :
مریدی به شیخ این سخن نقل کرد
اگر راست پرسی نه از عقل کرد.سعدی.
- باعقل؛ باخرد. دانا.
- به عقل ناقص من...؛ آن را در مقام فروتنی گویند، یعنی به عقل من. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- بی عقل؛ دیوانه و نادان. (ناظم الاطباء) :
آنانکه به دیدار چنین میل ندارند
سوگند توان خورد که بی عقل خسانند.
سعدی.
یکی گفتش ای پیر بی عقل و هوش
عجب رستی از قتل، گفتا خموش.سعدی.
- پریشیده عقل؛ مدهوش. متحیر :
پریشیده عقل و پراکنده هوش
ز قول نصیحت گر آکنده گوش.سعدی.
- خلاف عقل؛ بیهود و بی معنی و خلاف تدبیر. (ناظم الاطباء).
- در عقل گنجیدن؛ با عقل تطبیق کردن. با خرد و دانش وفق دادن؛ در عقل نگنجیدن، با خرد و دانش جور و موافق نبودن :
در عقل نمی گنجد در وهم نمی آید
کز تخم بنی آدم فرزند پری زاید.سعدی.
- دندان عقل؛ هر یک از چهار دندان آخر دهان پس از دندانهای آسیا که پس از بلوغ روید و آن را نواجذ نیز گویند. (یادداشت مرحوم دهخدا). سومین آسیای بزرگ که در دورهء پس از بلوغ در فکین میروید. (فرهنگ فارسی معین). ضرس الحلم. اضراس الحلم. خِرَد دندان. و رجوع به دندان شود.
- کم عقل؛ ناقص عقل. کم خرد. نادان.
- ناقص عقل؛ کم خرد. نادان :
پسران وزیر ناقص عقل
به گدائی به روستا رفتند.سعدی.
- امثال: برو عقلت را آب بکش؛ به معنی برو عقلت را عوض کن می باشد. (از فرهنگ عوام). رجوع به برو عقلت را عوض کن شود.
برو عقلت را عوض کن؛ هیچ ندانی. (از امثال و حکم دهخدا). موقعی که کسی موضوعی را بیان کند یا اندرزی دهد که از روی فهم و اطلاع و شعور نباشد بر سبیل استهزاء این اصطلاح مثلی گفته میشود. و گاهی هم گویند برو عقلت را آب بکش. (فرهنگ عوام).
خدایا آنکه را عقل دادی چه ندادی؛ و آنکه را عقل ندادی چه دادی. (منسوب به خواجه عبدالله انصاری و بزرجمهر).
عقل آدمیزاد از عقب سرش می آید؛ نظیر، روستائی را عقل از پس میرسد. (امثال و حکم دهخدا از جامع التمثیل). پس از آنکه در نتیجهء اشتباه یا اشتباهات متعدد زیان دید، آنگاه متوجه غفلت خود می شود و تازه متوجه میشود که بدون تعقل کار کرده است. (از فرهنگ عوام).
عقل از سر کسی پریدن؛ عقل خود را از دست دادن. از شدت تحیر حال جنون پیدا کردن. (از فرهنگ عوام). و رجوع به ترکیب عقل پریدن در ردیف خود شود.
عقل از عقل دیگر قوت گیرد.
عقل قوت گیرد از عقل دگر پیشه گر کامل شود از پیشه گر. مولوی.
عقل به کوچکی و بزرگی نیست؛ مراد از کوچکی و بزرگی، کمی یا زیادتی سن است. (فرهنگ عوام).
عقلِ جن دارد؛ بسیار عاقل و تیزهوش و دراک است. (فرهنگ عوام).
عقل جن هم به این کار نمی رسد؛ مشکل لاینحلی است؛ وقتی کسی مشکل مهمی را حل کند در آن صورت بر سبیل ستایش گویند عقل جن هم به آن نمیرسد، و تنها او بود که گره از مشکل این کار گشود. (فرهنگ عوام).
عقل چیز دگر و مدرسه چیزی دگر است. (امثال و حکم دهخدا، از مجموعهء امثال فارسی چ هند).
عقل خودت که این باشه وای به عقل بچه هات؛ به مزاح، بسی نادانی. (امثال و حکم دهخدا).
عقل را پیرو لفظ نکنند. (امثال و حکم دهخدا از جامع التمثیل).
عقل روستائی از پس میرسد؛ مانند عقل آدمیزاد از عقب سرش می آید. (فرهنگ عوام).
عقلش از پاشنه درآمدن؛ همانند عقل از سر کسی پریدن. (فرهنگ عوام). رجوع به عقل از سر کسی پریدن شود.
عقلش به چشم است؛ تا به چشم نبیند نداند. (امثال و حکم دهخدا). تا به چشم خودش نبیند درنمی یابد. (فرهنگ عوام). چشمش هر چه را ببیند پیروی می کند. (فرهنگ عوام). و رجوع به عقل مردم در چشم آنهاست شود.
عقلش به کارش میرسد؛ قادر به انجام و اجرای کار خود هست. (فرهنگ عوام).
عقلش پارسنگ میبرد؛ به مزاح، دیوانه بودن. (از امثال و حکم دهخدا). پارسنگ در اصطلاح اهالی اصفهان، سنگ یا وزنهء دیگری است که وقتی دو کفهء ترازو با هم میزان نباشد در کفهء سبکتر گذارند تا هم سطح شوند، و در اصطلاح عوام به معنی کم عقل بودن یا ناقص بودن عقل کسی است. (فرهنگ عوام).
عقلش تا ظهر است؛ به مزاح و به منظور اینکه کم عقل است گفته میشود. (فرهنگ عوام).
عقلش قد ندادن؛ از حل مشکلی عاجز بودن. (از فرهنگ عوام).
عقلش کروی است؛ به معنی عقلش گرد است. (فرهنگ عوام). رجوع به عقلش گرد است و عقلش پارسنگ میبرد شود.
عقلش گرد است؛ سبک عقل و سفیه است. (فرهنگ عوام). نظیر: عقلش پارسنگ میبرد. (امثال و حکم دهخدا). و رجوع به عقلش پارسنگ میبرد شود.
عقلش مدور است، نظیر: عقلش گرد است.(امثال و حکم دهخدا). و رجوع به عقلش گرد است و عقلش پارسنگ میبرد شود.
عقل عقل ترا یاری دهد : مشورت ادراک و هشیاری دهد عقلها را عقلها یاری دهد.مولوی.
عقل کسی را دزدیدن؛ کسی را فریفتن و تحت نفوذ خود درآوردن. (از فرهنگ عوام).
عقل که به چهل روز نیامد به چهل سال هم نمی آید. (فرهنگ عوام).
عقل که نیست جان در عذاب است؛ نادان راه آسان کارها نداند و خود را به سختی اندازد. (امثال و حکم دهخدا).
عقل مردم در چشم آنهاست؛ همانند عقلش به چشم است. (فرهنگ عوام). غالباً مردمان آنچه را ببینند تقلید کنند، یا محاسن چیزی را تا به چشم نبینند درنیابند. (امثال و حکم دهخدا). و رجوع به عقلش به چشم است شود.
عقل و گهش داخل هم شده؛ یا مخلوط شده است، در کار خود سخت حیران و سرگردان مانده است. (از فرهنگ عوام).
عقل هر چیز بهتر از آدمیزاد است؛ به مزاح، شما یا او نیک دریافتید، یا خوب رأی دادید. (امثال و حکم دهخدا). به شوخی به کسی گفته میشود که موضوعی را خوب بفهمد و دریابد در حالی که شوخی کننده خوب درنیافته باشد. (فرهنگ عوام).
همه کس را عقل خود به کمال نماید و فرزند بجمال. (سعدی).
|| در اصطلاحات حکما، به معنی ملک است یعنی یک فرشته از ده فرشتگان که نزد ایشان معین هستند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). ملک و فرشته. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح فلسفی، همان نفس است که در مراتب مختلف به نامهایی مانند عقل بالقوه و بالملکة و بالفعل و بالمستفاد خوانده میشود. (از فرهنگ علوم عقلی). || در اصطلاح فلسفی، جوهر مستقل بالذات و بالفعل که اساس و پایهء جهان ماوراء طبیعت و عالم روحانیت است، و همان است که در تعریف آن گویند هر جوهر مجرد مستقلی ذاتاً و فعلاً عقل است، و چنین موجودی که ذاتاً و فعلاً مستقل باشد همان عقل به معنی صادر اول و دوم و... است. (از فرهنگ علوم عقلی). جوهری است مجرد از مادیات که متعلق نباشد به اجسام به تعلق تدبیر و تصرف در آن. (نفائس الفنون). جوهر مفارقی که متصرف نباشد به تصرف مدبر در اقسام ثلاثهء جوهر، بر خلاف نفس که جوهر مفارق متصرف است در اقسام ثلاثهء جوهر به تصرف مدبر. (یادداشت مرحوم دهخدا). جوهری است مجرد از ماده در ذات خود و مقارن آن، و گویند عقل جوهری است روحانی که خداوند تعالی آن را خاص بدن انسان آفریده است، و گویند عقل نوری است در قلب که حق و باطل را می شناسد، و گویند آن جوهری است مجرد از ماده و متعلق به بدن به تعلق تدبیر و تصرف، و گویند عقل قوه ای است برای نفس ناطقه، و گویند عقل و نفس و ذهن واحد است، جز آنکه عقل را به سبب مدرک بودنش نفس گفته اند و ذهن به جهت استعداد ادراکش، ذهن خوانده شده است. (از تعریفات جرجانی).
- عقل اعلی؛ عقل اول. (فرهنگ علوم عقلی). رجوع به عقل اول در ردیف خود شود.
- عقل الهی؛ مراد ذات حق است. (فرهنگ علوم عقلی).
- عقل انسانی؛ قوه ای است از قوای نفسانی انسان که فعلش تفکر و تدبر و نطق و تمییز و ایجاد صنایع و جز آن است. (فرهنگ فارسی معین). برای اطلاع از عقیده و نظر فلاسفهء مختلف دربارهء عقل انسان رجوع به فرهنگ علوم عقلی شود.
- عقل اول؛ نخستین چیزی که از ذات حق تعالی صادر شده است، به اصطلاح مشائیان عقل اول و به اصطلاح اشراقیان نور اول و نور اقرب نامیده میشود. عقل اول باید که بسیط و واحد باشد و آن جوهری است بسیط و روحانی، که صور موجودات در آن گرد آمده است بدون تراکم و تزاحم. (از فرهنگ علوم عقلی، از مجموعهء دوم مصنفات و رسائل اخوان الصفا). و برای اطلاع از عقاید فلاسفه در این مورد به فرهنگ علوم عقلی رجوع شود. و رجوع به ترکیب «عقل اول» ذیل معنی عقل در تصوف شود.
- عقل بالفعل؛ عقل بفعل، مرحلهء سوم از عقل نظری است و آن از مرحلهء هیولانی و بالملکه گذشته، و علاوه بر حصول اولیات نظریات هم برای آن حاصل شده باشد. (از فرهنگ علوم عقلی). مرحله ای است که نظر به سبب تکرار اکتساب، در قوهء عاقله مخزون شود، آنچنانکه هر گاه اراده کند، ملکهء استحضار برای آن حاصل شود بدون احتیاج به کسب جدید، ولی آن بالفعل مشاهده نشود. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به عقل نظری در همین ترکیبات شود.
- عقل بالقوة؛ عقل بقوت، عقل هیولانی است که مرحلهء نخست از عقل نظری باشد. رجوع به عقل نظری در همین ترکیبات شود.
- عقل بالمستفاد؛ عقل مستفاد، مرحلهء چهارم عقل نظری است که مرتبت حصول تمام علوم نظری و اکتسابی است. رجوع به عقل نظری و عقل مستفاد در همین ترکیبات شود.
- عقل بالملکه؛ دومین مرحله از عقل نظری، که از مرحلهء هیولانی گذشته باشد. و آن علم است به ضروریات و استعداد نفس به وسیلهء آن برای اکتساب نظریات. (از تعریفات جرجانی). رجوع به عقل نظری در همین ترکیبات شود.
- عقل بفعل؛ عقل بالفعل، مرحلهء سوم از عقل نظری. رجوع به عقل نظری و عقل بالفعل در همین ترکیبات شود.
- عقل بقوت؛ عقل بالقوة، عقل هیولانی است که مرحلهء نخست از عقل نظری باشد. رجوع به عقل نظری و عقل بالقوة در همین ترکیبات شود.
- عقل جزوی؛ غیر از عقل اول، عقول دیگر را جزوی نامند. عقول انسانی را نیز جزوی نامند. (فرهنگ فارسی معین) :
عقل جزوی آفتش وهم است و ظن
زآنکه در ظلمات شد او را وطن.مولوی.
عقل جزوی عقل استخراج نیست
جز پذیرای فن و محتاج نیست.مولوی.
- عقل خالص؛ عقل غیرمشوب با خیالات و اوهام و قیود مادی است، و آن مرحلهء کمال نفس انسانی است که عقل مستفاد است. (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به عقل نظری در همین ترکیبات شود.
- عقل دهم؛ مراد عقل فعال است. رجوع به عقل فعال در ردیف خود شود.
- عقل عملی؛ قوهء محرکهء عمل است در انسان و حیوان، در مقابل عقل نظری. عقل عملی دارای مراتبی است که عبارت از تجلیه و تخلیه و فناء فی الله باشد. (از فرهنگ علوم عقلی از دستورالعلماء).
- عقل غریزی؛ عقل انسانی است در بدو آفرینش، یعنی قوت تفکر و تعمق و استدلال، و عقل مکتسب مراحل کمال بعدی آن است، و آن را در مقابل عقل مکتسب آرند. (از فرهنگ علوم عقلی از جامع الحکمتین).
- عقل فاعل؛ همان عقل مجرد فعال، و عقل فیاض است که عقول منفعلهء انسانی از او استفاضه میکنند. و آن جوهری است منفصل از انسان و غیرقابل فنا و امتزاج با ماده، و تمام عقول از آن مستمد شده اند. (از فرهنگ علوم عقلی از ابن رشد).
- عقل فعال؛ قوهء الهی که بدان هدایت فرماید هر چیز را در عالم علوی و سفلی از افلاک و کواکب و جماد و حیوان. (از مفاتیح العلوم). عقل عاشر که فرشتهء دهم است، و نزد حکما همه افراد عالم را همون پیدا کرده است، و جبرئیل علیه السلام همین عقل فعال است. (غیاث اللغات). عقلی که دون آن هیچ دیگر عقل نباشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). عقل دهم را فلاسفه عقل فعال نامیده اند، و در زبان شرع روح القدس و جبرئیل نامیده میشود، و آن عقل فعال فیاض است و عقول و نفوس انسانی را از قوت به فعل آرد و واهب الصور و واسطه در فیض است به موجودات عالم کون و فساد. و آن را جوهری بسیط و روحانی و نور محض در غایت تمام و کمال و فضائل دانند، و صور جمیع اشیاء در آن است. عقل فعال عقل دهم و آخرین عقل در سلسلهء طولیه است. و آن را عقل فعال نامند از جهت آنکه فائض است بر عالم ناسوت و حاکم بر جهان سفلی است. بنابراین عقل دهم از نظر ما و نسبت به جهان ما عقل فعال است و موجب خروج نفوس و دیگر امور از قوت به فعل است. و برخی عقیده دارند آن را از آن جهت فعال گویند که اولاً ایجادکنندهء نفوس بشری و خارج کنندهء آنهاست از قوت به فعل. ثانیاً خود از تمام وجوه بالفعل است. ثالثاً موجد و مکون این عالم است و مفیض صور است بر عالم محسوس و دیگر اینکه عقل فعال آخرین مفارقات عقلیه است و آخرین مرتبت کمال نفس ناطقه اتصال به عقل فعال است. و در واقع عقل فعال عقل دهم و کدخدای زمین و عقل منفصل است. (از فرهنگ علوم عقلی) :
غواص چه چیز عقل فعال
شاینده بعقل یک پیمبر.مولوی.
- عقل فیاض؛ همان عقل فعال است که فائض صور موجودات و نفوس جزئیهء انسانیه است و تمام عقول در مرتبهء خود نیز فیاض اند لکن عقل فیاض نسبت به جهان ما همان عقل فعال است. (از فرهنگ علوم عقلی). و رجوع به عقل فعال در ردیف خود شود.
- عقل کل؛ عقل اول. رجوع به عقل کل و عقل اول در ردیف خود شود.
- عقل کلی؛ عقل کل. عقل اول. رجوع به عقل کل و عقل کلی و عقل اول در ردیف خود شود.
- عقل متأثر؛ مراد عقل منفعل است. رجوع به عقل منفعل در همین ترکیبات شود.
- عقل متوسط؛ عقلی که در طرفین او عقل باشد، یعنی همهء عقول عشره به استثنای عقل اول و عقل عاشر. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عقل مجرد؛ یکی از عقول عشره است. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به عقول عشرة شود.
- عقل مستفاد؛ عقل بالمستفاد، مرحلهء چهارم نفس انسانی است که مرتبت حصول تمام علوم نظری و اکتسابی است. (از فرهنگ علوم عقلی). عقلی است که نظریاتی که آنها را درک کرده است نزد او حاضر باشد و از او غایب نشود. (از تعریفات جرجانی). چون عقل هیولانی از قوه به فعل آید آن را عقل مستفاد نامند. (از مفاتیح العلوم). و رجوع به عقل نظری در همین ترکیبات شود :
کون بی تجربت فساد بود
تجربت عقل مستفاد بود.سنائی.
- عقل مضاعف؛ عقل بالمستفاد را عقل مضاعف هم نامیده اند زیرا هم از ناحیهء عقل فعال کسب فیض می کند و هم از مادون خود یعنی عقل هیولانی و بالملکه و بالفعل و بالاخره حواس ظاهر و باطنه. (از فرهنگ علوم عقلی).
- عقل مفارق؛ مراد از عقل مفارق بطور اطلاق، عقل اول است، و عقول مفارقه عقول طولیه و صوادر اولند و حتی بعضی گویند اسم عقل بطور مطلق اطلاق بر عقول مفارقه شده است. (فرهنگ علوم عقلی از تهافت التهافت).
- عقل مکتسب؛ عقلی است که از راه تعلیم موجود شود، در مقابل عقل غریزی. رجوع به عقل غریزی در همین ترکیبات شود.
- عقل منفصل؛ عقل فعال است. رجوع به عقل فعال در ردیف خود شود.
- عقل منفعل؛ مراد عقل انسانی است که عقل متأثر نیز نامیده میشود. و آن از عقل عام فاعل مستمد است. (از فرهنگ علوم عقلی). و رجوع به عقل فاعل در همین ترکیبات شود.
- عقل نظری؛ قوهء عالمه است در انسان و آن یکی از دو قوهء اوست، در برابر عقل عملی. و کسانی که نفس را جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء می دانند، عقل نظری را به سه مرحله تقسیم کرده اند: الف - مرحلهء عقل هیولانی، که مرحلهء قوت محض است، و در آن مرحله قوت عاقله از هر صورت فعلی خالی و عاری است و در همین حال قابل برای ادراکات ممکن است، این مرتبت را عقل هیولانی گویند از جهت تشبه آن به هیولای اولی که قابل برای تلبس و قبول تمام صور است. ب - مرحلهء عقل بالملکه، و آن در صورتی است که از مرتبت هیولانی و بالقوه گذشته و بطور کلی از مدرکات عاری نبوده و مدرکاتی برای آن حاصل شده باشد، و او را قدرت و ملکهء انتقال به نشأت عقل بالفعل باشد. ج - مرحلهء عقل بالفعل که از مرحلهء هیولانی و بالملکه عبور کرده کمال یافته باشد. و علاوه بر حصول اولیات نظریات هم برای آن حاصل شده باشد ولکن آن نظریات کلاً حاضر نزد او نباشد و هر گاه بخواهد به مجرد التفات حاضر شوند. مرحلهء دیگری نیز به این سه مرحله افزوده اند و آن مرحلهء عقل بالمستفاد است، و آن مرحله ای است که از مرحلهء هیولانی و ملکه و فعلی گذشته و به مرحله ای رسیده باشد که برای حصول و حضور معلومات و بالجمله استحضار امور نیازی به توجه و التفات نداشته باشد بلکه تمام نظریات بالفعل نزد او حاصل باشد. عقل مستفاد مرحلهء کامل و تام عقل هیولانی است که بر اثر اتصالش به عقل فعال صور تمام اشیاء و موجودات برای او حاضر و حاصل است. (از فرهنگ علوم عقلی).
- عقلهای دهگانه؛ عقول عشرة. رجوع به عقول عشرة شود.
- عقلهای عالیه؛ عقول عالیه. عقول طولیه. عقول عشرة. رجوع به عقول عشرة و عقول عالیه شود.
- عقل هیولانی؛ مرتبت استعداد محض نفس را برای ادراک معقولات عقل هیولانی می نامند که قوت محض و عاری از هر نوع فضیلتی است. (فرهنگ علوم عقلی از شرح منظومه). استعداد محض برای ادراک معقولات، و آن قوه ای است محض و خالی از فعل، آنچنانکه در اطفال است. و علت نسبتش به هیولی این است که نفس در این مرتبت شباهت به هیولای اولی دارد که در حد ذات خود از جمیع صور خالی است. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به عقل نظری در همین ترکیبات شود.
|| در اصطلاح عرفا، عقل «ما عبد به الرحمان و اکتسب به الجنان» است، و برخی آن را «آلة العبودیة» دانند، و برخی عقل را «سراج العبودیة» دانند که بدان حق از باطل امتیاز گذارده شود و طاعت از معصیت جدا شود و علم از جهل ممتاز شود. و گویند روح انسان را از جهت تعقل ذات و موجد خود و تعین آن به تعین خاص و مقید کردن آنچه ادراک کند عقل گویند. و بعضی گفته اند «العقل آلة التمییز» که مراد عقل معاش است نه آن مرتبت که فوق قلب است. و بعضی گفته اند «انتهاء العقل الی الحیرة و انتهاء الحیرة الی السکر» که به شهود ربوبیت، سالک عقل خود را گم کند و متحیر شود. و عقل را دو قسم کرده اند، یکی عقل معاش که محل آن سر است و دیگر عقل معاد که محل آن دل است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا از اسرار القلوب و شرح گلشن راز و اسرارالتوحید و شرح قیصری و شرح کلمات باباطاهر).
- عقل اول؛ کنایه از نور حضرت رسالت پناه محمدی صلوات اللهعلیه و آله، و کنایه از جبرئیل علیه السلام و روح اعظم و عرش و فلک اول باشد. (برهان). جبرئیل علیه السلام و عرش را نیز نامند، و نیز اصل و حقیقت انسان را گویند از آن جهت که مفیض و واسطهء ظهور نفس کل است آن را به چهار نام نامیده اند: عقل کل، قلم اول، روح اعظم، ام الکتاب. و از روی حقیقت، آدم صورت عقل کل است و حوا صورت نفس کل. (از آنندراج). فرشتهء اول که از نه فرشتهء دیگر پیدا شده و جوهر اول نیز آن را گویند. (از غیاث اللغات). عقلی که میان او و ذات حق تعالی واسطه ای نباشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). مرتبت وحدت است و برخی آن را نور محمدی دانند، و برخی گویند جبرئیل است و اصل و حقیقت انسان را نیز عقل اول گویند. و آنچه را اهل نظر عقل اول گویند اهل الله روح نامند و از این جهت است که روح القدس بر آن اطلاق شده است. و نسبت عقل اول به عالم کبیر عیناً نسبت روح انسانی است به بدن و قوای او و نفس کلیه قلب عالم کبیر است. (فرهنگ مصطلحات عرفاء به نقل از شرح قیصری و کشاف) :
عقل اول راند بر عقل دوم
ماهی از سر گنده گردد نی ز دم.مولوی.
و رجوع به ترکیب «عقل اول» ذیل عقل در معنی فلسفی آن شود.
- عقل ایمانی؛ در اصطلاح تصوف، نیرویی که انسان را از مناهی و معاصی باز میدارد. (فرهنگ فارسی معین).
|| در اصطلاح علم رمل، باد است، و باد اول را عقل اول نامند تا باد عتمهء داخل را عقل هفتم نامند به ترتیب وضع جدول ادوار در طالب و مطلوب. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (مص) در اصطلاح عروض، نوعی از تصرفات شعر، و آن افکندن یای مفاعیلن باشد. (منتهی الارب). حذف حرف پنجم «مفاعلتن» که لام باشد، و آن را در این صورت «معقول» گویند. (از اقرب الموارد). حذف حرف پنجم متحرک مفاعلتن که لام باشد، در نتیجه مفاعتن می ماند و به مفاعلن تبدیل میشود و آن را در این صورت معقول گویند. (از تعریفات جرجانی). اسقاط حرف پنجم است پس از عصب، و گویند عقل ساقط کردن تاء است از مفاعلتن. (از کشاف اصطلاحات الفنون). این تصرّف مخصوص بحر وافر است. || (اِ) دیت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خون بها. (دهار). || پناه. (منتهی الارب). پناهگاه. (دهار). || قلعه. || دل. (منتهی الارب). قلب. (اقرب الموارد). || جای پناه. || جامهء سرخ که بر هودج اندازند، یا نوعی از نگار جامه، و گویند آن است که نقش آن در طول و درازا باشد. (از منتهی الارب). جامه ای است سرخ رنگ که بر هودج افکنند، و یا نوعی از نگار جامه است که نقش آن در طول باشد، و آنچه نقش آن مستدیر باشد «رقم» است. و گویند آنها دو نوع از بُرد هستند. (از اقرب الموارد). جامهء سرخ. (دهار). || انقلاب رحم، که علتی است در رحم. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به انقلاب رحم شود.

عقل.

[عَ قَ] (ع مص) «أعقل» بودن شتر. (از اقرب الموارد). رجوع به اعقل و عَقَل در معنی اسمی شود.

عقل.

[عَ قَ] (ع اِمص) برتافتگی پای شتر و بر همدیگر خوردن زانوی آن. (از منتهی الارب). اصطکاک دو زانو، یا پیچیدگی در پای، و گشادگی عرقوب بزرگ و آن ناپسند است. (از اقرب الموارد).

عقل.

[عُ قُ] (ع اِ) جِ عِقال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقال شود.

عقل.

[عَ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب). نام قلعه ای است در تهامة. (از معجم البلدان).

عقل.

[عَ] (اِخ) لقب سعیدبن فاضل بن بشارة. به سال 1306 ه . ق. در دامور (لبنان) متولد شد و به هیجده سالگی به مکزیک رفت و روزنامهء «صدی المکسیک» را انتشار داد. آنگاه به بیروت بازگشت و روزنامهء «البیرق» را منتشر ساخت سپس در نوشتن مطالب روزنامه های الاحوال و لسان الحال و الاصلاح و الاتحاد العثمانی که همگی از روزنامه های مهم بیروت بشمار می آیند شرکت نمود. وی در جنگ جهانی اول به اتهام کوشش برای تشکیل دولت مستقل عربی بازداشت شد و به سال 1334 ه . ق. در بیروت اعدام گردید. (از الاعلام زرکلی).

عقل.

[عَ] (اِخ) لقب ودیع بن سدیدبن بشارهء فاضل. از روزنامه نگاران و شاعران معاصر لبنان (1299- 1352 ه .ق.). رجوع به الاعلام زرکلی ج 9 شود.

عقلاً.

[عَ لَنْ] (ع ق) از روی عقل. از روی خرد. عاقلانه.

عقلا.

[عُ قَ] (ع ص، اِ) عقلاء. جِ عاقل. خردمندان. مردمان عاقل و خردمند و هوشیار. (ناظم الاطباء). رجوع به عقلاء و عاقل شود :
سخن رسول دل و جان تست اگر خوب است
خبر دهد عقلا را که جانت محترم است.
ناصرخسرو.
موسی زمان را تو یکی شهره عصائی
بشناسند آنانکه عصای عقلااند.ناصرخسرو.
من آن نیم که پذیرم نصیحت عقلا
پدر بگوی که من بی حساب فرزندم.سعدی.
- عقلای سبعه؛ حکمای سبعه. خردمندان هفتگانه. نام هفت تن خردمند معروف یونان باستان. رجوع به حکمای سبعه شود.

عقلاء.

[عَ] (ع ص) مؤنث أعقل. (از اقرب الموارد). ناقة عقلاء؛ شتر مادهء برتافته پای. (منتهی الارب). ج، عُقل. (اقرب الموارد). و رجوع به أعقل شود. || زنی که «انقلاب رحم» و «عقل» دارد. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به انقلاب رحم و عقل شود.

عقلاء.

[عُ قَ] (ع ص، اِ) جِ عاقِل. عقلا. خردمندان. هوشمندان. رجوع به عقلا و عاقل شود : هر که به محل رفیع رسید اگر چه چون گل کوته زندگانی بود عقلاء آن را عمری دراز شمرند. (کلیله و دمنه).

عقلاءالمجانین.

[عُ قَ ئُلْ مَ] (ع اِ مرکب)خردمندان دیوانگان. عاقلان دیوانه نما. (مانند بهلول). (فرهنگ فارسی معین).

عقلائی.

[عُ قَ ] (ص نسبی) منسوب به عُقلاء. عاقلانه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عقلا و عقلاء شود.

عقل افزا.

[عَ اَ] (نف مرکب) عقل افزاینده. افزایندهء خرد و هوش :
ای بخارا عقل افزا بوده ای
لیکن از من عقل و دین بربوده ای.مولوی.

عقلانه.

[عَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) از روی عقل و خردمندی و هوشیاری. (ناظم الاطباء).

عقلانی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عقل. عقلی :
شخص انسان را ز حق یک نور عقلانی عطاست
روح ده دانست که اعضا برنتابد بیش از این.
خاقانی.

عقل اول.

[عَ لِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به ترکیب «عقل اول» در معنی فلسفی و در معنی تصوف عقل شود.

عقل پذیر.

[عَ پَ] (ن مف مرکب)عقل پذیرنده. آنچه عقل آن را بپذیرد : این معنی عقل پذیر نیست، یعنی عقل از قبول معنی آن ابا دارد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقل پریدن.

[عَ پَ دَ] (مص مرکب)زایل شدن عقل. از بین رفتن خرد :
اینقدر عقلی که داری گم شود
سر که عقل از وی بپرد دم شود.مولوی.
و رجوع به مثل «عقل از سر کسی پریدن» در ذیل عقل شود.

عقل حادی عشر.

[عَ لِ عَ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عقل یازدهم. || (اِخ) و آن لقبی است که حکما به خواجه نصیرالدین طوسی داده اند. و رجوع به حادی عشر شود.

عقل داشتن.

[عَ تَ] (مص مرکب)خردمند بودن. بهوش بودن. عاقل بودن :
تا عقل داشتم نگرفتم طریق عشق
جایی دلم برفت که حیران شود عقول.
سعدی.
یکی گفت هیچ این پسر عقل و هوش
ندارد، بمالش به تعلیم گوش.سعدی.
متحیر نه در جمال توام
عقل دارم بقدر خود قدری.سعدی.

عقل دزد.

[عَ دُ] (نف مرکب) آنکه عقل را دزدد. آنکه یا آنچه خرد را برباید. عقل ربا :
وان می عقل دزد هم نقب زند سرای غم
لاجرمش صفیر خوش چنگ سرای نو زند.
خاقانی.

عقل ربا.

[عَ رُ] (نف مرکب) عقل رباینده. زدایندهء عقل. مُذهب العقول.

عقل رس.

[عَ رَ] (نف مرکب) عقل رسنده. به سن تمییز رسیده.
- عقل رس شدن؛ در تداول خانگی، به سنی که تمییز نیک از بد توان کردن رسیدن. به سنی بالغ شدن که عقل بر او حکومت کند. به درجهء مردی یا زنی رسیدن. به سن رشد و تمییز رسیدن. رشد و تمییز بواسطهء مراهقت یا بلوغ یافتن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقل رفتگی.

[عَ رَ تَ / تِ] (حامص مرکب) خرافت و بی عقلی. (ناظم الاطباء): کلاب؛ عقل رفتگی از دیوانگی. (منتهی الارب).

عقل رفته.

[عَ رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)بی خرد و بی عقل. (ناظم الاطباء). سَباه. ممتله العقل. مهتلس. مهلوس. منتخب. نخیب. (از منتهی الارب).

عقل فعال.

[عَ لِ فَعْ عا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به ترکیب «عقل فعال» ذیل عقل شود.

عقل کاژ.

[عَ](1) (ص مرکب) کژعقل. که کژبین باشد :
آن خبیث از شیخ می لائید ژاژ
کژنگر باشد همیشه عقل کاژ.مولوی.
(1) - اگر به صورت اضافه بخوانیم: عقلِ آدم کژبین و احول.

عقل کل.

[عَ لِ کُل ل] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به معنی عقل اول است که کنایه از نور محمدی و جبرئیل و روح و عرش عظیم باشد. (برهان) (غیاث). عقل اول از عقول عشرهء مشائیین. علت اولی. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عقل اول شود :
ای سایهء حق که عقل کل را
زاخلاق تو دایگان ببینم.خاقانی.
این سخن هائی کی از عقل کل است
بوی آن گلزار و سرو سنبل است.مولوی.
عقل کل را آبگینه ریزه در پای اوفتاد
بس که سنگ تجربت بر طاق مینائی زدم.
سعدی.
|| در اصطلاح علم رمل، عقل کل و عقل فقط به معنی طریق است که آن نیز از مصطلحات رمل است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به طریق شود.

عقل کلی.

[عَ لِ کُلْ لی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عقل کل. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به عقل کل و عقل اول شود :
عقل کلی که از تو یافته راه
هم ز هیبت نکرده در تو نگاه.نظامی.

عقل گداز.

[عَ گُ] (نف مرکب)عقل گدازنده. گدازندهء خرد. عقل ربا :
به غمزه عقل گدازی، به چنگ چنگ نوازی
به وعده روبه بازی، به عشوه شیرشکاری.
ابوالفرج رونی.

عقل گزین.

[عَ گُ] (ن مف مرکب) چیزی که پسندیدهء عقل باشد. (آنندراج) :
خدایگان صفتی کش خدای داد بهم
سه چیز روح فزا و سه چیز عقل گزین.
میرمعزی (از آنندراج).

عقل معاش.

[عَ لِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قوهء تدبیر زندگانی. (فرهنگ فارسی معین) :
دام دیوانگی فروکرده
تا بدام اوفتاده عقل معاش.عطار.

عقلمند.

[عَ مَ] (ص مرکب) در تداول خانگی، صاحب عقل. (یادداشت مرحوم دهخدا). خردمند و هوشمند و دانا و عاقل. (ناظم الاطباء) : بچه وقتی عقلمند شد باید او را به مکتب فرستاد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقلمندی.

[عَ مَ] (حامص مرکب)خردمندی. (از آنندراج). و رجوع به عقلمند شود.

عقلة.

[عَ لَ] (ع اِمص) بند آمدن زبان از سخن. (از اقرب الموارد).

عقلة.

[عُ لَ] (ع اِ) شکلی است از اشکال رمل. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از منتهی الارب). شکلی است منحوس از اشکال رمل. (غیاث اللغات). || بندی است از بندهای کشتی. (منتهی الارب): لفلان عقلة یعقل بها الناس؛ هرگاه با مردم کشتی میگیرد پایهای آنان را می بندد و آن همان شغزبیه است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || آنچه بدان بسته شود چون قید یا عقال. (از اقرب الموارد).

عقلة القطامی.

[عُ لَ تُلْ قَ] (اِخ) ابن سحوم، مکنی به ابوموسی (1306-1372 ه . ق.). از پیشروان انقلاب سوریه علیه اشغالگران فرانسوی. وی هر چند عیسوی مذهب بود ولی به سبب عصبیت قومی و نسبتی که با سلطان «پاشا» رهبر دروزی ها در جبل الدروز، داشت، بهمراهی آنان در انقلاب شرکت کرد و پس از انعقاد قرارداد سال 1936م. بین سوریه و فرانسه، به جبل بازگشت. رجوع به الاعلام زرکلی ج 5 ص 38 شود.

عقلی.

[عَ ] (ص نسبی) منسوب به عقل. هر امری که حس باطن را در آن مدخلیتی نباشد، آن را عقلی نامند، و این معنی بنا بر قول مشهور باشد. و گاه اطلاق شود بر چیزی که آن چیز و یا مادهء آن به تمامی به یکی از حواس ظاهره ادراک نشود خواه جزئی از مادهء آن چیز ادراک شده یا نشده باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). مقابل حسی. و رجوع به عقل شود :
نظر تیره در این راه نداند سر خویش
ورچه رهبر بسوی عالم عقلی نظر است.
ناصرخسرو.
بحث عقلی گر در و مرجان بود
آن دگر باشد که بحث جان بود.مولوی.
- دلیل و حجت عقلی؛ برهانی که مبنای آن بر استدلال عقلی باشد، در مقابل دلیل نقلی. (از فرهنگ فارسی معین) :
ظاهری را حجت از ظاهر برم
پیش عاقل حجت عقلی برم.ناصرخسرو.

عقلیات.

[عَ لی یا] (ع اِ مرکب) جِ عقلیّة. رجوع به عقلیة شود. || علوم عقلیه. (فرهنگ فارسی معین). در مقابل سمعیات است و در مقابل شرعیات نقلیه است مانند اعتقاد به عدل، توحید، نبوت، و بالجمله اصول دین و مسائل فلسفی و کلامی. (فرهنگ علوم نقلی از خزائن ص 5 و موافقات ج3 ص 170).

عقلیة.

[عَ لی یَ] (ع ص نسبی) مونث عقلی. منسوب به عقل. رجوع به عقل و عقلی شود. || علوم عقلیه. (فرهنگ فارسی معین).

عقم.

[عَ] (ع مص) خشک گردیدن پیوندها. (از منتهی الارب). خشک شدن مفاصل. و فعل آن مجهول بکار رود. (از اقرب الموارد). حدیث تعقم اصلاب المشرکین، به همین معنی است. || (اِمص) نازاینده شدن زن و قبول نکردن رحمش آب مرد را. (از منتهی الارب). نازاینده شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (دهار). سترون شدن. عقیم شدن رحم. عُقم. عَقَم. || عقیم کردن خداوند رحم را. || سکوت کردن و خاموش شدن. (از اقرب الموارد). عَقَم. (منتهی الارب). و رجوع به عَقَم شود.

عقم.

[عَ] (ع اِ) گلیم سرخ، یا هر جامهء سرخ. و نوعی از رنگ و نگار. (منتهی الارب). نوعی از نگار، و گویند گلیم سرخ است و گویند هر لباس سرخ رنگ. (از اقرب الموارد). عِقم. و رجوع به عِقم شود. || حاجز میان دو چیز. (منتهی الارب). اصل معنای عقم، سد و منع و قطع است و باقی معانی آن مجازی باشد. (از اقرب الموارد). || (اِمص) نازایندگی، و شکستگی است در زهدان که به سبب آن آبستن نشود. (منتهی الارب).

عقم.

[عَ قَ] (ع مص) خاموش گردیدن. (منتهی الارب). عَقم. (اقرب الموارد). و رجوع به عَقم شود. || نازاینده شدن زن و قبول نکردن رحمش آب مرد را. (از منتهی الارب). عَقم. عُقم. و رجوع به عَقم شود. سترون شدن زن.

عقم.

[عِ] (ع اِ) نوعی از رنگ و نگار. (منتهی الارب). عَقم. و رجوع به عَقم شود.

عقم.

[عُ] (ع مص) نازاینده شدن زن و قبول نکردن آب مرد را. (از منتهی الارب). عقیم بودن رحم. (از اقرب الموارد). سترون شدن. عَقم. عَقَم. و رجوع به عَقم شود.

عقم.

[عُ] (ع اِمص) نازایندگی، و شکستگی است در زهدان که به سبب آن آبستن نشود. (منتهی الارب). سترونی. عَقم. و رجوع به عَقم شود. || (ص، اِ) جِ عَقیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقیم شود.

عقم.

[عُ قُ] (ع ص، اِ) جِ عَقیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقیم شود.

عقماء .

[عُ قَ] (ع ص، اِ) جِ عَقیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقیم شود. || جِ عَقام. (منتهی الارب). رجوع به عَقام شود.

عقمة.

[عَ مَ] (ع اِ) نوعی از رنگ و نگار، و رنگ. (منتهی الارب). گلیم سرخ، و گویند هر لباس سرخ رنگ. (از اقرب الموارد). عِقمة. و رجوع به عقمة شود.

عقمة.

[عَ قَ مَ](1) (ع اِ) عقمة القمر؛ بازآمدن ماه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام رودباری است. (از منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد به سکون ثانی ضبط شده است.

عقمة.

[عِ مَ] (ع اِ) اسم النوع است مصدر عقم را. || نگار. (از اقرب الموارد). || نوعی از رنگ و نگار، و رنگ. (منتهی الارب). گلیم سرخ، و گویند هر لباس سرخ رنگ. (از اقرب الموارد). عَقمة. و رجوع به عقمة شود.

عقمة.

[عُ مَ] (اِخ) جایگاهی است در شعر حطیئة. آن را عُقیة نیز ضبط کرده اند. (از معجم البلدان).

عقمی.

[عَ ما] (ع ص، اِ) جِ عَقیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نازایندگان و عقیمان :
وانچه گرفته است پیش ازین پسرانش
عقمی آیند و دخترانش سترون.فرخی.

عقمی.

[عُ / عِ / عَ](1) (ع ص) مرد بزرگ قدر به شرف آبائی و جوانمرد. (از منتهی الارب). مرد قدیم و اصیل در شرف و کرم. (از اقرب الموارد). || سخن پوشیده و غریب و مشتبه. (منتهی الارب). سخن غریب و غامض. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد فقط به ضم و به کسر اول ضبط شده است.

عقنباة.

[عَ قَمْ] (ع ص) عقاب عقنباة؛ عقاب تیزچنگل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عقاب عقنباة در ترکیبات عقاب شود.

عقنبس.

[عَ قَمْ بَ] (ع ص) بدخلق. (از اقرب الموارد).

عق نشستن.

[عُ نِ شَ تَ] (مص مرکب)حال قی به کسی دست دادن. و غالباً به معنی مجازی برای نشان دادن نفرت و انزجار استعمال شود. (از فرهنگ لغات عامیانه). و رجوع به عق و عق زدن و عق شدن و عق گرفتن شود.

عقنفس.

[عَ قَ فَ] (ع ص) رجل عقنفس؛ مرد دشوارخوی. (منتهی الارب). سخت خوی. || لئیم و فرومایه. (از اقرب الموارد). || خلق عقنفس؛ خوی دشوار. (منتهی الارب).

عقنفصة.

[عَ قَ فَ صَ / عُ قَ فِ صَ] (ع اِ)جانورکی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقنقل.

[عَ قَ قَ] (ع اِ) رودبار بزرگ فراخ. (منتهی الارب). وادی بزرگ و گشاده. (از اقرب الموارد). || ریگ تودهء برهم نشسته. || رودهء سوسمار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کاسهء بزرگ. (منتهی الارب). قدح. (اقرب الموارد). || شمشیر. (منتهی الارب). سیف. (اقرب الموارد). نون و قاف آن زائد است برای الحاق به «سفرجل». ج، عَقاقل. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عقنة.

[عَ قَ نَ] (اِخ) قلعه ای است به اران. (منتهی الارب). نام قلعه ای است در اَرّان از نواحی جَنْزة (گنجه). (از معجم البلدان).

عقو.

[عَقْوْ] (ع مص) کندن چاه را پس از جانبش به آب رسیدن، یا از چپ و راست کندن چاه را به جهت آب. (از منتهی الارب). کندن چاه را و از کنار آن به آب رسیدن. (از اقرب الموارد). || بلند شدن درفش. || ناپسند کردن و مکروه داشتن امر را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بازداشتن. (از منتهی الارب). به معنی عوق است و مقلوب آن باشد. (از اقرب الموارد). قلب العوق. (تاج المصادر بیهقی).

عقوب.

[عَ] (ع ص، اِ) آنکه نائب پیشین خود باشد در امور خیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقوب.

[عُ] (ع مص) برگ سبز برآوردن بعد برگ خشک. (از منتهی الارب). || نکاح کردن بعد مردن یا طلاق آن. (از منتهی الارب). || بر پاشنه زدن. (دهار). || خلیفهء کسی شدن. (از منتهی الارب). از پی درآمدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). جانشین کسی شدن و پس از او آمدن. (از اقرب الموارد). عَقب. عاقبة. و رجوع به عقب و عاقبة شود.

عقوبات.

[عُ] (ع اِ) جِ عقوبة. (اقرب الموارد). رجوع به عقوبة و عقوبت شود.

عقوبان.

[عَ] (اِخ) نام دو جایگاه است در شعر ابوزیاد. (از معجم البلدان).

عقوبت.

[عُ بَ] (ع اِ) عقوبة. شکنجه و عذاب و جزای کار بد و گناه. سیاست. تنبیه. (فرهنگ فارسی معین). بادآفراه. بادافراه. بادافره. پادآفراه. پادافره. پادافره. تِباعة. تَبِعة. رِجس. عِقاب. کیفر. مُثلَة. مَثُلَة. مِحال. نفس نقمة. نِکال. و رجوع به عقوبة شود : پس گفت [ حسنک ] من خطا کرده ام و مستوجب هر عقوبت هستم. (تاریخ بیهقی ص182). هر چه در خشم فرمان دهم آن را امضا نکنند تا... اگر آن خشم را... به ناحق گرفته باشم باطل کنم آن عقوبت را. (تاریخ بیهقی ص 102). و دیگر عقوبت بر مقتضای شریعت باشد. (تاریخ بیهقی ص 102). آفت ملک شش چیز است، حرمان... و غلو در عقوبت و سیاست و غیره. (کلیله و دمنه). اصحاب حزم گناه ظاهر را عقوبت مستور... جایز نشمرند. (کلیله و دمنه). قاضی به قصاص و عقوبت او حکم کرد. (کلیله و دمنه). مرا در ملامت این جهان و عقوبت آن جهان می افگندی. (سندبادنامه ص 323). عواقب آن عقوبت به بصر بصیرت مشاهده کردم. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 259). اگر هر آینه مستوجب عقوبتم، به قیامتم نابینا برانگیز. (گلستان). ملک را طرفی از ذمائم اخلاق او به قرائن معلوم شد... در شکنجه کشید و به انواع عقوبت بکشت. (گلستان). || در اصطلاح شرعی، رنجی را که ممکن است در نتیجهء گناه در این جهان به آدمی رسد نام آن عقوبت باشد، و گاه عقوبت را به تعزیر و تأدیب زنهاریان تخصیص دهند. و لفظ عقوبات اطلاق شود بر احکام شرعیه که وابسته به امور دنیا و از طریق سیاست باشد و آن یکی از ارکان مباحث فقهیه است. (از کشاف اصطلاحات الفنون، ذیل عقاب). و رجوع به عقوبة شود.
- عقوبت باره؛ دژ و قلعهء سخت بر کنار از جهان که گویی برای عقوبت و شکنجهء ساکنان آن بنا شده است :
چو سر در قصر شیرین کرد شاپور
عقوبت باره ای دید از جهان دور.نظامی.
- عقوبت بردن؛ رنج بردن. عذاب بردن :
مسلط مکن چون منی بر سرم
ز دست تو به گر عقوبت برم.سعدی.
- عقوبت کشیدن؛ رنج بردن. عذاب کشیدن :
بناها در ازل محکم تو کردی
عقوبت در رهت باید کشیدن.ناصرخسرو.
- موکلان عقوبت؛ مأموران شکنجه و تعذیب : موکلان عقوبت در او آویختند. (گلستان).

عقوبت کردن.

[عُ بَ کَ دَ] (مص مرکب)بعمل آوردن عقوبت بر کسی. (آنندراج). مجازات کردن. تنبیه کردن. سیاست کردن. انهاک. تمثیل. تنکیل. تنهکة. معاقبة : هارون پوشیده کسان گماشته بود تا هر کس زیردار جعفر گشتی و تندمی و توجعی نمودی... نزدیک وی آوردندی و عقوبت کردندی. (تاریخ بیهقی ص 190).
خشمت نکرد کس را الا به حق عقوبت
عفوت نکرد کس را الا به حق محابا.
میرمعزی (از آنندراج).
عقوبت مکن عذرخواه آمدم
به نزدیک تو روسیاه آمدم.
نظامی (از آنندراج).
عدل است اگر عقوبت ما بیگنه کنی
لطف است اگر کشی قلم عفو بر خطا.
سعدی.
حرکتی از او در نظر سلطان ناپسند آمد، مصادره فرمود و عقوبت کرد. (گلستان). بنده را دست و پا بسته عقوبت همی کرد. (گلستان). عفو؛ عقوبت ناکردن مستحق عذاب را. (منتهی الارب).

عقوبة.

[عُ بَ] (ع اِ) عقوبت. عذاب و سزای گناه. (آنندراج). پاداش بدی و شکنجه. (دهار). جزاء، و گویند عقوبة محنتی است که در دنیا به سبب گناه به انسان میرسد و گاهی آن را خاص تعزیر می دانند، و نیز عقوبات بر احکام شرعی متعلق به امور دنیا، به اعتبار مدنیت اطلاق شود. ج، عُقوبات. (از اقرب الموارد). و رجوع به عقوبت شود.

عقود.

[عُ] (ع اِ) جِ عَقد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عَقد شود. عهدها. (ترجمان القرآن جرجانی). پیمان ها : عقود و عهود پیوستند. (تاریخ بیهقی).
- عقود امان؛ جِ عقد امان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عقد امان در ترکیبات عقد شود.
|| در اصطلاح شرعی و فقهی، قسمتی از اقسام اربعهء فقه، و سه قسمت دیگر، عبادات و ایقاعات و احکام است. (یادداشت مرحوم دهخدا). آنچه غرض مهم از آن دنیا باشد و دو طرفی باشد یعنی نیاز به ایجاب و قبول داشته باشد عقود نامند. و عبارت از اسبابی هستند که مترتب میشود بر آنها احکام شرعیه از وجوب، ندب، کراهت، تحریم و اباحه. چنانکه هر یک از عقود متصف به این اوصاف میشوند، در مقابل ایقاعات و احکام به معنی خاص و عام. (فرهنگ علوم نقلی از قواعد شهید ص 2 و 4).
- العقود تابعة للقصود؛ اصطلاحی است فقهی و مراد آن است که آثار مترتبه بر عقود تابع قصد و انشاء است. حال اگر قصد کند شرطی را که فاسد باشد و باطل، ناچار عقد هم باطل است. (فرهنگ علوم نقلی از عوایدالایام ص 53).
- عقود ابنیه (علم...)؛ علمی است که به وسیلهء آن احوال و اوضاع ابنیه و چگونگی ایجاد و حفر نهرها و پاک کردن قناتها و بستن منافذ و سوراخها و تنضید و بر هم نهادن مساکن شناخته میشود و در ساختن شهرها و قلعه ها و منازل و نیز در کشاورزی سودی سرشار دارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- عقود لاحقه؛ معاملاتی که پس از معاملهء اول انجام شده است مثلاً در اعمال حق شفعه اگر خریدار ملک، خود به دیگری فروخت و آن دیگر هم به دیگری فروخت و چند عقد بر ملک واقع شد باز هم شفیع تواند به خریدار آخری مراجعه کند و مبیع را مسترد دارد در ازاء عوض آن. یا در مورد بیع فاسد اگر عقودی بر آن واقع شد باز هم همان حکم را دارد که عقد اول داشته و دارد یا نه. (فرهنگ علوم نقلی).
|| در اعداد، اول آن عشر است و آخر آن تسعون، و واحد آن عَقد است. (از اقرب الموارد). در اعداد عربی از عشرون (20) تا تسعون (90) را عقود نامند که از نظر صرف عربی ملحق به جمع مذکر سالم هستند یعنی در حال رفع با واو و در حال نصب و جر با یاء آیند :
همیشه تا ز عدد در عقود هست نشان
همیشه تا ز طمع بر طبایع است رقم.
مسعودسعد.
- علم عقود؛ حساب با انگشتان دست و یا با بندها و مفاصل انگشتان. عملاً حساب عقود به سه طریقه انجام میشود: الف- در زیر پارچه و مستور از نظر حضار بعمل می آید، چنانکه امروزه در جزایر بحرین هم معمول است که در موقع معاملهء مروارید طرفین روبروی هم نشینند و دست راست یکدیگر را گرفته با دست چپ دامن قبا یا دستمالی را روی آن گذارند و معامله و چانه زدن را به وسیلهء لمس و فشار انگشتان طرف معمول میدارند بطوری که جریان معامله بکلی بر حاضران مجهول ماند. ب- شمارش به وسیلهء بندهای انگشتان، چنانکه در هندوستان و مخصوصاً در بنگاله هنوز مرسوم است. ج - عبارت است از صور و اشکال که به وسیلهء تا کردن انگشتان دست راست یا چپ و الصاق سرانگشت سبابه به انگشت ابهام (بعضی موارد) حاصل میگردد. و هر یک از آن صور و اشکال دلالت دارد بر عددی از اعداد از یک تا ده هزار (بر طبق اسناد شرقی) و از یک تا یک میلیون (بر طبق اسناد اروپائی). (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مقالهء جمال زاده در فردوسی نامهء مهر ص 25 به بعد شود. و نیز رجوع به عقد انامل شود.
|| جِ عِقد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گردن بندها. رشته ها. رجوع به عِقد شود. || گره ها و بندها. ج، عقودات. (ناظم الاطباء).

عقودات.

[عُ] (از ع، اِ) جِ عُقود. (ناظم الاطباء). رجوع به عقود شود.

عقور.

[عَ] (ع ص) سگ گزنده. (منتهی الارب). حیوانی که بگزد. (از اقرب الموارد). ضد انوس. ج، عُقُر :
دهر بی منفعت خری است پلید
چرخ بی عافیت سگی است عقور.
مسعودسعد.
در عمارتها سگانند و عقور
در خرابیهاست کنج عزّ و نور.مولوی.
|| گزندهء ذی روح است و بس. (منتهی الارب). گویند عقور برای هر حیوانی بکار رود و برای غیر جان دار عُقَرة گویند. (از اقرب الموارد).

عقور.

[عُ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

عقوف.

[عَ] (ع ص) پستان ماده گاو که شیر آن وقت دوشیدن راست نرود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقوق.

[عَ] (ع ص) اسب مادهء باردار، و اسب مادهء ناباردار، از اضداد است، یا باردار به طریق تفاول است. (منتهی الارب). باردار از اسبان، یا حائل و غیر باردار، و گویند آن را بر تفاول به اسب غیر باردار گویند چنانکه مار گزیده را سلیم نامند. (از اقرب الموارد). مادیان آبستن و ناآبستن. (دهار). ج، عُقُق، و جج، عِقاق. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (دهار). و از آن جمله است مثل «طلب الابلق العقوق» یعنی طلب کرد محال را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نوی العقوق؛ خستهء خرمای نرم که علف شتران است. (منتهی الارب). هسته ای است نرم که جویدن آن آسان است که پیرزنان آن را میخورند یا میجوند، و ماده شتر آن را میخورد لذا به «عقوق» اضافه شده است. و آن از کلام اهل بصره است و اعراب بادیه آن را نشناسند. (از اقرب الموارد).

عقوق.

[عُ] (ع مص) باردار گردیدن شتر ماده. عقاق. و رجوع به عقاق شود. || آزردن پدر را. (از منتهی الارب). نافرمانی کردن کسی را که حق او بر تو واجب باشد. (المصادر زوزنی) (از تاج المصادر بیهقی). نافرمانبرداری کردن مادر و پدر را و کسی را که حق او بر تو واجب باشد. (دهار). سرپیچی کردن از پدر و ترک شفقت و احسان بر او و سبک داشتن او را، و ضد آن «بر» و برور است، و چنین شخصی را عاق و عُقَق و عُقُق و اَعقّ گویند. و گویند اصل معنای عقوق، قطع کردن است، بنابراین اختصاص به والدین ندارد. (از اقرب الموارد). اساءه به والدین. تضییع حقوق ابوین. (یادداشت مرحوم دهخدا) : جزای این عقوق و پاداش این حقوق و باذافراه این نفاق و شقاق... تقدیم افتد. (سندبادنامه ص 70). از عقوق و تمرد پسر مستغاث شد و از حرکات و سکنات او تبرا نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 343). منوچهر در سر کس به پدر فرستاد و از معرض عقوق و اهمال حقوق تفادی نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 226). از معرض عقوق مادر برخاست و هوای نفس در طاعت او مقهور گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 384).
لیک محبوسی برای آن حقوق
اندک اندک عذر میخواه از عقوق.مولوی.

عقوقس.

[عَ قَ قَ] (اِخ) نام جایگاهی است. و آن را عَقَرقَس نیز ضبط کرده اند. (از معجم البلدان).

عقول.

[عَ] (ع ص) خردمند و فهم کننده چیزی را. (منتهی الارب). درک کننده و دریابنده امور را. (از اقرب الموارد). || داروی قابض. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هر دارو که شکم ببندد. داروی که شکم فروبندد. ج، عَقولات. (یادداشت مرحوم دهخدا). و هو [ ینبوت ] عقول للبطن یتداوی به. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

عقول.

[عُ] (ع مص) بر کوه برآمدن آهو و پناه جستن به آن. عَقل. و رجوع به عقل شود. || پناه جستن به کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عَقل شود.

عقول.

[عُ] (ع اِ) جِ عَقل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خردها. دانشها. هوشها. رجوع به عقل شود :
گفتم محاط باشد معقول عین او
گفتا بر او محیط نباشد عقول اگر.
ناصرخسرو.
لفظی ز تو وز عقول یک خیل
رمزی ز تو وز فحول یک رم.خاقانی.
عقول حکایت آن معقول و مقبول ندارد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 412).
خویشتن را مسخ کردی زین سفول
زآن وجودی که بد آن رشک عقول.مولوی.
تا عقل داشتم نگرفتم طریق عشق
جائی دلم برفت که حیران شود عقول.
سعدی.
- ارباب عقول؛ مردمان صاحب عقل و دانش. (ناظم الاطباء).
- اهل عقول؛ عاقلان. خردمندان. (فرهنگ فارسی معین).
- || فیلسوفان. حکما. (فرهنگ فارسی معین).
- ناقص عقول؛ ناقص خرد :
که پیش صنم پیر ناقص عقول
بسی گفت و قولش نیامد قبول.سعدی.
|| در اصطلاح فلاسفه، فرشتگان و ملکها، چه نزد حکما مقرر است که حق تعالی اول یک فرشته پیدا کرد، پس آن فرشته یک فرشتهء دیگر و یک آسمان پیدا کرد. و بهمین ترتیب ده فرشته و نه آسمان پیدا شدند که آنان را عقول عشره گویند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). رجوع به عقول عشرة شود.
- عقول زواهر؛ در اصطلاح اشراقیان، عقول طولیه است. (از فرهنگ علوم عقلی). رجوع به عقول عشرة در ردیف خود شود.
- عقول ساذجة؛ عقول ابلهان و اطفال. (فرهنگ علوم عقلی).
- عقول عالیه؛ عقول طولیه است. (فرهنگ علوم عقلی). رجوع به عقول عشرة در ردیف خود شود.
- عقول فعاله؛ صدرالدین شیرازی گوید تمام عقول فعالند و اشعهء نور الهی اند. بنابراین کلمهء عقل فعال کلمهء عامی است که شامل تمام عقول طولیه میشود لکن از نظر جهان جسمانی عقل فعال عقل دهم است که مستقیماً به جهان کون و فساد و عقول و نفوس انسانی فیض دهد. (فرهنگ علوم عقلی از رسائل صدرا).
- عقول قادسه و قدسیه در اصطلاح فلسفهء -اشراق؛ عقول مجرده و قاهره است. (از فرهنگ علوم عقلی).
- عقول متکافئة؛ در عرض عقول طولیهء مترتبه، عقولی دیگر پدید آمده اند که آنها را عقول عرضیهء متکافئه نامند از آن جهت که ترتب علی و معلولی میان آنها برقرار نیست و گمان کرده اند که مراد افلاطون از ارباب انواع همان عقول متکافئهء عرضیه است. (از فرهنگ علوم عقلی). و رجوع به انوار عرضیه و انوار متکافئه شود.

عقولات.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عَقول. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عَقول شود.

عقول اولی.

[عُ لِ لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از عقول عشره که حق تعالی اول از همه عالم آن ده فرشتگان را پیدا ساخت، و این قول حکمای هند است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). رجوع به عقول عشرة شود :
ترا شرایط تقدیم جمع باد چنان
که ابتدا به تو باشد عقول اولی را.
ظهیر فاریابی (از آنندراج).

عقول عشرة.

[عُ لِ عَ شَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عقلهای دهگانه. ده فرشتگان، چه نزد اکثر حکما همگی ده فرشته اند، که اول حق تعالی یک فرشته پیدا کرد، و پس آن فرشته یک فرشتهء دیگر و یک آسمان پیدا کرد، و بعد فرشتهء دوم یک فرشته و یک آسمان پیدا کرد هم چنین ده فرشته و نه آسمان پیدا شدند، و فرشتهء دهم همه عالم را به حکم حق تعالی پیدا کرد. (غیاث اللغات) (آنندراج). با توجه به اشکالات و ایراداتی که در مورد صدور متکثرات عالم وجود از ذات واجب واحد من جمیع الجهات شده است و اصول مسلم فلسفی که توحید و سنخیت میان علت و معلول باشد، فلاسفه در صدد حل این اشکالات برآمده اند و قائل به متوسطاتی در عالم وجود شده اند و به ترتیب متکثرات مادی را به ذات مجرد محض مربوط کرده اند، چنانکه افلاطون قائل به مثل و ارسطو قائل به صور شده است. فارابی در مقام بیان قاعدة الواحد گوید نخستین مبدع از ذات حق تعالی شی ء واحد بالعدد است و آن عقل اول است و از عقل اول عقل دوم و فلک اول بوجود آمده است و از عقل دوم عقل سوم و فلک دوم صادر شده است و همینطور تا عقل دهم و فلک نهم. و از عقل دهم عقول و نفوس بشری افاضه میشود و از فلک نهم عناصر اربعه و از عناصر اربعه موالید پدید می آیند. سپس گوید این عقول مختلف الانواعند و هر یک نوع علی حده اند و عقل آخر (عقل دهم) سبب نفوس ارضیه است از یک جهت، و سبب وجود ارکان اربعه است به واسطهء فلک نهم از جهت دیگر. و برخی این عقول یا انوار را یا طولیه دانند و یا عرضیه، انوار طولیه همان انوار مترتبه اند که منشأ صدور برازخ مستقله اند چنانکه از نور اقرب نور دوم و از او سوم و به همین ترتیب تا اندازهء زیادی انوار مترتبهء طولیه صادر شده است. و انوار عرضیه همان انوار قاهرهء صوریه اند. رجوع به فرهنگ علوم عقلی شود.

عقوة.

[عَقْ وَ] (ع اِ) پیرامون و گرداگرد سرای، و منزل و فرودآمدنگاه. (از منتهی الارب). ساحت سرای. (دهار). میدان و صحن سرای. (غیاث اللغات). ساحت. (نصاب). آنچه اطراف خانه است و ساحت و محله. (از اقرب الموارد). عَقاة. و رجوع به عقاة شود. || درختی است. ج، عِقاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقة.

[عَقْ قَ] (ع اِ) اسم المرة است از مصدر عَقّ. (از اقرب الموارد). رجوع به عق شود. || برق دراز در آسمان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گو دورتک در زمین. (منتهی الارب). حفرهء عمیق در زمین. (از اقرب الموارد). || (اِخ) بطنی است از نمربن واسط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقة.

[عِقْ قَ] (ع اِ) اسم النوع است مصدر عق را. (از اقرب الموارد). رجوع به عق شود. || موی شکمی هر چه از ستور باشد، یا در خران و مردم فقط. (از منتهی الارب). موی هر نوزاد از مردم و بهائم، و گویند آن فقط برای خران و مردم است. ج، عِقَق. (از اقرب الموارد).

عقة.

[عُقْ قَ] (ع اِ) چیزی است که طفلان بدان بازی کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقی.

[عَقْیْ] (ع مص) ناپسند داشتن. عَقْو. || خورانیدن بچه را چیزی که «عقی» برآرد از آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گویند هل عقیتم صبیکم؛ یعنی آیا او را عسل خورانیدید تا «عقی» او را بیرون آرد. (از اقرب الموارد). و رجوع به عقی در معنی اسمی شود. || حدث کردن کودک. (منتهی الارب). حدث کردن کودک برای نخستین بار، و نیز تا وقتی که صغیر است. (از اقرب الموارد). || آمدن: من أین عُقیت (بصیغهء مجهول)؛ از کجا آمدی. (از منتهی الارب).

عقی.

[عِقْیْ] (ع اِ) آنچه نخستین از کودک نوزاده برآید از کمیز و پلیدی. (از منتهی الارب). چیزی است که از شکم نوزاد هنگام تولد و پیش از آنکه چیزی بخورد، خارج میگردد و آن سیاه رنگ و لزج است مانند سریشم، و آن مانند «ردج» است در بزغاله و اسب کره. (از اقرب الموارد). ج، أعقاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مامیزه.
-امثال: هو أحرص من کلب علی عقی صبی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عقیان.

[عِقْ] (ع اِ) زر خالص که در زمین پیدا گردد. (منتهی الارب). ذهب خالص. (تحفهء حکیم مومن) (مخزن الادویه). زر که از زمین برآید. (دهار). زر خالص، و گویند آن زری است که در زمین باشد نه آنچه از سنگ استخراج شود. (از اقرب الموارد). زر ردیا. سام. تبر. عسجد. عین. نضر :
هر آینه که ز دیدار آفتاب شود
به کوه سنگ عقیق و به دشت گل عقیان.
فرخی.
-امثال: هو له عقیان و لا شی ء من عقیان؛ یعنی او دو طفل دارد در حالی که فقیر است. (از اقرب الموارد). || (اِخ) اطمی است نزدیک مدینه مر بنی بیاضیه را. (منتهی الارب).

عقیب.

[عَ] (ع ص، اِ) در پی کننده، و پس دیگری آینده. (منتهی الارب). پیرو و آنچه پس باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). دنبال. دنباله. (فرهنگ فارسی معین). معاقب؛ یعنی در پس آینده و به دنبال آینده. و گفتهء فقها «یفعل ذلک عقیب الصلاة» بتقدیر محذوف است یعنی «فی وقت عقیب وقت الصلاة». (از اقرب الموارد) : بعد از آن عقیب آن نصیحت خالص از ریا و صادقانه. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 94). بیشتر علما گفتند مراد تکبیر عید است عقیب چهار نماز شام و خفتن و بامداد و نماز عید در عید فطر. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج 1 ص 295).

عقیب.

[عُ قَ] (اِخ) از صحابیان است. (از منتهی الارب).

عقیب.

[عُقْ قَ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام موضعی است. (از منتهی الارب).

عقیب.

[عُ قَیْ یِ] (ع اِ مصغر) مصغر عُقاب؛ یعنی عقاب کوچک. (ناظم الاطباء). و رجوع به عقاب شود.

عقیبة.

[عُ قَ بَ] (اِخ) ابن هُبیَرة اسدی. از شعرای جاهلیت عرب است و درک اسلام نیز کرد. او اشعار مشهوری خطاب به معاویه دارد که چنین آغاز میشود :
معاوی اننا بشر، فاسجح
فلسنا بالجبال و لاالحدید.
عقیبة در حدود سال 50 ه . ق. در گذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از خزانة البغدادی و سمط اللآلی).

عقید.

[عَ] (ع ص) پیمان نماینده. (منتهی الارب). هم عهد. (دهار). آنکه با تو عهد بسته بود. (مهذب الاسماء). معاقد و معاهد. (اقرب الموارد): هو عقید الکرم و اللؤم؛ او در طبع کریم یا لئیم است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || مایع دفزک و سطبر: عسل عقید؛ شهد بسته و سطبر. (منتهی الارب). غلیظ، از رب و غیره. (از اقرب الموارد). مجسمه. آب بعضی میوه ها چون بهی و سیب و انار و آلبالو که جوشانند تا بقوام لرزانک و راحة الحلقوم و هم زفت تر آید. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عقیدالسفرجل؛ مجسمهء به. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عقیدالعنب؛ میپختج گویند، و رب العنب نیز عقیدالعنب خوانند و به شیرازی دوشاب خوانند و مثلث نیز نوعی از آن است. (اختیارات بدیعی). میفختج. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه). دوشاب انگور. (الفاظ الادویة). دبس. مجسمهء انگور. رب انگور. طیلا. می پخته. (یادداشت مرحوم دهخدا) : بگیرند تخم بنگ، افیون، میعه بارزد... همه را بکوبند و به عقیدالعنب یعنی دوشاب بسرشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
|| (اِ) در تداول امروزین عرب زبانان، سرهنگ و کلنل، که درجه ای است در ارتش.

عقیدت.

[عَ دَ] (ع اِ) عقیدة. عقیده. عقیده و پنداشتی. (ناظم الاطباء). آنچه انسان بدان اعتقاد و یقین دارد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عقیدة و عقیده شود : اگر بهتر نگریسته بود خبث عقیدت او... مشاهدت افتد. (کلیله و دمنه). لاجرم به میامن این نیتهای نیکو و عقیدتهای صافی شعار پادشاهی... جاوید و مخلد گشته است. (کلیله و دمنه). و هر کجا که عقیدتها به مودت آراسته گشت اگر در مال و جان با یکدیگر مواسات رود... هنوز از وجوب آن قاصر باشد. (کلیله و دمنه).
سر نهادند پیش او بر خاک
کآفرین بر چنان عقیدت پاک.نظامی.

عقیدت منش.

[عَ دَ مَ نِ] (ص مرکب)متدین و دیندار. (ناظم الاطباء).

عقیدة.

[عَ دَ] (ع اِ) عقیدة الرجل؛ دین و مذهب مرد که اعتقاد آن دارد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گویند له عقیدة حسنة؛ یعنی او راست دینی سالم و بیرون از شک. و عقائد را چیزهایی دانند که نفس اعتقاد در آن قصد شده باشد بدون عمل. عقیدت. عقیده. و رجوع به عقیدت و عقیده شود. || آنچه دل بر آن بسته شده باشد. || ضمیر و دل. (از اقرب الموارد). ج، عَقائد. (اقرب الموارد). || حلوا. (دهار).

عقیده.

[عَ دَ / دِ] (ع اِ) عقیدة. عقیدت. هر چیز که شخص بدان اعتقاد دارد و یقین بر آن دارد و نمشته و پنداشتی. (ناظم الاطباء). آنچه بدان گروند و تصدیق کنند. آنچه بدان باور دارند. آنچه بدان گرویده اند. ج، عَقاید. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به عقیدت و عقیدة شود.
-امثال: عقیده آزاد است؛ مثلی است کهن و باستانی که نزد عوام و خواص ایرانی متداول است، و از آن اصل آزادی اندیشه و دین را اراده می کنند. (امثال و حکم دهخدا).
- باعقیده؛ عقیده دار. عقیده مند.
- بدعقیده؛ آنکه عقیده اش ناپسند باشد.
- بی عقیده؛ بدون عقیده. غیر معتقد.
- خوش عقیده؛ آنکه عقیده اش پسندیده باشد.
- عقیدهء حقوق مطلقه؛ خلاصهء این عقیده چنین است که شخص میتواند حقوق فردی را بدون قید و حد به معرض اجرا بگذارد اگر چه از اجرای حق او دیگری متضرر شود، این عقیدهء دیون بوده و هست. این عقیده اساساً با تحلیل ماهیت حق و طرز پیدایش آن منافات دارد زیرا پیدایش حق بر اساس تصادم محرومیتها است و رفع تصادم محرومیتها (که منجر به پیدایش حقوق شده است) ایجاب میکند حقوق مطلقه ای وجود پیدا نکند. عقیدهء مقابل عقیدهء مزبور را تحت عنوان «اصل محدود بودن حق» یاد میکنند. (فرهنگ حقوقی).
- هم عقیده؛ دو طرف که عقیده شان مانند هم باشد.

عقیده داشتن.

[عَ دَ / دِ تَ] (مص مرکب) انگاشتن. باور داشتن. معتقد بودن. رجوع به عقیده شود.

عقیده مند.

[عَ دَ / دِ مَ] (ص مرکب)صاحب عقیده. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقید هندی.

[عَ دِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) زردچوبه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به زردچوبه شود.

عقیر.

[عَ] (ع ص) مرد که او را فرزند نشود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نازاینده و ناامید. (غیاث اللغات). || خسته و مجروح. || ستور پی زده. (منتهی الارب). معقور. (اقرب الموارد). ج، عَقری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنکه از ترس ناگهانی طاقت جنبش نباشد او را، یا سرگشته و متحیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عَقر در معنی مصدری شود :
این سخن پایان ندارد آن فقیر
گشته است از تاب درویشی عقیر.مولوی.

عقیر.

[عِقْ قی] (ع اِ) گیاه که بدان تداوی نمایند، یا اصل داروها. || درخت. (منتهی الارب). ج، عَقاقیر. (ناظم الاطباء).

عقیر.

[عَ] (اِخ) نام فلاتی است که در آن آبهای شوری است، و آن را عُقَیر نیز ضبط کرده اند. (از معجم البلدان).

عقیر.

[عُ قَ] (اِخ) قریه ای است در ساحل دریا در کنار هجر. و نیز نخلی است در یمامة از آن بنی ذهل بن دئل. و نیز نخلی است از آن بنی عامربن حنیفة در یمامه. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

عقیرب.

[عُ قَ رِ] (ع اِ مصغر) مصغر عقرب. عقرب و کژدم خرد. (ناظم الاطباء). و رجوع به عقرب شود.

عقیرباء .

[عُ قَ رَ] (اِخ) ناحیه ای است در حمص، از نصر. (از معجم البلدان). عُقیرِباء، رمالی است در شامی بنی حارثة. (منتهی الارب).

عقیربة.

[عُ قَ رَ بَ] (ع اِ) درونج که گیاهی است به هیئت عقرب. رجوع به درونج شود.

عقیرة.

[عَ رَ] (ع ص، اِ) پی زده از ساق و شکار و جز آن. (منتهی الارب). آنچه پی زده باشند از شکار و غیره. || ساق قطع شده. (از اقرب الموارد). || آواز گریه، و آوازبلند، و آواز سرودگوی و قاری. (از منتهی الارب). صوت مغنی و گریه کننده و قاری. (از اقرب الموارد). گویند «رفع فلان عقیرته»؛ یعنی صدایش را بلند کرد، گوئی یکی از دو پایش را پی زده اند و او فریاد میکشد. (از منتهی الارب). || شریفی که به قتل رسد. گویند مارأیت کالیوم عقیرة فی وسط القوم؛ که منظور مرد شریفی که بقتل رسد، می باشد. || خرمابن سربریدهء خشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَقائر. (اقرب الموارد).

عقیرة.

[عُ قَ رَ] (اِخ) قریه ای است در فاصلهء نیم روز از اُقُر و برخی آن را قریه ای بر ساحل دریا دانند که با هجر یک شب فاصله دارد. (از معجم البلدان).

عقیص.

[عِقْ قی] (ع ص) بخیل. (اقرب الموارد). عُقُص. و رجوع به عقص شود. || شکنبه. (منتهی الارب). و رجوع به عقص شود.

عقیصاء .

[عُ قَ] (ع اِ) شکنبهء کلان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقیصر.

[عُ قَ صِ] (ع اِ) دابه ای است صحرائی. (منتهی الارب). عقیصیر. (اقرب الموارد). و رجوع به عقیصیر شود.

عقیصة.

[عَ صَ] (ع اِ) موی بافته و تاب داده. (از منتهی الارب). دسته ای از موی که زن از گیسوی خود برگیرد و آن را تاب دهد سپس گره زند، تا تاب و چین آن باقی بماند آنگاه آن را رها سازد، و گویند انارمانندی است که زن از موی خود برگیرد و هر دسته ای از آن را عقیصة گویند. (از اقرب الموارد). لاغ. ج، عِقاص و عَقائص. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عقیصی.

[عَ صا] (اِخ) لقب ابی سعد تمیمی تابعی است. (منتهی الارب).

عقیصیر.

[عُ قَ] (ع اِ) دابه ای است. (از اقرب الموارد). عقیصر. (منتهی الارب). و رجوع به عقیصر شود.

عقیفاء .

[عُ قَ] (ع اِ) گیاهی است که برگ آن به سداب ماند، گوسپند را می کشد و به شتر ضرر میرساند. (منتهی الارب). گیاهی است چون سذب، گوسفند را میکشد و به شتر ضرر نمیرساند. (از اقرب الموارد). عَقفاء. و رجوع به عقفاء شود.

عقیفان.

[عُ قَ] (ع اِ) مورچه های درازپا که در مقابر و خرابه باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقیق.

[عَ] (ع اِ)(1) مهره ای است سرخ رنگ که در یمن یافته شود، و جنسی است از آن که در سواحل دریای روم خیزد، تیره رنگ مانند آب که از گوشت نمکزده رود و در آن خطوط سپید خفی می باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سنگ سرخ، و نوعی از نگینهای لعل. (دهار). سنگی است مشهور. (الفاظ الادویة). اجناس آن بسیار است در بلاد یمن و ساحل بحر روم و نیکوترین آن بود که بغایت سرخ و شفاف بود. (از اختیارات بدیعی). بهترین او سرخ و زرد و سفید است. (از تحفهء حکیم مومن). بر چند نوع است و سرخ آن که صفای لون بیشتر دارد به بود و آن در ملک یمن بیشتر است. (نزهة القلوب). معروف است و آن را نوعهای بسیار است لکن مخصوصاً باید در سنگ قرمز معروف استعمال شود، ولی عقیق سفید مقصودشان الماس نبوده زیرا قدما علم تراش آن را نداشتند و بعید نیست که مقصود از بلور بوده و یکی از سنگهای گرانبها و حکاکی شده است که بر سینه بند کاهن اعظم، و هم یکی از سنگهای اساس اورشلیم بوده. (از قاموس کتاب مقدس). قسمی از بلور معدنی که به رنگهای مختلف متلون است. (ناظم الاطباء). سنگی است سیلیسی و آبدار که از کانیهای مجاور کوآرتز است، و آن سیلیس خالص است که دارای n مولکول آب است و این nممکن است تا 18 مولکول هم برسد و نسبت به انواع مختلف عقیق مقدار مولکولهای آب فرق می کند. بطور کلی فرمول عقیق را میتوانم بصورت o2nh و 2 sioبنویسم. به علت وجود همین مولکولهای آب است که اگر عقیق خرد شده را روی آتش بریزند مثل خرده های نمک تک تک می کند و آبش را از دست میدهد. عقیق بر خلاف کوارتز بی شکل - یعنی آمورف - است و خاصیت ژلاتینی و کلوئیدی دارد، بطوری که گاهی منظرهء صمغ را پیدا می کند و سبک وزن است. عقیق در طبیعت به رنگهای مختلف بسیار زیاد است این سنگ در قلیائیات مثل پتاس و سود حل میشود و وزن مخصوصش بین 9/1 تا 3/2 متغیر است، و گاه آنقدر سبک میشود که ممکن است روی آب بایستد. سختی این کانی نیز از کوآرتز کمتر است و بین 5/5 و 6 می باشد. عقیق اقسام بسیار مختلف دارد و اگر مخصوصاً رنگ سرخ آتشی داشته باشد بسیار جالب است و در زینت به عنوان یکی از احجار کریمه مصرف میشود. قسم دیگر عقیق سنگی است به نام دلربا(2) که در داخل آن ذرات میکا فراوان است و برق این ذرات جلوهء مخصوصی به سنگ میدهد (وجه تسمیهء دلربا به همین مناسبت است). عقیق در نتیجهء جریانهای آب در سنگهای سیلیسی یا سنگهای سیلیکات دار و یا در نتیجهء برخاستن گازهای اسید از درون زمین ایجاد میشود و در خلال سنگهای دیگر بوجود می آید مخصوصاً در بین سنگهای آذرین سطحی که ساختمان سماکی دارد. (فرهنگ فارسی معین). سنگی است شفاف به الوان، و از آن نگین انگشتری کنند. و چون برنگ عقیق گویند مراد سرخ باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). واحد آن عَقَیقة است. (از اقرب الموارد) (دهار). ج، عَقائق. (منتهی الارب). و رجوع به الجماهر بیرونی صص 172 - 174 شود :
یک لخت خون بچهء تاکم فرست از آنک
هم بوی مشک دارد و هم گونهء عقیق.
رودکی(3).
زان عقیقین میی که هر که بدید
از عقیق گداخته نشناخت.رودکی.
میان ما دو تن آمیخته دو گونه سرشک
چو لولوی که کنی با عقیق سرخ همال.
آغاجی.
ای سرخ گل تو بسد و زر و زمردی
ای لالهء شکفته عقیق و خماهنی.خسروی.
زمرد اندر تاکم عقیقم اندر شرب
سهیلم اندر خم آفتابم اندر جام.
ابوالعلاء ششتری.
خوشه چون عقد در و برگ چو زر
باد همچون عقیق و آب چو زنگ.عماره.
دو گویا عقیق گهرپوش را
که بنده بدش چشمهء نوش را.فردوسی.
عقیق و زبرجد فروریختند
می و مشک و عنبر برآمیختند.فردوسی.
عقیق و زبرجد بر او برنگار
میان اندرون گوهر شاهوار.فردوسی.
به یک تختشان شاد بنشاندند
عقیق و زبرجد برافشاندند.فردوسی.
در گردنش از عقیق تعویذ
بر سرش کلاه ارغوانی.ناصرخسرو.
سالها باید که تا یک سنگ اصلی زآفتاب
لعل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن.
سنائی.
دل او هست سنگین پس چه معنی
که عشق او عقیق از اشک من ساخت.
خاقانی.
دروغ است آنکه گویند اینکه در سنگ
فروغ خور عقیق اندر یمن ساخت.
خاقانی.
رواقی جداگانه دید از عقیق
ز بنیاد تا سر به گوهر غریق.نظامی.
بخور مجلسش از ناله های دودآمیز
عقیق زیورش از دیده های خون پالای.
سعدی.
ز برگ پان لب جانان عقیق پیما شد
حنای عید می از بهر بوسه پیدا شد.
میرزا صائب (از آنندراج).
- عقیق ابلق.؛ رجوع به همین ترکیب در ردیف خود شود.
- عقیق احمر؛ عقیق سرخ. عقیق قرمز، که نوعی عقیق است. یَنَع. رجوع به عقیق سرخ در همین ترکیبات شود.
- عقیق اسود؛ عقیق سیاه. رجوع به عقیق سیاه در همین ترکیبات شود.
- عقیق جگری.؛ رجوع به همین ترکیب در ردیف خود شود.
- عقیق چشم بلبلی(4)؛ نوعی عقیق شجری است که دارای دوایر متحدالمرکز کوچکتری است. زمینهء این کانی به رنگ صورتی کم رنگ است. (فرهنگ فارسی معین).
- عقیق دلربا؛ نوعی عقیق براق با جلوه ای زیاد. رجوع به عقیق شود.
- عقیق رُطَبی؛ عقیقی است سرخ تیره و خطوطی سفید و نازک در آن هست. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عقیق سرخ؛ عقیق احمر. نوعی عقیق که دارای رنگ سرخ آتشی است و در جواهرسازی مصرف میشود (فرهنگ فارسی معین).
- || نوعی مهر سلیمان سرخ رنگ، که در جواهرسازی مصرف میگردد. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به مهر سلیمان شود.
- عقیق سیاه(5)؛ عقیق اسود. نوعی سنگ آذرین شیشه ای شکل تیره از دستهء سنگهای آتشفشانی قلیایی که شبیه شیشه های سیاه یا سبز (مثل شیشهء ته بطریهای شکسته) می باشد، به همین جهت به آن شیشهء آتشفشانی نیز گویند. این سنگ چون دارای سختی و برندگی بالنسبه جالب است انسانهای نخستین وسایل دفاعی خود را (از قبیل سرنیزه و کارد و سوزن و غیره) از این سنگ میساخته اند. ساختمان این سنگ در زیر میکرسکپ اغلب به صورت توده های بی شکل است و ندرةً دارای بلورهای فلدسپات می باشد. حجرالمینا. عقیق اسود. البسیدین. شیشهء آتشفشانی. شیشهء معدنی. (فرهنگ فارسی معین).
- عقیقِ لَب؛ کنایه از لب از جهت تشبیه آن به عقیق در رنگ از اسمای محبوب است. (آنندراج) :
به یکدست گیرد رخ شهرناز
به دیگر عقیق لب ارنواز.فردوسی.
عقیق لب صنما تا جدایم از بر تو
همی حسد برد از اشک من عقیق مذاب.
ادیب صابر (از آنندراج).
- عقیقْ لَب؛ که لبی چون عقیق دارد :
کنار من ز عقیق آن زمان تهی گردد
که آن عقیق لبم در بر و کنار بود.
امیرمعزی (از آنندراج).
- عقیق مذاب؛ کنایه از شراب. رجوع به عقیق مذاب در ردیف خود شود.
- عقیق یمان؛ عقیق یمن. عقیق یمنی. عقیق سرخ رنگ. رجوع به عقیق شود :
دُرّ یتیم گوهر یکدانه را ز اشک
جزع دو دیده پر زعقیق یمان شود.سعدی.
- عقیق یمن؛ عقیق یمانی. عقیق یمنی. عقیق که از یمن آرند و سرخ رنگ باشد. رجوع به عقیق شود :
می اندر قدح چون عقیق یمن
به پیش اندرون دستهء نسترن.فردوسی.
- عقیق یمنی؛ عقیق یمن. عقیق یمان. عقیق که از یمن آرند و سرخ رنگ باشد : عقیق در یمن معدن نیک و عقیق یمنی مشهور است و آن معدن را قساس می خوانند. (نزهة القلوب ج3 ص 204).
|| به مجاز لب معشوق. (از آنندراج). کنایه از لب است به مناسبت رنگ :
آتش چو نبات و سنگ حیوان
دارش چو عقیق تو سخنور.ناصرخسرو.
عتابش گرچه میزد شیشه بر سنگ
عقیقش نرخ میبرید در جنگ.نظامی.
وزین پس بر عقیق الماس میداشت
زمرد را به افعی پاس میداشت.نظامی.
|| کنایه از هر چیز سرخ و به رنگ عقیق است :
بر آن عقیق من سپه آورد زعفران
تا ساخت با الف من چو دال ذال.
ناصرخسرو.
تا چهرهء عقیق کند احمر از شعاع
بر اوج گنبد فلک اخضر آفتاب.خاقانی.
- مثل عقیق؛ مثل عقیق یمن: لبی سرخ. ماهی یا سیب زمینی یا پیازی خوب برشته شده. (امثال و حکم دهخدا).
|| وادی و دره. (از اقرب الموارد). || هرچه سیل بشکافد از زمین. (منتهی الارب). هر مسیلی که آب سیل، از پیش آن را شکافته باشد و وسیع شده باشد. گویند «سال العقیق» که مجاز است در معنی «سال الماء فی العقیق» ج، أعِقّة. (از اقرب الموارد). || موی همزاد کودک. (منتهی الارب). موی هر نوزادی از انسان و بهائم. (از اقرب الموارد). || پشم شتر بچه. || موی شکمی هر چه از ستور باشد. (منتهی الارب).
.
(فرانسوی)
(1) - Opale .
(فرانسوی)
(2) - Opale a mica (3) - این بیت را از آن عماره نیز دانند.
. (فرانسوی)
(4) - Onyx .
(فرانسوی)
(5) - Obsidienne

عقیق.

[عَ] (اِخ) وادیی است نزدیک مدینه. و موضعی است به مدینه و به یمامة و به طائف و به تهامة و به نجد و شش موضع دیگر. ج، أعقّة. (از منتهی الارب). نام چند وادی است در بلاد عرب، از آن جمله است: عقیق عارض یمامة، که وادی وسیعی است و چشمه های گوارایی دارد. و نیز در ناحیهء مدینه عقیقی است دارای چشمه ها و نخلها، و برخی آن را دو عقیق دانند به نام عقیق اکبر و عقیق اصغر. و دیگر عقیق البصرة است و آن وادیی است به دنبال سفوان. و عقیق دیگری است که سیل آن در غور تهامه جاری میشود. و عقیق تمرة در نزدیکی تبالة و بیشه است و برخی آن را همان عقیق یمامة دانند. دیگر وادیی است از آن بنی کلاب. نام عقیق در اشعار شاعران عرب بسیار آمده است که غالباً تشخیص اینکه کدام یک از این عقیقها است مشکل است. (از معجم البلدان).

عقیق.

[عَ] (اِخ) قریه ای است در نزدیکی سواکن از ساحل بحر، در بلاد بجاه. محصول آن تمر هندی است. و بر این لغت «ال» داخل نشود. (از معجم البلدان).

عقیق.

[عَ] (اِخ)آبی است از آن بنی جعده و بنی جرم. در زمان پیامبر (ص) بر سر این آب بین این دو قبیله اختلاف رخ داد و پیغمبر حکم داد که از آن بنی جرم است. (از معجم البلدان).

عقیق آگین.

[عَ] (ص مرکب) عقیق نشان. آکنده از عقیق :
تا بدان وقتی که همچون گوی سیمین گشت سیب
نار همچون حقهء گرد عقیق آگین شود.
فرخی.

عقیق آمود.

[عَ] (ن مف مرکب) به عقیق آمیخته. آمیخته به عقیق :
در گنجینه را گرفتم زود
تا کنم لعل را عقیق آمود.نظامی.

عقیق ابلق.

[عَ قِ اَ لَ] (ترکیب وصفی)عقیق دورنگ. (آنندراج) :
کم شد از گریه بسکه خون جگر
شد عقیق سرشک من ابلق.
شفیع اثر (از آنندراج).

عقیق جگری.

[عَ قِ جِ گَ] (ترکیب وصفی) نوعی از عقیق قیمتی که به رنگ جگر می باشد. (آنندراج) :
نشان آتش لعل تو میدهد بنظر
گران بهاست عقیق سرشک ما جگر است.
ارادتخان واضح (از آنندراج).
ز خون دیدهء خود خوشدلم که از جگرست
عقیق چون جگری باشد از یمن باشد.
باقر کاشی (از آنندراج).

عقیق رنگ.

[عَ رَ] (ص مرکب) آنچه برنگ عقیق بود. سرخ رنگ :
ز بس که زان دو سپاه بزرگ کافر کشت
عقیق رنگ شد اندر دیار هند گیاه.فرخی.
عقیق رنگ(1) شده ست این زمین ز بس کز خون
به روی دشت و بیابان فروشده ست آغار.
عنصری.
وان نقاب(2) عقیق رنگ ترا
کرد خوش خوش به زر ناب خضاب.
ناصرخسرو.
ابر از شعاع خنجر تو شد عقیق رنگ
کوه از نهیب گرز گران تو یافت کوس.
شهاب الدین محمد بن همام (از لباب).
چو بخنده بازیابم اثر دهان تنگش
صدف گهر نماید شکر عقیق رنگش.خاقانی.
(1) - ن ل: عقیق وار.
(2) - ن ل: لبان.

عقیق رومی.

[عَ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عقیقی که در روم به دست آید و آن تیره رنگ است و در وی خطهای سفید خفی باشد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عقیق شود.

عقیق روی.

[عَ] (ص مرکب) که رویی چون عقیق دارد. گلفام و گلگون :
تذرو عقیق روی کلنگ سپیدرخ
گوزن سیاه چشم پلنگ ستیزه کار.فرخی.

عقیق گونه.

[عَ نَ / نِ] (ص مرکب) چون عقیق :
شهدی که عقیق گونه باشد
او را بمزی چه گونه باشد.نظامی.

عقیق مذاب.

[عَ قِ مُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از اشک خونین باشد. (آنندراج). || کنایه از می سرخ :
هوای مشرق تارتر از سیاه شبه
هوای مغرب رنگین تر از عقیق مذاب.عمعق.
عقیق لب صنما تا جدایم از بر تو
همی حسد برد از اشک من عقیق مذاب.
ادیب صابر (از آنندراج).

عقیق ناب.

[عَ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از لب معشوق. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || کنایه از شراب انگوری. (برهان) (آنندراج). کنایه از شراب سرخ. (انجمن آرا). || کنایه از اشک خونین عاشق. (برهان) (از آنندراج).

عقیق وار.

[عَ] (ص مرکب) چون عقیق. مانند عقیق :
عقیق وار(1) شده ست آن زمین ز بس که ز خون
به روی دشت و بیابان فروشده است آغار.
عنصری.
(1) - ن ل: عقیق رنگ.

عقیقة.

[عَ قَ] (ع اِ) یکی عقیق. واحد عقیق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عقیق شود. || موی شکمی بچهء مردم و بهائم. (منتهی الارب). موی نوزاد مردم و بهائم که در هنگام تولد بر اوست. (از اقرب الموارد). موی سر کودک که بزاید. (دهار). || موی بزغاله. (منتهی الارب). پشم «جذع». (از اقرب الموارد). || گوسپند و جز آن که در هفتهء نخست مولود قربان کنند جهت آن مولود. (منتهی الارب). مهمانی موی سرباز کردن کودک. (دهار). ضیافت نام نهادن و موی ستردن طفل به روز هفتم از ولادت. (غیاث اللغات). گوسپندی که در هفتهء نخستین تولد کودک برای وی قربانی می کنند. (ناظم الاطباء). در حدیث است «الغلام مرتهن بعقیقته»؛ یعنی شفاعت پدرش تحریم میشود هرگاه برای او عقیقه نکرده باشد، و آن سنتی است و برخی آن را واجب دانند و برخی مستحب. برای نوزاد پسر دو گوسفند و برای نوزاد دختر یک گوسفند ذبح کنند، و مالک عقیده دارد برای هر کدام یک گوسفند باید ذبح نمود. (از منتهی الارب). ج، عَقائق. (دهار). || برق که در میان ابر درخشد و بدان تیغها را تشبیه دهند. (منتهی الارب). برقی که به درازا در عرض ابر ظاهر شود، و غالباً آن را برای شمشیر استعاره کنند تا آنجا که نام شمشیر را عقیقة گذارده اند. (از اقرب الموارد). || توشه دان. (منتهی الارب). مزادة. (اقرب الموارد). || جوی آب. (منتهی الارب). نهر. (اقرب الموارد). || عصابة؛ وقتی که از جامه بشکافند و جدا کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || غلاف سر نرهء کودک. || خستهء خرمای نرم. (منتهی الارب). هسته ای است نرم و آسان در جویدن، که شتران «عُقُق» آن را میجوند به جهت لطیف بودن. (از اقرب الموارد). || تیر که به سوی آسمان پرتاب کنند، و از عادت عرب جاهلیت بود که تیر را به هوا پرتاب میکردند اگر خون آلود باز می گشت جز به قصاص رضایت نمیدادند، و اگر پاکیزه بازمیگشت دست بر محاسن خود میکشیدند و بر دیه مصالحه میکردند، و دست کشیدن بر ریش علامت صلح بود. و طبیعی است که تیر پیوسته پاکیزه باز میگشت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عقیقی.

[عَ ] (ص نسبی) منسوب به عقیق. عقیقین. (فرهنگ فارسی معین) :
خود هنوزت پستهء خندان عقیقی نقطه ای است
باش تا گردش قضا پرگار مینائی کشد.
سعدی.

عقیقی.

[عَ ] (اِخ) علی بن احمدبن علی. از علمای امامیه در قرن سوم هجری. رجوع به علی عقیقی شود.

عقیقین.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عقیق. عقیقی. (فرهنگ فارسی معین). از عقیق. به رنگ عقیق یعنی سرخ. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
زان عقیقین میی که هر که بدید
از عقیق گداخته نشناخت.رودکی.
گرفته سوی کبک شاهین شتاب
ز خون کرده چنگل عقیقین عقاب.فردوسی.
بشکفت لاله ها چو عقیقین پیاله ها
وانگه پیاله ها همه آکنده مشک و بان.
منوچهری.
لاله تو گویی چو طفلک است دهن باز
لبش عقیقین و قعر کامش اسود.منوچهری.
بر سپهر لاجوردی صورت سعدالسعود
چون یکی چاه عقیقین در یکی نیلی ذقن.
منوچهری.
گل سرخ بر سر نهاد و ببست
عقیقین کلاه و پرندین ازار.ناصرخسرو.
در فصل ربیع کلالهء لاله از قلال جبال و یفاع تلال او چون قندیل عقیقین از صوامع رهابین نمایان. (سندبادنامه ص 120).
گنجیست درج در عقیقین آن پسر
بالای گنج حلقه زده مار بنگرید.سعدی.

عقیل.

[عَ] (ع ص) مرد زیرک و بسیار دانا. (غیاث اللغات) (آنندراج). معقول. (اقرب الموارد). خردمند و بزرگوار. عاقل و گرامی. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) زانوبند شتر. (غیاث اللغات) (آنندراج).

عقیل.

[عُ قَ] (اِخ) جدی است جاهلی و فرزندان او بطنی از خزیمه، از عدنانیه را تشکیل میدهند و آنان را در سرزمین عراق و الجزیرة حکومتی بود و در عهد سلاطین سلجوقی کار آنان بالا گرفت. (از الاعلام زرکلی به نقل از نهایة الارب).

عقیل.

[] (اِخ) مالک و عقیل، دو ندیم جذیمة الابرش، که دوستی و وفای دو تن را بدان دو مثل زنند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عقیل.

[عُ قَ] (اِخ) موضعی است به حوران. (منتهی الارب). قریه ای است از قرای حوران از ناحیهء لوی از اعمال دمشق. (از معجم البلدان).

عقیل.

[عَ] (اِخ) ابن ابی طالب عبدمناف بن عبدالمطلب هاشمی قرشی، مکنی به ابویزید. برادر بزرگتر علی بن ابی طالب (ع). وی در جاهلیت شهرتی بسیار داشت و یکی از چهار تنی بود که قریش در منافرات و منازعات خود برای حکمیت بدانها رجوع میکرد. (سه تن دیگر مخرمة، و حویطب، و ابوجهم بوده اند). عقیل تا غزوهء بدر در شرک باقی بود و در این غزوه قریش او را وادار ساختند تا با مسلمانان بجنگد و چون به اسارت مسلمین درآمد، با فدیهء عباس بن عبدالمطلب آزاد شد و به مکه بازگشت و پس از واقعهء حدیبیة اسلام آورد، و به سال هشتم هجری به مدینه مهاجرت کرد و در غزوهء مؤتة همراه مسلمین شرکت جست. هنگامی که برادرش علی (ع) به خلافت رسید از وی جدا شد و به معاویه پیوست، و در اواخر عمر بینایی خویش را از دست داد. عقیل در زمان خود آگاهترین قریش در شناختن ایام و انساب آنان بود. و مردم در مسجد مدینه انساب و اخبار را از او میگرفتند. عقیل به سال 60 ه .ق. در ابتدای خلافت یزید درگذشت و برخی درگذشت او را در ایام معاویه میدانند. در حلب و نواحی آن گروهی میزیستند که به او نسبت داشتند و به بنی عقیل شهرت داشتند. (از الاعلام زرکلی به نقل از الاصابة و البیان و التبیین و نکت الطالبیین و طبقات ابن سعد و تاج العروس و مقاتل الطالبیین).

عقیل.

[] (اِخ) ابن بلال بن جریر. نبهء جریر شاعر معروف، شاعری مقلّ (کم شعر) است. (از الفهرست ابن الندیم).

عقیل.

[عُ قَ] (اِخ) ابن خالدبن عَقیل ایلی، مکنی به ابوخالد، از موالی بنی امیه. وی از حافظان حدیث بود و از «شرطیان» مدینه بشمار می آمد. عقیل به سال 141 ه . ق. در مصر درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تهذیب التهذیب).

عقیل.

[عَ] (اِخ) ابن شداد سلولی. از اشراف شجاع در عهد مروان، و از همراهان حجاج در عراق. وی به سال 76 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی از تاریخ ابن الاثیر).

عقیل.

[عَ] (اِخ) ابن عُلَّفة بن حارث بن معاویهء یربوعی مری ضبابی ذبیانی، مکنی به ابوالعمیس. از شاعران دولت بنی امیه. وی از اشراف قوم خود بود و دخترش «جرباء» زوجهء یزیدبن عبدالملک بوده است. عقیل در حدود سال 100 ه . ق. درگذشته است. (از الاعلام زرکلی از الاغانی و سمط اللاَلی و خزانهء بغدادی و رغبة الاَمل و جمهرة الانساب).

عقیل.

[عُ قَ] (اِخ) ابن کعب بن ربیعة بن عامربن صعصعة، از عدنان. جدی است جاهلی. و برخی از فرزندان او امارت کوفه و شهرهای فرات را داشتند و بر موصل نیز دست یافتند. و چون سلجوقیان این شهرها را تسخیر کردند آنان به بحرین که زادگاه اصلی آنان بود، کوچ کردند. قبیلهء بنی ربیعة بن عقیل که از قبایل توانای جاهلیت بود، از این نسل بشمار می آیند. توبة بن الحمیر و مجنون لیلی الاخیلیة از شاعران این قبیله اند، و بشاربن برد شاعر از موالی ایشان است. (از الاعلام زرکلی) (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مآخذ ذیل شود: ابن خلدون ج 4 ص 254، نهایة الارب قلقشندی، ابن خلکان ج2 ص 114، الذریعة ج1 ص 324، الرجل نجاشی.

عقیل.

[عَ] (اِخ) ابن محمد عُکبَری، مکنی به ابوالحسن و ملقب به احنف. شاعر و ادیب و از اهالی عکبرا بوده است و به سال 385 ه . ق. درگذشته است. رجوع به الاعلام زرکلی و المنتظم و یتیمة الدهر شود.

عقیل.

[عَ] (اِخ) ابن مرة بن موهوب بن مالک، از بنی زیدبن حرام، از جذام، از قحطانیه. جدی است جاهلی. و عقیلیون یا بنی عقیل که از ساکنان «حوف» می باشند بدو نسبت دارند. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب).

عقیل.

[عَ] (اِخ) ابن مقرن. صحابی است. (منتهی الارب).

عقیل.

[عَ] (اِخ) ابن موسی الکاظم (ع). یکی از فرزندان امام موسی کاظم (ع) است. (از حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 81).

عقیل آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره کهریز، بخش سربند، شهرستان اراک. سکنهء آن 895 تن است. آب آن از قنات و در فصل بهار از رود محلی و محصول آن غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عقیلا.

[] (اِ) اسم عربی غوره است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه).

عقیلة.

[عَ لَ] (ع ص) مونث عَقیل. رجوع به عقیل شود. || زن کریمهء مخدرهء گرامی قبیله. (منتهی الارب). کریمهء مخدره. (اقرب الموارد) : در عهد ایلک خان عقیله ای از مخدرات اولاد او از بهر امیر جلیل ابوسعید مسعود نامزد کرده بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 395). || مهتر قوم. || شتر گرامی. || گرامی از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). چیزی گرامی. (دهار). بهترین هر چیز و برگزیده ترین. (غیاث اللغات). ج، عَقائل. (اقرب الموارد) :
گرد دیوانگان عشق مگرد
که به عقل عقیله مشهوری.حافظ.
- عقیلة البحر؛ در و مروارید. (از اقرب الموارد).
|| (اِ) در تداول امروزین عرب زبانان، همسر و زوجهء شخص. || تعهد و پیمان. (فرهنگ فارسی معین). || پای بند و رسن. (غیاث اللغات). ریسمانی که بدان ساق و وظیف شتر را بندند. || مایهء گرفتاری. (فرهنگ فارسی معین) : سلطان ماضی مردی بود مستبدرای خویش، و آن خطا بکرد و چندان عقیله پیدا آمد تا ایشان را قفا بدریدند. (تاریخ بیهقی ص 267).
با بهان رای زن ز بهر بهی
کز دو عقل از عقیله ای برهی.سنائی.
قدم صدق یافت نقل از وی
وز عقیله برست عقل از وی.سنائی.
دین حق را بحق توئی برهان
مر مرا زین عقیله ها برهان.سنائی.
در هفت دوزخ از چه کنی چارمیخشان
ویل لهم عقیلهء من بس(1) عقابشان.خاقانی.
در علقهء آن اعلاق و عقیلهء آن عقایل فرومانده بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 264).
چون که عقل تو عقیلهء مردم است
آن نه عقل است آن که مار و کژدم است.
مولوی.
(1) - ن ل: به

عقیلة.

[عَ لَ] (اِخ) از موالی بنی فزارة. از زنان محدث بود. عقیلة از سلامة دختر حر روایت دارد. و طلحة ام غراب از او روایت کرده است. (از اعلام النساء به نقل از العقدالفرید و نهایة الارب).

عقیلة.

[عَ لَ] (اِخ) از زنان مغنی و آوازه خوان بود. وی معاصر معبد، مغنی مشهور بوده است. (از اعلام النساء به نقل از العقدالفرید و نهایة الارب).

عقیلة.

[عَ لَ] (اِخ) دختر اسمربن مضرس. از زنان محدث بود و حدیث را از پدرش روایت کرده است و دخترش سویدة دختر جابر، از او روایت دارد. (از اعلام النساء به نقل از تهذیب التهذیب).

عقیلة.

[عَ لَ] (اِخ) دختر ضحاک بن عمروبن محرق بن منذربن ماءالسماء. از زنان شاعر عرب بود و او را با فرزدق شاعر داستانی است. و گویند وی در عشق پسر عمش عمروبن کعب بن محرق درگذشت. رجوع به اعلام النساء ج3 و الاغانی شود.

عقیلة.

[عَ لَ] (اِخ) دختر عبیدبن حارث عتواریة؛ از زنان مهاجر بود که با پیامبر اسلام (ص) بیعت کرد. و دخترش حجة دختر قریط، از او روایت دارد. (از اعلام النساء از الاستیعاب).

عقیلة.

[عَ لَ] (اِخ) دختر عقیل بن ابی طالب. از زنان شاعر عرب بود و او را با عذری و عزة و احوص داستانی است. و نیز اشعاری در مرثیهء شهیدان کربلا دارد. و برخی او را همسر یکی از پسران عقیل بن ابی طالب دانند. رجوع به اعلام النساء ج3 و تاریخ طبری و الموشح مرزبانی و الاغانی و مروج الذهب و العقد الفرید شود.

عقیلة.

[عَ لَ] (اِخ) (محمد...) ابن احمدبن سعید حنفی مکی، ملقب به شمس الدین. از مورخان و محدثان قرن دوازدهم هجری بود و به سال 1150 ه . ق. در مکه درگذشت. او راست: لسان الزمان، در تاریخ. الفوائد الجلیلة در حدیث. المواهب الجزیلة. هدایة الخلاق الی الصوفیة فی سائرالافاق. عقد الجواهر فی سلاسل الاکابر و سایر تألیفات. (از اعلام زرکلی به نقل از سلک الدرر و الرسالة المستطرفة و نظم الدرر).

عقیلی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عقیل بن ابی طالب است. قاسم بن محمد بن عبدالله بن محمد بن عتیل بن ابی طالب عقیلی محدث، بدین نسبت شهرت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقیلی.

[عَ] (اِخ) یکی از بخش ها و نیز از دهستانهای شهرستان شوشتر. این بخش محدود است از شمال خاوری به شوشتر از مشرق به دهستان گتوند. مرکز دهستان و بخش عقیلی سماله میباشد. این بخش از دهستان عقیلی تشکیل شده است و دارای 19 قریهء بزرگ و کوچک است. جمعیت آن در حدود 8هزار تن است. آب مصرفی اهالی از نهر و چشمه و چاه تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات است. ساکنان آن اغلب بختیاری هستند و قرای مهم این بخش عبارتند از: ترکاکلی که 1200 تن جمعیت دارد، وارک با 1100 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عقیلی.

[عُقْ قَ لا] (ع اِ) غورهء خرما. (منتهی الارب). حصرم و غوره، و وجه تسمیهء آن گویا بجهت «عقل» و بند آوردن شکم خورندهء آن است. (از اقرب الموارد).

عقیلی.

[عُ قَ ] (ص نسبی) منسوب به عقیل بن کعب بن ربیعة بن عامربن صعصعة بن معاویة بن بکر. ابوعبدالرحمان عبدالله بن شقیق عقیلی بصری بدین نسبت شهرت دارد و او تابعی بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عقیلی.

[عُ قَ ] (اِخ) ابراهیم بن قریش بن بدران عقیلی. امیر بنی عقیل و صاحب موصل در قرن پنجم هجری. وی در عهد حکومت برادرش مسلم بن قریش در زندان بود و به سال 478 ه .ق. پس از کشته شدن مسلم از زندان آزاد شد و پس از دو سال به حکومت موصل گماشته شد. به سال 482 ه . ق. سلطان ملکشاه او را دستگیر ساخت و پس از درگذشت ملکشاه دیگر بار به حکومت موصل رسید و در سال 486 ه . ق. به دست تتش ارسلان والی شام دستگیر شد و به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی از ابن خلدون).

عقیلی.

[عُ قَ ] (اِخ) احمدبن یحیی بن زهیر، مکنی به ابوالحسن. از قاضیان حنفی در قرن پنجم هجری. وی به سال 380 ه .ق. در حلب متولد شد سپس سمت قضاوت آنجا را به عهده گرفت. کمال الدین ابن العدیم از نوادگان وی بشمار آید. درگذشت عقیلی به سال 424 ه . ق. رخ داد. او راست: الخلاف بین ابی حنیفه و اصحابه و ما انفرد به عنهم. (از الاعلام زرکلی از الجواهرالمضیة).

عقیلی.

[عُ قَ ] (اِخ) بدران بن مقلد عقیلی. از امیران قرن پنجم هجری. وی به سال 419 ه . ق. بر نصیبین استیلا یافت و در آن زمان نصیبین از آن نصرالدولة بن مروان بود. و پس از چند زد و خورد، به اتفاق هم بر این شهر حکومت کردند. بدران عقیلی به سال 425 ه . ق. در این شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از الکامل ابن الاثیر).

عقیلی.

[عُ قَ ] (اِخ) ظالم بن مرهوب عقیلی. از فرماندهان قرن چهارم هجری. وی دو بار بر دمشق استیلا یافت یکی به سال 357 ه . ق. و دیگر به سال 358 ه . ق. و به سال 363 ه . ق. از جانب المعز العبیدی صاحب مصر، والی آنجا گشت و بعلبک را نیز تصرف کرد. عقیلی به سال 364 ه . ق. از دمشق رانده شد و از آن پس شرحی از زندگی وی در دست نیست. (از الاعلام زرکلی به نقل از تهذیب ابن عساکر و النجوم الزاهرة و الکامل ابن الاثیر).

عقیلی.

[عَ] (اِخ) علی بن حسین بن حیدرة. از شاعران قرن پنجم هجری. رجوع به علی عقیلی شود.

عقیلی.

[عَ] (اِخ) علی بن عبدالله بن محمد بن عبدالباقی. از فاضلان قرن پنجم هجری. رجوع به علی عقیلی شود.

عقیلی.

[عَ] (اِخ) علی بن مسلم. آخرین تن از حکام بنی عقیل در قرن پنجم هجری. رجوع به علی عقیلی شود.

عقیلی.

[عَ] (اِخ) عمر بن محمد بن عمر، مکنی به ابوحفص و ملقب به شرف الدین. وی از نسل عقیل بن ابی طالب و از اهالی بخاری بود و به حدیث اشتغال داشت. او راست الهادی، در علم کلام- و منهاج الفتاوی، در فقه. عقیلی به سال 576 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الفوائد البهیة و الجواهر المضیة و کشف الظنون).

عقیلی.

[عُ قَ ] (اِخ) قُحَیف بن خمیربن سلیم عقیلی. از شاعران عرب اوایل قرن دوم هجری. او را از طبقهء دهم اسلامیین بشمار آورده اند. قحیف معاصر ذی الرمة بود و او را تشبیبی است در مورد معشوقه اش «خرقاء». درگذشت او در حدود سال 130 ه . ق. رخ داد. و از او دیوان کوچکی در دست است. (از الاعلام زرکلی از خزانة الادب بغدادی).

عقیلی.

[عُ قَ ] (اِخ) محمد بن عمروبن موسی بن حماد عقیلی مکی، مکنی به ابوجعفر. از محدثان قرن سوم و چهارم هجری. وی در حرمین سکنی داشت و به سال 322 ه . ق. در مکه درگذشت. او راست: الضعفاء. (از الاعلام زرکلی به نقل از تذکرة الحفاظ والتبیان و شذرات الذهب).

عقیلی.

[عُ قَ ] (اِخ) محمد بن یوسف عقیلی حورانی، مکنی به ابوعبدالله. فقیه و از اصحاب ابوحنیفه بود و مدتی مدرس جامع قلعه در دمشق بوده است. وی به سال 564 ه .ق. درگذشت. (از معجم البلدان).

عقیلی.

[عُ قَ ] (اِخ) مزاحم بن حارث، یا مزاحم بن عمروبن مرة بن حارث از بنی عقیل بن کعب، از عامربن صعصعة. از شاعران عرب اوایل قرن دوم هجری و معاصر جریر و فرزدق. جریر و فرزدق و ذی الرمة به برتری مزاحم در شعر غزل اقرار داشتند. وی در حدود سال 120 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از خزانة الادب بغدادی و طبقات فحول الشعراء و الاغانی).

عقیلی نژاد.

[عُ قَ نِ] (ص مرکب) صاحب سندبادنامه (ص251) آن را صفت اسب آورده است، منسوب به سرزمینی یا شخصی :و در زیر ران آورد اغری محجلی عقیلی نژاد از نسل اعوج و لاحق، ماه جبهتی، مشتری طلعتی، صخره گذاری، صحرانوردی، کوه پیکری، زمین هیکلی، ابر رفتاری، رعد آوازی...

عقیم.

[عَ] (ع ص) رجل عقیم؛ مرد که فرزند نشود او را. ج، عُقَماء و عِقام و عَقْمی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نازاینده، خواه مرد باشد خواه زن، در این لفظ مذکر و مونث برابر است؛ و مرد عقیم آن است که نطفهء او قابل زرع نباشد. (غیاث اللغات). || امرأة عقیم؛ زن نازاینده. (منتهی الارب) (دهار). عُقم دار بودن؛ یعنی زن که نزاید. (از اقرب الموارد). نازاینده. (ترجمان القرآن جرجانی). سترون. (صحاح الفرس). ج، عَقائم و عُقُم. عُقْم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : فأقبلت امرأته فی صرة فصکت وجهها و قالت عجوز عقیم. (قرآن 51/29)؛ پس زنش بفریاد پرداخت و به روی خود زد و گفت پیرزنی نازا هستم. أو یزوجهم ذکرانا و اناثا و یجعل من یشاء عقیما. (قرآن 42/49). و یا هر دو را به ایشان میدهد هم نر و هم ماده، و هر کس را بخواهد عقیم و نازا کند.
زاده و زاینده چون گوید که کیست
هر دو بندهء تست زاینده و عقیم.
ناصرخسرو.
سوی فرزند کسی شو که به فرمان خدای
مادر وحی و رسالات بدو گشت عقیم.
ناصرخسرو.
شده گیتی به چون تو راد بخیل
گشته گردون به چون تو مرد عقیم.
مسعودسعد.
زمانه مادر اقبال گشت و زاد ترا
نظیر تو نتواند که شد عجوز و عقیم.سوزنی.
دهر است پیرمردی زال عقیم دنیا
چون بادریسه یک چشم این زال بدفعالش.
خاقانی.
ز یک نفخهء روح عدلش چو مریم
عقیم خزان بکر نیسان نماید.خاقانی.
بر آستانهء وحدت سقیم خوشتردل
به پالکانهء جنت عقیم به حورا(1).خاقانی.
ای به حسن تو صنم چشم فلک نادیده
ای ز مثل تو ولد مادر ایام عقیم.سعدی.
|| رحم عقیم؛ زهدان که قبول آبستن نکند. (منتهی الارب). رحم که قبول فرزند نکند. (از اقرب الموارد). عقیمة. و رجوع به عقیمة شود. || مجازاً، بیحاصل. بی ثمر. (فرهنگ فارسی معین): رنج عقیم؛ زحمت بی فایده و محنت بیهوده. (ناظم الاطباء) :
جنبش اختر نیاید جز عقیم(2)
برندارد جز که آن لطف عمیم.مولوی.
|| ریح عقیم؛ باد که نه ابر آورد و نه باردار کند درخت را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). باد بی منفعت. (ترجمان القرآن جرجانی). باد بی منفعت که ابر نیارد و درخت را آبستن نکند. (دهار). باد بی هنر. (دستوراللغة) : و فی عاد اذ أرسلنا علیهم الریح العقیم. (قرآن 51/41)؛ و در عاد، آنگاه که باد بی نفع را برایشان فرستادیم.
آنجا که عقیم خشم تو آذر
آنجا که نسیم صلح تو نیسان.منجیک.
طفل مشیمهء رزان بکر مشاطهء خزان
حاملهء بهار از آن باد عقیم آذری.خاقانی.
|| حرب عقیم؛ جنگ سخت. || عقل عقیم؛ خرد که صاحب خود را نفع نبخشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || الملک عقیم؛ یعنی در ملک و سلطنت، نسب سودی ندارد چه در طلب آن، پدر و برادر و عم و فرزند به قتل میرسد، و وجه تسمیهء آن قطع صلهء رحم است هنگام نزاع بر آن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) :
چون دهد ملک خدا باز هم او بستاند
پس چرا گویند اندر مثل الملک عقیم.
بوحنیفهء اسکافی.
تیغ برگیر و می ز دست بنه
گر شنیدی که هست ملک عقیم.
بوحنیفهء اسکافی (از تایخ بیهقی ص 388).
پس چرا گویند اندر مثل الملک عقیم. (تاریخ بیهقی ص 390).
ملک عقیم گشته ز آل یزید گفتا
کز نفس دین طراز تو به حیدری ندارم.
خاقانی.
آن شنیدستی که الملک عقیم
ترک خویشی جست ملکت جو ز بیم.
مولوی.
|| روز قیامت، بدان جهت که بعد آن روزی نیست، این جهان که صاحب خود را نیکی نرساند. (منتهی الارب). گویند یوم القیامة یوم عقیم، زیرا خیر در آن قطع میگردد و پس از آن روزی نیست. (از اقرب الموارد). روز بی خیر. (دهار) : و لایزال الذین کفروا فی مریة منه حتی تأتیهم الساعة بغتة أو یأتیهم عذاب یوم عقیم. (قرآن 22/54)؛ و آنان که کفر کردند، پیوسته از آن در شک هستند تا ناگهان قیامت بر ایشان بیاید یا عذاب روزی بی خیر ایشان را دریابد. || یوم عقیم؛ روز بدر. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح منطق، هر قیاسی است که نتیجه ندهد، مقابل منتج. (یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - ن ل: جوزا.
(2) - ن ل: سَقیم.

عقیم.

[عُ قَ] (اِخ) ابن زیاد. تابعی است. (منتهی الارب).

عقیم خاطر.

[عَ طِ] (ص مرکب) دارای خاطری عقیم. که خاطری جامد دارد. که خاطرش را جولانی نباشد :
زین نکته های بکرند آبستنان حسرت
مشتی عقیم خاطر جوقی سقیم ابتر.خاقانی.

عقیم شدن.

[عَ شُ دَ] (مص مرکب) نازا شدن. سترون شدن. و رجوع به عقیم شود.

عقیم کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب) نازا کردن. سترون کردن. || اخته کردن. (فرهنگ فارسی معین). || بی حاصل کردن. بی ثمر ساختن. (فرهنگ فارسی معین). || در اصطلاح پزشکی، عاری از میکرب ساختن. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عقیم شود.

عقیم گذاشتن.

[عَ گُ تَ] (مص مرکب)بی نتیجه کردن. بی ثمر قرار دادن. رجوع به عقیم شود.

عقیمة.

[عَ مَ] (ع ص) مونث عقیم. رجوع به عقیم شود. || رحم عقیمة؛ زهدان که قبول آبستن نکند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عقیم. و رجوع به عقیم شود.

عقینی.

[] (اِخ) علی بن محمد، مفسر و نحوی قرن یازدهم هجری. رجوع به علی عقینی شود.

عقیون.

[عِ یَ] (اِخ) دریایی است از باد زیر عرش، و در آن ملائکه ای است از باد و با آنان نیزه هایی است از باد، و به عرش مینگرند و تسبیح آنان «سبحانه ربناالاعلی» می باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عک.

[عَک ک] (ع مص) چیره شدن بر کسی در حجت. || برگرداندن بر کسی کار را چندان که آزارد آن را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به تازیانه زدن. (از منتهی الارب) (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). || میل کردن و حمله آوردن. || دوباره گفتن سخن را. (از منتهی الارب). سخنی را با کسی گفتن، و دوباره و سه باره تکرار خواستن آنرا. (از اقرب الموارد). || دیر نمودن در ادای حق کسی. (از منتهی الارب). سهل انگاری کردن در حق کسی. (از اقرب الموارد). || باربار بدی کردن به کسی. (از منتهی الارب) مکرر کردن بدی بر کسی. (از اقرب الموارد). || بند کردن، و بازداشتن از حاجت کسی را. (از منتهی الارب). بازداشتن. (المصادر زوزنی). منصرف کردن کسی را از حاجتش و منع کردن او را. (از اقرب الموارد). || بیان کردن کلام را. (از منتهی الارب). تفسیر کردن سخن را. (از اقرب الموارد). || گرم دائم شدن، و گرم گردیدن تب. (از منتهی الارب). ملازم گشتن تب کسی را و گرم کردن او را، تا لاغر شود. (از اقرب الموارد). || گرم شدن روز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تغییر یافتن رنگ ماده شتر به رنگی دیگر به سبب فربهی. || رد کردن سخن را بر کسی، از ناپایداری. || بجوش آمدن از گرما و حرارت. (از اقرب الموارد).

عک.

[عَک ک] (ع ص) یوم عک؛ روز گرم. (منتهی الارب). روز سخت گرم همراه نمناکی و نوزیدن باد. (از اقرب الموارد). || رجل عک؛ مرد درشت سطبر. (منتهی الارب). مرد صلب و شدید. (از اقرب الموارد). || (اِ) ائتزر فلان ازرة عک وک؛ فلان هر دو طرف شلوار را فروهشت و تمامهء آن را فراهم آورد. (از منتهی الارب). دو طرف ازار خود را رها کرد و سایر اطراف آن را جمع کرد. (از اقرب الموارد).

عک.

[عَک ک] (اِخ) بانی و سازندهء شهر عکه بوده است و ناصرخسرو نام او را در سفرنامه چنین یاد کرده است: من نفقه ای که داشتم در مسجد عکه نهادم و از شهر بیرون شدم، از دروازهء شرقی، روز شنبه بیست وسوم شعبان سنهء ثمان و ثلاثین و اربعمائة اول روز زیارت قبر عک کردم که بانی شهرستان او بوده است و او یکی از صالحان و بزرگان بوده. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص19).

عک.

[عَک ک] (اِخ) ابن عُدثان بن عبدالله بن ازد، از کهلان، از قحطان. جدی است جاهلی و یمانی. و نام او را عک بن عدنان نیز نوشته اند. بطن های غافق و شاهد و علقمة از نسل اویند. (از الاعلام زرکلی از التاج و اغاثة الملهوف و نهایة الارب و جمهرة الانساب).

عکا.

[عَکْ کا] (اِخ) شهری است به غربی فلسطین و ساحل شرقی بحرالروم. یونانیان آن را «پتولمایس» می نامیدند. شرحبیل آن را فتح کرد و معاویه آن را ترمیم نمود. 17000 تن سکنه دارد. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عکة شود.

عکا.

[عُ / عُ کَنْ] (ع اِ) جِ عُکوة. (اقرب الموارد). رجوع به عکوة شود.

عکاء.

[عَ کْ کا] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب). رجوع به عکا شود.

عکاء.

[عِ] (ع اِ) جِ عُکوَة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عکوة شود.

عکاب.

[عِ] (ع اِ) اسم جمع است مر عنکبوت را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عنکبوت شود.

عکاب.

[عُ] (ع اِ) دود. (منتهی الارب). دخان. (اقرب الموارد). || گرد و غبار. (منتهی الارب). غبار. || بخار دیگ. (از اقرب الموارد).

عکابر.

[عَبِ] (ع اِ) کلاکموشهای نر. (منتهی الارب). نرها از «یرابیع». (از اقرب الموارد).

عکابس.

[عُ بِ] (ع ص) چیز متراکم، و آنچه برهم سوار باشد. (از اقرب الموارد). || شتران بسیار، و یا شترانی که نزدیک هزار رسیده باشند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُکَبِس. و رجوع به عکبس شود.

عکابة.

[عُ بَ] (اِخ) شعبه ای از بنی رکب منشعب از قبیلهء بنی اشعر. (تاریخ قم ص 283).

عکابة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن صعب بن علی بن بکربن وائل، از عدنان. جدی است جاهلی، و ذهل بن شیبان و تیم اللهبن ثعلبة از نسل اویند. (از الاعلام زرکلی به نقل از جمهرة الانساب و نهایة الارب).

عکاد.

[عَ](1) (اِخ) کوهی است نزدیک زبید، زبان باشندهء آن بر لغت فصیح باقی است. (منتهی الارب). کوهی است در نزدیکی زبید، و اهالی آنجا در روزگار مجد و بزرگی، بر زبان فصیح بوده اند. (از اقرب الموارد) (از معجم البلدان).
(1) - در معجم البلدان عُکّاد ضبط شده است.

عکار.

[عَ کْ کا] (ع ص) مرد بسیارحمله و بسیار بازگردنده در حرب، و حمله کننده. (منتهی الارب). کرار عطاف. (اقرب الموارد). || (اِخ) نام پدر قبیله ای از تازیان. (از منتهی الارب).

عکارم.

[عَ رِ] (ع اِ) جِ عِکرِمة. (دهار). رجوع به عکرمة شود.

عکارم.

[عُ رِ] (اِخ) قبیله ای است از بلی. (منتهی الارب).

عکاری.

[عَ کْ کا] (اِخ) رمضان بن عبدالحق عکاری (984 - 1056 ه . ق.). از فقیهان دمشق بود و او را حاشیه ای بر شرح سنوسی است. (از الاعلام زرکلی از خلاصة الاثر).

عکاز.

[عُکْ کا] (ع اِ) عصای دارای نیزه. (ناظم الاطباء). عصا که در انتهای آن سرنیزه باشد و شخص بر آن تکیه کند. عنزة. عکازة. و رجوع به عکازة و عنزة شود. || عصای اسقف نزد مسیحیان. (از اقرب الموارد). و رجوع به عکازة شود.

عکازات.

[عُکْ کا] (ع اِ) جِ عُکّازة. (اقرب الموارد). رجوع به عکازة شود.

عکازة.

[عُکْ کا زَ] (ع اِ)(1) عصای با سنان. (منتهی الارب). عصا با آهن. (دهار). به معنی عکاز است و اخص از آن باشد. (از اقرب الموارد). واحد عکاز. (از ناظم الاطباء). ج، عَکاکیز (منتهی الارب) (اقرب الموارد) و عکازات. (اقرب الموارد) :
چو راه پرسموم و گرم، اسپرم
بگرد او عکازه و غضای او.منوچهری.
|| آهن پاره ای بر نیزه و مانند آن. (منتهی الارب). || عصای چوپانان. || عصای تفرج و گردش. || عصای صلیب داری که کشیشان گاه بر دست گیرند. (ناظم الاطباء). || کنایه است از مناصبی که شخص بدست می آورد چنانکه گویند «فلان من أرباب العکاکیز». (از اقرب الموارد). و رجوع به عکاز شود.
(1) - در شعر فارسی به تخفیف کاف نیز آمده است. (از فرهنگ فارسی معین).

عکازیل.

[عَ] (ع اِ) پنجهء شیر.(1) (از منتهی الارب). پنجه های شیر، واحد آن عُکزولة است. (از اقرب الموارد). پنجه های شیر. (از تاج العروس).
(1) - در منتهی الارب «بچه شیر» ضبط شده است که تصحیف می باشد.

عکاس.

[عِ] (ع مص) ناصیهء یکدیگر را گرفتن. || قلب کردن و معکوس کردن سخن. (از اقرب الموارد). معاکسة. و رجوع به معاکسة شود.

عکاس.

[عِ] (ع اِ) رسن که بدان دست شتر با مهار بندند تا رام گردد. (منتهی الارب). عکاس البعیر؛ ریسمانی است که در «خطم» شتر تا «رسغ» دست او بندند تا رام گردد. (از اقرب الموارد). در مثل گویند «دون هذا الامرعکاس و مکاس» یعنی سوای این کار موی پیشانی یکدیگر گرفتن است، یا آن از اتباع است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکاس.

[عَکْ کا] (اِ ع، ص، اِ) کسی که عکاسی میکند و عکس می اندازد. (ناظم الاطباء). آنکه شغلش عکس برداری است. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عکس شود.

عکاس باشی.

[عَکْ کا] (اِ مرکب) رئیس عکاسان. (فرهنگ فارسی معین). || عنوان احترام آمیز عکاسان. (فرهنگ فارسی معین) :آقا رضای پیشخدمت حضور همایون چون در فن عکاسی به درجهء کمال رسیده، به لقب عکاس باشی سرافراز گردید. (مرآة البلدان ج 1 ص 20).

عکاسخانه.

[عَکْ کا نَ / نِ] (اِ مرکب)محلی که در آنجا عکاس عکس بردارد. مغازهء عکاسی. (فرهنگ فارسی معین). عکاسی. و رجوع به عکاسی شود.

عکاسی.

[عَکْ کا] (حامص) عمل و شغل عکاس. (فرهنگ فارسی معین).
- فن عکاسی؛ عکس برداری. (فرهنگ فارسی معین) : آقا رضای پیشخدمت حضور همایون چون در فن عکاسی به درجهء کمال رسیده به لقب عکاس باشی سرافراز گردید. (مرآة البلدان ج1 ص 20). و رجوع به عکس برداری شود.
|| (اِ مرکب) مغازهء عکاسی. (فرهنگ فارسی معین). عکاسخانه. و رجوع به عکاسخانه شود.

عکاش.

[عُ / عُ کْ کا] (ع اِ) تننده، یا تنندهء نر، یا خانهء آن. (منتهی الارب). عنکبوت، یا نر از عنکبوتها، و یا خانهء عنکبوت. (از اقرب الموارد). عکاشة. و رجوع به عکاشة شود. || علم و لواء که بر درخت پیچد و منتشر شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکاش.

[عُکْ کا] (اِخ) کوهی است مقابل طمیة، و عقیده داشتند که آن زوج طمیه است، که البته از خرافات باشد. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عکاش.

[عُکْ کا] (اِخ) آبی است. (منتهی الارب). آبی است دارای نخل و قصرهایی از آن بنی نمیر، در ماورای حظیان در شریف. (از معجم البلدان).

عکاشة.

[عُ شَ / عُک کا شَ] (ع اِ) تننده و عنکبوت، یا تنندهء نر، یا خانهء آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عنکبوت. (دهار). عکاش. و رجوع به عکاشی شود.

عکاشة.

[عُ کْ کا شَ] (اِخ) شعبه ای از طایفهء بایادی هفت لنگ از ایل بختیاری ایران، و دارای شعب ذیل است: مراد، عالونی، شهروئی، کلاموئی، کلاستن، سله چین. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

عکاشة.

[عُ شَ / عُکْ کا شَ] (اِخ) ابن عبدالصمد عَمِّی. شاعری است فحل از بنی عم، از شعرای دورهء عباسیان، و از اهالی بصره. وی هرگز خلفا را مدح نکرد و به خدمت آنان درنیامد. از اشعار او اندکی مانده است. عکاشة در حدود سال 175 ه . ق. در بغداد درگذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از الاغانی و فوات الوفیات و سمط اللاَلی).

عکاشة.

[عُ شَ / عُکْ کا شَ] (اِخ) ابن محصن بن حرثان اسدی، از بنی غنم. از صحابیان و از اهالی مدینه بود و در غزوات پیامبر اسلام (ص) شرکت داشت. عکاشة به سال 12ه . ق. در حرب رده در «بزاخة» از سرزمین نجد بدست طلیحة بن خویلد اسدی شهید گشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة) :
آنچنان بگشایدت فر شباب
که گشود آن مژده بر عکاشه باب.مولوی.

عکاشه.

[عُ کْ کا شَ] (اِخ) (دروازهء...) از دروازه های شهر بلخ بوده و ذکر آن در تاریخ حبیب السیر آمده است. رجوع به حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 4 ص 297 و 398 شود.

عکاشی.

[عُکْ کا] (ص نسبی) منسوب به عکاشة بن محصن. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عکاظ.

[عُ] (اِخ) بازاری بود در دشت به موضع عکاظ میان نخله و طائف، این بازار از هلال ذی القعدة بر پا میشد و مدت بیست روز و یا یک ماه ادامه می یافت و قبایل عرب در آنجا گرد می آمدند و محاجه میکردند و شعر می خواندند و خرید و فروش میکردند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). این کلمه در لغت حجاز مونث بکار میرود و در لغت تمیم، مذکر. (از اقرب الموارد). بازارگاهی بوده است بعضی قبائل عرب را در ناحیهء مکه در سمت جنوب شرقی سر راه حجاج طائف و نجد و یمن، در اوایل ذی القعده و به سالی یکبار، که برای خرید و فروش و خواندن اشعار و تفاخر گرد می آمدند. (یادداشت مرحوم دهخدا). یکی از بازارهای معروف عرب در جاهلیت. قبایل عرب در موضعی که آن را «اثیداء» می گفتند و در سه روزه راه از مکه و بین نخله و طائف و ذی المجاز واقع بود، جمع میشدند. هنگامی که اعراب قصد حج داشتند از اول ذی القعده تا بیستم در بازار عکاظ اقامت می کردند سپس از عکاظ به مکه میرفتند و مراسم حج بجا می آوردند و آنگاه به مساکن خود باز می گشتند. بزرگان عرب به بازار مزبور می شتافتند و هر کس اسیری داشت جهت آزاد کردن او اقدام میکرد و آنکه با دیگری محاکمه ای داشت برای دادرسی نزد داوران، که از قبیلهء بنی تمیم بودند، دادخواهی میکرد. کسی که در پی شهرت بود برای وصول به مقصود به بازار عکاظ می شد. شاعران اشعار خود را بر مردم میخواندند و خطیبان خطبه ایراد می نمودند و دانایان قوم بهترین گفتارها را انتخاب و اعلام میکردند. (فرهنگ فارسی معین). سوق عکاظ. بازار عکاظ. و رجوع به تاریخ التمدن الاسلامی جرجی زیدان ج3 ص 33 و ترجمهء آن ج3 ص 43 و معجم البلدان شود.

عکاظ.

[عُ] (اِخ) (یوم...) از جنگهای فجار است. (از مجمع الامثال میدانی). یوما عکاظ؛ دو جنگ عکاظ، زیرا در آنجا وقعه ای پس از وقعه ای دیگر رخ داد. (از اقرب الموارد).

عکاظی.

[عُ ظی ی] (ص نسبی) منسوب به عکاظ: ادیم عکاظی؛ ادیم منسوب به بازار عکاظ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عکاظ شود.

عکاف.

[عَکْ کا] (اِخ) ابن وداعة. صحابی است. (منتهی الارب).

عکاک.

[عِ] (ع اِ) تیزی و سختی گرما بی وزش باد. || جِ عَکیک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عکیک شود. || جِ عکک. (منتهی الارب). رجوع به عکک شود. || جِ عُکّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عکة شود.

عکاکیز.

[عَ] (ع اِ) جِ عُکّازة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عکازة شود.

عکال.

[عَکْ کا] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عکال.

[عِ] (ع اِ) رسن که بدان دست شتر را با بازو بندند. (منتهی الارب). «عقال» است در وزن و در معنی. (از اقرب الموارد). || (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عکالد.

[عُ لِ] (ع ص) شیر دفزک خفته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و برخی لام آن را زاید دانند. (از اقرب الموارد). عُکَلِد. و رجوع به عکلد شود.

عکام.

[عَکْ کا] (ع ص) کسی که بار به روی شتران می بندد. (ناظم الاطباء).

عکام.

[عِ] (ع اِ) باربند. (منتهی الارب). آنچه از لباس یا نخ که چیزی را بدان بندند. (از اقرب الموارد). ج، عُکُم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عکامس.

[عُ مِ] (ع ص) ابل عکامس؛ شتران بسیار، یا گلهء شتران قریب هزار. || لیل عکامس؛ شب تاریک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هر چیز که انبوه باشد و متراکم آنچنانکه تاریک شود. (از اقرب الموارد). عُکَمِس. و رجوع به عکمس شود.

عکان.

[عِ] (ع اِ) گردن. (منتهی الارب). عنق. (اقرب الموارد).

عکاوی.

[عَکْ کا] (ص نسبی) منسوب به عکا، که شهری است در ساحل شام. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عکاة.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عاکی. (اقرب الموارد). رجوع به عاکی شود.

عکب.

[عَ] (ع مص) سطبر شدن لب و استخوان زنخ. || نزدیک شدن انگشتان پای. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَکَب شود.

عکب.

[عَ] (ع اِ) گرد. (منتهی الارب). غبار. (اقرب الموارد). || سخت رفتن. (منتهی الارب). شدت و سختی در شر و بدی. (از اقرب الموارد). شدت و سختی در شر و بدی، و در برخی نسخ به جای شر «سیر» ضبط شده است که غلط می نماید. (از تاج العروس). || (ص) چست و سبک روح شادمان. (منتهی الارب). خفیف و سبک و فعال در کار. (از اقرب الموارد).

عکب.

[عَ کَ] (ع مص) بسیار شدن دود. (از منتهی الارب). دود کردن آتش. (از اقرب الموارد).

عکب.

[عَ کَ] (ع اِمص) سطبری لب و زنخ. || سطبری دندان. || یکدیگر نزدیک و چسبیده بودن انگشتهای پای. (منتهی الارب). و رجوع به عَکب در معنی مصدری شود.

عکب.

[عِ کَب ب] (ع ص) کوتاه بالای سطبر و فربه. (منتهی الارب). قصیر ضخم. (اقرب الموارد). || سرکش از مردم و جن. || آنکه مادرش شوی کرده باشد. || اِخ) نام زندان بان نعمان بن منذر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکب.

[عُ کُ] (ع اِ) اسم جمع است مر عنکبوت را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عنکبوت شود.

عکب.

[عِ کَب ب] (اِخ) ابن اسدبن حارث بن عتیک. جدی است جاهلی. و عمروبن اشرف بن مجتری عکبی از نسل اوست. (از الاعلام زرکلی به نقل از اللباب و تاج العروس).

عکباء .

[عَ] (ع ص) زن استواراندام درشت خلقت. (منتهی الارب). زن جافی الخلق. (از اقرب الموارد). || زن سطبر لب و دندان. (از منتهی الارب).

عکباش.

[عِ] (ع اِ) آهو که نخستین شاخ برآورده باشد. (منتهی الارب). آهو که ابتدای برآمدن شاخش باشد پیش از آنکه بلند گردد. (از اقرب الموارد).

عکبر.

[عِ بِ] (ع اِ) چیزی است که زنبور عسل بر ران و بازوی خود آورده آن را در شهد بجای انگبین اندازد. (منتهی الارب) (ازاقرب الموارد). نوعی از گل است و آن زرد و سفید و بنفش و سرخ هم می باشد، و مگس عسل آن را به جهت خوردن خود و بچه های خود می آورد. و بعضی گویند چیزی است که در میان عسل پیدا میشود و آن را به شیرازی دارو میگویند و مگس نحل به جهت خوراک بچگان خود می آورد و آن بغایت تلخ می باشد. و بعضی دیگر گویند عکبر وسخ الکبر است و آن را مومیائی نحلی خوانند و به شیرازی برمو گویند. جهت کوفتگی و شکستگی اعضا نافع است. (برهان قاطع). نزد جمعی موم کم عسل است که در آشیانهء زنبور عسل یافت میشود و نزد بعضی وسخ الکوایر است که به فارسی برموم گویند و آن موم سیاهی است که زخمهای آشیانه را به آن مسدود میکنند. (از تحفهء حکیم مؤمن).

عکبرا.

[عُ بَ] (اِخ) شهرکی است از نواحی دجیل در نزدیکی صریفین و اوانا، تا بغداد ده فرسخ فاصله دارد و طول آن در حدود 97 درجه و عرض آن 5/33 درجه است. و نسبت بدان عکبری و عکبراوی شود. و حمزهء اصبهانی گوید «بزرج سابور» معرب است از «وزرک شافور» و آن همان است که در سریانی عکبرا نامیده میشود. (از معجم البلدان). شهرکی است [ به عراق ] بر شمال بغداد بر مشرق دجله، جائی آبادان. (حدود العالم). در بابل و عراق، عکبرا از بغداد [ شاپور ذوالاکتاف بنا کرده است ] و آن را بزرج شاپور گفتندی. (فارسنامهء ابن البلخی ص 72). عُکبَراء. عُکبَری. (اقرب الموارد). و رجوع به عکبراء و عکبری شود.

عکبراء.

[عُ بَ] (اِخ) دهی است بر مشرق دجله. عکبرا. عکبری. رجوع به عکبرا و عکبری شود.

عکبراوی.

[عُ بَ] (ص نسبی) منسوب به ده عُکبَری. (منتهی الارب). رجوع به عکبرا و عکبری شود.

عکبروی.

[عُ بَ وی ی] (ص نسبی)منسوب به ده عُکبَری. (منتهی الارب). رجوع به عکبرا و عکبری شود.

عکبرة.

[عُ بُ رَ] (ع ص) زن درشت اندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکبری.

[عُ بَ را] (اِخ) دهی است و نسبت بدان عُکَبراوی و عُکبَروی آید. (منتهی الارب). دهی است و نسبت بدان عکبراوی و عُکَبری شود. (از اقرب الموارد). رجوع به عکبرا شود.

عکبری.

[عُ بَ ] (ص نسبی) منسوب به عکبرا، که شهرکی است بر دجله ده فرسنگ بالاتر از بغداد. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عکبرا شود.

عکبری.

[عُ بَ] (اِخ) عبدالجباربن عبدالخالق بن محمد، مکنی به ابومحمد و مشهور به جلال الدین. مفسر و از فقیهان حنبلی بود. به سال 619 ه . ق. در بغداد متولد شد و مدتی در المستنصریه تدریس کرد و مدتی نیز نزد بدرالدین صاحب موصل بسر برد و به سال 681 ه . ق. در بغداد درگذشت. او راست: تفسیرالقرآن، در هشت مجلد. المقدمة فی اصول الفقه و ایقاظ الوعاظ. (از الاعلام زرکلی از شذرات الذهب).

عکبری.

[عُ بَ ] (اِخ) عبدالله بن حسین بن عبدالله عکبری بغدادی، مکنی به ابوالبقاء و ملقب به محب الدین. دانشمند و ادیب و لغوی قرن ششم و هفتم هجری. رجوع به ابوالبقاء (محب الدین...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج4، نکت الهمیان، الوفیات، بغیة الوعاة و آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان.

عکبری.

[عُ بَ ] (اِخ) عبدالواحدبن علی اسدی عکبری، مشهور به ابن برهان و مکنی به ابوالقاسم. ادیب و نسب دان و از اهالی بغداد بود، و پیش از اینکه به علم نحو بپردازد منجم بوده است. او راست: الاختیار، در فقه. و اصول اللغة، و اللمع در نحو. عکبری در سن بیش از هشتاد سالگی به سال 456 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از فوات الوفیات و شذرات الذهب و بغیة الوعاة).

عکبری.

[عُ بَ] (اِخ) عقیل بن محمد عکبری، مکنی به ابوالحسن. شاعر قرن چهارم هجری. رجوع به عقیل (ابن محمد...) شود.

عکبری.

[عُ بَ ] (اِخ) علی بن حسین بن احمد. فقیه قرن پنجم هجری. رجوع به علی عکبری شود.

عکبری.

[عُ بَ ] (اِخ) عمر بن ابراهیم بن عبدالله. فقیه قرن چهارم هجری. رجوع به عمر عکبری شود.

عکبز.

[عُ بُ] (ع اِ) مهرهء نره تا جای ختنه. (منتهی الارب).

عکبس.

[عُ کَ بِ] (ع ص) چیز متراکم، و آنچه بر هم سوار باشد. (از اقرب الموارد). || شتر بسیار، یا شتران که نزدیک هزار رسیده باشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُکابِس. و رجوع به عکابس شود.

عکبشة.

[عَ بَ شَ] (ع مص) بندش استوار و محکم. (منتهی الارب). بستن به صورت محکم. (از اقرب الموارد).

عکبه.

[] (اِ) لعبهء بربری است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به لعبه و لعبت بربری شود.

عکبی.

[عِ کَبْ بی] (ص نسبی) منسوب به عکب بن اسدبن حارث بن عتیک. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عکث.

[عَ] (ع مص) گرد آمدن و موافق شدن دو چیز. (فعلش گاهی نیاید). (منتهی الارب).

عکد.

[عَ] (ع مص) قادر گردانیدن. (از منتهی الارب). ممکن گردانیدن. (از اقرب الموارد). || پناه گرفتن به کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) عکد الشی ء؛ میانهء چیزی. (از اقرب الموارد). عُکد. (منتهی الارب). و رجوع به عُکد شود.

عکد.

[عَ کَ] (ع مص) فربه گردیدن سوسمار و شتر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فربه شدن سوسمار. (تاج المصادر بیهقی). || چسبیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکد.

[عَ کِ] (ع ص) شتر و سوسمار فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درختان خشک بر هم نهاده. (از اقرب الموارد). و رجوع به عکدة شود.

عکد.

[عُ] (ع اِ) عکدالشی ء؛ میانهء چیزی. (منتهی الارب). عَکد. (اقرب الموارد). و رجوع به عَکد شود.

عکد.

[عُ کَ] (ع اِ) جِ عُکدة. (اقرب الموارد). رجوع به عُکدة شود.

عکدات.

[عَ کَ] (ع اِ) جِ عَکَدة. (دهار). رجوع به عکدة شود.

عکدة.

[عَ کَ دَ] (ع اِ) بن زبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (دهار). محلی است در دهان که در قسمت جلو ملازه واقع شده و مخرج حرف کاف است. ج، عَکَدات. (دهار). || بن قلب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پری است که بدان نان را داغ داغ سازند. (منتهی الارب). ریش و پری است که بوسیلهء آن نان را نقطه نقطه کنند. (از اقرب الموارد).

عکدة.

[عَ کِ دَ] (ع ص) درخت خشک برهم نهاده. (منتهی الارب). عَکِد. (اقرب الموارد). و رجوع به عکد شود.

عکدة.

[عُ دَ] (ع اِ) استخوان دمغزه. (منتهی الارب). عصعص. (اقرب الموارد). عسیب. عسیبة. || توانائی. (منتهی الارب). قوة. (اقرب الموارد). || سوراخ سوسمار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عُکَد. (اقرب الموارد).

عکر.

[عَ] (ع مص) حمله کردن و بازگشتن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). حمله بردن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی). واگردیدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). عُکور. || میل نمودن به جائی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باز گشتن به حرب. (از منتهی الارب). || باز گردانیدن خر خداوند را بسوی اهل و وطن خود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکر.

[عَ] (ع اِ) گلهء شتر زائد از پانصد، یا گلهء شصت شتر، یا از پنجاه تا صد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَکَر. و رجوع به عَکَر شود.

عکر.

[عَ کَ] (ع مص) دردیناک گردیدن آب و شراب و روغن. (از منتهی الارب). رسوب نکردن آب و شراب به سبب غلظت آن. (از اقرب الموارد). گردآمدن دردی و ستبر و تیره شدن مایع. (تاج المصادر بیهقی). || جمع شدن دردی و ثفل در چراغدان. (از اقرب الموارد).

عکر.

[عَ کَ] (ع اِ) گلهء شتر زائد از پانصد، یا گلهء شصت شتر یا از پنجاه تا صد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَکر. و رجوع به عکر شود. || زنگ شمشیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دردی هر چیزی، دردی زیت و شراب، تیرگی آب که در تک حوض ماند. (منتهی الارب). دردی هر چیزی، یعنی مانده و غلیظ شدهء آن. (از اقرب الموارد). ثفل و درد چیزهاست و نزد اطبا مخصوص ثفل روغنهاست، و آن در اکثر امور قوی تر از روغن صاف او و غلیظ تر و کثیف تر از آن است. (تحفهء حکیم مومن). لرت. خره.
- عکرالدهن السوس؛ دردی روغن سوس. (از اختیارات بدیعی).
- عکرالزیت؛ خرهء روغن زیتون. دردی زیت. (الفاظ الادویه). به پارسی درد زیت خوانند و بهترین آن کهن بود. (از اختیارات بدیعی).
|| جِ عَکَرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سحاب عکر؛ ابر که قطعه قطعه شده باشد. چون گله های شتر. (از اقرب الموارد). و رجوع به عکرة شود.

عکر.

[عَ کِ] (ع ص) آب تیره، و دردی ناک از شراب و روغن و جز آن. (منتهی الارب). آب که از غلظت رسوب نکند. (از اقرب الموارد).

عکر.

[عِ] (ع اِ) اصل و نژاد هر چیزی: رجع فلان الی عکره؛ به اصل خود بازگشت. باع عکره؛ اصل زمین خود را فروخت. و نیز حدیث «لمانزل قوله تعالی اقترب للناس حسابهم، تباهی أهل الضلالة قلیلا ثم عادوا الی عکرهم» بدین معنی است یعنی به اصل مذهب پست خود بازگشتند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عادت. (از اقرب الموارد).

عکراش.

[عَ / عِ] (اِخ) ابن ذؤیب بن حرقوص، مکنی به ابوالصهبا. صحابی است. (از منتهی الارب). و رجوع به ابوالصهباء شود.

عکرب.

[عَ رَ] (اِ) نوعی از خرشف بری است. (الفاظ الادویه).

عکرد.

[عَ رَ / عُ کَ رِ / عُ رُ] (ع ص) غلام عکرد؛ کودک فربه تندار، یا نزدیک بلوغ رسیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُکرود. و رجوع به عکرود شود.

عکردة.

[عَ رَ دَ] (ع مص) فربه شدن و توانا گردیدن. (از منتهی الارب). فربه شدن و قوی گشتن و سطبر شدن و سخت و شدید شدن بچه و شتر. (از اقرب الموارد). || برگردانیدن ناقه کسی را بسوی مألوف خود با آن پسند نداشتن آن را. (از منتهی الارب): عکردت ناقنی؛ خواستم ناقهء خود را به قصد راهی سوار شوم ولی او بسوی مألوفان خود بازگشت در حالی که من مایل نبودم. (از اقرب الموارد).

عکرش.

[عِ رِ](1) (ع اِ) گیاهی است ترش، و آن آفتی است نخل را زیرا در ریشهء آن میروید و آن را خشک میکند. یا آن «ثیل» است، یا نوعی از گیاه گنگر، یا آن عشبهء مقدسه، یا هلسکی (بلسکی)، یا گیاهی است گسترده بر زمین که شکوفهء باریک و تخم مانند ارزن و طعم مانند تره دارد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عرب او را شجرة الکلب گویند و برخی عکرش، و ثیل، و نجمه را یک نوع دانند از نبات. (از تذکرهء ضریر انطاکی). اسم صنف اخیرثیل است و بعضی گویند راسن است. (تحفهء حکیم مومن). عکرش یا نِکرِش گیاهی است که بر زمین گسترده باشد و به عدس ماند و گل آن خرد باشد و چون گل بریزد شاخی پدید آرد چون شاخ نخود که در آن تخم آن باشد چون گاورسی و به مزهء نخود باشد. (از کتاب الرحلة). و بعضی گفته اند آن ثیل است، و بعضی گفته اند قالاماغرسطس است و بعضی گفته اند نوعی کنگر (خرشف) است و در حاوی آمده است که عکرش «ایارابوطانی» باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). گیاهی است از تیرهء گندمیان که پایااست و شبیه مَرغ و یکی از گیاهان مرتعی است. گلهایش سبزرنگ و به شکل سنبله های کوچک در انتهای ساقهء نازک برهنه قرار دارند. برگهایش باریک و ضعیفند. در حدود یکصد نوع از این گیاه وجود دارد که اکثر در سراسر مناطق معتدل زمین فراوانند و بیشتر در مناطق کوهستانی و شیبهای تند جنگلهای خشک فراوانند و در مراتع پست و کنار جویها کمتر میروید. رویهمرفته انواع مختلف این گیاه از علفهای مرتعی ذی قیمتی جهت بزهای کوهی و آهوان می باشند. (از فرهنگ فارسی معین).
,(لاتینی)
(1) - Festuca altissima .
(فرانسوی)betuque.

عکرشة.

[عِ رِ شَ] (ع ص، اِ) خرگوش مادهء پرگوشت درشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گنده پیر که از خود پیر نماید. (منتهی الارب). عجوز متشنجة. (اقرب الموارد).

عکرشة.

[عِ رِ شَ] (اِخ) آبی است مر بنی عدی را در یمامة. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). || دهی است به حلهء مزیدیة. (منتهی الارب).

عکرشة.

[عِ رِ شَ] (اِخ) دختر اطرش. از زنان فصیح و بلیغ عرب در عهد معاویه بود. و او را با معاویه در دفاع از علی بن ابی طالب (ع) داستانی است. رجوع به اعلام النساء ج3 و بلاغات النساء و تاریخ ابن عساکر و صبح الاعشی و العقد الفرید شود.

عکرشة.

[عِ رِ شَ] (اِخ) دختر عدوان. وی مادر مالک و مخلد است که پسران نضربن کنانه اند. (از منتهی الارب).

عکرکر.

[عَکَ کَ] (ع ص) شیر دفزک. (منتهی الارب). شیر و لبن غلیظ. (از اقرب الموارد).

عکرم.

[عِ رِ] (ع اِ) عکرم اللیل؛ سیاهی شب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکرمة.

[عِ رِ مَ] (ع اِ) کبوتر ماده، یا قمری ماده. و آن بصورت معرفه بکار رود و نیز با «ال» می آید. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کبوتر ماده. ج، عَکارم. (دهار).

عکرمة.

[عِ رِ مَ] (اِخ) جدی است جاهلی و فرزندان او بطنی از اوس را تشکیل میدهند. (از الاعلام زرکلی به نقل از السبائک و نهایة الارب و البیان و الاعراب).

عکرمة.

[عِرِمَ] (اِخ) معروف به ابومحمد الصادق. از داعیان بنی العباس در خراسان بوده است. رجوع به تاریخ حبیب السیر، چ طهران ج 1 ص 258 شود.

عکرمة.

[عِ رِ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم ازدی، مکنی به ابوعبدالله. تابعی است. و رجوع به ابوعبدالله (عکرمة...) شود.

عکرمة.

[عِ رِ مَ] (اِخ) ابن ابی جهل عمروبن هشام مخزومی قرشی. از بزرگان قریش در جاهلیت و اسلام. وی مانند پدر خویش از سرسخت ترین دشمنان پیامبر اسلام (ص) بوده است. عکرمة پس از فتح مکه اسلام آورد و در چند غزوه شرکت جست و به سال 13 ه .ق. به سن 62سالگی در غزوهء یرموک یا در جنگ مرج الصفر شهید گشت. (از الاعلام زرکلی از تهذیب الاسماء و الاصابة و تاریخ الاسلام و رغبة الاَمل).

عکرمة.

[عِ رِ مَ] (اِخ) ابن خالدبن العاص. تابعی است. (منتهی الارب).

عکرمة.

[عِ رِ مَ] (اِخ) ابن خصفة بن قیس عیلان. جدی است جاهلی، و فرزندان او قبایل ضخمة می باشند. (از الاعلام زرکلی از جمهرة الانساب).

عکرمة.

[عِ رِ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بریری مدنی، مکنی به ابوعبدالله. از موالی عبدالله بن عباس. وی تابعی بود و از داناترین مردم در تفسیر و غزوات بشمار می آمد. عکرمة به سال 25ه . ق. متولد شد و بعدها به سیاحت بلاد پرداخت و بیش از سیصدتن از وی روایت دارند که در حدود هفتادتن آنان از تابعیانند. وی مدتی در مغرب بسر برد سپس به مدینه بازگشت و به سال 105 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی به نقل از تهذیب التهذیب و حلیة الاولیاء و ابن خلکان). و رجوع به تاریخ سیستان ص 18 شود.

عکرمة.

[عِ رِ مَ] (اِخ) ابن عماربن عقبهء حنفی عجلی یمامی، مکنی به ابوعمار. وی در عصر خویش شیخ یمامه بشمار میرفت و از محدثان بود و اصل او از بصره بوده است. عکرمة در اواخر عمر به بغداد رفت و به سال 159 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تاریخ بغداد و تهذیب التهذیب). و رجوع به ابوعمار شود.

عکرود.

[عُ] (ع ص) غلام عکرود؛ کودک فربه تندار، یا نزدیک بلوغ رسیده. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رعکرد. و رجوع به عکرد شود.

عکرة.

[عَ رَ] (ع اِ) اسم المرة است مصدر عکر را. (از اقرب الموارد). رجوع به عکر شود. || حمله. (منتهی الارب). حمله و یورش. (ناظم الاطباء). حمله پس از فرار. (از اقرب الموارد).

عکرة.

[عَ کَ رَ] (ع اِ) پاره ای از گلهء شتران، یا شتر گله از پنجاه تا صد، و یا از پنجاه تا شصت و هفتاد. (از منتهی الارب). گروهی از شتران، و گویند گلهء بزرگ از آنها. (از اقرب الموارد). || بن زبان. ج، عَکَر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || وقعوا فی عکرة؛ در اختلاط امر. (از اقرب الموارد).

عکری.

[عَ ] (اِخ) عبدالحی بن احمدبن محمد بن عماد عکری حنبلی مکنی به ابوالفلاح. مورخ و فقیه قرن یازدهم هجری. رجوع به عبدالحی (ابن احمد...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج 4، خلاصة الاثر، آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان.

عکریش.

[عِ] (ع اِ) گیاهی است. عِکرِش. رجوع به عکرش شود.

عکز.

[عَ] (ع مص) تکیه نمودن بر عکازهء خود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || در زمین زدن نیزه را و سپوختن در آن. (از منتهی الارب). فروکردن نیزه در زمین. (از اقرب الموارد). || راه یافتن به چیزی و شناختن. (از منتهی الارب). هدایت یافتن بوسیلهء چیزی. (از اقرب الموارد). || جمع کردن انگشتان را بر چیزی. (از اقرب الموارد). || ترنجیدن. (منتهی الارب). گرفتن. (از اقرب الموارد).

عکز.

[عَ] (ع اِمص) گرفتگی و گرفتن به پنجه. (منتهی الارب).

عکز.

[عِ] (ع ص) مرد بدخوی زفت بدقال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَکِز. (لسان العرب).

عکزولة.

[عُ لَ] (ع اِ) واحد عکازیل، پنجهء شیر. (از اقرب الموارد). رجوع به عکازیل شود.

عکس.

[عَ] (ع مص) باشگونه کردن و گردانیدن لفظ و سخن و جز آن. (از منتهی الارب). بازگونه کردن. (دهار). واشگونه کردن. (المصادر زوزنی). مقلوب کردن سخن. (از اقرب الموارد). باشگونه کردن. (حدائق السحر وطواط). || آخر چیزی را در اول آن آوردن، و بجای یکدیگر گردانیدن اجزای چیزی را. (از منتهی الارب). بازگرداندن آخر شی ء به اول آن. (از تاج المصادر بیهقی). (دهار) (از اقرب الموارد). و آن جمله است عکس «بلیة» در قبر، زیرا عرب در جاهلیت، بلیه و شتر را به صورت معکوس بر قبر صاحب خود می بستند تا بمیرد. (از اقرب الموارد). || بازداشتن ستور. || کشیدن عنان اسب را بسوی خود تا برگردد. (از منتهی الارب). کشیدن سردابه را بسوی خود تا به عقب برگردد. (از اقرب الموارد). || مهار شتر بر دست او بستن تا رام گردد. (از منتهی الارب). دست شتر واکردن بستن. (المصادر زوزنی). بینی شتر با دست وی بستن تا رام شود. (تاج المصادر بیهقی). ریسمان بستن در «خطم» شتر تا «رسغ» دو دست او تا رام شود. (از اقرب الموارد). || شیر ریختن در خوردنی. (منتهی الارب). شیر بر خوردنی ریختن. (تاج المصادر بیهقی). «عکیس» را بر طعام ریختن. (از اقرب الموارد). || چیزی را بسوی زمین کشیدن و آن را به شدت فشار آوردن و به زمین زدن. || خم کردن و بازگرداندن سر شتر را. || بازگرداندن کاری را بر کسی. || منصرف کردن کسی را از کار خود. (از اقرب الموارد). || تافتن. تابیدن؛ عکس شعاع آفتاب. (فرهنگ فارسی معین).

عکس.

[عَ] (ع اِ) آنچه در آب و آینه و امثال آن از اشیاء پیدا میشود. (غیاث اللغات). عکس شاخص در آینه و جز آن، آنچه را که منطبع میشود در آن بطور باژگونه. ج، عُکوس. (ناظم الاطباء). تصویری که از شی ء یا شخص در آب و آیینه و جز آن پیدا شود. (فرهنگ فارسی معین). ناهمتا. (دستوراللغة). خیال که در چشم یا در آب و آیینه افتد از شی ء خارجی، و فرتور یعنی عکس نور و روشنائی آب و آیینه و امثال آن. (یادداشت مرحوم دهخدا). فرتور و شبحی که از شاخص در آب و آیینه و جز آن پیدا و ظاهر میشود. (از ناظم الاطباء). اطلاق عکس بر دو معنی آید، گاهی مراد آن می باشد که شبح و لون چیزی در چیزی دیگر که مقابل وی به منزلهء مرآة باشد افتاده بود، و گاه مقصود آن میگردد که شبح و لون چیزی از تحت چیزی دیگر که شفاف یا رقیق باشد بروز کند و با لفظ کشیدن و افتادن به صلهء «در»، و با لفظ افگندن و زدن به صلهء «بر» مستعمل است. (از آنندراج). || پرتو. پرتاب :
زان می که یاقوت سرخ گردد
در خانه از عکس او در و بام.فرخی.
زان می که در شب ز عکس جامش
هر دم برآید ستارهء بام.فرخی.
ز عکس خون مخالف که شاه ریخت هنوز
در آن دیار هوا ابرش است و خاک اشقر.
عنصری.
ز عکس می زرد و جام بلور
سپهری شد ایوان پر از ماه و هور.اسدی.
هوا گفتی از عکس شد زرپوش
زمین سیم شد پاک و آمد بجوش.اسدی.
خدای از بخارش سپهر آفرید
ز عکسش ستاره پدید آورید.اسدی.
عکس مراد ما و تو کار وی
شاهد بسست شکل نگونسارش.
ناصرخسرو.
وین که بجوی اندر از عکس گل
سرخ عقیق است تو گوئی حصاش.
ناصرخسرو.
در ناحیت کشمیر مرغزاری خوش و نزه بود که از عکس ریاحین او پر زاغ چون دم طاووس نمودی. (کلیله و دمنه). عکس آن در آب بدید. (کلیله و دمنه).
ظلمت ظلم از جهان برداشت عکس تیغ تو
ظلمت شب را چو عکس تیغ خورشید منیر.
سوزنی.
عکس شکوفه ز شاخ بر لب آب اوفتاد
راست چو قوس قزح بر گذر کهکشان.
خاقانی.
ز یک عکس شمشیرش این هفت رقعه
تصاویر این هفت ایوان نماید.خاقانی.
ماه نو و صبح بین پیاله و باده
عکس شباهنگ بر پیاله فتاده.خاقانی.
ضمیر منیر... او آیینهء روشن گشته که عکس اسرار و غور افکار... چون شعلهء آفتاب پیش او لایح و واضح باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 13).
ز عکس آنچنان روشن جنابی
خراسان را درافروز آفتابی.نظامی.
به مشکین زگال آتش لاله رنگ
درافتاده چون عکس گوهر به سنگ.
نظامی (از آنندراج).
عکس آن اینجاست ذل من قنع
اندر این طور است عز من طمع.مولوی.
گر به خشم و جنگ عکس قهر اوست
ور به صلح و عذر عکس مهر اوست.مولوی.
آن خیالاتی که دام اولیاست
عکس مهرویان بستان خداست.مولوی.
طارم اخضر از عکس چمن حمرا گشت
بس که از طرف چمن لؤلؤی لالا برخاست.
سعدی.
این نقطهء سیاه که آمد مدار نور
عکسی است در حدیقهء بینش ز خال تو.
حافظ.
عکس روی تو چو در آینهء جام افتاد
عارف از خندهء می در طمع خام افتاد.
حافظ.
دیدم به خواب دوش که ماهی برآمدی
کز عکس روی او شب هجران سرآمدی.
حافظ.
- عکس انداز کردن؛ نمودن انعکاس. (ناظم الاطباء).
|| در اصطلاح عکاسی، تصویری که عکاس از شاخص بر روی صفحهء کاغذ و جز آن ثابت می کند. (ناظم الاطباء). صورت شی ء یا شخص یا منظره ای که با دستگاه عکاسی برداشته شود. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عکس برداری شود.
- چاپ کردن عکس؛ در اصطلاح عکاسی. رجوع به عکس برداری شود.
- عکس مثبت؛ در اصطلاح عکاسی. رجوع به عکس برداری شود.
- عکس منفی؛ در اصطلاح عکاسی. رجوع به عکس برداری شود.
|| در اصطلاح نقاشی، پوشاندن حاشیه با طرحهای خفیف گلها و جانوران. (فرهنگ فارسی معین). || باژگونه از چیزی و مخالف و ضد آن. (ناظم الاطباء).
- بالعکس؛ برخلاف. ضد. رجوع به همین مدخل شود.
- برعکس؛ برخلاف و برضد و مخالف. (ناظم الاطباء). رجوع به برعکس در ردیف خود شود.
- به عکس شدن؛ معکوس شدن :
بر عکس شود چون به نهایت برسد
شادی میکن چو غم بغایت برسد.
(امثال و حکم دهخدا).
- برعکس؛ برعکس. برضد. برخلاف. رجوع به بر عکس شود :
گروهی به عکس این مصلحت دیده اند.
(گلستان).
- عکس صوت؛ انعکاس صوت. بازگشت آواز. صدا. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عکس نور؛ برگشتگی نور و انعکاس آن. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح منطق) در اصطلاح منطق، هر قضیه که محمول و موضوعش متعین باشد چون محمول را موضوع کنیم و موضوع را محمول، آن را عکس خوانیم، و چون مقابل موضوع به عدول موضوع کنیم و مقابل محمول به عدول محمول آن را مقابل خوانیم و چون مقابلها را منعکس کنیم آن را مقابلش خوانیم. عکس یا مستوی است و یا نقیض. عکس مستوی آن است که عین موضوع را محمول کنیم و عین محمول را موضوع کنیم چنانکه در قضیهء «انسان ناطق است» گوئیم «ناطق انسان است». و عکس نقیض آن است که نقیض جزء دوم را اول (نقیض محمول) و عین جزء اول را محمول و جزء دوم قرار دهیم. و برخی گویند در عکس نقیض، نقیض هر یک از موضوع و محمول را بجای هم قرار دهیم. مثال اول «انسان حیوان است» به «حیوان انسان است» مثال دوم «انسان حیوان است» به «بعض لاحیوان لاانسان است». عکس موجبهء کلیه و جزئیه، موجبهء جزئیه است و عکس سالبهء کلیه، سالبهء کلیه است، و سالبهء جزئیه را عکس نباشد. (از فرهنگ علوم عقلی به نقل از اساس الاقتباس).
- عکس مستوی؛ در اصطلاح منطق، یکی از دو نوع عکس است. رجوع به عکس شود.
- عکس نقیض؛ در اصطلاح منطق، یکی از دو نوع عکس است. رجوع به عکس شود.
|| (اصطلاح فقه) تعلیق نقیض حکم مذکور است به نقیض علت مذکوره، برای رد به اصلی دیگر، چنانکه گوئیم آنچه به نذر لازم است به شروع لازم است چون حج، و عکس آن چنین میشود، آنچه به نذر لازم نباشد به شروع لازم نباشد. بنابراین عکس ضد طرد است. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به عکس و طرد شود. || (اصطلاح بدیع)، یکی از صنایع شعری است که به عکس و تبدیل یا عکس و طرد شهرت دارد. رجوع به عکس و طرد در همین ترکیبات شود.
- عکس و تبدیل؛ عکس و طرد که از محسنات بدیعی است. رجوع به عکس و طرد درهمین ترکیبات شود.
- عکس و طرد؛ یکی از صنایع شعری و محسنات بدیعی است. و آن چنان است که در یک مصراع یا نیم مصراع، الفاظ مصراع یا نیم مصراع قبل را قلب کرده مکرر سازند. چون این مصراع:
باده چه کنی پنهان، پنهان چه کنی باده.
و یا این بیت:
در چهرهء تو دیدم لطفی که می شنیدم
لطفی که می شنیدم در چهرهء تو دیدم.
و در عربی چون گفتهء خداوند: تولج اللیل فی النهار و تولج النهار فی اللیل، و یا این آیه: یخرج الحی من المیت و یخرج المیت من الحی.
و از جملهء آن است که در کلامی، کلمه به کلمه از آخر گیرند و بر عکس ترتیب خوانند. و آن دو نوع است: یکی آنکه از ترتیب عکس همان کلام حاصل شود چنانکه:
درمی داری و داری کرمی
کرمی داری و داری درمی.
دوم آنکه از ترتیب، عکس بیت دیگر حاصل شود. چون این بیت از سلمان ساوجی:
به احسان توئی حاتم به رفعت توئی کسری
به فرمان توئی آصف به برهان توئی عیسی.
که چون آن را عکس کنیم این بیت به اختلاف وزن حاصل شود:
عیسی توئی به برهان آصف توئی به فرمان
کسری توئی به رفعت حاتم توئی به احسان.
و این را متلون معکوس نیز گویند. (از آنندراج).
و رجوع به فرهنگ علوم نقلی و نفائس و مطول و کشاف اصطلاحات الفنون شود.
|| در اصطلاح نجومی، انتقال کوکبی برخلاف توالی از اول برجی به آخر برج مقدم. مانند انتقال مریخ از حوت به دلو. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عکس آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق، بخش الیگودرز، شهرستان بروجرد. سکنهء آن 204 تن. آب آن از قنات و چاه محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عکس افکن.

[عَ اَ کَ] (نف مرکب)عکس افکننده. پرتوافکن :
بغیر طایف و کدرا ادیم گشتی پوست
چو آن سهیل شدی عکس افکن اقلیم.
سوزنی.

عکس افکندن.

[عَ اَ کَ دَ] (مص مرکب)پرتو افکندن :
چو گلبن از بر آتش نهاده عکس افکند
به شاخ او بر دراج شد ابستاخوان.
خسروانی.
تابوت او چه عکس فکندست بر شما
کز اشک رخ چو تختهء او غرق زیورید.
خاقانی.

عکس العمل.

[عَ سُلْ عَ مَ] (ع اِ مرکب)(1)واکنش. (فرهنگ فارسی معین). مقابل عمل. و رجوع به واکنش شود.
(1) - Reaction.

عکس انداختن.

[عَ اَ تَ] (مص مرکب)منعکس شدن. انعکاس یافتن. پرتو افکندن. || عکس برداشتن. (فرهنگ فارسی معین). عکس گرفتن.

عکس بردار.

[عَ بَ] (نف مرکب) عکس بردارنده. آنکه با دوربین عکاسی عکس شخص یا شی ء یا منظره ای را گیرد. (فرهنگ فارسی معین). عکاس.

عکس برداری.

[عَ بَ] (حامص مرکب)عکس برداشتن. عکاسی. مجموع عملیاتی که با اجرای آنها تصویر شی ء مورد نظر به روی صفحه ای ثابت میگردد. (فرهنگ فارسی معین). از نظر فن عکاسی، اشعهء نورانی صادر از شی ء بوسیلهء عدسی دستگاه عکس برداری به داخل جعبهء تاریک دستگاه نفوذ می کند و صفحهء حساس را متأثر میسازد و تغییراتی در وضع شیمیائی و فیزیکی مادهء حساس پدید می آورد. این صفحه به تاریک خانه یعنی محلی که با نور قرمز روشن میشود، برده شده در آنجا با مواد شیمیایی مخصوص، عکس تصویر شی ء مورد نظر، ظاهر و ثابت میگردد. سپس این عکس را به روی صفحهء حساس کاغذی انتقال داده تصویر حقیقی شی ء بر روی آن چاپ میشود. (فرهنگ فارسی معین). عکاسی یا عکس برداری مرکب از دو عمل، یکی فیزیکی و یکی شیمیایی است: عمل فیزیکی، یعنی ایجاد تصویر واضح و روشنی از شی ء یا شخصی که میخواهیم عکس آن را برداریم و این عمل با دستگاهی به نام دوربین عکاسی انجام میگیرد. رجوع به دوربین شود. و عمل شیمیائی، املاح نقره دارای این خاصیت هستند که بر اثر نور تجزیه میشوند و نقرهء خالص از آنها به صورت ذرات سیاه رنگ آزاد میگردد، ژلاتین این عمل را آسان میکند. در عمل مخلوط ژلاتین و برمور نقره را در کارخانه هایی که تنها با نور سرخ روشن شده روی شیشه یا نوارهایی به نام فیلم و یا کاغذ مخصوصی میکشند و خشک می کنند و در موقع برداشتن عکس در جعبهء مخصوص به اسم شاسی جای میدهند. در موقع عکس برداری پس از آنکه تصویر شی ء یا شخص روی فیلم منعکس شد آن را به وسیلهء داروهای شیمیائی بخصوص ظاهر می کنند و تصویری بدست می آید که نقاط روشن شی ء سیاه، و نقاط سیاه آن روشن دیده میشود و آن را عکس منفی گویند. و عکس منفی را چون بر کاغذ حساس برگردانند تصویری بدست می آید که نقاط روشن و تاریک آن مطابق با اصل شی ء یا شخص است و آن را عکس مثبت گویند، و این عمل در اصطلاح عکاسی، چاپ کردن عکس نامیده میشود.
- دستگاه عکس برداری؛ دوربین عکاسی. (فرهنگ فارسی معین).
|| در اصطلاح پزشکی، برداشتن تصویر از اعضا و جوارح انسان بوسیلهء دستگاه رادیوگراف. (فرهنگ فارسی معین).

عکس برداشتن.

[عَ بَ تَ] (مص مرکب) تصویر شخص یا شی ء یا منظره ای را به وسیلهء دستگاه عکاسی گرفتن. (فرهنگ فارسی معین).

عکس برگردان.

[عَ بَ گَ] (نف مرکب)عکس برگرداننده. || (اِ مرکب) طرحی از نقاشی رنگین بر روی کاغذ روپوشیده که چون آن را وارونه بر روی کاغذ دیگر چسبانند و با خیساندن و نم زدن، کاغذ روپوش را برگیرند، تصویر اصلی را بر کاغذ دوم منتقل سازد. (از فرهنگ فارسی معین).

عکس پذیر.

[عَ پَ] (نف مرکب) عکس پذیرنده. نقش پذیر. انعکاس و تصویر پذیر چون آینه :
صقلش از مالش سریشم و شیر
گشته آیینه وار عکس پذیر.نظامی.
چنان ز ضعف بود بی نظیرم روشن
که در برابرم آیینه نیست عکس پذیر.عرفی.

عکس پذیرفتن.

[عَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) قبول انعکاس. (فرهنگ فارسی معین): انعکاس؛ عکس پذیرفتن. (منتهی الارب). || قبول تصویر کردن. نقش پذیرفتن. (فرهنگ فارسی معین) :
آب از گل رخسارهء او عکس پذیرفت
و آتش بسر غنچه گلنار برآمد.سعدی.

عکس زدن.

[عَ زَ دَ] (مص مرکب) پرتو افکندن :
چو خورشید زد عکس بر آسمان
پراکند بر لاجورد ارغوان.فردوسی.
یک آتش از قنینه زده عکس بر سهیل
یک آتش از تنوره زده نور بر قمر.
امیر معزی.

عکس کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب)گردانیدن. باژگونه کردن. قلب کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || منعکس شدن :بیهوش افتاد و اصلاً و قطعا زو نفس برنمی آمد... صفت او در آن ضعیفه عکس کرد و بیهوش افتاد... حالتی شگرف در حاضران پیدا شده بود، آن صفت در من عکس کرده و به همان صفت به قصر عارفان رفتم. (انیس الطالبین ص 180).

عکس کشیدن.

[عَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) منعکس کردن :
نتوانم اگر عمر به نظاره شود صرف
از ضعف بدن عکس در آیینه کشیدن.
درویش واله هروی (از آنندراج).

عکس گرفتن.

[عَ گِ رِتَ] (مص مرکب)برداشتن تصویر شخص یا شی ء یا منظره ای به وسیلهء دوربین عکاسی. (فرهنگ فارسی معین). عکس برداشتن. عکس انداختن. عکاسی.

عکس نما.

[عَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)عکس نماینده. نشان دهندهء تصویر شی ء : از جوهر آهن ظلمانی به روزی چند آیینه ای میکند که جوهر مظلم او در صقالت و صفوت بحدی میکشد که عکس نمای محاسن «و صورکم فاحسن صورکم» میگردد. (سندبادنامه ص 52).

عکسه.

[] (اِخ) (به معنی خلخال) دختر کالب بن یفنه که پسر عمویش وی را از عثنئیل تزویج نمود، چه کالب با خود شرط کرده بود که هر کس «دبیر» را به قتل برساند دختر خود را بدو تزویج نماید، پس عثنئیل وی را زده عکسه را به حبالهء نکاح خود درآورد و پدرش چشمه های فوقانی و تحتانی را با املاک حوالی آنها علاوه بر مهر به وی داد. (از قاموس کتاب مقدس).

عکسه.

[عَ سَ] (اِ) مصحف عطسه در تداول عوام. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عکش.

[عَ] (ع مص) حمله کردن. (از منتهی الارب). بازگشتن بر کسی، و گویند حمله کردن بر آن. (از اقرب الموارد). || بافتن تننده خانه را. (از منتهی الارب). بافتن عنکبوت. (از اقرب الموارد). || گرد کردن و فراهم آوردن. (از منتهی الارب). جمع کردن. (از اقرب الموارد). || گرد گرفتن سگان گاو نر را. (از منتهی الارب). احاطه کردن سگان ثور را. (از اقرب الموارد). || سخت بستن کسی را. (از منتهی الارب). «وثاق» کسی را بستن. (از اقرب الموارد). || سبقت گرفتن بر کسی. (از اقرب الموارد به نقل از الاساس).

عکش.

[عَ کَ] (ع مص) پیچیده شدن موی و بر هم نشستن آن. || بسیار و انبوه گردیدن گیاه و در خود پیچیدن آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکش.

[عَکِ] (ع ص) موی مرغول. (منتهی الارب). موی مجعد. (از اقرب الموارد). || مرد که از وی نیکوئی نیاید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فراهم آورندهء چیزی. (منتهی الارب). جامع. (اقرب الموارد).

عکشة.

[عَ کِ شَ] (ع ص) مونث عَکش. رجوع به عکش شود.
- || شجرهء عکشة؛ درخت بسیارشاخ درهم پیچیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکص.

[عَ] (ع مص) برگردانیدن. (از منتهی الارب). منصرف کردن کسی را از حاجت خود. (از اقرب الموارد). || رد کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکص.

[عَ] (ع اِمص) بدخوئی. || برهم دیگر شدن اندام. (منتهی الارب). عَکَص. (اقرب الموارد). رجوع به عَکَص شود.

عکص.

[عَ کَ] (ع مص) توسنی نمودن دابه و بازایستادن از رفتن. (از منتهی الارب). «حرون» شدن دابه. || بدخوی شدن شخص. (از اقرب الموارد).

عکص.

[عَ کَ] (ع اِمص) سختی و بدی خلق. || نزدیکی و برهم بودن اندام در خلقت. (از اقرب الموارد). عَکص. (منتهی الارب). و رجوع به عَکص شود.

عکص.

[عَ کِ] (ع ص) بدخوی. (منتهی الارب). سیّی ء الخلق. (اقرب الموارد).

عکصة.

[عَ کِ صَ] (ع ص) مؤنث عکص. رجوع به عَکِص شود. || رملة عکصة؛ ریگ تودهء دشوارگذار. (منتهی الارب). رملی که پیمودن آن شاق باشد. (از اقرب الموارد).

عکظ.

[عَ] (ع مص) بند کردن. (از منتهی الارب). حبس. (اقرب الموارد). || جدا نمودن. (از منتهی الارب). منصرف کردن. (از اقرب الموارد). || بیکار ساختن. || مغلوب نمودن و رد کردن بر کسی بزرگی و فخر او را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || افتخار و مباهات کردن. (از اقرب الموارد).

عکعک.

[عَ عَ] (اِ) به معنی عکه باشد و آن پرنده ای است مشهور و او سفید و سیاه و درازدم باشد و به عربی عقعق گویند و بعضی گویند عقعق معرب عکعک است. (برهان قاطع). و رجوع به عقعق شود.

عکف.

[عَ] (ع مص) بازداشتن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). منع کردن. (از اقرب الموارد). || بند نمودن. (از منتهی الارب). حبس کردن. (از اقرب الموارد). || گرد چیزی گردیدن. || پیرامون کشته گردیدن مرغان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || روی آوردن بر کسی و ملازم و همراه او شدن. || روی آوردن اسبان بر قائد خود. (از اقرب الموارد). || در رشته گردیدن مروارید و جز آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تأخیر کردن. || اعتکاف کردن. (از اقرب الموارد).

عکف.

[عَ کِ] (ع ص) موی مرغول. (منتهی الارب). جعد در موی. (از اقرب الموارد).

عکف.

[عُکْ کَ] (ع ص، اِ) جِ عاکِف. (اقرب الموارد). رجوع به عاکف شود.

عکک.

[عَ کَ] (اِ) به معنی عکعک است که عکه باشد؛ و آن پرنده ای است سیاه و سفید از جنس کلاغ. (برهان قاطع). رجوع به عکعک و عقعق شود.

عکک.

[عَ کَ] (ع اِمص) تیزی و سختی گرما بی باد. (منتهی الارب). نوزیدن باد. (از اقرب الموارد). ج، عکِاک. (منتهی الارب).

عکک.

[عُ کَ] (ع اِ) جِ عُکّة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عُکة شود.

عکل.

[عَ] (ع مص) به اندازه گرفتن. (از منتهی الارب). || مشتبه و دشوار گردیدن بر کسی کار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به رای خود دریافتن. (از منتهی الارب). به رای خویش گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || به گمان گفتن. (از منتهی الارب). حدس زدن. (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن. (از منتهی الارب). جمع کردن چیزی را پس از متفرق بودن آن. (از اقرب الموارد). || راندن، یا سخت راندن شتر را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بستن زانوی شتر، و یا بازو بستن هر دو دست شتر را. (از منتهی الارب). یک پای شتر بستن. (تاج المصادر بیهقی). «رسغ»؛ دست شتر را با ریسمان به بازوی او بستن، و چنین ریسمانی را «عکال» گویند. (از اقرب الموارد). || بازداشتن و بند نمودن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بازگردانیدن. (از منتهی الارب). || بر زمین زدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رخت بر هم نهادن. (از منتهی الارب). چیدن کالا بر همدیگر. (از اقرب الموارد). کالا بر هم نهادن. (تاج المصادر بیهقی). || مردن. || کوشش کردن در کار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکل.

[عَ کَ] (ع مص) دردی ناک شدن چراغدان. (از منتهی الارب). گردآمدن دردی در چراغدان. (المصادر زوزنی) (از اقرب الموارد). پردردی شدن چراغدان. (تاج المصادر بیهقی).

عکل.

[عَ کَ] (ع اِ) لغتی است در عَکَر به معنی گروهی از شتران، اما «عکر» ارجح است. (از اقرب الموارد). رجوع به عکر شود.

عکل.

[عِ / عُ] (ع ص) ناکس و لئیم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و برخی آن را مخصوص مردان دانند. (از اقرب الموارد). ج، أعکال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عکل.

[عُ] (اِخ) از زنان جاهلی است و گویند از کنیزکان بوده است. و حارث و جشم و سعد و عدی، فرزندان عوف بن وائل بن قیس بن اد بدو نسبت دارند و آنان را بنی عکل گویند. (از الاعلام زرکلی به نق از جمهرة الانساب و اللباب). و رجوع به عُکلی شود.

عکل.

[عُ کُ] (ع ص، اِ) جِ عاکِل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاکل شود.

عکلد.

[عُ کَ لِ] (ع ص) لبن عکلد؛ شیر دفزک خفته. (منتهی الارب). شیر غلیظ شده. (از اقرب الموارد). عُکالد. و رجوع به عکالد شود.

عکلط.

[عُ کَ لِ] (ع ص) لبن عکلط؛ شیر دفزک و سطبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُکلد. و رجوع به عکلد شود.

عکله.

[عَ لَ] (اِ) لغتی است که آن را به فارسی ششبندان و به عربی کرمة الاسود و به شیرازی سیاه دارو و به یونانی فاشرستین خوانند. و آن نوعی از لبلاب است. (برهان).

عکلی.

[عُ] (ص نسبی) منسوب به عکل، و آن بطنی است از تیمم. ولی اصح آن است که عکل نام کنیزی است از آن زنی از حمیر، و آن زن را عوف بن قیس بن وائل بن عوف بن عبد مناة بن ادبن طابخة بزنی گرفت و چون درگذشت عوف با این کنیز ازدواج کرد و او فرزندان عوف را دایگی نمود لذا این فرزندان به نام «عکل» شهرت یافتند. (از اللباب فی تهذیب الانساب و معجم البلدان). و رجوع به عُکل شود.

عکلیة.

[عُ لی یَ] (اِخ) آبکی است مر بنی بکربن کلاب را. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عکم.

[عَ] (ع مص) به جامه بستن رخت را و بار کردن. (از منتهی الارب). کالا را بوسیلهء جامه بستن. (از اقرب الموارد). || تنگ بار بر ستور بستن. (از منتهی الارب). بستن بار بر شتر. (از اقرب الموارد). || برای کسی تنگ بار بستن. (از منتهی الارب). بار را برای کسی بستن. (از اقرب الموارد). || دهن بند بربستن شتر. (تاج المصادر بیهقی). || بر گردانیده شدن از زیارت کسی. || انتظار کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). چشم داشتن. (تاج المصادر بیهقی) || بازگردیدن بر کسی. || قصد کردن زمینی را. || باز ماندن از دشنام. || فربه شدن شتر و توبرتو نشستن پیه آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکم.

[عَ] (ع اِ) اندرون پهلو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکم.

[عِ] (ع اِ) باربند، و تنگ بار. (منتهی الارب). «عکام» و بار. (از اقرب الموارد). ج، أعکام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و رجوع به عِکمان شود. || جامه دان. (منتهی الارب). || پشتوارهء جامه. (منتهی الارب). کارة. (اقرب الموارد). ج، عُکوم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || چرخ چاه. || گلیمی است که زنان در آن ذخیرهء خود نهند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکم.

[عُ کَ] (ع اِ) جِ عُکمة. (اقرب الموارد). رجوع به عکمة شود.

عکم.

[عُ کُ](1) (ع اِ) جِ عِکام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به سکون ثانی ضبط شده است.

عکمان.

[عِ] (ع اِ) تثنیهء عِکم. دو تنگ بار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). برای دو چیز شبیه هم در مثل گویند «هما عکما عیر». (از اقرب الموارد). و رجوع به عکم شود.

عکمز.

[عُ مُ] (ع ص) زن گرداندام پرگوشت نازک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شرم مرد پرگوشت. (منتهی الارب). || (اِ) مهرهء نره. (ناظم الاطباء). || حشفهء انسان. (ناظم الاطباء). عکمزة. عکموز. عکموزة.

عکمزة.

[عُ مُ زَ] (ع ص، اِ) عُکمُز است در تمام معانی. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عکمز شود.

عکمس.

[عُ کَ مِ] (ع ص) ابل عکمس؛ شتران بسیار یا گلهء شتران قریب هزار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || لیل عکمس؛ شبی بسیار تاریک. (از اقرب الموارد). || هر چیز متراکم و انبوه که از شدت تراکم تاریک باشد. (از اقرب الموارد). عُکامِس. و رجوع به عکامس شود.

عکمسة.

[عَ مَ سَ] (ع مص) تاریک شدن شب. (از منتهی الارب) (ازاقرب الموارد).

عکمص.

[عُ کَمِ] (ع ص) بلا و زیرک. (منتهی الارب). داهیه. (اقرب الموارد). || بر حذر و ترسان از هر چیزی. (منتهی الارب). حاذر، از هر چیزی. (از اقرب الموارد).
- ابوالعکمص؛ کنیهء مردی است از تمیم. (از منتهی الارب).

عکموز.

[عُ] (ع ص، اِ) عُکمُز است در تمام معانی. (از اقرب الموارد). رجوع به عکمز شود.

عکموزة.

[عُ زَ] (ع ص، اِ) عُکمُز است در تمام معانی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عکمز شود.

عکموس.

[عُ] (ع اِ) خر. (منتهی الارب). حمار، و آن لغتی است حمیری. (از اقرب الموارد).

عکمة.

[عُ مَ] (ع اِ) عکمة البطن؛ گوشهء شکم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عُکَم. (اقرب الموارد).

عکن.

[عُ کَ] (ع اِ) جِ عُکنة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عکنة شود.

عکناء .

[عَ] (ع ص) شتر مادهء سطبر سرپستان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جاریة عکناء؛ دختر که شکمش نورد و شکن دار باشد. (منتهی الارب). جاریهء «عکن»دار. (از اقرب الموارد). و رجوع به عکنة شود.

عکنان.

[عَ / عَ کَ] (ع اِ) شتران بسیار، و شترمرغ کثیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکنباة.

[عَ کَمْ] (ع اِ) لغتی است در عنکبوت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عنکبوت شود.

عکندس.

[عَ کَ دَ] (ع ص) صلب و شدید. || شیر و اسد سخت و توانا. (از اقرب الموارد).

عکندسة.

[عَ کَ دَ سَ] (ع ص) مونث عکندس. (از اقرب الموارد). رجوع به عکندس شود.

عکنکع.

[عَ کَ کَ] (ع اِ) غول نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کعنکع. و رجوع به کعنکع شود.

عکنة.

[عُ نَ] (ع اِ) نورد شکم از فربهی. (منتهی الارب). آنچه از شکم بواسطهء فربهی، خم شود و چین خورد. (از اقرب الموارد). ج، عُکَن و أعکان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عکنه.

[عَ نَ] (اِ) لغتی است که آن را در اندلس سورنجان و در عراق لعبت بربری خوانند. (برهان) (آنندراج). سورنجان. (الفاظ الادویة). لعبهء بربریة و آن سورنجان است. (از اختیارات بدیعی). لعبت بربریة، سورنجان، و قسمی از آن سورنجان دقیق است و آن سم قاتل است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عکو.

[عَکْوْ] (ع مص) بزرگ ساختن نیفهء ازار را و درشت نمودن. || بیرون آمدن بعض پلیدی و باقی ماندن بعض آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || میل کردن. || بند کردن و بستن. (از منتهی الارب). مقید کردن و بستن. (از اقرب الموارد). || فرونگذاشتن موی را. (از منتهی الارب). || گره زدن دم ستور. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دنبال ستور بستن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || خم دادن. (از منتهی الارب). عطف. (از اقرب الموارد). || درشت و فربه گردیدن شتر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فربه و زفت شدن شتر. (تاج المصادر بیهقی). || بلندتر شدن دود. (منتهی الارب). بالا رفتن دود و دخان. (از اقرب الموارد). || باردار نمودن گشن ماده را. (از منتهی الارب).

عکو.

[] (اِخ) (به معنی ریگ داغ). اسکله ای است منسوب به فنیقیان که به مسافت هشت میل به شمال غربی کوه کرمل واقع است. (از قاموس کتاب مقدس).

عکواء.

[عَکْ] (ع ص) شاة عکواء؛ گوسپند سفید دنبه سیاه جملهء اندام، و آن خاص ماده است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکوب.

[عَ] (ع اِ) غبار و گرد. (منتهی الارب). غبار، و گویند غبار دود. (از اقرب الموارد). || نباتی است خاردار که پختهء آن را میخورند. (از اقرب الموارد). کنگر را گویند و آن رستنیی باشد خاردار که با ماست پرورده شود و خورند. (از برهان) (از آنندراج). کنگر. (الفاظ الادویة). خرشف. (اختیارات بدیعی). نوعی از خرشف بری است، برگش با سفیدی و تخمش سبز و مستطیل، و چون برشته کنند لذیذ میشود و با قهوه مغشوش میکنند. (از تحفهء حکیم مومن).

عکوب.

[عَکْ کَ] (ع اِ) گروه انبوه. (منتهی الارب).

عکوب.

[عُ] (ع مص) فراهم آمدن شتران بر حوض، یا عام است. (از منتهی الارب). ازدحام کردن شتران. (ازاقرب الموارد). انبوهی کردن شتر بر آب. (تاج المصادر بیهقی). || ایستادن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بانگ و فریاد کردن. (از منتهی الارب). || گرد آمدن پرندگان اطراف مرده. (از اقرب الموارد). || جوشیدن دیگ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکوب.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عاکِب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عاکب شود.

عکوتان.

[عُ وَ] (اِخ) تثنیهء عکوة است و آن نام دو کوه بلند است مشرف بر زبید در یمن. (از معجم البلدان).

عکور.

[عُ] (ع مص) مصدر عَکر است در تمام معانی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عَکر شود.

عکوز.

[عَکْ کو] (ع اِ) چوب دستی آهن دار. (منتهی الارب). عکاز. (اقرب الموارد). و رجوع به عکاز شود. || جبه مانندی از آهن که مجذوم پای خود را بر آن گذارد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکوس.

[عُ] (ع اِ) جِ عَکس. (ناظم الاطباء). رجوع به عکس شود.

عکوف.

[عُ] (ع مص) پیوسته پیش آمدن بر کسی و روی آوردن. (از منتهی الارب). روی فرا چیزی کردن. (تاج المصادر بیهقی). روی به چیزی آوردن. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). روی آوردن بر کسی و ملازم او گشتن. (از اقرب الموارد). عَکف. و رجوع به عکف شود. || مقیم ماندن. (از منتهی الارب). در جای مقیم شدن. (تاج المصادر بیهقی). مقیم شدن. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). || گوشه گرفتن در مسجد. (از منتهی الارب). اعتکاف. (اقرب الموارد). || نگه داشتن خود را و اصلاح نمودن و دیری ورزیدن. (از منتهی الارب). || بازداشته شدن. || گرد چیزی درآمدن. (تاج المصادر بیهقی).

عکوف.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عاکِف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و حدیث «الناس عکوف» یعنی مردم منتظر جنگهای پیامبر (ص) هستند. (از منتهی الارب).

عکوک.

[عَ کَوْ وَ] (ع ص) مرد کوتاه بالا و گرداندام استوارخلقت و تن دار. || جای درشت و آسان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکوک.

[عَ کَوْ وَ] (اِخ) علی بن جبلة بن مسلم، از شیعیان خراسان در قرن دوم هجری. رجوع به علی عکوک شود.

عکوکع.

[عَ کَ کَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب). قصیر. (اقرب الموارد).

عکول.

[عَ کَوْ وَ] (ع ص) مرد کوتاه بالا و فربه. || (اِخ) نام شاعری از کنده. (منتهی الارب).

عکوم.

[عَ] (ع ص) برگردنده، و جای بازگشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زن که پس از هر دختر پسر زاید. (منتهی الارب). زن مِعقاب. (از اقرب الموارد).

عکوم.

[عُ] (ع اِ) جِ عِکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عِکم شود.

عکوة.

[عَکْ وَ / عُ] (ع اِ) «نونه» و چاهک زنخدان. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس).(1) چاه زنخ. چال چانه. || میانه و راست از هر چیزی. (منتهی الارب). وسط. (اقرب الموارد). || بن زبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بن دنب ستور. (منتهی الارب). اصل و بن دم دابه، آنجا که خالی از موی باشد. (از اقرب الموارد). || پی است که شکافته دو تاه بافند، مانند دم فوطه و نیفهء درشت. (منتهی الارب). عصب و پی است که شکافته شود و بافته شود چون مخراق و تازیانه. (از اقرب الموارد). || درشت از هر چیزی. (منتهی الارب). غلیظ از هر چیزی. (از اقرب الموارد). || معظم هر چیزی. ج، عِکاء. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد)، و عُکّی. (منتهی الارب). و عُکاً. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب به معنی نوبت آمده است و ظاهراً صاحب منتهی الارب النونة را النوبة خوانده است.

عکوة.

[عَکْ وَ] (اِخ) شاعری است تمیمی. (منتهی الارب).

عکوة.

[عُکْ وَ] (ع اِ) پست مقل. ج، عُکی: عاکی؛ عکوة فروش و آزمند آن. (منتهی الارب).

عکة.

[عَکْ کَ] (ع ص، اِ) لیلة عکة؛ شب سخت گرم که تر باشد و باد نوزد در آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || أرض عکة؛ به نعت و اضافه، زمین گرم. (از منتهی الارب). عُکّة. (اقرب الموارد). و رجوع به عُکّة شود. || (اِ) سردی تب. || ریگ تودهء گرم از تاب آفتاب. || تیزی و سختی گرما بی باد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عکّة [ عُ / عِ ]. ج، عِکاک. (اقرب الموارد).

عکة.

[عَکْ کَ] (اِخ) نام شهری است، و در حدیث آمده است : «طوبی من رأی عکة». (از منتهی الارب). شهری است از شام بر کران دریای روم و اندر وی مسلمانانند. شهری است با نعمت بسیار و کشت و بزر بسیار و خواسته های بسیار. (حدود العالم). عکه از اقلیم سیم و توابع شام است، شاپور ذوالاکتاف ساخت، و در ملک عکه به ولایت شام چشمه ای است آن را عین البقر خوانند. (نزهة القلوب ج 3 ص 251 و 289). و رجوع به عین البقر شود. عکه شهری است بر ساحل بحر شام از عمل اردن و آن در روزگار ما از آبادترین و نیکوترین شهرهای ساحل است. طول آن 66 درجه و عرضش 31 درجه است و در اقلیم چهارم قرار دارد. این شهر بسال پانزدهم هجری بوسیلهء مسلمانان و به دست عمروبن العاص و معاویة بن سفیان فتح شد، و هشام بن عبدالملک آن را تجدید بنا کرد. و بسال 497 ه .ق. به دست فرنگی ها افتاد و در سال 583 ه .ق. صلاح الدین ایوبی آن را از فرنگی ها بازستاند و دیگر بار در سال 587 فرنگی ها آن را فتح کردند و تاکنون در دست آنان است. (از معجم البلدان) :
نبیذ پیش من آمد به شاطی برکه
بخنده گفتم طوبی لمن یری عکه.منوچهری.
و چون ما از آنجا [ شهر صور ] هفت فرسنگ برفتیم به شهرستان عکه رسیدیم و آن را مدینة عکا نویسند، شهر بر بلندی نهاده است، زمین کج و باقی هموار. و در همه ساحل که بلندی نباشد شهر نسازند از بیم غلبهء آب دریا و خوف امواج که بر کرانه میزند... (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص17).
صور و عکه(1) در امان امرت
چون ارمن و نخجوان ببینم.خاقانی.
و رجوع به عکا شود.
(1) - در بیت یادشده «ک» به ضرورت وزن به تخفیف آمده است.

عکة.

[عِکْ کَ] (ع اِ) سختی گرما همراه نوزیدن باد. ج، عِکاک. (از اقرب الموارد). عُکّة [ عَ / عُ ] . رجوع به عَکّة شود.

عکة.

[عُکْ کَ] (ع ص) أرض عکة؛ به نعت و اضافه، سرزمین گرم. (از اقرب الموارد). عَکّة. (منتهی الارب). رجوع به عَکة شود. || (اِ) خنور مسکه و مشک روغن خرد. (از منتهی الارب). خیک کوچک برای روغن، که کوچکتر از «قربة» است، و از آن جمله است که گویند «سمن الصبی حتی صار کالعکة». (از اقرب الموارد). خیک روغن از پوست بزغالهء شیرخواره. (یادداشت مرحوم دهخدا). ج، عُکَک، عِکاک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فسره و سردی تب. عَکّة. || ریگ تودهء گرم از تاب آفتاب. عَکّة. || رنگی است که بر ناقهء باردار طاری گردد مانند کلف که بر زنان ظاهر آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکه.

[عَکْ کَ / کِ] (اِ) نام مرغی است معروف و آن از جنس کلاغ است و ابلق و سیاه و سفید می باشد و به عربی عقعق خوانند، و ملا علی بیرجندی در شرح مختصر وقایه میگوید که این لغت فارسی است، آنجا که میفرماید و اما العقعق نوع من الغراب طویل الذنب فیه سواد و بیاض یقال بالفارسیة عکه. (برهان). عقعق. (منتهی الارب) (تحفهء حکیم مومن). رجوع به عقعق شود :
بگربه ده دل و عکه سپرز و خیم همه
وگر یتیم بدزدد بزنْش و تاوان کن.کسائی.
قوی ران اسب چون کبک و هما و طوطی و عکه
نکورفتار و فرخ فال و زیرک طبع و حیلت گر.
عبدالواسع جبلی.
ور سلیمان را نه حیلت باز بهر مهر تو
هدهدش بردی به دزدی عکه وار انگشترین.
کاتبی.

عکی.

[عَکْیْ] (ع مص) درشت کردن بستنگاه ازار را. (از منتهی الارب). جای گره بستن ازار را درشت کردن. (از اقرب الموارد). || مردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکی.

[عَکْ کا] (ع اِ) گویند: ائتزر فلان ازرة عک وک، و ازرة عکی؛ یعنی فروهشت هر دو طرف شلوار را و فراهم آورد تمامهء آنرا. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و رجوع به عَکّ شود.

عکی.

[عَ کی ی] (ع ص، اِ) شیر بی آمیغ. || شیر گوسپند بر یکدیگر دوشیده دفزک شده. || مشک شیر. (منتهی الارب). || پست و سویق مقل. (از اقرب الموارد). عُکّی. (منتهی الارب).

عکی.

[عَکْ کی] (ص نسبی) منسوب به عک بن عدنان، برادر معدبن عدنان. و نیز منسوب به عکا و یا عکة که شهری است در شام. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عکی.

[عَ کا / عُ کَنْ] (ع اِ) جِ عُکوة. (منتهی الارب). رجوع به عکوة شود.

عکی.

[عُکْ کا] (ع اِ) پست مقل. (منتهی الارب). عَکی. (اقرب الموارد).

عکیث.

[عَ] (ع اِ) کمیز پیل. (منتهی الارب).

عکیر.

[عُ کَ] (اِخ) ابن سمیربن یزید قیسی، مکنی به ابومسلمة تابعی است. و رجوع به ابومسلمة شود.

عکیز.

[عُ کَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عکیس.

[عَ] (ع اِ) شیر که بر شوربا و خوردنی ریزند. (منتهی الارب). شیر که بر «مرق» ریزند. (از اقرب الموارد). || نوعی از طعام که از شیر و آرد سازند. (منتهی الارب). || شیر تازه که بر آن پیه گداخته ریخته نوشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شاخ رَز که آن را زیر زمین خوابانند تا روید. (منتهی الارب). شاخهء درخت انگور که به زیر زمین خم شود تا از جای دیگری بروید. (از اقرب الموارد). فرهانج انگور. (مهذب الاسماء).

عکیسة.

[عَ سَ] (ع ص) شب نیک تاریک. (منتهی الارب). شب تاریک. (دهار) (از اقرب الموارد). || شتران بسیار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکیش.

[عُ کَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عکیظ.

[عَ] (ع ص) کوتاه قد. (منتهی الارب). قصیر. (ذیل اقرب الموارد).

عکیف.

[عُ کَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عکیک.

[عَ] (ع ص) یوم عکیک، روز گرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). روز سخت گرم. (دهار). || (اِ) شدت و تیزی گرما بی وزش باد. ج، عِکاک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عکیل.

[عُ کَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عکیم.

[عُ کَ] (اِخ) از اعلام است. (از منتهی الارب).

عگله بچای.

[عَ لَ بَ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر. سکنه آن 251 تن. آب آن از چاه و محصول آن غلات است. ساکنان این ده از طایفهء آل حمید هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عگله زویهد.

[عَ لَ زُ هِ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر. سکنه آن 100 تن. آب آن از چاه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).
عگله میاه.
[عَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر. سکنه آن 100 تن. آب آن از رودخانهء جراحی و محصول آن غلات است. ساکنان این ده از طایفهء مقدم هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عل.

[عَلْ ل] (ع مص) دوباره آب خوراندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دیگرباره شراب دادن. (تاج المصادر) (مصادر زوزنی). || نیک رنگ دادن چرم را. (اقرب الموارد). || پیاپی زدن. (تاج المصادر) (اقرب الموارد). سئل تابعی عمن ضرب رج فقتله، فقال اذا عله ضرباً ففیه القود. (اقرب الموارد). || شتران را پیش از سیراب شدن بازگرداندن. || ماده شتر را صبح و ظهر و شب دوشیدن. (ذیل اقرب الموارد). || دوباره آب خوردن. دوباره آشامیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دیگرباره شراب خوردن. (تاج المصادر) (مصادر زوزنی). || بیمار شدن. (منتهی الارب).

عل.

[عَل ل] (ع ص، اِ) کنهء لاغر. || کنهء فربه. از اضداد است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مرد کلان سال و حقیر و نزار. (منتهی الارب). || ریزه اندام از هر چیزی. || تکهء بزرگ جثه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مرد که صحبت زنان، و محادثت با آنها را دوست دارد. (منتهی الارب). || آنکه زنان را بسیار دیدار کند. (اقرب الموارد). || آنکه پوستش از بیماری ترنجیده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، أعلال. || آنکه نیکی و خوبی ندارد. (ذیل اقرب الموارد).

عل.

[عَلْ لَ / عَلْ لِ] (ع حرف) از حروف مشبهة بالفعل بمعنای لعلّ است. و بعضی بر آنند که اصل و ریشهء لعل همین عل است، و لام آن زائد است. مانند «لاتهین الفقیر علک أن ترکع یوماً، و الدهر قد رفعه». عل و لعل در معنی مانند عسی، و در عمل مانند ان مشبهة بالفعل اند، اما قبیلهء عقیل آن دو را حرف جر دانند. و کوفیان منصوب ساختن جواب آن دو را جائز شمرند بر اساس قرائت حفص: «لعلی أبلغ الاسباب اسباب السماوات فاطلع». ابن مالک مجزوم شدن فعل بعد از لعل را جائز داند در صورتی که فاء آن حذف شده باشد:
لعل التفاتاً منک نحوی مقدر
یمل بک من بعد القساوة للرحم.
(از مغنی اللبیب).

عل.

[عُل ل / عِل ل] (ع اِ) جِ عُلعُل. (لسان العرب و شرح قاموس از ذیل اقرب الموارد). اما ازهری گوید جمع علعل، عُلُل و عَلاعل است. (ذیل اقرب الموارد).

علا.

[عُ / عَ] (ع اِمص) بلندی و بزرگی. (غیاث از صراح) :
دولتت دولت علائی را
مایه و پایهء علا باشد.مسعودسعد.
اقبال شاه چون ز علا و سنا شده ست
من جمله آفرین علا و سنا کنم.مسعودسعد.
بر تن حشمت باقیش لباس از شرفت
بر سر دولت پایندهء او تاج علاست.
مسعودسعد.
و رجوع به علاء شود.

علا.

[عَلْ لا] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان سمنان واقع در قسمت جنوب باختری سمنان. دارای آب و هوای معتدل و خشک. آب قراء آن از قنوات تأمین میشود و محصولات عمدهء آن غلات و پنبه و تنباکو و صیفی است. راه شوسهء سمنان به دامغان تقریباً از شمال دهستان و راه آهن از وسط دهستان میگذرد. و ایستگاههای میان دره، گرم آب، گراب در طول دهستان واقع است. این دهستان از 15 آبادی بزرگ و کوچک، و در حدود 48 مزرعه تشکیل شده است. جمع سکنهء آن 4800 تن است. مرکز دهستان قصبهء علا، و قراء مهم آن جام، رکن آباد، خیرآباد و دوزهیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). علاّء. (جغرافیای سیاسی کیهان ص210).

علا.

[عَلْ لا] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان علاء از بخش مرکزی شهرستان سمنان واقع در 9 هزارگزی جنوب خاوری سمنان و 4 هزارگزی شمال راه شوسهء سمنان به دامغان و 2 هزار و پانصد گزی ایستگاه میان دره. سکنهء آن در حدود هزار تن. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و پنبه و پسته و میوه و صیفی است. یک مناره از آثار قدیم دارد. شغل مردان زراعت و هیزم فروشی است. صنایع دستی زنان کرباس بافی میباشد. دارای راه فرعی و دبستان است. مزارع تقی آباد و حسین آباد که هر یک چند تن سکنه دارد و نیز مزارع غیرمسکونی بنام غیاث آباد و محمدآباد و احمدآباد و نوکلاته جزء این قصبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علاء .

[عَ] (ع اِمص) بزرگواری. (دستوراللغة). بزرگوار شدن در شرف و بلندی و بزرگواری. (دستورالاخوان). || برتری. (دستور اللغة). رجوع به علا شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) موضعی است در مدینه. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

علاء .

[عَ] (اِخ) یا سکة العلاء. کوچه ای است در بخارا. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

علاء .

[عَلْ لا] (اِخ) رجوع به علاّ شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن بدر. محدث و تابعی است. رجوع به ابومحمد شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن بکربن عبدرب. رجوع به مکوزه ابوالعمر علاء شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن حارثة قریشی. یکی از پانزده تن حکام عرب به جاهلیت.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی. از جملهء وزرای بویهیان است که وزارت ایشان امتدادی نیافت و در ایام ایشان حادثی واقع نشد. (تجارب السلف ص248).

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن وهب بن موصلایا، مکنی به ابوسعید. از مردم کرخ و از نویسندگان مشهور است. و از کسانی بود که در فصاحت بدو مثل میزدند. وی نصرانی بود و در زمان ابوشجاع وزیر، اسلام آورد. او از زمان القائم بامرالله عهده دار دیوان رسائل بود. و نیابت وزارت را نیز بعهده داشت و در اواخر عمر نابینا شد. بسال 432 ه .ق. به القائم بالله پیوست و مدت 65 سال بدو خدمت کرد. رسائل و اشعار او مدون و مورد توجه است. بسال 412 متولد شد و در 22 جمادی الاولای سال 497 درگذشت، و در تربة الطالع دفن گردید. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص69).

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن حضرمی بن ضماربن سلمی بن اکبر. از صحابه و از مردم حضرموت یمن است. در صدر اسلام فتوحاتی کرد. و رسول اکرم او را ولایت بحرین داد. (از الاعلام زرکلی).

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن خالد، مکنی به ابوشیبه. تابعی است. رجوع به ابوشیبه شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن زهیر. تابعی است. رجوع به ابوزهیر شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن زیاد. تابعی و محدث است. رجوع به ابومحمد شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن زیدل. محدث است. رجوع به ابومحمد شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن سلمة. محدث است. رجوع به ابوالهیثم شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن عاصم غسانی. قلیل الشعر است. (ابن الندیم).

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمن حضرمی حرقی، مولای حرقه. تابعی است.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن عبدالکریم. تابعی است. رجوع به ابوعون شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن فضل بن عبدالملک. محدث است. رجوع به ابوهذیل شود.

علاء .

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سیار. تابعی است. رجوع به ابوسیار شود.

علاء الحضرمی.

[عَ ئُلْ حَ رَ] (اِخ) رجوع به علاءبن حضرمی شود.

علاء الخلیلی.

[عَ ئُلْ خَ] (اِخ) شیخ شمس الدین محمد بن ایوب زرعی خلیلی، ملقب به علاء. در هفتم صفر سال 691 ه . ق. متولد شد. وی استادی مسلم و معاصر شهید اول بود. و ظاهراً با یکدیگر معاشر بوده اند و یا در تصنیفاتِ هم دقت کامل میکردند. علوم عربیت را نزد مجد تونسی و ابن ابی الفتح بعلی، و فقه را نزد صفی هندی آموخت. و در ماه رجب سال 751 درگذشت. از اوست: زادالمعاد، مفتاح دارالسعادة، الرسالة الحلبیة فی الطریقة الحمدیة، تفسیر الفاتحة، تفسیر اسماء القرآن، معانی الادوات و الحروف، بدائع الفوائد در دو مجلد که بیشتر مطالب آن در نحو است. (از روضات الجنات ص744).

علاء الدنیا و الدین.

[عَ ئُدْ دُنْ وَدْ دی](ع اِ مرکب) لقب احترام آمیزی است که برای کسانی نوشته میشد که لقب علاءالدین داشتند.

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) در سلطنت مظفرالدین شاه و صدارت عین الدوله حاکم تهران بود و با خودسری کامل به کار حکومت میپرداخت. داستانی از ستمکاری او که منجر بتعطیل بازار شد در کتابهای تاریخ نقل شده است. و همین امر از جمله علل مهاجرت علما و روحانیون تهران بحضرت عبدالعظیم است. و سر انجام مظفرالدین شاه مجبور شد وی را عزل کند. (از تاریخ مفصل ایران ص507) (از تاریخ مشروطهء ایران ص76 و 77) (از تاریخ بیداری ایرانیان ص 309).

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) ابن بایسنقر (میرزا رکن الدین...). وی از شاهزادگان تیموری است و مردی عیاش و خوش گذران و عاری از رسوم جلادت و جهانگیری بود. پس از فوت میرزا بایسنقر به امارت دیوان اعلی منصوب گشت. و هنگامی که در هرات قائم مقام بود ادعای استقلال کرد و مدت یک سال بر تخت سلطنت بنشست، تا اینکه بسال 852 ه . ق. از مقابل لشکر الغ بیک گورکان به استراباد منهزم گشت و از آنجا نیز مدتها آواره و سرگردان شد تا سرانجام در اوایل سال 865 در کنار دریای قلزم در خانهء ملک بیستون رستمداری درگذشت و نعش او را بهرات بردند و در مقبرهء مهدعلیا گوهرشادآغا به خاک سپردند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص19).

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) ابن سام (اتابک...). از اتابکان یزد است. او مقارن استیلای مغول بر عراق، اتابکی یزد را بعهده داشت، چه وی از حدود 576 ه .ق. این سمت را داشته است. و سلطان جلال الدین منکبرنی او را پدر میخواند و احترام بسیار میکرد. موقعی که جلال الدین نزدیک اصفهان با مغول جنگ کرد. این اتابک در این جنگ که در سال 625 ه . ق. اتفاق افتاد کشته شد. (از تاریخ مفصل ایران مغول ص402).

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) احمدبیک. رجوع به احمد... شود.

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) امیر خاصبک ابوکالیجار گرشاسف. رجوع به ابوکالنجار گرشاسف دوم شود.

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) جعفربن کاکویه بن دشمنزیار، که پسرخال مجدالدوله بن فخرالدولهء دیلمی بوده است. در 422 ه .ق. مسعودبن محمود غزنوی حکومت اصفهان را بدو تفویض کرد. وی بعداً ادعای استقلال کرد. و ابوسهل حمدونی را از ری بیرون کرده همدان را تسخیر کرد. وی مخدوم و مربی شیخ الرئیس ابوعلی سینا است. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص391 و 447).

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) حسن بن رستم بن علاءالدوله. او قائم مقام پدر خود بود و چون در 558 ه .ق. پادشاه شد. درباب ریختن خون بی گناهان غلو کرده از هر کس اندک جریمه میدید وی را فی الحال بقتل میرساند. و عمش حسام الدوله شهریاربن علاءالدوله علی، و نیز کیکاوس بن ناصر الملک که اباًعن جد در سلک اعاظم امرای مازندران انتظام داشتند از جمله مردمی بودند که در اوایل سلطنت حسن مقتول گردیدند. تأدیبش در اکثر اوقات به ضرب چوب بودی و در آن امر آن قدر مبالغه فرمودی که در مازندران چوب حسنی مثل گشت. و چون حسن نزدیک نه سال حکومت کرد درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص420).

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) ذوالقدر، حاکم طایفهء ذوالقدر. رجوع به ذوالقدر شود.

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) علی (امیر...) ابن ظهیرالدین ابومنصور فرامرزبن علاءالدوله ابی جعفر محمد المعروف بابن کاکویه بن دشمنزیار، جنوی ابوجعفر کاکویه. اولینِ امراء کاکویهء اصفهان و مخدوم و مربی شیخ ابوعلی سینا بوده است. علاءالدوله امیر علی از قبل سلاطین سلجوقی حاکم یزد و توابع آن بود. و در 429 ه .ق. ارسلان خاتون دختر جغری بیک عمهء سلطان ملکشاه بن الب ارسلان، جغری بیک را که سابقاً در حبالهء خلیفه القائم بامرالله بود تزویج نمود، در 488 در محاربه ای که فیمابین سلطان برکیارق بن ملکشاه و عمش تتش بن الب ارسلان واقع شد تتش مقتول گشت، امیر علی مذکور نیز با تاش کشته شد. (تعلیقات چهارمقالهء نظامی عروضی ص213).

علاءالدوله.

[عَ ئُدْ دَ لَ] (اِخ) مسعودبن ابراهیم بن مسعودبن محمودبن سبکتکین. رجوع به مسعودبن ابراهیم و مجمل التواریخ ص429 شود.

علاءالدوله.

[عَ ئُد دَ لَ] (اِخ) مسعود ثالث غزنوی. رجوع به مسعود ثالث شود.

علاءالدوله.

[عَ ئُد دَ لَ] (اِخ) ملک. معاصر خیام و ساکن ری بوده است. او راست: مهجة التوحید. (کشف الظنون).

علاءالدولهء باوندی.

[عَ ئُدْ دَ لَ یِ وَ](اِخ) علی بن حسام الدوله. از سلاطین آل باوند (496 - 606 ه .ق.) است که مدت بیست سال سلطنت کرد. بعد از آنکه سلطان محمد پسر ملکشاه سلجوقی در عراق بر مسند اقبال نشست میان او و حسام الدوله، که قب علم طغیان برافراشته بود، مخالفت به وقوع پیوست. و چون فرستادهء سلطان محمد از حسام الدوله شکست خورد، پیغام فرستاد که گذشته را فراموش باید کرد، مناسب آنکه حالا یکی از اولاد خود را نزد ما بفرستی تا عنایت پادشاهانه شامل حال او گردد... حسام الدوله پسر کهتر خود علاءالدوله علی را با ده هزار سوار و پیاده نزد سلطان فرستاد. و علاءالدوله چند گاهی در خدمت پادشاه بسر برد و خواهر سلطان را جهت برادر خود نجم الدوله قارن بخواست... و چون علاءالدوله از اردوی سلطان محمد بخدمت پدر بازگشت میان او و برادرش نجم الدوله مخالفت و منازعت روی نمود و علاءالدوله بخراسان شتافته خود را منظور نظر سلطان سنجر گردانید... در این هنگام حسام الدوله شهریار درگذشت... و نجم الدوله متصدی امور ملک و مال گشت... و بعد از او شمس الملوک رستم بن نجم الدوله بر تخت سلطنت مازندران بنشست... در این هنگام علاءالدوله از نزد سلطان سنجر فرار کرد و بنزد سلطان محمد رفت. سلطان محمد لشکریان بسیاری بهمراهی علاءالدوله بمازندران فرستاد و رستم را چون با آن سپاه طاقت مقاومت نبود بدرگاه پادشاه شتافت و در آنجا به دست خواهر سلطان که منکوحهء پدرش بود مسموم شد... در این احوال سلطان محمد نیز بمرد و پسرش سلطان محمود، علاءالدوله را منظور نظر عنایت گردانید... و اجازت توجه بصوب مازندران ارزانی داشت. و علاءالدوله قدم بر مسند استقلال نهاد و به اندک زمانی تمام آن ملکت را مسخر ساخت و مدت بیست ویک سال علم سلطنت برافراشت و چون عمرش از شصت تجاوز نمود بعلت نقرس مبتلی گشته زمام امور سلطنت را به پسر خود رستم سپرد و خود در گوشه ای نشسته روی بمحراب طاعت و عبادت آورد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص419).

علاءالدولهء بغدادی.

[عَ ئُدْ دَ لَ یِ بَ] (اِخ) ابن سلطان احمد بغدادی. وی در آذربایجان نزد امیر قرایوسف میزیست. هنگامی که امیر قرایوسف در خوی بود، وی به تبریز آمد و طایفه ای از اهل شرارت فراهم کرد. قرایوسف این خبر شنیده کس فرستاد تا حاجی کوچک رکابدار که از قبل او در تبریز بحکومت اشتغال داشت علاءالدوله را گرفته در قلعهء «عادل جوز» مقید ساخت و بالاخره در همین قلعه کشته شد.

علاءالدوله سمنانی.

[عَ ئُدْ دَ لَ یِ سِ](اِخ) شیخ رکن الدین بیابانکی. حمدالله مستوفی که معاصر او بوده در تاریخ گزیده آرد: وی پسر ملک شرف الدین سمنانی است. و در زمان ارغون خان عمل پیشه بود. و پدرش در مرتبهء وزارت. بعد از آن تایب شد، و در عبادت درجهء عالی یافت. و در «نفحات» مسطور است که ابوالمکارم رکن الدین علاءالدوله احمدبن محمد بیابانکی، در اصل از ملک سمنان بود و در سن پانزده سالگی بخدمت سلطان وقت شغل گرفت و در یکی از حروب جذبه ای به وی رسید. و در سنهء سبع و ثمانین و ستمائة (687 ه . ق.) به وقت مراجعت از حجاز در بغداد بصحبت شیخ نورالدین عبدالرحمان کسرقی رسید. و در سنهء تسع و ثمانین و ستمائة (689 ه .ق.) اجازت ارشاد یافت. و بعد از سنهء عشرین و سبعمائة (720 ه .ق.) در خانقاه سکاکیه در مدت شانزده سال، صدوچهل اربعین برآورد. و گویند در سایر اوقات صدوسی اربعین دیگر برآورده بود. وفات شیخ رکن الدین علاءالدوله در شب جمعهء بیست ودوم رجب سنهء ست و ثلاثین و سبعمائة (736 ه .ق.) در برج احرار صوفی آباد اتفاق افتاد و در حظیرهء قطب زمان عمادالدین عبدالوهاب مدفون گشت. مدت عمرش هفتادوهفت سال بود.
خواجو در تصوف به وی نظر داشته و دربارهء وی گفته است:
هرکو به ره علیّ عمرانی شد
چون خضر به سرچشمهء حیوانی شد
از وسوسه و غارت شیطان وارست
مانند علاءالدوله سمنانی شد.
از نتایج طبع فیاض شیخ رکن الدین علاءالدوله کتاب مکاشفات مشهور است. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص220). و نیز او راست: کتاب آداب الخلوة، مواردالشوارد، نجم القران فی تأویل القرآن، شقائق الحدائق و حدائق الحقائق. (کشف الظنون). و نیز او راست: رسالهء موضح مقاصد المخلصین و مفضح عقائد المدعین، رسالهء بیان الاحسان لاهل العرفان. (مجالس المؤمنین). و مظفر صدرقاضی رساله ای بنام «آثار و احوال علاءالدوله» چاپ کرده است که در آن 28 کتاب برای او نقل میکند. و در ذریعه (ج9 ص733) یک کتاب بر آن افزوده شده است. (سنگلاخ در امتحان الفضلاء ج1 ص319) (دولتشاه سمرقندی طبقهء 4) (آتشکدهء آذر، شعرای سمنان) (شاهد صادق) (تذکرهء غنی) (صبح گلشن ص290) (هدیة العارفین ج1 ص108) (نتایج الافکار ص458).

علاءالدوله کرابی.

[عَ ئُدْ دَ لَ یِ کَر را] (اِخ) برادرزن خواجه یحیی کرابی (از امرای سربداران) (753 - 759 ه . ق.). روزی که خواجه یحیی سواره بخانهء خود می آمد علاءالدوله بر پشت اسب او جست و او را زخمی کرد. خواجه یحیی نیز علاءالدوله را مجروح ساخت و هر دو در همان موقع یعنی در سال 759 فوت کردند. (از تاریخ مفصل ایران، مغول ص474).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) حکمران قندوز، در زمان حملهء چنگیز به ایران. وی با قریب هفت هزار نفر از ترکان قراختائی به لشکریان چنگیزی پیوسته و به جنگ با خوارزم شاه حاضر شد. (از تاریخ مفصل ایران، مغول ص37).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) ابن بواب، ابوالحسن علی بن هلال. خوشنویس عرب. رجوع به ابن بواب شود.

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) ابن شاطر، علی بن ابراهیم. عالم ریاضی دمشق. رجوع به ابن شاطر و نیز به علی (ابن ابراهیم...) شود.

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) ابن غانم. نویسندهء توانا و شاعر شهیر است که سنهء 737 ه .ق. در تبوک درگذشت. سال تولد او 680 است. خانهء وی مجمع علما و فضلا بوده است و برادرش شهاب الدین احمد و پسرش جمال الدین عبدالله نیز از شعرا و ادبا بوده اند. (از فوات الوفیات ج2 ص77).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) ابن مظفر، علی بن مظفربن ابراهیم یا هدیة بن عمر بن یزید کندی اسکندرانی وداعی دمشقی. در 716 ه .ق. درگذشت. وی عالم و ادیب و شاعر است. از آثار اوست: التذکرة العلائیة در پنجاه مجلد در فنون مختلف که آن را تذکرهء کندیه و تذکرهء وداعی نیز گویند. چون وی از قبیلهء کنده بوده است او را کندی گفته اند. و چون کاتب ابن وداعة بوده است به وداعی مشهور شد. (از ریحانة الادب ج3 ص103 از کشف الظنون و هدیة الاحباب ص201 و روضات الجنات ص495 و ذریعة ج4 ص45).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) ابن ملیک حموی، نام او علی بن محمد بن عبدالله. از شعرای عرب است که در حماة متولد شد و ادب را نزد فخر عثمان آموخت. دیوان النفحات الادبیة من الریاضة الحمویة از آثار اوست. تولد او بسال 840 ه .ق. و وفاتش بسال 917 است و در باب قرادیس در دمشق دفن گردید. (از معجم المطبوعات ج1 ستون 253).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) ابن ناصرالدین، نام او علی بن محمد طرابلسی است. و در جامع اموی دمشق امام بود. وفات وی در 1032 ه .ق. اتفاق افتاد. او راست: سکب الانهر علی فرائض ملتقی الابحر، که آن را در 990 بپایان رسانده است. (کشف الظنون).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) ابن نفیس، ابوالحسن علی بن ابی حزم. از اکابر اطبای اواخر قرن هفتم هجری است. رجوع به ابن نفیس شود.

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) اتابک یزد. هشتمین اتابک یزد است که از 662 تا 690 ه .ق. حکومت کرد. (تاریخ مفصل ایران، مغول ص403).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) اتابک یزد (شاه...). هفتمین از اتابکان یزد که تا 662 ه .ق. عهده دار اتابکی یزد بوده است. وی بعد از پدرش قطب الدین محمودشاه به اتابکی رسیده بود. (تاریخ مفصل ایران، مغول ص402).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) احمد یلی (584 - 604 ه . ق.). وی از ممدوحین نظامی گنجوی شاعر معروف است. و نوادهء او زوجهء اتابک قزل ارسلان بن اوزبک آخرینِ اتابکان آذربایجان است. (تاریخ مفصل ایران، مغول ص126).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) حسین شاه. بیست وچهارمین تن از سلاطین بنگاله که از 899 تا 925 ه .ق. سلطنت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص227).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) از بزرگ زادگان خراسان بود و در وزارت سلطان ابوسعید بهادرخان مدت هشت ماه خواجه غیاث الدین محمد شرکت نمود و پس از آن مستوفی دیوان شد. و وقتی که امیر عبدالرزاق که اول ملوک سربدار است در قریهء باشتین خروج کرد، خواجه علاءالدین محمد در مقام دفع او برآمد و در اثنای حرب شهید شد. (از دستورالوزراء ص331).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) علی بن ابی الحزم. رجوع به ابن نفیس شود.

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) علی شاه. سومین تن از سلاطین بنگالهء غربی که از 740 تا 746 ه . ق. سلطنت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص276).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) علی میکال (خواجه...). وی به حسن خط مشهور و معروف بود. سالها در دیوان سلطان حسین میرزای تیموری اشتغال داشت و بعد به مقام وزارت رسید و بواسطهء سلامت نفس و راستی و کوتاه دستی هرگز دچار مؤاخذه و مصادره نگشت و به اجل طبیعی درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص330).

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) محمد بن تکش. رجوع به علاءالدین خوارزمشاهی شود.

علاءالدین.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ)مسعودشاه بن رکن الدین فیروزشاه. هفتمین تن از سلاطین ممالیک است که از 639 تا 644 ه . ق. سلطنت کرد. وی که قب در زندان بود و در هشتم ذیقعدهء 639 در دهلی جلوس کرد، و امر وزارت را به خواجه مهذب الدین داد، در 643 این خبر شایع شد که لشکر مغول از جانب قندهار و طالقان بنواحی سند آمده اند و اوچهه را محاصره کرده اند. مسعودشاه متوجه دشمنان گشته. چون مغولان از توجه وی خبر یافتند از ظاهر اوچهه برخاسته و به خراسان شتافتند. در این هنگام مسعودشاه از کار مملکت غفلت کرد و به عیش و عشرت پرداخت و اختلال در احوال مملکت پدید آمد. امرا در خفیه قاصدی نزد عم او سلطان ناصرالدین محمود که در بهرایج بود فرستادند و ناصرالدین بسرعت هرچه تمامتر بصوب دهلی در حرکت آمده و مسعودشاه را گرفت و زندانی کرد. مسعود در زندان درگذشت. (از طبقات سلاطین اسلام ص268) (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص622).

علاءالدین آمدی.

[عَ ئُدْ دی نِ مِ](اِخ) علی بن احمد. رجوع به علی... شود.

علاءالدین اربلی.

[عَ ئُدْ دی نِ اِ بِ](اِخ) علی بن محمد بن علی. رجوع به علی... شود.

علاءالدین اسماعیلی.

[عَ ئُدْ دی نِ اِ](اِخ) حاکم قلعهء الموت. رجوع به علاءالدین محمد شود.

علاءالدین اسود.

[عَ ئُدْ دی نِ اَسْ وَ](اِخ) علی بن عمر. از علمای حنفیهء اواخر قرن هفتم هجری است که به «قره خواجه» معروف است، و از تألیفات اوست: شرح مغنی، العنایة فی شرح الوقایة، در دو مجلد. وی بسال 800 ه . ق. درگذشت. (ریحانة الادب ج3 ص102 از فوائد البهیة ص116 و قاموس الاعلام ج4 ص3168).

علاءالدین ایلخانی.

[عَ ئُدْ دی نِ خا](اِخ) رجوع به ابوسعیدبن اولجایتو شود.

علاءالدین باجی.

[عَ ئُدْ دی نِ] (اِخ)علی بن محمد شافعی. رجوع به علی بن محمد شافعی شود.

علاءالدین باخرزی.

[عَ ئُدْ دی نِ خَ](اِخ) رجوع به علاءالدین صانعی شود.

علاءالدین بحری.

[عَ ئُدْ دی نِ بَ](اِخ) علی منصور. بیست وهفتمین تن از ممالیک بحری که از 778 تا 783 ه . ق. حکومت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص72).

علاءالدین بحری.

[عَ ئُدْ دی نِ بَ](اِخ) قوجوق اشرف. هفدهمین تن از ممالیک بحری است که در سال 742 ه . ق. به حکومت رسید. (طبقات سلاطین اسلام ص71).

علاءالدین بخاری.

[عَ ئُدْ دی نِ بُ](اِخ) (شیخ...) عبدالعزیزبن احمدبن محمد متوفی در 740 ه . ق. او راست کتاب الافنیة، در ذکر فناء مسجد و خانه و شهر. (کشف الظنون).

علاءالدین بخاری.

[عَ ئُدْ دی نِ بُ](اِخ) علی. او راست شرح ارشادالهادی سعدالدین مسعود تفتازانی. (کشف الظنون).

علاءالدین بخاری.

[عَ ئُدْ دی نِ بُ](اِخ) محمد بن عبدالرحمان، معروف به علاء زاهد. از اکابر علمای حنفیه و مؤلف تألیف بزرگی است مشهور به تفسیر علائی. وی در سال 546 ه . ق. درگذشت. (ریحانة الادب ج3 ص104 از کشف الظنون و فوائد البهیة ص175).

علاءالدین بخاری.

[عَ ئُدْ دی نِ بُ](اِخ) محمد بن محمد. رجوع به علاءالدین عطار شود.

علاءالدین بسطامی.

[عَ ئُدْ دی نِ بِ / بَ] (اِخ) علی بن محمد. رجوع به مصنفک شود.

علاءالدین بسنوی.

[عَ ئُدْ دی نِ بَ نَ](اِخ) علی دده. رجوع به علی... شود.

علاءالدین بغدادی.

[عَ ئُدْ دی نِ بَ](اِخ) علی بن محمد. رجوع به علی... شود.

علاءالدین بکجری.

[عَ ئُدْ دی نِ ؟](اِخ) مغلطای بن قلیج بن عبدالله قاهری حنفی (689 - 761 ه . ق.). عالمی حافظ و آشنا به علوم حدیث و نسابه ای بزرگ بود. او را در حدود یکصد تألیف است از آن جمله: الواضح المبین فی من مات من المحبین یا فی ذکر من استشهد من المحبین، شرح البخاری، السیرة النبویة. (از معجم المطبوعات) (از کشف الظنون).

علاءالدین بهمانی.

[عَ ئُدْ دی نِ بَ](اِخ) علی بن عبدالله. رجوع به علی... شود.

علاءالدین بهمنی.

[عَ ئُدْ دی نِ بَ مَ](اِخ) احمدشاه ثانی. دهمین تن از سلاطین بهمنی در «گلبرگه» که از 838 تا 862 ه . ق. سلطنت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص288).

علاءالدین بهمنی.

[عَ ئُدْ دی نِ بَ مَ](اِخ) حسن گانگو. مؤسس سلسلهء بهمنی در دکن. او از افاغنه ای است که در خدمت یکی از براهمهء دهلی سر میکرد و در عهد سلاطین تغلقی بمقامات عالیه رسید و ظفرخان لقب یافت و در 748 ه . ق. با لقب علاءالدین حسن گانگو بهمنی بر تخت گلبرگه نشست. (از طبقات سلاطین اسلام ص286).

علاءالدین بهمنی.

[عَ ئُدْ دی نِ بَ مَ](اِخ) (شاه...) شانزدهمین تن از سلاطین بهمنی گلبرگه که از 927 تا 939 ه . ق. سلطنت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص288).

علاءالدین بهمنی.

[عَ ئُدْ دی نِ بَ مَ](اِخ) همایونشاه. یازدهمین تن از سلاطین بهمنی گلبرگه که از 862 تا 865 ه . ق. سلطنت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص288).

علاءالدین پهلوان.

[عَ ئُدْ دی نِ پَ لَ](اِخ) رجوع به علی پهلوان شود.

علاءالدین ترکمانی.

[عَ ئُدْ دی نِ تُ کَ] (اِخ) علی بن عثمان. رجوع به علاءالدین علی... شود.

علاءالدین جانی.

[عَ ئُدْ دی نِ جا](اِخ) ششمین تن از حکام بنگاله که از 624 تا 627 ه . ق. حکومت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص275).

علاءالدین جمالی.

[عَ ئُدْ دی نِ جَ](اِخ) علی بن احمد. رجوع به علی... شود.

علاءالدین جوینی.

[عَ ئُدْ دی نِ جُ وَ](اِخ) عطاملک بن بهاءالدین محمد. رجوع به عطاملک و وفات الوفیات ج2 ص35 شود.

علاءالدین جهانسوز.

[عَ ئُدْ دی نِ جَ](اِخ) رجوع به علاءالدین غوری شود.

علاءالدین حارثی.

[عَ ئُدْ دی نِ رِ](اِخ) (شیخ الاسلام...) رجوع به حارثی شود.

علاءالدین حصکفی.

[عَ ئُدْ دی نِ حَ کَ] (اِخ) محمد. مفتی شام. او راست: افاضة الانوار علی اصول المنار، در شرح المنار نسفی، الدر المختار فی شرح تنویر الابصار در فقه حنفی، الدر المنتقی فی شرح الملتقی در شرح ملتقی الابحر ابراهیم حلبی. (معجم المطبوعات).

علاءالدین حلبی.

[عَ ئُدْ دی نِ حَ لَ](اِخ) علی بن ابی الفضل حسن بن ابی المجد، مکنی به ابوالحسن. از علمای امامیه بود. و از تألیفات اوست: کتاب الاشارة یا اشارة السبق الی معرفة الحق فی اصول الدین و فروعه العبادیة، که از طهارت تا آخر باب امر بمعروف و نهی از منکر است. نسخه ای از این کتاب که تاریخ کتابتش سال 708 ه . ق. است نزد شیخ اسدالله صاحب مقابس موجود بوده است. و این کتاب با چند کتاب دیگر بنام جوامع الفقه در ایران چاپ شده است. (ریحانة الادب ج3 ص101 از ذریعه ج2 ص99 و روضات الجنات ص128).

علاءالدین حموی.

[عَ ئُدْ دی نِ حَ مَ](اِخ) رجوع به علاءالدین بن ملیک شود.

علاءالدین حنفی.

[عَ ئُدْ دی نِ حَ نَ](اِخ) معروف به امام محمد ترجمانی (متوفی در 645 ه . ق.). او راست: یتیمة الدهر فی فتاوی العصر. (کشف الظنون).

علاءالدین حنفی.

[عَ ئُدْ دی نِ حَ نَ](اِخ) علی بن خلیل طرابلسی. رجوع به علاءالدین طرابلسی شود.

علاءالدین خازن.

[عَ ئُدْ دی نِ زِ] (اِخ)علی بن ابراهیم بن عمر بن خلیل بغدادی. رجوع به خازن شود.

علاءالدین خجندی.

[عَ ئُدْ دی نِ خُ جَ] (اِخ) احمد برهانی. رجوع به احمد... شود.

علاءالدین خفی.

[عَ ئُدْ دی نِ خَ] (اِخ)علی بن منصور مقدس. رجوع به علی... شود.

علاءالدین خلاطی.

[عَ ئُدْ دی نِ خِ](اِخ) علی بن محمد بن حسن. رجوع به علی... شود.

علاءالدین خلجی.

[عَ ئُدْ دی نِ خَ لَ](اِخ) محمدشاه اول سومین تن از سلاطین خلجی هند که از 695 تا 715 ه . ق. سلطنت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص268).

علاءالدین خلجی.

[عَ ئُدْ دی نِ خَ لَ](اِخ) مردان. سومین تن از حکام بنگاله که از 605 تا 608 ه . ق. حکومت کرد. وی بفرمان قطب الدین پس از واقعهء محمد شیران در لکنهوتی بر مسند ایالت نشست. در طبقات ناصری مسطور است که: در ایام حکومت علاءالدین بازرگانی به ولایت وی رسید و اموال او تلف شد. و جمعی از نواب آن تاجر را نزد علاءالدین آوردند و شمه ای از حال او معروض داشتند. پرسید که این مرد از کدام شهر است؟ گفتند از اصفهان، فرمود که نشان حکومت اصفهان را بنام او بنویسند. و هیچکس را زهرهء آن نبود که بگوید که این چه نامعقول است که میگوئی. روز دیگر یکی از مقربان که بصفت کیاست اتصاف داشت به او گفت که این تاجری که حکومت اصفهان را به وی تفویض فرموده اند مالی میخواهد که استعداد سپاه نماید. و آن ابله این سخن را بسمع قبول شنوده، مالی خطیر به آن تاجر داد. و چون قوم خلج از حرکات ناپسندیدهء علاءالدین مردان، بجان رسیدند با هم اتفاق کرده او را بقتل رسانیدند، و عوض او حسام الدین عوض را پادشاه گردانیدند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص616). و رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص275 شود.

علاءالدین خوارزمشاهی.

[عَ ئُدْ دی نِ خوا / خا رَ] (اِخ) اسکندر ثانی، محمد بن تکش خوارزمشاه. هفتمین سلطان خوارزمشاهی و مشهورترین آنهاست. لقب او قبل از سلطنت قطب الدین بود. وی در سال 596 ه . ق. پس از پدرش تکش خوارزمشاه بسلطنت نشست، و پس از یک رشته جنگ با غوریان در خراسان قسمت عمدهء ایران را تا سال 607 مطیع خود نمود. و بخارا و سمرقند را گرفته به ممالک گورخان قراختائی حمله برد و «اُترار» پای تخت او را مسخر ساخت. وی در 611 بر افغانستان و غزنین استیلا یافت. و در 614 به هواخواهی آل علی مصمم به برانداختن خلفای عباسی گردید ولی غفلةً گرفتار استیلای قبایل مغول مطیع چنگیز شد و از طرف شمال، ممالک او طرف تعرض این جماعت قرار گرفت. سلطان محمد از مقابل این سیل هولناک گریخت و بالاخره در سال 617 در یکی از جزایر دریای مازندران جان سپرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص160).

علاءالدین خوارزمشاهی.

[عَ ئُدْ دی نِ خوا / خا رَ] (اِخ) تکش بن ایل ارسلان، خوارزمشاه. ششمین تن از سلاطین خوارزمشاهی که در 568 ه . ق. بسلطنت نشست و در فاصلهء سالهای 589 - 590 ری و اصفهان را بر ممالک خوارزمشاهی افزود. (از طبقات سلاطین اسلام ص160).

علاءالدین دمشقی.

[عَ ئُدْ دی نِ دِ مَ](اِخ) ریاضی دان دمشق. رجوع به ابن شاطر شود.

علاءالدین دنیاری.

[عَ ئُدْ دی نِ ؟](اِخ) عمر بن عثمان حنفی. رجوع به عمر... شود.

علاءالدین سعدی.

[عَ ئُدْ دی نِ سَ](اِخ) علی بن قاضی. رجوع به علی... شود.

علاءالدین سعدی.

[عَ ئُدْ دی نِ سَ](اِخ) علی بن محمد. رجوع به علی... شود.

علاءالدین سلجوقی.

[عَ ئُدْ دی نِ سَ] (اِخ) کیقباد اول. دوازدهمین تن از سلاجقهء آسیای صغیر که از 616 تا 634 ه . ق. سلطنت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص138).

علاءالدین سلجوقی.

[عَ ئُدْ دی نِ سَ] (اِخ) کیقباد ثانی. هجدهمین و آخرین تن از سلسلهء سلاجقهء آسیای صغیر (روم) که از 696 تا 700 ه . ق. سلطنت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص138).

علاءالدین سمرقندی.

[عَ ئُدْ دی نِ سَ مَ قَ] (اِخ) علی بن محمد. رجوع به علاءالدین قوشچی شود.

علاءالدین سمرقندی.

[عَ ئُدْ دی نِ سَ مَ قَ] (اِخ) علی بن یحیی. رجوع به علی... شود.

علاءالدین سمنانی.

[عَ ئُدْ دی نِ سِ](اِخ) رجوع به علاءالدولهء سمنانی شود.

علاءالدین شافعی.

[عَ ئُدْ دی نِ فِ](اِخ) علی بن محمد باجی. رجوع به علی... شود.

علاءالدین شاهرودی.

[عَ ئُدْ دی نِ](اِخ) علی بن محمد. رجوع به مصنفک شود.

علاءالدین شقانی.

[عَ ئُدْ دی نِ شَقْ قا] (اِخ) علی. وی چند سال در وزارت میرزا شاهرخ با خواجه غیاث الدین پیراحمد شریک بود، و نوبتی چند میان ایشان مخالفت روی نمود. و علاءالدین علی توانست بر خواجه غیاث الدین پیروز گردد. ولی بالاخره انواع تقصیر بر امیر علی شقانی ثابت گردید و میرزا شاهرخ او را معزول نمود. (از دستورالوزراء ص358).

علاءالدین شیخی.

[عَ ئُدْ دی نِ شَ](اِخ) علی بن محمد بغدادی. رجوع به علی... شود.

علاءالدین صانعی.

[عَ ئُدْ دی نِ نِ](اِخ) علی باخرزی (خواجه...). وی از اشراف ولایت باخرز بود. به حدت طبع و جودت ذهن و مهارت در نظم اشعار و ایثار درم و دینار موصوف و معروف بود. و نزد امیر علیشیر تقربی داشت. روزی خواجه از روی جد یا هزل این بیت در سلک نظم کشید:
فردا که شود معرکهء ضربت شمشیر
معلوم شود قوت بازوی علیشیر
و این باعث کدورت امیر شد و خواجه مقام خود را از دست داد و قریب شش سال زندانی شد. خواجه علاءالدوله در مدت حبس اکثر اوقات را بکسب فضایل مصروف ساخت. از جمله قصیدهء مصنوع خواجه سلمان ساوجی را تتبع نمود. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص329) (از دستورالوزراء ص397) (از مجالس النفائس ص2 و 226) (از تذکرهء حسینی ص195) (از الذریعه ج9 ص591).

علاءالدین طاووسی.

[عَ ئُدْ دی نِ](اِخ) (شیخ...) یحیی بن عبدالمطلب قزوینی شافعی. وی مدرس مدرسهء مستنصریهء بغداد بود. او راست: شرح الحاوی الصغیر فی الفروع للشیخ نجم الدین عبدالغفاربن عبدالکریم قزوینی، که این شرح را در 775 ه . ق. بپایان رسانده است. (کشف الظنون).

علاءالدین طرابلسی.

[عَ ئُدْ دی نِ طَ بُ لُ] (اِخ) علی بن خلیل حنفی، قاضی قدس شریف و از اکابر علمای حنفیه، و کنیهء او ابوالحسن و شهرتش ابن خلیل است. او راست کتاب معین الحکام فیما یتردد بین الخصمین من الاحکام که در اصول قضاوت موافق مذهب حنفی است، و آن را در سه فصل نگاشته است: اول در مقدمات علم قضا که احکام بر آنها مبتنی میشود، دوم در آنچه بین قضایا و بینات را واضح میکند، سوم در احکام سیاست شرعی. این کتاب در قاهره به چاپ رسیده است. وفات او در 844 ه . ق. میباشد. (از کشف الظنون) (از ریحانة الادب ج3 ص102 از معجم المطبوعات ستون 1236).

علاءالدین طرابلسی.

[عَ ئُدْ دی نِ طَ بُ لُ] (اِخ) علی بن محمد. رجوع به علاءالدین بن ناصر شود.

علاءالدین طوسی.

[عَ ئُدْ دی نِ] (اِخ)علی. از مشاهیر علما و حکما بود و علوم عقلیه و نقلیه را در بلاد عجم تکمیل کرد، سپس به بلاد روم رفت و در دربار سلطان وقت احترام یافت. و نخست از طرف سلطان مرادخان (824 - 855 ه . ق.) بتدریس در مدرسهء بروسه منصوب شد، آنگاه از طرف سلطان محمدخان فاتح (855 - 886 ه . ق.) تدریس مدرسهء زیرک بدو مفوض گردید، و پیوسته مورد الطاف سلطان بود، تا آنکه سلطان، علاءالدین و خواجه زاده را بتألیف کتابی در محاکمهء بین ابن رشد و تهافت امام غزالی مأمور ساخت. علاءالدین کتاب خود را که حاوی محاکمات مابین افکار حکما و تهافت امام غزالی است، ذخر یا ذخیره نامید، و گفته اند ذخیره نام این کتابست و ذخر کتابی دیگر است در محاکمات بین غزالی و ابن رشد، و در حیدرآباد بطبع رسیده است. سلطان کتاب خواجه زاده را بکتاب علاءالدین ترجیح داد و علاءالدین افسرده شد و از راه ایران به ماوراءالنهر بازگشت و از تمامی مشاغل و علائق دنیوی منصرف شد، و قدم بدایرهء سلوک و تصوف گذاشته و در سال 860 ه . ق. در سمرقند درگذشت. بعضی از ارباب تراجم نویسند که علاءالدین در مراجعت از روم به ایران رفت و در 885 در خراسان یا در تبریز درگذشت. نام کتاب او به نوشتهء قاموس الاعلام «ذخر» و در کشف الظنون «الذخیرة فی المحاکمة بین الحکماء و الغزالی» و در معجم المطبوعات «الذخیرة فی المحاکمة بین کتاب الغزالی و ابن رشد» میباشد. (از ریحانة الادب ج3 ص101 از کشف الظنون) (قاموس الاعلام ج4 ص3180) (لغات تاریخیه و جغرافیهء احمد رفعت ج5 ص46) (معجم المطبوعات ستون 1239).

علاءالدین طیبرس.

[عَ ئُدْ دی نِ طَ بَ] (اِخ) ابن عبدالله الجندی النحوی. رجوع به طیبرس شود. و رجوع به اعلام زرکلی ج3 ص338 شود.

علاءالدین طیبغا.

[عَ ئُدْ دی نِ طَ بَ](اِخ) دوادار بکلیتی. رجوع به طیبغا شود.

علاءالدین طیبی.

[عَ ئُدْ دی نِ طَیْ یِ] (اِخ) علی بن عیسی الاردبیلی انصاری. او راست: نزهة الاخیار فی ابتداء الدنیا و قدر القوی الجبار، که در آن ذکری از نیل و عجایب آن نیز نموده است، و بترکی هم ترجمه شده است. (کشف الظنون).

علاءالدین عالم.

[عَ ئُدْ دی نِ لِ] (اِخ)محمدبن عبدالحمید، مشهور به علاء عالم سمرقندی، متوفی در 552 ه . ق. او راست: مختلف الروایة و الهدایة فی الکلام. (کشف الظنون).

علاءالدین عطار.

[عَ ءُ د د نِ عَطْ طا](اِخ) محمد بن محمد بخاری. از اکابر عرفا و از اعاظم خلفا و اصحاب خواجه بهاءالدین نقشبند و داماد و سجاده نشین وی، و از مردم بخاراست. تعلیم و تربیت و ارشاد تلامذه و مریدان خواجه موکول بعهدهء وی بوده. و سیدشریف جرجانی و نظام الدین خاموش نیز از شاگردان او هستند. وی در شب چهارشنبه چهارم رجب سنهء 802 ه . ق. مطابق 1399 م. بعد از نماز عشا وفات یافت. و جملهء «ولی الله مخدوم» و جملهء «کاشف عرفان» نیز ماده تاریخ وفات اوست. قبر وی در ده نوچغانیان است. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص544) (ریحانة الادب ج3 ص103 از لغات تاریخیه و جغرافیهء احمد رفعت ج5 ص46).

علاءالدین عمادشاهی.

[عَ ئُدْ دی نِ عِ] (اِخ) دومین تن از عمادشاهیان که در «بَرار» حکومت میکردند. وی از 910 تا حدود 936 ه . ق. حکومت کرد. (طبقات سلاطین اسلام ص290).

علاءالدین غجدوانی.

[عَ ئُدْ دی نِ غُ دَ] (اِخ) از اصحاب خواجهء بزرگ (امیر علی شیر) بود، و خدمت خواجه بصحبت خواجه محمد پارسا فرموده بودند. وی استغراق تمام داشت و بغایت شیرین سخن بود و گاهی بودی که در میان سخن از خود غائب شدی و وقتی که خدمت خواجه محمد پارسا بسفر مبارک میرفته اند وی را نیز میبرده اند. یکی از اکابر سمرقند گفته است که از خدمت خواجه درخواست کردم که خواجه علاءالدین بسیار پیر و ضعیف شده است. از وی کاری نمی آید. اگر وی را از این سفر معذور دارند دور نمی نماید. خواجه فرمودند که با وی هیچ کاری نداریم جز آنکه چون وی را می بینم از نسبت عزیزان یاد می آید. (از نفحات الانس ص399).

علاءالدین غزی.

[عَ ئُدْ دی نِ غُ] (اِخ)علی بن خلف. رجوع به علی... شود.

علاءالدین غوری.

[عَ ئُدْ دی نِ] (اِخ)مقصود سلطان علاءالدین حسین بن عزالدین حسین از مشاهیر سلاطین غوریهء فیروزکوه است و دولت غوریه را به اوج رفعت، او رسانید، و با بهرامشاه غزنوی جنگ کرده او را شکست داد و شهر غزنین را قتل عام نمود و هفت شبانه روز در آن شهر آتش زد و به این جهت او را «جهانسوز» لقب داده اند. وی برادر فخرالدین مسعود و عم حسام الدین علی و شمس الدین سابقی الذکر است. مدت سلطنتش به اصح اقوال از سنهء 545 تا 556 ه . ق. می باشد. (تعلیقات چهارمقالهء نظامی عروضی ص4). و رجوع به غوریان شود.

علاءالدین فارسی.

[عَ ئُدْ دی نِ] (اِخ)علی بن بلبان. رجوع به علی... شود.

علاءالدین فناری.

[عَ ئُدْ دی نِ فَ](اِخ) رجوع به علی فناری شود.

علاءالدین قاهری.

[عَ ئُدْ دی نِ هِ](اِخ) علی بن محمد اقیرس. رجوه به علی... شود.

علاءالدین قرشی.

[عَ ئُدْ دی نِ قُ رَ](اِخ) علی بن ابی حزم. رجوع به ابن نفیس شود.

علاءالدین قصصی.

[عَ ئُدْ دی نِ قِ صَ صی] (اِخ) یکی از شُرّاح «شذورالذهب فی الاکسیر» علی بن موسی حکیم اندلسی است. (کشف الظنون).

علاءالدین قوجوق.

[عَ ئُدْ دی نِ](اِخ) رجوع به علاءالدین بحری شود.

علاءالدین قوچحصاری.

[عَ ئُدْ دی نِ حِ] (اِخ) علی (متوفی در 841 ه . ق.). او راست: شرحی بر کتاب «الاوراد الزینیة» تألیف شیخ زین الدین حافی. (از کشف الظنون).

علاءالدین قوشچی.

[عَ ئُدْ دی نِ](اِخ) علی ابن محمد سمرقندی، معروف به ملاعلی قوشچی، و گاهی او را فاضل قوشچی نیز گویند. وی از مشاهیر علمای عامه و متکلم و ریاضی است. در سمرقند اغلب علوم متداوله را فراگرفت و هیئت و ریاضیات را از قاضی زادهء رومی و الغ بیگ بن شاهرخ بن امیر تیمور سلطان ماوراءالنهر که نسبت به فنون ریاضی میلی فراون داشت آموخت... و از کثرت تقربی که در نزد آن سلطان داشت بخطاب فرزندی مخاطب بود و او را بتکمیل رصدخانه ای که در سمرقند تأسیس کرد گماشت. و قوشچی این وظیفه را انجام داد و زیج الغ بیگی را که به زیج جدید معروف است بپایان رسانید. و پس از مرگ سلطان عازم حج شد و در تبریز مورد توجه اوزون حسن (873 - 882 ه . ق.) از حکمرانان آق قویونلی قرار گرفت و از جانب وی برای عقد مصالحه بین او و سلطان محمدخان ثانی عثمانی (855 - 886 ه . ق.). به اسلامبول رفت، و پس از انجام این کار به آذربایجان رفت و مجدداً به اسلامبول بازگشت و رسالهء محمدیه را در علم حساب بنام سلطان محمدخان نوشت. سپس به مدرّسی مدرسهء ایاصوفیا منصوب گشت. از تألیفات اوست: 1- حاشیهء شرح کشاف تفتازانی. 2- شرح تجرید خواجه. 3- العنقود الزاهر فی نظم الجواهر، در علم صرف. 4- محبوب الحمائل فی کشف المسائل. 5- هیئت فارسی، که بارها با خلاصة الحساب شیخ بهائی در یک جا چاپ شده و از کتب درسی علم هیئت بوده. وفات او در سال 879 در اسلامبول بود و در جوار قبر ابوایوب انصاری مدفون گردید. (از ریحانة الادب ج3 ص324 از هدیة الاحباب ص221 و لغات تاریخیة و جغرافیة احمد رفعت ج5 ص83 و قاموس الاعلام ج4 ص3197).

علاءالدین قونوی.

[عَ ئُدْ دی نِ نَ](اِخ) علی بن اسماعیل تبریزی. رجوع به علی... شود.

علاءالدین کاشی.

[عَ ئُدْ دی نِ] (اِخ)علی بن مراد. رجوع به علی... شود.

علاءالدین کرت.

[عَ ئُدْ دی نِ ؟] (اِخ)برادر ملک غیاث الدین، چهارمین از امرای کرت است. و غیاث الدین هنگام رسیدن به امارت با وی اختلاف پیدا کرد و به حمایت اولجاتیو توانست بر او غلبه کند. (از تاریخ مفصل ایران، مغول ص378).

علاءالدین کندی.

[عَ ئُدْ دی نِ کِ](اِخ) رجوع به علاءالدین بن مظفر شود.

علاءالدین گلستانه.

[عَ ئُدْ دی نِ گُ لِ نَ] (اِخ) میرزا محمد بن شاه ابوتراب محمد علی حسینی یا حسنی، از سادات گلستانهء اصفهان. وی عالمی فاضل بود. او راست: 1- بهجة الحدائق، که شرح صغیر نهج البلاغه است. 2- ترتیب مشیخة من لایحضره الفقیه، که بطرزی عجیب مرتبش کرده و یک نسخه از آن در کتابخانهء سپهسالار تهران موجود است. 3- حدائق الحقایق فی شرح کلمات کلام الله الناطق، که شرح کبیر نهج البلاغه و بیشتر از همه دلیل تبحر و تفنن مؤلف خود بوده، و لکن موفق به اتمام آن نشده و به گفتهء ذریعه تا مقدار کمی بعد از خطبهء شقشقیه در سه مجلد تألیف یافته است. 4- روضة الشهداء و شرح الاسماء الحسنی. 5- منهج الیقین، و آن شرح رساله ای است که حضرت صادق (ع) برای اصحاب خویش نوشته و به مداومت و نظر کردن و عمل کردن به آن امر فرموده. و این کتاب علاءالدین شبیه کتاب عین الحیاة آیزنه اش مجلسی دوم است. وی در بیست وهفتم شوال 1100 ه . ق. درگذشت. ولکن شیخ علی حزین (متولد 1103) گوید من در سفر خود علاءالدین گلستانه را دیدم و با پدرم یگانگی داشته، و گفته حزین قول دیگری را درباب وفات وی که 1110 ه . ق. است تأیید میکند. (از ریحانة الادب ج3 ص436 از کُنی و القاب قمی ج2 ص436) (هدیة الاحباب ص201) (ذریعة).

علاءالدین ماردنی.

[عَ ئُدْ دی نِ دِ](اِخ) علی بن شرف. رجوع به علی... شود.

علاءالدین ماردنی.

[عَ ئُدْ دی نِ دِ](اِخ) علی بن عثمان. رجوع به علی... شود.

علاءالدین ماردنی.

[عَ ئُدْ دی نِ دِ](اِخ) علی بن محمد بن ابی بکر. رجوع به علی... شود.

علاءالدین مردان.

[عَ ئُدْ دی نِ مَ](اِخ) رجوع به علاءالدین خلجی شود.

علاءالدین مرداوی.

[عَ ئُدْ دی نِ مَ](اِخ) علی بن سلیمان بن احمدبن محمد. رجوع به علی... شود.

علاءالدین مصنفک.

[عَ ئُدْ دی نِ مُ صَنْ نَ فَ] (اِخ) علی بن محمد شاهرودی. رجوع به علی مصنفک شود.

علاءالدین مغلطای.

[عَ ئُدْ دی نِ مُ لَ](اِخ) رجوع به علاءالدین بکجری شود.

علاءالدین مقدس.

[عَ ئُدْ دی نِ مُ قَدْ دَ] (اِخ) علی بن منصور خفی. رجوع به علی... شود.

علاءالدین ملحد.

[عَ ئُدْ دی نِ مُ حِ](اِخ) محمد. حاکم ملحدان قلعهء اسماعیلیه در زمان سلطان محمد خوارزمشاه. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص655).

علاءالدین ناجی.

[عَ ئُدْ دی نِ] (اِخ)علی بن محمد. رجوع به علی... شود.

علاءالدین نیشابوری.

[عَ ئُدْ دی نِ نَ](اِخ) صاحب زیج علائی است، و در این مورد اختلاف است که آیا این زیج از وی است یا از شاگردش مؤیدالدین عرضی و یا ازآنِ ابوریحان بیرونی. (کشف الظنون).

علاءالدینی.

[عَ ئُدْ دی] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع در 6 هزارگزی جنوب سبزواران و 3 هزارگزی خاور راه فرعی سبزواران به کهنوج، دارای 30 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علاءالدین یزدی.

[عَ ئُدْ دی نِ یَ](اِخ) رجوع به علاءالدین اتابک شود.

علاءالملک.

[عَ ئُلْ مُ] (اِخ) (امیر...) نقیب از نقبای شهر مشهد در عهد سلطان حسین میرزا. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص333).

علاءالملک.

[عَ ئُلْ مُ] (اِخ) شرف الدین میرک (یا امیرک). وی امارت چغانیان داشت و کارهای بانام کرد و ولایت فیروزکوه را مستخلص کرد. و در ابتدای کار او را در زندان خشک خوارزم محبوس کرده بودند و مدتی مدید در آن حبس بماند. و او همانست که حکیم جنتی بیا، که از لطیف طبعان نخشب است در حق وی مدایح دارد. (از لباب الالباب ج1 ص148 و 330 و ج2 ص394).

علاءالملک علوی.

[عَ ئُلْ مُ کِ عَ لَ](اِخ) وی عهده دار وزارت سلطان خوارزمشاه و مردی فاضل و عالم و ادیب بود. بعربی و فارسی شعر میگفت. دختر شیخ فخرالدین بن خطیب ری را به زنی گرفته بود. علاءالملک وقتی غلبهء چنگیزخان را بر خوارزمشاه دید بنزد او رفته و امان خواست. چنگیز نیز وی را امان داده و از خواص خویش قرار داد. (از عیون الانباء ج2 ص26).

علاء ایامی.

[عَ ءِ] (اِخ) ابن عبدالکریم محدثی است.

علاء حضرمی.

[عَ ءِ حَ رَ] (اِخ) رجوع به علاءبن حضرمی شود.

علاء زاهد.

[عَ ءِ هِ] (اِخ) رجوع به علاءالدین بخاری (محمدبن عبدالرحمان) شود.

علاء سمنانی.

[عَ ءِ سِ] (اِخ) رجوع به علاءالدولهء سمنانی شود.

علاء عالم.

[عَ ءِ لِ] (اِخ) رجوع به علاءالدین عالم شود.

علائق.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ علاقه. || جِ علیقه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اصطلاح عرفان) اسبابی است که طالبان بدان تعلق کنند و از مراد بازمانند. (فرهنگ مصطلحات عرفا).

علائم.

[عَ ءِ] (ع اِ) رجوع به علایم شود.

علاء منجم.

[عَ ءِ مُ نَجْ جِ] (اِخ) علی شاه محمد بن قاسم خوارزمی. او راست احکام الاعوام به فارسی. رجوع به علی شاه شود.

علائی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع در 48 هزارگزی باختر کوهدشت و 48 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. ناحیه ای است تپه ماهور. هوای آن معتدل و مالاریائی. دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمهء علائی تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان، سیاه چادر و طناب و جل بافی است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین آن از طایفهء آدینه وند بوده و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علائی.

[عَ] (اِخ) ابن محیی الدین (محب) شیرازی شریف. او راست: دستورالوزراء به ترکی، که آن را برای وزیر مصطفی، وزیر سلطان سلیم ثانی در 966 ه . ق. تألیف کرده است. و نتیجة السلوک به ترکی، که ترجمه ای است از التبر المسبوک فی نصائح الملوک غزالی، و آن را بنام سنان بک از اتباع بایزیدبن سلطان سلیمان خان ترجمه کرده است. و کتاب مصباح التعدیل فی کشف انوار التنزیل که در 945 از آن فارغ شده است. (کشف الظنون).

علائی.

[عَ] (اِخ) خلیل بن کیکلدی حافظ شافعی اشعری، ملقب به صلاح الدین. از اکابر فقهای شافعی قرن هشتم هجری و فقیه، مفسر، متکلم، ادیب، شاعر، و در عهد خود در علم حدیث منفرد بوده. از تالیفات اوست: 1- الاشباه النظائر. 2- تنقیح الفهوم فی صبغ العموم. 3- کتاب المدلسین. 4- کتاب المراسیل. وی در 761 ه . ق. درگذشت. (از ریحانة الادب ج3 ص 104 از کشف الظنون و طبقات الشافعیة ج 6 ص104).

علائین.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان لواسان بزرگ بخش افجهء شهرستان تهران واقع در هفده هزارگزی خاور گلندوک و نه هزارگزی شمال راه شوسهء دماوند به تهران. منطقه ای است کوهستانی و سردسیر. دارای 140 تن سکنه. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علاب.

[عَ] (ع اِ) نشانی است در درازای گردن. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به علاط شود.

علاب.

[عُلْ لا] (ع اِ) ارزیز. (دستورالاخوان).

علابط.

[عُ بِ] (ع ص) ستبر. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). چهارشانه. (ذیل اقرب الموارد). || شیر غلیظ، و هر چیز غلیظ. (اقرب الموارد). || (اِ) گلهء گوسفند از پنجاه تا هر قدر که باشد. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سنگینی شخص: ألقی علیه علابطه؛ أی ثقله و نفسه. (اقرب الموارد). ج، عَلابط، عَلابیط. (قطر المحیط) (ناظم الاطباء).

علابی.

[عَ بی ی] (ع اِ) سرب، و یا جنسی از آن. (قطر المحیط). جِ علباء است بمعنی شتر، و برخلاف آنچه برخی پندارند بر سرب اطلاق نمیشود. (از اقرب الموارد).

علابیط.

[عَ] (ع اِ) جِ علابط. (ناظم الاطباء).

علات.

[عَ] (ع اِ) سندان که بر آن آهن را نهاده می کوبند، و بهندی آن را اهرن گویند. (غیاث از شرح نصاب) (اقرب الموارد). || سنگی که به روی آن پنیر و کشک خشک کنند. || قدحی ستبر که بر دور آن سرگین ریخته و در آن شیر دوشند. || (ص) ماده شتر بلندبالای استوار. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، عَلا، علوات. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

علات.

[عَ] (اِخ) رجوع به علاة شود.

علات.

[عَلْ لا] (ع اِ) جِ عَلّة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
- بنوالعلات؛ فرزندان مرد از مادران جداگانه. (ناظم الاطباء).

علات.

[عِلْ لا] (ع اِ) جِ عِلة. (ناظم الاطباء). || حالات گوناگون. (اقرب الموارد) (المنجد) :در ایام امن و فراغت گوسفندان با شیر و پشم و منافع بسیار در حالات و علات یأس و نوش از مباینت و مخالفت نفوس فارغ باشند [ لشکریان ] . (جهانگشای جوینی).

علاث.

[عُ] (ع مص) آتش ندادن آتش زنه. (اقرب الموارد).

علاثة.

[عُ ثَ] (ع اِ) روغن و پینو (کشک) بهم آمیخته. || دو چیز بهم آمیخته هرچه باشد. || کسی که از اینجا و آنجا فراهم آورد و جمع کند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

علاج.

[عِ] (ع مص، اِمص) درمان. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) : در کتب طب آورده اند که فاضلترینِ اطباء آن است که بر علاج از جهت ثواب آخرت مواظبت نماید. (کلیله ص851). به رغبتی صادق... روی بعلاج بیماران آوردم. (کلیله ص59). رنج مبر در معالجت چیزی که علاج نپذیرد. (کلیله ص322).
پتیارهء ظلمی بلای بخلی
درمان نیازی علاج آزی.مسعودسعد.
-امثال: علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد. سعدی.
|| تدبیر و چاره و گزیر. (ناظم الاطباء) :
چون نمک خود تبه شود چه علاج
چاره چه غرقه را ز رود برک؟خسروی.
علاجی بکن کز دلم خون نیاید.والهی.
|| کار و عمل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مزاولت نمودن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). زدن کسی را به شمشیر. || شدت دیدن از کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) دارو. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علاج پذیر.

[عِ پَ] (نف مرکب)قابل مداوا. درمان پذیر و چاره پذیر. (ناظم الاطباء).

علاج دادن.

[عِ دَ] (مص مرکب) شفا دادن. (ناظم الاطباء).

علاج شدن.

[عِ شُ دَ] (مص مرکب)درمان شدن. صحت یافتن. شفا یافتن.

علاج کردن.

[عِ کَ دَ] (مص مرکب) تیمار کردن و مروسیدن. || مداوا نمودن و معالجه کردن. || چاره نمودن و تدبیر کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به علاج شود.

علاجیم.

[عَ] (ع اِ) جِ علجوم. (اقرب الموارد) (آنندراج).

علادی.

[عُ دا] (ع ص) شتر قوی. || جِ علندی. (اقرب الموارد).

علارود.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان واقع در 68 هزارگزی شمال باختری سیردان و 3 هزارگزی راه عمومی. منطقه ای است کوهستانی و سردسیر. دارای 212 تن سکنه است و زبان اهالی آن ترکی است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصولات آن عبارت از غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت است. دارای راه مالرو و صعب العبور می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علاس.

[عَ] (ع اِ) طعام. (اقرب الموارد) (المنجد).

علاص.

[عِ] (ع مص) مال به کسی دادن به مشارکت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

علاط.

[عِ] (ع مص) خصومت کردن. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || (اِ) نشانی بر پهنای گردن شتر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به علاب شود. || صفحهء گردن. || رشتهء سوزن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شعاع آفتاب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علاطان.

[عِ] (ع اِ) دو صفحهء گردن. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). || طوق سیاه هر دو صفحهء گردن کبوتر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

علاف.

[عِ] (ع اِ) جِ علف. (اقرب الموارد).

علاف.

[عِ] (اِخ) ابن طواریابن حلوان بن عمرو، از قضاعة. و رحلهای (پالان ها) علافیة بدو منسوب است، زیرا او اولین کسی است که آنها را بساخت. (منتهی الارب).

علاف.

[عَ] (اِخ) وادیی است در یمن. (منتهی الارب).

علاف.

[عَلْ لا] (ع ص) علف فروش. (اقرب الموارد). || کسی که جو و گندم و کاه و هیزم و یونجه و علف میفروشد. (ناظم الاطباء).

علاف.

[عَلْ لا] (اِخ) اسحاق بن وهب. رجوع به اسحاق... شود.

علاف.

[عَلْ لا] (اِخ) رجوع به ابوالهذیل (محمدبن هذیل...) شود.

علافی.

[عَ فی ی/عِ فی ی] (ع اِ) بزرگترین پالانهای شتر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علافی.

[عَلْ لا] (حامص) شغل و کسب علاف. (ناظم الاطباء).

علاق.

[عَ] (ع اِ) دوستی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نظر و نگاه. (ناظم الاطباء). || علف و قوت و خورش روزگذار ستور: ما لنا من علاق؛ أی من مرتع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ناشتاشکن. (اقرب الموارد). || ماترک الحالب بالناقة علاقاً؛ أی لم یدع فی ضرعها شیئاً. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || راه. || چوب که از آن چرخ چاه آویزند. || چرخ چاه. || رسن دلو. || دلو بزرگ. || چرخ دلو. || رسن آویخته در بکره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گوشت پاره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

علاق.

[عَ قِ] (ع اِ فعل) در دستور زبان عرب اسم فعل است بمعنی فعل امر، یعنی بیاویز و چنگ بزن. (قطر المحیط) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علاق.

[عُلْ لا] (ع اِ) یک نوع گیاه. (ناظم الاطباء).

علاقات.

[عَ] (ع اِ) جِ علاقه.

علاقبند.

[عَ قَ / قِ بَ] (نف مرکب) رجوع به علاقه بند شود.

علاقمند.

[عَ قَ / قِ مَ] (ص مرکب) رجوع به علاقه مند شود.

علاقمه.

[عَ قِ مَ] (اِخ) شهرکی است در قسمت شرقی سرزمین مصر، پایین بلبیس. و در آن بازارهائی است که برای عرب ها تشکیل میشود. (از معجم البلدان).

علاقه.

[عَ قَ / قِ] (از ع، اِمص) به دل دوست داشتن. (اقرب الموارد). دوست داشتن و خواهش آن نمودن. (منتهی الارب). || کشتن. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || (اِمص) آویزش. (منتهی الارب). || آویزش دل. (غیاث). دوستی. (اقرب الموارد). دوستی لازم قلبی. (منتهی الارب). || بستگی و ارتباط.
- علاقهء قرابت؛ بستگی و ارتباط خویشاوندی. (از ناظم الاطباء).
- علاقهء محبت؛ بستگی و دوستی. دوستی قلبی و حقیقی. (از ناظم الاطباء).
|| دشمنی. از اضداد است. (اقرب الموارد). خصومت. (منتهی الارب). || (اِ) آنچه جهت زندگانی کافی و بسنده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آنچه بدان روز گذارند. || علف و خورش و روزگذار. (منتهی الارب). || آنچه لازم گیرد آن را مرد از پیشه و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنچه متعلق بمرد باشد از زن و فرزند و مال. (اقرب الموارد). || مَهر و کابین که بر ذمهء ناکح لازم نمایند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، عَلائق. (منتهی الارب). || مرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شتر که جهت خواربار همراه قوم فرستند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || راه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آنچه بر آن چرخ چاه آویزند. (منتهی الارب) (آنندراج). || چرخ چاه. || رسن دلو. || دلو بزرگ. || چرخ دلو. || رسن آویخته در بکره. (منتهی الارب) (آنندراج). || بهترین مال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مال قیمتی. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، علائق.

علاقه.

[عِ قَ / قِ] (از ع، اِ) بند کمان و تازیانه و شمشیر و جز آن که بدان آنها را شخص بر خود می آویزد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هر چیز که بدان چیزی را آویزند. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || آنچه از میوه به درختان آویزان باشد. (اقرب الموارد). ج، علائق، عُلاقی. || دنباله.
-علاقهء دستار؛ طرهء آن. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). شمله. (برهان).

علاقه.

[عَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه واقع در 46 هزارگزی شمال خاوری کدکن و 6 هزارگزی باختر جادهء شوسهء مشهد به زاهدان. آب و هوای آن معتدل و دارای 518 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و بنشن و زعفران. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه آن مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علاقة.

[عَلْ لا قَ] (ع اِ) مرگ. (ذیل اقرب الموارد).

علاقة الصید.

[عِ قَ تُصْ صَ] (ع اِ مرکب)شکار که در پایش رسن باشد. (ناظم الاطباء). علاقیة. (اقرب الموارد). رجوع به علاقیة شود.

علاقه بند.

[عِ قَ / قِ بَ](1) (نف مرکب)آنکه ابریشم بافد و رشته و غیره از ابریشم سازد. و بهندی پطوه گویند. (آنندراج). || سازندهء نوار و قیطان. (ناظم الاطباء). || کسی که ابریشم تابیده و نوار و قیطان فروشد. (ناظم الاطباء).
(1) - این کلمه را در لهجهء تهرانی بفتح اول و در لهجهء کرمانی بضم آن خوانند.

علاقه بند.

[عَ قَ بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان برغان بخش کرج شهرستان تهران واقع در 33 هزارگزی شمال باختری کرج و 16 هزارگزی شمال راه شوسهء کرج به قزوین. منطقه ایست کوهستانی و سردسیر دارای 72 تن سکنه. آب آن از رودخانهء برغان تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات و میوه است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است و از طریق کردان ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علاقه بندی.

[عِ / عَ قَ / قِ بَ] (حامص مرکب) شغل علاقه بند. (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) محل علاقه بند. دکان علاقه بندی.

علاقه جنبان.

[عَ قَ جُمْ] (اِخ) دهی است از دهستان کهنه فرود بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 9 هزارگزی جنوب باختری قوچان و 3 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی مشهد به قوچان. سرزمین آن جلگه است و دارای آب و هوای معتدل. جمعیت آن 157 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علاقه دار.

[عَ / عِ قَ / قِ] (نف مرکب)دارندهء علاقه. علاقمند. کسی که تعلق خاطر دارد. کسی که دوست دارد. رجوع به علاقه شود. || مرتبط. (ناظم الاطباء). || منسوب. || متعلق. || کسی که مسؤول مالیات محل و یا ده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به علاقه مند شود.

علاقه مند.

[عَ / عِ قَ / قِ مَ] (ص مرکب)محب دوستار. خواستار. به دل دوست دارنده. دارای علاقه. علاقه دار. || مرتبط. (ناظم الاطباء). || منسوب. || متعلق. || کسی که مسؤول مالیات محل و یا ده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به علاقه دار شود.

علاقی.

[عَ قا] (ع اِ) جِ علاقیة. (اقرب الموارد). رجوع به علاقیة شود.

علاقی.

[عُ قا] (ع اِ) جِ علاقیة. || جِ عِلاقة. (ناظم الاطباء).

علاقی.

[عَلْ لا] (اِخ) حصاری است در بلادبجه در جنوب سرزمین مصر، و در آن معدن طلا وجود دارد. شخص میتواند در آن حفاری کند و اگر چیزی به دست آورد قسمتی را خود برمیدارد و قسمت دیگر ازآنِ سلطان علاقی خواهد بود، و او از بنی حنیفه باشد. فاصلهء بین علاقی و عبدان هشت منزل است. (از معجم البلدان).

علاقیة.

[عَ یَ] (ع اِ) پاژنامه و لقب. ج، عَلاقی. (اقرب الموارد) (آنندراج). || کسی که وقتی به چیزی چنگ زند، دست از آن نکشد. (اقرب الموارد) (آنندراج). || آنچه از شکار که ریسمان به پای او بندند. ما علّق الحبل برجل الصید. (از اقرب الموارد).

علاک.

[عَ] (ع اِ) آنچه خاییده شود. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): ماذاق علاکاً؛ نچشیده است چیزی. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

علاک.

[عَ / عُ] (ع اِ) درختی است حجازی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علاک.

[عُ] (ع اِ) چیزی که اندک خاییده شود. (ذیل اقرب الموارد) (آنندراج).

علاک.

[عَلْ لا] (ع ص) صمغ فروش. (اقرب الموارد) (آنندراج).

علاکد.

[عَ کِ] (ع ص، اِ) جِ عَلکد. شتران قوی. (ذیل اقرب الموارد).

علاکد.

[عُ کِ] (ع ص) ستبر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || شیر دفزک شده. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

علاکم.

[عَ کِ] (ع اِ) جِ عُلاکم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

علاکم.

[عُ کِ] (ع ص) عُلکوم. (منتهی الارب). استواراندام و قوی از شتر و جز آن. مذکر و مؤنث در آن یکسان است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، عَلاکم.

علال.

[عِ] (ع اِمص) دوشیدن شتر در میانهء روز. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اسم است معالة را. (منتهی الارب).

علالا.

[عَ] (اِ صوت) بانگ و شور و غوغا. (برهان) (ناظم الاطباء). علالوش. هیابانگ :
بجه از جو، سوی ما آ، که تماشاست در این سو
ستر الله علینا، چه علالاست در این کو.
مولوی.
- علالای سگ؛ پارس کردن او. بانگ او :
زین همه بانگ و علالای سگان
هیچ واماند ز راهی کاروان؟مولوی.
|| تشنیع. || کنایه و حرف پهلودار. (برهان) (ناظم الاطباء).

علالة.

[عُ لَ] (ع مص) دوشیدگی شتر در میانهء روز. (منتهی الارب). دوشیدن شتر در میانهء روز. (آنندراج) (اقرب الموارد). || نیزه زدن در پی هم :
و لولا علالة أرماحنا
لظلت نساؤهُمُ تحلب.
(از ذیل اقرب الموارد).
|| پیاپی دویدن. (ذیل اقرب الموارد). || (اِ) آنچه به وی بهانه کنند و عذر آرند: ما هی الا علالة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شتر که بعدِ دوشیدن فیقهء نخستین دوشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بقیهء شیر در پستان. (منتهی الارب). || باقی هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بقیهء قوت پیر. (منتهی الارب) (لسان العرب). || شخص تحصیل کرده. || معلم مدرسه. (ناظم الاطباء).

علالی.

[عَ لی ی] (ع اِ) جِ علیّة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

علام.

[عَ مَ] (ع حرف جر + اسم) مرکب از «علی» حرف جر، و «ما»ی استفهامی، الف «ما» بواسطهء داخل شدن حرف جر بر آن، حذف شده است. (اقرب الموارد). مخفف «علی ما»، یعنی بر چه و بر کدام. (ناظم الاطباء).

علام.

[عَ] (ع اِ) جِ عَلامة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

علام.

[عِ] (ع اِ) جِ عَلَم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

علام.

[عُ] (ع اِ) چرخ. چرغ. (منتهی الارب). صقر. (اقرب الموارد). باشه. باشق. واشه. عُلاّم. (منتهی الارب).

علام.

[عَلْ لا] (ع ص) بسیار دانا. (اقرب الموارد). نیک دانا. (منتهی الارب). || کسی که دانا به انساب مردمان باشد. نسابه. (اقرب الموارد). آنکه از نسبت مردم آگاه باشد. (منتهی الارب).

علام.

[عِلْ لا] (ع مص) آموزاندن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آگاهانیدن (ناظم الاطباء). || متصف به شجاعت نمودن. || نشان گذاردن شناسائی را. (اقرب الموارد).

علام.

[عُلْ لا] (ع ص) بسیار دانا. (اقرب الموارد). نیک دانا. || عارف نسب. (منتهی الارب). عارف به انساب مردمان. نسابه. || (اِ) صقر. (اقرب الموارد). چرخ. باشه. عُلام. (منتهی الارب). || حنا که بدان رنگ کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مغز هستهء کُنار. (ذیل اقرب الموارد). || جِ عالِم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علامات.

[عَ] (ع اِ) جِ عَلامة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علامات آسمانی.

[عَ تِ سْ / سِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به کائنات الجو شود.

علامت.

[عَ مَ] (ع اِ) علامة. نشان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، عَلام، علامات. و در تداول فارسی زبانان به علائم (علایم) نیز جمع بسته شود. || نشانی که در راه برای رهنمونی برپا سازند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || داغ. (ناظم الاطباء). نشان. || حد فاصل میان دو زمین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || علم و رایت. (ناظم الاطباء). درفش. (لغت فرس اسدی) : حسن فرمود تا علامت بزرگ را پیش تر بردند. (تاریخ بیهقی ص39). من بجای خود بایستادم، ابوالفضل و علامت و چتر سلطان پیش آمد. (تاریخ بیهقی ص166). امیر علامت را میفرمود تا پیشتر می بردند. (تاریخ بیهقی ص113). سرهنگان را خلعت دادند و علامت. (تاریخ بیهقی ص401).
در جنگ و در سفر زد و سایه جدا مباد
از سایهء علامت و از سایهء همای.فرخی.
|| صلیب مانندی که بر چوب یا آهن افقی آن از سوی پائین شالهای ترمه آویزند و از سوی زبر لاله و تندیس هائی از مرغ و جز آن نصب کنند. و در میانه زبانه ای از فلز طویل دارد و بر نوک آن فلز، پر یا گلوله ای از شیشهء الوان نصب کنند، و این زبانه های فلزی که به «تیغ» مشهور است سه یا پنج باشد. و در مراسم عزاداری محرم پیشاپیش دسته ها به حرکت آرند، و حامل آن را «علامت کش» گویند.

علامت کش.

[عَ مَ کَ / کِ] (نف مرکب)علم بردار. (آنندراج). علمدار :
علامت کش به گوش نیزه منجوق اندرآویزد
برآید تیره گون ابری که بر گل زعفران بیزد.
فرخی.
|| حامل علامت. رجوع به علامت شود.

علامرودشت.

[عَ مَرْوْ دَ] (اِخ) نام رودی است به فارس. آبش شور و ناگوار است و به کار زراعت نرود. از نزدیک قریهء چارطاق ناحیهء ینجهء احشام لارستان نشر آبی پیدا شده، کم کم زیاد گشته تا نزدیکی قصبهء علامرودشت رودخانهء علامرودشت شود. پس چون به قریهء دادالمیزان اسیر رسد آن را رودخانهء دادالمیزان گویند و در دزگاه به رودخانهء دزگاه بیامیزد. (از فارسنامهء ناصری گفتار دوم، رودخانه های فارس ص 328).

علامرودشت.

[عَ مَرْوْ دَ] (اِخ) یکی از دهستانهای نه گانهء بخش کنگان شهرستان بوشهر است که حدود آن بدینقرار است: از شمال دهستان افرز و شهرستان فیروزآباد، از خاور دهستان خنج لار، از باختر دهستانهای جم و گله دار، از جنوب دهستانهای وراوی و گله دار. زمین آن جلگه و دامنه است. هوای آن گرم و مالاریایی است. آب مشروب و زراعتی آن از چاه و چشمه و قنات تأمین میشود. محصولات آن عبارتست از غلات، خرما، تنباکو و پیاز. شغل اهالی زراعت است. این ده از 16 آبادی تشکیل یافته و دارای 2400 تن جمعیت است و قراء مهم آن عبارتند از چاه عینی، کهنو، کمالی و انجیربند. راه ارتباطی آن با اطراف مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علامرودشت.

[عَ مَرْوْ دَ] (اِخ) ده مرکز دهستان علامرودشت بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع در 93 هزارگزی خاور کنگان و کنار راه عمومی اشکنان به پس رودک. دارای 25 تن جمعیت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علاموت.

[عَ] (اِ) دوشیزگان لفظی موسیقی، و محتمل است که بمناسبت معنایش قصد ازین باشد که با صدای دوشیزگان خوانده شود. رجوع شود به الاموت. (از قاموس کتاب مقدس).

علامة.

[عَ مَ] (ع اِ) رجوع به علامت شود.

علامة.

[عُلْ لا مَ] (ع اِ) آنچه بدان بر چیزی راه یابند و بر آن استدلال کنند. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علامة.

[عَلْ لا مَ / مِ] (از ع، ص) نیک دانا و بسیار دانا. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (غیاث) (منتهی الارب). و تاء آن برای مبالغه است و مذکر و مؤنث در آن یکسان می باشد :دو امیرزاده در مصر بودند، یکی علم آموخت و آن دگر مال اندوخت، عاقبة الامر آن یکی علامهء عصر شد وین دگر عزیز مصر گشت. (گلستان سعدی).
صاحبدل و نیک سیرت و علامه
گو کفش دریده باش و خلقان جامه.سعدی.
|| آگاه به انساب مردمان. (اقرب الموارد). عارف به نسب مردم. (منتهی الارب).

علامة.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) ابن اثیر. مبارک بن ابی کرم جزری. رجوع به ابن اثیر و مآخذ ذیل شود: ریحانة الادب ج5 ص243، کشف الظنون، روضات الجنات ص685، تاریخ ابن خلکان ج2 ص12، معجم الادباء ج17 ص71، قاموس الاعلام ج1 ص599.

علامة.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) ابن جماعهء شافعی، محمد بن ابی بکر. رجوع به ابن جماعه و ریحانة الادب ج5 ص290، هدیة الاحباب ص42، روضات الجنات ص748 شود.

علامة.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) ابن حاجب عثمان بن عمر. رجوع به ابن حاجب و ریحانة الادب ج5 ص 302، روضات الجنات ص468، تاریخ ابن خلکان ج1 ص340، هدیة الاحباب ص45، لغات تاریخیه و جغرافیة احمد رفعت ج1 ص31، قاموس الاعلام ج1 ص616 شود.

علامة.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) ابن هشام، عبدالله بن یوسف. رجوع به ابن هشام و ریحانة الادب ج6 ص199، کشف الظنون، روضات الجنات ص455، الدرر الکامنة ج2 ص308، هدیة الاحباب ص95، قاموس الاعلام ج1 ص679 شود.

علامة.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) ابن هشام، محمد بن یحیی. رجوع به ابن هشام و ریحانة الادب ج6 ص203، کشف الظنون، روضات الجنات ص727 شود.

علامة.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) احمدبن حسین، بدیع الزمان همدانی. رجوع به احمد (ابن حسین بن یحیی) شود.

علامة.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) احمدبن عمر بن محمد زبیدی. رجوع به علامهء زبیدی شود.

علامة.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) احمدبن کمال پاشا. رجوع به احمد... شود.

علامه.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) حسن بن یوسف. رجوع به علامه حلی شود.

علامه.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) تقی الدین راصد محمد (متوفی در سال 993 ه . ق.). او راست: الطرق السنیة فی الاَلات الروحانیة. (کشف الظنون).

علامه بحرالعلوم.

[عَلْ لا مَ بَ رُلْ عُ](اِخ) سیدمحمدمهدی طباطبائی بروجردی. رجوع به بحرالعلوم شود.

علامهء بحرانی.

[عَلْ لا مَ یِ بَ] (اِخ)سیدهاشم بن سلیمان بن اسماعیل بن عبدالجوادبن علی بن سلیمان بن ناصر حسینی بحرانی توبلی کتکانی. عالم فاضل مدقق فقیه عارف مفسر رجالی محدث متتبع امامی. در کثرت تتبع تالی مجلسی اش شمارند. او راست: 1- اثبات الوصیة. 2- احتجاج المخالفین علی امامة امیرالمؤمنین علی (ع). 3- ارشاد المسترشدین. 4- الانصاف فی النص علی الائمة الاشراف من آل عبد مناف. 5- ایضاح المسترشدین. 6- البرهان فی تفسیر القرآن. که در سال 1295 ه . ق. در تهران چاپ شد. 7- بستان الواعظین. 8- البهجة المرضیة فی اثبات الخلافة و الوصیة. 9- تحفة الاخوان. 10- ترتیب تهذیب الحدیث. 11- تفضیل علی (ع) علی اولی العزم من الرسل. 12- تنبیه الاریب و تذکرة اللبیب فی ایضاح رجال التهذیب. 13- التیمیة، در بیان نسبت تیمی. 14- الجنة والنار. 15- روضة العارفین. 16- سلاسل الحدید. 17- غایة المرام و حجة الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص و العام، که در سال 1272 ه . ق. در تهران چاپ شد. 18- فضائل علی (ع) و الائمة من ولده. 19- مدینة المعجزات یا مدینة المعاجز. 20- معالم الزلفی. 21- مقتل الحسین (ع). 22- نسب عمر بن الخطاب. 23- نور الانوار. 24- الهادی و مصباح النادی. و غیر اینها که بالغ به هفتادوپنج بوده و اکثر آنها در علوم دینیه میباشد، و بهمین جهت او را علامة البحرین هم گویند. وی در سال 1107 یا 1109 ه . ق. وفات یافت و در بخش توبلی از بخشهای بحرین مدفون گشت. و کتکان هم یکی از دهات آن بخش است. (از ریحانة الادب ج1 ص144 از کنی و القاب قمی و الذریعه).

علامهء بحرین.

[عَلْ لا مَ یِ بَ رَ] (اِخ)سیدهاشم بن سلیمان. رجوع به علامهء بحرانی شود.

علامهء بشر.

[عَلْ لا مَ یِ بَ شَ] (اِخ)محمدبن حسن. رجوع به خواجه نصیر طوسی شود.

علامه بهبهانی.

[عَلْ لا مَ بِ بَ] (اِخ)محمدباقربن محمداکمل. رجوع به علامهء ثانی شود.

علامه تفتازانی.

[عَلْ لا مَ تَ] (اِخ)سعدالدین مسعودبن عمر. حاشیه ای بر کشاف زمخشری نوشته است، ولی آن را تمام نکرده و فقط تا سورهء فتح نگاشته است (متوفی در سال 792 ه . ق.). (کشف الظنون). و نیز او را آثار دیگری است. رجوع به تفتازانی شود.

علامه توبلی.

[عَلْ لا مَ تَ بَ] (اِخ)سیدهاشم بن سلیمان. رجوع به علامهء بحرانی شود.

علامهء ثانی.

[عَلْ لا مَ یِ] (اِخ)محمدباقربن محمداکمل، معروف به آقای بهبهانی، و استاد اکبر، و مروح ملت، و سیدالبشر، و علامهء ثانی، و محقق ثالث. او از شاگردان سیدصدرالدین قمی بود. پدرش نیز از فضلای عصر خود و از شاگردان شیخ جعفر قاضی و ملا میرزا شیروانی و علامه مجلسی بود. مادرش دختر نورالدین بن ملا محمدصالح مازندرانی است و جدهء پدری مادرش عالمهء فاضله آمنه بیگم دختر مجلسی اول و خواهر مجلسی ثانی است، ازین رو از اولی به جد و از دومی به خال تعبیر میکند. ولادتش به اختلاف روایت در سال 1116 یا 1117 یا 1118 ه . ق. در اصفهان بود. و مدتی در بهبهان سکونت کرده و اخیراً در کربلای معلی اقامت گزید. وفات او در سال 1205 یا 1206 یا 1208 ه . ق. است، و در حرم مطهر سیدالشهداء مدفون گشت. از وی پرسیدند که به چه وسیله بمراتب عالیهء علمیه ارتقا جستی؟ فرمود که در نفس خود چیزی سراغ ندارم که مایهء استحقاق من باشد، جز اینکه خودم را لاشی ء محض پنداشتم و در شمار موجودات نیاورده، و در تعظیم و توقیر علما و ذکر خیر ایشان و محترم داشتن اسامی ایشان جدّی وافی بکار برده و تا آنجا که مقدور بود در تحصیل علم و دانش فروگذاری نکردم. تألیفات وی عبارتست از: 1- ابطال القیاس. 2- اثبات التحسین و تقبیح العقلیین. 3- الاجتهاد و الاخبار، در رد اخباری. 4- احکام العقود. 5- الاستصحاب. 6- اصالة البراءة. 7- اصالة الصحة فی المعاملات و عدمها. 8- اصول الاسلام و الایمان. 9- الامامة. 10- التحفة الحسینیة. 11- التعلیقة البهبهانیة. 12- التقیة. 13- حاشیهء ارشاد علامة. 14- حاشیهء تهذیب علامه. 15- حاشیهء شرح ارشاد اردبیلی. 16- حاشیهء مدارک. 17- حاشیهء مسالک. 18- حاشیهء معالم. 19- حاشیهء وافی. 20- شرح مفایخ الکلام. 21- مصابیح الظلام... (از ریحانة الادب ج1 ص22 از مستدرک الوسائل و روضات الجنات، قصص العلماء، هدیة الاحباب).

علامهء جزری.

[عَلْ لا مَ یِ جَ زَ] (اِخ)مبارک بن ابی الکرام. رجوع به ابن اثیر و به علامه ابن اثیر شود.

علامه چلبی بیگ.

[عَلْ لا مَ چَ لَ بی بَ](اِخ) پسر میرزاعلی بیگ و از اهالی تبریز بوده که در ایام جوانی برای تحصیل به شیراز رفت و مدتی در حوزهء درس ملا میرزاجان (متوفی در سال 994 یا 998 ه . ق.) حاضر شد. عاقبت بجهت تهمت شرب خمر به قزوین رفته و بواسطهء شهرت و صیت کمالاتی که داشته بهندوستان رفته و در دربار ملوک وقت هند تقرب یافته، و بر اثر سوء سریره کتابی در رد انبیا نوشت و درنتیجهء این کردار ناشایست خود بمرض آکله مبتلی و بدنش سوراخ سوراخ شده و عازم مقر خود گردید. او به شعر گفتن نیز رغبت داشت و در اوایل به «شیدا» و در اواخر به «فارغ» تخلص میکرد. پدرش میرزا علی بیک در زمان شاه طهماسب صفوی کلانتر تبریز بود. (از ریحانة الادب ج3 ص105 از تذکرهء نصرآبادی). و نیز رجوع به فارغ تبریزی شود.

علامه حائری.

[عَلْ لا مَ ءِ] (اِخ) حاج شیخ عبدالکریم بن محمدجعفر مهجردی یا میجردی یزدی حائری. از اجلهء علمای طراز اول این عصر می باشد. در سال 1276 ه . ق. در دهی بنام «میجرد» از دهات یزد متولد شد. پس از تکمیل مقدمات علوم عربی و ادبی رهسپار عتبات شده نزد حاج میرزا حسین شیرازی و شیخ فضل الله نوری و آخوند ملا کاظم خراسانی و سیدکاظم و سیدمحمد اسپهانی فشارکی یزدی تلمذ نمود. در سال 1332 ه . ق. از کربلا به سلطان آباد ایران مراجعت کرد و در سال 1340 ه . ق. به قم رفته حوزهء علمیهء آنجا را تشکیل داد. و بر اثر توجه و اهتمام وی شمارهء طلاب این حوزه پانصد تن شد و تمام وسایل لازم ایشان فراهم شد و هر یک را به فراخور استعداد علمی و عملی خود وظیفه ای مقرر کرد. او در سال 1355 ه . ق. وفات یافت و در سمت بالای سر حضرت معصومه (ع) مدفون گشت. تألیفات وی عبارتست از: 1- تقریرات، که تقریرات استاد خود سیدمحمد فشارکی است. 2- دررالفوائد فی الاصول، که سه مرتبه در ایران چاپ شده است. 3- کتاب الرضا (ع). 4- کتاب الصلاة که در تهران چاپ شده. 5- کتاب المواریث. 6- کتاب النکاح.
وی در قم دارای آثار خیریه ایست که از آن جمله است: 1- بیمارستان قم. 2- قبرستان تازهء قم در کنار رودخانه. 3- غسال خانه. 4- تعمیرات مدارس قم و ساختمان مرتبهء فوقانی مدرسهء دارالشفا و مدرسهء فیضیه و چراغ برقی آنها. 5- کتابخانهء مدرسهء فیضیه... (از ریحانة الادب ج1 ص32 از احسن الودیعه و الذریعة و غیره).

علامه حصیری.

[عَلْ لا مَ حَ] (اِخ)محمودبن محمد بخاری ملقب به جمال الدین. از اکابر فقهای حنفیه که ریاست مذهبی این سلسله بدو منتهی بوده. وی تألیفات محمد بن حسن شیبانی را روایت نموده و کتاب التحریر فی شرح الجامع الکبیر از اوست. وفات او در سال 636 ه . ق. اتفاق افتاد. (از ریحانة الادب ج1 ص330 از تذکرة النوادر).

علامه حلی.

[عَلْ لا مَ حِلْ لی] (اِخ)حسن بن سدیدالدین یوسف بن زین الدین علی بن مطهر حلی، مکنی به ابومنصور و ابن مطهر، و ملقب به آیة الله و جمال الدین و فاضل، و معروف به علامه و علامة الدهر. از علمای شیعهء امامیه، فقیه و اصولی و محدث و رجالی و ادیب و ریاضی و حکیم و متکلم و مفسر بود. تولد او در 29 رمضان سال 648 ه . ق. در حلّهء سیفیه، از منازل بین نجف اشرف و کربلا، در طرف شرقی فرات بود. و در یازدهم یا بیست ویکم محرم سال 726 وفات یافت و جنازهء وی به نجف حمل و دفن گردید. وی از کودکی به زیادی هوش و فراست مشهور بود و حکمت و معقول را نزد خواجه نصیرالدین طوسی و کاتبی قزوینی و حکیم منطقی شافعی خواند. کلام و فقه و اصول و ریاضیات و ادبیات و علوم عربی و دیگر علوم متداول را نزد خال خود محقق حلی و پدر خود شیخ سدیدالدین یوسف و نزد سیداحمدبن طاوس و سیدعلی بن طاوس و ابن میثم بحرانی و پسرعم مادرش شیخ نجیب الدین یحیی و شیخ تقی الدین عبدالله بن جعفربن علی صباغ حنفی و شیخ عزالدین فاروقی واسطی و دیگر علمای بزرگ امامیه و عامه فراگرفت. وی علاوه بر اساتید خود، از شیخ مفیدالدین بن جهم فقیه اسدی، و شیخ نجیب الدین محمد بن نمای حلی، و سیدعبدالکریم بن طاوس و علی بن عیسی اربلی روایت میکند. او در عهد اولجایتو با پسر خود فخرالمحققین به سلطانیه آمد و به اشاعهء مذهب تشیع پرداخت. اما علت آمدن وی به سلطانیه چنین بود که روزی سلطان الجایتو مغولی مشهور به شاه خدابنده از روی غضب زن خود را سه طلاقه کرد و بعد پشیمان شد و تمام علمای مذاهب اربعه را جمع کرد و در حکم شرعی طلاق فتوائی موافق خود خواست، اما آنها متفقاً به وقوع سه طلاق و عدم امکان رجوع زوجیت بدون محلل حکم کردند. یکی از وزرا گفت در شهر حله عالمی است که این طلاق را باطل میداند. پس نامه ای به علامه نوشته و کسی را به احضار وی فرستاد. علمای حاضر در مجلس شاه گفتند که سزاوار نباشد برای احضار مردی رافضی خفیف العقل باطل مذهب کسی از بستگان شاه روانه شود. اما محمد خدابنده گفت تا حاضر شود و ببینم چه خواهد شد. پس شاه مجلسی از علمای اربعه تشکیل داد و علامه در موقع ورود بدان انجمن کفش ها را در بغل کرده و بعد از سلام نزد سلطان که خالی بود نشست. حاضرین ازین امر ناراحت شده به وی گفتند چرا برای سلطان سجده نکردی و ترک ادب نمودی؟ گفت که حضرت رسول الله (ص) سلطان السلاطین بود و باز هم مردم سلامش میدادند، و در آیهء شریفه هم هست «فاذا دخلتم بیوتاً فسلموا علی أنفسکم تحیة من عند الله مبارکة(1)»، و علاوه در میان ما و شما خلافی نیست در اینکه سجده مخصوص ذات اقدس الهی بوده، و بجز برای خدای تعالی سجده کردن روا نباشد. گفتند چرا نزد سلطان نشسته و حریم نگذاشتی؟ جواب داد چون غیر از آنجا جای خالی دیگر نبود، و حدیث نبوی است که در حین ورود مجلس هر جا که خالی شد بنشین. سپس گفتند مگر نعلین چه ارزشی داشت که آن را بمجلس سلطان آوردی و این کار زشت مناسب هیچ عاقلی نمی باشد. گفت ترسیدم که حنفی مذهب کفش مرا بدزدد، چنانچه رئیس ایشان کفش حضرت رسول الله (ص) را دزدید. حنفی ها بانگ برآوردند که ابوحنیفه در زمان آن حضرت وجود نداشته و مدتها پس از وفات آن حضرت تولد یافته. علامه گفت فراموشم شد، گویا دزد کفش آن حضرت، مالک بوده. پس مالکی مذهب ها بهمان روش جواب دادند و علامه گفت شاید دزد کفش آن حضرت احمدبن حنبل بوده. و حنبلی ها نیز بهمان طریق جواب دادند. سپس علامه رو بسلطان کرده و گفت حالا معلوم گردید که هیچ یک از رؤسای مذاهب اربعه در عهد حضرت رسالت (ص) و در زمان اصحاب وجود نداشته و اقوال و آراء ایشان فقط رأی و نظر و اجتهاد خودشان است. اما فرقهء شیعه تابع حضرت امیرالمؤمنین (ع) میباشند که وصی و برادر آن حضرت بود. و بعد به اصل مطلب که همان قضیهء طلاق زن سلطان بود پرداخت و پرسید آیا این طلاق با حضور عدلین وقوع یافته؟ سلطان گفت در تنهائی بود. علاّمه گفت پس این طلاق باطل است و همان زن هنوز در زوجیت سلطان باقی است. و پس از آن مناظرات زیادی راجع به امور دینی بین علامه حلی و سایر علمای حاضر در مجلس درگرفت که در همهء آنها علم و درایت علامه آشکار گشت و سلطان خدابنده بعد از این جریانات مذهب تشیع را قبول کرد و به اطراف بلاد فرمان داد که بنام دوازده امام خطبه خوانده و سکه زدند و اسامی مقدسهء ایشان را در اطراف مساجد و مشاهد ثبت نمایند. علامه نیز کتاب الفین و کتاب منهاج الکرامة را بنام آن پادشاه نگاشت و در نزد شاه تقرب زیاد یافت و بر قاضی بیضاوی و قاضی ایجی و محمد بن محمود آملی صاحب نفایس الفنون و دیگر مقربین دربار تفوق جست، بحدی که شاه در سفر و حضر راضی بمفارقت وی نمیشد و امر کرد که برای علامه و طلابی که در درس وی حاضر میشدند مدرسه ای سیار که دارای حجره های کرباسی بوده ترتیب دادند و همواره با اردوی شاهی نقل و در هر منزل نصب شده و مجلس تدریس منعقد میشد. در آخر بعضی از کتب علامه نیز قید شده که «از تألیف آن در شهر کرمانشاه در مدرسهء سیاره فراغت یافته». و از برخی تواریخ عامه نیز نقل است که از وقایع سال 707 ه . ق. اظهار و اعلان تشیع شاه خدابنده است که به اضلال ابن مطهر شعار تشیع را اعلان و انتشار داده است.
او را مصنفات زیادی در علوم معقول و منقول و کلام و حکمت و ریاضی و غیره است. و در مجمع البحرین از بعض از فضلا نقل شده که بخط خود علامه پانصد نسخه از مصنفاتش را دیده غیر از نسخه هائی که بخط دیگران بوده است، و خود در خطبهء کتاب منتهی گوید که پیش از بیست وشش سالگی از مصنفات کلام و حکمت فراغت یافته و بتحریر فقه پرداخته است. برخی از مصنفات وی عبارتست از: 1- الابحاث المفیدة فی تحصیل العقیدة. 2- ابطال الجبر. 3- اثبات الرجعة. 4- اجوبة المسائل المهنائیة الاولی، که جواب سؤالات سیدمهنابن سنان بن عبدالوهاب جعفری حسینی مدنی عبدلی است. 5- اجوبة المسائل المهنائیة، که باز هم جواب سؤالات سیدمهنای مذکور است. 6- الادعیة الفاخرة المأثورة عن العترة الطاهرة. 7- الاربعون مسألة فی اصول الدین. 8- ارشاد الاذهان الی احکام الایمان، که حاوی تمام ابواب فقه بوده و بتصریح بعضی از اجله دارای پانزده هزار مسأله است، و نسخهء خطی آن در اغلب کتابخانه های عمومی و خصوصی موجود است. 9- استقصاء الاعتبار فی تحریر معانی الاخبار، که خود علامه در خلاصة الاقوال گوید که این کتاب استقصاء بی مانند بوده و در آن هر خبری را که بنظرش رسیده نقل کرده و در صحت و ضعف سند و کیفیت دلالت آنها مطالبی نگاشته است. 10- استقصاء البحث و النظر فی مسائل القضاء و القدر، و یا استقصاء النظر فی القضاء و القدر. که آن را در جواب سؤال شاه خدابنده راجع بدلیل مختار بودن انسان و مجبور نبودن او در افعال خود، نوشته است. 11- الاسرار، در امامت. 12- الاسرار الخفیة فی العلوم العقلیة من الحکمیة و الکلامیة و المنطقیة، که نسخهء اصلی آن بخط خود علامه در خزانهء غرویه موجود است و صاحب الذریعه آن را دیده است. 13- الاشارات الی معانی الامارات، و یا الاشارات الی معنی الاشارات، که شرح اشارات و تنبیهات ابوعلی سینا است. 14- الفین، یا کتاب الالفین الفارق بین الصدق و المین، که دارای یک مقدمه و دو مقاله و یک خاتمه است. در مقالهء اول هزار دلیل به امامت حضرت علی بن ابی طالب (ع) اقامه کرده و در مقالهء دوم نیز هزار دلیل در ابطال شبهات مخالفین نوشته است. ولی در چاپی که در ایران شده است از هزار دلیل دوم فقط بیست و چند دلیل مذکور است، و گویا بقیه کتاب دستخوش حوادث گردیده است. 15- انوار الملکوت فی شرح الیاقوت، که شرح کتاب یاقوت نام ابواسحاق ابراهیم نوبختی از قدمای متکلمین امامیه است. 16- ایضاح الاشتباه فی ضبط تراجم الرجال (بنقل الذریعه)، یا فی ضبط الفاظ اسامی الرجال (بنقل روضات). 17- ایضاح التلبیس من کلام الرئیس و بیان سهوه و الرد علیه (از الخلاصهء خود علامه)، و یا کشف التلبیس و بیان سیرة الرئیس (از محمد بن خاتون)، که در رد و اعتراضات وارد بر شیخ الرئیس ابوعلی سینا است. 18- ایضاح السبل فی شرح منتهی السؤال و الامل، در اصول فقه. و نام اصلی آن غایة الوصول الی علم الاصول است. 19- ایضاح مخالفة السنة، در تفسیر، حاوی رد دینی مطالبی است که مخالف کتاب و سنت نبوی است. 20- ایضاح المعضلات من شرح الاشارات، که شرح اشارات خواجه نصیر طوسی است. 21- ایضاح المقاصد من حکمة عین القواعد، که شرح حکمة العین کاتبی قزوینی است و در 1337 ه .ش. با مقدمه و فهارس در تهران چاپ شده است. 22- بسط الاشارات، و آن شرح دیگری است بر اشارات و تنبیهات ابوعلی سینا. 23- بسط الکافیة، که مختصر شرح الکافیة در نحو است. 24- تبصرة المتعلمین فی احکام الدین، که بارها در ایران چاپ شده و شروح بسیاری بر آن نوشته اند. 25- تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة، که شامل تمام ابواب فقه است بدون استدلال. و بتصدیق بعضی از اهل فن دارای چهل هزار مسأله میباشد. 26- تحصیل الملخص. 27- التحفة، در علم هیئت. 28- تذکرة الفقهاء، در فقه استدلالی امامیه و مذاهب متداول عامه، و در ایران در دو جلد چاپ شده و به تذکرهء علامه مشهور است. 29- تسبیل الاذهان الی احکام الایمان، در فقه، و در یک مجلد است. 30- تسلیک الافهام فی معرفة الاحکام. 31- تسلیک النفس الی حظیرة القدس، در نکات و دقایق علم کلام. 32- التعلیم التام فی الحکمة و الکلام. 33- التعلیم الثانی، که چندین مجلد بوده و ظاهراً غیر از کتاب مقاومات اوست که شامل مباحثه با تمام حکما است. 34- تلخیص الاحکام، که ظاهراً همان تلخیص المرام است. 35- تلخیص الکشاف، که تفسیر قرآن مجید بوده و ظاهراً غیر از سر وجیز و قول وجیز و نهج ایمان است که آنها نیز تفسیرهای علامه است، و شاید هم یکی از آنها باشد. 36- تلخیص المرام فی معرفة الاحکام و قواعد الفقه و مسائله الدقیقة علی سبیل الاختصار، که دو نسخه از آن در کتابخانهء رضویه موجود است. 37- التناسب بین الفرق الاشعریة و السوفسطائیة. 38- تنقیح الابحاث فی العلوم الثلاثة، در علوم منطق و طبیعی و الهی. 39- تنقیح القواعد، یا تنقیح قواعد الدین المأخوذة من آل یس. 40- تهذیب الاصول، که نام اصلی آن تهذیب طریق الوصول الی علم الاصول است. و گاهی آن را بتخفیف، تهذیب الوصول الی علم الاصول، و گاهی نیز تهذیب الاصول نامند. 41- تهذیب النفس فی معرفة المذاهب الخمس. 42- التیسیر الوجیز فی تفسیر کتاب الله العزیز، که در بعضی نسخ خلاصهء علامه، بهمین نام ذکر شده و در برخی نسخ بنام السر الوجیز، و در بعضی دیگر بنام القول الوجیز ذکر شده است. 43- جامع الاخبار، و یا مجامع الاخبار، که ظاهراً تصحیف همان جامع الاخبار است. 44- الجبر و الاختیار، که ظاهراً غیر از ابطال الجبر است. 45- جواب السؤال عن حکمة النسخ فی الاحکام الالهیة، که در جواب سؤال شاه خدابنده است، و نام آن وجیزه است. 46- جوابات المسائل المهنائیة، که همان أجوبة المسائل است. 47- جواهر المطالب فی فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع). 48- الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید. 49- حاشیهء تلخیص الاحکام، که خود تلخیص الاحکام و حاشیهء آن در نزد صاحب معالم بوده و او در مسألهء جواز طهارت با آب مضاف از آنها نقل میکند. 50- حل المشکلات من کتاب التلویحات، که شرح کتاب تلویحات شیخ شهاب الدین سهروردی است. 51- خلاصة الاقوال فی علم معرفة حال الرجال، یا فی علم الرجال. 52- خلق الاعمال. 53- الدر المکنون فی علم القانون، در منطق. 54- الدر و المرجان فی الاحادیث الصحاح و الاحسان. 55- الدلائل و البرهان فی تصحیح الحضرة الغرویة. 56- الرسالة السعدیة. 57- شرح ارشاد الاذهان خود علامه. 58- شرح الاشارات. در مجمع البحرین از شیخ بهائی نقل شده که شرح اشارات علامه با خط خودش نزد او موجود بوده است. و شاید این کتاب همان کتاب الاشارات است که خود شرح اشارات ابوعلی سینا است. 59- شرح تجرید خواجه نصیر طوسی، که بنام کشف المراد است. 60- شرح حکمة العین که همان ایضاح المقاصد است. 61- شرح شفای ابوعلی سینا، در دو مجلد. 62- شرح قواعد خود علامه. 63- شرح مختصر ابن حاجب. 64- شرح نهج البلاغه، و یا مختصر شرح نهج البلاغه، که ملخص شرح نهج البلاغهء استاد خود ابن میثم بحرانی است. 65- غایة الاحکام فی تصحیح تلخیص المرام، که شرح او بر کتاب تلخیص المرام خود است. 66- غایة الوصول الی علم الاصول، که همان ایضاح السبل است. 67- قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، که به قواعد علامه معروف است و چندین مرتبه در تهران چاپ شده و محل توجه اکابر فقها بوده و شروح بسیاری بر آن نوشته شده است. 68- القول الوجیز فی تفسیر کتاب الله العزیز، که ظاهراً همان التیسیر الوجیز است. 69- کاشف الاستار فی شرح کشف الاسرار. 70- کشف الحق و نهج الصدق، که در مناظرهء سید موصلی است. 71- کشف الخفاء من کتاب الشفاء، در حکمت. 72- کشف الفوائد فی شرح قواعد العقائد، در کلام که شرح کتاب قواعد العقائد خواجه نصیر طوسی است و در تهران به چاپ رسیده است. 73- کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، در کلام که شرح تجرید خواجه نصیر طوسی است، و بارها در بمبئی و ایران چاپ شده، و بتصدیق ارباب تحقیق اگر این شرح علامه نبود، مطالب کتاب تجرید خواجه نصیر با آن همه شروح بسیاری که دارد در بوتهء اجمال میماند. 74- کشف المقال فی احوال الرجال، که کتاب رجال کبیر علامه است. و خلاصة الاقوال ملخص همین کتاب است. 75- کشف المکنون من کتاب القانون، در نحو، که مختصر شرح جزولیة است. 76- کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین (ع). 77- الکشکول فی ما جری علی آل الرسول (ص) که برخی آن را ازآنِ سیدحیدربن علی حسینی عبیدلی میدانند. 78- المباحثات السنیة و المعارضات النصیریة. 79- مبادی ء الوصول الی علم الاصول. 80- مجامع الاخبار (از روضات)، که همان جامع الاخبار است. 81- المحاکمات بین شراح الاشارات، در سه مجلد. 82- مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، که شامل مسائل فقهیهء خلافیهء شیعه از اول فقه تا آخر آن با ادلهء هر یک از اقوال مختلف و رد و قبول آنها است، و در تهران به چاپ رسیده است. 83- مدارک الاحکام، در فقه. و به نوشتهء روضات، فقط در طهارت است. 84- مراصد التوفیق و مقاصد التحقیق، در منطق و علم طبیعی و الهی. 85- مصابیح الانوار، در حدیث. طبق گفتهء خود علامه، این کتاب محتوی تمام احادیث امامیه است و هر حدیثی در باب متعلق به فن مربوط بدان حدیث ذکر شده. و هر فنی را بترتیب حضرات معصومین بچندین باب مبوب نموده است، مث در باب اول هر فن، احادیث مربوط به آن فن را که از پیغمبر (ص) رسیده نگاشته است و بهمین ترتیب تا آخر ائمهء اطهار (ع). 86- المطالب العلیة فی علم العربیة. 87- معارج الفهم فی شرح النظم. 88- المعتمد، در فقه. 89- المقاصد الوافیة بفوائد القانون و الکافیة، که حاوی مطالب کافیة و جزولیة است. 90- المقاومات، در حکمت، که حاوی مباحثه با حکمای سابقین است. 91- مقصد الواصلین، در اصول دین. 92- مناهج الیقین فی اصول دین، که بنام منهاج الیقین نیز ذکر شد. 93- منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، در فقه استدلالی، که از طهارت تا آخر باب جهاد و مقدار قلیلی از باب تجارت در دو جلد در تبریز چاپ شده است. در این کتاب آراء و مذاهب تمام مسلمین که در احکام فقهیه دارند ذکر شده، و مؤلف بعد از رد ادلهء مخالفین رأی و نظر خود را موافق ادلهء شرعی ذکر میکند. 94- منتهی الوصول الی علمَی الکلام و الاصول. 95- منهاج الاستقامة، که ابن تیمیة در رد آن چند جلد کتاب نوشته است. 96- منهاج الصلاح فی مختصر المصباح، که مصباح شیخ طوسی را ملخص کرده و یک باب هم در اصول عقاید به ده باب آن افزوده است که بین علما و محصلین دایر و به باب حادی عشر معروف بوده و شروح بسیاری بر آن نوشته اند. 97- المنهاج فی مناسک الحج. 98- منهاج الکرامة فی الامامة، که برای شاه خدابنده تألیف کرده و در ایران چاپ شده است. 99- منهاج الهدایة و معراج الدرایة فی علم الکلام. 100- منهاج الیقین، که همان مناهج الیقین است. 101- نظم البراهین فی اصول الدین. 102- النکت البدیعة فی تحریر الذریعة فی اصول الدین. 103- نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، که بقول روضات فقط درباب طهارت و صلاة است. 104- نهایة المرام فی علم الکلام. 105- نهایة الوصول الی علم الاصول. 106- نهج الایمان فی تفسیر القرآن، که به گفتهء خود علامه ملخص کشاف و تبیان و غیر آنهاست. 107- نهج الحق و کشف الصدق، که فضل بن روزبهان ردّی بر آن نوشته است. 108- نهج العرفان فی علم المیزان. 109- نهج المسترشدین فی اصول الدین، که فاضل مقداد شرحی بر آن نوشته و آن شرح را «ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین» نامیده، و متن و شرح هر دو در بمبئی یک جا چاپ شده است. 110- نهج الوصول الی علم الاصول. 111- النهج الوضاح فی الاحادیث الصحاح. 112- واجب الاعتقاد. 113- الوجیزه فی جواب سؤال الشاه خدابنده، که در جواب السؤال ذکر شد. (از تاریخ مفصل ایران، مغول ص507) (کشف الظنون) (ریحانة الادب ج3 ص106 از أمل الامل) (روضات الجنات ص171) (هدیة الاحباب ص202) (مستدرک الوسائل ص495) (الذریعة).
(1) - قرآن 24/61.

علامه دوانی.

[عَلْ لا مَ دَ] (اِخ) نام او بصورتهای مختلف ابن اسعد، ابن سعد، سعدالدین اسعد کازرونی دوانی صدیقی، آمده است. ولی شهرت وی همه جا به علامه دوانی است. نسب او به ابوبکر خلیفه میرسد و از احفاد محمد بن ابوبکر است. وی حکیمی بود کامل و متکلم و محقق و شاعر و منطقی که در تمام علوم متداول زمان خود خصوصاً در عقلیات وارد و مرجع استفادهء افاضل روم و خراسان و ترکستان بود. وی در عهد سلطان ابوسعید تیموری مدتی قضاوت فارس را به عهده داشت. وی در ابتدا شافعی مذهب بوده و عاقبت به شیعه گرویده است. وفات او را به اختلاف بین سالهای 902 و 928 ه . ق. ذکر کرده اند که 907 یا 908 به یقین نزدیک تر است. تألیفات وی را از صد متجاوز دانسته اند که برخی از آنها بدینقرار است: 1- اثبات الواجب الجدید. 2- اثبات الواجب القدیم، که آن را بنام سلطان محمد فاتح (متوفی در 886) تألیف کرده است. 3- اخلاق جلالی، که نام آن لوامع الاشراف فی مکارم الاخلاق است. 4- استکاکات الحروف و طبایعها و اعدادها و ما یتعلق باعداد الحروف من المسائل الموسومة «ارثماطیقی». 5- افعال العباد، که در سال 1315 ه . ق. در ضمن مجموعه ای بنام کلمات المحققین چاپ شده است. 6- افعال الله تعالی. 7- انموذج العلوم، که حاوی تحقیقاتی در بعضی از مسائل حدیث و فقه و اصول و طب و تفسیر و کلام و هیئت و هندسه و منطق و ارثماطیقی و بعضی خلافیات است. 8- الانوار الشافیة. 9- تحفهء روحانی، در علم حروف و خواص و اسرار آنها. 10- التصوف و العرفان. 11- تفسیر آیهء کلوا و اشربوا و لاتسرفوا، که آیهء 29 از سورهء اعراف (7) است. 12- تفسیر سورهء اخلاص. 13- تفسیر سورهء جحد (قل یا أیها الکافرون). 14- تنویر المطالع جدید، که حاشیه ای است بر حاشیهء جدید میر صدرالدین دشتکی بر شرح مطالع قطب الدین رازی. 15- تنویر المطالع قدیم، و آن حاشیه ای است بر حاشیهء قدیم دشتکی بر شرح مطالع رازی. 16- التوحید. 17- الجبر و الاختیار. 18- حاشیهء تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الشمسیة. و این کتاب تحریر، همان شرح قطب الدین رازی بر شمسیهء نجم الدین کاتبی است. 19- حاشیهء أجدّ بر شرح تجرید قوشچی. 20- حاشیهء جدید بر شرح تجرید قوشچی. 21- حاشیهء قدیم بر شرح تجرید قوشچی. در الذریعة آرد که دو شرح جدید و أجدّ در کتابخانهء رضویه موجود است. و در معجم المطبوعات گوید که حاشیهء شرح قوشچی در اسلامبول چاپ سنگی شده، ولی معلوم نیست که کدام یک از این سه شرح است. 22- زوراء، در حکمت، که در قاهره به چاپ رسیده است. 23- شرح تهذیب المنطق، که نام آن العجالة است و در لکنهور با چند رسالهء دیگر یک جا چاپ شده است. 24- شرح العقائد العضدیة، که در اسلامبول پترزبورغ چاپ شده است. 25- شرح هیاکل النور شهاب الدین یحیی سهروردی. 26- نور الهدایة. (از ریحانة الادب ج2 ص26 از روضات الجنات ص 162 و هدیة الاحباب ص136 و قاموس الاعلام ج3 ص1824 و لغات تاریخیة و جغرافیة احمد رفعت ج3 ص248 و مجالس المؤمنین ص167 و نور سافر ص133 و آثار عجم ص309 و الذریعة). شیخ علی دوانی قمی نیز کتابی در احوال وی تألیف و چاپ کرده است.

علامه دهلوی.

[عَلْ لا مَ دِ لَ] (اِخ) ابن عنایت احمدخان متخلص به «کامل». از علمای امامیهء اوایل قرن 13 هجری هندوستان که در سال 1235 ه . ق. وفات کرد. او راست: تنبیه اهل الکمال و الانصاف علی اختلال رجال اهل الخلاف، که در آن اسامی رواتی را که کذاب و جعال و ضعیف و مجهول الحال و از خوارج و مانند آنها بوده و در صحاح ستهء اهل سنت نیز از ایشان روایت میکنند، از کتاب تقریب ابن حجر استخراج کرده است. و نیز او راست النزهة الاثناعشریة. (از ریحانة الادب ج3 ص114. از الذریعة ج4 ص441).

علامه رازی.

[عَلْ لا مَ] (اِخ) محمد بن محمد بن ابوجعفر بویهی، مکنی به ابوجعفر و ملقب به قطب الدین و قطب المحققین. وی اهل ورامین از توابع ری بوده و نسبش به آل بویه میرسد. وی از شاگردان علامهء حلی بود و قواعد علامه را با خط خود نوشته است. در طبقهء فوقانی مدرسه ای که وی تحصیل میکرد شخص دیگری با لقب قطب میزیست لذا علامه رازی به قطب تحتانی و آن دیگری به قطب فوقانی شهرت داشتند. در امامی بودن وی شک و شبهه ای نیست اما در روضات الجنات سعی شده است که تسنن وی ثابت گردد. از جمله تألیفات اوست: 1- بحر الاصداف، که حاشیه و شرح کشاف است. 2- تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الشمسیة. 3- تحفة الاشراف فی شرح الکشاف، که بزرگتر از بحر الاصداف است. 4- تقسیم العلم. 5- حاشیهء قطبیه، که شرح قواعد علامه حلی است. وفات او را 766 ه . ق. نقل کرده اند، اما شهید اول آن را 776 گفته است. (از ریحانة الادب ج2 ص303 از منهج المقال و روضات الجنات ص530 و هدیة الحباب ص217 و مجالس المؤمنین ص165 و مستدرک الوسائل ص447 و طبقات الشافعیة ج6 ص31 و قاموس الاعلام ج3 ص2241). و نیز رجوع به ابوجعفر شود.

علامه زبیدی.

[عَلْ لا مَ زُ بَ] (اِخ)احمدبن عمر بن محمد بن عبدالرحمان بن قاضی یوسف، مکنی به ابوسرور و ملقب به شهاب الدین و صفی الدین. وی از بزرگان فقهای شافعی است که شیخ الاسلام زمان خویش بود. و دارای قریحهء شاعری نیز بوده و گویند که روزی هشتاد بیت با رعایت تمام شرایط عروض میگفت. تولد و مسکن و مدفن او در زبیدیة از شهرهای یمن بود و مدتی نیز سمت قاضی القضاتی آن شهر را عهده دار بود. وفات وی در ربیع الثانی 930 ه . ق. اتفاق افتاد. او راست: تجرید الزوائد و تقریب الفرائد، تحفة الطلاب، العباب المحیط بمعظم نصوص الشافعی و الاصحاب، در فقه، منظومة الارشاد، که شامل پنجهزاروهشتصدوچهل بیت است. (از ریحانة الادب ج4 ص16 از النور السافر ص137).

علامه زمخشری.

[عَلْ لا مَ زَ مَ شَ] (اِخ)محمودبن عمر بن احمد خوارزمی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به جارالله. رجوع به زمخشری شود.

علامه سکاکی.

[عَلْ لا مَ سَکْ کا] (اِخ)محمودبن ابوبکر خوارزمی، مکنی به ابویعقوب و ملقب به سراج الدین. رجوع به ابویعقوب سکاکی، و یوسف بن ابوبکر و مآخذ ذیل شود: ریحانة الادب ج2 ص204، هدیة الحباب ص150، روضات الجنات ص777، معجم الادباء ج2 ص58، لغات تاریخیة و جغرافیهء احمد رفعت ج4 ص46، قاموس الاعلام ج4 ص2586، فوائد البهیة ص231.

علامه شیرازی.

[عَلْ لا مَ] (اِخ)محمودبن مسعودبن مصلح فارسی شیرازی کازرونی، ملقب به قطب الدین و مکنی به ابوالثناء. رجوع به قطب الدین و ابوالثناء شود. و نیز رجوع به ریحانة الادب ج3 ص308 و هدیة الاحباب ص219 و طبقات الشافعیه ج6 ص248 و روضات الجنات ص532 و قاموس الاعلام ج4 ص2896 و ج5 ص3673 شود.

علامه طباطبائی.

[عَلْ لا مَ طَ طَ] (اِخ)سیدمحمدمهدی بن مرتضی بن محمد طباطبایی بروجردی، مشهور به بحرالعلوم. رجوع به بحرالعلوم شود.

علامه قیسی.

[عَلْ لا مَ قَ] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن ابراهیم قیسی مالکی سفاقسی، مکنی به ابواسحاق و ملقب به برهان الدین و موصوف به علامه. از اکابر نحویین و از تلامذهء زینب بنت الکمال. او راست: اعراب القرآن یا ترکیب القرآن المجید فی اعراب القرآن المجید. او در سال 742 ه . ق. در حدود 44سالگی درگذشت. (ریحانة الادب ج3 ص328 از کشف الظنون و الدرر الکامنة ج1 ص55 و روضات الجنات ص48).

علامه کتکانی.

[عَلْ لا مَ کَ] (اِخ)سیدهاشم بن سلیمان. رجوع به علامه بحرانی شود.

علامه کرمانی.

[عَلْ لا مَ کِ] (اِخ) از فضلای زمان سلطان محمد خوارزمشاه است که در نظم شعر ماهر بود. وی موقعی که از جانب خوارزمشاه به رسم رسالت بنزد سلطان محمود غوری رفت، قصیده ای در مدح سلطان غوری سرود که دو بیت آن نقل میشود:
شاهی که هست بر همه شاهان شرق زین
کشورگشای گیتی و دستور عالمین
سلطان مشرقین و شهنشاه مغربین
محمودبن محمد بن سام بن حسین.
(از حبیب السیر چ خیام ج2 ص653).

علامه لیثی.

[عَلْ لا مَ لَ] (اِخ) ابوالقاسم. وی حاشیه ای بر «شرح طوالع الانوار» شمس الدین محمود اصفهانی نگاشته است. (کشف الظنون). و رجوع به ابوالقاسم لیثی شود.

علامه مجلسی.

[عَلْ لا مَ مَ لِ] (اِخ)محمدباقربن محمدتقی. رجوع به مجلسی شود.

علامه مقدسی.

[عَلْ لا مَ مَ دِ] (اِخ)عبدالله بن ابی الوحش برّی بن عبدالجباربن برّی مصری، مکنی به ابومحمد و مشهور به ابن برّی. از مشاهیر ادبای قرن ششم هجری، و بخصوص در علم لغت بسیار توانا بود. وی در شب شنبه 27 شوال 582 یا 586 ه . ق. در سن هشتادسالگی درگذشت. از جمله تألیفات اوست: 1- التنبیه و الایضاح عما وقع من الوهم فی کتاب الصحاح، که شامل تصحیحات صحاح جوهری بود و اضافاتی بر آن افزود. 2- حاشیهء درّة الغواص حریری. 3- غلط الضعفاء من الفقهاء، که حاوی اغلاطی است که از فقها در استعمال الفاظ صادر گردیده است. (از ریحانة الادب ج4 ص66 از روضات الجنات ص452 و تاریخ ابن خلکان ج1 ص291 و معجم الادباء ج12 ص56 و قاموس الاعلام ج6 ص4362). و رجوع به ابن بری و ابومحمد شود.

علامه همدانی.

[عَلْ لا مَ هَ مَ] (اِخ)احمدبن حسین، مشهور به بدیع الزمان همدانی. رجوع به احمدبن حسین بن بحیی شود.

علامهء یمن.

[عَلْ لا مَ یِ یَ مَ] (اِخ) امیر ابوسعید نشوان بن سعیدبن نشوان حمیری، معروف به قاضی [ و مکنی به ابوالحسن (ریحانة الادب) ]. از اشراف و بزرگ زادگان و علمای یمن در قرن ششم هجری. وی شاعر و ادیب نیز بود. او خود را از نوادگان پادشاهان باستانی آن کشود (أذواء) و از نژاد قحطان میشمرد. و بسیار بخود و خاندان خویش مینازید. و در برتری نژاد قحطان بر عدنان شعرها سروده است، ولی به گفتهء قفطی شعر او دانشمندانه و بی مزه است. در زمان او یمن به دست بزرگان و اشراف بخش بخش شده بود و ازین روی او هم بفکر حکمرانی افتاد و از نفوذ مذهبی خویش در مردم کوه «صبر» استفاده کرد و چند دژ لشکری را گرفته خود را امیر و ملک خواند. وفات او را در 24 ذی حجهء 573 ه . ق. نوشته اند، ولی چنانچه از دیباچهء کتاب شمس العلوم برمی آید این کتاب در رمضان سال 575 نگارش یافته و بنابرین مرگ وی پس از این تاریخ باید باشد. از آثار اوست: 1- کتاب القوافی، که نسخهء آن در لیدن هست. 2- حورالعین، که بکوشش کمال مصطفی با پیش گفتار و حاشیه در مصر بسال 1948 م. در 375 صفحه چاپ شده است. 3- شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، که از کتب مهم لغت است و آن را در قرن ششم نوشته است که نسخه ای از آن در کتابخانهء مرکزی دانشگاه تهران موجود است. 4- القصیدة الحمیریة، یا نشوانیة، در تاریخ شاهان یمن است و آن خلاصه ای است از «السیرة الجامعة لاخبار ملوک التابعة»، این کتاب را فون کریمر در لایپزیک در سال 1865 م. چاپ کرد. و کاپیتان پریدو(1) آن را به انگلیسی ترجمه و در سال 1879 م. چاپ کرد. 5- گلچین از شمس العلوم، آنچه دربارهء یمن در این کتاب بوده استخراج شده و بکوشش عظیم الدین احمد بوسیلهء بنگاه اوقاف گیب با فهرست اعلام در 119 صفحه در لیدن بسال 1916 م. چاپ شده است. 6- التبیان فی تفسیر القرآن. 7- احکام صنعاء و بید. 8- وصیت نامه برای فرزندش جعفر. 9- منظومه در ماههای رومی. 10- کتابچه در صرف عربی. (از فهرست کتابخانهء اهدائی مشکاة به کتابخانهء دانشگاه تهران ج2 ص420 و ریحانة الادب ج3 ص115 از تذکرة النوادر). و نیز رجوع شود به معجم الادباء، زیر عنوان نشوان، و کشف الظنون، زیر عنوان شمس العلوم، و جرجی زیدان در آداب الغة العربیة، قرن ششم.
(1) - Capitan W. F. Prideaux.

علامی.

[عَلْ لا] (از ع، ص) مرد دانا و بسیار باهوش. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات).

علامی.

[عَلْ لا] (اِخ) ابوالفضل بن شیخ مبارک بن شیخ خضر. رجوع به ابوالفضل ناگری شود. و نیز رجوع به ریحانة الادب ج3 ص248 و اعیان الشیعه ج8 ص99 و ریاض العارفین ص200 و تذکرهء علمای هند ص4 و 74 و نامهء دانشوران ج2 ص639 و مرآت الخیال ص79 شود.

علامی.

[عُ می ی] (ع ص) سبک روح تیزفهم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). تیزفهم. (از منتهی الارب).

علامید.

[عَ] (ع اِ) جِ علماد و علمادة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

علان.

[عِ] (ع مص) با هم آشکارا و هویدا نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). معالنة. (منتهی الارب). || اظهار ساختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اظهار کردن. (ناظم الاطباء).

علان.

[عِ] (اِخ) قلعه ای است نزدیک صنعاء یمن. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

علان.

[عَلْ لا] (ع ص) مرد نادان. (ناظم الاطباء) (ذیل اقرب الموارد).

علان.

[عَلْ لا] (اِ) نخل بندی که از موم نخلها سازد. (حاشیهء دیوان خاقانی چ عبدالرسولی، از شرح خاقانی) :
بلی نخل خرمای مریم بخندد
بر آن نخل مومین که علان نماید.خاقانی.

علان.

[عِلْ لا] (اِخ) نام مردی درستکار و صناع. (غیاث اللغات). رجوع به مادهء قبل شود.

علاند.

[عَ نِ] (ع اِ) جِ عَلَندی. (ناظم الاطباء).

علان شعوبی.

[عَلْ لا نِ شُ] (اِخ) علان ورّاق. وی اص ایرانی است. راویه و عارف به انساب و مثالب و منافرات بود. وی از خواص برامکه بوده و ناسخ بیت الحکمة برای رشید و مأمون و برامکه است. او راست: کتاب المیدان، در مثالب عرب و هتک و تفضیح آنان. وی در این کتاب، مثالب قبایل عرب را جمع کرده و جداجدا دربارهء آن بحث کرده است. و نیز او راست کتاب الحلیة، که آن را تمام نکرد، و کتاب فضائل کنانة، و کتاب نمربن قاسط و کتاب نسب تغلب بن وائل، و کتاب فضائل ربیعة، و کتاب منافرة. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص66). ابن الندیم نیز در الفهرست چند کتاب از او نام برده است.

علانشیه.

[] (اِخ) نام فرقه ای از فِرَق میان عیسی و محمد علیهماالسلام. (الفهرست ابن الندیم).

علان کلینی.

[عَلْ لا نِ کُ لَ] (ا خ) علی بن محمد بن ابراهیم بن علان، مکنی به ابوالحسن. از محدثین امامیهء زمان غیبت صغری. وی دائی محمد بن یعقوب کلینی است. او راست: اخبار القائم (ع). (از ریحانة الادب ج3 ص115).

علان وراق.

[عَلْ لا نِ وَرْ را] (اِخ) رجوع به علان شعوبی شود.

علانون.

[عَ] (ع اِ) جِ علانیه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علانة.

[عَلْ لا نَ] (اِخ) شهر یا قلعه ای است در نواحی ذمار در یمن. (معجم البلدان).

علانی.

[عِ نی ی] (ع ص نسبی) منسوب به علان. (اقرب الموارد).

علانی.

[عَ نی ی] (ع ص) مرد مشهور کار. (آنندراج): رجل علانی؛ أی ظاهر أمره. ج، علانیون. (اقرب الموارد). رجل علانیة. (منتهی الارب).

علانیة.

[عَ یَ] (ع مص، اِمص) ظاهر و هویدا شدن و انتشار یافتن. (از اقرب الموارد). آشکارگی. خلاف سرّ. (منتهی الارب). || آشکارا و هویدا. (ناظم الاطباء) :
در سر و در علانیه کردم گناه و داشت
از سرّ و از علانیهء من خبر خبیر.سوزنی.
|| (ص) رجل علانیة؛ مرد معروف و مشهور کار. ج، علانین. (منتهی الارب). ج، علانون. (ناظم الاطباء). رجل علانی. (اقرب الموارد).

علانیه کردن.

[عَ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) ظاهر و آشکار کردن. کاری را برملا کردن. (ناظم الاطباء).

علاوة.

[عَ وَ] (ع اِ) بهترین هر چیز. (ناظم الاطباء). علاوة الشی ء؛ بهترین و بلندترین هر چیزی. || (اِمص) بلندی. (منتهی الارب).

علاوة.

[عُ وَ] (ع اِ) بلندترین هر چیز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

علاوة.

[عِ وَ] (ع اِ) سرباری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تارک. قسمت بالای سر یا گردن. (منتهی الارب). أعلی الرأس أو العنق. (اقرب الموارد). || سر آدمی مادام که بر گردن باشد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هر چیز که بر بالای بار شتر گذارند یا بیاویزند، مانند مشک و سفره و جز آن. (منتهی الارب). || افزونی از هر چیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَلاوی، عَلاوی.
- بعلاوه (از: ب + علاوه)؛ باضافه.
- || علامت افزون دو عدد بیکدیگر (+).

علاوة.

[عِ وَ] (اِخ) نام اسبی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

علاوه کردن.

[عَ وَ / وِ کَ دَ] (مص مرکب) افزودن. جمع کردن.

علاوی.

[عَ وا / عَ] (ع اِ) جِ عِلاوه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علاة.

[عَ] (ع اِ) رجوع به علات شود.

علاة.

[عَ] (اِخ) کوهی است در دیار نمربن قاسط. (از معجم البلدان).

علاة.

[عَ] (اِخ) جایی است در یمامه و متعلق به بنی هِزّان. در این مکان «مَحالی» یافت شود، و آن عبارت از سنگهای سفیدی است که آنها را بر هم سائیده و مانند سرمه به چشم میکشند. (از معجم البلدان).

علاة.

[عَ] (اِخ) ناحیهء بزرگی است از عمل معرة النعمان، از جانب برّ و خشکی، و مشتمل است بر قرای بسیار. مسافری که از حلب به حماة رود از اینجا عبور میکند. (از معجم البلدان).

علاه.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ عَلهی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جِ عَلهان. (آنندراج) (منتهی الارب).

علاهم.

[عُ هِ] (ع ص) شتر درشت بزرگ جثه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علاهی.

[عَ ها](1) (ع اِ) جِ عَلهی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جِ عَلهان. (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب به ضم اول آمده است.

علایق.

[عَ یِ] (ع اِ) رجوع به علائق شود.
-علایقِ روزگار؛ گرفتاری و بستگی به امور معیشت. (ناظم الاطباء) : بسبب نوازل محن و عوارض فتن و عوایق ایام و علایق روزگار تیر تمنی ایشان بهدف مراد نمیرسید. (ترجمهء تاریخ یمینی).

علایم.

[عَ یِ] (از ع، اِ) جِ علامت. این لفظ در عربی استعمال نشده بلکه در فارسی به قانون عربی ساخته شده است. (فرهنگ نظام).

علایة.

[عَ یَ] (ع اِ) هر جای بلند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علب.

[عَ] (ع مص) نشان کردن. || خراشیدن. || اثر گذاشتن. || بریدن. || استوار بستن قبضهء شمشیر و از قبیل آن، بر گردن شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخت و رست شدن. (اقرب الموارد). عَلَب. (منتهی الارب). || خشک شدن. || بوی گوشت و از قبیل آن پس از اشتداد، تغییر کردن. (از اقرب الموارد). || (اِ) نشان و اثر. || جای درشت. || هر چیز سخت و رست. || زمینی که اگر مدتها بر آن باران بارد باز هم هیچ نرویاند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عُلوب.

علب.

[عَ لَ] (ع مص) سخت و رست شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَلْب. || خشک شدن. (اقرب الموارد). || تغییر کردن بوی گوشت پس از سختی. || پریدن و شکستن و رخنه دار شدن لبهء شمشیر و از قبیل آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مبتلی شدن به بیماری عَلَب. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِمص) سختی. (منتهی الارب). || درشتی. || گرفتگی. || بیماریی است که در پی گردن شتر عارض میشود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

علب.

[عَ لِ] (ع ص) هر چیز سخت و رست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جای سخت که در آن چیزی نروید. (از ذیل اقرب الموارد). || بز کوهی درشت و بزرگ. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بز کوهی کلانسال. (منتهی الارب). || سوسمار سالخورده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علب.

[عِ] (ع ص) جای درشت و سخت که هرچه باران بر آن ببارد باز هم هیچ نرویاند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد خشک و خشن. (از ذیل اقرب الموارد). || مردی که هرچه دارد کسی نمیتواند در آن طمع کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سوسمار سالخورده. (ناظم الاطباء). || (اِ) روییدنگاه درخت کُنار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عُلوب.

علب.

[عِ لَ] (ع اِ) جِ عِلبة. (اقرب الموارد).

علب.

[عُ] (ع اِ) سوسمار. (از اقرب الموارد). سوسمار سالخورده. (ناظم الاطباء).

علب.

[عُ لَ] (ع اِ) جِ عُلبة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علباء .

[عَ] (ع اِ) پی گردن. (منتهی الارب). ج، عَلابی.

علباء .

[عِ] (ع مص) سوراخ کردن گردن بنده. || نمایان شدن پی گردن شخص بواسطهء کلانسالی. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) پی زردرنگ گردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مؤنث است، و گاهی مذکر بکار میرود. (از اقرب الموارد). ج، عَلابیّ.

علباء .

[عِ] (اِخ) ابن أصمع عبسی. از واردشوندگان بر پیغمبر (ص) است. (از الاصابة ج4 قسم اول ص261).

علباء .

[عِ] (اِخ) ابن مرة بن عائذة بن مالک بن بکربن سعدبن ضبة ضبی. از صحابه است و در واقعهء «مؤتة» شهید شد. (از الاصابة ج4 قسم اول ص261).

علباء .

[عِ] (اِخ) ابن هیثم بن جریر. وی در دورهء جاهلیت و اسلام میزیست. و در فتوحات عمر شرکت کرد. و در واقعهء جمل شهید شد. پدرش از سردارانی بود که در واقعهء «ذی قار» با کسری جنگید. (از الاصابة ج5 قسم سوم ص111).

علباء اسدی.

[عِ ءِ اَ سَ] (اِخ) از بنی اسدبن خزیمة است. صحابی است. (از الاصابة ج5 قسم چهارم ص172).

علباءان.

[عِ] (ع اِ) علباوان. تثنیهء علباء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دو پی گردن.

علباء سلمی.

[عِ ءِ سَ] (اِخ) از صحابه است. (از الاصابة ج4 قسم اول ص261).

علباوان.

[عِ] (ع اِ) علباءان. تثنیهء علباء. دو پی گردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علب الکرمة.

[عِ بُلْ کُ مَ] (اِخ) انتهای حدّ یمن است در صورتی که به قصد بصره از آن خارج شوند. (از معجم البلدان).

علبط.

[عُ بِ] (ع ص) عریض و پهن. (از اقرب الموارد).

علبط.

[عُ لَ بِ] (ع ص) هر چیز درشت و ستبر. || شیر خفتهء دفزک شده. || (اِ) سنگینی و ثقل تن. || گلهء گوسفند از پنجاه تا هر قدر که باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علبطة.

[عُ لَ بِ طَ] (ع ص) ستبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) گلهء گوسفند از پنجاه تا هر قدر که باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علبوبة.

[عُ بَ] (ع اِ) برگزیده و مهتر قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علبة.

[عِ بَ] (ع اِ) گره درشت از درخت که از آن کندهء پای مجرمان و زندانیان و بندیان سازند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شیردوشهء چرمین. (منتهی الارب). عُلبة. ج، عِلب.

علبة.

[عُ بَ] (ع اِ) نخل دراز. || شیردوشهء چرمین یا چوبین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عِلبة. ج، عُلب، عِلاب.

علبة.

[عُ بَ] (اِخ) ابن زیدبن عمروبن زیدبن جشم بن حارثة بن حرث بن خزرج بن عمروبن مالک بن أوس انصاری أوسی. از جملهء بکائین در غزوهء تبوک است. (از الاصابة ج4 قسم اول ص261).

علبیة.

[عِ یَ] (ع ص) ماده شتر چرکین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

علبیة.

[عِ یَ] (اِخ) آبکی است در داث. (از معجم البلدان) (از اقرب الموارد).

علت.

[عَلْ لَ] (ع اِ) هوو. ضرّة. (از اقرب الموارد). || آنچه بدان بهانه کنند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نیاز و حاجت. || سختی حال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، عَلات.

علت.

[عِلْ لَ] (ع اِ) بیماری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : بسیار طبیبانند که میگویند فلان چیز نباید خوردن، که از وی چنین علّت به حاصل آید. و آنگاه خود از آن بسیار بخورند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص493). دو سه علت متضاد دشوار است علاج آن. (تاریخ بیهقی ص370).
علت پوشیده مدار از طبیب
بر در او خواهش و زنهار کن.ناصرخسرو.
بیماری که اشارت طبیب را سبک دارد... هر لحظه ناتوانی بر وی مستولی گردد و علت مزمن تر شود. (کلیله ص192). به علتهای مزمن و دردهای مهلک گرفتار گشته. (کلیله ص24). بر عقب آن تاش به علتی صعب مبتلی گشت و عمر او در آن غربت به آخر رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی). هیچ علت نیست که نه آن را داروییست، مگر مرگ را. (کیمیای سعادت). حکیمان گفته اند اگر آب حیات فروشند فی المثل به آبروی، دانا نخرد که مردن به علت به که زندگانی به مذلت. (گلستان سعدی).
چو حلوا خام باشد علت آرد.جامی.
- بی علت؛ بی مرض. (ناظم الاطباء).
|| سستی و ناتوانی. || آفت و آسیب. || عیب. (ناظم الاطباء). || کار نو که شخص را از اراده ای که داشت بازدارد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اتفاق. (ناظم الاطباء). || آنچه بدان بهانه کنند. (منتهی الارب) (آنندراج). عذر و بهانه. (ناظم الاطباء). || سبب و جهت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : اهل تمییز از لحوم و شحوم بازار تنفر و تحرز نمودند، چه بیشتر با اجزاء و اعضاء بشر بر هم میگداختند و در بازارها میفروختند. و جمعی را بدین علت بگرفتند و در خانه های ایشان استخوانهای آدمی یافتند و همه را به هلاک آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص297). یکی را زنی صاحب جمال جوان درگذشت و مادرزن فرتوت به علت کابین در خانه متمکن بماند. (گلستان سعدی).
- بی علت؛ بی جهت. بی سبب. (ناظم الاطباء) :
بی زلت و بی گناه محبوسم
بی علت و بی سبب گرفتارم.مسعودسعد.
|| مکر و حیله. || سرگذشت. (ناظم الاطباء).
-امثال: علت برود و عادت نرود.
علت برود ولیک عادت نرود؛ العادة طبیعة. (امثال و حکم دهخدا).
علت پوشیده مدار از طبیب. ناصرخسرو.
علت عاشق ز علتها جداست. مولوی.
|| (اصطلاح عروض) تغییراتی است که در عروض ها (یعنی جزء آخر از مصراع اول) و ضرب ها به سبب ها و وتدها ملحق میشود. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح فلسفه) چیزی است که چیز دیگری بر آن متوقف باشد، و از وجود آن وجود امری دیگر لازم آید، و از عدم آن عدم امری دیگر لازم شود. یعنی هرگاه میان دو امری بستگیی وجود داشته باشد آن را که محتاج الیه است علت نامند و دیگری را که محتاج است معلول گویند. و بر اثر عدم علت، معلول ممتنع میشود. ولی بر اثر وجود علت، وجود معلول واجب نمیشود. و از رفع علت و عدم آن، عدم معلول لازم میشود و از رفع معلول و عدم آن، عدم علت کشف میگردد. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی).
علت بر چهار قسم است: «مامنه» یا فاعلی، «ماله» یا غائی، «مافیه» یا مادی، «مابه» یا صوری. از این علل چهارگانه دو علت فاعلی و غائی، علل وجودند، و دو علت مادی و صوری، علل ماهیت اند. و کلیهء این علتها گاه صناعی هستند مانند علل تخت از نجار و چوب و صورت تختی و جلوس بر وی. و گاه طبیعی اند مانند طبیعت، که علت فاعلی حرکت و سکون در اجسام طبیعی است. و گاه نفسانی اند مانند نفوس و اجرام نباتی و حیوانی و فلکی، و صور و غایات افعال اینها. و این علل چهارگانه را، بحسب قرب و بعد از معلول، و بالذات یا بالعرض بودن، و بالفعل یا بالقوه بودن، و اینکه خاص یا عام یا مساوی باشد، و جزوی یا کلی بودن، و بسیط یا مرکب بودن، احوال و اقسام مختلفی است که در جدول صفحهء مقابل ملاحظه میگردد. (از اساس الاقتباس ص354).

علت آفتاب.

[عِلْ لَ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یرقان. (غیاث اللغات) (آنندراج).

علت اصل.

[عِلْ لَ تِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عقل اول. (غیاث اللغات) (آنندراج).

علت اولی.

[عِلْ لَ تِ لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عقل اول و ذات خدای تعالی. (فرهنگ اصطلاحات فلسفی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
بسان علت اولی سخن ران ای سنائی زآن
که تا چون زادهء ثانی بقای جاودان بینی.
سنائی.

علت بالذات.

[عِلْ لَ تِ بِذْ ذا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) امری است که مستقیماً و بلاواسطه علت چیزی باشد. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی). و رجوع به علت شود.

علت پشت.

[عِلْ لَ تِ پُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بیماری ابنه. (ناظم الاطباء). داءالمشایخ. علت مشایخ.

علت تامه.

[عِلْ لَ تِ تامْ مَ / مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سبب کامل. امری که خود مستق وجود چیزی را ایجاب کند. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

علت دانه.

[عِلْ لَ نَ / نِ] (اِ مرکب) آبلهء خرد. (ناظم الاطباء).

علت سرخ.

[عِلْ لَ تِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آفتی که در کشت گندم افتد و برگها را سرخ گرداند و از آن هیچ حاصل به دست نیاید. (آنندراج). || سرخ باده. بیماریی که در آن خون و صفرا بهم میرسد. (از آنندراج).

علت صوری.

[عِلْ لَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شکل و صورتی که صانع، چیزی را بدان ترکیب میسازد. (ناظم الاطباء). و رجوع به علت شود.

علت عادی.

[عِلْ لَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) امری که برحسب عادت، مؤثر در چیزی باشد، هرچند که از لحاظ حکم عقلی نتوان رابطهء علیّت میان آن دو برقرار کرد. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی).

علت عالم.

[عِلْ لَ تِ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عقل اول. (غیاث اللغات) (آنندراج).

علت غائی.

[عِلْ لَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غرض و مقصود صانع از صنعت خود. (از ناظم الاطباء). و آن محرک اول فعل است، و در وجود ذهنی مقدم بر سائر علل است اما در وجود خارجی بعد از تحقق تمام آنها محقق میشود. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی). رجوع به علت شود.

علت فاعلی.

[عِلْ لَ تِ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صانع و سازندهء هر چیز. (از ناظم الاطباء). امری که مفید وجود شی ء باشد و خارج از ذات معلول است. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی). و رجوع به علت شود.

علت قابلی.

[عِلْ لَ تِ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به علت مادی شود. (فرهنگ اصطلاحات فلسفی).

علت قریب.

[عِلْ لَ تِ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) امری که خود بلاواسطه و بدون فاصله در وجود معلول مؤثر باشد. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی). و رجوع به علت شود.

علت قمی.

[عِلْ لَ تِ قُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) وبا و طاعون، که اکثر اوقات در قم واقع میشود. || علت ابنه، بسبب نسبت مردم آن ناحیت. || هر چیز لاینحل؛ فلان کتاب علتهای قمی بسیار دارد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به میخ قمی در امثال و حکم دهخدا شود.

علت مادی.

[عِلْ لَ تِ مادْ دی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ماده ای که صنعت صانع بر آن تعلق میگیرد. (ناظم الاطباء). و آن جزء مقوم شی ء، و محل استقرار قوه، یعنی حامل قوه است. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی). و رجوع به علت شود.

علت مبقیه.

[عِلْ لَ تِ مُ یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) علتی که باعث بقای موجودات بعد از حدوث میشود. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی).

علت مشایخ.

[عِلْ لَ تِ مَ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خارشی که در مقعد بروز کند. (ناظم الاطباء). بیماریی است که از یبوست سوداوی در مقعد بعضی پیران خارشی پیدا میشود. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بیماری ابنه. (ناظم الاطباء). داءالمشایخ. علت پشت.

علت مؤثره.

[عِلْ لَ تِ مُ ءَثْ ثِ رَ / رِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان علت تامه است که خود مؤثر در وجود معلول است. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی). رجوع به علت تامه شود.

علت ناقصه.

[عِلْ لَ تِ قِ صَ / صِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) علتی که خود بتنهائی و مستق موجب وجود چیزی نگردد، یعنی معلول به وجود آن، واجب نشود. و هر یک از علل چهارگانه بتنهائی علت ناقصه اند. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی).

علتین.

[عِلْ لَ تَ] (ع اِ) تثنیهء علت. در مثنوی بمعنی نکال الاَخرة و الاولی است. (غیاث از لطائف) (آنندراج).

علث.

[عَ] (ع مص) مخلوط کردن و آمیختن. || گردآوردن و جمع کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دباغی کردن و پیراستن مشک و از قبیل آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || آتش ندادن آتش زنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) درخت گز. رجوع به طَرفاء شود. || درخت شور گز. رجوع به اثل شود. || گیاه خارداری که از آن ترنجبین گیرند. رجوع به حاج شود. || درخت خشخاش. رجوع به ینبوت شود. || گیاهی است ترش که در ریشهء درخت خرما میروید و آن را میکشد. رجوع به عِکرش شود. (از ذیل اقرب الموارد). ج، أعلاث.

علث.

[عَ] (اِخ) دهی است در ساحل شرقی دجله بین عُکبَرا و سامراء، و آن وقف بر علویهاست. (از معجم البلدان).

علث.

[عَ لَ] (ع مص) بسختی جنگیدن و کارزار کردن. (از اقرب الموارد). || ملازمت بر کارزار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گرفتن برای از هم دریدن. (از اقرب الموارد). || (اِ) سختی کارزار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آنچه با گندم و جو مخلوط شده است و باید آن را بیرون افکند. (از اقرب الموارد). || گندمی که با جو مخلوط شده باشد. (از المنجد). || طعامی که با جو مخلوط باشد. (از ذیل اقرب الموارد).

علث.

[عَ لِ] (ع ص) سخت جنگ. کسی که در جنگ پایدار باشد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آنکه به غیر پدر خود منسوب باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || لازم گیرنده کسی را برای گرفتن حق خود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تیر و سهم بی فایده. (از المنجد).

علث.

[عِ] (ع اِ) آنچه بر غیر عادت و اختیار خورده شود. || پاره ای از چوب آتش زنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گیاه خشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، أعلاث. || نوعی از کاسنی صحرائی که دارای صمغی است مانند مصطکی. (برهان) (آنندراج).

علثة.

[عُ ثَ] (ع اِ) قوت روزگذار. قوت لایموت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بخورنمیر. || چیز کم. (ناظم الاطباء).

علج.

[عَ] (ع مص) چیره شدن در معالجه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پریشان شدن. (ناظم الاطباء). || (ص) سخت و قوی. || افکننده. || نیکوکنندهء کارها. (از اقرب الموارد).

علج.

[عَ لَ] (ع مص) سخت و قوی شدن. (از اقرب الموارد). || (اِ) درختان کوچک خرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علج.

[عَ لِ] (ع ص) سخت و قوی. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نیکوکنندهء کارها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

علج.

[عِ] (ع ص) قیّم و نیکودارنده. || درشت و قوی. || غیرعرب کافر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کافر و بی دین، خواه عرب باشد یا غیر آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || مردی که موی صورتش روئیده باشد. (از اقرب الموارد). || (اِ) خر. || خر وحشی فربه و توانا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نان گردهء درشت کرانه. (منتهی الارب). گرده نان درشت کرانه. (از اقرب الموارد). ج، عُلوج، أعلاج، عِلَجة.

علج.

[عُ لَ] (ع ص) سخت و قوی. || افکننده. || نیکوکنندهء کارها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علج.

[عُلْ لَ] (ع ص) سخت و قوی. || افکننده || نیکوکنندهء کارها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علجان.

[عَ لَ] (ع اِمص) اضطراب و پریشانی ماده شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) گیاهی که از آن مسواک سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گیاهی که بدان دست شویند، و آن را «کاه مکه» نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). اذخر و غسول. (از برهان).

علجان.

[عَ لَ] (اِخ) نام جائی است، و در شعر ابودؤاد ایادی آمده است :
بالبطن من علجان حَلّ به
دانٍ فُوَیْق الارض اذ وَدقت.
(از معجم البلدان).

علجان.

[عُ] (ع اِ) درختان خاردار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

علجانة.

[عَ لَ نَ] (ع اِ) خاکی که باد در بن درخت گرد آورد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علجانة.

[عَ لَ نَ] (اِخ) نام موضعی است، و در شعر حبیب هذلی آمده است :
فجبال أیلة فالمحصب دوننا
فاُلات ذی علجانةٍ فذهاب.
(از معجم البلدان).

علجم.

[عَ جَ] (ع ص) درازبالا. طویل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرداب بسیارآب. (از ذیل اقرب الموارد).

علجم.

[عُ جُ] (ع ص) سیاه پررنگ. (از ذیل اقرب الموارد).

علجن.

[عَ جَ] (ع ص) ماده شتر پرگوشت. || زن شوخ و بی باک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علجوم.

[عُ] (ع اِ) تاریکی شب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سیاه پررنگ. (از ذیل اقرب الموارد). || باغ بسیاردرخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || باغی که درختان خرما بسیار داشته باشد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بیشه و نیزار. (از ذیل اقرب الموارد) (از المنجد). || موج دریا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آب بسیار. || غوک و قورباغهء نر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کنه. || آهوی گندم گون. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ماده آهوی خواستار گشنی. (از ذیل اقرب الموارد). || شترمرغ نر. || بط نر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || قوچ. (از اقرب الموارد). || بز کوهی. || گاو نر کلان سال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ماده الاغ بسیارگوشت. || ماده شتر کلانسال. (از ذیل اقرب الموارد). || شتر سخت و توانا. || شتر برگزیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نام مرغی سپید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جماعت مردم. (از ذیل اقرب الموارد) (از المنجد). ج، عَلاجیم.

علجون.

[عُ] (ع ص) شتر بسیارگوشت. (از اقرب الموارد). || ماده شتر سخت و توانا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

علد.

[عَ] (ع مص) سخت و صلب گشتن. || (ص) سخت و شدید. || (اِ) عصب و پی گردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، أعلاد.

علدة.

[عَ دَ] (اِخ) نام جایگاهی است، و در شعر هذیل آمده است. (از معجم البلدان).

علذمی.

[عَ ذَ می ی] (ع ص) حریص. کسی که هرچه بیابد بخورد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علز.

[عَ لَ] (ع مص) بی آرام گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چیره شدن سبکی بر شخص. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || چیره شدن قَلَق و تفتگی بر شخص. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خروش کردن. فریاد برآوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || متمایل شدن. اشتیاق پیدا کردن. || مریض شدن. || (اِ) خروش و اضطراب شدیدی که بر اثر ادامه یافتن مرض یا شدت حرص و غم و اندوه به انسان دست میدهد. (از اقرب الموارد).

علز.

[عَ لِ] (ع ص) دردناک بی آرام که خواب نکند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علزان.

[عَ لَ] (ع مص) عَلَز است در همهء معانی. (از ذیل اقرب الموارد).

علس.

[عَ] (ع مص) آشامیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خوردن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || یافتن چیزی برای خوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) آشامیدنی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سیاهی شب. (از اقرب الموارد).

علس.

[عَ لَ] (ع اِ) کنهء بزرگ. || نوعی از مورچه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نوعی از گندم که دو یا سه دانه در یک غلاف دارد که گویند از «صنعاء» است. (منتهی الارب) (از اقرب المواد). || گندم مکه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دانه ای سیاه که در هنگام خشک سالی خورده شود. (از اقرب الموارد). || عدس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علس.

[عَ لَ] (اِخ) ابن اسود کندی. از کسانی است که بر پیغمبر (ص) وارد شده است. (از الاصابة ج4 قسم اول ص262).

علس.

[عَ لَ] (اِخ) ابن نعمان بن عمروبن عرفجة بن فاتک بن امری ءالقیس کندی. از کسانی است که بر پیغمبر (ص) وارد شده است. (از الاصابة ج4 قسم اول ص262).

علسة.

[عَ لَ سَ] (ع اِ) حیوان کوچکی است شبیه به مورچه. (از اقرب الموارد).

علسة.

[عَ لَ سَ] (اِخ) ابن عدی بلوی. از کسانی است که در «تحت الشجرة» بیعت کرد، و در فتح مصر نیز حاضر بود. (از الاصابة ج4 قسم اول ص252).

علسی.

[عَ لَ سی ی] (ع ص) مرد و یا شتر قوی و استوارخلقت. || (اِ) گیاهی است که شکوفهء آن به سوسن ماند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علش.

[عَ] (ع اِمص) سبکی. (ناظم الاطباء). || آزمندی و حرص. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ جانسن).

علشط.

[عَ لَشْ شَ] (ع ص) بدخو. و در صحت این کلمه شک است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علصة.

[عُ صَ] (ع اِ) مقدار کم و قلیل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علض.

[عَ] (ع مص) جنبانیدن میخ و از قبیل آن برای برکندن آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علط.

[عَ] (ع مص) کسی را به بدی یاد کردن. || گردن شتر را داغ کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || علامت گذاشتن. (از اقرب الموارد). || تیر زدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) سیاهیی که زنان برای زینت به رخسار خود میکشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || اثر داغ بر گردن شتر. (از اقرب الموارد).

علط.

[عُ لَ] (ع ص) بی مهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جِ عُلطة. (از اقرب الموارد).

علط.

[عُ لُ] (ع ص، اِ) بی مهار. || بی گردن بند. || بی نشان و داغ. || خر کوتاه. || ماده شتر درازبالا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، أعلاط. || جِ عِلاط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علطاء .

[عَ] (ع ص) میش و از قبیل آن، که در پهنای گردنش طوقی سیاه باشد. (از اقرب الموارد).

علطبیس.

[عَ طَ] (ع ص) لغزان و براق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علطتان.

[عُ طَ] (ع اِ) دو طوقی که در گردن قمری و برخی پرندگان دیگر است. (از اقرب الموارد). رجوع به علاطان شود. || دو مهره ای که بر گردن برخی کودکان آویزند. (از اقرب الموارد).

علطسة.

[عَ طَ سَ] (ع مص) در بیراهه دویدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علطمیس.

[عَ طَ] (ع ص) بسیار خورنده و بلع کننده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) || درشت اندام و قوی. (از اقرب الموارد). || دختر پرگوشت نیکوقامت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سر سطبر بی موی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ماده شتر درشت اندام بلندقامت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علطوس.

[عِ طَ] (ع ص) مرد بلندبالا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ماده شتر برگزیدهء هوشیار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علطوش.

[عِ طَ] (ع ص) زن زیبا و نیکو. (از ذیل اقرب الموارد).

علطة.

[عُ طَ] (ع اِ) گردن بند و حمایل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سیاهیی که زنان برای زینت بوسیلهء آن بر رخسار خود خط میکشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، عُلَط.

علطة.

[عُ طَ] (اِخ) نقبی است در یمامة. (از معجم البلدان).

علع.

[عَ لَ] (ع اِ صوت) کلمه ایست که بدان گوسفند و شتر را رانند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

علعال.

[عَ] (ع اِ) چکاوک نر. (از تاج العروس) (ناظم الاطباء). علعل.

علعال.

[عَ] (اِخ) کوهی است در شام، مشرف بر بثینة، بین غور و جبال سراة. (از معجم البلدان).

علعل.

[عَ عَ] (ع اِ) نره. || نرهء نرم. (ناظم الاطباء). || استخوانی که مانند زبان بر شکم آید. (از تاج العروس) (ناظم الاطباء). و به اصطلاح تشریح آن را «عظم خنجری» نامند. (ناظم الاطباء). || چکاوک نر. (از تاج العروس) (ناظم الاطباء). علعال. || کلمه ای که بدان گوسفند و شتر را خوانند. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

علعل.

[عُ عُ] (ع اِ) نره. || نرهء نرم. (ناظم الاطباء). || استخوانی که مانند زبان بر شکم آید. (از تاج العروس) (ناظم الاطباء). و به اصطلاح تشریح آن را «عظم خنجری» گویند. (ناظم الاطباء). || چکاوک نر. (از تاج العروس) (ناظم الاطباء). علعال.

علعل.

[عَ عَلْ لَ] (ع حرف) بمعنی لعلّ است. (ناظم الاطباء).

علعلان.

[عَ عَ] (ع اِ) درختی است کلان که برگهای آن مانند برگ درخت قُرم است. (از تاج العروس) (ناظم الاطباء).

علعول.

[عُ] (ع اِ) بدی دائم و پیوسته. || اضطراب و بی قراری و بی ثباتی. || پیکار و جدال. (از تاج العروس) (ناظم الاطباء).

علف.

[عَ] (ع مص) خوراک دادن به ستور. || بسیار آشامیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علف.

[عَ لَ] (ع اِ) گیاه. || هر گیاه سبز. (ناظم الاطباء). || خورش ستور و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، عُلوفه، أعلاف، عِلاف : حال علف چنان شد که اشتر تا دامغان ببردند و از آنجا علف آوردند. (تاریخ بیهقی ص622). میگویند ده من گندم به درمی است و پانزده من جو به درمی. آنجای رویم و آن علف به رایگان خورده آید. (تاریخ بیهقی ص452). اما کاه که علف ستور است خود بتبع حاصل آید. (کلیله ص868).
-امثال: علف بدی نیست اسفناج.
علف به دهان بزی شیرین می آید، نظیر: آب دهن هر کس به دهن خودش مزه میدهد.(امثال و حکم دهخدا).
علف خرس نیست، نظیر: پول علف خرس نیست. (امثال و حکم دهخدا).
علف درب آغل تلخ است.
|| آذوقه. توشه. ارزاق : حال علف چنان شد که یک روز دیدم... امیر نشسته بود... و تا نماز پیشین روزگار شد تا پنج روزه علف راست کردند که غلامان را نان و گوشت و اسبان را کاه و جو نبود. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص609).
- بی علفی؛ بی آذوقگی : مردم و ستور بسیار از بی علفی بمرد. (تاریخ بیهقی ص612).
|| گاهی قصد از مطلق روییدنی است. (قاموس مقدس). || گیاهی است که آن را به فارسی اسپست و به عربی فصفصه گویند. (برهان قاطع). یونجه. (مخزن الادویه). || کاه. (آنندراج). || قصیل. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح عرفان) شهوت و آرزوهای نفس، و آنچه نفس را در آن حظی باشد. (از فرهنگ مصطلحات عرفا و شعرا).

علف.

[عِ] (ع ص) بسیار خورنده. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نیک خورنده. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) درختی است در یمن که برگش مانند برگ انگور بوده آن را خشک میکنند و به عوض سرکه با گوشت می پزند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عُلف شود.

علف.

[عُ] (ع اِ) درختی است در یمن که برگش مانند برگ انگور بوده آن را خشک میکنند و به عوض سرکه با گوشت میپزند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عِلف شود. || جِ عَلوفة. (منتهی الارب) (آنندراج).

علف.

[عُ لُ] (ع اِ) جِ عَلوفه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علف.

[عُلْ لَ] (ع اِ) میوهء طلح که شبیه باقلای تازه است و شتر آن را خورد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علف آستانه.

[عَ لَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان خاوهء بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 15 هزارگزی جنوب خاوری نورآباد و 15 هزارگزی جنوب خاوری راه اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. منطقه ایست کوهستانی و سردسیر و مالاریایی دارای 240 تن سکنه. آب آن از سراب گیو و سراب زلزله تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. دارای راه مالرو است. ساکنین آن از طایفهء خاوه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علف بر.

[عَ لَ بُ] (اِ مرکب) ابزاری است از نوع داس، که در طویله بوسیلهء آن یونجه و امثال آن را بریده به چهارپایان میدهند. ارهء کمان شکل که بر پایه ای نصب کنند و بدان دسته های یونجه و علف را به قطعات کوچک بُرند و به ستور دهند.

علفتانی.

[عَ فَ نی ی] (ع ص) مرد گول و احمق که بی پروا سخن گوید و خیال صواب و خطای آن را نکند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علف ترانگبین.

[عَ لَ فِ تَ اَ گَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به ترانگبین و ترنجبین شود.

علف ترنجبین.

[عَ لَ فِ تَ رَ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به ترنجبین شود.

علف چای.

[عَ لَ فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به هوفاریقون شود.

علف چر.

[عَ لَ چَ] (نف مرکب) چرندهء علف. گیاه خوار. علفخوار. || (اِ مرکب) مقدار علفی که برای یک دسته ستور صرف شود: علف چر مالهای ما روزی یک خروار است. || مرتع. زمینی که برای چریدن گاو و گوسفند و جز آن رها کنند. زمین گیاهناک، چریدن گاو و گوسفند و امثال آنرا.
- حق علف چر؛ بهای چرانیدن علف زمین که به مالک آن دهند.

علف چین.

[عَ لَ] (نف مرکب) آنکه علف چیند. || (اِ مرکب) ابزاری است داس مانند که بوسیلهء آن علف و یونجه را می چینند. || (اِمص مرکب) در تداول عامه با اندک مسامحه بجای علف چینی بکار رود.
- موسم علف چین؛ فصل چیدن علف.

علف خانه.

[عَ لَ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانه ای که در آن کاه انبار کنند. (بهار عجم) (آنندراج). || کنایه از دنیا و عالم کون و فساد است. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

علف خشک.

[عَ لَ فِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاه خشک. (ناظم الاطباء).

علف خوار.

[عَ لَ خوا / خا] (نف مرکب)هرکه علف خورد. علف چر. گیاهخوار. علف خواره. || (اِ مرکب) چراگاه و علف زار. (ناظم الاطباء). علف چر : علفخوار و مرغزارها قوریغ کردند و از چرانیدن چهارپایان محفوظ گردانید. (جهانگشای جوینی). از چرانیدن چهارپایان محفوظ گردانید تا علفخوار نگردد. (جهانگشای جوینی). رسول بدو فرستاد که ما را علفخوار معین کنی. (جهانگشای جوینی).

علف خوارگان.

[عَ لَ خوا / خا رَ / رِ] (اِ مرکب) جِ علف خواره. (ناظم الاطباء).

علف خواره.

[عَ لَ خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) علفخوار. علفچر. که علف خورد. || (اصطلاح طبیعی) حیوانی که از علف و دیگر مواد نباتی تغذیه میکند. ج، علف خوارگان. (ناظم الاطباء).

علف خور.

[عَ لَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)مخفف علف خوار. هر حیوانی که بر آخور بسته شده و در آن خوراک خورد، مانند اسب و خر و استر. (ناظم الاطباء). || شکم پرست و پرخور. (ناظم الاطباء).

علف دان.

[عَ لَ] (اِ مرکب) انبار علف و کاه و غله. (ناظم الاطباء). || مخلاة. توبره. (منتهی الارب). || معدهء علف خوارگان. (ناظم الاطباء).

علف دان.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان عبیدلی بخش لنگهء شهرستان لار واقع در 150 هزارگزی باختر لنگه و 2 هزارگزی راه فرعی بندرلنگه به مقام. در دامنهء کوه قرار دارد و هوای آن گرمسیر و مرطوب و مالاریائی است. دارای 89 تن سکنه. آب آن از چاه و باران به دست می آید. محصول آن غلات و خرما است. شغل اهالی آن زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علف زار.

[عَ لَ] (اِ مرکب) چراگاه. مرغزار. زمینی که علف بسیار دارد. (از ناظم الاطباء) (آنندراج) :
کجا بد علفزار و آب روان
فرودآمد آن جایگه پهلوان.فردوسی.
ندیدستی که گاوی در علفزار
بیالاید همه گاوان ده را.سعدی (گلستان).

علف سبز.

[عَ لَ فِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاه تر و تازه. (ناظم الاطباء).

علفصة.

[عَ فَ صَ] (ع مص) درشتی کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || مجبور کردن و واداشتن. (از اقرب الموارد). || پیچاندن کسی را در کشتی با وجود عاجز بودن از او. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علفطه.

[عَ فَ طَ] (ع مص) مخلوط کردن و آمیختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

علف فروش.

[عَ لَ فُ] (نف مرکب) کسی که شغلش علف فروشی است. آنکه علف فروشد. آنکه کاه و یونجه فروشد. علاّف. رجوع به علاّف شود.

علف من.

[عَ لَ فِ مَن ن] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به ترنجبین شود.

علفناک.

[عَ لَ] (ص مرکب) چراگاه و زمینی که دارای علف بسیار باشد. (ناظم الاطباء).

علفوت.

[عِ فَ] (ع ص) مرد گول و احمق که بی پروا سخن گوید و خیال صواب و خطای آن را نکند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به علفتانی شود.

علفوت.

[عُ] (ع ص) مرد گول و احمق که بی پروا سخن گوید و خیال صواب و خطای آن را نکند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به علفتانی شود.

علفوف.

[عُ] (ع ص) مرد بدخوی کلان سال. || پیر آکنده گوشت بسیارموی. || پیره زال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || اسب نر استواراندام سطبر. || ناقة علفوف السنام؛ ماده شتر پیچیده سنام، که گوئی آن کوهان را به پارچه ای پیچیده اند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علفه.

[عَ لَ فَ / فِ] (از ع، اِ) آنچه پادشاهان برای پذیرائی سُفَرا و لوازم نگاه داشت ایشان و ملازمان و اتباع و دواب ایشان به مصرف رسانند. (حاشیهء چهارمقالهء عروضی ص19 از ذیل قوامیس عرب از دزی) : خوارزمشاه خواجه حسین میکال را بجای نیک فرودآورد و علفهء شگرف فرمود. (چهارمقاله ص119).

علفة.

[عُلْ لَ فَ] (ع اِ) یک دانه از میوهء علّف که میوهء طلح است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علف هفت بند.

[عَ لَ فِ هَ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به هفت بند شود.

علفی.

[عَ لَ] (ص نسبی) از علف. || نوعی پارچه است.
- ابریشم علفی؛ پارچه ای که از ابریشم مصنوعی (غیرطبیعی) ساخته شده باشد.

علق.

[عَ] (ع مص) دشنام و ناسزا دادن. (از اقرب الموارد). || آزردن به زبان. || چریدن شتر سرهای درختان را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مکیدن انگشت. (از اقرب الموارد). || چسبیدن زالو در حلق شخص (فعل آن مجهول بکار میرود). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) بهترین هر چیزی. || انبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خنور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درختی که بدان پوست پیرایند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دشنام. (منتهی الارب) (آنندراج). || شکافی که از جالباسی و امثال آن در لباس پیدا میشود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علق.

[عَ] (اِخ) مخلاف و ناحیه ایست در یمن. (معجم البلدان).

علق.

[عَ لَ] (ع مص) به دل دوست داشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خصومت کردن. || درآویختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آویختن. (اقرب الموارد). || باردار گردیدن. || چسبیدن زالو در دهان ستور به وقت آب خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چریدن. (از اقرب الموارد). || شروع کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِمص) خصومت و دشمنی همیشگی. || عشق و محبت دائمی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حبّ و دوستی. || (اِ) خون. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خون بسیار سرخ. || خون سطبر و غلیظ. || خون بسته. || زالو. || هر چیز که آویخته شود. || گلی که به دست چسبد. || آنقدر از درخت و علف که روزگذار ستور باشد. || معظم و بیشتر راه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || میانهء راه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چوبی که بدان چرخ چاه آویزند. || چرخ چاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ریسمان دلو. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ریسمان به چرخ آویخته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دلو بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). || باقی ماندهء روغن در دلو، که برای چرب کردن بدان مالیده اند. (از ذیل اقرب الموارد). || گوشه ای که بکرهء چاه را بدان آویزند. (منتهی الارب) (آنندراج). || محور جمیعا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || أصاب ثَوبَهُ علق؛ به جامهء او چیزی چسبید که آن را شکافت. || نظرة من ذی علق؛ نگاهی از شخص دوست دارنده و عاشق. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

علق.

[عَ لَ] (اِخ) (ذو...) کوهی است از بنی اسد (از اقرب الموارد) (منتهی الارب)، که در آن یومی (جنگی) بزرگ دارند. (از معجم البلدان) (منتهی الارب). و بر بالای آن تخته سنگی سیاه قرار دارد. (از معجم البلدان).

علق.

[عَ لَ] (اِخ) نام سورهء 96 از قرآن کریم، مکی است و دارای 19 آیت.

علق.

[عِ] (ع مص) دانستن و آگاه شدن و دریافتن. || به دل دوست داشتن. || کشتن و به قتل رساندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خصومت کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درآویختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باردار شدن. || چسبیدن زالو در دهان ستور به وقت آب خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شروع کردن. || (ص، اِ) دوست دارنده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پیرو. || گرانمایه از هر چیز. || انبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خنور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || می. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || می کهنه. || جامهء نیکو. || سپر. || شمشیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، أعلاق، عُلوق.

علق.

[عُ لَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گروه بسیار. || مرگ ها. || کارها. (منتهی الارب) (آنندراج). || جِ عُلقة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علق.

[عُ لُ] (ع اِ) مرگ ها. || کارها. || گروه بسیار. (از اقرب الموارد).

علقات.

[عَ لَ] (ع اِ) بیخ و بن: استأصل الله علقاتهم؛ برکناد خدای بیخ و بن ایشان را. رجوع به عرقات شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علق القربة.

[عَ لَ قُلْ قُ بَ] (ع اِ مرکب)کنایه از سختی و خجالت و کوشش است. رجوع به عرق القربة شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علقم.

[عَ قَ] (ع اِ) هر چیز تلخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || حنظل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کبست. زهرگیاه. || حنظل، در صورتی که بسیار تلخ باشد. (از اقرب الموارد). || کُنار تلخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خیار دشتی، که داروئی است مسهل، و آن را قثاءالحمار نیز گویند. (از اقرب الموارد). || (ص) آب سخت تلخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علقماء .

[عَ قَ] (اِخ) نام محلی است. و گویند که آن مقلوب «علقام» است. (از معجم البلدان).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (ع مص) انداختن چیز تلخ در طعام و تلخ کردن آن. || تلخ شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) تلخی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) واحد علقم، یعنی یک دانه حنظل یا یک دانه کُنار تلخ. (ناظم الاطباء).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) شهری است در ساحل جزیرهء صقلیه (سیسیل). (از معجم البلدان).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) نام طایفه ایست ساکن حیره. از جمله دیرهای آنان دیر حنظلة بن عبدالمسیح بن علقمة بن مالک بن رُبّی بن نُمارة بن لَخم بوده است. (از معجم قبائل العرب).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) نهری است از فرات. و عباس بن علی بن ابی طالب بر کنار آن شهید شد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن اسلم بن مرثدبن زیدبن اعلس بن علقمة بن ذی حدن اکبر، مشهور به مطموس. رجوع به علقمهء نواحه شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن أعور. رجوع به علقمهء سلمی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن جنادة بن عبدالله بن قیس. رجوع به علقمهء ازدی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن حاجب بن زرارة بن عدس. رجوع به علقمهء تمیمی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن حجر. صحابی است، و غالباً او را همان علقمة بن وائل بن حجر دانند. (از الاصابة ج5 قسم چهارم ص172).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن حکیم فراسی. رجوع به علقمهء فراسی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن حوشب. رجوع به علقمهء غفاری شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن حویرث. رجوع به علقمهء غفاری شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن خالدبن حرث بن ابی اسدبن رفاعة بن ثعلبة بن هوازن بن اسلم. رجوع به علقمهء اسلمی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن ربیعة بن اعوربن أهیب بن حذافة بن جمح. رجوع به علقمهء جمحی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن رِمثة. رجوع به علقمهء بلوی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن زید. از کسانی است که پیغمبر (ص) را درک کرده است. (از الاصابة ج5 قسم سوم ص112).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن سعدبن معاذ انصاری بن سید اوس. رجوع به علقمهء انصاری شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن سعیدبن عاصی بن امیة. وی در فتوحات شام شرکت داشته است. (از الاصابة ج4 قسم اول ص263).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن سفیان. رجوع به علقمهء ثقفی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن سمی. رجوع به علقمهء خولانی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن سهیل. رجوع به علقمهء ثقفی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن طلحة بن ابی طلحة. رجوع به علقمهء عبدری شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن عبدة بن ناشرة بن قیس. رجوع به علقمهء فحل شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن علاثة بن عوف بن أحوص بن جعفربن کلاب بن ربیعة بن عامربن صعصعة. رجوع به علقمهء عامری شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن فغواء (یا ابی فغواء)بن عبیدبن عمروبن مازن بن عدی بن ربیعة. رجوع به علقمهء خزاعی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن قیس بن عبدالله بن مالک بن علقمة بن سلامان، مکنی به ابوشبل کوفی. رجوع به علقمهء نخعی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن مالک. نام طایفه ایست ظاهراً منسوب به علقمة بن مالک از قحطانیه ساکن صَبَر، از شهرهای خَولان در صَعدة. (از معجم قبائل العرب).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن مجزّزبن أعوربن جعدة بن معاذبن عتوارة بن عمر بن مدلج. رجوع به علقمهء مدلجی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن ناجیة بن حرث بن مصطلق. رجوع به علقمهء خزاعی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن نضر. وی در پیشروی اهل کوفه بود وقتی که در جنگ بر أحنف بن قیس خشم گرفتند. (از الاصابة ج4 قسم اول ص268).

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن وقاص بن محصن بن کلدة بن عبد (یا لیل)بن طریف بن عتوارة بن عامربن مالک بن لبث بن بکربن عبدمناة بن کنانة. رجوع به علقمهء لیثی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن هوذة بن شماس بن باباتمیمی. رجوع به علقمهء یربوعی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن یزید. رجوع به علقمهء عقبی شود.

علقمة.

[عَ قَ مَ] (اِخ) ابن یزیدبن عمروبن سلمة بن منبه بن ذهل بن عطیف مرادی. رجوع به علقمهء عطیفی شود.

علقمهء ازدی.

[عَ قَ مَ یِ اَ] (اِخ) ابن جنادة بن عبدالله بن قیس حجری. از صحابهء پیغمبر بود و در فتح مصر شرکت کرد و در سال 59 ه . ق. وفات کرد. (از الاصابة ج4 قسم اول ص262).

علقمهء اسلمی.

[عَ قَ مَ یِ اَ لَ] (اِخ) ابن خالدبن حرث به ابی اسیدبن رفاعة بن ثعلبة بن هوازن بن أسلم، مکنی به ابوأوفی. از صحابهء پیغمبر (ص) است، و گویند از اصحاب شجره بود. پسر او عبدالله نیز از محدثان مشهور است. (از الاصابة ج4 قسم اول ص263).

علقمهء انصاری.

[عَ قَ مَ یِ اَ] (اِخ) ابن سعدبن معاذ انصاری بن سید اوس. پدرش در زمان حیات پیغمبر (ص) شهید شد و خود او پیغمبر (ص) را درک کرده است. (از الاصابة ج5 قسم دوم ص82).

علقمهء بلوی.

[عَ قَ مَ یِ بَ لَ] (اِخ) ابن رِمثه. از صحابه است و گویند که از بیعت کنندگان «تحت الشجرة» بود. (از الاصابة ج4 قسم اول ص263).

علقمهء تمیمی.

[عَ قَ مَ یِ تَ] (اِخ) ابن حاجب بن زرارة بن عدس. از واردشوندگان بر پیغمبر (ص) بود. (از الاصابة ج4 قسم اول ص262).

علقمهء تمیمی.

[عَ قَ مَ یِ تَ] (اِخ) ابن هودة بن شماس بن بابایربوعی. رجوع به علقمهء یربوعی شود.

علقمهء ثقفی.

[عَ قَ مَ یِ ثَ قَ] (اِخ) ابن سفیان. نام او را ابن سهیل، و عطبة بن سفیان نیز ذکر کرده اند. از واردشوندگان بر پیغمبر (ص) و برخی او را از تابعیان دانسته اند. (از الاصابة ج4 قسم اول ص264).

علقمهء جمحی.

[عَ قَ مَ یِ جُ مَ] (اِخ) ابن ربیعة بن أعوربن أهیب بن حذافة بن جمح. از صحابه است. و نوهء او أیوب بن حبیب بن أیوب بعد از سال 130 ه . ق. در قُدَید کشته شد. (از الاصابة ج4 قسم اول ص263).

علقمهء حجری.

[عَ قَ مَ یِ حَ] (اِخ) رجوع به علقمهء أزدی شود.

علقمهء خزاعی.

[عَ قَ مَ یِ خُ] (اِخ) ابن فغواء (یا ابی الفغواء) بن عبیدبن عمروبن مازن بن عدی بن عمروبن ربیعة. صحابی است. (از الاصابة ج4 قسم اول ص266).

علقمهء خزاعی.

[عَ قَ مَ یِ خُ] (اِخ) ابن ناجیة بن حرث بن مصطلق. از اعراب بادیه و صحابی است. (از الاصابة ج4 قسم اول ص267).

علقمهء خولانی.

[عَ قَ مَ یِ خَ] (اِخ) ابن سمی. صحابی است و در فتح مصر شرکت داشت. (از الاصابة ج4 قسم اول ص264).

علقمهء سلمی.

[عَ قَ مَ یِ سُلْ لَ] (اِخ) ابن أعور، مکنی به ابوالاعور. صحابی است و از قبیلهء قطبه. (از الاصابة ج4 قسم اول ص262).

علقمهء عامری.

[عَ قَ مَ یِ مِ] (اِخ) ابن علاثة بن عوف بن أحوص بن جعفربن کلاب بن ربیعة بن عامربن صعصعة. صحابی است و در دورهء جاهلیت از بزرگان قوم خود بود. وی برای گرفتن میراث ابوعامر راهب بنزد قیصر رفت ولی قیصر آن را به کنانة بن عبد داد. علقمه پس از اسلام آوردن، در عهد ابوبکر مرتد شد و به شام رفت. و دوباره به اسلام بازگشت و عمر بن خطاب ولایت حوران را بدو داد و وی در آنجا درگذشت. وفات او را حدود سال 20 هجری نوشته اند. و حطیئة قصیده ای در مدح وی دارد. (از الاصابة ج4 قسم اول ص265) (از الاعلام زرکلی).

علقمهء عبدری.

[عَ قَ مَ یِ عَ دَ] (اِخ) ابن طلحة بن ابی طلحة. از صحابه است و در واقعهء یرموک شهید شد. (از الاصابة ج4 قسم اول ص264).

علقمهء عبسی.

[عَ قَ مَ یِ عَ بَ] (اِخ) ارث مخضرم. وی در واقعهء فحل در اوایل فتح شام شرکت داشت. و چند بیت شعر نیز به او نسبت دهند. (از الاصابة ج5 قسم سوم ص111).

علقمهء عطیفی.

[عَ قَ مَ یِ عُ طَ] (اِخ) ابن یزیدبن عمروبن سلمة بن منبه بن ذهل بن عطیف مرادی. وی بر پیغمبر (ص) وارد شد و سپس به یمن بازگشت. و دوباره بمدینه آمد و در فتح مصر نیز شرکت داشت. و در زمان خلافت معاویه، عتبة بن ابوسفیان وی را والی اسکندریه کرد. (از الاصابة ج4 قسم اول ص268).

علقمهء عقبی.

[عَ قَ مَ یِ عَ قَ] (اِخ) ابن یزید. وی در غزوهء ذات الصواری شرکت داشت. و برخی وی را همان علقمهء عطیفی دانند. (از الاصابة ج5 قسم سوم ص112).

علقمهء غفاری.

[عَ قَ مَ یِ غِ] (اِخ) ابن حوشب. از راویان حدیث، و ساکن مدینه بود. (از الاصابة ج4 قسم اول ص263).

علقمهء غفاری.

[عَ قَ مَ یِ غِ] (اِخ) ابن حویرث. صحابی بود. (از الاصابة ج4 قسم اول ص263).

علقمهء فحل.

[عَ قَ مَ یِ فَ] (اِخ) ابن عبدة بن ناشرة بن قیس تمیمی. از شعرای طبقهء جاهلیت و معاصر امرؤالقیس بود. او را دیوان کوچکی است. وفات وی را در سال 20 هجری نوشته اند. (از الاعلام زرکلی). و نیز رجوع به فحل شود.

علقمهء فراسی.

[عَ قَ مَ یِ فَ] (اِخ) ابن حکیم. از صحابه بود و در جنگ یرموک شرکت داشت. وی در زمان خلافت عثمان والی فلسطین بود. (از الاصابة ج5 قسم سوم ص112) (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص519).

علقمهء کنانی.

[عَ قَ مَ یِ کِ] (اِخ) ابن مُجزِّزبن اعوربن جعدة بن معاذبن عتوارة بن عمر بن مدلج. رجوع به علقمهء مدلجی شود.

علقمهء لیثی.

[عَ قَ مَ یِ لَ] (اِخ) ابن وقاص بن محصن بن کلدة بن عبد (یا لیل)بن طریف بن عتوارة بن عامربن مالک بن لیث بن بکربن عبدمناة بن کنانة. وی در عهد پیغمبر (ص) متولد شد. و گفته اند که در جنگ خندق شرکت داشت، و اگر چنین باشد صحابی است. ولی غالباً او را از تابعان گفته اند و وفات وی را در مدینه در عهد خلافت عبدالملک بن مروان ذکر کرده اند. (از الاصابة ج5 قسم دوم ص82).

علقمهء مدلجی.

[عَ قَ مَ یِ مُ لِ] (اِخ) ابن مُجزِّزبن أعوربن جعدة بن معاذبن عتوارة بن عمر بن مدلج کنانی. از صحابه است. و گویند که پیغمبر (ص) هنگامی که به تبوک رسید، وی را به فلسطین فرستاد. او از جانب عمر نیز ناظر بر جنگ فلسطین بود. وی در سال 20 هجری هنگامی که با لشکری از جانب عمر برای جنگ حبشه میرفت در دریا غرق شد. (از الاصابة ج4 قسم اول ص267). و رجوع به امتاع الاسماع ج1 ص443 و الاعلام زرکلی شود.

علقمهء مرادی.

[عَ قَ مَ یِ مُ] (اِخ) ابن یزیدبن عمروبن سلمة بن منبه بن ذهل بن عطیف. رجوع به علقمهء عطیفی شود.

علقمهء مطموس.

[عَ قَ مَ یِ مَ] (اِخ) ابن أسلم بن مرثدبن زیدبن أعلس بن علقمة بن ذی حدن اکبر. رجوع به علقمهء نواحه شود.

علقمهء نخعی.

[عَ قَ مَ یِ نَ خَ] (اِخ) ابن قیس بن عبدالله بن مالک بن علقمة بن سلامان، مکنی به ابوشبل کوفی. وی عمّ أسودبن یزید و خال ابراهیم تمیمی، و فقیه بود و در دورهء جاهلیت و اسلام میزیست. از ابوبکر و عمر روایت میکند. وفات او را در 72 ه . ق. در سن نودسالگی گفته اند، و برخی آن را در 62 ه . ق. ذکر کرده اند. وی در جنگ صفین و خراسان شرکت داشت و دو سال نیز در خوارزم اقامت کرد و مدتی در مرو به سر برد. و در آخر عمر ساکن کوفه بود. (از الاصابة ج5 قسم سوم ص112). و رجوع به صفة الصفوة ج3 ص13 و الاعلام زرکلی شود.

علقمهء نواحه.

[عَ قَ مَ یِ نَوْ وا حَ] (اِخ)ابن اسلم بن مرثدبن زیدبن اعلس بن علقمة بن ذی حدن اکبر، مشهور به مطموس، و بواسطهء اینکه غالب اشعارش در مراثی حمیر است او را نَوّاحه گویند. وی در حسن تشبیه از عجایب روزگار بود. (از الاصابة ج5 قسم سوم ص112).

علقمهء یربوعی.

[عَ قَ مَ یِ یَ] (اِخ) ابن هوذة بن شماس بن باباتمیمی. وی از کسانی بود که در دورهء جاهلیت و اسلام میزیست. (از الاصابة ج5 قسم سوم ص112).

علقمی.

[عَ قَ] (اِخ) ابوطالب مؤیدالدین محمد بن محمد. آخرین وزیر خلفای عباسی. رجوع به ابن علقمی و نیز دستورالوزراء ص98 شود.

علقمی.

[عَ قَ] (اِخ) شمس الدین محمد بن عبدالرحمان بن علی بن ابی بکر. از فقهای شافعی مذهب قاهره به شمار میرفت. جلال سیوطی استاد او بود و خود از مدرسان ازهر مصر بود. تولد او در 897 و وفاتش در 969 ه . ق. اتفاق افتاده. او راست: الکوکب المنیر بشرح الجامع الصغیر، در سه جلد که در سال 968 از تألیف آن فارغ شد. و ملتقی البحرین فی الجمع بین کلام الشیخین. (از الاعلام زرکلی).

علقة.

[عَ قَ] (ع اِ) کشیدگی جامه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَلَقات. (اقرب الموارد).

علقة.

[عَ لَ قَ] (ع اِ) آویزش. (منتهی الارب). || طور دوم از ادوار نطفه، که مانند خون غلیظ شدهء منجمد میگردد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خون بسته. ج، عَلَق. (ترجمان القرآن جرجانی). || یک قطعه خون. (از اقرب الموارد). || یکی زالو. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

علقة.

[عَ لَ قَ] (اِخ) ابن عبقربن انماربن اراش بن عمروبن لحیان بن عمروبن مالک بن زیدبن کهلان، از اهالی کهلان. جد جاهلیست و فرزندانش طایفه ای از بحیلة را تشکیل میدهند. (از الاعلام زرکلی) (از معجم قبائل العرب).

علقة.

[عَ قَ] (اِخ) نام یکی از دخترهای امام موسی کاظم (ع). (از حبیب السیر چ تهران ج1 ص225).

علقة.

[عِ قَ] (ع اِ) جامهء طفل نوزاد. || پیراهن بی آستین، یا جامه ای که دختران پوشند تا نیفهء شلوار، که هر دو کرانهء آن نادوخته باشد، یا جامهء بهترین و نفیس ما علیه علقة؛ أی ثوب. (منتهی الارب). جامه ایست کوچک، و آن اولین جامه ایست که برای کودک اتخاذ میشود، و یا پیراهنی است بدون آستین، و یا جامه ای است که بریده میشود ولی دو طرف آن دوخته نمیشود و دختران آن را پوشند و آن تا نیفهء شلوار میرسد. و یا جامهء نفیس. (از اقرب الموارد). || درختی است که بدان پوست پیرایند. (منتهی الارب). درختی که بدان دباغت کنند. (از اقرب الموارد).

علقة.

[عُ قَ] (ع اِ) آویزش. (منتهی الارب). بستگی دل. || آنقدر از درخت و علف که خوردنی یک روز شتر باشد. (منتهی الارب). کل ما یتبلغ به المواشی من الشجر. (اقرب الموارد). || قوت روزگذار. (منتهی الارب). «لهجة» و ناشتاشکن. (از اقرب الموارد). || درختی که در زمستان باقی باشد و شتر تا وقت بهار آن را بخورد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گوشت پاره. || گرانمایه از هر چیزی. (منتهی الارب). || چیز: لم یبق عنده علقة؛ أی شی ء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، عُلَق. (اقرب الموارد).

علقی.

[عَ قا] (اِ) گیاهی است که از آن جاروب سازند. (ناظم الاطباء).

علک.

[عَ] (ع مص) خاییدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عِلک خاییدن. (منتهی الارب). || دندان ساییدن بر هم چندان که بانگ برآورد. گویند: علک نابیه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دندان بر هم ساییدن.

علک.

[عَ لَ] (ع اِ) درختی است حجازی. (از اقرب الموارد). درختی است حجازی که شیر سطبر دارد، و گویند که آن را در زهر آمیزند. (منتهی الارب).

علک.

[عَ لِ] (ع ص) خوردنیی که در خاییدن سخت باشد. || لزج. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علک.

[عِ] (ع اِ) هر صمغی را گویند که آن را توان خایید، و بهترین وی علک رومی است که مصطکی باشد. (برهان). هر صمغی که خاییده شود و سیلان نکند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). چیزی است که قابل مضغ باشد و از هم نپاشد، مانند سقز و مصطکی. (مخزن الادویه). صمغ صنوبر و ارزة و پسته و سرو و ینبوت و بطم. (منتهی الارب). ج، أعلاک، و عُلوک :
صفرای مرا سود ندارد نلکا
درد سر من کجا نشاند علکا.
ابوالمؤید بلخی.
آبم که مرا هر خسی بیابد
علکم که مرا هر کسی بخاید.مسعودسعد.
در میان خلایق چو علک، خاییدهء دهان ملامت شویم. (جهانگشای جوینی).

علکات.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عَلکة. (اقرب الموارد). دندانهای درشت و سخت. (منتهی الارب).

علک الانباط.

[عِ کُلْ اَمْ] (ع اِ مرکب)رجوع به علک البطم شود. (مخزن الادویه).

علک البطم.

[عِ کُلْ بُ] (ع اِ مرکب) به فارسی سقز و به اصفهانی قندرون نامند. و آن صمغ درخت بطم است. در آخر دوم گرم و خشک و محلّل و ملطف و مدرّ بول و مقوی هاضمه، و به اتفاق حکمای یونان و روم در جمیع افعال بهتر از مصطکی است. و خوردن آن با عسل جهت زخمهای باطنی، و با سندروس و زردهء تخم مرغ نیم برشته جهت شکستگی اعضاء بهتر از مومیایی است. و چون یک وقیه از آن را با دو وقیه پیه گردهء بز مخلوط کرده و دو سه شب وقت خواب بخورند جهت خفقان و سرفهء رطبی مفید است. و ضماد آن برای کجی ناخن و درد اعضا و شقاق مزمن مفید است، مخصوصاً اگر با قدری شنجرف آمیخته باشد. و تضمید علک البطم جهت تنقیهء زخمها و گوشت آوردن و جذب خار و پیکان و رطوبات غایره از بدن، و با روغن زیتون جهت تحلیل ورمها و شکاف عضل و قوی کردن عصب نافع است. و خاییدن آن جهت بلغم دماغی و تحلیل رطوبت معده و پاک کردن حلق از اخلاط لزج مفید است. اما برای محرورین و گرم مزاجان مضر است، و دوای آن سکنجبین است. و گویند اعصاب را نیز مضر است و مصلح آن عسل است. (از تحفهء حکیم مؤمن) و نیز رجوع به صمغ البطم شود.

علک خای.

[عِ] (نف مرکب) آنکه علک خاید. || ژاژخا و هرزه لا. || ماده خر دندان بهم ساینده در دیدن خر نر :
ز خرسپوزی من علک خای گردد خر
نه کَهْ خورد نه سبوس و نه جو نه آب و گیا.
سوزنی.

علک خاییدن.

[عِ دَ] (مص مرکب)عَلک. (منتهی الارب). صمغ خاییدن. || بیهوده گفتن. ژاژ خاییدن. هرزه لائیدن. هرزه دراییدن. رجوع به ژاژ خاییدن شود. || دندان بهم ساییدن خر ماده در دیدن خر نر :
گوید که علک خایم، خاید بلی چنانک
خایند علک ماده خران از خران غنگ.
سوزنی.
شعر ژاژیدن لهاشم توست
علک خاییدن لهاشم خر.سوزنی.

علکد.

[عَ کَ] (ع ص) درشت و سطبر. (منتهی الارب). غلیظ. (اقرب الموارد).

علکد.

[عِ کِ] (ع ص) درشت و سطبر. (منتهی الارب). غلیظ. (اقرب الموارد). || پیره زن نیک زیرک. || زن کوتاه بالای آکنده گوشت خوار کم خیر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد درشت اندام سطبر. (منتهی الارب).

علکد.

[عِ کَدد] (ع اِ) پیه. (منتهی الارب). شحم. (اقرب الموارد).

علکد.

[عِلْ لَ] (ع ص) شتر سخت که دارای گردن و پشت قوی باشد. سخت و قوی، و مذکر و مؤنث در آن یکسان است. || پیرزن با بانگ و فریاد و کم خیر. (از ذیل اقرب الموارد).

علکد.

[عُ کُ] (ع ص) درشت و سطبر. (منتهی الارب). غلیظ. (اقرب الموارد).

علکد.

[عُ لَ کِ] (ع ص) غلیظ و سطبر. (ناظم الاطباء). غلیظ. (اقرب الموارد). || شیر دفزک شده و سطبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علک رومی.

[عِ کِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان مصطکی است. (مخزن الادویه). رجوع به مصطکی شود.

علکز.

[عَ کَ / عِ کِ] (ع ص) مرد درشت اندام و سطبر و سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد پرگوشت بزرگ جثه. (منتهی الارب).

علکس.

[عَ کَ] (اِخ) مردی است یمنی. (منتهی الارب).

علکس.

[عِلْ لَ] (ع ص) انبوه و بهم پیچیده: شَعر علکس؛ کثیر متراکب. (اقرب الموارد).

علکسة.

[عَ کَ سَ] (ع مص) جمع شدن: علکس البیض؛ اجتمع. (ذیل اقرب الموارد).

علکم.

[عَ کَ] (ع ص) درشت خلقت از شتر و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَلاکم. || مرد تنومند. (از ذیل اقرب الموارد).

علکم.

[عُ کُ] (ع ص) قوی و سخت از شتر و امثال آن. (از ذیل اقرب الموارد).

علکمة.

[عَ کَ مَ] (ع اِمص) بزرگی کوهان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علکوم.

[عُ] (ع ص) استواراندام از شتر و جز آن. مذکر و مؤنث در آن یکسان است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَلاکیم. (اقرب الموارد).

علکة.

[عَ لَ کَ] (ع ص) شتر مادهء فربه و نیکواندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علکة.

[عَ لِ کَ] (ع اِ) ریه مانندی که شتر وقت مستی از دهان برآرد. (منتهی الارب). شقشقه. (اقرب الموارد). || زمین نزدیک آب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علک یابس.

[عِ کِ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان قلفونیا است. (مخزن الادویه). رجوع به قلفونیا شود.

علکیت.

[عَ کی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)لزوجتی با نوعی سختی و صلابت.

علل.

[عَ لَ] (ع مص) عَلّ است در همهء معانی. رجوع به علّ شود.

علل.

[عِ لَ] (ع اِ) جِ علّت. رجوع به علت شود :
آن عللهائی که در طب گفته اند
دور باشد از تنت ای ارجمند.مولوی.
- علل اربعه؛ عبارتست از علت صوری، علت مادی، علت فاعلی و علت غائی. رجوع به علت شود.
- علل خارجی؛ اموری است که خارج از ذات اشیاء بوده و در عین حال در حصول و تحقق آنها دخالت داشته باشند، مانند علت غائی و فاعلی که هر دو از علل خارجیه اند، یعنی خارج از ذات معلول میباشند. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی ص204).
- علل داخلی؛ اموری است که داخل در ذات معلول بوده و از مقومات ماهوی آن میباشند، مانند ماده و صورت که علت مادی و صوری هستند و داخل در ذات و از مقومات اشیاء هستند. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی ص204).
- علل دریا و مکان؛ کنایه از آفتاب است. (ناظم الاطباء).
- علل عالیه، مبادی اولیهء مجرده.؛ (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی).
- علل ماهیت؛ اموری است که قوام ماهیت اشیاء با آنها است. در مقابل علل وجود. مقومات و ذاتیات هر شی ء، علل ماهوی آن شی ءاند. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی).
- علل مُعِدّه؛ اموری است که هر یک بتنهائی مؤثر در وجود معلول نیستند، و لکن موجب نزدیک شدن صدور معلول از علت مؤثره اند. بعبارت دیگر مجموع اموری که معلول را مهیای صدور از علت مؤثره مینمایند، علل مُعِدّه نامند. و آن را علل مقربه نیز نامند از آن جهت که سبب نزدیک شدن صدور معلول از علت میشوند، و معلول را به مرتبهء صدور از علت مؤثره میرسانند، و یا علت مؤثره را به مرحله ای میرسانند که موجب صدور معلول از آن شود. بعضی گویند هر یک از علل معدّه علت ناقصه اند، و مجموعاً علت مؤثره. ولکن محققان فلاسفه گویند که علل معدّه اصو مشمول عنوان علیت نمیشوند، نه ناقص و نه تام، بلکه معداتی میباشند که سبب مهیا شدن علت برای ایجاد و صدور معلولند. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی).
- علل مقربه.؛ رجوع به علل معدّه شود.

عللا.

[عَ لَ] (اِ صوت) بانگ و شور و غوغا. هلالوش. هیابانگ. رجوع به علالا شود :
گر چو ما گیتی مجبور قضا و قدر است
پس چرا از ما بر گیتی چندین عللاست؟
مسعودسعد.

عللان.

[عَ لَ] (اِخ) نام آبی است در حِسمی. (از معجم البلدان).

علم.

[عَ] (ع مص) چیره شدن در نبرد. معالمة. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || نشان کردن. || شکافتن لب و امثال آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || (اِ) آفرینش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || آنچه در احاطهء آسمان است. (منتهی الارب) (آنندراج). عالَم. (اقرب الموارد). || آنچه بدان بر چیزی راه یابند. (ناظم الاطباء).

علم.

[عَ لَ] (ع مص) کفیده لب گردیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). شکافته شدن لب بالا، یا یکی از دو طرف آن. (از اقرب الموارد). || (اِمص) شکافتگی در لب بالایین و یا در یکی از دو طرف آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) لب شکری. || (اِ) حد فاصل میان دو زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نشانی که در راه برای شناختن برپا سازند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || منار. (ذیل اقرب الموارد). || کوه، یا کوه دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، أعلام، عِلام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نشان لشکر. (ناظم الاطباء). || پرچم. (منتهی الارب). آنچه به سر نیزه بندند. (از اقرب الموارد). رجوع به پرچم شود. || درفش. (منتهی الارب). رایة. (اقرب الموارد). بیرق. این لفظ از دو کلمهء عبرانی ترجمه شده است، یکی «نس» که بمعنی چوبی است که بر زیر آن مشعلی باشد، و دیگری «دجل» است که بمعنی علم یا بیرق میباشد که از قماش ترتیب یافته صورت بر آن نگارند. بعضی از علمای یهود گویند که بر علم بنی یهودا صورت شیر، بر علم بنی رأوبین صورت مرد، و بر علم بنی افرائیم صورت گاو، و بر علم دان صورت کرکس منقوش بود. (از قاموس مقدس ص618). امیر فرمود تا خلعت احمد راست کردند طبل و علم و کوس و آنچه به آن رود که سالاران را دهند. (تاریخ بیهقی ص270).
- علم افکندن؛ کنایه از عاجز شدن و گریختن و شکست خوردن. (آنندراج). و رجوع به علم انداختن شود.
- علم انداختن؛ سپر انداختن. عاجز شدن. رو گرداندن. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از برهان).
- || غافل شدن. (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء).
- علم بر بام زدن؛ فاش کردن امری را :
چون بپوشیم راز کآوردیم
طبل در کوچه و علم بر بام.
اوحدی (از امثال و حکم دهخدا).
- علم برپا شدن؛ فعل لازم از علم برپا کردن است، که مراد علم زدن است. (از آنندراج).
- علم بزرگ؛ علمی که نشانهء تمام لشکریان بود : حجاج و طارق بن عمرو با معظم لشکر بر مروه بایستاد و علم بزرگ را آنجای بداشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص188).
- علم به خون تازه کردن.؛ رجوع به علم به خون چرب کردن شود :
علم به خون مسیحا و خضر تازه کند
چو از نیام کشد تیغ حسن بی باکش.
صائب (از آنندراج).
- علم چرب کردن (به خون چرب کردن)؛ در هنگام صف آرائی سبقت کرده یک دوئی را از لشکر غنیم به دست آوردن، و در پای علم خود گردن زده از خون او علم چرب کردن. این را شگون ظفر دانند. (آنندراج) :
به خون خویش علم چرب کرده ایم چو شمع
که خود نخست ز خصمان به خود اسیر شدیم.
محمدقلی بیک سلیم (از آنندراج).
نیست در دامن این دشت شکاری صائب
که علم چرب کند آه سحرگاهی ما.
صائب (از آنندراج).
- علم روز؛ صبح. (ناظم الاطباء).
- || آفتاب. (ناظم الاطباء).
- علمهای روز؛ صبح صادق. (از برهان).
- || صبح کاذب. (از برهان).
- || ستارهء صبح. (از برهان).
- || آفتاب. (برهان).
- علم زدن؛ کنایه از نصب کردن علم است. (آنندراج) :
علم بر فلک زن که عالم تو راست
به دولت درآویز کآن هم تو راست.
نظامی (از آنندراج).
سحر چون خسرو خاور علم بر کوهساران زد(1)
به دست مرحمت یارم درِ امّیدواران زد.
حافظ (از آنندراج).
- علم سیاه؛ علمی است که تا قبل از زمان مأمون در لشکر اسلام متداول بود : پس از آن آشکارا گردید کار رضا (ع) و مأمون وی را ولیعهد کرد و علمهای سیاه برانداخت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص137).
- علم صبح؛ روشنایی صبح صادق. (ناظم الاطباء). روشنایی صبح دوم. (از برهان قاطع) (از آنندراج).
- || روشنایی صبح کاذب. (ناظم الاطباء). روشنایی صبح اول. (از برهان) (از آنندراج).
- علم کائنات؛ کنایه از آسمان. (آنندراج) (از ناظم الاطباء).
- علم کاویان؛ درفش کاویان :
کوت فریدون و کجا کیقباد
کوت خجسته علم کاویان؟ناصرخسرو.
رجوع به «مادهء درفش کاویان» شود.
- علم کشیدن؛ از غلاف بیرون کشیدن. (ناظم الاطباء). کنایه از نصب کردن علم است. (آنندراج) :
آنکه علم بر سر مغرب کشید
پایش ازین پایه به منصب رسید.
میرخسرو (از آنندراج).
- علم معکوس؛ رنگارنگ و صاحب رنگهای مختلف. (ناظم الاطباء).
- علم همایون؛ درفش پادشاهی. (ناظم الاطباء).
- میر علم؛ حاکم ناحیهء کوچک. (ناظم الاطباء).
|| نخل. چوب بسیار بلند، همانند درخت تبریزی متوسط که در تعزیه خوانی پیشاپیش دسته ها برند، و بر سر آن گاه شکل پنجه ای از فلز باشد، و گاه پارچهء سیاه بر آن پوشانند.
- علم باز؛ مردی که علم را در تکایا بر پیشانی و زنخ و دندان نگاه میداشت.
-علم بازی؛ جماعتی اند که در معرکه و هنگامه علم بازی کنند، و آن چنانست که علمهای گران بر دوش کشیده به زور و قوت بازو بهوا اندازند و نگذارند که بر زمین رسد. (آنندراج) :
بر خاک عاشقان نه شگفت است شاخ گل
گلگل ز خون کشته علمهای تربت است.
خواجه آصفی (از آنندراج).
- علم عید؛ علمی که روز عید، علم بازان بدان بازی کنند. (آنندراج) :
هر طرف سروقدان چون علم عیدروان
جای در عیدگه آن سر کو می طلبند.
کمال خجندی (از آنندراج).
- علم ماتم؛ علمی که پیشاپیش تابوت برند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج).
- علم مرده؛ علمی که پیش پیش تابوت برند. رجوع به علم ماتم شود. (آنندراج) :
گذشتن از جهان گر خسروی نیست
علم پس پیش پیش مردگان چیست.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- زیر علم کسی سینه زدن؛ از او حمایت کردن. بدو تعلق خاطر و دلبستگی داشتن.
|| (ص) مشهور و معروف. (ناظم الاطباء). انگشت نما. نامی :
هم برادی عَلَمی و هم به مردی علمی
هم به حرّی سمری، هم به کریمی سمری.
فرخی.
خواجه بوطاهر، ای سپهر کرم
کرمت در جهان چو عِلم عَلَم.
مسعودسعد.
چون تو در عالم نیامد صاحبی با داد و دین
گشته ای از داد و دین اندر همه عالم علم.
مسعودسعد.
|| (اِ) مهتر قوم. || نشان جامه و نگار و روگاه آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). نقش و نگار : از وی [ دامغان ]دستارهای شراب خیزد با علمهای نیکو. (حدود العالم).
کرد رخ آفتاب زرد قواره نهان
بر فلک از ماه نو شد ره سیمین علم.
خاقانی.
- علم آستین؛ طراز آستین. (آنندراج) :
پیرایهء گلو بود از دست دوست تیغ
وآن خون کزو چکد علم آستین بود.
میرخسرو (از آنندراج).
|| (اصطلاح اکسیریان) زرنیخ. (مخزن الادویة). رجوع به زرنیخ شود. || نامی که شخص بدان معروف باشد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
نیست اینها بر خدا اسم علم
که سیه، کافور دارد نام هم.مولوی.
|| (اصطلاح دستور زبان) علم یا اسم خاص، آن است که بر فردی مخصوص و معین دلالت کند، مانند حسن، اسفندیار، تبریز... رجوع به اسم خاص شود. (از دستور زبان فارسی پنج استاد). || (اصطلاح صرف عربی) اسم علم آن است که دلالت بر یک فرد از بین افراد جنس خود کند، و آن بر دو قسم است: 1- علم مفرد، مانند سلیم. 2- علم مرکب، که خود بر سه قسم است: مرکب اضافی مانند «عبدالله»، مرکب مزجی مانند «بیت لحم»، مرکب اسنادی مانند «تأبط شرّاً».
و از جهت دیگر، اسم علم بر دو قسم میشود: 1- کنیه، و آن اسمی است که با «أب» یا «أم» شروع شود، مانند أبویوسف و أم عامر. 2- لقب، و آن اسمی است که متضمن معنای مدح یا ذم باشد، مانند «رشید» که لقب هارون خلیفهء عباسی است.
- علم جنس؛ علمی است که بر تمام یک جنس اطلاق میشود، مانند «اسامة» برای اسد، و «ثعالة» برای روباه.
(1) - کنایه از برآمدن آفتاب.

علم.

[عَ لَ] (اِخ) کوه فردیست در مشرق حاجر و موسوم به أبان است و دارای نخل و وادی است. (از معجم البلدان).

علم.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع در 33 هزارگزی جنوب باختری الشتر و 21 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. منطقه ایست جلگه ای و سردسیر و مالاریایی. 300 تن سکنه دارد. آب آن از رود تیمورسوری تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو میباشد. ساکنان آن از طایفهء کولیوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علم.

[عِ] (ع مص) دانستن. || یقین کردن(1). (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || دریافتن. (منتهی الارب). ادراک. (اقرب الموارد). || استوار کردن. (از منتهی الارب). اتقان. (از اقرب الموارد). || (اِمص، اِ) یقین. || فضل. (ناظم الاطباء). || معرفت دقیق و با دلیل بر کیفیات معینه و یا حضور معلوم در نزد عالم. (ناظم الاطباء). دانست. (منتهی الارب). معرفت و هر چیز دانسته. دانش و آگاهی و معرفت و شناسایی. (ناظم الاطباء). ج، عُلوم : ما را از علم خویش بهره دادی و هیچ چیز دریغ نداشتی تا دانا شدیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص338). بی اجری و مشاهره درس ادب و علم دارد [ بوحنیفه ] . (تاریخ بیهقی ص277). ما را صحبت افتاد با استاد بوحنیفهء اسکافی و شنوده بودم فضل و ادب و علم وی سخت بسیار. (تاریخ بیهقی ص276). طلب علم و ساختن توشهء آخرت از مهماتست. (کلیله و دمنه). بر مردمان لازم است که در کسب علم کوشند. (کلیله و دمنه).
امثال و شواهد ذیل در کتاب امثال و حکم دهخدا جزء حکم و امثال آمده است که عیناً نقل می شود:
-امثال: ولیکن پا به دانش نِه درین راه که علم آمد فراوان عمر کوتاه.جامی.
علم ازبهر دین پروردن است نه ازبهر دنیا خوردن. (سعدی).
علم است کیمیای بزرگیها شکّر کُنَدْت گر همه هپیونی مردم ز علم و فضل شرف یابد نه ز سیم و زرّ و از خز طارونی از علم یافت نامور افلاطون تا روز حشر نام فلاطونی.ناصرخسرو.
علم اگر قالبیست گر جانیست هرچه دانی تو به ز نادانیست. اوحدی.
علم بال است مرغ جانت را بر سپهر او برد روانت را. اوحدی.
علم به ارزانی و ناارزانی بباید داد، که علم خویشتن دارتر از آن است که با ناارزانیان قرار کند. (عبدالله طاهر، از زین الاخبار).
علم به تقلید نیست علم به تحقیق علم نخیزد مگر ز حجت و برهان.
حاج سیدنصرالله تقوی.
علم بر سر تاج است و مال بر گردن غل. (خواجه عبدالله انصاری).
نظیر: علم تاج سر است و مال غل گردن.
علم بهر کمال باید خواند نه به سودای مال باید خواند. اوحدی.
علم بی بحث، و مال بی تجارت، و ملک بی سیاست را بقائی نباشد. (؟).
علم بی حلم خاک کوی بود علم باحلم آبروی بود. سنائی.
علم بی حلم شمع بی نور است هر دو با هم چو شهد زنبور است. سنائی.
نظیر: ما جمع شی ء الی شی ء أفضل من علم الی حلم. (حدیث).
علم چون بر دل زند، یاری شود علم چون بر تن زند، باری شود. مولوی.
علم چه بْوَد فرق دانستن حقی از باطلی نی کتاب زرق شیطان جمله از بر داشتن.
سنائی.
بندگی طاعت بود پندار نی علم، دانستن بود گفتار نی.
امیر حسینی سادات.
علم در دست یک رمه رعنا همچو شمع است پیش نابینا. سنائی.
علم دگر دان و باز گربزی و فن چیز دگر دان مباش فتنهء نادان.
حاج سیدنصرالله تقوی.
علم دل تیره را فروغ دهد کُنْد زبان را چو ذوالفقار کند. ناصرخسرو.
علم را چند چیز می باید اگر آن بشنوی ز من شاید لبی صادق و ضمیری پاک مدد کوکبی ازین افلاک اوستادی شفیق و نفسی حر روزگاری دراز و مالی پر با کسی چون شد این معالی جمع به جهان روشنی دهد چون شمع. اوحدی.
علم را چون تو خوانی از بازیش آلت جاه و ساز ره سازیش. سنائی.
علم را دام مال و جاه مساز بر ره خود ز حرص چاه مساز. اوحدی.
علم را دزد برد نتواند به اجل نیز مُرد نتواند نه به میل زمان خراب شود نه بسیل زمین در آب شود. اوحدی.
علم روی تو را به راه آرد با چراغت به پیشگاه آرد. اوحدی.
چون تو را دیدند صدق و عدل بوبکر و عمر مر تو را علم علی و حلم عثمان آمدند.
ادیب صابر.
آنکه او را خدای عزوجل داد علم علی و عدل عمر. مسعودسعد.
علم کز بهر باغ و راغ بود همچو مر دزد را چراغ بود. سنائی.
علم کز بهر حشمت آموزی حاصلش رنج دان و بدروزی. سنائی.
علم کز تو تو را بنستاند جهل از آن علم به بود بسیار. سنائی.
علم کشتی کند بر آب روان وآنکه کشتی کند به علم توان چون تو با علم آشنا گشتی بگذری زآب نیز بی کشتی. اوحدی.
علم کلّ شی ء خیر من جهله.
علم مرغ وحشی است. (از مجموعهء مختصر امثال فارسی چ هند).
علم نور است و جهل تاریکی علم راهت برد به باریکی. اوحدی.
علم نیرو دهد کمالت را عقل اجابت کند سؤالت را. اوحدی.
علم و مال و منصب و جاه و قران فتنه آرد در کف بدگوهران. مولوی.
سعدی بشوی لوح دل از نقش غیر دوست علمی که ره بحق ننماید ضلالت است.
سعدی.
- اهل علم؛ عالم و دانا. (ناظم الاطباء). مرد روحانی. در تداول عامه، معمم.
- بی علم؛ بی دانش. نادان. رجوع به علم شود :
علم دل بجای جان باشد
سر بی علم بدگمان باشد.اوحدی.
- طالب علم؛ محصل. کسی که تحصیل علم و دانش میکند. (ناظم الاطباء) :
کبک چون طالب علم است و درین نیست شکی
مسأله خواند تا بگذرد از شب سیکی.
منوچهری.
- علم آموختن؛ تعلیم دادن دانش، یا دادن علم به دیگران : مردمان را رایگان علم آموزد [ بوحنیفه ] . (تاریخ بیهقی ص277).
- || فراگرفتن دانش. یاد گرفتن علم (لازم و متعدی است).
چو علم آموختی از حرص آنگه ترس، کاندر شب
چو دزدی با چراغ آید، گزیده تر برد کالا.
سنائی.
- علم احجار؛ سنگ شناسی. رجوع به سنگ شناسی شود.
- علم اخلاق؛ دانش بد و نیک خویها که یکی از سه بخش فلسفهء عملی است. و آن تدبیر انسان است نفس خود را یا یک تن خاص را. رجوع به اخلاق شود.
- علم ادب؛ علمی که بدان خود را از خلل در کلام نگاه دارند. و آن بر چند فن است. رجوع به ادب شود.
- علم ادیان؛ دانش شناختن دین ها. دانستن احکام دین ها. رجوع به ادیان و دین شود :
پیغمبر گفت علم علمان
علم الابدان و علم الادیان.نظامی.
- علم استخراج؛ علم بیان احکام بواسطهء قواعد نجومی یا رملی. (ناظم الاطباء). رجوع به استخراج شود.
- علم اندازه؛ علم هندسه. (ناظم الاطباء).
- علم انشاء؛ علمی که بدان مطالب را نیکو و فصیح نویسند. (ناظم الاطباء). رجوع به انشاء شود.
- علم باکار.؛ رجوع به ترکیب علم و عمل شود :
علم باکار سودمند بود
علم بی کار پای بند بود.سنایی.
- علم بدیع؛ علم آرایش سخن. علمی است که محسنات سخن بلیغ بدان وسیله شناخته میشود. (از کتاب بدیع و قافیه و عروض). رجوع به بدیع شود.
- علم بلاغت؛ دانش رسائی سخن و فصاحت در کلام و چیره زبانی، و آن شامل معانی و بیان و بدیع و عروض و قافیه است. (از کتاب بدیع و قافیه و عروض). رجوع به بلاغت شود.
- علم بیان؛ قواعد و قوانینی که بوسیلهء آن آوردن یک معنی به راههای گوناگون شناخته شود. و بحث از اقسام تشبیه و مجاز و استعاره و کنایه و مانند آنها از وظایف این علم است. (از کتاب بدیع و قافیه و عروض). رجوع به بیان شود.
- علم تشریح؛ علمی که در آن از حقیقت انتساج آلات بحث میکنند. (ناظم الاطباء). کالبدشکافی.
-علم تصریف؛ علم به اشتقاق کلمات. (ناظم الاطباء).
- علم تصوف؛ از علوم شرعی جدید در ملت اسلام است. و اصل آن، روی آوردن به عبادت و توجه بسوی خدای تعالی و اعراض از زخارف و زیورهای دنیوی و پرهیز از چیزهایی است که عامهء مردم به آنها روی می آورند، مانند لذت و مال و جاه، و دوری از خلق و پناه بردن به کنج خلوت برای عبادت است. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون). رجوع به تصوف شود.
- علم تعطیل؛ علمی که اصحاب آن منکر صفات باری باشند، و آنان را معطلون گویند :
علم تعطیل مشنوید از غیر
سرّ توحید را خلل منهید.خاقانی.
- علم تعلیمی؛ عبارت از علم ریاضی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- علم چل صباح.؛ رجوع به علم چهل صباح شود. (از ناظم الاطباء).
- علم چهل صباح؛ کنایه از علم چهل روز است که تخمیر خاک آدم علیه السلام میشد. (برهان قاطع) (آنندراج).
- علم حدیث؛ دانش آگاهی به گفته های رسول (ص) و حکایت گفتار و کردار وی باشد. رجوع به حدیث شود.
- علم حرکات؛ جنبش شناسی. رجوع به جنبش و حرکات شود.
- علم داشتن؛ داشتن دانش. دانا بودن. عالم بودن. رجوع به علم شود :
علم داری به حلم باش چو کوه
مشو از نائبات چرخ ستوه.
سنایی (از امثال و حکم دهخدا).
علم داری ز کس مدار دریغ
بر دل تشنگان ببار چو میغ.
اوحدی (از امثال و حکم دهخدا).
- علم در سینه بودن؛ کنایه از در یاد داشتن علم. از بر دانستن دانش: علم در سینه باید نه در سفینه. (از مجموعهء امثال فارسی چ هند).
- علم رسمی؛ علوم متداول. علوم کسبی. در برابر علوم عرفانی :
علم رسمی سربسر قیل است و قال
نه از او کیفیتی حاصل نه حال.شیخ بهائی.
- علم ریاضی؛ علمی است که از اموری بحث میکند که فقط در وجود خارجی محتاج به ماده باشند، چنانچه مقدار اعداد خاص که موجود در مادیات است. و اصول این علم چهار است: علم هندسه و علم عدد و علم نجوم و علم موسیقی. و فروع آن چون علم مناظر و مرایا و علم جبر و مقابله و علم جراثقال. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). علم اندازه و ترتیب. علم خواص کمیت بطور مطلق. رجوع به ریاضی شود.
- علم زمین؛ علم جغرافی. (ناظم الاطباء). رجوع به جغرافی شود.
- علم ستاره؛ علم نجوم. (ناظم الاطباء). رجوع به نجوم و ستاره شناسی شود.
- علم سِحر (ساحری)؛ افسونگری و جادویی. (ناظم الاطباء). آگاهی به چگونگی استعدادهایی که نفوس بشری بوسیلهء آنها بر تأثیر کردن در عالم عناصر توانا میشوند، خواه مستقیم و بیواسطه باشد و خواه بوسیلهء یاریگری از امور آسمانی. نوع اول را ساحری گویند و نوع دوم را طلسمات. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج2). رجوع به سحر و ساحری و جادویی شود.
- علم سماء و عالَم؛ علمی است از انواع علوم طبیعی. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به طبیعی شود.
- علم شریعت؛ دانش به احکام خدا و دستورهای دینی و شرعی. رجوع به شریعت شود.
- علم عروض؛ میزان سخن منظوم، یا فنی است که از وزن اشعار بحث میکند. (از کتاب بدیع و قافیه و عروض). رجوع به عَروض شود.
- علم فقه؛ علمی است که از احکام فروع دین اسلام گفتگو میکند، و آن را سه رکن است: کتاب و سنت و اجماع. ابن خلدون در مقدمهء خود راجع به علم فقه گوید که آن شناسایی احکام خدای تعالی دربارهء افعال کسانی است که مکلف میباشند، بدینسان که دانسته شود کدام فعل آنان واجب یا حرام و کدام مستحب یا مکروه یا مباح است. و این احکام را از کتاب و سنت و ادله ای که شارع برای شناختن احکام مقرر داشته فرامیگیرند، بنابراین هرگاه احکام از ادلهء مزبور استنباط شود چنین احکامی را فقه گویند. و رجوع به فقه شود.
- علم قافیه؛ شناختن احوال انواع قوافی است. (از کتاب بدیع و قافیه و عروض). رجوع به قافیه شود.
- علم کلام؛ علمی است که در آن مقدمات نقلی را بدلایل عقلی ثابت کنند. و صاحبان این علم را متکلمین گویند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). ابن خلدون در مقدمهء خود راجع به این علم گوید که آن دانشی است متضمن اثبات عقاید ایمانی بوسیلهء ادلهء عقلی و رد بر بدعت گذارانی که از اعتقادات مذاهب سلف و اهل سنت منحرف شده اند. و رمز این عقاید ایمانی، توحید است. و رجوع به کلام شود.
- علم کیمیا؛ دانشی است که در آن از ماده ای گفتگو میشود که بوسیلهء آن زر و سیم به روش مصنوعی به وجود می آید، و عملی که به این نتیجه منتهی میگردد تشریح میشود. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج2). رجوع به کیمیا شود.
- علم لغت؛ عبارت از بیان وضع کلمات و مسائل لغوی است. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون). رجوع به لغت شود.
- علم معانی؛ علم به اصول و قواعدی است که به یاری آنها کیفیت مطابقهء کلام با مقتضای حال و مقام شناخته شود. و موضوعاتی از قبیل اسناد و قصر و انشاء و وصل و فصل و ایجاز و اطناب و مساوات در آن مورد بحث قرار میگیرد. (از کتاب بدیع و قافیه و عروض). رجوع به معانی شود.
- علم منطق؛ قوانینی است که بدان میتوان در حدودی که تعریفات معرف ماهیت ها هستند، و در حجت ها که تصدیق ها را افاده میکنند، درست و صحیح را از غلط و ناصحیح بازشناخت. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون). رجوع به منطق شود.
- علم نحو؛ دانشی است که بوسیلهء آن اصول مقاصد از راه دلالت الفاظ آشکار میگردد، و فاعل از مفعول و مبتدا از خبر بازشناخته میشود. و اگر این دانش نمی بود اصل افادهء سخن، نامعلوم میماند. و این علم مهمترین رکن از ارکان چهارگانهء زبان عرب (لغت، نحو، بیان و ادب) است. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون). رجوع به نحو شود.
- علم و عمل، علم باکار و علم بی کار؛ دانش و به کار بردن آن، که بیشتر در علوم دینی بکار رود. و در آموزش و پرورش جدید نیز علم و عمل بسیار مورد بحث است :
علم را جز که عمل بند ندیده ست حکیم
علم را کس نتواند که ببندد به طناب.
ناصرخسرو.
ظاهر من به علم و عمل آراسته گردد. (کلیله و دمنه).
علم باکار سودمند بود
علم بی کار پای بند بودسنایی.
علم چندان که بیشتر خوانی
چون عمل در تو نیست، نادانی.سعدی.
بار درخت علم نباشد مگر عمل
با علم اگر عمل نکنی، شاخ بی بری.سعدی.
علم چو سوزن، عمل چو رشته، نیابد
چاک رفو، تا جداست رشته ز سوزن.
حاج سیدنصرالله تقوی.
علم چون حاصل کنی آنگه عمل خالص شود.؟
- علم هیئت؛ دانشی که دربارهء ستارگان ثابت و سیاره بحث میکند. و از کیفیات این حرکات، بر اشکال و اوضاع مخصوص افلاک استدلال میشود. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون). رجوع به هیئت شود.
- علم یقین؛ دانستن چیزی به کمال یقین که هیچ شبهه و شکی در آن نبود. (ناظم الاطباء). رجوع به یقین شود. و نیز از حیث تصوف رجوع به «علم» در تصوف شود.
|| هنر. || صنعت و پیشه. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح تصوف) علم نوری است مقتبس از مشکاة نبوت در دل بندهء مؤمن که بواسطهء آن به خدای راه یابد. و فرق آن با عقل آن است که عقل فطری است، ولی علم خاص مؤمن است. علمای اصول میان علم و معرفت فرقی نمیگذارند. اما مشایخ و متصوفه گویند علمی که حکایت از احوال کند و مقرون با حال باشد، معرفت است. و آنچه را از معنی مجرد باشد و از معاملت با خدا خالی، علم خوانند. ابوعلی ثقفی در تعریف علم گوید: «العلم حیاة القلب من الجهل، و نور العین من الظلمة». در شرح کلمات باباطاهر است که «العلمُ دلیل»، که دلیل معرفت و حکمت است. و در خبر است که علم عبارتست از «آیة محکمة، و سنة قائمة، و فریضة عادلة».
علم را از نظری به سه قسمت کرده اند: 1- علم توحید. 2- علم معرفت خدای متعال، از ایجاد و اعدام و تقرب و اِبعاد و احیا و اماته و نشر و حشر و ثواب و عقاب و غیره. 3- علم احکام شریعت، از اوامر و نواهی. و هر یک ازین مسالک سه گانه را سالکی است جداگانه، سالک مسالک اول را «عالم ربانی»، و سالک مسالک دوم را «عالم اخروی»، و سالک مسالک سوم را «عالم دنیوی» دانند.
و باز علم را از نظر دیگر به سه قسمت کرده اند: 1- علم طبیعی. 2- علم ریاضی. 3- علم الهی. بلخی گوید «العلومُ ثلاثة: علم من الله، و علم مع الله، و علم بالله». در شرح منازل آمده است که علم را سه درجه است: 1- علم جلی، که به عیان واقع شود. 2- علم خفی، که علم اسرار است، و از علوم الهی و مواهب ربانی است. 3- علم لدنی.
در شرح رسالهء قشیریه گوید علم بر دو قسم است: یکی علم کسبی، که بواسطهء تعلم حاصل میشود، و دیگری علم ذوقی، که نتیجهء عمل است بطریق اشراق انوار الهیه که علوم رحمانیه بر آنها مترتب است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص34 و کشف المحجوب ص19 و 498 و الهدایة الی فرائض القلوب ص4 و شرح کلمات باباطاهر ص9 و شرح منازل ص127).
- علم آخرت؛ علمی است که به فساد بدن فاسد نشود، و آن علم به تأمین سعادت اخروی است. (فرهنگ مصطلحات عرفا، از اکسیر العارفین ص282).
- علم اخلاص؛ اخراج خلق است از معاملهء با خدا، یعنی طاعات خود را فقط برای خدا انجام دهد. رجوع به اخلاص شود.
- علم اخلاق؛ عبارت از علم سلوک است، و از انواع حکمت عملی است، که آن را تهذیب اخلاق نیز گویند، و حکمت خلقیه هم گفته میشود. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از کشاف ج2 ص448).
- علم بالله؛ همان علم معرفت است، که همهء اولیاءالله او را بدو دانسته اند و تا تعریف و تعرف وی نبود ایشان وی را ندانستند، (از فرهنگ مصطلحات عرفا).
- علم حال؛ از جمله علوم خاصهء متصوفه است، و آن عبارتست از دوام ملاحظهء دل و مطالعهء سرّ صورت آن حال که میان بنده و خداوند وجود دارد، و وقوف بر کمیت و کیفیت آن در جمیع احوال و اوقات، تا بحسب هر وقت به مراعات حقوق و محافظت آداب آن قیام نماید. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص46).
- علم حقایق؛ عبارت از علم به حق است، از جهت ارتباط آن به خلق و انشاء عالم از او، بحسب طاقت بشری. و مبادی آن امهات حقایق است که لازمهء وجود حق است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الانس ص13).
- علم خواطر؛ حصول معنی خاص است در دل که با سرعت زایل شود و خاطر دیگری جایگزین آن گردد. ابوالقاسم قشیری گوید: خواطر خطابی است که بر ضمایر وارد میشود. و گاه به القاء ملک است و گاه به القاء شیطان که احادیث نفس است. و زمانی که از قبل و القاء ملک باشد، الهام است. و موقعی که از قبل نفس باشد، هواجس است. و هرگاه از قبل و به القاء شیطان باشد، وسواس است. و هرگاه از قبل و القای حق باشد، خاطر حق است. و هرگاه از قبل شیطان باشد داعی بر معصیت است. و اگر از قبل نفس باشد داعی بر پیروی از شهوت است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از رسالهء قشیری ص42 و تاریخ تصوف ص645).
- علم دراست؛ علمی است که تا اول آن را نخواند، نداند و عمل کردن نتواند. و این علم مقدمهء عمل است، و علم وراثت نتیجهء آن. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص42).
- علم سعت؛ هرگاه اخلاق نفس مبدل شد، و دیو طبیعت مسلمان گشت، و بجای متابعت هوی در مطاوعت خدا پدید آمد، بعضی از حظوظ او حقوق گردد و او را از مضیق ضرورت به فضای سعت راه دهد. متصوفه این مقام را مقام سعت خوانند. و در این مقام نکاح و مشارب و مآکل جایز شود، و این مقام را علم سعت خوانند. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص50).
- علم ضار؛ علمی است که از آن زیان خیزد. و علامت آن کبر و تفاخر و غرور و طلب دنیاست. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص37).
- علم ضرورت؛ معنای ضرورت، مالابد است، یعنی هرچه آدمی را از آن چاره نیست، ضرورت است. و علم ضرورت عبارت از ادراک حد مالابد نفس است در حرکات و سکنات و اقوال و افعال. و مالابد آن است که نفس را نتوان از آن منع کرد، و منع آن موجب خلل در عبادات شود. و آنچه از ضرورت بگذرد حظ نفس است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص710).
- علم قیام؛ مراد آن است که بنده در تمام حرکات و سکنات ظاهر و باطن خود، حق تعالی را بر خود قائم و مطلع بیند. و در تمام احوال و اقوال و افعال او را رقیب خود داند. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص45).
- علم لدنی؛ علمی است که بنده، بدون واسطهء ملک و یا پیغمبر، بحکم «و آتیناه من لدنّا علماً» از خداوند آموزد. و آن برای اهل قرب، بوسیلهء تعلیم الهی و تفهیم ربانی معلوم و مفهوم شود، نه به دلایل عقلی و شواهد نقلی. فرق علم لدنی با علم یقین آن است که علم یقین ادراک نور ذات و صفات الهی است. و علم لدنی ادراک معانی و کلمات از حق است بی واسطهء بشر، و آن سه قسم است، وحی و الهام و فراست. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص76 و کشاف ج2 ص1066).
- علم مع الله؛ عبارت از علم مقامات طریق حق و بیان درجات اولیاء است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا).
- علم من الله؛ علم شریعت است.
- علم نافع؛ در مقابل علم ضار است. و علامت آن این است که در نفس، تقوی و تواضع و نیستی زیادت کند. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص36).
- علم وراثت؛ در مقابل علم دراست است، و تا به مقتضای علم دراست عمل نشود، علم وراثت حاصل نگردد. زیرا «مَن عمل بما علم، ورثه الله علم ما لایعلم». علم دراست مقدمهء عمل است و علم وراثت نتیجهء آن. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از مصباح الهدایة ص65).
- علم یقین؛ عبارتست از ظهور نور حقیقت در حالت کشف استتار بشریت، بشهادت وجد و ذوق نه به دلالت عقل و نقل. و مادام که از ورای حجاب نماید آن را نور ایمان خوانند، و چون از حجاب مکشوف گردد آن را نور یقین خوانند. ابوالقاسم قشیری دربارهء آن گوید: یقین عبارت از علمی است که صاحب آن را در آن شکی نباشد. و علم یقین عبارت از یقین است. و عین الیقین، نفس یقین است. و علم الیقین علمی است که به شرط برهان بود، و عین الیقین بحکم بیان، و حق الیقین بنعت العیان. و لذا علم الیقین برای ارباب عقول است، و عین الیقین برای اصحاب معارف. کاشانی گوید: علم الیقین مثل آنکه شخص از مشاهدهء شعاع و ادراک حرارت، در وجود آفتاب یقین کند. و عین الیقین آن است که به مشاهدهء جرم آفتاب، در وجود آن یقین کند. و حق الیقین آنست که به تلاشی و اضمحلال نور بصر در نور آفتاب، به وجود آن یقین کند. بنابراین به عقیدهء متصوفه، دانستن معنوی بر سه گونه است: علم الیقین و عین الیقین و حق الیقین. در حالت اول شخص به استدلال عقلی معلوم را دریابد. و در حالت دوم یقین و معلوم را مشاهده کند. و در حالت سوم به حقیقت برسد. بعضی گویند مراد صوفیان از علم الیقین علم معاملات دنیا است، و از عین الیقین، حال نزع و وقت بیرون رفتن از دنیا است، و از حق الیقین علم به کشف رؤیت در بهشت است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، از کشف المحجوب ص497 و مقدمهء گلشن ص106 و مصباح الهدایة ص52 و رسالهء قشیریة ص44). و رجوع به ترکیب علم لدنی شود.
|| (اصطلاح فلسفه) بمعنی دانش است و گاه اطلاق به آنچه مبدأ انکشاف معلوم است، میشود.
مسألهء علم و معرفت هم از نظر ماهوی و هم از لحاظ وجودی و چگونگی حصول آن از قدیمترین ازمنهء تاریخ مورد توجه فلاسفه بوده است. و از لحاظ ارزش و حدود آن نیز مورد توجه قرار گرفته و آن را با دقت خاصی بررسی کرده اند. سقراط تنها راه معارف را علم دانسته و برای آن ارزشی نامحدود قائل بود. و حقیقت علم را مدرکات عقلانی پنداشته، و کلیهء اعمال نیک را مبتنی بر علم میدانست. افلاطون نیز مانند استاد خود سقراط، حصول علم مطلق را ممکن دانسته و علم حقیقی را عبارت از علم به مثل و حقایق اشیاء میدانست. ارسطو باآنکه توجهی به ماده داشته است، مع ذلک عقل را اصیل و مُدْرَکات آن را دارای ارزش بی پایان میدانسته است. و عقل را تنها راه و منشأ مدرکات و علوم درست میدانست. فلوطین نیز پیرو مذهب اصالت عقل بوده و مدرکات عقلی را اصل میدانسته است. وی گوید همانطور که ماده و مادیات پرتوی از عوالم روحانی و معنوی است، علمی که از راه حواس حاصل میشود علم حقیقی نبوده، و تنها علم حقیقی مخصوص به مدرکات عقل است که بر اثر اتصال آن با عقل فعال، حقایق عالم را دریابد. سوفسطائیان برای علم ارزشی قائل نبوده و آن را نسبی میدانستند، و نتیجهء حواس ظاهری میپنداشتند. شکاکان باآنکه از جهتی با سوفسطائیان وجه مشترک دارند و حسی مذهب اند، لکن برخلاف سوفسطائیان که منکر حصول علم مطلق بودند نه علم نسبی، اینان بطور مطلق منکر حصول علم اند، و اصولاً حصول علم را ناممکن میدانند. ملاصدرا گوید اولین کسی که درباب علم قائل به اتحاد عالم و معلوم است، فرفوریوس میباشد که دربارهء علم حق به اشیاء نظر به اشکالاتی که وارد شده است، قائل به اتحاد عالم و معلوم گردیده است. دربارهء اینکه آیا علم قابل تعریف و شناسائی هست یا نه، و اینکه از امور بدیهی است یا از امور نظری و اکتسابی، میان فلاسفه اختلاف نظر هست.
غزالی علم را از امور اکتسابی و نظری میداند و برای آن دو تعریف کرده است. امام رازی علم را از امور بدیهی داند، زیرا آنچه غیر علم است به علم شناخته میشود. و بعقیدهء وی اگر بخواهیم علم را تعریف کنیم دور محال لازم می آید. وی گوید هر کس به ضرورت و وجدان به وجود خود عالم است، و علم هر کس به وجود خود علم خاص بدیهی است، و بداهت خاص مستلزم بداهت عام است. اما کسانی که علم را قابل تعریف میدانند، برای آن تعاریف مختلف کرده اند.
متکلمان علم را از صفتی میدانند که موجب تمییز اشیاء از یکدیگر میشود، و بعقیدهء آنان علم واجب الوجود عبارت از صفتی ازلی است که تعلق آن به امور، موجب انکشاف میشود، و بعبارت دیگر موجب کشف حقایق است و بلکه عین اشیاء است. اما در نزد حکمای مشاء علم شامل شک و وهم و یقین میشود. آنان گویند که علم عبارت از ادراک مطلق یا حصول صور اشیاء نزد عقل است، و آن اعم است از صور یقینی یا وهمی و شکی، در حالی که علم در نظر متکلمان فقط شامل یقینیات است.
برخی از حکما را عقیده بر آن است که علم عبارت از صور حاصله از اشیاء نزد عقل است، چه آنکه نفس معلوم باشد که علم حضوری است، و یا بواسطهء معلوم باشد که علم حصولی است، خواه یقینی باشد یا وهمی و شکی و خواه علم به کنه باشد یا به وجه.
میر سیدشریف آرد که علم در لغت بمعنای دانستن است و بر دو قسم میباشد: علم قدیم و علم حادث. علم قدیم همان علم قائم به ذات است و شباهتی به علوم حادث ندارد و خاص ذات باری تعالی است. علم حادث یا محدث هم یا بدیهی است یا اکتسابی و نظری.
ارسطو بحث از علم را مقدم بر سایر مباحث قرار داده و چنین آغاز کرده است که علم انسان از چه راه و به چه نحو حاصل میگردد. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی ص205 و 212، از دستور العلماء ج2 ص339 و 345 و اسفار ج1 ص273 و تعریفات سیدشریف ص104). و نیز رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج2 شود.
- علم اجمالی؛ علم به اشیاء را در مقام اجمال، علم اجمالی مینامند. قطب الدین گوید علم یا تفصیلی است یا اجمالی. علم تفصیلی آنست که اشیاء را بداند، متمایز در عقل و منفصل بعضی از بعضی. و اما اجمالی مانند آنست که کسی مسأله ای را میدانست و بعد از آن غافل شد. و آنگاه که او را دربارهء آن مسأله سؤال کنند، جواب در ذهن وی حاضر میشود. و این جواب به قوهء محض نیست زیرا نزد وی حالتی بسیط وجود دارد که مبدأ تفاصیل آن معلومات است. پس آن علم از نظری به فعل باشد و از وجهی به قوت. فلاسفه درباب علم حق تعالی گویند چون علم خدای متعال به ذات خود، عین وجود نظام جملی جهان است، از این جهت علم خدا به ذات خود، علم به کلیات بوده، و بواسطهء کلیات علم به جزئیات موجودات یعنی موجودات جزئی هم هست. زیرا ذات حق علت العلل تمام کائنات است، و بالنتیجه از آن جهت که مستقیماً عالم به ذات خود میباشد، علم او نسبت به موجودات اجمالی است. و در عین حال علم اوست که سبب تکوین تمام موجودات جهان است. پس علم تفصیلی بمعنای کون و وجود موجودات هم هست. و همین است معنای گفتار فلاسفه که میگویند علم خدا به اشیاء، علم اجمالی است در عین کشف تفصیلی. اشراقیان گویند که علم حق به اشیاء به نحو اضافهء اشراقی است. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، از اسفار ج3 ص36 و 46 و 52 و درة التاج بخش 3 ص87 و شرح قیصری بر فصوص ص15).
- علم أدنی؛ علمی است که در آن بحث از اموری میشود که هم در وجود خارجی و هم در وجود ذهنی محتاج به ماده اند. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- علم الهی؛ علمی است که در آن بحث از احوال و صفات و آثار موجوداتی میشود که در وجود احتیاجی به ماده نداشته باشند. و آن را علم اعلی و فلسفهء اولی و علم کلی هم مینامند. و میتوان گفت که موضوع علم الهی بمعنای اعم، موجود مطلق و مطلق الوجود است. و موضوع علم الهی بمعنای اخص، اموری است که در وجود احتیاجی به ماده نداشته باشند. مانند بحث از ذات و صفات و اسماء حق تعالی. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، از اسفار ج3 ص18).
- علم انفعالی؛ علمی است که مستفاد از خارج باشد. رجوع به علم فعلی شود. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- علم أوسط؛ علمی است که از اموری بحث میکند که در وجود خارج احتیاج به ماده دارند، و در وجود عقلی احتیاجی به ماده ندارند، و آن بحث از ریاضیات است. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، از شفا ج2 ص273).
- علم بالذات؛ علم به موجودات خارجی عبارتست از حصول و مثول صور آنها نزد عقل. و علم به آن صور، علم بالذات است.
درباب علم حق به اشیاء، شیخ الرئیس گوید که علم او بالذات است، یعنی به حضور ذات خود نزد خود اوست. پس علم و عالم و معلوم یکی هستند در عین وعدت و بساطت. اما در مورد علم مفارقات و مجردات اختلافی نیست که نحوهء علم آنها به ذات خود، نحوهء اتحاد است. یعنی عاقل و معقول، و عالم و معلوم یکی است. آنچه مورد بحث و اختلاف فلاسفه است، اتحاد عاقل و معقول در غیر علم مجردات است به ذات خود، که ملاصدرا آن را ثابت کرده است. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، از اسفار ج3 ص39).
- علم برهان؛ مراد همان علم منطق است که طریقهء استدلال و برهان را می آموزد.
- علم بسیط؛ عبارت از ادراک شی ء است با غفلت از آن ادراک و با غفلت از تصدیق به اینکه مُدرک چیست. در مقابل علم مرکب. علم بسیط بر علم خدا هم اطلاق شده است از آن جهت که محل ارتسام صور مختلف نیست، بلکه به خود مبدأ و منشأ فیضان صور است و عین ذات اوست. و همانطور که ذات او از هر جهت بسیط الحقیقه است، علم او هم که عین ذات اوست علم بسیط است. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- علم جزئی؛ مراد از آن گاه علم طبیعی است در مقابل علم کلی که علم الهی است و گاه نیز بر تصورات و مفاهیم جزئی، علم جزئی اطلاق میکنند، در مقابل کلیات. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- علم حصولی؛ صوری که از اشیاء عینی خارجی در ذهن حاصل میشود، معلوم بالذات هستند (رجوع به ترکیب علم بالذات شود)، و اشیاء خارجی و عینی که محکی عنه آن صور هستند، معلوم بالعرض اند. و نحوهء علم به اشیاء را که بواسطهء حصول صورتی از معلوم عینی حاصل شود، علم حصولی نامند، و آن را علم انطباعی نیز گویند. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- علم حضوری؛ علم مجردات را به ذات خود، علم حضوری نامند. و گاه صور علمی در صورتی که عین امر خارجی باشند، و معلوم بعینه و نفسه و بذاته نزد مُدرک حاضر باشد، آن را علم حضوری می نامند.
علم حضوری بر دو قسم است: یکی علم عالم به ذات خود مانند علم مجردات به ذات خود، و دیگری علم علت به معلولات خود، که به نفس حضور معلولات نزد علت است. زیرا علت در مرتبهء علیت واجد جمیع کمالات و مراتب و وجودات معلولات خود می باشد. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، از شرح منظومه ص137 و دستور العلماء ج2 ص348 و تعریفات سید شریف ص104).
- علم طبیعی؛ علمی است که بحث از جسم میکند از آن جهت که معروض حرکت و سکون است. به عبارت دیگر بحث از اجسام را از آن جهت که در معرض کون و فساد و سکون و حرکت اند، علم طبیعی نامند. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- علم فعلی؛ علمی است که وجود خارجی، مستفاد از آن باشد. در مقابل علم انفعالی که مستفاد از خارج است. میر سیدشریف گوید علم فعلی علمی است که از غیر گرفته نشده باشد. و علم انفعالی به عکس آن میباشد.
صاحب دستورالعلما آرد: علم فعلی علمی است که وجود خارجی مستفاد از آن باشد. و علم انفعالی به عکس آن باشد. ملاصدرا گوید علم حق تعالی به ذات خود، علم فعلی است. و علم انفعالی مانند علم انسان است به اشیائی که به ارتسام آنها در نفس حاصل میشود. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، از اسفار ج3 ص39 و تعریفات ص104 و دستورالعلماء ج2 ص369).
- علم مرکب؛ عبارت از ادراک و شعور با ادراک است، یعنی با علم به مُدرک. در مقابل علم بسیط که عبارت از ادراک شی ء است با غفلت از آن ادراک. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
(1) - عِلم هرگاه بمعنای دانستن باشد احتیاج به یک مفعول دارد، و به قیاس در مفعول آن «باء» افزایند، و اگر بمعنای یقین کردن باشد دو مفعول میگیرد، و در این حالت اگر به باب افعال رود دارای سه مفعول خواهد بود. (از اقرب الموارد).

علم آباد.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 29 هزارگزی باختر نورآباد و 19 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. در دامنهء کوه واقع شده. ناحیه ایست سردسیر و مالاریایی، دارای 600 تن سکنه. آب آن از چشمهء بازگیر تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان، سیاه چادر و قالی بافی است. دارای راه مالرو بوده و ساکنین آن از طایفهء باولی هستند که در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علم آباد.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 38 هزارگزی جنوب درمیان و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء بیرجند به درح. در دامنهء کوه واقع شده و دارای آب و هوای معتدل است. دارای 17 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات. و شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علم آباد.

[عِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 32 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 26 هزارگزی باختر راه شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و سالم. سکنهء آن 271 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. دارای راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علم آباد.

[عِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان واقع در 9 هزارگزی شمال رفسنجان و 8 هزارگزی شمال راه شوسهء رفسنجان به کرمان. ناحیه ایست جلگه ای و سردسیر، دارای 355 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و پسته و پنبه و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. دارای راه فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علم آباد.

[عِ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان نگار بخش مشیز شهرستان سیرجان واقع در 30 هزارگزی جنوب مشیز، در سر راه فرعی بافت به نگار. دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علماء .

[عُ لَ] (ع ص، اِ) جِ عَلیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جِ عالِم. (متن اللغة) (ناظم الاطباء) : حسنک امام بود صادق را با خود برد و دیگر چند تن از علمای نشابور را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص206). بوصادق را نشست وخاست افتاد با قاضی بلخ... و دیگر علماء. (تاریخ بیهقی ص 206). چنین گوید برزویهء طبیب... که پدر من از لشکریان بود و مادر از خاندان علماء دین زردشت. (کلیله و دمنه). اجتهاد تو در کارها و رأی آنچه در امکان آید علماء و اشراف مملکت را نیز معلوم گردد. (کلیله و دمنه). علماء پادشاه را با کوه مانند کنند. (کلیله و دمنه).
علما راست رتبتی در جاه
که نگردد به روزگار تباه.اوحدی.
- علمای سته، قضاة ستة؛ در اصطلاح علمای عامه، شش تن از اصحاب بزرگ پیغمبر (ص) بودند که عبارتند از علی (ص) و عمر و عبدالله و اُبَیّبن کعب و ابوموسی و زیدبن ثابت. و در بعضی از روایات عامه وارد است که علم در اصحاب پیغمبر (ص) در این شش تن بوده است. و در روایت دیگر آمده است که قضات اصحاب پیغمبر (ص) همین شش تن بوده اند. (از ریحانة الادب ج3 ص302).

علماء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعلم. زن کفیده لب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سلنج. زنی که مبتلی به لب شکری بود. (ناظم الاطباء). || شفة علماء؛ لب کفیده. || (اِ) زره. (منتهی الارب). درع. (اقرب الموارد). || مخفف «علی الماء». (ناظم الاطباء). قولهم: عَلماء بنوفلان؛ یریدون علی الماء، فیحذفون اللام تخفیفاً. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

علماد.

[عِ] (ع اِ) گروههء ریسمان. (منتهی الارب). کلابه. (ناظم الاطباء). آنچه بافته را بر آن گروهه کنند. (از اقرب الموارد). علمادة. ج، عَلامدة، عَلامید. رجوع به علمادة شود.

علمادة.

[عِ دَ] (ع اِ) بمعنی عِلماد است در همهء معانی. ج، عَلامدة، عَلامید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به علماد شود.

علم الدین اندلسی.

[عَ لَ مُدْ دی نِ اَ دُ لُ] (اِخ) قاسم بن احمدبن موفق، مکنی به ابومحمد و ملقب به نجم الدین. وی از ائمهء نحو و علوم عربی و فقه و اصول و منطق و فلسفه است، بخصوص در علم تجوید و قرائت دستی توانا داشت. یاقوت حموی در سال 618 ه . ق. در حلب با وی ملاقات کرد و از او استفاده های علمی بسیار برد. ولادت او در 561 است اما سال وفاتش معلوم نیست. از تألیفات اوست: 1- شرح قصیدهء شاطبی. 2- شرح المفصل، در ده جلد. 3- شرح مقدمهء جزولی. (از ریحانة الادب ج3 ص 116 از معجم الادباء ج16 ص234).

علم الدین برزانی.

[عَ لَ مُدْ دی نِ بَ](اِخ) ابوالقاسم بن محمد بن یوسف، مشهور به حافظ کبیر. او را کتابی است مفصل در علم حدیث در بیست مجلد. وی در سال 739 ه . ق. وفات کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص265). مؤلف کشف الظنون بنام «علم الدین حافظ برزالی» آورده که ذیلی بر ذیل ابن الجزری بر مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان نگاشته است.

علم الدین بغدادی.

[عَ لَ مُدْ دی نِ بَ] (اِخ) علی بن اسماعیل بغدادی جوهری، معروف به رکاب سالار. رجوع به علم الدین جوهری شود.

علم الدین بلقینی.

[عَ لَ مُدْ دی نِ بُ](اِخ) صالح بن عمر. قاضی شافعی. رجوع به صالح بن عمر شود.

علم الدین جوهری.

[عَ لَ مُدْ دی نِ جَ هَ] (اِخ) علی بن اسماعیل بغدادی، معروف به رکاب سالار و مکنی به ابوالحسن. وی از علمای مبرز در ریاضیات و هندسه و ادبیات و شعر بود و فهم و ذکاوت بسیار داشت و از ظرفا و فضلای بغداد بود. (از ریحانة الادب ج3 ص116 از اخبار العلماء باخبار الحکماء ص 158).

علم الدین حافظ.

[عَ لَ مُدْ دی نِ فِ](اِخ) عبدالکریم بن علی بن عمر شافعی انصاری عراقی. رجوع به علم الدین عراقی شود.

علم الدین رازی.

[عَ لَ مُدْ دی نِ] (اِخ)علی بن حمزة بن علی بن طلحة بن علی. رجوع به علی بن... شود.

علم الدین سخاوی.

[عَ لَ مُدْ دی نِ سَ وی ی] (اِخ) علی بن محمد بن عبدالصمدبن عبدالاحدبن عبدالغالب همدانی مصری سخاوی، ملقب به علم الدین و مکنی به ابوالحسن. وی در علم ادب و نحو و قرائت و فقه و لغت و اصول و تفسیر متبحر بود، بخصوص در علم قرائت دستی توانا داشت ازینرو وی را شیخ القرّاء نیز نامیده اند. وی در قاهره نزد شاطبی و در اسکندریه نزد سلغی و ابن عوف و بوصیری و ابن یاسین تلمذ کرد. سپس به دمشق رفت و در شب یکشنبه دوازدهم جمادی الاَخر سال 643 یا 653 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1- تحفة الفراض و طرفة المرتاض. 2- تفسیر القرآن، در چهار مجلد و تا سورهء کهف است. 3- جمال القراء و تاج الاقراء. 4- ذات الحلل، که قصیده ایست بطریق لغز و خودش آن را شرح کرده است. 5- سفر السعادة و سفیر الافادة، که شرح مفصل زمخشری است. 6- شرح احاجی نحویهء زمخشری. 7- شرح ذات الحلل. 8- شرح رائیهء شاطبیة. 9- شرح لامیهء شاطبیة. قاسم بن فیرهء شاطبی دو قصیدهء رائیه و لامیه در تجوید داشته است که علم الدین هر دو را نقل کرده و شرح داده است. شرح رائیه به «وسیله» و شرح لامیه به «فتح الوصید فی شرح القصید» موسوم است. 10- شرح مفصل زمخشری، که دو فقره بوده، اولی بنام سفر السعادة و دومی بنام مفضل. 11- عروس السمر فی منازل القمر. 12- فتح الوصید، که همان شرح لامیهء شاطبیه است. 13- القصیدة الناصرة لمذهب الاشاعرة. 14- الکوکب الوقاد فی تصحیح الاعتقاد. 15- متشابهات الکتاب. 16- المفضل فی شرح المفصل. 17- منیر الدیاجی فی شرح الاحاجی، که همان شرح احاجی است. و قصاید بسیاری نیز در حق پیغمبر (ص) گفته است. (از ریحانة الادب ج2 ص173 از هدیة الاحباب ص148 و روضات الجنات ص492 و تاریخ ابن خلکان ج1 ص375 و طبقات الشافعیة ج4 ص126).

علم الدین سنجر.

[عَ لَ مُدْ دی سَ جَ](اِخ) (امیر...) وی حاکم و مدافع قلعهء رَحْبة واقع در سرحد شام، در ساحل راست فرات، بین عانة و رقة بود. در سال 702 ه . ق. وقتی غازان ایلخانی در راه خود برای حمله به شام و مصر، به قلعهء رحبه رسید امیر علم الدین مذکور را باطاعت خواند. وی به این عذر که چون رحبه سرحد شام است و با تسلیم آن رخنه در ارکان مسلمانان خواهد افتاد و تسلیم کنندهء آن به خیانت منسوب خواهد شد، از واگذاری رحبه خودداری کرد و به غازان قول داد که اگر او به تسخیر شام موفق شود از سپردن آن امتناع نورزد. غازان هم عذر او را مقبول شمرده از سر رحبه گذشت. (از تاریخ مفصل ایران، مغول ص 276) (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص155).

علم الدین سنجر.

[عَ لَ مُدْ دی سَ جَ](اِخ) شجاعی. از امرای الملک الاشرف صلاح الدین خلیل، خلیفهء مصر است. وقتی محمد ملقب به الملک الناصر برادر نه سالهء الملک الاشرف به پادشاهی مصر رسید، علم الدین مذکور سمت وزارت وی را یافت. ولی سایر امرا که از تبعیت طفلی نه ساله ننگ داشتند اتفاق کرده به دست کتبغا، علم الدین سنجر شجاعی را کشتند و الملک الناصر را در قلعه ای محبوس کرده و کتبغا را با لقب الملک العادل به تاریخ 9 محرم سال 694 ه . ق. به سلطنت نشاندند. (از تاریخ مفصل ایران، مغول ص 268).

علم الدین عراقی.

[عَ لَ مُدْ دی نِ عِ](اِخ) عبدالکریم بن علی بن عمر شافعی انصاری حافظ. وی از علمای بزرگ شافعی در قرن هشتم هجری بود. در فقه و اصول و تفسیر و حساب و علوم عربی مهارت داشت و دارای حسن خط نیز بود. در مدرسهء منصوریه نیز بعد از بهاءالدین بن نحاس درس تفسیر میگفت، و اکثر طلاب علوم دیار مصر از وی استفاده کرده اند. در اواخر عمر نابینا شد و در سال 704 ه . ق. درگذشت. از تألیفات اوست: 1- الانتصار للزمخشری من ابن المنیر، در کشف الظنون این کتاب را غیر از کتاب الانصاف دانسته است. 2- الانصاف، که حکم بین کشاف و انتصاف است. احمدبن محمد بن منیر اسکندری کتابی بنام الانتصاف برای مناقشه و مجادله با کشاف زمخشری تألیف کرده است و علم الدین، کتاب انصاف را بمنظور محاکمه مابین دو کتاب کشاف و انتصاف تألیف کرد. 3- تفسیر قرآن که به تفسیر عراقی مشهور است. (از ریحانة الادب ج3 ص116 از کشف الظنون و الدرر الکامنة ج2 ص399 و طبقات الشافعیة ج6 ص29 و لغات تاریخیه و جغرافیة احمد رفعت ج5 ص74).

علم الدین مصری.

[عَ لَ مُدْ دی نِ مِ](اِخ) علی بن محمد بن عبدالصمدبن عبدالاحدبن عبدالغالب همدانی سخاوی. رجوع به علم الدین سخاوی شود.

علم السعد.

[عَ لَ مُسْ سَ] (اِخ) نام یکی از دو کوه واقع در یک روز راه دومة (دیگری: رجوج) این دو کوه بهم متصلند. (از معجم البلدان).

علم الهدی.

[عَ لَ مُلْ هُ دا] (اِخ) ملا محمد بن ملا محسن فیض محمد بن مرتضی. وی از علمای امامیه در اوائل قرن دوازدهم هجری بود و از طرف والدش بهمین لقب علم الهدی ملقب شد. وفات وی بسال 1112 یا 1123 ه . ق. بوده است. او راست: 1- اصول الدین، به فارسی. 2- تحفة الابرار فی العقائد و الاخلاق، به فارسی، که در سال 1100 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافته است. 3- الجامع فی الاصول و الفروع و الاخلاق. 4- حاشیهء مفاتیح الشرایع، که متعلق به والد خودش است، و در آن مدارک احکام و مسائل و مطالب آن را از آیات و اخبار استخراج کرده است. یک نسخه از آن به شمارهء 2601 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار تهران موجود است. 5- مرقاة الجنان الی روضات الجنان، در ادعیه و نماز و غیره، که آن را در سال 1087 ه . ق. در کاشان تألیف کرده است. یک نسخه از آن به شمارهء 2135 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار تهران موجود است که خود مؤلف آن را مقابله و تصحیح کرده است. 6- نضد الایضاح. (از ریحانة الادب ج3 ص121 از روضات الجنات ص543 و الذریعة).

علم الهدی رازی.

[عَ لَ مُلْ هُ دا] (اِخ)سیدمرتضی بن داعی حسنی (یا حسینی)، مکنی به ابوتراب و ملقب به صفی الدین، و علم الهدی. از علمای بزرگ امامیه در قرن پنجم هجری بود و او و برادرش سیدمجتبی بن الداعی، از مشایخ روایت شیخ منتجب الدین (متولد سال 504 و متوفی در 585 ه . ق.) بودند، و خود نیز از شیخ طوسی (متوفی در 460) روایت کرده است. و از سیدمرتضی علم الهدی (متوفی در 436) و سید رضی (متوفی 406) نیز بواسطهء مفید عبدالرحمان بن احمدبن حسین نیشابوری روایت دارد. بنابراین به نظر میرسد که وی اوایل قرن ششم را نیز درک کرده باشد، ولی سال وفات او به دست نیامد. او راست: تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام، به پارسی، در عقاید مذاهب مختلف. و فصول تامه در هدایت عامه، به عربی. (از ریحانة الادب ج2 ص271 از قصص العلماء ص320 و روضات الجنات ص665 و ذریعة ج3 ص318). و نیز رجوع به مقدمهء عباس اقبال بر کتاب تبصرة العوام چ تهران شود.

علم الهدی رضوی.

[عَ لَ مُلْ هُ دا رِ / رَ ضَ] (اِخ) محمد بن حاج میرزا معصوم، مشهور به سیدقیصر و ملقب به علم الهدی. رجوع به علم الهدی قیصر شود.

علم الهدی علوی.

[عَ لَ مُلْ هُ دا عَ لَ](اِخ) علی بن ابی احمد حسین طاهربن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن امام موسی بن جعفر الصادق (ع). رجوع به علم الهدی موسوی شود.

علم الهدی قیصر.

[عَ لَ مُلْ هُ دا قَ صَ](اِخ) محمد بن حاج میرزا معصوم رضوی، مشهور به سیدقیصر. از فقهای بزرگ خراسان و از شاگردان صاحب ریاض و بحرالعلوم و بهبهانی و شیخ جعفر کاشف الغطاء است. وفات وی در سال 1255 ه . ق. در ارض اقدس بود، و به روایتی در قم درگذشته و جنازه اش را به خراسان نقل داده اند. و مابین دو مسجد بالا سر و پشت سر امام رضا (ع). مدفون است. او راست: 1- اعلام الوری، در فقه، از اول طهارت تا تیمم. 2- حاشیهء معالم الاصول. 3- کتاب رجال. 4- مصابیح الفقه، از اول طهارت تا آخر دیات. (از ریحانة الادب ج2 ص270 از هدیة الاحباب ص156 و کنی و القاب قمی ج2 ص306 و أحسن الودیعة ج1 ص15 و ذریعة ج2 ص242).

علم الهدی موسوی.

[عَ ل مُلْ هُ دا سَ وی ی] (اِخ) علی بن ابی احمد حسین طاهربن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن امام موسی بن جعفر الصادق (ع) علوی موسوی. مادرش نیز فاطمه دختر حسین بن احمدبن ناصر الحق بود. کنیهء او ابوالقاسم، و لقبش علاوه بر علم الهدی، ثمانینی و ذوالثمانین و ابوالثمانین، و ذوالمجدین، و شریف و شریف مرتضی، و سید، و سیدمرتضی است. لقب علم الهدی بدین سبب است که ابوسعید محمد بن حسین بن عبدالصمد وزیر القادر بالله عباسی (381 - 422 ه . ق.) در سال 420 ه .ق. بیمار شد و بیماری وی به طول انجامید تا آنکه امیرالمؤمنین (ع) را در خواب دید که به وی امر میکند به نزد علم الهدی برود تا برای او دعایی بخواند و شفا یابد، وزیر میپرسد علم الهدی کیست؟ جواب میشنود علی بن حسین موسوی. پس وزیر بعد از بیدار شدن نامه ای با همین لقب به علی بن حسین مینویسد و التماس دعای صحت میکند. و بعد از بهبود جریان را به خلیفه نیز میگوید و خلیفه نیز وی را به قبول این لقب ملزم میگرداند. اما لقب ثمانینی از آن جهت است که اکثر منسوبات او بالغ بر هشتاد بود چنانکه هشتاد قریه داشته و هشتاد سال و هشت ماه (تقریباً) عمر کرده و بعد از وفات، هشتادهزار کتاب از مصنفات و محفوظات و مقروآت به جا گذاشته بود. و لقب ذوالمجدین بسبب مجدت علم و نسب بود و یا بسبب داشتن شرافت علم دینی و ریاست دنیوی با هم. وی از علمای بزرگ امامیه بود و در علوم عقلی و نقلی و ادبی و عربی و کلام و حکمت و نحو و لغت و فقه و اصول و تفسیر و حدیث و رجال و شعر و معانی شعر و خطابت دستی توانا داشت. علم الهدی مدت سی سال امیر حاج و حرمین و نقیب الاشراف و قاضی القضاة بود. علامهء حلی در کتاب الخلاصة گوید که علم الهدی رکن امامیه و معلم آنها بود و مصنفات او از زمان خود تا زمان حاضر 693 ه . ق.) مورد استفادهء پیروان امامیه است. وی مردی کریم النفس و باشهامت بود و ثروتی بسیار نیز داشت چنانکه در سفر حج از بغداد تا مکه در ملک خود منزل کرد. و یک قریه نیز وقف کاغذ فقها کرده بود. و هشتاد تا یکصدهزار تومان از مال شخص خود میخواست به خلیفه بدهد تا مذهب شیعه را نیز رکن پنجم مذاهب رسمی به شمار آرند، ولی به علت عدم مساعدت شیعیان به این هدف نرسید. پس از وفات او کتابهای وی را بالغ بر سی هزار دینار قیمت کردند.
شیخ مفید و خطیب ادیب ابن نباتة و شیخ حسین بن بابویه از استادان وی بودند. شیخ طوسی و قاضی ابن البراج و ابوالصلاح حلبی و ابوالفتح کراجکی و سلاربن عبدالعزیز دیلمی از شاگردان او به شمار میرفتند. ولادت او در اوایل غیبت کبری در ماه رجب سال 355 ه . ق. و وفاتش در روز یکشنبه 25 ربیع الاول سال 436 در بغداد بود. و ظاهراً ابتدا در خانهء خود در بغداد دفن شد و آنگاه جنازه اش به کربلا منتقل گردید. وی تألیفات بسیاری دارد که تقریباً در همهء آنها مبتکر بوده و از پیشینیان تقلید نکرده است. از جملهء تألیفات اوست: 1- احکام اهل الاَخرة، که در حاشیهء شرح رسائل آخوند خراسانی در تهران چاپ شده است. 2- الامالی، که در محاضرات سید است و در هشتاد مجلس آنها را املا کرده ازاینرو به أمالی سید مشهور است و آن را مجالس سید هم گویند، چنانکه نام اصلی آن را که غررالفرائد و دررالقلائد و یا دررالفوائد است نیز به غرر و درر تخفیف داده اند. این کتاب بارها در مصر و ایران چاپ شده است و نشانهء تبحر علم الهدی در فقه و تفسیر و حدیث و شعر و لغز و فنون ادب است. کتاب مزبور مورد توجه عامه نیز بوده است. 3- الانتصار فی ما انفردت به الامامیة، در فقه، و آن در بیان احکامی است که فرقهء شیعه از طرف مخالفان بسبب خلاف اجماع بوده آنها مورد تشنیع بوده اند. و آن را برای عمیدالدین وزیر تألیف کرده و ثابت کرده است که شیعه در هر یک از این احکام دلیلی قاطع از کتاب و سنت در دست داشته و خلاف اجماع نیز نبوده است. این کتاب هم مستق و هم به ضمیمهء چندین کتاب دیگر بنام جوامع الفقه در ایران چاپ شده است. یک نسخهء خطی آن نیز به شمارهء 2302 در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار تهران، و یک نسخهء قدیمی در خزانهء رضوی موجود است که تاریخ کتابت آن سال 596 ه . ق. است. 4- الانصاف، که در رد صاحب بن عباد در موضوع تعصب داشتن جاحظ است. 5- انقاذ البشر من الجبر و القدر، که در نجف به ضمیمهء کتاب استقصاء النظر علامهء حلی چاپ شده است. 6- البرق فی علم الادب. 7- تتبع الابیات التی تکلم علیها ابن جنی فی ابیات المتنبی. 8- تفسیر آیهء «قل تعالوا أتل ما حرم ربکم» (6/151). 9- تفسیر آیهء «لیس علی الذین آمنوا و عملوا الصالحات جناح فی ما طعموا» (5/93). 10- تفسیر آیهء «لقد کرمنا بنی آدم» (17/70). 11- تفسیر الخطبة الشقشقیة. 12- تفسیر سورة الفاتحة و قطعة من البقرة. 13- تفسیر القصیدة البائیة الحمیریة. 14- تفضیل الانبیاء علی الملائکة. 15- تقریب الاصول، در علم کلام. 16- تنزیه الانبیاء و الائمة علیهم السلام، در تأویل آیات و اخباری که بحسب ظاهر دلالت بر وقوع معصیت از ایشان دارد. و این کتاب نیز حاکی از احاطهء علمی مؤلف است. 17- جمل العقائد، یا جمل العلم و العمل. 18- جواب السؤال عن وجه تزویج امیر المؤمنین (ع) بنته من عمر. 19- جواب الملاحدة فی قِدَم العالم. 20- حجیة الاجماع. 21- الحدود و الحقائق. 22- دررالفوائد، که همان امالی است. 23- دیوان شعر، که دارای بیست هزار بیت است. در أمل الاَمل آمده است که یک نسخه از دیوان اشعار سید را دیدم که نزد خودش قرائت شده و خط خودش هم بر روی آن بود و کمتر از ده هزار بیت داشت، و شاید آن منتخبی از دیوان سید بوده است. 24- الذخیرة فی اصول الشریعة، در اصول فقه. 25- الذریعة فی اصول الشریعة، نیز در اصول فقه. 26- الرسالة الباهرة، و یا المسألة الباهرة فی العترة الطاهرة. 27- الشافی، در امامت، و مشتمل بر رد قاضی عبدالجبار معتزلی است. 28- شرح قصیدهء ذهبیهء حمیری، که همان تفسیر قصیدهء بائیه است. 29- الشهاب فی الشیب و الشباب، که در اسلامبول چاپ شده است. 30- الشیب و الشباب، که همان الشهاب است. 31- الصرفة فی اعجاز القرآن، که در روضات الجنات به نام الطرفة فی... آمده است و ظاهراً سهو کاتب است. 32- الطیف و الخیال. 33- غررالفرائد و دررالقلائد، مشهور به غرر و درر، که همان أمالی است. 34- غیبت امام (ع) که در حاشیهء شرح رسائل آخوند خراسانی چاپ شده است. 35- الفصول المختارة من العیون و المحاسن، که منتخب دو کتاب عیون و محاسن مفید است. 36- ما تفردت (یا انفردت) به الامامیة من المسائل الفقهیة، که ظاهراً همان الانتصار است. 37- المجالس، که همان أمالی است. 38- المحکم و المتشابه. 39- المختصر، در اصول فقه. 40- المرموق فی اوصاف البروق. 41- مسائل الاَیات. 42- مسائل الانفرادات. 43- مسائل التباینات. 44- المسائل الجرجانیة. 45- المسائل الحلبیة الاولی و الاَخرة. 46- المسائل الخلاف، در اصول فقه. 47- المسائل الدیلمیة. 48- المسائل الرازیة. 49- المسائل الرسیة. 50- المسائل الصیداویة. 51- المسائل الطرابلسیة الاولی و الاَخرة. 52- المسائل الطوسیة. 53- المسائل المصریة الاولی (یا القدیمة)، و الاخیرة. 54- المسائل المفردات، در فقه. 55- المسائل المفردات، در فنون متفرق، و محتوی حدود یکصد مسأله است. 56- المسائل الموصلیة الاولی، و الثانیة، و الثالثة. 57- مسائل میافارقین. 58- المسائل الناصریة (یا الناصریات)، که در فقه است و آن شرح مسائل جد مؤلف، ناصر الحق است. 59- المسألة الباهرة، که همان رسالهء باهره است. 60- المصباح، در فقه. 61- المقنع، در غیبت. 62- الملخص، در اصول فقه. 63- المنع من تفضیل الملائکة علی الانبیاء، که ظاهراً همان تفضیل الانبیاء علی الملائکة است. 64- الناصریات، که همان المسائل الناصریة است. 65- النقض علی ابن جنی فی الحکایة و المحکی. 66- نکاح امیرالمؤمنین (ع) ابنته من عمر، که ظاهراً همان جواب السؤال عن وجه... است. (از ریحانة الادب ج3 ص116 از تاریخ ابن خلکان ج1 ص365 و روضات الجنات ص383 و 482 و هدیة الاحباب ص202 و مستدرک الوسائل ص515 و معجم الادباء ج13 ص146 و قاموس الاعلام ج4 ص2858 و آداب اللغة العربیة ج2 ص288 و لغات تاریخیه و جغرافیه احمد رفعت ج4 ص140).

علم بخش.

[عَ لَ بَ] (نف مرکب) بخشندهء علم. آنکه درفش و اختر بخشد. || (اِ مرکب) کنایه از قسمت و حصه و بخشی است از غنایم، که به سپاهیانی که در زیر علم حاضر بوده اند، دهند. (برهان قاطع) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

علم بر.

[عَ لَ لَ بَ] (نف مرکب) بمعنی علم بردار است. (آنندراج). حامل علم :
نی نی به روز عیدی و روز دعاش هست
کیخسرو آبدار و سکندر علم برش.
خاقانی (از آنندراج).

علم برداشتن.

[عَ لَ بَ تَ] (مص مرکب)حمل علم. برگرفتن علم. || میدان گرفتن. (ناظم الاطباء). || کنایه از عزاداری و سوگواری. (آنندراج) :
پیش از آن دم که بسوزد ز وفاداریها
شمع در ماتم پروانه علم بردارد.
سالک یزدی (از آنندراج).

علم بردن.

[عَ لَ بُ دَ] (مص مرکب) حمل علم. نقل علم از جائی به جای دیگر. || رجوع به علم بستن شود. (از آنندراج).

علم بستن.

[عَ لَ بَ تَ] (مص مرکب) کنایه از نصب کردن علم است. (آنندراج) :
ز زیر چتر سیاه آید آفتاب بلند
علم به کنگر نیلی حصار بربندد.
میرخسرو (از آنندراج).

علم بنی الصادر.

[عَ لَ مُ بَ نِصْ صا دِ](اِخ) کوهی است روبروی قیروان در مقابل حاجر. (از معجم البلدان).

علمبه.

[عَ لَ بَ / بِ] (اِ) چوب بلند. چوب باریک و بسیار بلند.
- درازعلمبه؛ بسیار طویل بی اندام. در تداول مردم تهران «درازاَلنگه» گفته شود.

علمت.

[] (اِخ) (پوشش) شهری است منسوب به سبط لاوی، که در قسمت بن یامین بود. این لغت در یوش، بصورت علمون خوانده شده است. و بعضی بر آنند که علمت همان علمیت جدید است که بفاصلهء چهار میل از شمال شرقی قدس و یک میل از عناتا واقع است. (از قاموس کتاب مقدس).

علم حاجی باقر.

[عَ لَ مِ قِ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش انارک شهرستان نائین واقع در 28 هزارگزی شمال انارک. ناحیه ایست جلگه ای و گرمسیر دارای 28 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت. دارای راه فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علم خان.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل واقع در 30 هزارگزی شمال خاوری سکوهه، نزدیک مرز افغانستان. ناحیه ایست جلگه ای و دارای آب و هوای گرم و معتدل. سکنهء آن 178 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است و اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علم خان.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل واقع در 4 هزارگزی جنوب ده دوست محمد نزدیک مرز افغانستان. ناحیه ایست جلگه ای و دارای آب و هوای گرم معتدل. سکنهء آن 65 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است و اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علم خوان.

[عِ خوا / خا] (نف مرکب)درس خوان و محصل علم. (ناظم الاطباء). خوانندهء علم. آنکه دانش بخواند :
علم خوان همچو علم دان نبود
زآنکه جان آفرین چو جان نبود.سنائی.
علم دان خاصهء خدای بود
علم خوان شوخ و نرگدای بود.سنائی.

علمدار.

[عَ لَ] (نف مرکب) کسی که در میان سپاه علم و رایت در دست وی باشد. (ناظم الاطباء). دارندهء علم. حافظ علم. نگهبان درفش و اختر :
گه علمداران پیش تو علم باز کنند
کوس کوبان تو از کوس برآرند آواز.فرخی.
به رزمی که مینا علمدار اوست
به فوجی که قتل ورع کار اوست.
ملاطغرا (از آنندراج).
ای سرور دو کون و علمدار روز حشر
بخشایش کریم به تو دارد افتخار.
ارادتخان واضح (از آنندراج).
|| نیزه دار. (آنندراج).

علمدار.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان علمدارگرگر بخش جلفا از شهرستان مرند. این ده مرکز بخش است. واقع در 75 هزارگزی شمال مرند، و 4 هزارگزی راه شوسه و خط آهن جلفا به تبریز. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای گرم و معتدل. سکنهء آن 4622 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و پنبه و خربوزه است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن شوسه است. دارای ادارهء شهربانی و ژاندارمری و پست و تلگراف و نمایندهء فرهنگ است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علمدار.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع در 22 هزارگزی باختر خیاو و 10 هزارگزی راه شوسهء خیاو به اهر. ناحیه ایست جلگه ای دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 235 تن است. آب آن از مشکین چائی تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علمدار.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری مراغه در مسیر راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. ناحیه ایست جلگه ای دارای آب و هوای معتدل و سالم. سکنهء آن 110 تن است. آب آن از رودخانهء چکان تأمین میشود. محصولات آن غلات و چغندر و توتون و نخود است. شغل اهالی زراعت میباشد. صنایع دستی آنان کرباس بافی است. دارای راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علمدار.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سامن شهرستان ملایر واقع در 15 هزارگزی خاور راه شوسهء ملایر به بروجرد. ناحیه ایست کوهستانی دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 1200 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. این ده به علمدار بالا و علمدار پائین قسمت میشود، که فاصلهء آنها 3 هزار گز است. و سکنهء علمدار بالا 665 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علمدار.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین نهاوند واقع در 12 هزارگزی شمال باختری نهاوند و 2 هزارگزی جنوب راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه. ناحیه ایست دشت و سردسیر. دارای 185 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گاوماسیاب تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و حبوبات و انگور و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علمدار.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان واقع در 15 هزارگزی شمال خاوری بهبهان و 15 هزارگزی شمال خاوری راه اتومبیل رو بهبهان به اهواز. ناحیه ایست دشت و گرمسیر مالاریایی. دارای 101 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و کنجد و حبوبات و پشم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. دارای راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علمدار.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع در 60 هزارگزی جنوب خاوری تربت حیدریه و در سر راه شوسهء عمومی باخرز. ناحیه ایست دامنه دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 106 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و چادر بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علمدارده.

[عَ لَ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان بیشهء بخش مرکزی شهرستان بابل واقع در 3 هزارگزی جنوب خاوری بابل و یکهزار گزی خاور راه شوسهء بابل به گنج افروز. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و مالاریایی. دارای 655 تن سکنه. آب آن از رود سریجه که از شعب بابل است تأمین میشود. محصول آن برنج و پنبه و صیفی و مختصری کنف و غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علمدارده.

[عَ لَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان درکاسعید بخش چهاردانگهء شهرستان ساری واقع در 36 هزارگزی شمال راه عمومی کیاسر به ساری. ناحیه ایست کوهستانی جنگلی، دارای آب و هوای مرطوب و مالاریایی. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از چشمه سار و رودخانهء گرم آب تأمین میشود. محصول آن برنج و غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علمدارگرگر.

[عَ لَ گَ گَ] (اِخ) نام دهستان تابع از بخش جلفا از شهرستان مرند است، واقع در شمال مرند و کنار رود ارس. محدود است از شمال به رودخانهء ارس و از جنوب به بخش زنوز، و از خاور به دهستان دیزمار باختری و از باختر به شهرستان خوی. آبادیهای این دهستان قسمتی در جلگه و کنار رود ارس واقع است، که تقریباً در مسیر راه شوسه و خط آهن جلفا میباشند، و یا بواسطهء واقع شدن در جلگه دارای راه شوسه یا ارابه رو هستند. ولی قسمت دیگر قراء آن در کوهستان واقع است و دارای راه مالرو هستند. هوای قرای جلگه معتدل مایل به گرمی و مالاریایی است، ولی قسمت کوهستانی آن ییلاقی و سالم است. این دهستان از 28 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن 32490 تن است، و قراء مهم آن عبارتست از علمدار (که مرکز دهستان است)، و گرگر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علمدارمحله.

[عَ لَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان پنج هزار بخش بهشهر شهرستان ساری واقع در 8 هزارگزی خاور بهشهر و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء بهشهر به گرگان. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل مرطوب مالاریایی. سکنهء آن 350 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن برنج و غلات و پنبه و ابریشم و مرکبات و صیفی است. شغل اهالی زراعت، و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. یک راه فرعی دارد که به راه شوسه متصل میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علم داری.

[عَ لَ] (حامص مرکب) عمل و کار علمدار. حمل علم. نگهبانی و حراست علم در جنگها.

علمداری.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان جهانگیری بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز واقع در 30 هزارگزی شمال باختری مسجدسلیمان و 6 هزارگزی خاور راه اتومبیل رو مسجدسلیمان به لالی. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای گرمسیر و مالاریایی. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی کارگری شرکت نفت و زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنها قالیچه بافی است. دارای راه مالرو است. ساکنین آن از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علمدان.

[عِ] (نف مرکب) دانا. خردمند. عاقل. (ناظم الاطباء). دانندهء علم. دانای به دانش :
علم خوان همچو علم دان نبود
زآنکه جان آفرین چو جان نبود.سنائی.
علم دان خاصهء خدای بود
علم خوان شوخ و نرگدای بود.سنائی.

علمده.

[عَ لَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان هرازپی بخش مرکزی شهرستان آمل واقع در 21 هزارگزی شمال آمل و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء کناره. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب مالاریایی و دارای 175 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هراز تأمین میشود. محصول آن برنج و غلات و پنبه و حبوبات است. شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. این ده از دو محلهء بالا و پائین تشکیل میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علمشاه.

[عَ لَ] (اِخ) عبدالرحمان بن صاچلی امیر (متوفی در 987 ه . ق.). او راست: تحفة الغرائب، به فارسی در خواص اشیاء و انواع حیل مشتمل بر 35 باب. و نیز تعلیقی بر شرح وقایهء صدرالشریعهء ثانی دارد. (از کشف الظنون).

علم شدن.

[عَ لَ شُ دَ] (مص مرکب)مشهور و معروف گشتن. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). سرشناس شدن :
دوات و قلم مظهر دانشند
به دانش توان شد به عالم علم.لبیبی.
هرکه علم شد به سخا و کرم
بند نشاید که نهد بر درم.سعدی (گلستان).
به یُمن دولت منصور شاهی
علم شد حافظ اندر نظم اشعار.حافظ.
میان جوانان علم شوی؛ ممتاز گردی. || ظاهر شدن. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).

علم شنگه.

[عَ لَ شَ گَ / گِ] (اِ مرکب)رجوع به الم شنگه شود.

علمص.

[عُ لَ مِ] (ع ص) چیز شگفت که بدان تعجب کنند. (منتهی الارب). آنچه از آن تعجب شود. (از اقرب الموارد).

علم غیب.

[عِ مِ غَ / غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غیب دانی. غیب گویی. دانش و آگاهی بر پنهانی ها و آنچه ناپدید از مردم باشد. آگاهی به مغیبات : ایزد عزّوجلّ علم غیب به کس ندهد، چون قضا بود که خراسان از دست ما بشود و کار این قوم بدین منزلت رسید که رسید. (تاریخ بیهقی ص546). در علم غیب چنان بود که سلجوقیان بدین محل خواهند رسید. (تاریخ بیهقی ص497). آفریدگار جل جلاله عالم اسرار است... و در علم غیب وی رفته است که در جهان در فلان بقعت مردی پیدا خواهد شد که... (تاریخ بیهقی ص92).
حاجت موری به علم غیب بداند
در بن چاهی به زیر صخرهء صمّا.سعدی.
و رجوع به غیب شود.

علم غیبی.

[عِ مِ غَ / غِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به علم غیب شود: علم غیبی نمیداند بجز پروردگار.

علم کردن.

[عَ لَ کَ دَ] (مص مرکب)برکشیدن تیغ و مانند آن. (آنندراج) :
زین ایمنم که تیغ جدایی علم کنی
هر قطره خونم از تو جداگانه پر شده ست.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
|| مشهور کردن. سرشناس کردن. از میان جمع برآوردن. بر سر زبانها افکندن. || راست کردن. افراشتن. برافراشتن. علم نمودن.
- اوستا علم کردن (در لباس)؛ از سر و ته آن زدن.
- دم علم کردن؛ دم برافراشتن.
- قد علم کردن؛ قد برافراشتن.

علم کندی.

[عَ لَ کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ارویاد بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع در 40 هزارگزی شمال باختری ماه نشان و 30 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 699 تن است. آب آن از رودخانهء محلی تأمین میشود. شغل اهالی زراعت و گله داری است. محصول آن غلات، بنشن، انگور، و لبنیات و عسل است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علم نمودن.

[عَ لَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) علم کردن. آماده کردن. || برافراشتن. || بادبان کشیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به علم کردن شود.

علمون.

[] (اِخ) همان علمت است که در یوش بدین صورت آمده است. رجوع به علمت شود. (از قاموس کتاب مقدس).

علمون دبلتایم.

[] (اِخ) (سرپوش دو قطعهء انجیر) یکی از منازل بنی اسرائیل که در نزدیکی نهر ارنون بود. و امکان دارد که همان بیت دبلاتایم باشد. (قاموس کتاب مقدس).

علمة.

[عُ مَ] (ع اِ) شکافی است در لب زیرین یا در یکی از دو جانب آن. (منتهی الارب). کفیدگی در لب بالایین یا در طرف آن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

علمة.

[عَ لَ مَ] (ع اِ) بمعنای عُلمة است. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

علمی.

[عِ] (ع ص نسبی) منسوب به علم. (ناظم الاطباء). رجوع به علم شود. || مقابل عملی.

علمی زاده.

[عِ دَ] (اِخ) شریف عبری. از او چهل وپنج بیت در «زبدة الشعراء»(1) آمده است. (از کشف الظنون). رجوع به صبری (شریف...) شود.
(1) - «زبدة الاشعار» تألیف مولی عبدالحی بن فیض الله رومی متخلص به فائضی و مشهور به قاف زاده، کتابی است که در آن اشعارِ در حدود پانصد تن از شعرای روم تا سال 1023 ه . ق. جمع آوری شده است. (از کشف الظنون، ذیل کلمهء دیوان).

علمیص.

[عِ] (ع ص) قَرَب علمیص؛ منزل سخت که مانده کند مسافر را. (منتهی الارب). سخت و مانده کننده. (از اقرب الموارد). و آن را عِمْلیص نیز گویند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علمین.

[عَ لَ مَ] (ع اِ) تثنیهء عَلم در حالت نصب و جر.

علمین.

[عَ لَ مَ] (اِخ) (ال ...) جایی است در شمال افریقا در ساحل غربی اسکندریه. و در سال 1942 م. (جنگ جهانی دوم)، ژنرال «مونتگمری» بریتانیایی، لشکر ژنرال «رومل» آلمانی را درین منطقه شکست داد. (از المنجد، اعلام).

علمیة.

[عِ می یَ] (ع ص نسبی) منسوب به علم. (ناظم الاطباء). علمی.
- حوزهء علمیه؛ آنجا که به آموختن علوم مختص است. محل اجتماع علما و طالب علمان، مانند حوزهء علمیهء قم یا نجف یا خراسان...

علن.

[عَ لَ] (ع مص) پیدا گردانیدن. (از منتهی الارب). پیدا و آشکار کردن. (ناظم الاطباء). || آشکار گردیدن. (منتهی الارب). پدید آمدن و پخش شدن (خلاف نهان شدن). (از اقرب الموارد). و رجوع به عَلانیة و عُلون شود.

علن.

[عَ لَ] (از ع، ص، اِ) مأخوذ از عربی، با تغییر حرکت لام از کسره به فتحه. آشکارا. ضد سرّ. (غیاث اللغات و آنندراج از صراح و شرح نصاب). و رجوع به عَلِن شود :
سیر جان هر کس نبیند جان من
لیک سیر جسم باشد در علن.مولوی.
دست سوی خاک برد آن مؤتمن
خاک خود را درکشید از وی علن.مولوی.
- سرّ و علن؛ نهان و آشکارا :
ایا سپهر معالی و صدر آل رسول
تو راست خلق و خصال علی به سرّ و علن.
سوزنی.
زآنکه در سرّ و علن داری سخندان را عزیز
گردد اندر مدح تو سرّ سخندانان علن.
سوزنی.
گفت نتوانم بدین افسون که من
رو بتابم زَامر او سر و علن.مولوی.

علن.

[عَ لَ] (اِخ) وادیی است در دیار بنی تمیم. (از معجم البلدان).

علن.

[عَ لِ] (ع ص) آشکار و هویدا. (ناظم الاطباء). ظاهر و منتشر و خلاف مخفی. (از اقرب الموارد). و متداول فارسی زبانان، عَلَن. رجوع به عَلَن شود.

علناً.

[عَ لَ نَنْ] (ع ق) بطور آشکارا و هویدا. (ناظم الاطباء). آشکار. آشکارا. علنی.

علنداة.

[عَ لَ] (ع اِ) یک دانه از درخت عَلندی که درختی است خاردار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به علندی (ع اِ) شود.

علندد.

[عَ لَ دَ] (ع ص) اسب قوی. || (اِ) چاره، یقال: ما لی عنه علندد و معلندد؛ ای بدّ. (از اقرب الموارد).

علندس.

[عَ لَ دَ] (ع ص) سخت شدید. || شیر سخت و توانا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علندسة.

[عَ لَ دَ سَ] (ع ص) مؤنث علندس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به علندس شود.

علندی.

[عَ لَ دا] (ع ص) سطبر از هر چیزی. (منتهی الارب). غلیظ از هر چیزی. و یا شتر و اسب ستبر و طویل و سخت. (از اقرب الموارد). علندی [ عُ لَ دا / عُ لُ دا ] . || (اِ) درختی است خاردار. (منتهی الارب). نوعی از غضاة که دارای خار است. (ناظم الاطباء). نوعی از درخت رمل که آن را خار است. (از اقرب الموارد). علنداة؛ یکی علندی. ج، عَلاند، عُلادی. (از اقرب الموارد).

علندی.

[عَ لَ دا] (اِخ) جایگاهی است، و در شعر ذیل از راعی آمده است :
تحملنَ حتی قلت لسنَ بوارحا
بذات العلندی حیث نام المفاخر.
(از معجم البلدان).

علندی.

[عُ لَ دا] (ع ص) سطبر از هر چیزی. علندی [ عَ لَ دا / عُ لُ دا ] . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و رجوع به عَلندی شود.

علندی.

[عُ لُ دا] (ع ص) ستبر از هر چیزی. (ناظم الاطباء). || شتر قوی آکنده گوشت. عُلادی. (منتهی الارب).

علنکد.

[عَ لَ کَ] (ع ص) درشت و رست و سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نون آن زائد است. (از اقرب الموارد).

علنکز.

[عَ لَ کَ] (ع ص) مرد درشت اندام سطبر و سخت و پرگوشت بزرگ جثه. (منتهی الارب). مرد سخت و بزرگ. و نون آن زائد است. (از اقرب الموارد). عَلکز. و رجوع به عَلکز شود.

علنکس.

[عَ لَ کَ] (ع ص) بسیار و انبوه: شَعر علنکس؛ کثیر متراکب. (از اقرب الموارد). عِلّکس. و رجوع به علکس شود.

علنة.

[عُ لَ نَ] (ع ص) آنکه راز را نپوشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علنی.

[عَ لَ] (از ع، ص نسبی، ق) مأخوذ از عربیِ عَلِن. عَلَن. آشکارا. آشکار. علناً.
- علنی شدن؛ ظاهر شدن. فاش شدن. آشکار شدن. رجوع به علنی شود.
- علنی کردن؛ ظاهر کردن. فاش کردن. اظهار کردن. آشکار کردن. رجوع به علنی شود.

علو.

[عَلْوْ] (ع اِ) بلندترین چیز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بهترین چیز. (منتهی الارب). رجوع به عُلْو و عِلْو شود. || جای بلند: أتیته من علوٍ؛ آمدم او را از جای بلند. (منتهی الارب). || ستم و درشتی، یقال: أخذه علواً؛ بستم و درشتی گرفت آنرا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علو.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت سر بخش مرکزی شهرستان آمل واقع در 5 هزارگزی خاور آمل. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای مرطوب و مالاریایی. سکنهء آن 95 تن است. آب آن از رودخانهء هراز تأمین می شود. محصول آن برنج و صیفی و حبوبات است. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علو.

[عُلْوْ / عِلْوْ] (ع اِ) بلندترین چیز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بهترین چیز. (منتهی الارب). رجوع به عَلْو و عِلْو شود. || بالا: علو الدار؛ بالای خانه، خلاف سفل. (منتهی الارب).

علو.

[عُ لُوو] (ع مص) سوار شدن بر چهارپا و امثال آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد): علا الدابة. || غلبه کردن و مقهور ساختن. (از اقرب الموارد). || زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یقال: علا فلاناً بالسیف. || بالا رفتن و صعود کردن. (از اقرب الموارد): علا المکان، و علا به. || بلند گردیدن برای جای و جز آن. (از منتهی الارب). بلند گردیدن و مرتفع شدن. (از اقرب الموارد): علا النهار؛ بلند گردید روز. || بلندقدر گردیدن: علا فی المکارم؛ ای شرف. || بلند گردانیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بزرگ منشی نمودن: علا فی الارض. (از منتهی الارب). تکبر و تجَبُّر کردن: علا فلان فی الارض؛ تکبر و تجبر. (از اقرب الموارد). || مطلع شدن: علا بالامر؛ أی اطلع و استقل. || (اِمص) بلندی و بزرگی قدر. (منتهی الارب). || عظمت و تجبر، و از آن جمله است «... نجعلها للذین لایریدون علواً فی الارض و لا فساداً...»(1). (از ذیل اقرب الموارد از لسان). تکبر :
علو فی الحیات و فی الممات
لحق أنت احدی المعجزات.
(از تاریخ بیهقی چ ادیب ص191).
بنده به شرح بازنمود تا رای عالی زاده الله علواً بر آن واقف گردد. (تاریخ بیهقی ص324).
همیشه تا نبود خاک را فروغ اثیر
همیشه تا نبود ماه را علو زحل.مسعودسعد.
می بیاموزد مرا وصف رسول
بر علوّم می رساند زین سفول.مولوی.
|| بلندی :
قرب بی چونست عقلت را به تو
نیست از پیش و پس و سفل و علو.مولوی.
- علو پیدا کردن؛ بالا رفتن. استعلا جستن. عالی شدن.
- علو همت؛ بلندی همت : دوست و دشمن به علو همت و کمال سیاست آن خسرو دیندار... اعتراف آوردند. (کلیله و دمنه). حال علو همت و کمال بسطت ملک او از آن شایعتر است که در شرح آن به اشباع حاجت افتد. (کلیله و دمنه). با آنچه مالک عادل انوشیروان کسری بن قباد سعادت ذات... و علو همت حاصل است می بینم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه). عرصهء آن ولایت از عظم شرف و علو همت خویش تنگ یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 232). آل میکال در علو همت و کمال منقبت چنان بوده اند که ابوالطمحان گوید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص244). تحف و مَبارّ فراوان چنانک لایق علو همت و شرف ابوّت او بود به حضرت سلطان فرستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص292).
(1) - قرآن 28/83. ترجمهء آیه چنین میشود: این است سرای آخرت، قرار دادیم آن را برای آنانکه نمیخواهند بلندی را در زمین و نه فساد را، و سرانجام پرهیزگاران راست. (تفسیر ابوالفتوح رازی چ1).

علوا.

[] (اِ) صبر و نبات اوست. (تحفهء حکیم مؤمن).

علواء .

[عَلْ] (ع اِ) قصهء بزرگ. (منتهی الارب). القصة العالیة: سمعنا منه علواء؛ أی قصة عالیة. (اقرب الموارد). || (اِخ) نام دو اسب. (منتهی الارب).

علوان.

[عِلْ] (ع مص) عنوان کردن کتاب، و دیباچه نوشتن بر آن. (از ناظم الاطباء): علونتُ الکتاب بر کتاب عنوان گذاردم. (از لسان العرب).

علوان.

[عُلْ] (ع اِ) علوان الکتاب؛ سرنامه. (منتهی الارب). عنوان آن. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد). عنوان کتاب و دیباچه و مقدمهء آن. (ناظم الاطباء).

علوان.

[عَلْ] (اِخ) نام پدر ضحاک است که عجمان وی را مرداس میگفتند. وی از ملوک عرب و برادر شدادبن عاد بود. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص180). صاحب مجمل التواریخ و القصص (ص26) علوان را فرزند عبیدبن عویج ذکر کرده است.

علوان.

[عَلْ] (اِخ) ابن حسین، مکنی به ابوالیسیر. محدث است. رجوع به ابوالیسیر شود.

علوان.

[عَلْ] (اِخ) ابن عاشق پاشا (شیخ...). رجوع به علوان چلبی شود.

علوان.

[عَلْ] (اِخ) ابن عطیة بن حسن بن محمد بن حداد هیتی حموی. رجوع به علوان حموی شود.

علوان.

[عَلْ] (اِخ) قیصربن یوسف جبران. قس (کشیش) (متولد در 1287 ه . ق.). وی را تصانیف بسیاری است که از آنجمله است: 1- تاریخ کتاب مقدس. 2- خلاصة الصرف و النحو. 3- فرائد المجانی لصفی الخطابة و المعانی. 4- المثال الصحیح لکاهن المسیح. 5- موجز بحث المطالب. (از معجم المؤلفین ج8 ص136 از تقویم بکفیا).

علوان.

[عَلْ] (اِخ) یوسف لعازاری. قس (کشیش). وی تا پیش از سال 1328 ه . ق. زنده بود. از جمله آثار اوست: 1- أرج الوطنیة فی حیاة الطوباویة جان دارک الباسلة الفرنسیة، که در سال 1910 م. در بیروت چاپ شده است. 2- مرقاة المترجم للصفوف العالیة فی اللغتین الفرنسیة و العربیة. (از معجم المؤلفین ج13 ص317 از فهرس المؤلفین).

علوان آق شهری.

[عَلْ نِ شَ] (اِخ) بابا نعمة الله. از خواجگان طریقت نقشبندیه. رجوع به بابا نعمة الله محمود نخجوانی شود.

علوان الاقشهری.

[عَلْ نُلْ اَ شَ] (اِخ)بابا نعمة الله محمود نخجوانی. از خواجگان طریقت نقشبندیه. رجوع به بابا نعمة الله... شود.

علوان چلبی.

[عَلْ نِ چَ لَ] (اِخ) (شیخ...) ابن عاشق علی پاشابن شیخ مخلص پاشابن بابا الیاس رومی زاهد (متوفی در اماسیه در حدود سال 770 ه . ق.). او را دیوان شعری است به ترکی که در موضوع اطوار سلوک و تصوف است. (از هدیة العارفین ج1).

علوان حموی.

[عَلْ نِ حَ مَ وی ی] (اِخ)(شیخ...) علی بن عطیة بن محمد بن حداد هیتی حموی شافعی شاذلی. صوفی، واعظ، ناظم، فقیه و اصولی است. متولد در 873 ه . ق. و متوفی در جمادی الاولای 936 ه . ق. وی را تصنیفات بسیاری است که از آن جمله است: 1- بیان المعانی فی شرح عقیدة الشیبانی. 2- الجوهر المحبوک فی علم السلوک، که منظومه ایست میمی. 3- فتح اللطیف فی اسرار التصریف که رساله ایست مشتمل بر اسرار مسائل نحوی از اجرومیة. 4- کشف الرین و نزح الشین و نورالعین، که آن شرح قصیدهء تائیهء شیخ عبدالقادربن حبیب، موسوم به «سلک العین لاذهاب الغین» است. 5- مفتاح الدرایة، در فقه. 6- منهاج العابد المتقی و معراج السالک المرتقی. 7- النصائح المهمة للملوک و الائمة. 8- النفحات القدسیة فی شرح ابیات الشبستریة. (از معجم المؤلفین ج7 ص150 از فهرس المؤلفین و الکواکب السائرة ج2 ص206 و 213 و شذرات الذهب ج8 و هدیة العارفین ج1 و کشف الظنون و ایضاح المکنون). و نیز رجوع به کشف الظنون شود.

علوان شاذلی.

[عَلْ نِ ذِ] (اِخ) علی بن عطیة بن حسن بن محمد بن حداد هیتی حموی شافعی. رجوع به علوان حموی شود.

علوان شافعی.

[عَلْ نِ فِ] (اِخ) علی بن عطیة بن حسن بن محمد بن حداد هیتی حموی شاذلی. رجوع به علوان حموی شود.

علوان هیتی.

[عَلْ نِ هَ] (اِخ) علی بن عطیة بن حسن بن محمد بن حداد حموی شافعی شاذلی. رجوع به علوان حموی شود.

علوانی.

[عَلْ] (اِخ) احمدبن عمر حمامی علوانی خلوتی شافعی. ساکن حلب بود و در 1017 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الاصول العلوانیة فی الاَداب و الاخلاق الصوفیة. 2- أعذب المشارب فی السلوک. 3- المناقب، در تصوف. (از معجم المؤلفین ج2 ص30 از خلاصة الاثر ج1 و هدیة العارفین و فهرست الخدیویة ج2 و الکشاف و ایضاح المکنون ج 1).

علوانی.

[عَلْ] (اِخ) محمد بن ابوبکربن داودبن عبدالرحمان بن عبدالخالق بن عبدالرحمان حموی دمشقی حنفی (محب الدین ابوالفضل). وی در تفسیر، فقه، نحو، معانی، بیان، فرائض، حساب، منطق، حکمت و غیره عالم و استاد بود. او در حماة در ماه رمضان سال 949 ه . ق. به جهان آمد و در دمشق در 23 شوال سال 1016 ه . ق. درگذشت. وی امر قضاوت را در مصر و حمص و حصن الاکراد و معرة النعمان و معرة نسرین و کلس و اعزاز عهده دار بود و سپس به دمشق رفت. از جمله آثار اوست: 1- تنزیل الاَیات علی الشواهد من الابیات، که شرح شواهد کشاف است. 2- حاشیه بر تفسیر بیضاوی. 3- حاشیه بر الهدایة و الدرر و الغرر، در فقه. 4- الرحلة المصریة. 5- شرح شواهد الکشاف، که به نام تنزیل الاَیات... است. 6- شرح منظومهء محب الدین بن شحنة، در معانی و بیان. 7- منظومهء عمدة الحکام و شرح آن. (از معجم المؤلفین ج9 ص109 از عرف البشام فیمن ولی فتوی دمشق الشام و خلاصة الاثر ج3 و فهرس التیموریة ج3 و ایضاح المکنون ج1 و هدیة العارفین ج2).

علوانیه.

[عَلْ نی یَ] (اِخ) قریه ای است کوچک جزء آبادی «رضاگاهی» که دهی از دهستان جزیرهء صلبوخ بخش مرکزی شهرستان آبادان است. رجوع به رضاگاهی شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علوئی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان فیض آباد بخش فیض آباد و محولات شهرستان تربت حیدریه واقع در 18 هزارگزی جنوب باختری فیض آباد. ناحیه ایست جلگه، دارای آب و هوای معتدل و 161 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و جوال بافی است. راه آن از طریق فیض آباد اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علوب.

[عُ] (ع اِ) جِ عَلب. || جِ عِلب. رجوع به عَلْب و عِلْب شود.

علوج.

[عَ] (ع اِ) پیغام. (منتهی الارب). پیغام و رسالت. (ناظم الاطباء). || پیغامبر. (منتهی الارب). رسول. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). الوک. (اقرب الموارد): هذا علوجُ صدق و ألوک صدق، به یک معنی (از اقرب الموارد) (منتهی الارب)؛ یعنی این رسول امین و صادقی است. (ناظم الاطباء).

علوج.

[عُ] (ع اِ) جِ عِلج. رجوع به علج شود.

علوجنی.

[عَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 29 هزارگزی شمال باختری ماکو و 7 هزارگزی شمال خاوری کلیساکندی. ناحیه ایست جلگه و سردسیر دارای 269 تن سکنه. آب آن از نهر گلی سوئی تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن ارابه رو است. این ده در دو محل به فاصلهء هزار گز قرار دارد که مشهور به علی جنی بالا و علی جنی پائین است و سکنهء علی جنی بالا 150 تن است. اسم این ده را در اصل علی جنی میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

علود.

[عَلْ وَدد] (ع ص) مسن و سخت، و یا غلیظ و ضخیم. (از لسان العرب). رجوع به عِلودّ شود.

علود.

[عِلْ وَدد] (ع ص) دراز و بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کبیر. (از اقرب الموارد): رجل علودالعنق؛ مرد درازگردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رجل علود؛ سخت و قسی. || مسن و سخت، و یا غلیظ و ضخیم. رجوع به عَلود شود. || بزرگ و سالخورده. (از لسان العرب). || مهتر استواررای باوقار. (منتهی الارب). مهتر رزین و باوقار. (از اقرب الموارد). مهتر رزین و بزرگ و ثخین. (از لسان العرب).

علودة.

[عَلْ وَ دَ] (ع مص) جای خود را گرفتن بطوری که کسی نتواند او را بجنباند. (از منتهی الارب) (از لسان العرب) (از اقرب الموارد).

علودة.

[عِلْ وَدْ دَ] (ع ص) مؤنث علودّ. رجوع به علودّ شود. || اسب سرکش. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || اسبی که منقاد نشود مگر آنکه از پس وی را برانند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اسب سرکش که کشیده نشود مگر آنکه از پس رانند آنرا. (منتهی الارب). || شتر کهنسال. (از منتهی الارب) (از لسان العرب) (از اقرب الموارد).

علوز.

[عِلْ لَ] (ع اِ) درد شکم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قولنج. (ناظم الاطباء). علّوص. علّوس. دردی در شکم که آن را لِوی (پیچش) گویند. (از لسان العرب). || دیوانگی. (منتهی الارب). جنون. (اقرب الموارد). || مرگ. (از لسان العرب). مرگ زود و سریع. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تلاق درشت. (منتهی الارب).

علوس.

[عَ] (ع اِ) چیزی از طعام. (آنندراج). چیزی از آنچه خورده میشود: ما علسنا علوساً؛ نچشیدیم چیزی. (از اقرب الموارد). نوعی از طعام. (منتهی الارب).

علوس.

[عَ] (اِخ) نام قریه ای است. (از معجم البلدان).

علوس.

[عَلْ لو] (اِخ) از قلعه های بختیة الاکراد است از ناحیهء ارزن. (از معجم البلدان). قلعه ایست اکراد را. (از منتهی الارب).

علوس.

[عِلْ لَ] (ع اِ) قولنج و درد شکم. (ناظم الاطباء). علّوز. علّوص.

علوش.

[عِلْ لَ] (ع اِ) از «علش» مشتق، و در کلام عرب شین بعد از لام نیامده است مگر در همین کلمه و نیز در کلمات «لش» و «لشلشة» و «لشلاش». (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (لسان العرب). شغال و گرگ. (منتهی الارب). گرگ (لغت حمیری است)، و یا شغال. (از لسان العرب) (اقرب الموارد). || دابه ایست کوچک. || نوعی از ددان. || مرد سبک حریص و آزمند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

علوص.

[عِلْ لَ] (ع اِ) تخمه. (اقرب الموارد). ناگوارد. (منتهی الارب). ناگوارد و تخمه. (ناظم الاطباء). تخمه و بشم. (لسان العرب). || درد شکم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). علّوز و یا پیچیدن و لوی. (از اقرب الموارد) (لسان العرب). و رجوع به علّوز شود. || گرگ. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد). این لغت گاه بصورت صفت نیز به کار میرود و گفته میشود «رجل علوص»، بنابراین هم اسم است هم صفت. (از لسان العرب) (اقرب الموارد).

علوض.

[عِلْ لَ] (ع اِ) شغال (لغت حمیری است). (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از اقرب الموارد).

علوف.

[عِ] (ع ص) شیخ علوف؛ پیر کلان سال. (منتهی الارب). این کلمه در منتهی الارب بصورت عِلّوف و در تاج العروس، عِلْوَفّ بر وزن جِرْدَحْل آمده و گوید: شیخ علوف؛ أی کبیرالسن. در متن اللغه نیز بر همین وزن آمده است. و در اقرب الموارد، عِلوف ضبط شده است.

علوفات.

[عُ] (ع اِ) جِ عُلوفة.(1) آنچه ستوران خورند. || آذوقه و توشه و ارزاق :امیر بفرمود بتعجیل کسان رفتند و بر روستای بیهق علوفات راست کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص375). خواجه حسین وکیل شغل بساخت و بیستم این ماه سوری برفت تا مثال دهد علوفات بتمامی ساختن، چنانکه هیچ بینوایی نباشد. (تاریخ بیهقی ص450).
(1) - عُلوفة خود جمع عَلَف است و به این ترتیب علوفات، جمع الجمع آن خواهد بود. و این شیوه در زبان فارسی متداول است مانند امورات و حبوبات و غیره. و نیز ممکن است آن را عَلوفات، جمع عَلوفة پنداشت که در تداول فارسی زبانان به ضم عین تلفظ شده است.

علوفچی.

[عُ فَ / فِ] (ص مرکب، اِ مرکب) کسی که علوفهء حیوانات به وی سپرده است. (ناظم الاطباء).

علوفس.

[عَ فِ] (ع اِ) خبازی است. رجوع به خبازی شود. (از مخزن الادویة) (الفاظ الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن).

علوفن.

[] (معرب، اِ) کلمهء یونانی مَیفُختَج است که آن آب انگور است در شرایط و حالتی خاص. رجوع به میفختج شود. (از مخزن الادویة).

علوفة.

[عَ فَ] (ع اِ) هرچه ستور بخورد آنرا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آنچه از علف خورند. (از لسان العرب). ج، عُلَف (اقرب الموارد)، عُلْف (منتهی الارب)، عَلائف. (لسان العرب). عُلوفه (در تداول فارسی زبانان). || (ص) ناقه و گوسپند که علوفه به خوردن دهی آن را و به چرا نگذاری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شتر ماده یا گوسفندی که برای فربه شدن، علف داده شود و به چرا فرستاده نشود. (از لسان العرب). این لغت برای مفرد و جمع به کار میرود. (از اقرب الموارد). رجوع به عَلیفة و مُعلّفة شود. گوسفند پرواری. || شتر طلح خوار. (منتهی الارب).

علوفة.

[عُ فَ] (ع اِ) جِ عَلَف. رجوع به علف و نیز رجوع به أعلاف و عِلاف شود. و در تداول فارسی زبانان جمع آن علوفات آید. خوراک ستور از کاه و جو و علف و یونجه و جز آن که چرام و چرامین و چرایین و واش نیز گویند. (ناظم الاطباء). || خوردنی و خوراک. (غیاث). ارزاق و توشه و آذوقه خاصه در مورد ستور : سعید بیامد و به در درقان فرودآمد، او را بسیار نزل و علوفه آوردند و دوهزار مرد از ایشان با او ایستادند و از آنجا بر پی خزریان رفتند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
فراوان گرفتند و انداختند
علوفه چهل روزه برساختند.فردوسی.
چون امیر اسماعیل خبر یافت که عمرولیث تدارک حرب میسازد، وی سپاه خویش را گرد کرد و علوفهء ایشان داد. (تاریخ بخارا). در یک روز امیر اسماعیل سپاه عمرولیث را بنواخت و علوفه داد و همه را نزدیک عمرولیث فرستاد. (تاریخ بخارا). حالی کوچ کرد و به بلخ رفت تا مادهء طمع ایشان از آن نواحی منقطع گردد و راه زاد و علوفه بر ایشان بسته شود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص266).

علوق.

[عَ] (ع اِ) مرگ. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد). عَلاّقة. (لسان العرب). || غول. (منتهی الارب) (از تاج المصادر) (اقرب الموارد). || بلا و سختی. (منتهی الارب). داهیة. (لسان العرب) (تاج العروس). || آنچه شتر بچرد آنرا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درختی که شتر مادهء باردار بخورد آنرا. (منتهی الارب). درختی که شتران ده ماهه آبستن آن را میخورند. (از تاج العروس) (اقرب الموارد). || آنچه به مردم درآویزد. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد). || (ص) ناقه ای که بر بچهء غیر مهربان شود و بوی کند و شیر ندهد. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). ماده شتری که می بوید و شیر نمیدهد. (از لسان العرب) (تاج العروس). || در مثل گویند: عاملنا(1) معاملة العلوق، در حق شخصی که بگوید و نکند. (از منتهی الارب) (لسان العرب) (اقرب الموارد). || ناقه ای که بر گشن خوی گر نگردد و هم بر بچه مهربانی نکند. (منتهی الارب). ماده شتری که با نر انس نگیرد و بر بچه مهربانی نکند. (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد). || زن که بر غیر شوهر خود مهربان باشد. (منتهی الارب). زنی که شوهر خود را دوست ندارد. (از لسان العرب). فَروک. (اقرب الموارد از اساس). || زنی که جز شوهر خود، کسی را دوست نداشته باشد(2). || (اِ) زنی که بچهء غیر را شیر دهد. (از تاج العروس) (اقرب الموارد). || (اِ) شیر اندک: ما بالناقة علوق؛ أی شی ء من اللبن. (از لسان العرب) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || چهارپا و دابة. || هر چیز گرانبها و فرد، غیر از معنویات. عِلق. || آب نر. ماءالفحل. ج، عُلُق. (از لسان العرب).
(1) - در تاج العروس: عاملتنا...
(2) - اختلاف و تضاد معنی از آنجاست که در لسان العرب و اساس، این کلمه بمعنی فروک (زنی که شوهر خود را دشمن دارد) آمده، و در تاج العروس عکس این معنی است.

علوق.

[عُ] (ع مص) دوست داشتن و خواهش نمودن. (از منتهی الارب). دوست داشتن. (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد). || کشتن: علق فلان دمَ فلان؛ یعنی کشت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شروع کردن. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). || باردار گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بسته شدن خون زن در رحم با نطفهء مرد در ابتدای ایام حمل. (غیاث اللغات). || چسبیدن زلوک (زالو) در دهان ستور وقت آب خوردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خصومت کردن و درآویختن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). درآویختن. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد). یقال: علق الخصم بخصمه. (از اقرب الموارد). || درآویختن آهو در دام: علق الظبی. (از منتهی الارب). || علوق جامه از درخت؛ آویخته ماندن آن. (از لسان العرب). نیز رجوع به عِلق و عَلاقة شود. || (اِ) گرانمایه ترین مال. (منتهی الارب). || جِ عِلق. رجوع به علق شود.

علوک.

[عُ] (ع اِ) جِ عِلک. رجوع به علک و نیز أعلاک شود.

علوکندی.

[عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در چهارده هزاروپانصدگزی جنوب خاوری مراغه و 4 هزارگزی جنوب راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات و کرچک و نخود است و اهالی آنجا به زراعت اشتغال دارند. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. نام این ده را در اصل «علی کندی» میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علولو.

[عَلْ لو لو] (اِخ) دهی است جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 40 هزارگزی شمال خاوری کلیبر و 40 هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل مایل به گرمی. سکنهء آن 156 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. این ده محل قشلاق ایل چلیپانلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علوم.

[عُ] (ع اِ) جِ عِلم. دانشها. رجوع به علم شود :
علوم عالم دانم ولیکن اندر عصر
اگر دو مردم دانم بدان که نادانم.مسعودسعد.
- علوم آثار علوی؛ علم به افلاک و حرکات فلکی و آثار آنها، و امور و حوادث جوی و نجوم است. (فرهنگ علوم عقلی ص411، از مصنفات باباافضل کاشانی ج1 ص73 رسالهء 5).
- علوم ابداعی؛ صور علمیهء حق است، و جواهر مفارقه اند که صور علمیهء خدایند. (فرهنگ علوم عقلی از رسائل ملاصدرا ص242).
- علوم جزئیه؛ علومی است که موضوعات آنها أخص از موضوع علوم دیگر باشد، چنانکه موضوع طب از موضوع طبیعی. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- علوم زبان عربی؛ دارای چهار رکن است و عبارتند از لغت، نحو، بیان و ادب. و شناختن آنها برای اهل شریعت ضروریست زیرا مأخذ کلیهء احکام شرعی از کتاب و سنت است که به زبان عرب میباشد. رجوع به هر یک از این علوم شود. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج2 ص1161).
- علوم صوفیه؛ علوم احوال است، و احوال مواریث اعمال است. و تا کسی را معاملات ظاهر باک نباشد احوال باطن درست نباشد. (فرهنگ مصطلحات عرفا، از شرح تعرف ج 3 ص 71).
- علوم عقلی؛ مسائلی است که برای انسان طبیعی است ازاینرو که وی دارای اندیشه است. و بنابراین دانشهای مزبور اختصاص به ملت معینی ندارد، و در نوع بشر از آغاز اجتماع و عمران طبیعی وجود داشته است و آنها را به نام علوم فلسفه و حکمت میخوانند و مشتمل بر چهار دانش است: نخست دانش منطق، و آن علمی است که ذهن را از لغزش در فراگرفتن مطالب مجهول از امور حاصل معلوم، محافظت میکند. دوم دانش طبیعی (فیزیک)، که بحث در محسوسات است، مانند اجسام عنصری و موالید آنها از قبیل کان و گیاه و جانور و اجسام آسمانی و حرکات طبیعی یا نفسی و جز اینها. سوم علوم الهی (متافیزیک)، که بحث در امور ماورای طبیعت است، مانند روحانیات. چهارم تعالیم (ریاضیات)، که بحث در مقادیر است، و خود مشتمل بر چهار علم است: هندسه، ارثماطیقی، موسیقی، هیئت. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج2 ص1007). رجوع به هر یک از این علوم شود.
- علوم متعارفه؛ مقدمات علوم مدونه است که به نفس خود ظاهر و آشکار باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). مبادی تصدیقیه ای که بدیهی هستند.
- علوم مدونه؛ علومی را نامند که قواعد آن در کتابی تدوین و جمع آوری شده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و آنها عبارتند از: علم اخلاق، ادب، اصطرلاب، اصول، انشاء، بتانیک، بیان، تاریخ طبیعی، تراپوتیک، تشریح، تصوف، تعبیر، تعویذات، تفسیر، تواریخ، جبر و مقابله، جراثقال، جغرافیا، جفر، حدیث، حجاری، حساب، حقوق، حکمت، دواسازی، رسم الخط، رَمْل، شیمی (کیمیا)، صرف، طب، طلسمات، عدد، عروض، فرائض، فقه، فلاحت، فیزیک، فیزیولوژی، قافیه، قرائت، قیافه، کلام، کیمیا، محاضرات (که آن لطیفه گوئی و حاضرجوابی است)، مساحت، معانی، معما، مناظر و مرایا، منطق، موسیقی، نجوم، نحو، نقاشی، هندسه، هیئت. (از غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به هر یک ازین علوم شود.
- || (اصطلاح تصوف) علوم مدونه در مقابل علوم غیرمدونه است، و مراد علوم ذوقی و حالی و دریافتی است نه علوم بافتی. (فرهنگ مصطلحات عرفا ص286).

علون.

[عُ] (ع مص) آشکارا شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (از منتهی الارب). ظاهر شدن و منتشر شدن. خلاف مخفی شدن. (از اقرب الموارد). || پیدا گردانیدن: علنته؛ پیدا گردانیدم آنرا. لازم و متعدی است. (از منتهی الارب). و نیز رجوع به عَلن و علانیة شود.

علون آباد.

[عُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان واقع در 5 هزارگزی شمال کوهپایه و 5 هزارگزی شمال راه شوسهء اصفهان به یزد. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 720 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن ماشین رو است. این ده دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علونة.

[عَلْ وَ نَ] (ع مص) عنوان کردن کتاب و دیباچه نوشتن بر آن. (از ناظم الاطباء). رجوع به عِلوان شود: علونت الکتاب؛ بر کتاب عنوان گذاردم. (از لسان العرب).

علونی.

[عَ] (اِخ) محمد بن احمدبن علی بن یحیی بن علی بن محمد بن قاسم بن حمود حسنی تلمسانی مالکی، مکنی به ابوعبدالله. فقیه و متکلم و اصولی بود که در تلمسان متولد شد و همراه سلطان ابوعنان به فاس رفت. سپس به تلمسان بازگشت و در مدرسه ای در آنجا به تدریس پرداخت. تولد او در سال 710 و وفاتش در 771 ه . ق. بوده است. و «علونی» نسبت به قریه ای است از قرای تلمسان. او راست: 1- شرح جمل خونجی. 2- کتابی در قضا و قدر. 3- المفتاح فی اصول الفقه. (از معجم المؤلفین ج8 ص301 از البستان و نیل الابتهاج و اعلام زرکلی).

علوی.

[عُلْ / عِلْ / عَلْ] (از ع، ص نسبی)منسوب به «علو» خلاف سفل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ملک و فرشته. (برهان) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || کوکب. (غیاث) (برهان). سیاره. (ناظم الاطباء). || بالا. بالاتر. (دزی از چهارمقاله حاشیهء ص11). بلندی و سمائی ضد سفلی، که منو نیز گویند. (ناظم الاطباء).
- علوی گهر؛ آسمانی اصل. بلندقدر. اصیل. بلندپایه :
بچگانْمان همه مانندهء شمس و قمرند...
تابناکند از آنروی که علوی گهرند.
منوچهری.
- آباء علوی؛ نه فلک یا هفت ستاره. (غیاث). و رجوع به آباء شود : اما چون این عالم کمال یافت و اثر آباء عالم علوی در امهات عالم سفلی تأثیر کرد... (چهارمقاله ص11).

علوی.

[عُ وی ی] (ص نسبی) منسوب به «عالیهء» نجد (برخلاف قیاس). رجوع به «عالیة» و عالی شود. و در شعر مراربن منقذ فقعسی آمده است :
اذا هب علوی الریاح وجدتنی
کأنی لعلوی الریاح نسیب.
(از معجم البلدان).
و نیز رجوع به منتهی الارب و اقرب الموارد شود.

علوی.

[عُلْ] (اِخ) مصطفی. وی از فضلای مصر است که در سال 1267 ه . ق. متولد شد و در 1302 ه . ق. در سن سی وپنج سالگی درگذشت. او راست: الثمرة الوافیة، در علم جغرافی. (از معجم المؤلفین ج12 ص265 از هدیة العارفین ج2 ص449 و معجم المطبوعات ص1754 و فهرست الخدیویة ج5 ص38 و ایضاح المکنون ج1 ص347 و فهرس دارالکتب المصریة ج6 ص19).

علوی.

[عَلْ وا] (اِخ) نام اسبی است. (منتهی الارب).

علوی.

[عَ لَ] (ص نسبی) منسوب به علی. رجوع به علی شود. کسی که از اولاد علی بن ابی طالب (ع) باشد. (ناظم الاطباء). مصطلح آن است که کسی را که از اولاد علی و فاطمه (ع) باشد علوی گویند. (از غیاث اللغات) (آنندراج) : چون کار آل برمک بالا گرفت... مردی علوی یحیی بن عبدالله بن حسن مثنی بن الامام حسن المجتبی بن امیرالمؤمنین... علی بن ابی طالب (ع)... خروج کرد و گرگان و طبرستان بگرفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص421). جز فرمانبرداری روی نیست که دشمنان بسیار داریم و متهم به علویانیم. (تاریخ بیهقی ص422). شیادی گیسوان بافت بصورت علویان و با قافلهء حجاج به شهری درآمد در هیئت حاجیان. (گلستان سعدی). || مقابل عثمانی. کسانی را گویند که پس از قتل عثمان، علی را به قتل عثمان تهمت نکردند و به عایشه و معاویه نپیوستند. و پیروان این طریقت را نیز علوی گویند هرچند درک زمان علی و معاویه نکرده باشند. و میان رواة از تابعین و جز آنان را با صفت «و کان علویاً» نام میبرند، مقابل عثمانی. و ناصرخسرو قبادیانی را که علوی میگفتند ازین قبیل است، نه اینکه از ذریهء طاهرهء رسول باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

علوی.

[] (اِخ) متوفی در سال 993 ه . ق. او را دیوانی است به ترکی. و در کتاب زبدة الاشعار، 68 بیت از وی نقل شده است.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد اردهار بخش قمصر شهرستان کاشان واقع در 58 هزارگزی شمال باختری قمصر، در سر راه فرعی کاشان به مشهد اردهار. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 400 تن است. آب آن از دو رشته قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و میوه است. این ده دارای معصومزاده و چناری کهنسال است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان تُرک شهرستان ملایر واقع در 33 هزارگزی شمال خاوری شهر ملایر و 21 هزارگزی خاور راه شوسهء ملایر به همدان. ناحیه ایست جلگه، و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 1088 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، انگور و صیفی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) ده مخروبه ایست از بخش سمیرم بالا از شهرستان شهرضا. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علوی.

[] (اِخ) ابن سیداحمدبن عبدالرحمان سقاف شافعی. رجوع به علوی سقاف شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) احمدبن ابوبکربن سمیط. از متصوفه است و او راست: منهل الورّاد من فیض الامداد بشرح ابیات القطب عبدالله بن علوی الحداد. (از معجم المؤلفین ج1 ص176 از فهرس التصوف ص48).

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) احمدبن زین بن علوی بن احمد. از متصوفهء حضرموت. رجوع به علوی حبشی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) احمدبن زین العابدین. او راست: مناهج الاخبار فی شرح الاستبصار، که در سال 1039 ه . ق. آن را به پایان رسانده است. (از معجم المؤلفین ج1 ص229 از اعیان الشیعة ج32 ص410).

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) جعفربن محمد بن جعفربن حسن بن جعفربن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب. رجوع به علوی بغدادی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) حسن بن حمزة بن علی بن عبدالله بن محمد بن حسن بن حسین علوی طبری مرعشی. رجوع به علوی مرعشی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) حسن بن علی بن داود علوی صنعانی مؤیدی زیدی. رجوع به علوی زیدی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) حسن بن محمد بن احمدبن یحیی زیدی. رجوع به علوی یمنی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) حسن بن محمد بن یحیی بن حسن بن جعفر حسینی. رجوع به علوی بغدادی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) حسین بن محمد بن عبدالله مکنی به ابوعلی. رجوع به حسین حسنی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) سلیمان بن ابراهیم بن عمر علوی تعزی یمنی، مکنی به ابوالربیع، و ملقب به نفیس الدین. رجوع به علوی تعزی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) طاهربن حسین ابن طاهربن محمد. رجوع به علوی حسینی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) عباس بن سلطان عبدالرحمان علوی، مکنی به ابوالفضل. او را مجموعه ایست. وفات وی در سال 1296 ه . ق. بود. (از معجم المؤلفین ج5 ص60).

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) عبدالرحمان بن ابراهیم بن اسماعیل بن عبدالله بن عبدالرحمان بن محمد بن یوسف علوی یمانی زبیدی. رجوع به علوی زبیدی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد یوسف بن عمر بن علی بن ابی بکر علوی زبیدی یمانی حنفی، ملقب به وجیه الدین. رجوع به علوی زبیدی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) عبدالسلام بن عمر علوی حسنی. رجوع به علوی حسنی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) عبدالسلام الضریربن سلطان محمد بن عبدالله بن اسماعیل علوی حسنی. رجوع به علوی حسنی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) عبدالصمدبن عبدالله علوی دامغانی، ملقب به شمس الدین. رجوع به علوی دامغانی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) عبدالله بن علی بن ابی المحاسن بن سعدبن مهدی علوی محمدی. رجوع به علوی محمدی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) عبیداللهبن علی بن ابراهیم بن حسن بن عبیداللهبن عباس علوی. وی فقیه بود و ابتدا در بغداد میزیست، سپس به مصر رفت و در سال 312 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: الجعفریة فی فقه اهل البیت. (از معجم المؤلفین ج6 ص240 از اعیان الشیعة ج39 ص207).

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) علی بن حسن (یا حسین)، مکنی به ابوالقاسم. از منجمان و ریاضی دانان مشهور قرن چهارم هجری بود. رجوع به ابن أعلم در همین لغت نامه و نیز به ریحانة الادب ج5 ص252 و قاموس الاعلام ج1 ص603 و نامهء دانشوران ج2 ص612 و أخبارالعلما ص157 شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) علی بن عبدالله بن احمد علوی حنفی. ادیب مصری. رجوع به علوی حنفی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) علی بن عبدالله بن علی بن عمر علوی طولقی جزائری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) عمر بن علی بن ابی بکر علوی یمنی حنفی، مکنی به ابوالخطاب. رجوع به علوی یمنی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) قاسم بن محمد بن هشام (یا هاشم) مدائنی. از علمای ریاضی قرن سوم و چهارم هجری. رجوع به قاسم بن محمد بن هشام شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) محمد بن احمدبن عمر بن یحیی. لغوی و نحوی. رجوع به علوی حضرمی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) محمد بن حسین بن عبیداللهبن حسین علوی شریف، مکنی به ابوعبدالله. رجوع به علوی شریف شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) محمد بن ظفربن محمد بن احمد علوی حسینی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علوی حسینی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) محمد بن علی بن عبدالرحمان، مکنی به ابوعبدالله. از فضلای قرن پنجم هجری بود. او راست: التعازی. (از معجم المؤلفین ج11 ص22 از اعلام الشیعة).

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) محمدطیب بن محمدصالح بن محمد عبدالله علوی مکی. رجوع به علوی مکی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) محمدمهدی. از مورخان بود که به سال 1315 ه . ق. درگذشت. او راست: تاریخ طوس، یا مشهد رضوی. (از معجم المؤلفین ج12 ص58 از فهرس دارالکتب المصریة ج8 ص63).

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) میرزا حسین بن میرزا محسن. رجوع به علوی سبزواری شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) میر محمدطاهر. شاعر. رجوع به علوی کاشانی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) ناصربن رضابن محمد بن عبدالله علوی حسینی، مکنی به ابوابراهیم. رجوع به علوی حسینی شود.

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) یحیی بن عبدالله علوی، ملقب به ناصرالدین. عالم در علوم نقلی و عقلی. وی از امرا بود و مدتی نیابت قضا را در شیراز عهده دار بود. او در قرن هشتم هجری میزیست، و در فقه کتابهای بسیاری تألیف کرد. (از معجم المؤلفین ج13 ص208 از شدالازار شیرازی ص329).

علوی.

[عَ لَ] (اِخ) یحیی بن قاسم بن عمر بن علی علوی حسنی یمانی صنعانی، ملقب به عزالدین. رجوع به علوی یمانی شود.

علویات.

[عَ لَ وی یا] (ع اِ) جِ علویة. رجوع به علویة شود.

علویان.

[عَ لَ] (اِخ) جمع فارسی عَلَوی. رجوع به علوی شود. سادات(1). (برهان قاطع) : امیر خواجه علی میکائیل را بخواند و گفت: رسولی می آید بساز با کوکبهء بزرگ از اشراف علویان و قضاة و علما و فقها به استقبال روی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص288). خلافت عباسیان را خللی که آید آن است که در زمین طبرستان ناجمی پیدا آید از علویان. (تاریخ بیهقی ص422).
(1) - غیاث اللغات، این کلمه را بمعنی سادات، به ضمتین ضبط کرده است و ظاهراً اشتباه است.

علویان.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 3 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء مراغه به دهخوارقان. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل سالم. سکنهء آن 763 تن است. آب آن از صوفی چای تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، چغندر، کشمش، نخود، زردآلو و بادام است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. دارای راه ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج4).

علویان.

[عُلْ / عِلْ](1) (اِ مرکب) جِ عُلْوی و عِلْوی. رجوع به علوی شود. || کنایه از ملائکه و فرشتگان است. (برهان قاطع). ملایک. (غیاث). || (اِخ) سیارات، که زحل و مشتری و مریخ و آفتاب و زهره و عطارد و ماه است. (برهان). کواکب. (غیاث اللغات).
(1) - در برهان قاطع فقط به ضم عین ضبط شده است.

علویان طبرستان.

[عَ لَ نِ طَ بَ رِ] (اِخ)نام شعبه ایست از ائمهء علوی یا زیدی که در سعدهء یمن حکومت می کرده اند و خود را از فرزندان امام حسن (ع) یا امام حسین (ع) می دانستند. مدتها در شهرهای ساحلی بحر خزر یعنی دیلم و گیلان و طبرستان در ادعای امامت باقی ماندند و مدعی خلفای عباسی بغداد بودند، تا اینکه در سال 250 ه . ق. موفق به تصرف طبرستان و تشکیل دولت و ضرب سکه شدند. و در حدود 64 سال بر آنجا حکومت کردند و سرانجام به دست سامانیان و آل زیار منقرض شدند. کسانی که از علویان بر طبرستان حکومت کردند بترتیب عبارتند از: 1- حسن بن زید، از 250 تا 270 ه . ق. 2- محمد بن زید، از 270 تا 287 ه . ق. 3- حسن بن علی اطروش الناصر، از 301 تا 304 ه . ق. 4- حسن بن قاسم از 304 تا 316 ه . ق. و در بین سالهای 287 تا 301 نیز حکومت سامانی بر این سرزمین مسلط بود. بعد از انقراض علویان، چند خاندان از آنها که رقیب یکدیگر نیز بودند تا مدتی در گیلان و دیلم حکومت داشتند. و یکی از آنان که ابوالفضل جعفر الثائر فی الله (؟) نام داشت بنام خود سکه نیز زد. (از طبقات سلاطین اسلام ص 114). و نیز رجوع به تاریخ طبرستان ابن اسفندیار ص94 شود.

علوی برسوی.

[عَ لَ یِ بُ] (اِخ) از شعرای مرادخان غازی. او را دیوانی است به ترکی. و در کتاب زبدة الاشعار(1) یک بیت از وی نقل شده است.
(1) - راجع به کتاب زبدة الاشعار رجوع به مدخل «علمی زاده» شود.

علوی برسی.

[عَ لَ بُ] (اِخ) قاسم بن ابراهیم بن... صاحب صعدة [ کذا ]، از علما و متکلمین زیدیه. و زیدیهء قاسمیه بدو منسوبند. او راست: 1- کتاب الاشربة. 2- کتاب الامامة. 3- کتاب الایمان و النذور. 4- کتاب الرد علی الرافضة. 5- کتاب سیاسة النفس. (از الفهرست ابن الندیم).

علوی برقعی.

[عَ لَ یِ بُ قَ] (اِخ) کسی بود که از بصره خروج کرد. (از حدود العالم چ دانشگاه ص152).

علوی بغدادی.

[عَ لَ یِ بَ] (اِخ)جعفربن محمد بن جعفربن حسن بن جعفربن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب، مکنی به ابوعبدالله. در سال 224 ه . ق. در سامره متولد شده و در ذی قعدهء 308 وفات کرد. وی از تاریخ نویسان است و او راست: التاریخ العلوی و الصخرة و البئر. (از معجم المؤلفین ج3 ص145 از اعیان الشیعة ج16 ص125 و 127 و ایضاح المکنون ج2 ص279).

علوی بغدادی.

[عَ لَ یِ بَ] (اِخ)حسن بن محمد بن یحیی بن حسن بن جعفر حسینی. شیعی و مشهور به ابن اخی ابی طاهر، مکنی به ابوعلی. وی نسابة بود و در سال 358 ه . ق. وفات کرد. (از معجم المؤلفین ج3 ص292 از المیزان ج2 ص242 و تاریخ بغداد ج7 ص421 و ایضاح المکنون ج2 ص317 و تنقیح المقال ج1 ص309 و اعیان الشیعة ج23 ص257 و 263).

علوی تعزی.

[عَ لَ یِ تَ عِزْ زی] (اِخ)سلیمان بن ابراهیم بن عمر علوی تعزی یمنی، مکنی به ابوالربیع و ملقب به نفیس الدین. وی محدث و صوفی است که در سال 825 ه . ق. در تعز از شهرهای یمن فوت کرد (در ایضاح المکنون سال وفات وی 815 ذکر شده است). او راست: کتاب اربعین، در حدیث و ارشادالسالکین، در تصوف. (از معجم المؤلفین ج4 ص252 از فهرست الفهارس ج2 ص327 و ایضاح المکنون ج1 ص61).

علوی جزائری.

[عَ لَ یِ جَ ءِ] (اِخ)علی بن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزائری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علی طولقی شود.

علویجه.

[عَ لَ جَ] (اِخ) قصبه ایست از دهستان دهق بخش نجف آباد شهرستان اصفهان واقع در 46 هزارگزی شمال باختری نجف آباد و متصل براه ماشین رو علویجه به تیران. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 6388 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، حبوبات، انگور، سیب زمینی، هلو، توت، لبنیات، پشم، روغن، پنبه، بادام، کتیرا، گردو، زردآلو، صیفی و سیب است. اهالی آن به زراعت و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی زنان کرباس، کیش و قالی بافی است. راه آن اتومبیل رو است. دارای دبستان، پاسگاه ژاندارمری، زیارتگاه، گاراژ، و در حدود 50 باب دکان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علوی حبشی.

[عَ لَ یِ حَ بَ] (اِخ)احمدبن زین بن علوی بن احمد. وی از متصوفهء حضرموت است که در سال 1069 ه . ق. در شهر غرفة متولد شد. سپس در دیگر بلاد حضرموت شروع به سیر و سیاحت کرد تا در سال 1145 ه . ق. در ناحیهء راشد درگذشت. او راست: السفینة الکبری، در بیست مجلد. (از معجم المؤلفین ج1 ص228 از اعلام زرکلی و فهرست الخدیویه ج3 ص228 و معجم المطبوعات ج1 ص114 و 115).

علوی حسنی.

[عَ لَ یِ حَ سَ] (اِخ)قریه ای است در راه سلطان آباد به اصفهان. (یادداشت مرحوم دهخدا).

علوی حسنی.

[عَ لَ یِ حَ سَ] (اِخ)حسین بن محمد بن عبدالله، مکنی به ابوعلی. رجوع به حسین حسنی شود.

علوی حسنی.

[عَ لَ یِ حَ سَ] (اِخ)عبدالسلام بن عمر، مکنی به ابومحمد (متوفی در 1350 ه . ق.). او را فهرستی است. (از معجم المؤلفین ج5 ص 229 از دلیل مؤرخ المغرب ص367).

علوی حسنی.

[عَ لَ یِ حَ سَ] (اِخ)عبدالسلام الضریربن سلطان محمد بن عبدالله بن اسماعیل علوی حسنی، مکنی به ابومحمد (متوفی در 1228 ه . ق.). او راست: درة السلوک و اقتطاف الازهار من حدائق الافکار. (از معجم المؤلفین ج5 ص230 از اخبار مکناس ج3 ص357 و دلیل مؤرخ المغرب ص156).

علوی حسنی.

[عَ لَ یِ حَ سَ] (اِخ)علی بن عمر علوی طولقی جزائری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علوی حسنی.

[عَ لَ یِ حَ سَ] (اِخ)یحیی بن قاسم بن عمر بن علی علوی حسنی یمانی صنعانی، ملقب به عزالدین. رجوع به علوی یمانی شود.

علوی حسینی.

[عَ لَ یِ حُ سَ] (اِخ)حسن بن محمد بن یحیی بن حسن بن جعفر. نسابة. رجوع به علوی بغدادی (حسن بن...) شود.

علوی حسینی.

[عَ لَ یِ حُ سَ] (اِخ)طاهربن حسین بن طاهربن محمد حسینی علوی. وی فقیه بود و در دولت کثیریة در حضرموت منصب امامت داشت. در شهر تریم در 4 شعبان سال 1184 ه . ق. متولد شد و در شهر مسیلة بسال 1241 ه . ق. درگذشت و در سال 1220 ه . ق. با وی برای امامت بیعت شد. او راست: 1- اتحاف النبیل بشرح حدیث جبریل. 2- کفایة الخایض فی علم الفرائض. 3- مجموعهء فتاوی. (از معجم المؤلفین ج5 ص34 از تاریخ دولت کثیریة ج1 ص127 و 151 و اعلام زرکلی ج3 ص319).

علوی حسینی.

[عَ لَ یِ حُ سَ] (اِخ)محمدبن ظفربن محمد بن احمد علوی حسینی، مکنی به ابوالحسن. ادیب و نحوی و فقیه و متکلم و محدث. وی رحالة نیز بود. در 403 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین ج10 ص112 از بغیة الوعاة سیوطی ص50).

علوی حسینی.

[عَ لَ یِ حُ سَ] (اِخ)ناصربن رضابن محمد بن عبدالله علوی حسینی، مکنی به ابوابراهیم. فقیه و محدث شیعی در قرن پنجم هجری بود. او راست: 1- کتابی در ادعیهء زین العابدین. 2- کتابی شامل مکاتبات وی با یکی از فضلا. 3- کتابی در مناقب آل رسول. (از معجم المؤلفین ج13 ص70 از اعلام الشیعة و روضات الجنات ج4 ص218 و فوائد الرضویة ص691). و نیز رجوع به ابوابراهیم شود.

علویحصب.

[عِلْ وُ یَ صِ] (اِخ)روستاییست در یمن، که فاصلهء بین آن و قصر سموأل هشت فرسخ است. رجوع به یحصب شود. (از معجم البلدان).

علوی حضرمی.

[عَ لَ یِ حَ رَ] (اِخ)محمدبن احمدبن عمر بن یحیی. لغوی و نحوی. وی از اهل حضرموت بود که به مصر نیز سفر کرد. به سال 1355 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الجموع قیاسیتها و سماعیتها. 2- الدخیل. 3- شرح مغنی اللبیب، در چهار مجلد. 4- الفصیح من الفاظ العامة. 5- المترادفات. (از معجم المؤلفین ج8 ص305 از اعلام زرکلی ج6 ص248).

علوی حنفی.

[عَ لَ یِ حَ نَ] (اِخ)عبدالرحمان بن محمد بن یوسف بن عمر بن علی بن ابی بکر علوی زبیدی یمانی حنفی، ملقب به وجیه الدین. رجوع به علوی زبیدی شود.

علوی حنفی.

[عَ لَ یِ حَ نَ] (اِخ) علی بن عبدالله بن احمد علوی حنفی. وی ادیب بود و در سال 1173 ه . ق. در مصر متولد شد و به سال 1198 ه . ق. درگذشت. او راست: اشارات التحقیق الفیضیة الی خبایا القصیدة الزریقیة، در شرح قصیدهء ابن زریق کاتب بغدادی. (از معجم المؤلفین ج7 ص129 از عجائب الاَثار ج2 ص96).

علوی حنفی.

[عَ لَ یِ حَ نَ] (اِخ) عمر بن علی بن ابی بکر علوی یمنی حنفی. رجوع به علی یمنی شود.

علوی خلوتی.

[عَ لَ یِ خَلْ وَ] (اِخ)علی بن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزائری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علوی دامغانی.

[عَ لَ یِ] (اِخ)عبدالصمدبن عبدالله علوی دامغانی، ملقب به شمس الدین. از متکلمین بود. او راست: الجوهرة الخالصة عن الشوائب فی العقائد المتقدمة علی جمیع المذاهب، که در سال 967 ه . ق. آن را تمام کرده است. (از معجم المؤلفین ج5 ص235 از ایضاح المکنون ج1 ص385 و هدیة العارفین ج1 ص574).

علوی دیری.

[عَ لَ یِ دَ] (اِخ) منجمی است از اهالی دیرالبلاص که یکی از قرای صعید مصر است. وی در دیرالبلاص مسکن داشت و به استخراج تقویم و تسییر موالید مشغول بود. وفاتش را ابن قفطی در حدود سال 595 ه . ق. ذکر کرده است. (از گاهنامهء سیدجلال الدین طهرانی، سال 1310 ه . ش. ص77). و نیز رجوع به تاریخ الحکماء قفطی چ لایپزیک ص251 شود.

علوی زبیدی.

[عَ لَ یِ زَ] (اِخ)عبدالرحمان بن ابراهیم بن اسماعیل بن عبدالله بن عبدالرحمان بن محمد بن یوسف علوی یمانی زبیدی، ملقب به وجیه الدین. وی شاعری بود که در سال 860 ه . ق. متولد شد و در حدود 920 درگذشت. او راست: الجواهر الرفیع و وجه المعانی فی معرفة انواع البدیع. و نیز دیوان شعری دارد. (ازمعجم المؤلفین ج5 ص112 از هدیة العارفین ج1 ص544).

علوی زبیدی.

[عَ لَ یِ زَ] (اِخ)عبدالرحمان بن محمد بن محمد بن یوسف بن عمر بن علی بن ابی بکر علوی زبیدی یمانی حنفی، ملقب به وجیه الدین. وی فقیه و ادیب بود و در نظم و نثر نیز دست داشت. در خدمات سلطانی ترقی کرد و زمانی نیز در عدن بازداشت شد و پس از رهایی، مدرسه ای در زبید بساخت. او در 748 ه . ق. متولد شد و در 803 یا 804 درگذشت. او راست: بدیعیة، و شرح آن. (از معجم المؤلفین ج5 ص193 از الضوء اللامع ج4 ص153 و کشف الظنون ص234).

علوی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) حسن بن علی بن داود علوی صنعانی مؤیدی زیدی، ملقب به الناصر لدین الله. وی از علمای زیدیه بود که در سال 1024 ه . ق. درگذشت: او راست: 1- أسنی العقائد فی أشرف المطالب و أزلف المقاصد. 2- ریاضة الافکار و نزهة الابصار فی کشف معانی مقدمة الازهار. (از معجم المؤلفین ج3 ص254 از البدرالطالع ج1 ص204 و هدیة العارفین ج1 ص291).

علوی زیدی.

[عَ لَ یِ زَ] (اِخ) حسن بن محمد بن احمدبن یحیی یمنی. رجوع به علوی یمنی شود.

علوی سبزواری.

[عَ لَ یِ سَ زِ] (اِخ)میرزا حسین بن میرزا محسن. فقیه و محدث و متکلم و شاعر. از شاگردان فاضل اردکانی و میرزا محمدحسن شیرازی بود. و معقول را نزد حاج ملا هادی سبزواری آموخت. و در 23 شوال سال 1325 ه . ق. در سن 84 سالگی درگذشت. او راست: الارجوزة فی الفلسفة العالیة، که مطلع آن چنین است:
سبحان من ألهم أسرار الحکم
لنفس الانسان و أبدع العلم.
(از ریحانة الادب ج3 ص122 از الذریعة ج1 ص491).

علوی سقاف.

[عَ لَ یِ سَقْ قا] (اِخ) ابن سیداحمدبن عبدالرحمان سقاف شافعی، بزرگ سادات مکه (متوفی به سال 1080 ه . ق.). او راست: 1- علاج الامراض الردیة بشرح الوصیة الحدادیة. 2- فتح العلوم باحکام السلام. 3- الفوائد المکیة فیما یحتاجه طلبة الشافعیة. 4- قمع الشهوة عن تناول التنباک و الکفتة و القاة و القهوة. 5- القوافل الملیة فی الفوائد الکلیة. 6- القول الجامع المتین فی بعض المهم من حقوق اخواننا المسلمین. 7- القول الجامع النجیح فی احکام صلاة التسابیح. 8- الکواکب الاجوج بأحکام الملائکة و الجن و الشیاطین و یأجوج و مأجوج. (از هدیة العارفین ج1 ص667).

علوی شافعی.

[عَ لَ یِ فِ] (اِخ) علوی بن سیداحمدبن عبدالرحمان سقاف شافعی. رجوع به علوی سقاف شود.

علوی شریف.

[عَ لَ یِ شَ] (اِخ) محمد بن حسین بن عبیداللهبن حسین علوی شریف، مکنی به ابوعبدالله. وی ادیب و شاعر و خطیب بود که در جمادی الاَخرهء 408 ه . ق. درگذشت. در دمشق عهده دار امر قضاء و نیز نقابت اشراف بود. وی را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین ج9 ص244 از الوافی ج3 ص7 و قضاة دمشق ص39).

علوی صنعانی.

[عَ لَ یِ صَ] (اِخ)حسن بن علی بن داود مؤیدی زیدی، ملقب به الناصر لدین الله. رجوع به علوی زیدی شود.

علوی صنعانی.

[عَ لَ یِ صَ] (اِخ)یحیی بن قاسم بن عمر بن علی علوی حسنی یمانی صنعانی، ملقب به عزالدین. رجوع به علوی یمانی شود.

علوی طبری.

[عَ لَ یِ طَ بَ] (اِخ)حسن بن حمزة بن علی بن عبدالله بن محمد بن حسن بن حسین علوی مرعشی. رجوع به علوی مرعشی شود.

علوی طولقی.

[عَ لَ یِ طَ لَ] (اِخ)علی بن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزائری حسنی خلوتی مالکی. وی از متصوفه بود و بسال 1316 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- منهج الحقیقة فی الزهد و التزوّد. 2- النبذة المنیفة. (از معجم المؤلفین ج7 ص147 از هدیة العارفین ج1 ص778 و ایضاح المکنون ج2 ص618).

علویق.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 7 هزارگزی شمال باختری ورزقان و 4 هزار و پانصد گزی راه ارابه رو تبریز به اهر. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 774 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و سیب زمینی است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. دارای راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علویق.

[عَ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کلیبر بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 21 هزارگزی جنوب کلیبر و 2 هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 136 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی آنها جاجیم بافی و گلیم بافی است. دارای راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علوی کاشانی.

[عَ لَ یِ] (اِخ) میر محمدطاهر. از شعرای ایران در عهد شاه سلیمان صفوی است. وی ابتدا در اصفهان میزیست و سپس به کشمیر رفت و در سال 1136 ه . ق. در آنجا درگذشت. منظومه ای بنام «حداد و حلاج»، و نیز دیوانی مرتب دارد. و ظاهراً «علوی» تخلص اوست. (از ریحانة الادب ج3 ص122 از قاموس الاعلام ج4 ص3175).

علوی کلا.

[عَلْ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیجان رستاق بخش مرکزی شهرستان ساری واقع در 17 هزارگزی جنوب خاوری ساری مقابل هولار. ناحیه ای است کوهستانی و جنگلی دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و مالاریایی. سکنهء آن 125 تن است. آب آن از رودخانهء تجن تأمین میشود. محصول آن برنج و غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علوی کلا.

[عَ لَ کَ] (اِخ) یکی از دهستانهای دوازده گانهء کجور شهرستان نوشهر است، واقع در ساحل دریا، بین دهستانهای کچرود و گل رودپی. این دهستان از 9 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 1800 تن است. قرای مهم قشلاقی آن علوی کلا و منوچهرکلا میباشد. محصول آن برنج است. آب آن از رودخانهء کچرود تأمین میشود. دو آبادی فیروزکلای بالا و پائین در حدود کجور، محل ییلاقی این دهستان محسوب میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). در جغرافیای سیاسی کیهان (ص 300) چنین آمده است: علوی کلا از بلوکات ناحیهء کجور در مازندران، مرکز آن عُلویکلا دارای 9 قریه و 720 تن جمعیت.

علوی کلا.

[عِلْ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان علوی کلا از بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع در 6 هزارگزی باختر المده و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء المده به نوشهر. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل مرطوب مالاریائی. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از رودخانهء کچرود تأمین میشود. محصول آن برنج و مختصر غلات و صیفی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علوی کلا.

[عُلْ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دابو از بخش مرکزی شهرستان آمل واقع در 9 هزارگزی شمال آمل و در کنار رودخانهء هراز. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل مرطوب مالاریایی. سکنهء آن 505 تن است. آب آن از رودخانهء هراز تأمین میشود. محصول آن برنج، کنف، مختصر نیشکر و صیفی است. اهالی آن به زراعت اشتغال دارند. این ده دارای دبستان و دو باب دکان است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علوی کلا.

[عُلْ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق کلارستان بخش چالوس شهرستان نوشهر واقع در 3 هزارگزی باختر چالوس و یک هزارگزی باختر راه شوسهء چالوس به شهسوار. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل مرطوب مالاریائی. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء چالوس تأمین میشود. محصول آن برنج و مختصر مرکبات و لبنیات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علوی مالکی.

[عَ لَ یِ لِ] (اِخ) علی بن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزائری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علوی محمدی.

[عَ لَ یِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)عبدالله بن علی بن ابی المحاسن بن سعدبن مهدی علوی محمدی، ملقب به اصیل الدین. وی محدث بود و در 785 ه . ق. درگذشت. او راست: مفاتیح المهدی، در احکام و حدیث. (از معجم المؤلفین ج6 ص92 از شدالازار ص325 و 329).

علوی مدائنی.

[عَ لَ یِ مَ ءِ] (اِخ)قاسم بن محمد بن هشام (یا هاشم) مدائنی. از علمای ریاضی قرن سوم و چهارم هجری. رجوع به قاسم بن محمد بن هشام شود.

علوی مدنی.

[عَ لَ یِ مَ دَ] (اِخ) شخص نابینائی بود که به نوشتهء تاریخ گزیده در عهد سلطان ملکشاه، وقتی احمدبن عبدالملک عطاش اسماعیلی طغیان کرد، وی در اصفهان به کمک ملاحده مردم را می ربود، و سرانجام نقشهء او فاش شد و به دست مردم کشته شد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص455 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص505 شود.

علوی مدنی.

[عَ لَ یِ مَ دَ] (اِخ) یکی از مردم مدینه به عهد الحاکم بامر الله اسماعیلی، ششمین خلیفهء بنی فاطمهء مغرب بود. و داستان او در تاریخ گزیده چنین آمده است: قاضی احمد دامغانی در کتاب «استظهار» آورده است که حاکم جمعی را از مصر بفرستاد و علوی مدنی را بفریفت، تا در خانهء او به شب نقب میزدند تا روضهء رسول الله صلی الله علیه و سلم، و میخواستند که ابوبکر و عمر رضی الله عنهما از روضهء حضرت رسول بیرون آورند. در آن روزها در مدینه گردی و تاریکیی و باد و صاعقه ای عظیم پیدا شد. همهء خلق بترسیدند و در توبه و انابت کوشیدند، و در حرم رسول علیه الصلاة و السلام گریختند. ساکن نمیشد. علوی مدنی این حال با حاکم مدینه بگفت. حاکم مدینه آن جماعت را بگرفت و سیاست کرد. آن هوا خوش شد. و این حال از کرامات ابوبکر و عمر است بعدِ چهارصد سال. (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص512). و نیز رجوع به نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص14 شود.

علوی مرعشی.

[عَ لَ یِ مُ رَعْ عَ] (اِخ)حسن بن حمزة بن علی بن عبدالله بن محمد بن حسن بن حسین علوی طبری مرعشی، مکنی به ابومحمد. وی ادیب و فقیهی بود که به سال 358 ه . ق. درگذشت. نسبت او به جدش مرعّشی است و ربطی به مَرعش ندارد. او راست: 1- تباشیر الشریعة. 2- کتاب الدر. 3- کتاب المفتخر. 4- المبسوط فی عمل الیوم و اللیلة. (از معجم المؤلفین ج3 ص221 از الفهرست طوسی ص52 و ایضاح المکنون ج1 و 2 و منهج المقال ص98 و اعیان الشیعة).

علوی مکی.

[عَ لَ یِ مَکْ کی] (اِخ)محمدطیب بن محمدصالح بن محمد عبدالله علوی مکی. وی در مکه متولد شد و سپس به شهر «لامو» در مشرق افریقای انگلستان سفر کرد و آنگاه به قصد تجارت به مسقط رفت. و پس از آن به مکه بازگشت و نزد پدر خود صرف و نحو و بلاغت و ادب آموخت، بهند رفت و در شهر بمبئی به تجارت پرداخت. سپس به شهر رامفور سفر کرد و در آنجا در مدرسهء عالی دولتی به تدریس پرداخت. و در همین شهر در 8 ذیقعدهء 1334 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الاحاجی الحامدیة، در نحو. 2- حاشیه بر شمسیة، در منطق. 3- حاشیه بر مفصل زمخشری. 4- شرح لامیة العرب. 5- المکالمة فی اللغة العربیة الدارجة بمکة المکرمة. (از معجم المؤلفین ج10 ص110 از الحج عبدالوهاب دهلوی ج11 ص721).

علوی مؤیدی.

[عَ لَ یِ مُ ءَیْ یَ] (اِخ)حسن بن علی بن داود صنعانی زیدی، ملقب به الناصر لدین الله. رجوع به علوی زیدی شود.

علوی مهدی.

[عَ لَ یِ مَ] (اِخ) حاکم قلعهء الموت از جانب سلطان ملکشاه. داستان وی با حسن صباح در جامع التواریخ چنین آمده است: ... بدان ایام امیر الموت علوی مهدی نام داشت از قبل سلطان ملکشاه، و حسین قاینی، علوی را دعوت میکرد. قومی در الموت دعوت او قبول کردند. و علوی به زبان میگفت قبول کردم، اما دلش با زبان راست نبود. و خواست با کسانی که دعوت قبول کرده بودند خیانت کند. رفیقان به زیر میفرستاد و به آخر در دز دربست، و گفت این ازآنِ سلطان است. تا بعد از گفت وگوی بسیار ایشان را در دز راه داد. و بعد از آن به سخن او به شیب نمیرفتند. و سیدنا، ابوالقاسم را به شاه کوه فرستاد، و دهخدای خسروشاه از جناشک هم بیامد. و سیدنا از قزوین به راه بیره و انبه به دیلمان آمد و از سلسلکویه اشکور به اندجرود که متصل الموت است در رجب سنهء ثلاث و ثمانین و اربعمائة (483)، و یکچند آنجا مقام کرد، و از وفور زهد و تقوی خلقی انبوه صید او شدند و دعوت او قبول کردند. تا شب چهارشنبهء ششم رجب سنهء ثلاث و ثمانین و اربعمائة (483) بر در الموت آمد و نام خود به دهخدا منسوب کرده، پوشیده به آنجا رفت. و آنجا را به ایام متقدم «اله اموت» گفتندی یعنی آشیانهء عقاب. و از نوادر اتفاقات عجیب و غریب، حروف اله اموت به حساب هند، تاریخ سال صعود اوست بر الموت، که نهان او را به قلعه بردند. چون مهدی علوی بر حال او وقوف یافت و اختیاری به دست نداشت او را اجازت دادند برود، و بهای قلعه سه هزار دینار زر به حاکم گردکوه و دامغان، رئیس مظفر مستوفی نوشت که در خفیه دعوت او قبول کرده بود. و حسن از غایت زهد و تقوی رقعه های نیک موجز و مختصر نوشتی بر این جمله که نسخهء این برات است. و سطور مدور نوشتی که «رئیس مظفر حفظه الله مبلغ سه هزار دینار بهای الموت به مهدی علوی رساند، علی النبی المصطفی و آله السلام و حسبنا الله و نعم الوکیل(1)». علوی برات بستد و این اندیشید که رئیس مظفر مردی بزرگست، نایب امیرداد حبشی ابن آلتوق تاق، به رقعهء این مرد خامل چگونه چیزی به من دهد. بعد از مدتی مقل الحال به دامغان افتاد، آن برات امتحان را پیش رئیس مظفر برد، درحال برات بستد و خط ببوسید و زر داد. (فصلی از جامع التواریخ چ دبیرسیاقی ص9). و نیز رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص465 شود.
(1) - قرآن 3/173.

علوی وردی.

[عَ لَ ؟] (اِخ) از ادیبان متقدم در اصفهان بود. (از محاسن اصفهان مافروخی ص32).

علویة.

[عَ لَ وی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث علویّ. (اقرب الموارد). رجوع به علوی شود. زنی که از اولاد علی بن ابی طالب (ع) باشد. (از ناظم الاطباء). سیدة.

علویة.

[عِلْ وی یَ / یِ] (از ع، ص نسبی)تأنیث عِلوی. رجوع به عِلوی و عَلویة و عِلویین شود.
- علم آثار علویه؛ علم به امطار و ریاح و رعود و بروق و شهب و نیازک و امثال آن، و آن یکی از اقسام علوم طبیعیهء قدما باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

علویه.

[عَ لَ وی یَ / یِ] (ص نسبی) مؤنث علوی، منسوب به علی، بمعنای لغوی کلمه که بلند و برتر است.
-کواکب علویه؛ زحل و مشتری و مریخ. (از اقرب الموارد). اما در تداول فارسی زبانان ضبط کلمه، عِلْویة تأنیث عِلوی است. و کواکب عِلویه زحل و مشتری و مریخ دانسته شده اند. (از یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون، و نیز رجوع به عِلویة و عِلویین شود.

علویه.

[عَ لَ وی یَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان ندوشن بخش خضرآباد شهرستان یزد واقع در 19 هزارگزی جنوب باختری خضرآباد و هزار و پانصدگزی راه ندوشن. ناحیه ایست کوهستانی دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی. سکنهء آن 75 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن فرعی میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علویه.

[عُلْ وی یَ / یِ] (از ع، ص نسبی)مونث عُلوی. رجوع به علوی شود.
- جواهر علویه؛ ستارگان. (ناظم الاطباء).

علوی یمانی.

[عَ لَ یِ یَ] (اِخ)عبدالرحمان بن ابراهیم بن اسماعیل بن عبدالله بن عبدالرحمان بن محمد بن یوسف علوی یمانی زبیدی. رجوع به علوی زبیدی شود.

علوی یمانی.

[عَ لَ یِ یَ] (اِخ)عبدالرحمان بن محمد بن یوسف بن عمر بن علی بن ابی بکر علوی زبیدی یمانی حنفی، ملقب به وجیه الدین. رجوع به علوی زبیدی شود.

علوی یمانی.

[عَ لَ یِ یَ] (اِخ) یحیی بن قاسم بن عمر(1)بن علوی حسنی یمانی صنعانی، ملقب به عزالدین. نحوی و مفسر است که در سال 680 ه . ق. متولد شد. وی به بغداد و شام و خراسان سفر کرد و در سال 750 درگذشت. او راست: 1- تحفة الاشراف فی کشف غوامض الکشاف، در تفسیر. 2- دررالاصداف فی حل عقد الکشاف. 3- شرح لباب تاج الدین اسفرایینی، در نحو. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین ج13 ص219 از بغیة الوغاة سیوطی ص414 و البدر الطالع شوکانی ج2 ص340 و کشف الظنون و فهرست الخدیویة ج1 ص137 و نور عثمانیة کتبخانه ص33 و هدیة العارفین ج2 ص527 و الاعلام زرکلی ج9 ص204).
(1) - در اعلام زرکلی: عمرو.

علوی یمنی.

[عَ لَ یِ یَ مَ] (اِخ) حسن بن محمد بن احمدبن یحیی یمنی زیدی. از تاریخ نویسان بود که در سال 670 ه . ق. وفات کرد. او راست: انوار الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین. (از معجم المؤلفین ج3 ص275 از ایضاح المکنون ج1 ص147).

علوی یمنی.

[عَ لَ یِ یَ مَ] (اِخ)سلیمان بن ابراهیم بن عمر علوی تعزی یمنی. محدث و صوفی. رجوع به علوی تعزی شود.

علوی یمنی.

[عَ لَ یِ یَ مَ] (اِخ) عمر بن علی بن ابی بکر علوی یمنی حنفی، مکنی به ابوالخطاب. فقیه و ادیب و شاعر بود که در سال 664 ه . ق. متولد شد و در حدود 703 در زبید درگذشت. او راست: 1- منتخب الفنون، در هفت مجلد. 2- نزهة الحضار و انس النظار، در ادب. (از معجم المؤلفین ج7 ص299 از العقود اللؤلؤیة ج1 ص356 و کشف الظنون ص1848 و هدیة العارفین ج1 ص788).

علویین.

[عَ لَ وی یَیْ] (ع ص نسبی، اِ)مثنای علویّ. رجوع به علوی شود. || (اِخ) دو ستارهء زحل و مشتری. (از اقرب الموارد). عِلویَّین. (یادداشت مرحوم دهخدا).

علویین.

[عِلْ وی یَیْ] (ع ص نسبی، اِ)مثنای عِلوی. رجوع به علوی شود. || (اِخ) زحل و مشتری. عَلَویین. (اقرب الموارد).
- قران علویین؛ قران زحل و مشتری که بهر بیست سال یک بار باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا، از مقدمهء ابن خلدون).

علویین.

[عِلْ وی یی] (ص نسبی، اِ) جِ عِلوی. رجوع به علوی شود. || (اِخ) زحل و مشتری و مریخ، ازآنرو که فلک این سه بالای آفتاب است. و رجوع به سفلیین شود. (یادداشت مرحوم دهخدا). و نیز رجوع به علویة شود.

علة.

[عَلْ لَ] (ع اِ) رجوع به عَلّت شود.

علة.

[عِلْ لَ] (ع اِ) رجوع به عِلّت شود.
- حروف عله؛ در عربی، الف و واو و یاء است. (از اقرب الموارد). رجوع به «حرف عله» شود.

عله.

[عَ لَهْ] (ع مص) در ملامت افتادن. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (متن اللغة). || وقوع در حالت خمار و زحمت آن. (ناظم الاطباء). از خمار زحمت یافتن. (منتهی الارب). در زحمت خمار افتادن. (از لسان العرب) (اقرب الموارد) (از متن اللغة). گرسنه شدن. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || ستهیدن. (منتهی الارب). ستیزه کردن. لجاجت کردن. تندخوئی. حدت و انهماک. (اقرب الموارد). || سرگشته و متحیر گردیدن و دهشت خوردن. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || آمدوشد نمودن از ترس. (منتهی الارب). رفت وآمد از فزع. (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || پلیدنفس گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پلید و ضعیف نفس گردیدن. (از لسان العرب) (تاج العروس) (متن اللغة). || شادمانی کردن اسب در لگام. (از منتهی الارب). نشاط و تندی کردن اسب در لجام. (از اقرب الموارد). نشاط و جست وخیز کردن اسب در لجام. (از تاج العروس) (متن اللغة). || وادار کردن نفس، انسان را به بدی یا بهر چیزی دیگر. (از متن اللغة). || (اِ) حرص و شره و آزمندی. || غم و اندوه و حزن. (از لسان العرب) (تاج العروس) (از متن اللغة) (ذیل اقرب الموارد).

عله.

[عَ لِهْ] (ع ص) صفت از مصدر عَلَه در تمام معانی. (از لسان العرب). سرگشته و حیران. (از لسان العرب) (تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد) (متن اللغة). || آنکه نفسش وی را وادار به چیزی یا به بدی کند. (از تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد).

عله.

[عَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر واقع در 47 هزارگزی جنوب شوشتر و در کنار راه تابستانی شوشتر به بندقیر و کنار خاوری رود شطیط. ناحیه ایست دشت و گرمسیر. سکنهء آن 160 تن است. آب آن از رودخانهء شطیط تأمین میشود. این آبادی از دو محل بنام علهء 1 و علهء 2 تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علهاء .

[عَ] (ع اِ) کژآگند. قزآگند. کج آگند. کچ آغند. جامه ای که درون آن به ابریشم کج پر شده باشد و روز جنگ پوشند. دو جامه ای که در آنها پشم شتر گذارند و در زیر زره پوشند. (ناظم الاطباء). دو جامه که در آن پشم شتر زنند و زیر زره پوشند. (منتهی الارب) (از تاج العروس از صحاح). دو جامه ای که در آنها پشم شتر زده میشود و شخص شجاع آنها را زیر زره میپوشد تا از ضربات نیزه محفوظ بماند. (از لسان العرب) (از تاج العروس از المحکم) (از متن اللغة). دو جامه ای که در آنها پشم شتر زنند و زیر زره پوشند تا از ضربات نیزه محفوظ دارد. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام اسبی است. (از منتهی الارب).

علهاص.

[عِ] (ع اِ) سربند شیشه. (منتهی الارب). در شیشه و بطری. (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة).

علهان.

[عَ] (ع ص) صفت از مصدر عَلَه در تمام معانی. (از متن اللغة). اسب که در لگام شادمانی نماید. (منتهی الارب). اسب که در لجام نشاط و جست وخیز کند. (از تاج العروس) (متن اللغة). اسب که در لجام شادمانی و تندی کند. (از اقرب الموارد). || مرد گرسنه. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد). مرد بسیار گرسنه. (از تاج العروس از صحاح). مرد ناشکیبا و زاری کننده و گرسنه. (از متن اللغة). || مرد ناشکیبا و زاری کننده. (از لسان العرب) (از تاج العروس). || مردی که نفسش او را به بدی یا بهر چیز دیگر وادار کند. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد). رجوع به عَلِه شود. ج، عِلاه، عُلاهی(1). (منتهی الارب) (تاج العروس). || (اِ) شترمرغ نر. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). ظلیم.
(1) - در لسان العرب و اقرب الموارد و متن اللغة، به فتح اول.

علهان.

[عَ] (اِخ) نام مردی که گویند از اشراف بنی تمیم بود. (از لسان العرب) (تاج العروس).

علهان.

[عَ لَ] (اِخ) نام اسب أبومُلَیل(1)عبدالله بن حرب. (از لسان العرب) (از تاج العروس).
(1) - منتهی الارب: أبوسُلَیک.

علهب.

[عَ هَ] (ع ص، اِ) تکهء درازشاخ. (منتهی الارب). آهوی نر درازشاخ، خواه وحشی باشد و خواه اهلی. (از لسان العرب). آهوی نر درازشاخ. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). گاو وحشی. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). گاو و آهوی وحشی. (از لسان العرب). ج، عَلاهبة. (لسان العرب) (تاج العروس) (متن اللغة). || مرد بلندبالا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مرد بلندبالا، و یا کهنسال از مردم و آهوان. (از لسان العرب) (تاج العروس) (متن اللغة) (ذیل اقرب الموارد).

علهبة.

[عَ هَ بَ] (ع ص) مؤنث علهب. رجوع به عَلهب شود. (از منتهی الارب) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

علهج.

[عَ هَ] (ع اِ) نام درختی است. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة).

علهجة.

[عَ هَ جَ] (ع مص) به آتش پوست نرم کردن جهت خاییدن و به حلق فروبردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نرم کردن پوست بر آتش برای جویدن و بلعیدن، و این از خوراکها بود بهنگام قحط سالی و گرسنگی. (از لسان العرب)(1) (تاج العروس) (متن اللغة).
(1) - در لسان العرب فقط اسم مفعول (معلهج) آمده و از فعل آن ذکری نشده است.

علهدة.

[عَ هَ دَ] (ع مص) خورش نیکو خورانیدن کودک را. (منتهی الارب). نیکو گردانیدن خوراک کودک. (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة).

علهز.

[عِ هِ] (ع اِ) کنهء کلان. (منتهی الارب). کنهء بزرگ. (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || نوعی از خوردنی که از خون و پشم در تنگ سال سازند. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). پشم شتر که با خون کنه مخلوط باشد. (از لسان العرب) (تاج العروس). خون خشک که پشم شتر در آن کوبیده میشد و در قحط سالیها خورده میشد. (از لسان العرب) (متن اللغة). || ماده شتر کلانسال که در آن اندکی قوّه باشد. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || گیاهی است که به بلاد بنی سُلَیم روید. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). در لسان العرب آمده است: چیزی است که به بلاد بنی سلیم روید. و آن را ریشه ایست مانند ریشهء گیاه بَردی. (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة).

علهسة.

[عَ هَ سَ] (ع مص) سخت مروسیدن چیزی را. (از منتهی الارب). بسختی ممارست کردن چیزی را (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة).

علهصة.

[عَ هَ صَ] (ع مص) به پنجه گرفتن شیشه را برای برآوردن سربند آن. (از منتهی الارب). کوشش کردن برای بیرون آوردن درِ بطری. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). بیرون آوردن درِ بطری. (از لسان العرب) (تاج العروس) (متن اللغة). || از سر، چشم کسی را بیرون آوردن. (منتهی الارب). بیرون آوردن چشم از کاسهء سر. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || خواستن و سخت مروسیدن با کسی. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || چیزی یافتن از کسی. (از منتهی الارب). دریافتن چیزی از کسی. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || به ستم بر کاری داشتن قوم را و درشتی نمودن. (از منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || تکان دادن میخ برای از جا کندن آن. (از متن اللغة).

علهضة.

[عَ هَ ضَ] (ع مص) عَلهصة است در تمام معانی. رجوع به عَلهصة شود. (از اقرب الموارد).

علهم.

[عِ هَم م / عِلْ لَ] (ع ص) شتر درشت بزرگ جثه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). درشت و بزرگ از شتر و غیره. (از لسان العرب) (تاج العروس) (متن اللغة). و نیز رجوع به عُلاهم شود.

علهی.

[عَ ها] (ع ص) مؤنث عَلهان. رجوع به علهان شود.

علی.

[عَلْیْ] (ع مص) بالای سقف برآمدن. (از منتهی الارب). بالا رفتن و صعود کردن. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). عِلْی. عُلیّ. رجوع به عِلْی و عُلیّ شود. || (اِ) هر جای بلند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (متن اللغة).

علی.

[عَلْیْ] (اِخ) موضعی است در جبال هذیل. و در شعر امیة بن ابی عائذ آمده است :
لمن الخیام بعلی فالاحراص
فالسودتَین فمجمع الابواص.
(از معجم البلدان).

علی.

[عِلْیْ] (ع مص) بالای سقف برآمدن. (از منتهی الارب). بالا رفتن و صعود کردن. (از تاج العروس) (متن اللغة). عَلْی. عُلیّ. رجوع به عَلْی و عُلیّ شود. || (اِ) اشراف و اجله. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عِلیة شود.

علی.

[عُلْیْ] (ع اِ) بزرگان و اشراف و أجله. (از متن اللغة).

علی.

[عَ لا] (ع جرف جر) بر. (ناظم الاطباء). برای استعلا بکار رود. (از منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (مغنی اللبیب). مانند : «و علیها و علی الفلک تحملون». (قرآن 23/22). (منتهی الارب). برای استعلا آید، خواه حقیقی باشد مانند «علی الفلک تحملون» و خواه معنوی باشد مانند «فضلنا بعضهم علی بعض(1)». (از مغنی اللبیب) (از اقرب الموارد). بمعنای استعلا آید، خواه حقیقی باشد چون «حملته علی رأسی»، و خواه مجازی مانند «له علیّ حق». (از متن اللغة). || با. مع. برای مصاحبت آید. (از منتهی الارب) (از مغنی اللبیب) (از لسان العرب) (اقرب الموارد) (متن اللغة). مانند : «... آتی المال علی حبّه...» (قرآن 2/177). (منتهی الارب) (تاج العروس) (متن اللغة). || از. عن. برای مجاوزت. (منتهی الارب) (از مغنی اللبیب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). مانند :
اذا رضیتْ علیّ بنوقُشیر
لعمر الله أعجنبی رضاها. تحیف عقیلی. (از تاج العروس) (از منتهی الارب) (مغنی اللبیب) (اقرب الموارد).
|| ازبرای. لِ. برای تعلیل. (منتهی الارب) (از مغنی اللبیب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). مانند : «... لتکبروا الله علی ماهداکم...». (قرآن 22/37). (منتهی الارب) (مغنی اللبیب) (تاج العروس) (متن اللغة). || در. فی. برای ظرفیت. (منتهی الارب) (از مغنی اللبیب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). مانند : «و دخل المدینة علی حین غفلة من أهلها...». (قرآن 28/15). (منتهی الارب) (مغنی اللبیب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || از. مِن. (منتهی الارب) (از مغنی اللبیب) (تاج العروس) (اقرب الموارد). مانند : «الذین اذا اکتالوا علی الناس یستوفون». (قرآن 83/2).(منتهی الارب) (مغنی اللبیب) (تاج العروس) (اقرب الموارد). || به. بِ. با. (منتهی الارب) (از مغنی اللبیب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). مانند : «حقیق علی ان لاأقول علی الله الا الحق...». (قرآن 7/105).(از منتهی الارب) (مغنی اللبیب) (تاج العروس). و مانند: «ارکب علی اسم الله»؛ أی باسم الله. (مغنی اللبیب) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || برای استدراک آید. (از منتهی الارب) (متن اللغة). ولی. بمعنای «لکن». (از تاج العروس). برای استدراک و اضراب آید. (از مغنی اللبیب) (اقرب الموارد). مانند: «فلان جهنمی، علی أنه لاییأس من رحمة الله». (منتهی الارب) (تاج العروس) (متن اللغة). || گاهی زائد آید بعوض چیزی. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). مانند:
ان الکریم و(2) أبیک یعتمل
ان لم یجد یوماً علی من یتّکل.
که بوده است... من یتکل علیه، و «علیه» حذف شده و «علی» پیش از «من» موصول بجای آن آمده است. (از منتهی الارب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). و گاهی زائد آید بی آنکه جانشین چیزی باشد. مانند: لاأحلف علی یمین؛ أی یمیناً. (از تاج العروس) (متن اللغة). || و گاهی اسم، بمعنی «فوق» شمارند آنرا، یقال: أتیته من علی؛ أی فَوق الدار. (منتهی الارب). و حرف جر بر آن داخل شود. مانند غَدت مِن علیه بعدما تمّ ظمؤها؛ أی غدت مِن فوقه. (منتهی الارب) (از تاج العروس). و گاهی اسم آید بمعنی «فوق»، و آن در صورتی است که بعد از «مِن» واقع شود، مانند: «نزل مِن علی جَناح الهیکل». (از اقرب الموارد). گاهی اسم آید، و در این صورت حتماً ظرف است، مانند این بیت مزاحم عُقَیلی:
غدتْ من علیه بعدما تمّ ظمؤها
تَصلّ و عن قیضِ بزیزاء مَجهل
که بمعنای «عند» میباشد. (از لسان العرب) (متن اللغة). || و گاه «اسم فعل» آید بمعنای گرفتن و ملازم بودن، مانند «علیک زیداً و علیک بزید»؛ أی الزمه و خذه. (از منتهی الارب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). و هرچند اصل آن از ارتفاع و بلندی است ولی گاه بسبب کثرت استعمال بمعنای هَلمّ (بیا، بیاور) بکار رود. (از منتهی الارب) (تاج العروس). مانند «علیّ زیداً و علیّ بزید»؛ یعنی زید را بمن بده یا او را برایم بیاور. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغة). الف «علی»، هرچند در اصل واو بوده است، در هنگام اتصال به ضمایر، قلب به یاء شود، مانند: علیه و علیک و علینا. ولی بعضی از عرب، الف آن را به حال خود باقی گذارند، مانند: «طاروا علاهنّ فطر علاها»، أی علیهن و علیها. و این لهجهء حارث بن کعب باشد. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (متن اللغة). گاهی لام و الف آن حذف میشود و فقط عین باقی میماند و همچون «علی» مابعد خود را جر میدهد، مانند: عَلماءِ بنوفلان؛ أی علی الماء. (از متن اللغة).
(1) - قرآن 2/253.
(2) - واو قسم. (ناظم الاطباء).

علی.

[عُ لا] (ع اِمص) بزرگی و بلندی قدر و بلندی در منزلت. (منتهی الارب). بزرگی و شرف. (از اقرب الموارد). رجوع به علا شود. || (ص، اِ) جِ عُلیا. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به علیا شود.

علی.

[عُ لا] (اِخ) شهری است به سواد وادی القری. (منتهی الارب) (از متن اللغة). علا. (معجم البلدان) (متن اللغة). موضعی است از ناحیهء وادی القری، که بین آن و شام واقع شده و پیغمبر (ص) در راه خویش بسوی تبوک در آنجا فرودآمد، و در محلی که نماز گزارد مسجدی ساخته شد. (از معجم البدان).

علی.

[عُ لا] (اِخ) موضعی است به دیار غطفان. (منتهی الارب). علا. (معجم البلدان) (متنن اللغة).

علی.

[عُ لا] (اِخ) چند چاه است به دیار کلاب. (منتهی الارب). چاههایی است نزدیک حصا از دیار کلاب. (از معجم البلدان). چاههایی به دیار بنی کلاب. (از متن اللغة). علا. (معجم البلدان) (متن اللغة).

علی.

[عُ لا] (اِخ) موضعی است به دیار بنی تمیم. (از متن اللغة). علا. (متن اللغة).

علی.

[عُ] (اِ) ممال عُلی در فارسی. رجوع به عُلی شود :
جمال حسن معالی ابوالحسن طاهر
که از ثری اثر قدر اوست تا به علی.
ادیب صابر.

علی.

[عِ لی ی] (ع اِمص) بلندی. (از تاج العروس) (اقرب الموارد).

علی.

[عِلْ لی ی] (ع اِ) مکان بلند. (یادداشت مرحوم دهخدا). || آسمان هفتم. (یادداشت مرحوم دهخدا). || دیوان خیر که در آن أعمال صلحا نوشته میشود. (یادداشت مرحوم دهخدا). منزلی در آسمان هفتم که در آن ارواح مؤمنان میباشد. (ناظم الاطباء). ج، عِلّیّین، عِلّیّون. || اشراف و أجلّهء مردم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عُلّیة. عِلّیة. عُلّی. (اقرب الموارد). || (ص نسبی) منسوب به علة که بطنی است از قضاعة. (از سمعانی).

علی.

[عُلْ لی ی] (ع اِ) اشراف و اجلهء مردم. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عِلّی. عِلّیة. عُلّیة.

علی.

[عَ لی ی] (ع ص) بلند. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد). بلندبرآمده و درشت. || بزرگ و بلندقدر و شریف. (منتهی الارب). شریف. (لسان العرب). شریف و بزرگ. (از اقرب الموارد). || آنکه بالاتر از او چیزی نیست. (از لسان العرب) (از متن اللغة). بزرگوار و برتر از همهء خلق. (مهذب الاسماء). || توانا و کلان. (منتهی الارب). سخت و صلب. (از لسان العرب). سخت و قوی. (از اقرب الموارد). سخت و قوی و صلب. (از متن اللغة). || کسی که در مقابل زنان نرم باشد. (از لسان العرب) (تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء). از اسماء حسنی است. (از اقرب الموارد) :
این علی را از نژاد بوعلی اندر جهان
نیست همتای تو فرزندی فوالله العلی.
سوزنی.
ج، عِلْیة (منتهی الارب) (لسان العرب) (اقرب الموارد)، عَلیّون، عَلیّین. (از اقرب الموارد).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن آیبک بن عبدالله تقصادی ناصری دمشقی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی دمشقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن آیبک بن ترکمانی صالحی، ملقب به نورالدین و منصور. دومین تن از ممالیک بحری در مصر و شام. رجوع به علی بحری (ابن آیبک...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أبان مهلبی. رجوع به علی مهلبی (ابن أبان...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم. از فضلای اواخر قرن 12 و اوایل قرن 13 هجری بود. وی در سال 1141 ه . ق. متولد شد و در 1213 ه . ق. درگذشت. او راست: سر المصون فی نکتة الاظهار و الاضمار. (از معجم المؤلفین ج7 ص3 از حلیة البشر ج2 ص459).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم، ملقب به بوش. محدث است. (از منتهی الارب). و مؤلف تاج العروس لقب او را «بوشی» ذکر کرده است و می نویسد که او را محمد بن عبدالرحمان حضرمی روایت میکند.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن ابی بکر انصاری شافعی، مشهور به کلبشی و کلبشاوی. رجوع به علی انصاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن احمدبن علی بن عمر حلبی قاهری شافعی، ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حلبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن اسماعیل غزنوی حنفی، ملقب به ناصرالدین. رجوع به علی غزنوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن بختیشوع کفرطابی. پزشک و کحال قرن پنجم هجری. رجوع به علی کفرطابی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن بکش، مکنی به ابوالحسن. وی طبیب بود، و در 25 یا 26 ذی القعدهء سال 394 ه . ق. درگذشت. او را مقالاتی کوتاه است. (از معجم المؤلفین ج7 ص4 از تاریخ الحکماء قفطی ص235). و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن ابراهیم بن بکوس) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن بکوس، مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن...) و نیز به علی بن ابراهیم بن بکش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن سلمان بن سلیمان عطار دمشقی شافعی، ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عطار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن سعیدبن یوسف حوفی مصری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حوفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن سلمة بن بحر قطان قزوینی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قطان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن شاطر. عالم ریاضی دمشق (متوفی در سال 777 ه . ق.). رجوع به علی بن شاطر و به ابن شاطر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عباس حسینی علوی، مکنی به ابوالقاسم و مشهور به نسیب. رجوع به علی نسیب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عبدالرحمان عمادی. رجوع به علی عمادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی بن ابراهیم جذامی، مشهور به ابن قفاص. رجوع به علی قفاص شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی بن عبدالرحمان امیمی شریشی. رجوع به علی امیمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی بن معتوق واسطی، مشهور به ابن ثردة. رجوع به علی واسطی (ابن ابراهیم بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عمر بن خلیل بغدادی، مشهور به خازن و ملقب به علاءالدین. رجوع به خازن شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن اسحاق کاتب. رجوع به علی کاتب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن اسماعیل بن صلاح حسنی یمانی صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن عیسی بن سعدالخیر انصاری بلنسی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بلنسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن همام بن محمد بن ابراهیم بن حسن انصاری دمشقی، مشهور به ابن شاطر و مطعم و ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. عالم فلکی. رجوع به علی (ابن شاطر) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد حسینی جویمی شیرازی شافعی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی جویمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد دهکی رازی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی دهکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد زهری شروانی مدنی نقشبندی حنفی، ملقب به کمال الدین. رجوع به علی شروانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن معلی. از مشایخ شیعه و راوی فقه، از ائمه بود. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن موسی بن جعفر الصادق (ع). فرزند او «محمد» روایت کند که با پدر خود «علی» در وقتی که سخت محتاج بودند بنزد امام حسن عسکری (ع) رفتند و آن امام از عالم غیب به حاجت آنان پی برد و بدانها کمک کرد. تفصیل واقعه در تاریخ حبیب السیر آمده است (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص99).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن هاشم. از علماء و فقهای شیعه است و کتاب المناقب و کتاب اختیار القرآن و کتاب قرب الاسناد و کتاب نوادر القرآن از اوست. (از الفهرست ابن الندیم). اما در همان کتاب الفهرست کتاب المناقب و کتاب اختیار القرآن و کتاب قرب السناد از علی بن هاشم دانسته شده است.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن هاشم قمی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم انباری شیعی. از فضلای قرن دهم هجری. رجوع به علی انباری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بحری مصری مالکی، ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. از قضات قرن نهم هجری. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم حصری، مکنی به ابوالحسین. از عرفای قرن چهارم هجری. رجوع به ابوالحسین حصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم خزاعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی خزاعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم درویش، ساکن حلب. رجوع به علی درویش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم رامزبن ابراهیم حسن. از اطبای قاهره است. رجوع به علی رامز شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم قمی. از فقهای قرن 14 هجری. رجوع به علی قمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم کنانی فیجاطی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کنانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی احمد حسین طاهربن موسی بن محمد بن موسی ابراهیم بن امام موسی بن جعفر الصادق (ع)، ملقب به علم الهدی و ثمانینی و ذوالثمانین و ذوالمجدین و سیدمرتضی و شریف مرتضی. رجوع به علم الهدی موسوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی اصیبعة علی بن خلیفة بن یونس بن ابی القاسم بن خلیفهء خزرجی، مشهور به ابن ابی اصیبعة و ملقب به رشیدالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بن خلیفة بن یونس بن... و ابن ابی اصیبعة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن حمیر یمنی همدانی، ملقب به سراج الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی همدانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن خلیفهء همدانی حسینی یمانی شافعی، مشهور به ابن أزرق و ملقب به موفق الدین و نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی أزرق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن سلیمان هیثمی شافعی، ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی هیثمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالجلیل فرغانی مرغینانی حنفی، ملقب به برهان الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مرغینانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالرحمان بن محمد باعلوی. رجوع به علی سقاف شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالرحمان سقاف علوی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی سقاف شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی بن ابی بکربن عمر بن احمدبن عبدالرحمان بن محمد خزرجی انصاری مکی شافعی، مشهور به ابن جمال مصری. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی بن محمد بن أبی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان بن عبدالله یمانی زبیدی شافعی، مشهور به ناشری و ملقب به موفق الدین. رجوع به علی ناشری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی هروی موصلی، ساکن حلب، مکنی به ابوالحسن. رحالة و خطیب بود که به علم سیما و چهره آشنایی داشت. اصل وی از هرات بود و در موصل متولد شد و در بسیاری از شهرها گردش کرد. و در دههء دوم رمضان سال 611 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الاشارات الی معرفة الزیارات من صحیح الروایات. 2- الخطب الهرویة. 3- منازل الارض ذات الطول و العرض. (از معجم المؤلفین ج7 ص47 از کشف الظنون ص96 و 517 و سایر صفحات و هدیة العارفین ج1 ص705 و ایضاح المکنون ج1 ص278 و ج2 ص301 و وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص437 و شذرات الذهب ابن عماد ج5 ص49 و فهرست الخدیویة ج5 ص58 و الوافی صفدی ج12 ص13 و فهرس المؤلفین بالظاهریة). و نیز رجوع به ابوالحسن سیاح شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی بکربن محمد بن علی بن محمد بن شراد برعی أبیاری زبیدی یمنی شافعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی برعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی حزم قرشی دمشقی مصری شافعی، مشهور به ابن نفیس و ملقب به علاءالدین. طبیب و دانشمند مشهور قرن هفتم هجری. رجوع به ابن نفیس و کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص58 و کشف الظنون ص463 و 1024 و سایر صفحات و ایضاح المکنون بغدادی ص188 و النجوم الزاهرهء ابن تغری ج7 ص377 و طبقات الشافعیة سبکی ج5 ص129 و البدایهء ابن کثیر ج13 ص313 و شذرات الذهب ابن عماد ج5 ص401 و مختصر دول الاسلام ج2 ص145 و الدارس نعیمی ج2 ص131 و حسن المحاضرهء سیوطی ج1 ص313 مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص269 و مرآة الجنان یافعی ج4 ص207 و فهرست الخدیویة ج6 ص20 و فهرس الطب، المکتبة البلدیة ص22 و فهرس مخطوطات الموصل ص217 و روضات الجنات خوانساری ص496 و فهرست کتابخانهء دانشگاه تهران ج3 ص811 و هدیة العارفین ج1 ص714 و تلخیص مجمع الاَداب ابن فوطی ص117 و تاریخ الاسلام ذهبی جزء آخر ص72 و طبقات الشافعیهء اسنوی ص176 و فهرس مخطوطات الطب بالظاهریة و الوافی صفدی ج12 ص21.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی حزین، ملقب به علاءالدین. رجوع به ابن نفیس و علی بن ابی حزم قرشی... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی حسن سندی مدنی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی سندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی حسن فضلوی. پدر او ابوالحسن فضلوی رئیس کردانی بود که در سال 500 ه . ق. از جبل السماق شام به لرستان آمدند. و علی را واقعه ای در شکار اتفاق افتاده است که در تاریخ حبیب السیر مذکور میباشند، بدانجا مراجعه شود. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص 325).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی حسین عبدالرحیم سلمی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن قصار. ادیب و لغوی و خطاط. رجوع به ابن قصار (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی حمزة. وی را سفری به حج در معیت امام جعفر الصادق (ع) دست داده بود و از آن امام درین راه معجزاتی دیده است که تفصیل آن در تاریخ حبیب السیر آمده است. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص73).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی حمله، مکنی به ابونصر. محدث بود. و نیز رجوع به ابونصر علی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أبی رافع، علی بن عبدالله بغدادی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی رافع. رجوع به ابن ابی رافع و علی بغدادی (ابن عبدالله...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی رجال، علی شیبانی مغربی، مشهور به ابن ابی الرجال و مکنی به ابوالحسن منجم است (406 - 454 ه . ق.). او راست: البارع فی أحکام النجوم و الطوالع. رجوع به ابن ابی الرجال و نیز به کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص92 و فهرس المؤلفین بالظاهریة و کشف الظنون حاجی خلیفه ص217.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أبی زهران، علی بن یعقوب بن شجاع بن علی بن ابراهیم بن محمد بن ابی زهران موصلی شافعی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی زهران. رجوع به علی موصلی (ابن یعقوب بن شجاع بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی زید محمد بن علی نحوی استرابادی، ملقب به فصیحی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن ابی زید...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی سعدبن أبی الفرج خیاط، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی خیاط شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی سعید عبدالرحمان بن احمدبن یونس بن عبدالاعلی صدفی یمنی مصری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن یونس (ابوالحسن علی بن...) و علی بن عبدالرحمان بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی طالب بن عبدالمطلب حسینی همدانی نجفی. رجوع به علی همدانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی طالب بن عبدمناف(1)بن عبدالمطلب بن هاشم بن نضربن کنان بن خزیمة بن مدرک بن الیاس بن مضربن نزاربن معدبن عدنان هاشمی قرشی علیه السلام، مکنی به ابوالحسن، ابوتراب (بوتراب) و ابوالهیجاء (بوالهیجاء)، و ملقب به مرتضی، أسدالله، حیدر، حیدر کرار، شاه مردان، شاه ولایت، امیرالمؤمنین(2) و مولای متقیان. وی پسرعم و داماد پیغمبر اکرم و از عشرهء مبشره و خلیفهء چهارم مسلمانان و امام اول نزد مسلمانان شیعی مذهب است. او نخستین کس از بین مردان بود که اسلام آورد. و مادرش فاطمة بنت اسدبن هاشم بن عبدمناف است. سی سال پس از عام الفیل در کعبه متولد شد و بهنگام تولدش پیغمبر اکرم سی ساله بود، و روز تولد او در روایت شیعیان سیزدهم رجب است. ابتدا مادرش وی را «حیدرة» که بمعنای شیر است نام نهاد اما پیغمبر اسلام او را «علی» نامید و ابوتراب کنیه داد. وی مردی شجاع و خطیب و بلیغ و عالم بود و از کودکی در خانهء پیغمبر (ص) میزیست و در غالب غزوات حضرت رسول شرکت داشت و رایت مسلمانان را حمل می کرد. از جملهء این غزوات غزوهء حنین است که عباس وی را ملقب به ذوالبرقة کرد. آنگاه که پیغمبر اکرم (ص) مسلمانان مهاجر و انصار را به برادری و دوستی فرمان داد، خود آن حضرت، علی بن ابی طالب (ع) را به برادری برگزید و آنگاه دختر خویش فاطمه (ع) را به تزویج او درآورد. به عقیدهء شیعیان، پیغمبر اسلام در سال حجة الوداع در روز هیجدهم ذی حجه در محلی بنام «غدیر خم» علی بن ابی طالب را به جانشینی خود برگزید و فرمود «مَن کنت مولاه، فهذا علی مولاه». اما پس از رحلت پیغمبر، مسلمانان در مسألهء جانشینی اختلاف کردند و ابوبکر را به خلافت برگزیدند و پس از او عمر سپس عثمان به خلافت رسید تا اینکه پس از قتل عثمان مسلمانان در بیست وپنجم ذی حجهء سال 35 ه . ق. با علی علیه السلام بیعت کردند. و بسبب مخالفت و عناد برخی از کسان با علی (ع) در دوران خلافت وی جنگهایی بدین شرح روی داد:
جنگ جمل: نخستین کسی که با امیرالمؤمنین علی (ع) بیعت کرد طلحه و پس از او زبیر بود اما بعلت اینکه آنها متوقع حکومت بصره و حکومت کوفه بودند و امام این توقع آنها را برنیاورد شروع به مخالفت با وی کردند. و از سوی دیگر ام المؤمنین عائشه دختر ابوبکر و زوجهء پیغمبر اکرم که از دیرباز اختلافاتی با امیرالمؤمنین داشت به صف مخالفان پیوست و همگی این مخالفان که پیشوای آنها مروان بن حکم بود به بهانهء خونخواهی عثمان به جنگ با علی بن ابی طالب برخاستند و در سال 36 ه . ق. بصره را به پیشوایی عائشه فتح کردند و در جنگی که بین آنها و سپاه امیرالمؤمنین رخ داد طلحه و زبیر مقتول و عائشه اسیر گردید و درنتیجه علی بن ابی طالب بر تمام بلاد اسلام (بجز شام که در دست معاویه بود) مستولی گشت. و این جنگ «جَمل» مشهور گشت.
جنگ صِفّین: پس از واقعهء جمل علی بن ابی طالب، معاویه را از حکومت شام عزل کرد اما معاویه زیر بار این عزل نرفت و درنتیجه در سال 37 ه . ق. بین سپاه امیرالمؤمنین و سپاه معاویه جنگی در ناحیهء «صفّین» که بین عراق و شام در ساحل فرات بود، درگرفت (رجوع به صفین شود) و یکصدوده روز به طول انجامید و به قبول حکمیت ابوموسی اشعری (از جانب علی بن ابی طالب «ع») و عَمروبن عاص (از جانب معاویه) منجر گشت، در این حکمیت عمروبن عاص نیرنگی بکار برد و امیرالمؤمنین را از خلافت عزل کرد و معاویه را به جایش بنشاند. درنتیجهء این خدعه میان مسلمانان اختلاف رخ داد و به سه دسته تقسیم شدند: یک دسته که اهل شام بودند بر بیعت خود با معاویه باقی ماندند و دستهء دیگر که اهل کوفه بودند بر بیعت خود با علی بن ابی طالب (ع) استوار ماندند. اما دسته ای دیگر بودند که عقیده بر عزل هر دو (امیرالمؤمنین علی، و معاویة) داشتند و آنان را «خَوارج» خواندند و آنها در محلی بنام «نهروان» گرد آمدند.
واقعهء نهروان: در سال 38 ه . ق. علی بن ابی طالب خوارج را به بازگشت به بیعت و دست کشیدن از عقیدهء خویش مکلف ساخت و چون نپذیرفتند به سرکوبی آنان پرداخت و با وجودی که تعداد بسیاری از آنان را کشت از عقیدهء خود دست برنداشتند و در بلاد مختلف پراکنده گشتند و سالهای متمادی با خلفا مخالفت میکردند. پس از فراغت از کار خوارج، امیرالمؤمنین علی (ع) در دارالخلافهء خویش یعنی کوفه اقامت گزید و برخی از شیعیان وی را بدرجهء الوهیت بالا بردند و علی (ع) آنان را نصیحت کرد و بترک این عقیدهء باطل دستور فرمود.
شهادت: درین مدت سه تن از خوارج بنام برک (یا مبارک)بن عبدالله و عمروبن بکر و عبدالرحمان بن ملجم مرادی با یکدیگر هم قسم شدند تا بزعم خویش برای رهایی ملل اسلام از اختلافات داخلی، در یک شب امیرالمؤنین علی (ع) و معاویه حاکم شام و عمروبن عاص حاکم مصر را به قتل رسانند. و ازین سه تن تنها عبدالرحمان بن ملجم مرادی که مأمور کشتن علی (ع) بود بهدف خود رسید و در شب نوزدهم رمضان سال 40 ه . ق. ضربتی با شمشیر بر سر امیرالمؤمنین زد که درنتیجهء این ضربت دو روز بعد یعنی بیست ویکم رمضان حضرت در سن شصت وسه سالگی به شهادت رسید و در کوفه در محلی بنام القری (یا الغری) که امروز به «نجف» مشهور است دفن گردید.
فرزندان: امیرالمؤمنین علی (ع) نخستین بار با فاطمه (ع) دختر پیغمبر اکرم (ص) ازدواج کرد و تا وقتی که او در قید حیات بود همسر دیگری اختیار نکرد. او را مجموعاً بیست وهشت فرزند بود که یازده تن ذکور و هفده تن اناث بودند. و برخی نوشته اند که او را پانزده پسر و هجده دختر بود. اما در بعضی مآخذ از جمله «تجارب السلف» تعداد فرزندان او را چهل وهشت تن نوشته اند که شامل بیست پسر و بیست وهشت دختر میشود. از پسران وی پنج تن نسل و عقب داشتند که نسب تمام علویان روی زمین به این پنج تن میرسد، و آنان عبارتند از: حسن، حسین، محمد بن حنفیة، عمرأطرف و عباس. و سایر پسران وی از همسران مختلف میباشند و نام آنها در کتب مختلف مذکور است. اما از جمله دختران آن حضرت، زینب و ام کلثوم از فاطمهء زهراء (ع) هستند که زینب را به عبدالله بن جعفر طیّار و ام کلثوم را به عمر بن خطاب به زنی داد و زیدبن عمر از اوست. و سایر دختران وی که از همسران مختلف هستند نام آنها در کتابهای گوناگون ذکر شده است.
سخنان: کلمات قصار و خطب آن حضرت که همگی پر از پند و حکمت و اندرزهای عالی میباشند بصورتهای گوناگون نقل شده است که از همه مهمتر مجموعه ای است که شریف رضی در قرن چهارم هجری گردآوری کرد و آن را «نَهج البلاغه» نامید. این کتاب مشتمل بر سه فصل است: اول در خطبه ها و فرمان ها، دوم در نامه ها و رسائل، سوم در پند و حکمت و مواعظ. ولی در صحت انتساب برخی از قطعات آن شک و تردید است. و نیز اشعاری به وی نسبت میدهند که غالب دانشمندان صحت بیشتر آنها را رد میکنند.
صفات عالیه: علی بن ابی طالب علیه السلام فرزند اولین خانوادهء هاشمی است که پدر و مادر او دو فرزندان هاشمند و از کودکی در دامان بزرگترین معلم و مربی بشریت یعنی پیغمبر اکرم (ص) رشدونمو کرد و محبت متقابل این دو عموزاده و ایثار و فداکاری علی (ع) تا آنجا رسید که شب هجرت پیغمبر (ص) علی به آسانی درصدد جانبازی برآمد و با خفتن در بستر پیغمبر جان خود را وقایهء جان رسول الله قرار داد. حدت ذهن و قوت فهم و ادراک علی (ع) تا آنجا بود که در سن شش هفت سالگی دعوت رسول خدا را بسیار بیش از آنچه در این سن میتوان تمییز داد دریافت و به رسول الله (ص) و دین جدید او ایمان آورد. شجاعت وی در بدایت عمر در حجاز چنان ولوله ای انداخت که وقتی عمروبن عبدود قهرمان نامی عرب را در نبرد تن به تن (در غزوهء خندق) به خاک انداخت، خواهر عمرو در مقام رثاء بر مرگ برادر، شجاعت قاتل را تنها مایهء تسلی خود خواند و گفت اگر جز به دست این پهلوان نوجوان کشته شده بودی مادام العمر بر مرگ تو میگریستم. قوت جسم و نیروی بازوی علی (ع) از عجایب است و حال آنکه دوست و دشمن و مورخان مسلمان و مسیحی همه بر این امر اتفاق دارند که خوراک امیرالمؤمنین ساده ترین و فقیرانه ترین خوارکی بود که امکان دارد با آن زندگی کرد. وی با همهء توانائی و نیرومندی و با آن بازوی جنگ آوری که دنیا نظیر آن را کم دیده است، هیچگاه بر دشمن پیش دستی نکرد، مث به فرزندش حسن (ع) توصیه میکرد که هرگز کسی را به مبارزه مطلب، ولی اگر دشمن تو را به جنگ خواند روی مگردان زیرا جنگ طلب متعدی است و متعدی مغلوب.
بعد از واقعهء حکمیت وقتی خوارج نهروان از سپاه او جدا شدند، علی (ع) می دانست خوارج جنگ با او را تدارک می بینند، حتی چند تن از سرداران مصلحت دیدند قبل از اینکه آنها دست به کار شوند، امیرالمؤمنین فرمان حمله بدهد. امام فرمود: «در عین حال که اطمینان دارم بزودی دست به تیغ خواهند برد، مادام که آنها شروع به جنگ نکرده اند هرگز شمشیر به روی آنها نخواهم کشید». و از این قبیل شواهدی که دلالت صریح بر شجاعت بی نظیر علی علیه السلام می کند بسیار است. او در عین حال در مروت و جوانمردی نیز کم نظیر بود چنانکه در مواردی سپاهیان وی درصدد انتقام از جنایات دشمن بودند و او فرمود: «هرگز آنها را که پشت به میدان نبرد کرده و گریخته اند و آنها را که زخم خورده اند به قتل نرسانید، پردهء ناموس دشمنان را ندرید، اموال دشمن را به غنیمت مبرید». پاک دلی و صفای ضمیر و عفو و اغماض امیرالمؤمنین نسبت به دشمنان به حدی بود که به جرأت میتوان گفت - و تمام مورخان مسیحی و مسلمان از شیعی و سنی بر آن اتفاق دارند - که نظیر آن از هیچ سردار جنگی و هیچ قائد و پیشوائی در هیچ زمانی دیده نشده است. شواهد تاریخی بر این خلق وخوی آسمانی و خاصهء ملکوتی فراوان دیده می شود، چنانکه مورد اتفاق تمام مورخان است که در جنگ جمل بر مرگ طلحه و زبیر گریست. و به محمد بن ابی بکر پسرخواندهء خود فرمان داد تا خواهرش عایشه را پس از شکست و پراکنده شدن نگهبانان شتر - که بمنزلهء پرچم بصریان بود - به خانهء مطمئنی منتقل کند و سه روز بعد علی (ع) به دیدن عایشه رفت و بجای ملامت و ناسزا او را اکرام کرد و دستور داد با منتهای حرمت او را روانهء مدینه کنند تا در خانهء خود بماند، و شخصاً موقع حرکت به گرمی با او وداع کرد.
شاید در سراسر تاریخ جهان جز از دهان علی بن ابی طالب (ع) کسی نشنیده است که دربارهء قاتل با قساوت و ناپاک خود سفارش کند «به این مردی که در بند شماست از همان شیری که من مینوشم بنوشانید، اگر جان بدربردم خود می دانم، و اگر از ضربت او به سرای دیگر رفتم و خواستید قصاص کنید او را با یک ضربت بکشید. مبادا او را مثله کنید که از رسول خدا (ص) شنیدم که از مثله بپرهیزید ولو نسبت به سگ گزنده». بهرحال خصوصیات اخلاقی و صفات کم نظیر او به حدی است که درین مختصر نمیتوان شرح داد. و همین خصال باعث شد که بسیاری از فِرَق غُلاة وی را به خدائی بپرستند و هرچند خود علی (ع) این دسته از مردم گمراه را به سختی تنبیه می کرد دست از اعتقاد خویش برنمیداشتند (راجع به غُلاة و فِرَق مختلف و عقاید آنان رجوع به «غُلاة» و «غالیة» شود). محبوبیت علی علیه السلام نزد تمام مسلمانان بخصوص نزد ایرانیان بی نظیر است. و سبب آن علاوه بر صفاتی که خاص وی است، روشی بود که مطابق قوانین اسلام و تأکیدات پیغمبر اکرم (ص) دربارهء برابر شمردن عرب و عجم در اسلام پیش گرفته بود، چنانکه مثلاً عبیدالله فرزند خلیفهء دوم به گمان اینکه هرمزان (حاکم خوزستان که در جنگ با مسلمانان اسیر و پناهنده و سپس مسلمان شده بود) در کشتن پدرش دست داشته بیدرنگ و بدون رسیدگی و حکم حاکم او را کشت، و علی (ع) هرچند که حکومتی در دست نداشت مجازات عبیدالله و قصاص خون هرمزان را به اصرار از خلیفهء سوم طلب کرد. اما عثمان بنابه اشارهء اشراف مدینه و به بهانهء اینکه بر مسلمانان مشکل است خانوادهء خلیفهء دوم که داغدار مرگ خلیفه اند داغ تازه ای ببینند، از اجرای مقررات اسلام دربارهء قصاص شانه خالی کرد. و درحقیقت نمی خواست که یک تن عرب را به خاطر قتل یک عجم نومسلمان به قتل رساند. اما علی علیه السلام از اولین روز حکومت خود در جستجوی عبیدالله بود تا او را مجازات کند و می فرمود «اگر بر این فاسق دست یابم او را به قصاص خون هرمزان خواهم کشت»، تا سرانجام در میدان صفین به دست یاران امیرالمؤمنین (ع) کشته شد. علاوه بر اینها اشتراک علویان و ایرانیان در مخالفت با خلفای اموی که به سختی از تبعیض نژادی پیروی می کردند و نیز عادت ایرانیان به سلطنت موروثی و از این قبیل امور باعث شد که ایرانیان غالباً علاقه ای خاص نسبت به علی بن ابی طالب (ع) و فرزندان و خاندان او پیدا کنند، چنانکه کتابهای بسیاری در فضایل و کرامات وی نوشته اند و برخی از ایرانیان شرح حال آن حضرت و وقایع زندگی او را به نظم آورده اند که از آن جمله است نظم «حملهء حیدری» تألیف ملا بمان علی، و «خاورنامه» تألیف محمد بن حسام الدین (متوفی در 892 ه . ق.). (از تجارب السلف نخجوانی صص36 - 52 اعلام زرکلی ج5 ص107 از کامل التواریخ ابن اثیر و تاریخ طبری ج6 ص8 و صفة الصفوة ج1 ص118 و مقاتل الطالبیین ص14 و حلیة الاولیاء ج1 ص61 و سایر مآخذ، و از معجم المؤلفین ج7 ص112 از تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص56 و الوافی صفدی ج12 ص106 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص606 و 715 و 802 و سایر مآخذ و از حبیب السیر چ طهران ص183 و شرح نهج البلاغهء ابن ابی الحدید و مرد نامتناهی تألیف حسن صدر و سایر مآخذ).
(1) - در بعضی از کتب از جمله «الاعلام زرکلی» عبدمناف نام خودِ «ابوطالب» ضبط شده است نه پدر او.
(2) - مسلمانان شیعی مذهب به تنها کسی که لقب «امیرالمؤمنین» میدهند حضرت علی بن ابی طالب (ع) است.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی طلحهء شامی، مکنی به ابوطلحة. از روات حدیث بود. رجوع به ابوطلحة (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی طیب، علی بن عبدالله بن احمد نیشابوری، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی الطیب. رجوع به علی نیشابوری (ابن عبدالله بن احمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی عاص. وی فرزند ابوالعاص و زینب بنت خدیجة (ع) است که نزدیک به بلوغ درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص430).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی عاص بن ربیع بن عبدالعزی بن عبدشمس بن امیهء قرشی عبشمی. رجوع به علی عبشمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی عبدالله هارون بن علی بن یحیی بن ابی منصور، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن منجم. رجوع به علی بن هارون بن علی بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أبی عزبن عبدالله باجسرای حنبلی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی باجسرای شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أبی علی بن محمد بن سالم تغلبی آمدی حنبلی شافعی، ملقب به سیف الدین. رجوع به علی آمدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی علی محمد بن مقلة، مکنی به ابوالحسین. وی در روزگار المتقی عباسی به وزارت رسید و هنگامی که متقی از خلافت خلع شد، این ابوالحسین علی هنوز وزیر بود. (از تجارب السلف نخجوانی ص221).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی فتح کاتب، مشهور به مطوق. رجوع به علی مطوق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی فرج بن حسن بصری، مکنی به ابوالحسن و ملقب به صدرالدین. رجوع به علی بصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أبی فرج زمزمی (علی خلیفه...). رجوع به علی خلیفة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی فضل بن عمید، مکنی به ابوالفتح و ملقب به ذوالکفایتین، فرزند ابن عمید. رجوع به علی ذوالکفایتین شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی فضل، حسن بن ابی المجد حلبی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علاءالدین حلبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی قاسم خوانساری. رجوع به علی خوانساری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی قاسم عبدالله بن اماجور منجم، مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن ابی القاسم...) و به ابن اماجور شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی قرة، علی بن احمد ابیوردی شیعی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی قرة. رجوع به علی ابیوردی (ابن احمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی قصیبة. علی بن محمد بن علی غزالی، مشهور به ابن ابی قصیبة. رجوع به علی غزالی (ابن محمد بن علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی کثیر، مملوک. او را پنجاه ورقه شعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی کرم محمد بن محمد بن عبدالکریم بن عبدالواحد شیبانی جزری موصلی، مشهور به ابن اثیر جزری و ملقب به عزالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن اثیر و علی بن محمد بن محمد بن عبدالکریم بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی لطف. علی بن محمد بن علی بن ابی اللطف مقدسی شافعی، مکنی به ابوالفضل و مشهور به ابن ابی اللطف. رجوع به علی مقدسی (ابن محمد بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی مجدبن شرف بن احمد حمصی دمشقی. رجوع به علی حمصی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی محمد بن ابی سعدبن عبدالله واسطی، مشهور به دیوانی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دیوانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی محمد بن عبدالله بن علی بن زکریا زبحی جرجانی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی زبحی (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی محمد حسن بن هبة اللهبن عبدالله بن حسین دمشقی شافعی، مشهور به ابن عساکر و مکنی به ابوالقاسم و ملقب به ثقة الدین. رجوع به ابن عساکر و علی بن حسن بن هبة اللهبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی وفاء، علی بن سعدبن علی بن عبدالواحدبن عبدالقاهربن احمدبن مسهر موصلی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به مهذب الدین و مشهور به ابن ابی الوفاء. رجوع به علی موصلی (ابن سعدبن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابی هیجاء، ملقب به سیف الدوله. وی از آل حمدان بود که در زمان عباسیان بر موصل و شام حکومت می کردند. سیف الدوله علی در سال 303 ه . ق. متولد شد و در عهد خلافت المقتدر عباسی، در شام حکومت می کرد و دربار او مرکز تجمع علما و شعرا و ادبا و فضلا بود و خود نیز طبع شعر داشت و گاهی شعر می گفت. در سال 333 ه . ق. «اخشید» والی مصر به جانب حلب لشکر کشید ولی از سیف الدوله شکست خورد و به طبریة رفت و پس از مدت کمی دوباره به جنگ سیف الدوله آمد و حلب را تصرف کرد، و این جنگ وستیز در سال 334 ه . ق. به مصالحه انجامید و حلب و حمص و انطاکیه به سیف الدوله تعلق یافت و سایر بلاد شام ازآنِ اخشید گشت. ولی در همان سال اخشید درگذشت و تمام بلاد شام به تصرف سیف الدوله درآمد تا اینکه وی نیز در ماه صفر سال 356 ه . ق. درگذشت و جسد او را در میافارقین به خاک سپردند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص547).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اثردی، علی بن هبة اللهبن علی بن اثردی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن اثردی. رجوع به علی بن هبة اللهبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أثیر، علی بن محمد بن محمد بن عبدالکریم بن عبدالواحد شیبانی موصلی، مشهور به ابن اثیر جزری و ملقب به عزالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن اثیر و علی بن محمد بن محمدبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد. وی از اهالی قزوین بود و از جمله وکیلانی بشمار می رفت که صاحب کشف الغمة بنقل از اعلام الوری تألیف طبرسی، گوید که آنها حضرت صاحب الامر (ع) را رویت کرده اند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص110).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد، مکنی به ابوالفتح. وی وزیر ملک اهواز بود و به روزگار ناصرخسرو در بصره میزیست. مردی اهل و صاحب فضل و دانای شعر و ادب بود با کرمی تمام. (از سفرنامهء ناصرخسرو).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد، ملقب به علاءالدین (متوفی در سال 706 ه . ق.). وی از قاریان بود. او راست: شرح الشاطبیة فی القراآت. (از معجم المؤلفین ج 7 ص9 از کشف الظنون ص548).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد، مکنی به ابوالفتوح. از حقوقدانان بود و در سال 1289 ه . ق. در استان غربی مصر متولد شد. و در دانشکدهء منپلیهء فرانسه تحصیل علم حقوق کرد و به مصر بازگشت و چندین مدرسهء مختلف تأسیس کرد و در سال 1331 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- خواطر فی القضاء و الاقتصاد و الاجتماع. 2- سیاحة مصری فی اروبا سنة 1900 م. 3- الشریعة الاسلامیة و القوانین الوضعیة. 4- المذهب الاجتماعی فی التشریع الجنائی. (از معجم المؤلفین ج7 ص22 از فهرس المؤلفین بالظاهریة و معجم المطبوعات ص322 و فهرس الازهریة ج6 ص21 و مرآة العصر ج2 ص273 و الاعلام زرکلی ج5 ص67).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد (دهقان...)، ملقب به اختیارالدین. وی ممدوح سوزنی بود، و او را در قصیده ای مدح کرده است که چند بیت از آن نقل میشود :
کآمد به فرخی ز سفر اختیار دین
کز مدح او کند شرف و افتخار دل
دهقان علی که همچو علی بدسگال را
در سینه بگسلد به سر ذوالفقار دل.
(از دیوان حکیم سوزنی سمرقندی ص245).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن اسماعیل مهائمی دکنی هندی حنفی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مهائمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن زبیر عنانی فسوی شافعی، ملقب به رشید و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فسوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن ابی دجانهء مصری، مکنی به ابوالحسن. خطاط و نویسندهء قرن چهارم هجری. رجوع به علی مصری (ابن احمدبن ...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن ابی هیجاء هکاری، مکنی به ابوالحسن و ملقب به سیف الدین و مشهور به مشطوب. رجوع به علی مشطوب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن احمدبن محمد بن یوسف بلصفوری ازهری مالکی. رجوع به علی یوسف شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن احمد قلقشندی مصری شافعی. نسابهء قرن هشتم هجری. رجوع به علی قلقشندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن اسعدبن ابی بکربن محمد بن عمر بن ابی الفتوح بن علی بن ابی الفتوح بن علی بن صبح اصبحی یمنی، ملقب به ضیاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به أصبحی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن بکری، مکنی به ابوالحسن. نام او را بصورت «علی بن عمر بن احمدبن عبدالباقی بن بکری» نیز آورده اند. وی کتابدار کتابخانهء نظامیه و از مردم باب الازج بود و در هجدهم رمضان سال 575 ه . ق. درگذشت و در «وردیه» دفن گردید. او نحو را نزد ابوالسعادات بن شجری و لغت را نزد ابومنصور جوالیقی فراگرفت. او را خطی نیکو بود و تعداد بسیاری از کتب را به خط خویش نگاشته است. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص104).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن تقی بن صالح، مشهور به ابن حجة و شهید ثانی (911 - 957 ه . ق.). فقیه و اصولی و محدث و متکلم بود و در مکه اقامت داشت. او راست: 1- البدایة فی الدرایة. 2- روض الجنان فی شرح الارشاد، در فقه شیعه. 3- غنیة القاصدین فی اصطلاحات المحدثین. 4- کتاب الرجال و النسب و تحقیق الایمان و الاسلام. 5- المسالک، در هفت مجلد. (از معجم المؤلفین ج7 ص12 از هدیة العارفین ج1 ص747).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن تقی الدین بخاری مکی شافعی، مشهور به قبانی. رجوع به علی بخاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حرب. محدث است. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حرب سمیرمی، مکنی به ابوطالب و ملقب به کمال الدین. رجوع به علی سمیرمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حسن بن ابراهیم تجیبی اندلسی مالکی، مشهور به حرالی. رجوع به علی حرالی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حسن مذحجی، مشهور به بحدة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مذحجی شد.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حسن یمانی، مشهور به ابن علیف. وی شاعر بود و در سال 855 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص14 از هدیة العارفین ج1 ص732).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حسین بن احمدبن حسین بن محمویه یزدی شافعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی یزدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حسین حسینی علوی آملی، ملقب به ممتازالعلماء و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی آملی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حسین قطیفی. رجوع به علی قطیفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حمدون اندلسی حمیری، مکنی به ابوالحسن و ملقب به نورالدین. نحوی و لغوی قرن هفتم هجری. رجوع به ابوالحسن حمیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حِنّی. محدث است. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن خاتون عاملی. فقیه و ادیب قرن دهم هجری. رجوع به علی عاملی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن خلف بن محمد باذش انصاری غرناطی، مشهور به ابن باذش و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن باذش و غرناطی و علی باذش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن زکریا، مشهور به ابن زکرون و مکنی به ابوالحسن. فقیه و عالم علم فرائض و محدث و صوفی از اهل طرابلس بود که در سال 370 ه . ق. درگذشت. او را مؤلفات بسیاری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص15 از الدیباج ابن فرحون ج1 ص201).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن زین الدین بحری (علی تقی...). رجوع به علی بحری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن سعیدبن حزم بن غالب بن صالح بن خلف بن سفیان بن یزید فارسی اندلسی قرطبی یزیدی، مکنی به ابومحمد و مشهور به ابن حزم. فقیه و ادیب قرن پنجم هجری. رجوع به ابن حزم و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص16 و سیر النبلاء ذهبی ج11 ص188 و فهرس المؤلفین بالظاهریة و وفیات الاعیان ج1 ص428 و الصلة ص408 و جذوة المقتبس ص290 و مطمح الانفس ص55 و معجم الادباء ج12 ص235 و تذکرة الحفاظ ذهبی ج3 ص321 و البدایة ج12 ص91 و تاریخ الحکماء ص232 و لسان المیزان ج4 ص198 و النجوم الزاهرة ج5 ص75 و کشف الظنون ص21 و 118 و سائر صفحات و ایضاح المکنون ج1 ص319 و ج 2 ص62 و 272 و سائر صفحات و نفح الطیب ج6 ص202 و مرآة الجنان ج3 ص79 و بغیة الملتمس ص403 و مختصر دول الاسلام ج1 ص207 و ظهرالاسلام ج3 ص53 و المتجددون فی الاسلام ص190 و ابن حزم نوشتهء محمد ابوزهرة و هدیة العارفین ج1 ص690 و ابن حزم نوشتهء طه حاجری و تاریخ الفکر الاندلسی ص74 و فهرست المخطوطات المصورهء سید ج2 ص74 و برکلمن ج1 ص400 و غیره.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن سلک فالی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به مؤدب. رجوع به علی فالی (ابن احمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن سهل فوشنجی هروی، مکنی به ابوالحسن. از عرفای نیمهء اول قرن چهارم هجری. رجوع به ابوالحسن فوشنجی و نامهء دانشوران ج3 ص 35 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص304 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن طالب معدل. رجوع به علی معدل شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عباس اندآنی، مکنی به ابوالحسن. والی اصفهان. رجوع به علی اندآنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالرحمان بن احمدبن عبدالرحمان بن یعیش زهری باجی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی باجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالعزیزبن عبدالحق بن خراسان، مشهور به ابن خراسان. آخرین تن از امرای آل خراسان در تونس بود. وی در سال 553 ه . ق. پس از درگذشت عمش عبدالله بن عبدالعزیز به حکومت رسید ولی در سال 554 ه . ق. بر اثر فشار عبدالمؤمن کومی، ناچار شد که از تونس به مراکش رود، اما قبل از رسیدن به مراکش در سال 555 ه . ق. درگذشت و بدین ترتیب حکومت آل خراسان نیز منقرض گشت. (از الاعلام زرکلی از الخلاصة النقیة ص54 و البیان المغرب ج1 ص316 و دائرة المعارف الاسلامیة ج8 ص258).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالعزیز میوروقی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی میوروقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالله بغدادی، مکنی به ابوخطاب. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالمؤمن زواوی مغربی مالکی. رجوع به علی زواوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالنبی بن محمد طسوجی. رجوع به علی طسوجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالواحد مقدسی حنبلی، مشهور به ابن بخاری و ملقب به فخرالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بخاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عثمان بن محمد بن اسحاق سلمی مناوی قاهری شافعی. رجوع به علی مناوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عرام بن احمد ربعی اسوانی. رجوع به علی ربعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن احمد ارموی حنبلی، ملقب به زین الدین. رجوع به علی ارموی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن بندار یزدی حنفی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی یزدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن سلیمان فالی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فالی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن عبدالمنعم، مشهور به ابن هبل و خلاطی، و ملقب به مهذب الدین، و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن هبل و علی خلاطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن محمد بن جعفربن عبدالله بن حسین بن علی بن ابی طالب، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عقیقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن محمد بن دواس القنا الواسطی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن واسطی. از معاریف علمای نجوم. رجوع به ابوالحسن (علی بن احمدبن...) و تاریخ الحکماء قفطی ص240 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی جندی یمنی. رجوع به علی جندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی شریشی، مشهور به ابن لبال و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی شریشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی عرشانی یمنی. رجوع به علی عرشانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی کزبری، ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کزبری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن عمر بن محمد بن احمد بوشی انصاری، ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بوشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن فضل أربکی. رجوع به علی أربکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن قاسم بن محمد حسنی یمنی، مشهور به داعی. رجوع به داعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن قاسم بن موسی، مشهور به مصباح زرویلی. رجوع به علی زرویلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن ابراهیم حسینی مشهدی أحسائی، ملقب به جمال الدین. رجوع به علی أحسائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن ابراهیم عزیزی بولاقی شافعی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی عزیزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن احمدبن عبدالقادربن عثمان منوفی جوفی. رجوع به علی منوفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن اسحاق بن احمدبن حسن حسنی یمنی صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن داوود رزاز. رجوع به علی رزاز شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن سلیمان بن حمزهء مقدسی سالحی حنبلی، ملقب به فخرالدین. رجوع به علی مقدسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن طرطوسی حرمی، مکنی به ابوبکر. از علمای قرن چهارم هجری. رجوع به علی حرمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن علی واحدی نیشابوری شافعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن احمد ابن...)، و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص26 و سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص224 و طبقات الشافعیهء اسنوی ص182 و اسماء الرجال الناقلین عن الشافعی و المنسوبین الیه تألیف ابن هدایة ص61 و مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی ص145 و فهرس المؤلفین بالظاهریة وفیات الاعیان ج1 ص419 و طبقات الشافعیة ج3 ص289 و معجم الادباء ج12 ص257 و کامل التواریخ ابن اثیر ج10 ص35 و البدایهء ابن کثیر ج12 ص114 و طبقات القراء ابن جزری ج1 ص523 و انباء الرواة ج2 ص223 و طبقات الشافعیهء ابن هدایة ص58 و شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص330 و مختصر دول الاسلام ج2 ص3 و بغیة الوعاة سیوطی ص327 و النجوم الزاهرة ج5 ص104 و مرآة الجنان ج3 ص96 و المختصر فی اخبار البشر ج2 ص201 و مفتاح السعادة ج1 ص402 و کشف الظنون ص76 و 125 و سایر صفحات و روضات الجنات خوانساری ص484 و فهرست الخدیویة ج1 ص133 و 221 و ایضاح المکنون ص673 و فهرس المخطوطات المصورة ص50 و هدیة العارفین ج1 ص692.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن عمر بن سالم بن عبیداللهبن حسن علوی حسینی زیدی شافعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی زیدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن غزال نیشابوری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن احمدبن...)، و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص27 و معجم الادباء ج12 ص272 و التحبیر سمعانی ص63.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن کوثر محاربی غرناطی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی محاربی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن معصوم بن نصیرالدین بن ابراهیم بن سلام اللهبن مسعودبن محمد بن منصور حسنی حسینی، مشهور به ابن معصوم. ادیب و شاعر قرن یازدهم هجری. رجوع به سیدعلی خان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن یوسف بن مروان بن عمر غسانی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی غسانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بنا دمیاطی. رجوع به علی بنا شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد جمالی حنفی رومی زنبیلی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی جمالی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد دیبلی شافعی. رجوع به علی دیبلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد رتبلی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی رتبلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد رسموکی. رجوع به علی رسموکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد شیرازی مکی شافعی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی شیرازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد فنجکردی نیشابوری، ملقب به شیخ الافاضل و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فنجکردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد کیزاوانی حموی شاذلی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حموی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن مکابر شظبی یمنی. رجوع به علی یمنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن مکرم الله صعیدی عدوی مالکی ازهری. رجوع به علی صعیدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن مکی رازی، ملقب به حسام الدین و مشهور به ابن مکی. فقیه و ساکن دمشق بود و به حلب نیز سفر کرد، و در سال 593 یا 598 ه . ق. در دمشق درگذشت و در خارج باب فرادیس دفن شد. او راست: 1- خلاصة الدلائل فی تنقیح المسائل، در فروع فقه حنفی، و آن شرح قدوری است. 2- سلوة الهموم. 3- فتاوی. (از معجم المؤلفین ج7 ص30 از فهرست مخطوطات الفقه الحنفی بالظاهریة و مفتاح السعادة ج2 ص142 و تاج التراجم ص31 و الجواهر المضیة ج1 ص353 و کشف الظنون ص999 و سایر صفحات، و الفوائد البهیة ص118 و هدیة العارفین ج1 ص703).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن منصور بسام، مشهور به بسامی و ابن بسام. رجوع به علی بسامی و ابن بسام شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن امام محمد تقی علیه السلام، مکنی به ابوالقاسم. محدث و فقیه و از غُلات شیعه میباشد که در سال 352 ه . ق. در یکی از قراء فارس درگذشت. او راست: الاغاثة فی الثلاثة.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن علی جلاد راکبی نخلی حنفی. رجوع به علی جلاد شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن محمد تقی علیه السلام، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی بن احمدبن موسی بن امام محمد تقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن محمد دیری جوبری دمشقی شافعی، ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی جزائری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی جزائری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی عاملی نباطی. رجوع به علی نباطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن موفق بن متوکل، مکنی به ابومحمد و ملقب به المکتفی بالله. هفدهمین خلیفهء عباسی. رجوع به علی عباسی (ابن احمد معتضدبن موفق بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن نوبخت، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن نوبخت. وی در سال 416 ه . ق. در مصر درگذشت. رجوع به ابوالحسن علی... و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص31 و وفات الاعیان ج1 ص452 و کشف الظنون ص769.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن هبل تبریزی بغدادی موصلی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به مهذب الدین. رجوع به علی تبریزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن یوسف بن خضر آمدی حنبلی، ملقب به زین الدین. رجوع به علی آمدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن یوسف وادی آشی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی وادی آشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن یونس (الشیخ الامام...)، مکنی به ابوالحسن (متوفی در سال 399 ه . ق.). او راست: الزیج الکبیر الحاکمی، در دو مجلد بزرگ. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ج2 ص971).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد ابیوردی شیعی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی قرة. متکلم قرن دهم هجری. رجوع به علی ابیوردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أحمد أزرق، مشهور به ابن ازرق و ملقب به موفق الدین و نورالدین، و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی أزرق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد اسدی طوسی، مکنی به ابونصر. شاعر مشهور. رجوع به اسدی (علی بن احمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد أنصاری. فقیه حنفی. رجوع به علی انصاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد أنطاکی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی أنطاکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد باسفری. شاعر. رجوع به علی باسفری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد بستجی. فقیه بود. رجوع به علی بستجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد بستیفی نیشابوری. محدث است. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد بغدادی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن قصار. رجوع به علی قصار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد بغدادی شافعی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن مرزبان. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد بلخی، مکنی به ابوالقاسم. از علمای نجوم. رجوع به علی بلخی (ابن احمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد تستری. رجوع به علی تستری (ابن احمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد جرجانی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی جرجانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد جرجرایی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به نجیب الدولة. رجوع به علی جرجرایی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد جشوبی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی جشوبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد حریشی فاسی مالکی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حریشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد حسینی عاملی، ملقب به تاج الدین. رجوع به علی عاملی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد خرد یمانی. فقیه قرن دهم هجری. رجوع به علی خرد شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد خرقانی (یا علی بن جعفر)، مکنی به ابوالحسن. از بزرگترین مشایخ صوفیهء اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری. رجوع به ابوالحسن علی بن جعفر... و ابوالحسن خرقانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد خیالی بن ابراهیم گلشنی، مشهور به صفوتی. رجوع به علی صفوتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد دریدی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دریدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد راسبی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی راسبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد زنبیر، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی زنبیر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد سماقهء عاملی مشغری. رجوع به علی سماقة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد سهیلی اسفرایینی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی اسفرایینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد شامی خزرجی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی شامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد شبامی عاملی زیدی، ملقب به زین الدین. رجوع به علی عاملی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد صرصری نجری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی صرصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد طائی سموقی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به بهاءالدین. رجوع به علی سموقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد طوسی، مکنی به ابومنصور و متخلص به اسدی. شاعر مشهور. رجوع به اسدی طوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد عادلی عاملی مشهدی غروی. رجوع به علی عادلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد عمرانی موصلی. رجوع به علی عمرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد فقیه عاملی. رجوع به علی فقیه شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد قرافی انصاری مصری شافعی. رجوع به علی قرافی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد کاتب، ملقب به منتجب الدین بدیع اتابک جوینی. منشی معروف سلطان سنجر سلجوقی. رجوع به علی جوینی (ابن احمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد کریدی حنفی، ملقب به شکری. رجوع به علی کریدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد کوفی علوی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی کوفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد مجتبی انطاکی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی انطاکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد مصری شامی شافعی اشعری، مشهور به ابن صدقة. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد معتضدبن موفق بن متوکل عباسی، مکنی به ابومحمد و ملقب به المکتفی بالله. هفدهمین خلیفهء عباسی. رجوع به علی عباسی (ابن احمد معتضد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد مغربی یشرطی شاذلی. رجوع به علی یشرطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد مقری. رجوع به علی مقری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد نجاری شعرانی شافعی. رجوع به علی شعرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد مهلبی لغوی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مهلبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد میمندی، مکنی به ابوالحسن. وزیر سلطان محمودبن سبکتکین. رجوع به علی میمندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد نسوی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی نسوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن احمد هیتی. رجوع به علی هیتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اخشید، مکنی به ابوالحسن. سومین تن از سلاطین آل اخشید در مصر و شام بود که از 349 تا 355 ه . ق. سلطنت کرد. رجوع به «آل اخشید» شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أخضر، علی بن عبدالرحمان بن مهدی بن عمران اشبیلی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن اخضر. رجوع به علی اشبیلی (ابن عبدالرحمان بن مهدی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ادریس بن علی قصارهء حمیری. رجوع به علی قصارة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ادریس مأمون بن یعقوب منصور، مکنی به ابوالحسن سعید و ملقب به المعتضد بالله. از خلفای موحدین (بنی عبدالمؤمن) در مراکش. رجوع به علی مؤمنی (ابن ادریس...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أدمی، علی بن محمد بن محمد، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن أدمی و ملقب به صدرالدین. رجوع به علی بن محمد بن محمد شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسباط بن سالم کوفی شیعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کوفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن استجی، علی بن عبدالله بن علی بن محمد بن یوسف بن سلیمان بن عمر ازدی، مشهور به ابن استجی. رجوع به علی ازدی (ابن عبدالله بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسحاق، معروف به ابن سلار و ملقب به الملک العادل سیف الدین. وزیر ظافر عبیدی صاحب مصر. رجوع به ابن سلار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسحاق بن ابراهیم حنظلی سمرقندی. رجوع به علی سمرقندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت نوبختی، سرسلسلهء یک شعبه از خاندان نوبختی بود. رجوع به علی نوبختی (ابن اسحاق بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسحاق بن خلف زاهی بغدادی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی زاهی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسحاق بن محمد بن غانیة، مشهور به ابن غانیة. وی امیر جزایر بالیار و نواحی آن در شرق اندلس بود. که در سال 579 ه . ق. پس از درگذشت پدرش حکومت را به دست گرفت و از مشغولیت بنی عبدالمؤمن (موحدین) در اندلس استفاده کرد و در سال 586 بر ساحل بجایة در الجزائر دست یافت و برخی از مخالفان موحدین به وی پیوستند و او را لقب «امیرالمسلمین» دادند. سپس در جنگی که بین او و یعقوب بن یوسف مؤمنی درگرفت وی شکست خورد و فرار کرد و در سال 585 در خیمهء یک پیرزال عرب درگذشت. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص68 از المعجب ص270 و وصفة جزیرة الاندلس ص189).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسحاق أبیوردی خاورانی، ملقب به اوحدالدین. رجوع به علی أبیوردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسحاق برمکی. رجوع به علی برمکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسحاق طوسی. وی پدر خواجه نظام الملک بود. رجوع به علی طوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسحاق مروزی، مکنی به ابوالحسن. تابعی بود. نیز رجوع به ابوالحسن علی... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسد، مکنی به ابوالمعالی. امیر بدخشان و معاصر ناصرخسرو بود. ابیات ذیل از اوست:
فخر دانا به دانش و ادب است
فخر نادان به جامه و سلب است
ادب و دانش از ادیب اکنون
خوار، ورچند مزد باادب است
ناکسان پیشگاه و کامروا
فاضلان دورمانده، وین عجب است
سبب این همه نداند کس
جز همان کو مسبب سبب است
علی بن اسد چنین گوید
کاین جهان سربسر غم و تعب است.
(از یادداشت مرحوم دهخدا).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسرافیل قنالی زاده (مولی...). رجوع به علی قنالی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن جبارهء کندی محلی سخاوی مالکی، ملقب به شرف الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جبارة (554 - 632 ه . ق.). وی ادیب و نحوی و شاعر بود. و در قاهره درگذشت. او راست: نظم الدر فی نقدالشعر. و نیز او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص34 از کشف الظنون ص1961 و هدیة العارفین ج1 ص707 و الوافی صفدی ج12 ص6 و بغیة الوعاة سیوطی ص329 و ایضاح المکنون ج1 ص507).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن محمد بن عربشاه اسفرایینی شافعی مکی، مشهور به عصامی و حفید. رجوع به علی عصامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن اسحاق بن سالم بن اسماعیل بن عبدالله بن موسی بن بلال بن عامربن ابی موسی عبدالله بن قیس اشعری یمانی بصری، مکنی به ابوالحسن. پیشوای اشعریان. رجوع به ابوالحسن اشعری و علی اشعری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن خلیل خراسانی (علی اکبر نواب...). رجوع به علی اکبر خراسانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن شریف حسنی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به أعرج. از پادشاهان دولت سجلماسة در مغرب. رجوع به علی سجلماسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن شعیب بن میثم بن یحیی تمار اسدی کوفی بصری میثمی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به میثمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن علی بن حسن بن عطیهء ابیاری، مکنی به ابوالحسن و ملقب به شمس الدین. رجوع به علی ابیاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن قاسم بن محمد حسنی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حسنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن موسی بن علی بن حسن بن محمد دمشقی شافعی، مشهور به ابن عمادالدین و ابن وِسّ، و ملقب به علاءالدین. متولد در سال 917 ه . ق. وی در 971 ه . ق. در دمشق درگذشت. او را حواشیی بر شرح ابن مصنف بر ألفیة میباشد. (از معجم المؤلفین ج7 ص37 از شذرات الذهب ابن عماد ج8 ص363).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن یوسف قونوی تبریزی شافعی، ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قونوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل اندلسی مرسی ضریر، مشهور به ابن سیدة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن سیدة و علی بن سیدة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بغدادی، ملقب به علم الدین و مشهور به رکاب سالار. رجوع به علم الدین جوهری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اصیل بن مسعودبن محمودبن محمد حنفی برمائی، مکنی به ابومحمد. رجوع به علی برمائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أضحی، علی بن عمر بن محمد بن مشرف بن احمد همدانی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن اضحی. رجوع به علی همدانی (ابن عمر بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أعلم، علی بن حسن علوی بغدادی، مشهور به ابن أعلم و مکنی به ابوالقاسم. ریاضی دان و منجم مشهور قرن چهارم هجری. رجوع به ابن اعلم و علوی (علی بن حسن...) و علی بن حسن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أعمی، علی بن محمد بن مبارک، ملقب به کمال الدین و مشهور به ابن أعمی. شاعر مصری. رجوع به علی بن محمد بن مبارک شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن افراسیاب جلابی (کیا...). رجوع به علی جلابی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أفلج بن محمد عبسی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به عبسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أقبرس، علی بن محمد بن أقبرس قاهری شافعی، مشهور به ابن أقبرس و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی قاهری (ابن محمد بن أقبرس...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن التمش، ملقب به جلال الدین. وی حاکم قنوج بود و در ماه شعبان سال 645 ه . ق. هنگامی که برادرش سلطان ناصرالدین محمودبن شمس الدین التمش به فتح ولایت میان دوآب مبادرت کرد همراه وی بود و پس از پایان جنگ و جدال، ناصرالدین محمود ایالت کهتل را به برادر خود جلال الدین علی تفویض کرد، ولی جلال الدین علی بر اثر برخی توهمات از راه کوهستان بجانب لاهور فرار کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص624).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن الیاس (امیر...). در سال 322 ه . ق. که معزالدوله به اشارهء برادر بزرگتر خود عمادالدوله به قصد تسخیر کرمان روان شد، این علی بن الیاس (در روضة الصفا نام او محمد ذکر شده است) حاکم کرمان بود و در آنجا متحصن شد و روزها لباس رزم میپوشید و به جنگ معزالدوله میرفت اما شبها وسایل پذیرائی و خوراک برای معزالدوله می فرستاد. و چون معزالدوله علت این تناقض را از وی پرسید، جواب گفت که روزها مطابق وظیفهء خود با تو که دشمن ولایت من هستی میجنگم ولی شبها وظیفهء دیگر خود را نسبت به تو که در ولایت ما مهمان هستی انجام میدهم. معزالدوله ازین جواب منفعل گشت و موقتاً از تسخیر کرمان صرف نظر کرد، تا اینکه پس از علی پسرش الیسع به حکومت رسید و معزالدوله توانست کرمان را تصرف کند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص425).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن الیاس آغاجی بخاری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی آغاجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اماجور، علی بن ابی قاسم عبدالله بن اماجور منجم، مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن ابی القاسم...) و به ابن اماجور شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن امرالله حنائی. رجوع به علی حناوی زاده (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ام ولد، علی بن عبدالعزیز،بن حسام بن حامد رومی، مشهور به ابن ام ولد و ولدزادهء رومی. رجوع به علی رومی (ابن عبدالعزیزبن حسام بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن امیر ارغونشاه جونی قربانی (علی بیک...). پدر او امیر ارغونشاه جونی قربانی حاکم نیشابور بود، و خود علی بیک بر حدود مرو و ماخان مستوفی بود و بعداً حاکم ابیورد و حدود آن شد. در سال 784 ه . ق. به امیر تیمور گورکانی خبر رسید که این علی بیک جونی قربانی با امیر ولی متحد شده قصد سبزوار را دارند، لذا امیر تیمور با سپاهی به قصد او رفت و در حوالی قلعهء کلات، علی بیک شکست خورده تسلیم شد و مورد عفو امیر تیمور قرار گرفت. اما بار دیگر پس از بازگشت به قلعهء خود آغاز مخالفت کرد و امیر تیمور عده ای را مأمور محاصرهء آن قلعه ساخت و خود بجانب مازندران رفت. و پس از مدتی علی بیک دوباره تسلیم شد و مورد عفو امیر تیمور قرار گرفت. ولی چون بار دیگر با برخی از امیران آغاز شورش کرد به دستور امیر تیمور او و ملک غیاث الدین پیرعلی و برادرش ملک محمد و جمعی دیگر به یاسا رسیدند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 صص431 - 434).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن امیر علی قوشچی (امیر شیخ...). وی از امرای سلطان ابوسعید بود. و ابوسعید در سال 730 ه . ق. وی را بهمراهی خواجه علاءالدین محمد، به خراستان فرستاد و حکومت خراسان را به دست امیر شیخ علی سپرد تا خرابی هائی را که بعد از قتل امیر چوپان در آن سرزمین بروز کرده بود ترمیم نماید. پس از مدتی امیر علی جعفر که برای مخالفت با محمدخان در اوجان، به خراسان رفته بود با جمعی از امرا و از جمله این امیر شیخ علی ملاقات کرده و آنان را با خود همراه ساخت. و این عده در شعبان سال 737 ه . ق. سلطانیه را تصرف کردند. ولی امیر شیخ علی بعداً به دست طغاتیمورخان به قتل رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص226). (از تاریخ مفصل ایران، مغول تألیف عباس اقبال ص343 و 344).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن امیر محمد برندق برلاس (میرزا علی بیک...). از شاهزادگان تیموری. رجوع به علی بیک بن امیر محمد... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن امیر مؤید ارلات. وی در هنگام لشکرکشی دوم امیر تیمور گورکانی به خراسان، همراه او بود. و امیر تیمور درین جنگ قلعهء قهقهه را که در برابر دروازهء کلات بود تعمیر کرد و حاجی خواجه را کوتوال آن حصار ساخت و امیرزادهء علی بن امیر مؤید ارلات را با شیخ علی بهادر در آن قلعه گذاشت تا راه ها را مضبوط کنند و نگذارند کسی به کلات آمد و رفت کند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص 433).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أمین جزائری. رجوع به علی جزائری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن امیة بن خلف. از کفار قریش بود که در غزوهء بدر، عبدالرحمان بن عوف وی و پدرش امیة را اسیر ساخت و بلال حبشی که در مکه از آنها متضرر شده بود انصار را تشویق به قتل آنان کرد و بالاخره هر دو با شمشیر حبیب بن یصاف انصاری و حباب بن منذر کشته شدند. (از حبیب السیر چ خیام ج1 ص340) (از امتاع الاسماع مقریزی ج1 ص90).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن أنجب بن عثمان بن عبدالله بن عبدالرحیم بغدادی خازن شافعی، مشهور به ابن ساعی و مکنی به ابوطالب و ملقب به تاج الدین (593 - 674 ه . ق.). او را علاوه بر کتبی که در «ابن ساعی» نقل شده است کتابهای زیر میباشد: 1- الاحادیث الثمانیة العالیة. 2- اخبارالادباء. 3- اخبارالخلفاء. 4- الایناس بمناقب عباس. 5- الحث علی طلب الوالد. 6- ذیل بر کامل التواریخ ابن اثیر، در پنج مجلد. 7- ذیل بر مختصر طبقات الشافعیهء ابراهیم بن علی شیرازی، در هفت مجلد. 8- سیرة المستنصر. 9- شرح بر مقامات حریری، در بیست وپنج مجلد. 10- غررالمحاضرة و دررالمکاثرة، در تاریخ. 11- غزل الطرف، در دو جلد. 12- مشیخة علی بن انجب. 13- المعلم الاتابکی. 14- مفاتیح الجنان و مصابیح الجنان. 15- مناقب الخلفاء الاربعة، در سه جلد. 16- نزهة الابصار. 17- نساء الخلفاء من الاحرار و الاماء. رجوع به ابن ساعی و به کتب زیر شود: معجم المؤلفین ج7 ص41 کشف الظنون ص14 و 25 و سایر صفحات هدیة العارفین ج1 ص 712 و ایضاح المکنون ج1 ص42 و أعیان الشیعة ج41 ص98 و تاریخ علماء بغداد ابن رافع سلامی ص137 و البدایهء ابن کثیر ج13 ص270 و الحوادث الجامعهء ابن فوطی ص386 و شذرات الذهب ج5 ص343 و تذکرة الحفاظ ج4 ص250 و التعریف بالمؤرخین عزاوی ج1 ص92 و المخطوطات التاریخیة ص52 و حمیدیة کتبخانه ص63 و التذکرهء طاهر جزائری شمارهء 127 و فهرس المؤلفین بالظاهریة و طبقات الشافعیهء اسنوی ص123 و الوافی صفدی ج12 ص12 و حبیب السیر چ خیام ج3 ص117.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن انجب ابی المکارم المفضل بن ابی الحسن علی بن ابی الغیث مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفربن ابراهیم بن حسن لخمی مقدسی اسکندرانی مالکی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مقدسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اندلسی، علی بن حمدون بن سماک بن مسعودبن منصور جذامی، مشهور به ابن اندلسی. رجوع به علی جذامی (ابن حمدون بن سماک بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اوچ قرابهادر (شیخ...). وی از امیرزادگان بود، و در ذی حجهء سال 808 ه . ق. امیر سیدخواجه، با او و برادرانش و تیمور ملک دولدای هم پیمان شده میخواستند علیه میرزا شاهرخ قیام کنند، ولی میرزا شاهرخ بموقع ازین نقشه آگاه شده آنها را تنبیه کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص559).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اویس ایلکانی (شاهزاده شیخ...). رجوع به علی بن سلطان اویس ایلکانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن اَیدُغدی. فقیه حنبلی، اهل دمشق و ترکی الاصل. او را فرهنگی است در شرح حال شیوخ خود. (از معجم المؤلفین ج7 ص42 از الاعلام زرکلی).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ایدمربن علی جلدکی، ملقب به عزیزالدین. رجوع به علی جلدکی (ابن محمد بن ایدمر...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ایرنجین (امیر شیخ...). پدر او امیر ایرنجین، پدر یکی از زنان سلطان ابوسعید بهادرخان بود، و چون با ابوسعید از در مخالفت درآمد، در جنگی که در جمادی الاولای سال 719 ه . ق. در حدود آذربایجان در ساحل سفیدرود بین آن دو روی داد، فرزند امیر ایرنجین یعنی امیر شیخ علی، توسط سپاهیان سلطان ابوسعید کشته شد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص206) (از تاریخ مفصل ایران، مغول تألیف عباس اقبال ص 333).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ایل ارسلان قریب، معروف به حاجب بزرگ. از بزرگان امرای سلطان محمود غزنوی. رجوع به حاجب (علی بن قریب...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ایوب قدسی شافعی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی قدسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بابویه، علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن بابویه. رجوع به ابن بابویه و علی بن حسین بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن باجی، مکنی به ابوالحسن. تابعی است و ابن ابی عروبة از او نقل کند. و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن باجی) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن باکو، علی بن محمد بن عبدالله، مکنی به ابوعبدالله و مشهور به ابن باکو. از عرفای نیمهء اول قرن پنجم هجری. رجوع به علی بن محمد بن عبدالله شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بایدوخان. وی یکی از سه پسر بایدوخان است که هیچ یک از ایشان به سلطنت نرسید. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص145).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بتنونی، علی بن عمر بن علی بن حسام الدین ابوصیری حنفی شاذلی، مشهور به ابن بتنونی. رجوع به علی بتنونی (ابن عمر بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بحربن بَرّی. محدث است. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بُحَیر تابعی است. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بُخار. محدث است. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بخاری، علی بن احمدبن عبدالواحد مقدسی حنبلی، مشهور به ابن بخاری و ملقب به فخرالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بخاری (ابن احمدبن عبدالواحد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بدربن خورشیدبن ابی بکر (امیر...). رجوع به علی لر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بدربن شجاع الدین خورشیدبن ابی بکر (امیر...). رجوع به علی لر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بذیمة. محدث است. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بُرَید ابودعامهء قیسی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قیسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بری، نام او علی بن محمد بن علی بن محمد بن حسین رباطی مغربی مالکی، مشهور به ابن بری و مکنی به ابوالحسن است. رجوع به ابن بری و علی بن محمد بن علی بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بری سودانی. رجوع به علی سودانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بسام، نام او علی بن محمد بن نصربن منصوربن بسام عبرتائی بغدادی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن بسام است. رجوع به ابن بسام و علی بن محمد بن نصربن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بسام شنترینی اندلسی، مکنی به ابوالحسن (477 - 542 ه . ق.). ادیب و شاعر و مورخ رجوع به ابن بسام و به کتب ذیل شود. معجم المؤلفین ج7 ص43 و کشف الظنون ص825 و معجم الادباء ج12 ص275 و تاریخ الفکر الاندلسی ص288 و المخطوطات التاریخیة و ص56 و هدیة العارفین ج1 ص702 و ایضاح المکنون ج1 ص541 و الوافی صفدی ج12 ص13 و فهرس المؤلفین بالظاهریة.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بطال، علی بن خلف بن عبدالملک بن بطال بکری قرطبی مالکی، مشهور به ابن لجام و ابن بطال، و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی (ابن خلف بن عبدالملک...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بقال، علی بن یوسف، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن بقال. رجوع به علی بن یوسف شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بکار، مکنی به ابوالحسن. وی از مشایخ است و با ابراهیم بن ادهم صحبت داشته است. و از او برخی کرامات نقل کنند. (از نفحات الانس جامی چ توحیدی پور ص119).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بکربن وائل. وی جدی است جاهلی و از عدنانیة. او را فرزندی بنام «صعب» بود که نسل وی از اوست. نام او در نهایة الارب قلقشندی بصورت «علی بن صعب بن بکر» آمده است. (از جمهرة الانساب ص291 و سبائک الذهب ص5 و نهایة الارب قلقشندی ص300).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بکمش بن مزان بن عبدالله ترکی، ملقب به فخرالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ترکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) بلبان بن عبدالله فارسی مصری حنفی، ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بلبل الوزیر. وی به بغداد بود و خواهرزاده ای داشت که دچار سکته شده بود و توسط صاعدبن بشر معالجه گردید که شرح آن واقعه در عیون الانباء آمده است. (از عیون الانباء ج 1 ص222).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بلیق حاجب. وی در اوایل خلافت القاهر بالله عباسی منصب حجابت او را عهده دار بود، ولی پس از مدتی چون برخی از بزرگان که علی و پدرش بلیق بن مقلة نیز جزء آنان بودند، شروع به مخالفت با القاهر بالله کردند. القاهر نیز آنان را به قتل رساند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص296).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بندار رازی حنفی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی رازی (ابن بندار...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بندار مودب. مافروخی در «محاسن اصفهان» نام او را جزء دانشمندان متقدم عصر خود (قرن پنجم هجری) آورده است، و ظاهراً وی همان علی بن بندار رازی حنفی است. رجوع به علی رازی (ابن بندار...) شود. (از محاسن اصفهان مافروخی ص32) (از ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص124).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بواب، علی بن هلال بغدادی، مشهور به ابن بواب و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن بواب و علی بن هلال... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بویه بن فناخسرو دیلمی، ملقب به عمادالدوله و مکنی به ابوالحسن. رجوع به عمادالدولهء دیلمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بهاءالدین سام بن شمس الدین محمد بن فخرالدین مسعود، ملقب به ملک جلال الدین. وی از ملوک بامیان است که پس از فوت پدرش بهاءالدین سام، مدت هفت سال در بامیان حکومت کرد و در آن سال سلطان محمد خوارزمشاه که در ماوراءالنهر بود، به بامیان حمله کرد و ملک جلال الدین علی را کشت و قلمرو او را تسخیر کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص609).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بهاءالدین محمد جوینی، نوادهء خواجه شمس الدین محمد صاحبدیوان. رجوع به علی جوینی (ابن بهاءالدین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بهرام بن اسکندر روزافزون، صاحب مازندران. رجوع به علی روزافزون شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بُهَیش. محدث است. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن بیان فارسی، مشهور به عیان. رجوع به علی عیان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن پیرک پادشاه طغاتیموری (سلطان...). آخرین پادشاه سلسلهء طغاتیموری. رجوع به علی طغاتیموری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن تاج الدین سنجاری مکی حنفی. رجوع به علی سنجاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ترکمانی، علی بن عثمان بن ابراهیم بن مصطفی بن سلیمان ماردینی حنفی ترکمانی، ملقب به علاءالدین و مشهور به ابن الترکمانی. رجوع به علی ترکمانی (ابن عثمان بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن تکین (امیر...). نام شاعری است، و محمد بن عمر رادویانی در ترجمان البلاغه قطعاتی از وی نقل کرده است که از آن جمله قطعهء ذیل در لغز فرزند می باشد:
پذیره م آمد آن دلربای بر در کاخ
سیاه خفتان(1) پوشیده و کلاه بشاخ
به من به شرم نگه کرد و راه را برتافت
غزال هرگز بر یوز کی بود گستاخ
بگفتم او را ای بت متاب روی و مرو
که من به روی تو بینم همی جهان فراخ
وگر خوهی که بدانی مرا بچه از جای
برو بتازی بگریخت گیر با چخماخ.
(از ترجمان البلاغهء رادیاونی ص101).
(1) - در اصل: «سلطان»، و تصحیح از مرحوم دهخداست.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ثابت بن سعیدبن علی بن محمد بن علی بن سعید تلمسانی قرشی اموی. رجوع به علی تلمسانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ثابت شاعر. وی از رؤسای متکلمین زنادقه (مانویه) بود که خود را مسلمان می نموده است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ثردة، علی بن ابراهیم بن علی بن معتوق واسطی، مشهور به ابن ثردة. رجوع به علی واسطی (ابن ابراهیم بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ثروان بن حسن کندی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ثمال خفاجی، امیر بنی خفاجة. رجوع به علی خفاجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن تُمامة علی بن نوح بن محمد بن احمدبن ثمامة. رجوع به علی بن نوح بن محمد بن ... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جابربن عامر مالکی وفائی. رجوع به علی وفائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جاراللهبن محمد بن ابی الیمن بن ابی بکربن علی بن محمد بن محمد بن حسین بن احمد قرشی مخزومی حنفی، مشهور به ابن ظهیرة. رجوع به علی مخزومی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جاسم بن محمد اسدی حلی. رجوع به علی اسدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جباب، علی بن محمد بن سلیمان بن علی بن سلیمان بن حسن انصاری غرناطی، مشهور به ابن جباب و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری (ابن محمد بن سلیمان بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جبارة، علی بن اسماعیل بن ابراهیم بن جبارهء کندی محلی سخاوی مالکی، ملقب به شرف الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جبارة. رجوع به علی بن اسماعیل بن ابراهیم بن ... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جبارهء هذلی بسکری، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی بسکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جبلة بن مسلم بن عبدالرحمان ابناوی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به عکوک. رجوع به علی عکوک شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جبلهء کوفی، مکنی به ابوالحسن... تابعی است. و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جدا، علی بن حسین بن احمدبن ابراهیم عکبری، مشهور به ابن جدا و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عکبری (ابن حسین بن احمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جدعان، علی بن زیدبن أبی ملیکة زهیربن عبدالله بن جدعان، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جدعان. رجوع به علی بن زیدبن ابی ملیکة... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جدید، علی بن محمد بن احمدبن جدیدبن علی بن محمد بن جدید حضرمی تریمی شافعی، مشهور به ابن جدید. رجوع به علی حضرمی (ابن محمد بن احمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جراح، علی بن عیسی بن داوودبن جراح بغدادی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جراح. رجوع به ابوالحسن (علی بن عیسی...) و ابن جراح و علی بن عیسی بن داوودبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جروی، علی بن عبدالعزیزبن وزیر جَرَوی، مشهور به ابن جروی. رجوع به علی بن عبدالعزیزبن وزیر جروی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جزار مصری حنفی، ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جزلة، علی بن عیسی بن جزلهء بغدادی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جزلة. رجوع به ابن جزلة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعدبن عبید هاشمی جوهری بغدادی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی جوهری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعد جوهری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی جوهری (ابن جعد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفر، مکنی به ابوالقاسم. وی وزیر ابوکالنجار مرزبان بود. اصل او از آذربایجان و مردی دبیر و زیرک و کاردان بود. وی از زمان یوسف بن ابی الساج عهده دار دریافت خراج و مالیات آذربایجان و اران و ارمنستان بود. و اخیراً سمت وزیری دیسم را داشت. در سال 330 ه . ق. روابط میان دیسم و علی بن جعفر تیره شد و و وی به تارم گریخته به ابوکالنجار مرزبان پیوست و چون هر دو کیش باطنی داشتند بزودی با هم دوست و مهربان شدند و مرزبان وی را به وزیری برگزید. مرزبان به تحریک علی بن جعفر به تبریز حمله کرده دیسم را از آنجا براند. و در آذربایجان نیز وزارت مرزبان با ابن علی بن جعفر بود. اما بواسطهء سعایت برخی از مخالفین وی نزد مرزبان، او به جان خویش بیمناک گشته دوباره به دیسم که در ارمنستان بود پیوست و در جنگی که دوباره بین مرزبان و دیسم روی داد و به شکست دیسم خاتمه یافت. علی مورد عفو قرار گرفته دیگر بار امر وزارت را یافت. (از شهریاران گمنام تألیف احمد کسروی ص59 و 62).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفر، مشهور به سیدبن طاووس و مکنی به ابوالقاسم یا ابوالحسن یا ابوموسی. رجوع به ابن طاووس و علی بن موسی بن جعفربن محمد بن احمدبن طاووس... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفربن حسن بن عبیداللهبن علی بن حسین بن حسن بن علی بن احمد حقینی. رجوع به علی حقینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفربن حسین قدامهء موسوی، مکنی به ابوالقاسم. ممدوح ادیب صابر ترمذی. رجوع به علی موسوی (ابن حسین قدامهء...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفربن خضر مالکی جناجی نجفی. رجوع به علی مالکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفربن سعید سعیدی رازی حذاء، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حذاء شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفربن عبدالله بن حسین بن احمدبن محمد بن سعدی صقلی، مشهور به ابن قطاع و مکنی به ابوالقاسم. رجوع به ابن قطاع و علی بن جعفربن علی سعدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفربن علی سعدی صقلی، مشهور به ابن قطاع و مکنی به ابوالقاسم. در کتاب وافی، نام او بصورت علی بن جعفربن عبدالله بن حسین بن احمدبن محمد آمده است. رجوع به ابن قطاع و نیز به کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص52 و کشف الظنون ج4 ص133 و 1023 و سایر صفحات و روضات الجنات خوانساری ص484 و معجم الادباء ج12 ص279 و وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص427 و هدیة العارفین ج1 ص695 و ایضاح المکنون ج2 ص324 و المکتبة الصقلیة ص646 و البدایهء ابن کثیر ج12 ص188 و شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص45 و المختصر فی اخبار البشر ابوالفداء ج2 ص247 و مرآة الجنان یافعی ج3 ص212 و لسان المیزان ابن حجر ج4 ص209 و بغیة الوعاة سیوطی ص331 و مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص177 و حسن المحاضرهء سیوطی ج1 ص307 و فهرس المخطوطات المصورهء سید ج1 ص400 و سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص102 و وافی الصفدی ج12 ص18 و فهرس المؤلفین بالظاهریة.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفربن فلاح کتامی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن فلاح. از وزرای دولت فاطمی مصر. رجوع به علی کتامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفربن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب مدنی. رجوع به علی مدنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفربن محمد بن علی الصادق علیهم السلام. یکی از شش فرزند ذکور امام جعفر الصادق (ع) است. (از معجم التواریخ و القصص ص456) (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص75). وی برادر اسماعیل رئیس فرقهء اسماعیله است و به شام و بلاد مغرب هجرت کرد.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفر (یا علی بن احمد) خرقانی، مکنی به ابوالحسن. از بزرگترین مشایخ صوفیهء اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری. رجوع به ابوالحسن علی بن جعفر و ابوالحسن خرقانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفر سعدی، مشهور به ابن قطاع و مکنی به ابوالقاسم. رجوع به ابن قطاع (ابوالقاسم علی بن...) و علی بن عبدالرحمان سعدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جعفر کاتب، مکنی به ابوالحسن فارسی. وی ساکن نیشابور، و در ادب و علم توانا بود. و حاکم در کتاب نیشابور از وی نقل می کند. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص106).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جمال الدین بن محمدابراهیم بن شمس الدین بن مجدالمعالی قوام الدین مرعشی مدارسی. رجوع به علی مرعشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جمال، علی بن ابی بکربن علی بن ابی بکر عمر بن احمدبن عبدالرحمان بن محمد خزرجی انصاری مکی مصری شافعی، مشهور به ابن جمال. رجوع به علی مکی (ابن ابی بکربن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جمشید نوری مازندرانی اصفهانی شیعی. رجوع به علی نوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جمیل. وی از بنی حبیب بن عبیدة است. و «هجری» گوید که وی در روز فتح در مقدمهء پیغمبر (ص) بوده است. (از الاصابه ج4 قسم اول).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جَنَد. محدث است. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جُندُب (متوفی در سال 268 ه . ق.). او راست: کتاب النوادر. (از معجم المؤلفین از الفهرست طوسی ص94 و منتهی المقال ابوعلی ص209 و تنقیح المقال مامقانی ج2 ص274).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جولوغ سیستانی، مکنی به ابوالحسن و متخلص به فرخی. شاعر مشهور. رجوع به فرخی سیستانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جهضم، علی بن عبدالله بن حسن بن جهضم همدانی مکی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جهضم. رجوع به علی همدانی (ابن عبدالله بن حسن بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جهم بن بدربن جهم بن سعود قرشی شامی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جهم (188 تا 249 ه . ق.). شاعر دربار المتوکل عباسی. رجوع به ابن جهم و نیز به کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص54 و کشف الظنون ص803 و تاریخ بغداد ج11 ص367 و طبقات الشعراء ابن معتز ص151 و الموشح مرزبانی ص344 و الاغانی ج10 و ص20 و کامل التواریخ ابن اثیر ج7 ص249 و طبقات الحنابلة ص164 و دیوان ابن جهم تألیف خلیل مردم.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن جهیر، علی بن محمد بن محمد بن جهیر، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به زعیم الدین (یا زعیم الروسا) و مشهور به ابن جهیر. وزیر المستظهر عباسی. رجوع به علی بن محمد بن محمد بن جهیر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن چلبی شبینی. از علمای اواخر قرن 13 هجری. رجوع به علی شبینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حاتم بن احمد یامی (علی الوحید...). آخرین تن از بنی حمدان یمن. رجوع به علی حمدانی (ابن حاتم...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حاتم قزوینی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قزوینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حاجب النعمان، علی بن عبدالعزیزبن ابراهیم، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن حاجب النعمان. رجوع به ابن حاجب النعمان (ابوالحسن علی بن...) و علی بن عبدالعزیزبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حازم لحیانی. رجوع به علی لحیانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حاکم بامر الله، مکنی به ابوالحسن و ملقب به الظاهر لدین الله. وی هفتمین خلیفهء فاطمی مصر است که پس از قتل پدر به سلطنت رسید و در ابتدای کار امیرالجیوش را صاحب منصب ساخت و چون تمکنی پیدا کرد وی را با عمّهء خود به قتل رساند. در سال 415 ه . ق. در عهد این خلیفه در مصر قحط و غلائی عظیم اتفاق افتاد و مدت دو سال ادامه داشت. و در سال 420 او را فرزندی پیدا شد که «سعد» نام نهادش و لقب «المستنصر بالله» به او داد. در سال 421 قیصر روم با ششصدهزار سپاهی بسوی شام متوجه گشت ولی در حدود حلب تارومار و منهزم گشتند. و در نیمهء شوال سال 427 الظاهر لدین الله در سن سی سالگی بر اثر مرض استسقا درگذشت. مدت خلافتش شانزده سال بود. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص455). و نیز رجوع به ظاهر (ابن ابی منصور الحاکم)... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حامد کحال. وی از کحالین مشهور در دمشق بود. و فرزندش مهذب الدین عبدالرحیم نیز شهرت بسزائی درین علم داشت. (از عیون الانباء ج2 ص239).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حَبَشون. محدث است. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حَبْشی بن قونی، مکنی به ابوالقاسم. تلعکبری از وی روایت کرده و در سال 332 ه . ق. وی را دیده است. او راست: کتاب الهدایا. (از معجم المؤلفین از الفهرست طوسی ص98).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حبیب اللهبن محمد بن نوراللهبن ابی اللطف شافعی قدسی. رجوع به علی قدسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حجازی بن محمد بیومی حسنی ادریسی شاذلی شافعی خلوتی دمرداشی احمدی. رجوع به علی بیومی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حجربن ایاس سعدی مروزی. رجوع به علی سعدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حجر، علی بن محمد بن محمد بن علی بن احمدبن حجر عسقلانی مصری کنانی شافعی، مشهور به ابن حجر. رجوع به علی عسقلانی (ابن محمد بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حجة، علی بن عبدالله بن حجّة حموی حنفی، ملقب به تقی الدین و مکنی به ابوبکر و مشهور به ابن حجة. رجوع به ابن حجة (ابوالمحاسن تقی الدین ابوبکربن علی...) و علی بن عبدالله بن حجة... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حجة اللهبن علی بن عبدالله بن حسین بن محمد بن عبدالملک طباطبائی شولستانی نجفی، ملقب به شرف الدین. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حداد، علی بن عمر بن محمد بن فارس انباری، مشهور به ابن حداد و ملقب به قوام الدین و مکنی به ابوالفرج. رجوع به علی انباری (ابن عمر بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حَرازة. عباس دوری از وی روایت دارد. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حرانی، علی بن حسین بن علی بن علان بن عبدالرحمان، مشهور به ابن حرانی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حرانی (ابن حسین بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حربن یزید ریاحی. وی فرزند حربن یزید است که در واقعهء کربلا پس از پدرش همراه با برادر خود مصعب و غلام پدرش غره، با دشمنان امام حسین (ع) جنگیدند و به درجهء شهادت رسیدند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص52).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حرب بن محمد بن علی طائی موصلی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی موصلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حزم، علی بن احمدبن سعیدبن حزم بن غالب بن صالح بن خلف بن سفیان بن یزید فارسی اندلسی قرطبی یزیدی، مکنی به ابومحمد و مشهور به ابن حزم. رجوع به ابن حزم و علی بن احمدبن سعیدبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حزمون اندلسی. رجوع به علی اندلسی (ابن حزمون) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسام الدوله. از سلاطین آل باوند. رجوع به علاءالدولهء باوندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسام الدین بن عبدالملک جونفوری هندی، مشهور به متقی و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی متقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسام الدین اکبرآبادی هندی، مشهور به آرزو و ملقب به سراج الدین. رجوع به آرزو و به علی شاه بن حسام الدین... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن. وی کاتب محمد بن محمود سبکتکین بود، و او ذواللسانین بوده است و در هر دو زبان عربی و فارسی شعر می گفت. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). و نیز رجوع به لباب الالباب عوفی چ لیدن ج1 ص26 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن طرخان. از استادان موسیقی و غناء. رجوع به ابن طرخان (ابوالحسن علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن، مشهور به ابن ماشطة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن ماشطة، و کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص68 و الفهرست ابن الندیم ج1 ص135 و معجم الادباء ج13 ص14 و هدیة العارفین ج1 ص680 و ذیل تاریخ بغداد ابن نجار ج10 ص213.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن، ملقب به ابوالفرج. موسیقی دان متوفی در سال 721 ه . ق.). او را کتابی است در موسیقی. (از معجم المؤلفین از تاریخ الموسیقی العربیهء جول رووانیت ص23).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن ابراهیم انکوری مصری، مشهور به درویش. رجوع به علی یمنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن ابی بکربن حسن بن علی خزرجی زبیدی یمنی، مشهور به ابن وهاس و ملقب به موفق الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی درویش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن ابی فرج احمد، مکنی به ابوالقاسم و مشهور به رئیس الرؤساء ابن مسلمة. از وزرای عادل و دانشمند بود. وی در سال 397 ه . ق. متولد شد و در سال 437 به سمت وزارت القائم بامر الله خلیفهء عباسی منصوب گشت و خلیفه لقب جمال الدین، شرف الوزراء، رئیس الرؤساء به وی داد. او وزیری صاحب رأی و خرد بود، و برخی از مورخین را عقیده بر این است که وی با پیش گرفتن سیاست نزدیکی به ترکان، توانست نقشهء فاطمی ها را برای برانداختن خلافت عباسی خنثی کند. وی همچنان در منصب وزارت باقی بود تا سال 450 که در این سال به دست ارسلان بن عبدالله بساسیری دستگیر شد و به قتل رسید و جسد او را مثله مثله کردند. عمر او پنجاه ودو سال و پنج ماه و وزارتش دوازده سال و یک ماه بود. (از الاعلام زرکلی از البدایة و النهایة ج12 ص80 و تاریخ بغداد ج11 ص391 و سیرالنبلاء ج15 و دائرة المعارف الاسلامیة ج1 ص278 و کامل التواریخ ج9 ص182 و النجوم الزاهرة ج5 ص6 و ابن خلدون ج3 ص457).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن احمدبن حسین بن علی بن یحیی بن محمد شبیبی ذماری. رجوع به علی شبیبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن احمد واسطی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی واسطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن أذین. نام محدثی است. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن اسماعیل بن احمدبن جعفربن محمد بن صالح بن حسان بن حصن عبدری، مشهور به ابن مقلة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عبدری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن ایوب. وی زعیم قوم رامانیان بود و ذکر او در فارسنامهء ابن بلخی چنین آمده است: «رامانیان، این قوم قبیلهء فضلویه بودند و زعیم ایشان پدر فضلویه بود نام او علی بن الحسن بن ایوب، و همگان شبانی کردندی...». (از فارسنامهء ابن البلخی چ کمبریج ص166).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن بَلّ بغدادی. محدث است. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن بویه دیلمی، ملقب به فخرالدوله. رجوع به فخرالدولهء دیلمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن حبیب صقلی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی صقلی (ابن حسن بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن حسول، مکنی به ابوالقاسم. رقعه ای از وی که به صاحب بن عباد نوشته، در معجم الادباء نقل شده است. رجوع به معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص115 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن حسین بن محمد موصلی مصری شافعی خلعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی خلعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن خاطر جزیری مالکی. رجوع به علی جزیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن صالح نجار طائفی. رجوع به علی نجار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن صدقهء مصری یمانی حنفی، مشهور به امام بیرم پاشا. رجوع به علی بیرم شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن طوبی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی طوبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن عبدالرحمان مقری، محمد بن جعفر تمیمی، مشهور به ابن النجار. صاحب «تاریخ کوفه» از وی یاد کند و گوید که در حلقهء درس او بیش از هزار تن حاضر می شدند که برای آنها قرآن تدریس می کرد و بسیاری از قاریان بزرگ شاگرد وی بودند. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص113).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن، نام او علی بن عبدالله بن محمد بن حسن جذامی مالقی نباهی، مشهور به ابن حسن و مکنی به ابوالحسن است. رجوع به علی مالقی (ابن عبدالله بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن عبدالله عطاس حضرمی باعلوی. رجوع به علی عطاس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن عجلان بن رمیثهء حسنی حجازی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی حجازی (ابن حسن بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علان بن عبدالرحمان، مکنی به ابوالحسن. محدث و حافظ و مورخ. وی در سال 352 ه . ق. از دمشق به حلب سفر کرد. و در «اعلام زرکلی» سال وفات او 355 ذکر شده است. او راست: تاریخ الجزیرة. (از معجم المؤلفین از تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص9 و الوافی صفدی ج12 ص34).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن ابی حسین حسنی کلبی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی کلبی (ابن حسن بن ...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن ابی طالب باخرزی سخنی شافعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن باخرزی و ابوالحسن علی بن حسن... و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص65 و وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص454 و معجم الادباء ج13 ص33 و طبقات الشافعیهء سبکی ج3 ص298 و النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج5 ص99 و شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص327 و البدایهء ابن کثیر ج12 ص112 و مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص213 و مرآة الجنان یافعی ج3 ص95 و کشف الظنون ص761 و سایر صفحات و المخطوطات العربیهء کورکیس عواد ص56 و مخطوطات الموصل جلی ص53 و مکتبة المجلس النیابی ص22 و فهرس المخطوطات المصورة سید ج2 ص62 و هدیة العارفین ج1 ص629 و سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص229 و الوافی صفدی ج12 ص26 و ذیل تاریخ بغداد ابن نجار ج10 ص207 و طبقات الشافعیهء اسنوی ص41 و فهرس المؤلفین بالظاهریة و مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن اسحاق، مکنی به ابوالمظفر و ملقب به فخرالملک. وی بزرگترین فرزند نظام الملک بود. در سال 434 ه . ق. متولد شد و در سال 488 وزارت برکیارق را به عهده گرفت. سپس به نیشابور رفت و وزارت سنجر را عهده دار شد و در سال 500 در آنجا به دست یکی از فدائیان اسماعیلیه به قتل رسید. (از اعلام زرکلی از کامل ابن اثیر ج10 ص488 و النجوم الزاهرة ج5 ص155 و تاریخ دولة آل سلجوق ص 79).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن سلیمان بن احمد آل حاجی بلادی. رجوع به علی حاجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن صدقه، مکنی به ابوالحسن و ملقب به شرف الدوله. پدر او وزیر المسترشد بود و نخستین کس از بنی صدقه بود که به وزارت رسید و لقب جلال الدوله داشت. این علی بن حسن همیشه نایب پدر خود در وزارت بود و هیچگاه بالاستقلال وزیر نشد. او را خطی خوش بود و در اواخر عمر رباطی بر ساحل دجله بنام «رباط الدرجة» ساخت و با عده ای از فقرا در آنجا عزلت گزید. تولد او در محرم سال 499 ه . ق. و وفاتش در هفتم صفر سال 554 بوده است. (از معجم الادباء چ مصر ج13 ص49).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن فضال بن عمر بن أیمن کوفی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کوفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن فضل، مشهور به صردر و مکنی به ابومنصور. رجوع به صردر و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص66 و وفیات الاعیان ج1 ص453 و شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص322 و کشف الظنون ص773 فهرست المخطوطات المصورة ج1 ص461 و فهرست الخدیویة ج4 ص248.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن لطف الله حسینی قنوجی بخاری، مشهور به صدیق حسن. رجوع به علی قنوجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن محمد حر عاملی. رجوع به علی حر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن میمون ربعی دمشقی، مشهور به ابن ابی زروان. رجوع به علی ربعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی اسنوی مصری شافعی، ملقب به بدرالدین. رجوع به علی اسنوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی زمیلی بغدادی، شافعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی لیثی مصری. رجوع به علی لیثی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن علی نیشابوری صندیلی حنفی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی نیشابوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن عنتربن ثابت حلی، مشهور به شمیم و ملقب به مهذب الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی شمیم شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن فضال. از علمای شیعه بود و او راست کتاب فضائل القرآن. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن فضیل بن مروان. وی فارسی الاصل بود و ابن الندیم گوید که او را کتاب «الاصنام و ما کانت العرب و العجم تعبد من دون الله عز و جل» بوده است. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص112).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن اسماعیل خزرجی زبیدی یمنی، مشهور به ابن وهاس و ملقب به موفق الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی یمنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن حسن بن عبدالرحمان بن یحیی بن عیسی نعمی حسنی یمنی. رجوع به علی نعمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن علی طباطبایی حایری (علینقی...). رجوع به علینقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن حسن بن قاسم حسنی فاطمی علوی، مشهور به شریف. رجوع به علی شریف شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن فهر فهری مصری مالکی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فهری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن یحیی، مشهور به علان مصری. ابوبکر زبیدی نام وی را آورده و گوید که او از علمای نحو بود و در شوال سال 337 ه . ق. درگذشت. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص115).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد طایی حرمی کوفی، مشهور به طاطری و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی طاطری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد همدانی مسعودی، مشهور به ابن شهاب. رجوع به علی مسعودی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن وحشی نحوی موصلی، مکنی به ابوالفتح. رجوع به علی موصلی (ابن حسن بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن بن هبة اللهبن عبدالله بن حسین دمشقی شافعی، مشهور به ابن عساکر و ملقب به ثقة الدین و مکنی به ابوالقاسم. رجوع به ابن عساکر و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص69 و وفیات اعیان ج1 ص242 و طبقات الشافعیهء سبکی ج4 ص273 و معجم الادباء ج13 ص73 و النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج6 ص77 و تذکرة الحفاظ ذهبی ج4 ص118 و شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص239 و البدایهء ابن کثیر ج12 ص294 و الدارس نعیمی ج1 ص100 و المختصر فی اخبار البشر ابوالفداء ج3 ص62 و مختصر دول الاسلام ج2 ص62 و مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص216 و ج2 ص211 و کشف الظنون ص54 و سایر صفحات، و ایضاح المکنون ج1 ص224 و کنوزالاجداد محمد کردعلی ص306 و فهرست الخدیویة ج5 ص25 و مقدمهء تاریخ ابن عساکر از صلاح الدین منجد و فهرس مخطوطات المصورهء سید ج2 ص29 و فهرس مخطوطات الظاهریهء یوسف عش ج6 ص109 و جولة فی دور الکتب الامیرکیهء کورکیس عواد ص89 و فهرس المخطوطات المصورهء لطفی عبدالبدیع ج2 ص66 و هدیة العارفین ج1 ص701 و سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص278 و التذکرهء طاهر جزائری ص24 و فهرس المؤلفین بالظاهریة و الزیارات عدوی ص20 و الاعلام بوفیات الاعلام ذهبی ص210 و الوافی صفدی ج12 ص35 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص327.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن أحمر. رجوع به علی أحمر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن أکوع صنعانی. رجوع به علی أکوع شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن ببای حنفی. رجوع به علی ببای شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن برزنجی مدنی شافعی. رجوع به علی برزنجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن ذهلی أفطس، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی أفطس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن رندی (امیر امام جلال الدین...). رجوع به علی رندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن سنهوری شافعی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی سنهوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن سیازی، رجوع به علی سیازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن شافعی، مشهور به بیهقی. رجوع به علی بیهقی (ابن حسن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن شقیق خراسانی، مکنی به ابوعبدالرحمان. از روات حدیث بود. و نیز رجوع به ابوعبدالرحمان (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن صقلی قزوینی. رجوع به علی صقلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن (یا حسین) علوی بغدادی، مکنی به ابوالقاسم و مشهور به ابن أعلم. ریاضی دان و منجم مشهور قرن چهارم هجری. رجوع به ابن اعلم و علوی (علی بن حسن...) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص64 و ایضاح المکنون ج1 ص621 و اعیان الشیعة ج41 ص35 و الاعلام زرکلی ج5 ص80 و هدیة العارفین ج1 ص682.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن قهستانی، مکنی به ابوبکر و ملقب به عمیدالملک. عارض سپاه محمود غزنوی و از بزرگان فضلا و ادبای خراسان و نیز رئیس دارالانشاء و ندیم محمد بن محمود غزنوی و ممدوح فرخی شاعر است و چهار قصیده در دیوان حاضر فرخی (ص169، 195، 317، 323 چ دبیرسیاقی) در مدح او آمده است. علی قهستانی بعدها به خدمت سلاجقه پیوست و در سال 431 ه . ق. در آن دولت به مقامات جلیله رسید. سوزنی در حق فرخی و این ممدوح گوید:
فرخی هندی غلامی از قهستانی بخواست
که غلام ترک دادش خوش لقا و خوش کلام.
رجوع به ابوبکر (علی بن حسن...) و معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص116، و دیوان فرخی چ محمد دبیرسیاقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن کاتب. از شعرای مصر بود و دیوان او سی ورقه است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن کوفی، مکنی به ابوالشعثاء. محدث بود و از حفص بن غیاث روایت کرد. و رجوع به ابوالشعثاء (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن همدانی، مشهور به ابن فاکهی و مکنی به ابوالفضل. رجوع به علی فاکهی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسن هنائی، مشهور به کراع النمل و دوسی، و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کراع النمل شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین. یکی از علمای فقه از مردم سَکَلکند بود، و آن شهری است به طخارستان. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین، ملقب به غیاث الدین. رجوع به غیاث الدین علی بن کمال الدین حسین کاشانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین آمدی نحوی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی آمدی (ابن حسین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن احمدبن ابراهیم عکبری، مشهور به ابن جدا و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عکبری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن احمدبن حسن بن قاسم بن حسن بن علی همدانی، مشهور به فلکی و مکنی به ابوالفضل. رجوع به علی فلکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن جنید رازی، مشهور به مالکی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی رازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن حرب، مکنی به ابوعبید. فقیه و مجتهد. وی در سال 232 ه . ق. در بغداد متولد شد. سپس به مصر رفت و امر قضاوت را در آنجا عهده دار گشت، ولی پس از مدتی از این منصب معزول شد و به بغداد بازگشت و در سال 319 درگذشت. او را تصانیفی است. (از معجم المؤلفین از اعلام زرکلی ج5 ص87). و نیز رجوع به ابوعبید (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن حسان بن باقی قرشی. رجوع به علی قرشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن حمویه بن زید، مکنی به ابوالحسین. از صوفیان بود و در سال 384 ه . ق. متولد شد. او راست: بهجة الاسرار در تصوف. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص257).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن حیدر رضا عاملی رکینی. رجوع به علی رکینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن حیدرة بن محمد بن عبدالله بن محمد، مکنی به ابوالحسن. از فرزندان عقیل بن ابی طالب. رجوع به علی عقیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن سلام شرغی. رجوع به علی شرغی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن سلیمان اسپارته ای رومی حنفی (علی رضا...)، مشهور به وصفی. رجوع به علی رضابن حسین... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن صلاح بن بدرالدین حسنی صنعانی مؤیدی، ملقب به جمال الدین. رجوع به علی مؤیدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن طریف کوفی، مکنی به ابومنذر. رجوع به علی کوفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن عبدالعالی کرکی عاملی، مشهور به محقق ثانی و محقق کرکی و شخی علایی و مولی مروج. رجوع به علی کرکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن عروة مشرقی دمشقی حنبلی، مشهور به ابن زکنون و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مشرقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن عزالدین بن حسن بن محمد بن صلاح بن حسن بن جبریل حسنی یمنی شامی. رجوع به علی شامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن ابی بکربن محمد موصلی حنبلی، ملقب به عزالدین. رجوع به علی موصلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام، مکنی به ابوالحسن و ابومحمد و ابوالقاسم و ابوبکر، و ملقب به سیدالعابدین و زین العابدین و زکی و امین و سجاد. امام چهارم از ائمهء شیعهء اثناعشریة. رجوع به ابوالحسن علی بن الحسین بن علی بن... (ع) و حبیب السیر چ خیام ج2 ص61 و سایر صفحات شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن حسین بن خلف بن محمد ارموی، مشهور به ابن قاضی عسکر و ملقب به شرف الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ارموی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن علان بن عبدالرحمان، مشهور به ابن حرانی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به حرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن محمد بن عبدالمعین بن عون هاشمی. آخرین ملک هاشمی در حجاز. رجوع به علی هاشمی (ابن حسین بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن محمد بغدادی حائری، مشهور به درویش. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی اصفهانی باقولی ضریر، مشهور به جامع و مکنی به ابوالحسن. نحوی بود. او راست: 1- کشف المشکلات و ایضاح المعضلات فی علل القرآن. 2- المجمل. رجوع به ابوالحسن (علی بن حسین...) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص75 و معجم الادباء ج13 ص164 و انباء الرواة قفطی ج28 ص24 و بغیة الوعاة سیوطی ص335 و کشف الظنون ص263 و روضات الجنات خوانساری ص485 و هدیة العارفین ج1 ص697.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بیهقی حنفی، ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بیهقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی ترکی (علی بای ...)، مکنی به ابوالحسن. امیر تونس. رجوع به علی بای اول شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی عیسی، مشهور به ابن کوچک وراق. رجوع به علی عیسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی عیسی فراء، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فراء شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی عوض مزیدی اسدی حلی. رجوع به علی عوض شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی کاشفی. رجوع به علی کاشفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی کرمانی. رجوع به علی کرمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن علی مسعودی، مکنی به ابوالحسن. صاحب مروج الذهب. رجوع به مسعودی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن قاسم بن منصوربن علی مصولی شافعی، مشهور به ابن شیخ عوینة و ملقب به زین الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی موصلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن احمدبن هیثم بن عبدالرحمان بن مروان بن عبدالله بن مروان بن محمد (آخرین خلیفهء اموی) اصفهانی صاحب کتاب أغانی، مکنی به ابوالفرج. رجوع به ابوالفرج (علی بن...) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص78 و الفهرست طوسی ص192 و وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص421 و معجم الادباء ج13 ص94 و تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج11 ص398 و الفهرست ابن الندیم ج1 ص115 و یتیمة الدهر ثعالبی ج3 ص96 و انباء الرواة قفطی ج2 ص251 و النجوم الزاهرهء ابن تغری ج4 ص15 و میزان الاعتدال ذهبی ج2 ص223 و مرآة الجنان یافعی ج2 ص359 و المنتظم ابن جوزی ج7 ص71 و لسان المیزان ابن حجر ج4 ص221 و الهدایهء ابن کثیر ج11 ص263 و شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص19 و المختصر فی اخبار البشر ابوالفداء ج2 ص114 و مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص184 و کشف الظنون ص26 و 43 و سایر صفحات، و کنوزالاجداد محمد کردعلی ص159 و دراسة الاغانی شفیق جبری و معجم الاطباء احمد عیسی ص304 و مقدمهء کتاب اغانی از شفیق جبری و هدیة العارفین ج1 ص681 و الذریعهء آغابزرگ ج2 ص304 و کتاب صاحب الاغانی ابوالفرج اصفهانی، ابن محمد احمد خلف الله و فهرست الخدیویة ج4 ص204 و فهرست کتابخانهء رضوی ص109 و روضات الجنات خوانساری ص478 و فوائد الرضویهء عباس قمی ج3 ص378 و سیرالنبلاء ذهبی ج10 ص196 و الوافی صفدی ج12 ص44 و عیون التواریخ ابن شاکر کتبی ج12 ص126 و فهرس المؤلفین بالظاهریة.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن عمر، مشهور به ابن مسلمة و ملقب به رئیس الرؤساء. وزیر القائم بامر الله عباسی. رجوع به رئیس الرؤساء، و تجارب السلف نخجوانی ص256 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن محمد حسینی عاملی جزینی، مشهور به صائغ. رجوع به علی صائغ شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد زینبی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی زینبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد سغدی حنفی. رجوع به علی سغدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن محمودبن محمد رشید (علی بای...)، مکنی به ابوالحسن. امیر تونس. رجوع به «علی بای دوم» شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن مکرم، مکنی به ابوالقاسم، و ملقب به ناصرالدین و مؤیدالدولة، و مشهور به ابن مکرم. وی فرزند ناصرالدوله و از ملوک عمان بود. شخصی کریم و بخشنده به شمار می رفت و مهیار دیلمی وی را مدح کرده. وی در سال 428 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی از ابن خلدون ج4 ص93 و دیوان مهیار دیلمی ج1 ص35).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن منصور حریری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حریری (ابن حسین بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن موسی بن بابویه قمی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن بابویه. رجوع به ابن بابویه و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص 81 و الفهرست طوسی ص93 و الفهرست ابن الندیم ج1 ص196 و کتاب الرجال نجاشی ص184 و فوائد الرضویهء عباس قمی ص222 و روضات الجنات خوانساری ص377 و منتهی المقال ابوعلی ص213 و منهاج المقال میرزا محمد ص231 و هدیة العارفین ج1 ص678.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی کاظم بن جعفر الصادق بن محمد باقربن علی زین العابدین بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام، مشهور به شریف مرتضی و علم الهدی، و مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علم الهدی موسوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن وافد، مکنی به ابوالحسن. از تابعیان. رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن هندو بغدادی، مکنی به ابوالفرج و مشهور به ابن هندو. رجوع به ابن هندو و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص82 و عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج1 ص323 و تاریخ حکماء اسلام بیهقی ص93 و فوات الوفیات ابن شاکر کتی ج2 ص45 و ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص379 و کشف الظنون ص1762 و کنوز الاجداد محمد کردعلی ص213 و هدیة العارفین ج1 ص686.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بن یحیی. فقیه و عالم علم فرایض (متوفی در حدود سال 660 ه . ق.). او راست: 1- الدر فی الفرائض.2- القمر المنیر فی حل عقود التحریر. 3- اللمع. (از معجم المؤلفین از تراجم الرجال جنداری ص24).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین اردکانی شیرازی (علی رضا...)، مشهور به تجلی. رجوع به علی رضا (ابن حسین...) و تجلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین اصابی قطیعی یمنی شافعی. رجوع به اصابی و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص 72 و هدیة العارفین ج1 ص710 و اعلام زرکلی چ 2 ج5 ص90 و العقود اللؤلؤیة ج1 ص128.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین أماسی. رجوع به علی اماسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین انصاری، مشهور به حاجی زینل عطار. از دانشمندان قرن هشتم هجری. رجوع به حاجی زینل عطار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بدلیسی حنفی، ملقب به حسام الدین. رجوع به علی بدلیسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین بیاعی. محدث. رجوع به علی بیاعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین جوری (یا حوری)، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی جوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین خلیعی شاعر، مکنی به ابوالحسین. رجوع به علی خلیعی (ابن حسین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین حسینی مرعشی. رجوع به علی مرعشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین خیقانی حلی نجفی. رجوع به علی خیقانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین داوودی، مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی داوودی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین شاکر جرکسی پارسی. رجوع به علی شاکر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین طریحی نجفی. رجوع به علی طریحی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین قدامهء موسوی، مکنی به ابوجعفر. ممدوح ادیب صابر ترمذی. رجوع به علی موسوی (ابن حسین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین قرشی. رجوع به علی قرشی (ابن حسین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین قمی شیعی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی قمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین قهستانی، شاعر، مکنی به ابوبکر. رجوع به علی قهستانی (ابن حسین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین کاکی. رجوع به علی کاکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین مروزی حنفی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مروزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین مسرعی، مشهور به بولاقی. رجوع به علی بولاقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حسین مغربی کاتب، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مغربی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حصین بن مالک بن خشخاش عنبری تمیمی، مکنی به ابوالحر. رجوع به علی عنبری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حکم بنانی، مکنی به ابوالحکم. محدث بود و ابوالاشهب از او روایت کند. رجوع به ابوالحکم (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حکم سلمی، برادر معاویة بن حکم. رجوع به علی سلمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حکیم ازدی، مکنی به ابوالحسن. تابعی. رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمدان، مکنی به ابوالحسن و ملقب به سیف الدوله. رجوع به سیف الدوله و الاَثار الباقیهء بیرونی ص133 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمدون بن سماک بن مسعودبن منصور جذامی، مشهور به ابن اندلسی. رجوع به علی جذامی (ابن حمدون بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمزة، مکنی به ابوالحسن. وی ادیب بود و به دمشق رفت و ابوالفتح صالح بن اسد کاتب را در آنجا مدح کرد. علی بن عبدالسلام صوری از وی روایت میکند. او در سال 430 ه . ق. در طرابلس درگذشت. او راست: رسالة الحماریة. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج12 ص55).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمزه، نام او علی بن حمید صعیدی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن حمزه یا ابن صباغ است. رجوع به علی صعیدی (ابن حمید...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمزة بن عبدالله بن عثمان اسدی کوفی، مشهور به کسائی و مکنی به ابوالحسن. مقری و تجویددان و لغوی و نحوی و شاعر. رجوع به کسائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمزة بن علی طلحة بن علی رازی بغدادی، مکنی به ابوالحسین و مشهور به ابن بقشلان و ملقب به علم الدین. رجوع به علی رازی (ابن حمزة بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمزة بن عمارة بن حمزة بن یساربن عثمان اصبهانی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی اصفهانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمزهء اصفهانی. رجوع به علی اصفهانی (ابن حمزه) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمزهء بصری. رجوع به علی بصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمشادبن سختویه، مکنی به ابوالحسن (نام او را بصورت علی بن محمد بن سختویه بن حمشاد نیز ضبط کرده اند). وی محدث و حافظ و اهل نیشابور بود و در سال 258 ه . ق. تولد یافته و به شهرهای مختلفی سفر کرد و نزد اشخاص بسیاری تحصیل کرد. و در 14 شوال سال 338 درگذشت. او راست: 1- الانوار، در دویست وشصت جلد. 2- التفسیر، در دویست وسی جلد. 3- المسندالکبیر، در چهارصد جلد. (از معجم المؤلفین از سیرالنبلاء ذهبی ج10 ص98 و الوافی صفدی ج12 ص56 و عیون التواریخ ابن شاکر کتی ج12 ص82 و المنتظم ابن جوزی ج6 ص364 و شذرات الذهب ابن عماد ج2 ص348 و البدایهء ابن کثیر ج11 ص222 و هدیة العارفین ج1 ص679).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمودبن محمد بن سعیدبن سلطان بوسعیدی. از سلاطین زنگبار. وی در سال 1298 ه . ق. متولد شد و در سال 1316 ه . ق. بعد از درگذشت پدرش به سلطنت زنگبار رسید ولی دولت انگلستان به بهانهء خردسالی وی، خود عهده دار ادارهء امور آنجا شد تا اینکه در سال 1322 ه . ق. بعضی اختیارات داخلی به وی واگذار شد اما بسبب بسیاری اختلافات با نمایندهء انگلستان، در سال 1329 ه . ق. به کناره گیری از سلطنت مجبور گشت و به پاریس رفت و در آنجا اقامت گزید و در سال 1336 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی از عشر سنوات حول العالم ص462).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمودبن میمون بن احمد ادریسی حسنی علوی حمودی، ملقب به الناصر لدین الله. نخستین سلطان حمودیة در قرطبة و مالقة. رجوع به علی حمودی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حموش بن محمد بن مختار قیروانی اندلسی قرطبی. رجوع به علی قیروانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمویه. وی فرزند حمویه حاکم نیشابور در عهد امیر نصر سامانی بود و خود در بارگاه امیر نصر میزیست. و او را با حسین بن علی گفتگوئی است که در تاریخ حبیب السیر نقل شده است. (از حبیب السیر چ خیام ج7 ص358).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمیدبن احمدبن جعفربن ولید قرشی. رجوع به علی قرشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حمید سعیدی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن صباغ یا ابن حمزه. رجوع به علی سعیدی (ابن حمید...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حنا، علی بن محمد بن سلیم مصری، ملقب به بهاءالدین و مشهور به ابن حنا. وزیر الظاهر فاطمی. رجوع به علی مصری (ابن محمد بن سلیم...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حنظلة، مکنی به ابوطلق. از تابعیان بود. و رجوع به ابوطلق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حوشب فزاری، مکنی به ابوسلیمان. محدث بود و ولیدبن مسلم از او روایت کرد. و نیز رجوع به ابوسلیمان (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حیدربن علی قمی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی قمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حیدربن محمد بن احمد هاشمی حسنی تهامی. رجوع به علی تهامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حیدرة. او راست: شرح تلخیص اعمال الحساب ابن بناء. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص472).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن حیون، علی بن نعمان بن محمد بن حیون، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن حیون. رجوع به علی بن نعمان بن محمد... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خاتون، علی بن احمدبن خاتون عاملی، مشهور به ابن خاتون. رجوع به علی عاملی (ابن احمدبن خاتون) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خدیع کرمانی. وی پس از اینکه پدرش «کرمانی» به دست یکی از چاکران نصربن سیار در مرو کشته شد، در سال 330 ه . ق. نزد ابومسلم خراسانی آمد و چند روزی در خدمت او بود اما از وی روی گردان شد و به خدمت نصربن سیار شتافت. در این هنگام سلیمان بن کثیر به وی پیغام داد که این غایت بی حمیتی توست که از کسی متابعت میکنی که پدر تو را به خدعه به قتل رسانده است. این سخن در علی بن خدیع مؤثر افتاد و با نصر به مخالفت برخاست و قبیلهء ربیعه را با خود همداستان ساخت. درین هنگام هر یک ازین دو تن پیغام نزد ابومسلم فرستادند و از او یاری خواستند. ابومسلم پس از مشورت با شیعهء عباسیه جانب ابن کرمانی را گرفت. پس از چندی ابن کرمانی به مرو حمله کرد و نصف شهر را از چنگ نصر بدرآورد. در این هنگام ابومسلم خراسانی به کمک وی شتافت و با کمک قبیلهء ربیعه، مرو را تسخیر کرد و از یاران نصر و مروانیه هرکه را یافت به قتل رساند و ابن کرمانی را نیز چند روزی در سلک چاکران خود جای داد، اما او را نیز پس از چندی به قتل رساند و تمامی ملک خراسان را به تصرف خود درآورد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص195).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خراسان، علی بن احمدبن عبدالعزیزبن عبدالحق بن خراسان، مشهور به ابن خراسان. آخرین تن از امرای آل خراسان در تونس. رجوع به علی بن احمدبن عبدالعزیزبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خروف، علی بن محمد بن علی بن محمد حضرمی رندی اشبیلی اندلسی، مشهور به ابن خروف و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی اشبیلی (ابن محمد بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خروف، علی بن محمد بن یوسف بن مسعود قیسی قرطبی، شاعر، ملقب به نظام الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن خروف. رجوع به ابن خروف (ضیاءالدین ابوالحسن...) و علی بن محمد بن یوسف بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خسرو ازنیقی (علی چلبی...). رجوع به علی چلبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خشرم. از محدثان بود. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خضربن احمد عمروسی مالکی. رجوع به علی عمروسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خضربن حسن عثمانی دمشقی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عثمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خطیب الناصریة، علی بن محمد بن سعدبن محمد بن علی بن عثمان بن اسماعیل بن ابراهیم جبرینی حلبی طائی شافعی، مشهور به ابن خطیب ناصریة و مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی حلبی (ابن محمد بن سعدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلف بن خلیل بن عطاءالله غزی شافعی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی غزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلف بن عبدالمطلب بن حیدربن محمد بن فلاح موسوی حسینی مشعشعی حویزی. محدث و مفسر و ادیب. رجوع به علی حویزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلف بن عبدالملک بن بطال بکری قرطبی مالکی، مشهور به ابن لجام و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلف بن عبدالوهاب کاتب، مکنی به ابوالحسن. او راست: موارد البیان. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1888).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیفة بن علی نحوی، مشهور به ابن منقی و مکنی به ابوالحسن. وی اهل موصل بود و در ادب تبحر داشت و در مسجد نبی (ص) در موصل می نشست. در معجم الادباء قطعاتی از اشعار او نقل شده است. او در ربیع الاول سال 562 ه . ق. درگذشت. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص206).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیفة بن یونس بن ابی القاسم بن خلیفه خزرجی، مشهور به ابن ابی اصیبعة و ملقب به رشیدالدین و مکنی به ابوالحسن. متولد در سال 579 ه . ق. در حلب و متوفی در سال 616، و جسد او در بیرون باب الفرادیس مدفون است. او راست: 1- تعالیق من مجربات فی الطب. 2- کتاب طب السوق. 3- کتاب المساحة. 4- مقالة فی السبب خلقت الجبال. 5- مقالة فی نسبة النبض و موازنته الی الحرکات الموسیقاریة. 6- الموجز المفید فی علم الحساب. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج12 ص57 و عیون الانباء ج2 ص246 و کشف الظنون ص1899 و ایضاح المکنون ج2 ص267 و روضات الجنات ص487). نیز رجوع به ابن ابی اصیبعة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیفهء حسینی مالکی. رجوع به علی حسینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیفهء موصلی. رجوع به علی موصلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیل بن ابراهیم بن محمدعلی رازی طهرانی نجفی. رجوع به علی تهرانی (ابن خلیل بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیل بن احمدبن سالم شافعی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی شافعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیل بن علی بن حسین دمشقی، مشهور به ابن قاضی عسکر و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دمشقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیل حنفی طرابلسی. رجوع به علاءالدین طرابلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیل شاعر. یکی از روسای متکلمان زنادقة (مانویه) بود که خود را مسلمان می نمود. او را صد ورقه شعر بوده است. (از الفهرست ابن الندیم). و رجوع به ثمار القلوب ثعالبی ص 138 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خلیل مرصفی (یا مرصفاوی) مصری مدنی شافعی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به نورالدین. رجوع به علی مرصفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن خواجه بهاءالدین محمد جوینی، نوادهء خواجه شمس الدین محمد صاحبدیوان. رجوع به علی جوینی (ابن بهاءالدین محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوود. او افسانه ها از زبان حیوان می کرده است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوود. کلیله و دمنه را به شعر کرده است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوود. منجم فاضل و مقدم. او راست: کتاب الامطار. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوود (یا داوودبن داوود)، مکنی به ابوالمتوکل و ملقب به ناجی. محدث است. و نیز رجوع به ابوالمتوکل شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوودبن ابراهیم جوهری، مشهور به ابن صیرفی. رجوع به علی جوهری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوودبن جراح، مکنی به ابوالحسن. وزیر و کاتب المقتدر بالله عباسی بود. (از مجمل التواریخ و القصص ص377).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوودبن سلیمان اصفهانی، ملقب به صائن الدین. رجوع به علی اصفهانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوودبن سلیمان جوهری مصری شافعی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی جوهری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوودبن یحیی بن کامل بن یحیی بن جبارهء زبیری قرشی اسدی، ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی زبیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوودبن یوسف رسولی، مشهور به مجاهد رسولی. رجوع به علی رسولی (ابن داوود موید...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوود بغدادی. کاتب زبیدة بنت جعفر. رجوع به علی بغدادی (ابن داوود...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن داوود خطیب جوهری، مشهور به ابن صیرفی. رجوع به علی جوهری (ابن داوودبن ابراهیم...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن دبیس بن صدقة بن منصور اسدی مزیدی. اسدی بود. رجوع به علی مزیدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن دریهم، علی بن محمد بن عبدالعزیزبن فتوح بن ابراهیم تغلبی موصلی دمشقی شافعی، مشهور به ابن دریهم و ملقب به تاج الدین. رجوع به ابن دریهم و علی بن محمدبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن دقیق العید، علی بن محمد بن علی بن وهب بن مطیع قشیری شافعی، ملقب به محب الدین و مشهور به ابن دقیق العید. رجوع به علی قشیری (ابن محمد بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن دلدار علی لکهنوئی هندی. رجوع به علی لکهنوئی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ذری حضرمی. رجوع به علی حضرمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رافع. مولای پیغمبر (ص). وی در عهد پیغمبر (ص) متولد شد و پیغمبر اکرم وی را «علی» نام نهاد. (از الاصابهء ابن حجر ج5، قسم 2).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن راهبة. وی طبیب المتقی خلیفهء عباسی بود و نزد او احترام و اکرامی خاص داشت. او بهمراهی بختیشوع و أتوش و ثابت بن سنان بن ثابت، طبابت المتقی را عهده دار بود. (از تاریخ الحکماء قفطی ص235).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رباح. از محدثان بود. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ربن، علی بن سهل طبری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن ربن و علی بن سهل بن ربن طبری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ربیعة، مکنی به ابوالمغیرة. وی تابعی بود و از علی علیه السلام روایت کرد. و سلمة بن کهیل از او روایت دارد. و نیز رجوع به ابومغیره (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رجاء، ملقب به شرف الدین. وی در سلک وزیران طغرل بن محمد بن ملکشاه به شمار می رفت و چون مردی نالایق بود طغرل عزم عزل او کرد. اما پیش از عزل کردن وی روزگار سلطنتش به سر آمد و شرف الدین علی به آذربایجان رفت و جزء ملازمان سلطان داوودبن محمود گردید. و هنگامی که خوارزمشاه به عراق لشکر کشید وی کشته شد. (از دستورالوزراء خوندمیر ص 209) (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص521).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رجب علی دیزجی (علی اکبر...). رجوع به علی اکبر دیزجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رزین بن سلیمان. از بنی مروان بن ابی حفصة بود و شعر می گفت. او را دیوانی بود که نزدیک پنجاه ورق داشت. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رزین ترمذی خراسانی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ترمذی (ابن رزین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رستم بن هردوز، مشهور به ابن ساعاتی و ملقب به بهاءالدین و مکنی به ابوالحسن. نام وی را بصورت علی بن محمد بن رستم بن هردوز نیز آورده اند. وی در سال 553 ه . ق. متولد شد و در سال 604 در قاهره درگذشت. او را دیوان شعری است در دو مجلد، و نیز دیوانی به بنام «مقطعات النیل» دارد. رجوع به ابن ساعاتی و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص92 و وفیات الاعیان ج1 ص458 و شذرات الذهب ج5 ص13 و مرآة الجنان یافعی ج4 ص254 و کتاب فی التراجم ج1 ص4616.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رسول رسولی. رجوع به علی رسولی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رضابن محمدمهدی بحرالعلوم طباطبائی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رضوان بن علی بن جعفر مصری، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن رضوان. رجوع به علی مصری (ابن رضوان بن...) و ابن رضوان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رضی الدین بن علی بن احمدبن محیی الدین جامعی عاملی. رجوع به علی جامعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رفاعهء قرظی. رجوع به علی قرظی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رکانة. برخی او را از صحابه دانسته اند، ولی ابن مندة گوید که صحابی بودن او مورد تردید است. (از الاصابهء ابن حجر ج4، قسم 1).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رکن الدوله حسن بن بویه دیلمی، ملقب به فخرالدوله. رجوع به فخرالدولهء دیلمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن روزبهان بن محمد خنجی، ملقب به زین الدین. رجوع به علی خنجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن روزبه شیبانی، ملقب به اختیارالدین. از امرا و ملوک جبال. رجوع به اختیارالدین (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رومی، علی بن عباس بن جریج بغدادی، مشهور به ابن رومی و مکنی به ابوالحسن. شاعر رومی الاصل. رجوع به ابن رومی به علی بن عباس بن جریج... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رویم کوفی. رجوع به علی کوفی (ابن رویم) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن رئاب. وی از مشایخ شیعه و راوی فقه از ائمه بود. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زاهدة، علی بن مبارک، مشهور به ابن زاهدة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بن مبارک شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زریق بغدادی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زقاق، علی بن عطیة بن مطرف بن سلمهء لخمی بلنسی، مشهور به ابن زقاق و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی (ابن عطیة بن مطرف ابن ...) و ابن زقاق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زقاق، علی بن قاسم بن یونش اشبیلی، مشهور به ابن زقاق و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی اشبیلی (ابن قاسم بن یونش...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زکرون، علی بن احمدبن زکریا، مشهور به ابن زکرون و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بن احمدبن زکریا شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زکریابن مسعود حنفی (متوفی در سال 686 ه . ق. در قدس). او راست: شرح معانی الاَثار طحاوی. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون ج2 ص505).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زکریا مسبحی. رجوع به علی مسبحی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زکریا نیشابوری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی نیشابوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زکی بوسنوی رومی حنفی. رجوع به علی بوسنوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زیاد اسکندری، مشهور به محتسب و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی محتسب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زیاد تمیمی، مکنی به ابوالحسن. یکی از نقلهء کتب فارسی به عربی است. رجوع به ابوالحسن (علی بن زیاد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زیاد تونسی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی تونسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زیدبن ابی ملیکة زهیربن عبدالله بن جدعان، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جدعان. وی فقیه و نابینا بود و روایت حدیث می کرد ولی از محدثان موثوق نبود. اصل او از بصره است و در سال 129 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از خلاصة تذهیب الکمال ص232 و التبیان و تاریخ الاسلام الذهبی ج5 ص283).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زیدبن حسن شظبی صریمی صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زیدبن محمد بن حسین بن سلیمان بن أیوب انصاری أوسی خزیمی بیهقی شافعی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بیهقی و ظهیرالدین (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زیل، مکنی به ابوالحسن، علی بن سهل طبری. کاتب مازیاربن قارن است. وی چون به دست خلیفه مسلمانی گرفت، مقرب شد و فضل او پیدا گشت و متوکل او را در جملهء ندماء درآورد. او راست: کتاب فردوس الحکمة و تحفة الملوک، و کناش الحضرة، و منافع الاطعمة و الاشربة و العقاقیر (از الفهرست ابن الندیم). اما این مرد همان علی بن ربن طبری است که ابن الندیم در اینجا اشتباهاً نام پدر او را «زیل» نوشته است. و کلمهء ربن همان «ربنا» است در زبان یهود. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به ابن ربن شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زین. در عجایب البلدان خاطره ای از وی دربارهء کوه دماوند ذکر شده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص674 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زین العابدین بن هاشم عراقی حسینی فاسی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عراقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن زین نصرانی. او راست: کتاب الاَداب و الامثال علی مذاهب الفرس و الروم و العرب. (از الفهرست ابن الندیم). اما احتمال دارد که این مرد همان علی بن ربن الطبری باشد. رجوع به ابن ربن شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ساعاتی، علی بن رستم بن هردوز، مشهور به ابن ساعاتی و ملقب به بهاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن ساعاتی و علی بن رستم بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ساعی، علی بن أنجب بن عثمان بن عبدالله بن عبیداللهبن عبدالرحیم بغدادی خازن شافعی، مشهور به ابن ساعی و ملقب به تاج الدین و مکنی به ابوطالب. رجوع به ابن ساعی و علی بن أنجب بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سالم، نام او علی بن خلیل بن احمدبن سالم شافعی، و ملقب به علاءالدین است. رجوع به علی شافعی (ابن خلیل بن احمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سالم بن عبدالناصر غزی شافعی. رجوع به علی غزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سالم بن مخارق والبی، مولای عباس بن عبدالمطلب. رجوع به علی والبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سختویه بیهقی خسروجردی. رجوع به علی بیهقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سدیر، علی بن محمد بن عبدالله، مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن سدیر. رجوع به علی بن محمد بن عبدالله شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سراج بن عبدالله مصری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سری بن صقربن حمل. محدث بود. (منتهی الارب) (تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعدبن عبدالله عسکری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عسکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعدبن علی، مکنی به ابوالحسن. وی یکی از امرای بنی نصر بود که از سال 629 تا 897 ه . ق. در غرناطه حکومت کردند. او دو بار حکومت را به دست گرفت، یکی از سال 866 تا 887 و یک بار از 888 تا 890. (از طبقات سلاطین اسلام ص25) (از معجم الانساب زامباور ص94).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعدبن علی بن عبدالواحدبن عبدالقاهربن أحمدبن مسهر موصلی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به مهذب الدین و مشهور به ابن ابی الوفاء. رجوع به علی موصلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعدبن علی بن یوسف الغنی باللهبن محمد بن أحمر، مکنی به ابوالحسن و ملقب به الغالب بالله، نام او بصورت «علی بن سعدبن محمد...» و «علی بن نصربن سعدبن سلطان ابی عبدالله محمد بن سلطان ابی الحسن» نیز آمده است. وی از ملوک بنی الاحمر در اندلس بود. و پس از حوادث بسیاری توانست به سلطنت برسد، و با اسپانیا جنگهای بسیاری کرد که به صلح انجامید. او در بصره به مرضی شبیه صرع مبتلی گشت لذا از پادشاهی معزول شد و به شهر «منکب» منتقل گشت و در سال 890 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از اعلام زرکلی از نفح الطیب ج 2 ص 1260 و بدائع الزهور ج2 ص230 و اخبارالعصر فی انقضاء دولة بنی نصر، که در انتهای کتاب «آخر بنی سراج» چاپ شده است).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعدبن محمد، مکنی به ابوالحسن و ملقب به الغالب بالله. از ملوک بنی الاحمر اندلس. رجوع به علی بن سعدبن علی بن یوسف الغنی بالله... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعدالدین مسعودبن علی ابهری، ملقب به صدرالدین. وزیر سلطان علاءالدین تکش. رجوع به صدرالدین علی... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعدالدین مسعود ابهری، ملقب به صدرالدین. وزیر تکش. رجوع به علی انصاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعد انصاری. رجوع به علی انصاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعد بیوسی احمدی شافعی أشعری. رجوع به علی احمدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعید. نام او علی بن موسی بن عبدالملک بن سعید عبسی اندلسی غرناطی مغربی و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن سعید است. رجوع به ابن سعید و علی بن موسی بن عبدالملک بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعیدبن احمدبن یحیی مزیدی حلی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به ملک الادبا و استاد شهید. شاگرد علامه. رجوع به ابوالحسن (علی بن سعید...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعیدبن حمامهء صنهاجی (شیخ...). رجوع به علی صنهاجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعیدبن سعدبن زیدبن محسن حسینی طالبی. از اشراف مکه. رجوع به علی طالبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعیدبن عبدالرحمان بن محرز عبدری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عبدری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعیدبن عثمان بن سعید مصری، مکنی به ابوعلی. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعیدبن محمد بن احمدبن محمد بن حسن بن محمد بن علی بن محمد بن حسین بن عبدالسلام بن عبدالمطلب حر عاملی جبعی. رجوع به علی حر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعید اصطخری. رجوع به علی اصطخری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعید رستغفنی حنفی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی رستغفنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سعید عسکری. محدث اواخر قرن سوم هجری. رجوع به علی عسکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سکن معافری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی معافری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سکون، علی بن محمد بن محمد بن علی بن سکون حلی، مشهور به ابن سکون و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حلی (ابن محمد بن محمد بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سگزی. گور وی در رباط دهستان است. و دهستان شهری است از ناحیت دیلمان. (از حدود العالم چ دانشگاه ص143).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلار، ملقب به الملک العادل سیف الدین و مشهور به ابن سلار. وزیر ظافر عبیدی است، صاحب مصر. رجوع به ابن سلار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلطان العلماء مرعشی (علی نواب...). رجوع به علی مرعشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلطان اویس ایلکانی (شاهزاده شیخ...). وی برادر سلطان حسین بن سلطان اویس بود، و سلطان حسین بر آذربایجان سلطنت می کرد، در سال 778 ه . ق. شاهزاده شیخ علی که از قدرت امیر اسماعیل بن امیر زکریا حکمران بغداد خشنود نبود عده ای از اوباش بغداد را تحریک کرد و امیر وجیه الدین اسماعیل و امیر مسعود رشیدی عم امیر اسماعیل را کشتند. و سلطان حسین بجای ملامت برادر، او را به حکومت بغداد منصوب ساخت. و شیخ علی چون لیاقت ادارهء امور را نداشت، پیرعلی بادک را که از جانب شاه شجاع در شوشتر حکومت می کرد به بغداد خواند و ادارهء امور را به او سپرد و پس از مدتی این شیخ علی و پیرعلی، طاغی شدند و از اطاعت سلطان حسین سر پیچیدند. در سال 782 سلطان حسین به بغداد لشکر کشید و مخالفان او به شوشتر فرار کردند و شیخ علی از در اطاعت درآمد و به حکومت شوشتر قناعت کرد. اما پس از مدتی توانست به بغداد بازگردد و ادارهء امور را در دست گیرد. در صفر سال 784 سلطان حسین که در تبریز بود به دست برادر خود سلطان احمد به قتل رسید. پس از این واقعه شیخ علی و خواجه علی بادک از بغداد به تبریز لشکر کشیدند و سلطان احمد از طریق خوی به نخجوان گریخت و از قرامحمد ترکمان استمداد جست، و قرامحمد با شرایطی پنج هزار سوار به کمک او فرستاد و ترکمانان در این جنگ شیخ علی و خواجه علی را به قتل رساندند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص243 - 245 و 247) (از تاریخ مفصل ایران، مغول تألیف عباس اقبال ص460 و 462).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلطان حیدر صفوی (سلطان...). رجوع به علی صفوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلطان محمد هروی قاری حنفی، مکنی به نورالدین. رجوع به علی قاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلطان محمودمیرزا (سلطان...). از شاهزادگان تیموری. رجوع به علی میرزابن سلطان محمود... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیم، مکنی به ابوسلیم. تابعی بود و از انس بن مالک روایت کرد. و اسرائیل بن یونس از وی روایت دارد. و نیز رجوع به ابوسلیم شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان. وی طبیب و حکیم و ریاضی دان و فلکی و از مردم مصر بود. و در روزگار العزیز بالله و فرزندش الحاکم می زیست و زمان الظاهر لاعزار دین الله فرزند الحاکم را نیز درک کرد. او راست: 1- اختصار کتاب الحاوی، در طب. 2- الامثلة و التجارب و الاخبار و النکت و الخواص الطبیة المنتزعة من کتب ابقراط و جالینوس و غیرهما. 3- التعالیق الفلسفیة، که در سال 411 ه . ق. در حلب شروع به نگاشتن آن کرد. 4- مقالة أرسطوطالیس فی الابصار و تعدید شکوک فی کواکب الذنب. 5- مقالة فی أن قبول الجسم التجزؤ لایقف و لایتنهی. (از معجم المؤلفین از عیون الانباء ابن ابی اصیبعه ج2 ص90).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان بن احمدبن سلیمان أنصاری قرطبی عباسی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان بن احمدبن محمد سعدی صالحی حنبلی مرداوی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مرداوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان بن درویش بن حاتم بحرانی قدمی، ملقب به زین الدین. رجوع به علی بحرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان بن عبدالله منصوری مصری. رجوع به علی منصوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان بن علی بن عبدالله بن عباس هاشمی عباسی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی هاشمی (ابن سلیمان بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان بن فضل بغدادی، مکنی به ابوالحسن و مشهور به أخفش صغیر (یا أخفش أصغر). نحوی و اخباری و لغوی معروف. وی شاگرد مبرد و ثعلب بن یحیی بود و در سال 315 ه . ق. در بغداد در حدود هشتادسالگی درگذشت. رجوع به أخفش صغیر و مآخذ زیر شود: معجم المؤلفین ج7 ص104 و الوافی صفدی ج12 ص73 و طبقات النحاة و اللغویین ابن شهبة ص423 و تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص54 و الفهرست ابن الندیم ج1 ص83 و معجم الادباء ج13 ص246 و بغیة الوعاة سیوطی ص338 و مرآة الجنان یافعی ج2 ص61 و کشف الظنون ص1427 و ایضاح المکنون ج2 ص274 و هدیة العارفین ج1 ص676.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان بحرانی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به جمال الدین یا کمال الدین). رجوع به علی بحرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان دمنتی بوجمعوی مغربی مالکی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دمنتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان زهراوی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی زهراوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان کلبی، مکنی به ابونوفل. محدث است و از ولیدبن مسلم بن نوفل بن ابی عقرب روایت کند. نیز رجوع به ابونوفل شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان یمنی. رجوع به علی یمنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیمان یمنی بکیلی تمیمی زیدی اسماعیلی، ملقّب به حیدرة. رجوع به علی بکیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سلیم بن ربیعهء اذرعی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به ضیاءالدین. رجوع به علی اذرعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سماقة. علی بن احمد سماقهء عاملی مشغری. رجوع به علی سماقة (ابن احمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سنجر بغدادی حنفی، مشهور به ابن سماک (یا ابن سباک) و ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سندبن علی بن سلیمان لواتی الاصل ابیاری شافعی مصری. رجوع به علی ابیاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سودون یشبغاوی قاهری دمشقی حنفی، مکنّی به ابوالحسن. شاعر بود و در سال 810 ه . ق. در قاهره متولد شد و در نیمهء رجب سال 868ه . ق. در دمشق درگذشت و در مقبرهء فرادیس دفن شد. رجوع به ابن سودون و نیز به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج 7 ص 106. الضوءاللامع سخاوی ج 5 ص 229. شذرات الذهب ابن عماد ج7 ص 307. کشف الظنون ص 803. فهرست الخدیویة ج 4 ص 291. هدیة العارفین ج 1 ص734.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سهروردی. علی بن مسلم بن محمد بن علی سلمی دمشقی شافعی خلوتی، مشهور به ابن سهروردی و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به جمال الاسلام. رجوع به علی سهروردی (ابن مسلم بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سهل. تابعی است. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سهل بن ازهر اصفهانی، مکنّی به ابوالحسن. از مشایخ صوفیه و معاصر جنید. رجوع به ابوالحسن (علی بن سهل...) و نیز به اصفهانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سهل بن ربن طبری، مکنّی به ابوالحسن. طبیب و مطلع در طبیعیات و در انجیل. وی در طبرستان متولد شد و سپس نزد خلیفه المعتصم عباسی اسلام آورد و المتوکل او را جزء ندیمان خویش قرار داد. وی پیش از سال 228 ه . ق. می زیست و برخی وفات او را در سال 247 ه . ق. نگاشته اند. رجوع به ابن ربن و نیز به کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج 7 ص 106. الوافی صفدی ج 12 ص 76. عیون الانباء ابن ابی اصیبعه ج 1 ص309. تاریخ الحکمای قفطی ص 231. الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 296. تاریخ حکماءالاسلام بیهقی ج22 ص 23. کنوزالاجداد محمد کردعلی ص 71. المخطوطات العربیهء شیخو ص 148. هدیة العارفین ج 1 ص 669.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سهل بن عباس بن سهل نیشابوری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی نیشابوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سهل اصفهانی، مکنّی به ابوالحسن (علی بن سهل...) و نیز به اصفهانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سهل فوشنجی (شیخ...) مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن فوشنجی و نیز به علی بن احمدبن سهل فوشنجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سیدکمال الدین بن سیدقوام الدین مرعشی آملی (سید...). رجوع به علی آملی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن سیدة. علی بن اسماعیل اندلسی مرسی ضریر، مشهور به ابن سیدة و مکنّی به ابوالحسن. متولد در سال 398 ه . ق. در مرسیة. رجوع به ابن سیدة و نیز به کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج 7 ص 36. بغیة الوعاة سیوطی ص 327. کشف الظنون ص 691 و 812 و سایر صفحات. هدیة العارفین ج 1 ص 691. الصلهء ابن بشکوال ص 410. انباءالرواة قفطی ج 2 ص 225. لسان المیزان ابن حجر ج 4 ص 205. البدایهء ابن کثیر ج 12 ص 95. مرآة الجنان یافعی ج 3 ص 82 . مطمح الانفس ص 60 . بغیة الملتمس ص 405. الدیباج ابن فرحون ص 204. شذرات الذهب ابن عماد ج 3 ص 305. المختصر فی أخبارالبشر ج 2 ص 195. مفتاح السعادهء طاش کبری ج 1 ص 99. مختصر دول الاسلام ج1 ص207. فهرست الخدیویة ج 4 ص 184. سیرالنبلاء ذهبی ج 11 ص 180. طبقات النحاة و اللغویین ص 409. التذکرهء طاهر جزائری. ص 6.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شاطر. علی بن ابراهیم بن محمد همام بن محمد بن ابراهیم بن حسن انصاری دمشقی، مشهور به ابن شاطر و مطعم، و ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. وی منجم بود و در جامع اموی دمشق عهده دار توقیت بود. تولدش در 704 ه . ق. و وفاتش در 777 ه . ق. بوده است. او راست: 1- الاشعة اللامعة فی العمل بالالة الجامعة. 2- الثمارالیانعة من قطوف الالة الجامعة. 3- کشف المغیب فی الحساب بالربع المجیب. 4- نزهة السامع فی العمل بالربع الجامع. 5- النفع العام فی العمل بالربع التام لمواقیت الاسلام. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس مخطوطات الفلک بالظاهریة. و شذرات الذهب ج 6 ص 252. و کشف الظنون ص 105 و 366. و ایضاح المکنون ج 1 ص 157، و ج 2، ص368. و تراث العرب العلمی ص 388. و هدیة العارفین ج 1 ص 725). و نیز رجوع به ابن شاطر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شاکر موستاری، مشهور به جابی زاده. رجوع به علی جابی زاده شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شاهک عصار ضریر بیهقی. رجوع به علی بیهقی (ابن شاهک...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شاه محمود بافقی. رجوع به علی بافقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شاهمرادبن اسدبن جلال الدین بن حسن طباطبائی حسنی نجفی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شاه مظفربن مبارزالدین (شاه...) رجوع به علی بن مظفربن مبارزالدین شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شبیه. علی بن عبدالله بن علی بن حسین بن زیدبن علی بن حسین بن زیدبن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام، علوی، مکنّی به ابوالقاسم و مشهور به الشبیه یا شبیه. رجوع به علی علوی (ابن عبدالله بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شجاع مصقلی. رجوع به علی مصقلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شداد، مکنّی به ابوکردوس. محدث است. رجوع به ابوکردوس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شعبان (الملک الاشرف).ابن حسین بن محمد بن قلاوون، ملقّب به الملک المنصور. از سلاطین دولت قلاوونیة در مصر و شام. رجوع به علی قلاوونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شعبان اقسرائی رومی حنفی. رجوع به علی اقسرائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شعیب سقا. از مشایخ تصوف. رجوع به علی سقا شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شفیع بن اکبر موسوی جابلقی بروجردی (علی اصغر...). رجوع به علی اصغر بروجردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شلبی شبینی شافعی. رجوع به علی شبینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شلویة. وی از مشایخ متصوفه بود و بیشتر در کوهها و صحراها می گشت و شیخ ابوعبدالله خفیف دربارهء او حکایتهائی دارد که در نفحات الانس آمده است. (از نفحات الانس جامی ص244).

علی.

[عَ] (اِخ)ابن شمس الدین بن محمد بن زهران بن علی شافعی رشیدی، مشهور به خضری. رجوع به علی خضری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شمعة. علی بن محمد بن عثمان بن محمد بن رجب بن علاءالدین دمشقی شافعی، مشهور به ابن شمعة. رجوع به علی دمشقی (ابن محمد بن عثمان بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شوکانی. علی بن محمد بن علی بن محمد بن علی بن عبدالله یمنی صنعانی حنبلی، مشهور به ابن شوکانی. رجوع به علی شوکانی (ابن محمد بن علی بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شهاب. علی بن شهاب بن حسن بن محمد همدانی مسعودی، مشهور به ابن شهاب. رجوع به علی مسعودی (ابن شهاب بن حسن بن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شیبان بن محرزبن عمروبن عبدالله بن عمروبن عبدالعزیزبن سحیم حنفی سحیمی یمامی، مکنّی به ابویحیی. رجوع به علی سحیمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شیخ بن محمد بن علی سقاف علوی، مشهور به ابن شهاب الدین. رجوع به علی سقاف شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شیخ عوینة. علی بن حسین بن قاسم بن منصوربن علی موصلی شافعی، مشهور به ابن شیخ عوینة و ملقّب به زین الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی موصلی (ابن حسین بن قاسم بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن شیران همدانی (علی اکبر...)، ملقّب به صدرالاسلام. رجوع به علی اکبر همدانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صادق بن محمد بن ابراهیم بن حسین بن محمد داغستانی شماخی حنفی. رجوع به علی شماخی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صالح بن ابی لیث بن أسعدبن فرج بن یوسف طرطوشی دانی، مشهور به ابن عزالناس و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی دانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صالح بن حی. وی از متکلمین زیدیه و برادر حسن بن صالح است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صالح بن صالح بن حی، مکنّی به ابومحمد. تابعی است. و نیز رجوع به ابومحمد (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صالح بن عبدالفتاح جارم. رجوع به علی جارم شود

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صالح بن محمد بن علی بن ابی الرجال صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صالح جرجانی. رجوع به علی جرجانی (ابن صالح...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صالح رومی، ملقّب به عبدالواسع علیسی. رجوع به علی علیسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صباغ. علی بن حمید صعیدی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن صباغ یا ابن حمزه. رجوع به علی صعیدی (ابن حمید...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صباغ. علی بن محمد بن احمد، ملقّب به نورالدین و مشهور به ابن صباغ. رجوع به علی بن محمدبن... و نیز به ابن صباغ (شیخ نورالدین علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صدرالدین بن عصام الدین. او راست: حاشیه بر شرح جد خود عصام الدین بر رسالهء استعارهء ابوالقاسم لیثی سمرقندی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص845).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صدرالدین موسی (شیخ خواجه...) وی از صوفیان سلسلهء صفویه است که پس از پدرش صدرالدین موسی، به ارشاد طبقهء صوفیه منصوب گشت. و در اواخر عمر به قصد حج به زیارت کعبه رفت و فرزندش شیخ ابراهیم را به جانشینی خویش گماشت و در بازگشت از حج، در راه مریض شد و درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص423). و رجوع به علی سیاه پوش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صدری قونوی، ملقّب به بدرالدین. رجوع به علی قونوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صدقه، ملقّب به موتمن الدوله. وی از خاندانی بزرگ و مردی نیکوسیرت و نیکوخلق و متعبد و متدین بود و با وجودی که از قوانین وزارت هیچ نمی دانست، المقتفی بالله خلیفهء عباسی پس از علی بن طراد زینبی، وزارت را به او داد. و بعد از او ابن هبیرة وزیر شد. (از تجارب السلف نخجوانی ص306).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صدقة. نام او علی بن احمد مصری شامی شافعی اشعری، و مشهور به ابن صدقة است. رجوع به علی مصری (ابن احمد مصری...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صدقة بن علی بانقوسی حلبی مصری شافعی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی بانقوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صدقة بن منصور سرمینی، مکنّی به ابوالفتح. رجوع به علی سرمینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صعب بن بکر. جد جاهلی. رجوع به علی بن بکربن وائل شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صفار. علی بن یوسف بن شیبان ماردینی، مشهور به ابن صفار و ملقّب به جلال الدین. رجوع به ابن صفار و نیز به علی بن یوسف بن شیبان... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صُفدان علی بن محمد بن موسی بن سعیدبن مهدی انباری مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به حُسنُس و مشهور به ابن صفدان. رجوع به علی حسنس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صفدربن صالح رضوی قمی کشمیری. رجوع به علی رضوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صلاح... نام او علی بن محمد (صلاح الدین الناصر)بن علی (المهدی)بن محمد حجاج بن یوسف زیدی، و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به نجاح الدین و المنصور، و مشهور به ابن صلاح است. وی امیر یمن بود. رجوع به علی زیدی (ابن محمد بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صلاح بن علی بن محمد بن عبدالله صعدی یمانی زیدی. رجوع به علی صعدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صلاح الدین بن علی بن صلاح الدین حسنی کوکبانی، ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی کوکبانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صلاح الدین سخومی. رجوع به علی سخومی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صلاح الدین یوسف ایوبی، مشهور به ملک افضل نورالدین. رجوع به علی ایوبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صوفی. علی بن محمد بن علی بن محمد علوی عمری شجری، ملقّب به نجم الدین و مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن صوفی. رجوع به علی شجری (ابن محمد بن علی بن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صیرفی. علی بن داوودبن ابراهیم جوهری، مشهور به ابن صیرفی. رجوع به علی جوهری (ابن داوودبن ابراهیم...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن صیرفی. علی بن عثمان بن عمر بن صالح دمشقی شافعی، مشهور به ابن صیرفی و ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی صیرفی (ابن عثمان بن عمربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ضائع. علی بن محمد بن علی بن یوسف اشبیلی، مشهور به ابن ضائع و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اشبیلی (ابن محمد بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طالب هندی پیشاوری (علی رضا...). رجوع به علی رضابن طالب... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طاووس. علی بن موسی بن جعفربن محمد بن احمدبن طاووس علوی فاطمی، مشهور به ابن طاووس و مکنّی به ابوالقاسم وملقب به رضی الدین. رجوع به ابن طاووس و نیز به علی بن موسی بن جعفربن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طاهر، مشهور به سیدمرتضی علم الهدی. برادر سیدرضی. رجوع به علم المهدی موسوی (علی بن ابی احمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طاهربن جعفر سلمی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سلمی (ابن طاهر...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طاهربن معوضة بن تاج الدین قرشی اموی، مکنّی به ابوالحسن و ملقب به الملک المجاهد. یکی از موسسین دولت بنی طاهر در یمن. رجوع به علی طاهری (ابن طاهربن معوضة...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طبیب. علی بن نصر، مشهور به ابن طبیب و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بن نصر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طرادبن دبیس اسدی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اسدی (ابن طراد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طرادبن محمد زینبی، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به شرف الدین. رجوع به علی زینبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طرخان. علی بن حسن، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن طرخان. از استادان موسیقی و غناء. رجوع به ابن طرخان (ابوالحسن علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طلحة، مکنّی به ابوالحسن. تابعی است. و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طلحة بن طاهر ذوالیمینین. وی پس از اینکه پدرش طلحة در سال 213 ه . ق. در خراسان درگذشت، قائم مقام وی شد و در نواحی نیشابور با جمعی از خوارج جنگید و شهید گشت. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص344).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طلحة بن کردان واسطی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی واسطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طلق بن منذربن قیس بن عمر بن عبدالله بن عمر بن عبدالعزی بن سحیم حنفی سحیمی یمامی. رجوع به علی سحیمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن طیب بن عبدالرحمان شرفی اندلسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اندلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ظافربن حسین أزدی مصری مالکی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی أزدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ظاهر مطیری اسدی حلی. رجوع به علی حلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ظاهر وتری حسنی مدنی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مدنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ظبیان، مکنّی به ابوالحسن، تابعی است. و رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ظهیربن شهاب مصری، مشهور به ابن کفتی و ملقّب به نورالدین، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ظهیرالدین ابی منصور فرامرزبن علاءالدوله ابی جعفرمحمد، معروف به کاکویه. یکی از دیالمهء کاکویه. رجوع به علی بن فرامرزبن علاءالدوله... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ظهیرة. علی بن جارالله بن محمد بن أبی الیمن بن ابی بکربن علی بن محمد بن محمد بن حسین بن احمد قرشی محزومی حنفی، مشهور به ابن ظهیرة. رجوع به علی مخزومی (ابن جاراللهبن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عاصم بن صهیب واسطی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی واسطی (ابن عاصم...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عباد. علی بن محمد بن ابراهیم بن عبدالله بن مالک بن عباد نفری رندی مالکی، مشهور به ابن عباد. رجوع به علی نفری (ابن محمد بن ابراهیم بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عباس بن ابراهیم بن علی بن عبدالرحمان بن قاسم بن حسن بن علی بن أبی طالب، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و اصولی بود و در حدود سال 340 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - اختلاف اهل البیت. 2 - مایجب أن یعمله المجتهد. (از معجم المؤلفین بنقل از تراجم الرجال جنداری ص24).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عباس بن اسماعیل بن ابی سهل بن نوبخت نوبختی، مکنّی به ابوالحسین. رجوع به علی نوبختی (ابن عباس بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عباس بن جریح بغدادی، مشهور به ابن رومی و مکنّی به ابوالحسن. شاعر رومی الاصل. متولد در رجب سال 221 ه . ق. در بغداد، و متوفی در جمادی الاولای 283 یا 284 یا 286 ه . ق. رجوع به ابن رومی و نیز به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص114. سیرالنبلاء ذهبی ج9 ص117. الوافی صفدی ج12 ص80 فهرس المؤلفین بالظاهریة. الفهرست ابن الندیم ج1 ص165. تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج12 ص23. العمدهء ابن رشیق ج1 ص64. الکامل ابن أثیر ج7 ص159. البدایهء ابن کثیر. ج11 ص74. اللباب ابن اثیر ج1 ص48. المختصر فی اخبارالبشر ابوالفداء ج2 ص60. کشف الظنون حاجی خلیفه ص766. ابن الرومی نوشتهء عباس عقاد. امراءالشعرالعربی انیس مقدسی ص272. اعیان الشیعة ج41 ص281. ابن الرومی نوشتهء محمد عبدالغنی حسن. ابن الرومی نوشتهء عمر فروخ. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج1 ص451. فهرس الخدیویة ج4 ص233. رسالة التشبیه فی شعر ابن المعتز و ابن الرومی. مراجعات فی الاداب و الفنون عباس عقاد ص159. الحیاة الادبیة فی العصر العباسی نگارش محمد عبدالمنعم خفاجی ص199. روضات الجنات خوانساری ص473. ساعات بین الکتب عباس عقاد ج2 ص199. تاریخ الشعرالعربی بهیتی ص517. حصادالهشیم ابراهیم مازنی ص298.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عباس بن حسین زیدی، ملقب به المنصور بالله. امام زیدی یمن. رجوع به علی زیدی (ابن عباس بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عباس بن راضی بن حسن أبوطبیخ. ادیب و شاعر، متولد در سال 1311 ه . ق. در نجف. وی در شوال سال 1361 ه . ق. درگذشت در حالی که سن او پنجاه سال و اندی بود. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص284).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عباس مجوسی، مشهور به ابن مجوس. رجوع به ابن المجوس و به علی مجوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالاعلی، مکنّی به ابوالحسن. تابعی است و زهیر از او روایت کند. رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالباقی بن احمد رومی حنفی، مشهور به ظریفی. رجوع به علی ظریفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالباقی بن قاضی خان، ملقّب به علاءالدین. او راست: کنزاللاَلی فی شرح بدءالامالی، که در سال 979 ه . ق. در مدینه از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج2 ص387).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالبر حسنی شافعی. مشهور به ونائی و ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی ونائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالجباربن سلامهء هذلی توسنی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی هذلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالجلیل بیاضی. رجوع به علی بیاضی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالحسین بن سلطان موسوی حسینی. رجوع به علی موسوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالحسین بن علی اصغر حائری ایروانی. رجوع به علی حائری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالحق حجاجی مالکی قوصی. رجوع به علی قوصی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالحمید آلوسی. ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی آلوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالحمید بن فخاربن معد موسوی حلی، مشهور به مرتضی. رجوع به علی مرتضی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالحمید مغربی. رجوع به علی مغربی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان. تابعی است. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن احمدبن یونس بن عبدالاعلی صدفی مصری، مکنّی به ابوالحسن. منجم مشهور قرن چهارم هجری است که درشوال سال 399 ه . ق. در مصر درگذشت. او راست: 1- تاریخ اعیان مصر. 2 - زیج ابن یونس، در چهار مجلد، که آن را برای العزیزبالله نوشته است. 3- العقود والسعود فی اوصاف العود. 4 - غایة الانتفاع فی معرفة الدائر و السمت قبل الارتفاع. و نیز او را اشعاری است. رجوع به ابن یونس (ابوالحسن علی بن...) و نیز به کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص118. سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص23. الوافی صفدی ج12 ص95. فهرس مخطوطات الظاهریة. وفیات الاعیان ج1 ص474. تاریخ الحکماء قفطی ص230. میزان الاعتدال ذهبی ج2 ص227. المختصر فی اخبارالبشر ابوالفداء ج2 ص145. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص156 . لسان المیزان ابن حجر ج4 ص232. مرآة الجنان یافعی ج2 ص451. حسن المحاضرهء سیوطی ج1 ص113. کشف الظنون ص304 و سایر صفحات. ایضاح المکنون ج2 ص138. هدیة العارفین ج1 ص684.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن بَرنی. محدث است. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن تمیم طنجی مکناسی. رجوع به علی طنجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن حسین عثمانی صفدی شافعی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی صفدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن شبیب بن حمدان بن شبیب حنبلی حرانی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی حرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن عیسی بن عروة بن جراح قنائی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قنائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد بن محمد بن اسماعیل شلقامی قاهری شافعی، ملقب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قاهری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمدخطیب شربینی مصری شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شربینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد خفاف مالکی جزائری. رجوع به علی جزائری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد نظاری، امیر یمن. رجوع به علی نظاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن مهدی بن عمران اشبیلی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن اخضر. رجوع به علی اشبیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن هارون بن عیسی بن هارون بغدادی شافعی، مکنّی به ابوالخطاب. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن یوسف انصاری طلیطلی، مشهور به ابن لونقة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی طلیطلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن یونس بن عبدالاعلی مصری، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن یونس. منجم قرن چهارم هجری. رجوع به ابن یونس و نیز به علی بن عبدالرحمان بن احمدبن یونس... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان اندلسی، مشهور به ابن هذیل. رجوع به علی اندلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان تلمسانی. رجوع به علی تلمسانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان خزاز شوشی، مکنّی به ابوالعلاء. رجوع به علی خزاز شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان سعدی، مشهور به ابن قطاع و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابن قطاع (ابوالقاسم علی بن جعفر...) و معجم المؤلفین ج7 ص119 و الخریدهء عماد ج 11 ص21 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان صانع. رجوع به علی صانع شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن حسن بن عبدالملک بن ابراهیم سلمی عباسی رقی بغدادی، مشهور به ابن عصار و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عباسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن محمد کندی، آل باکثیر. رجوع به علی کندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالرحیم سلمی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن قصار. ادیب و لغوی و خطّاط. رجوع به ابن قصار (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالستار قوصی. رجوع به علی قوصی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالسلام تسولی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تسولی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالصادق بن احمدبن عبدالصادق بن محمد بن عبدالله عیادی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عیادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالصمد بکری کرمانی قنوجی هندی حنفی (علی اصغر...). رجوع به علی اصغر کرمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالصمد سخاوی، ملقب به علم الدین. رجوع به علم الدین (علی بن محمد بن عبدالصمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعالی بن عبدالباقی بن ابراهیم بن علی بن عبدالعالی عاملی میسی. رجوع به علی میسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیز. از شاگردان و روات ابوعبید قاسم بن سلام است. وفات او در سال 287 ه . ق. بوده است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن ابراهیم بن بناء ، مکنّی به ابوالحسن ومشهور به ابن حاجب النعمان. متولد سال 340 و متوفی در 423 ه . ق. رجوع به ابن حاجب النعمان (ابوالحسن علی بن...) و به کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص122. الوافی صفدی ج12 ص99. معجم الادباء ج14 ص35. ایضاح المکنون ج1 ص485. الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص114. ارشادالاریب ج5 ص259. میزان الاعتدال ج2 ص232.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن أبی محمدخلیعی موصلی حلبی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی خلیعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن حسام بن حامد، مشهور به ابن ام ولدزادهء رومی. رجوع به علی رومی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن حسن بن علی بن اسماعیل جرجانی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و ادیب و شاعر و مورّخ و مفّسر و خطّاط و نویسنده بود. وی در زمان صاحب بن عباد عهده دار امر قضاء در ری بود و در همین شهر در 23 ذی حجهء سال 392 و یا به قولی در 366 ه . ق. درگذشت. و جسد او به جرجان منتقل شد. او راست: 1 - تفسیر القرآن المجید. 2 - تهذیب التاریخ. 3 - کتاب فی الوکالة. 4- الوساطة بین المتنبی و خصومه. و نیز او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین بنقل از سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص5. الوافی صفدی ج12 ص97. طبقات الفقهاء شیرازی ص101. مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی ص95. فهرس المؤلفین بالظاهریة. الفهرست ابن الندیم ج1 ص 167. وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص408. تاریخ جرجان سهمی ص277. طبقات الشافعیهء سبکی ج2 ص308. معجم الادباء ج14 ص14. شذرات الذهب ابن عماد ج 3 ص57. مرآة الجنان یافعی ج2 ص386. کشف الظنون ص782 و سایر صفحات. کنوزالاجداد محمد کردعلی ص164. الحیاة الادبیهء محمد عبدالمنعم خفاجی ص368. هدیة العارفین ج1 ص684). و نیز رجوع به ابوالحسن علی بن عبدالعزیز فقیه شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن عبدالرزاق مرغینانی، ملقّب به ظهیرالدین. رجوع به علی مرغینانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن علی بن جابر مغربی بغدادی، ملقّب به تقی الدین. رجوع به علی مغربی (ابن عبدالعزیزبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن محمد دولابی. رجوع به علی دولابی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن مرزبان بن شاپور بغوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بغوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن وزیر جَرَوی، مشهور به ابن جروی. از فرماندهان شجاع مصری است. پدرش بر مطلب بن عبدالله و سری بن حکیم، دو والی مصر شورش کرد و چون در سال 205 ه . ق. در هنگام محاصرهء اسکندریه درگذشت، علی بن جروی به جای او محاصره را ادامه داد و با عبیداللهبن سری که او نیز پس از مرگ پدرش مقاومت می کرد، چند بار جنگید و سرانجام با هم صلح کردند. و علی بن جروی از جانب مأمون، خلیفهء عباسی حاکم بر تنیس و حوف شرقی گردید. بعداً بر اثر اختلافی که با ابن السری پیدا کرد به اشارهء مأمون به بغداد رفت. و افشین دیگر بار او را به مصر فرستاد تا اموالی که نزد او بود به وی دهد. اما ابن جروی از پرداخت اموال خودداری کرد و افشین در سال 215 ه . ق. او را به قتل رساند. (از اعلام زرکلی بنقل از خطط مقریزی ج1 ص179) (الولاة و القضاة ص169).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالعظیم تبریزی خیابانی. رجوع به علی تبریزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالغفار جرجانی کاتب، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جرجانی (ابن عبدالغفار...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالغنی عشاقی. رجوع به علی عشاقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالغنی فهری حصری ضریر قیروانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن سالم عیدروس علوی. رجوع به علی عیدروس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن سودهء مری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن عبدالرحمان بن علی بن علی بن علی بن امین علوی اندلسی جزایری مالکی شاذلی. رجوع به علی اندلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمد بن یحیی بن مجدالدین طبری حسینی شافعی مکی. رجوع به علی طبری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمد قرافی قاهری نقاش، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی نقاش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالقادر حسنی شامی قاهری ازهری شافعی، مشهور به سیدفرضی و ملقّب به نورالدین. رجوع به علی فرضی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالقادر نبیتیتی مصری حنفی. رجوع به علی نبیتیتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالقاهربن آسه، مکنّی به ابومحمد. وی عالم به علم فرائض بود و در ربیع الاول سال 530 ه . ق. درگذشت. او را تألیفاتی در فرائض است. (از معجم المؤلفین بنقل از سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص142).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالکافی بن علی بن تمام بن یوسف بن موسی بن تمام انصاری خزرجی سبکی شافعی، ملقّب به تقی الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سبکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن طرخان حموی صفدی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حموی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن علی ابن محمد بن علی بن عبدالحمید حسینی علوی نیلی نجفی، مشهور به نسابة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی نیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن علی طباطبائی بروجردی. رجوع به علی بروجردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن محمد بن محمد بن علی بن عبدالکریم قرشی زبیدی بصری، ملقّب به زین العابدین. رجوع به علی بصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالکریم باکوئی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به فریدالدین. رجوع به علی باکوئی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالکریم کاتب. به عربی شعر می گفت و دیوان او سی ورقه است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله، مکنّی به ابوالحسن. تابعی است. نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود. در «منتهی الارب» آمده است که: «علی بن عبدالله» از محدثان است.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله، مشهور به زین العرب مصری. رجوع به علی زین العرب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله، معروف به علی دایه. سپهسالار سلطان مسعود غزنوی. رجوع به تاریخ بیهقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله آق کرمانی حنفی. رجوع به علی آق کرمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابراهیم بن محمد انصاری مالکی، مشهور به متیطی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی متیطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی الحسن اردبیلی تبریزی شافعی، ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تبریزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی زرع فاسی. مکنّی به ابوالحسن. «بروکلمان» نام ابوالحسن ابی زرع را بدین صورت آورده است. رجوع به ابن ابی زرع شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمدبن علی بن عیسی بن محمد بن عیسی حسنی شافعی سمهودی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سمهودی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمدبن محمد بن محسن جلال حسنی صنعانی. رجوع به علی جلال شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد زیدی ملقّب به منصور. از بنی قاسم و از نوادگان الهادی الی الحق. امام زیدی یمن. رجوع به علی زیدی (ابن عبدالله بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد علوی حنفی. ادیب مصری. رجوع به علی حنفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد نیشابوری، مشهور به ابن ابی الطیب و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی نیشابوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن اماجور منجم، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن ابی القاسم عبدالله بن...) و به ابن اماجور شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن جعفر. از ذریهء جعفر طیار. رجوع به علی جعفری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن جعفربن نجیح بن بکر بصری، مشهور به ابن مدینی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن جعفربن یحیی بن بکربن سعید بصری، مشهور به ابن مدینی و ملقّب به ابوالحسن. رجوع به علی بصری. (ابن عبدالله بن جعفربن نجیح) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حجهء حموی حنفی، ملقّب به تقی الدین و مکنّی به ابوبکر. ادیب و شاعر بود. او راست: 1- امان الخائفین من امة سیدالمرسلین. 2- بدیعیة ابن حجة. 3 - بروق الغیث، در شرح لامیة العجم. 4 - بلوغ الامل فی فن الزجل. 5 - بلوغ المراد من الحیوان و النبات و الجماد. 6 - ثبوت الحجة. 7 - ثبوت العشرة. 8 - ثمرات الاوراق فی المحاضرات. 9 - الثمرات الشهیة فی الفواکه الحمویة و الزوائد المصریة. 10 - جنی الجنتین. 11 - خزانة الادب و غایة الارب، در شرح بدیعیة، در یک مجلد بزرگ. 12- دیوان شعر. 13 - رشف المهلین، در تخمیس ابیات شیخ عبدالقادر گیلانی. 14 - قبول البینات. 15- الفواکه الجنیة فی نوادرالملوک و الابیات الادبیة. 16 - الفواکه الشهیة و الزوائدالمصریة. 17 - قهوة الانشاء، در دو مجلد. 18 - کشف اللثام عن وجه التوریة و الاستخدام. 19 - مجری السوابق فی الخیل و السبق. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس المؤلفین بالظاهریة. کشف الظنون حاجی خلیفه ص166. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص124 و سایر صفحات و ج2 ص220) (از هدیة العارفین ج1 ص731). و نیز رجوع به ابن حجة (ابوالمحاسن تقی الدین ابوبکربن علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حسن بن جهضم همدانی مکی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن جهضم. رجوع به علی همدانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حسن بن حمزهء حمزی (شریف...) ملقّب به جمال الدین. امیر یمن. رجوع به علی حمزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حسین بن ابی بکر اردبیلی تبریزی شافعی، ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تبریزی (ابن عبدالله بن ابی الحسن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حمدان، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به سیف الدولة. رجوع به سیف الدوله و به آثارالباقیهء بیرونی ص133 و لباب الالباب عوفی ج1 ص27 و 326 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن خالدبن یزیدبن معاویة بن ابی سفیان، اموی سفیانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سفیانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن خلف بن محمد بن عبدالرحمان بن عبدالملک انصاری مالکی، مشهور به ابن نعمة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن داوود مالکی قیروانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قیروانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله (یا عبیدالله)بن دقّاق دقیقی بغدادی، مکنّی به ابوالقاسم و مشهور به دقّاق. رجوع به ابوالقاسم (علی بن عبیدالله دقاق). و علی بن عبیدالله دقیقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن سنان طوسی تیمی، مکنّی به ابوالحسن. از بزرگان علمای کوفه. رجوع به طوسی (ابوالحسن علی...) و معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص229 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن سیف یا یوسف، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به علویة. رجوع به علی علویة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن شاذان بن بتتی قصار، مکنّی به ابوالحسن. وی مقری بود و در یک روز چهار ختم منهای یک هشتم آن با فهماندن تلاوت می خواند. و قرائت او در محضر عده ای از قراء بر ابی شجاع بن مقرون بوده است. وی در سال 607 ه . ق. درگذشت. (از تاج العروس ذیل مادهء «ب ت ت»).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن شیخ بن عبدالله بن شیخ بن عبدالله عیدروس، مشهور به زین العابدین. رجوع به علی زین العابدین شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن طاهر خزاعی اصفهانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی خزاعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن طیب جزائری، ملقّب به زین الدین و مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن قلال. رجوع به علی جزائری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عباس، مکنّی به ابوالحسن و ابومحمد و مشهور به ابوالاملاک و ملقّب به ذوالثفنات. وی جد خلفای عباسی بود و در سال 40 ه . ق. متولد شد. او نیز مانند سید سجاد زین العابدین علی بن الحسین علیهماالسلام، ملقّب به ذوالثفنات است. و او را پنج صد درخت زیتون بود و هر روز زیر هر درخت دو رکعت نماز می گذاشت. (از یادداشت دهخدا). در «منتهی الارب» آمده است که: «علی بن عبدالله بن عباس» تابعی است. رجوع به ابوالاملاک و ذوالثفنات و نیز رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص14، 177، 182 و 193 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالجبار شاذلی ضریر، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به نورالدین. پیشوای فرقهء شاذلیة. رجوع به شاذلی و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص137. طبقات الاولیاء ابن ملفن ص35. الوافی صفدی ج12 ص92. فهرس المؤلفین بالظاهریة. لواقح الانوار فی طبقات الاخبار شعرانی ج2 ص5. کشف الظنون حاجی خلیفه ص404 و سایر صفحات. جامع الکرامات حسن کوهن ص15. مناقب ابی الحسن الشاذلی، تألیف محمد فاسی. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص559 و ج2 ص17. ابوالحسن الشاذلی تألیف علی سالم عمار. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 709. الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص120. نکت الهمیان ص213. نورالابصار ص234.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالغفار سمسمانی لغوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سمسمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی بن حسین بن زیدبن علی بن حسین بن زیدبن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام، علوی، مکنّی به ابوالقاسم و مشهور به شبیه یا ابن الشبیه. رجوع به علی علوی (ابن عبدالله بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی بن عبدالله بن احمد قزوینی، ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوتراب. رجوع به علی قزوینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی بن محمد بن یوسف بن سلیمان بن عمر ازدی، مشهور به ابن استجی. رجوع به علی ازدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی تستری بحرانی. رجوع به علی بحرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی زیدی. رجوع به علی زیدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی موسوی. رجوع به علی موسوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی نطوبسی قاهری ازهری ضریر مالکی، مشهور به سنهوری و ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سنهوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عمران قرشی مخزومی شیعی میمونی. مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی میمونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عمرو، مکنّی به ابوالحسن. از علمای متقدم قرن پنجم هجری، یعنی عصری که مافروخی در آن میزیست. و نام او در «محاسن اصفهان» آمده است. اما در ترجمهء محاسن اصفهان نام او به صورت «علی عبدالله عمر» ذکر شده است. (از محاسن اصفهان مافروخی ص 29) و رجوع به ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص 122 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عیاش قیروانی مالکی عبیدلی. رجوع به علی عبیدلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن مبارک مرزوی، مکنّی به ابوالحسن، رجوع به علی مرزوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن مبارک وهرانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی وهرانی (ابن عبدالله بن ناشربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن ابی سرور سروجی. رجوع به علی سروجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن احمدبن مظفر نجفی. رجوع به علی نجفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن حسن جذامی مالقی نباهی، مشهور به ابن حسن و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مالقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن سعیدبن موهب جذامی اندلسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن موهب. رجوع به علی اندلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن عبدالباقی بن ابی جرادهء عقیلی انطاکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عقیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن عبدالملک بن یحیی بن ابراهیم حمیری کتامی فاسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قطان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن محب اللهبن محمدجعفر علیاری. رجوع به علی علیاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن هیدور تادلی. رجوع به علی تادلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن هیصم هروی. رجوع به علی هروی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن مخلوف طرابلسی مغربی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی طرابلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن منجم، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن منجم. رجوع به علی بن هارون بن علی بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ناشربن مبارک وهرانی، مکنّی به ابوبکر. رجوع به علی وهرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن وصیف بغدادی، مشهور به ناشی اصغر. رجوع به ناشی الاصغر (علی بن عبدالله...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن یوسف بن محمد حوینی، مشهور به شیخ حجاز و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جوینی (ابن یوسف بن عبدالله...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن یوسف بیری حلبی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی بیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله ازمیری، ملقّب به حجا و مشهور به بورغانجی زاده. رجوع به علی ازمیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله انطاکی رومی حنفی. رجوع به علی انطاکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله باراس دوعنی حضرمی. رجوع به علی دوعنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بارقی. رجوع به علی بارقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بدلیسی حنفی، ملقب به حسام الدین. رجوع به علی بدلیسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بستی (یا سبتی) اندلسی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بستی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بصیر حاکمی حموی حنفی. رجوع به علی بصیر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی رافع. رجوع به ابن ابی رافع و به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بغدادی سویدی. رجوع به علی سویدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بوسنوی، ملقّب به عالی. رجوع به علی بوسنوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بهائی دمشقی غزولی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی بهائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله تونسی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تونسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله خفاجی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی خفاجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله سفطی مصری مالکی مشهور به وراق و ملقّب به نورالدین، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی وراق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله ششتری نمیری اندلسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ششتری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله شونی احمدی مصری شافعی. رجوع به علی شونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله شیفتکی شیرازی شافعی، ملقّب به شرف الدین.رجوع به علی شیرازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله طحان ازهری مصری. رجوع به علی طحان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله طوری مصری حنفی. رجوع به علی طوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله عربی حلی، مشهور به ابن لجام و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی عربی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله عسیلی. رجوع به علی عسیلی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله عیسوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عیسوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله قادری شیخانی. رجوع به علی قادری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله متیوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی متیوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله مصری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله منفلوطی. رجوع به علی منفلوطی (ابوالنصر) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالمجید، مکنّی به ابوالحسن. تابعی بود. و رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالمحسن بن دوالیبی بغدادی شامی حنبلی، مکنّی به ابوالمعالی ملقّب به عفیف الدین. رجوع به علی دوالیبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالملک بن ابی الغنائم بندنیجی، ملقّب به عمادالدین. رجوع به علی بندنیجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالملک بن حسام الدین جونفوری هندی، مشهور به متقی و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی متقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالملک بن عباس قزوینی نحوی، مکنّی به ابوطالب. رجوع به علی قزوینی (ابن عبدالملک...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالملک رقی، مکنّی به ابوالحصین. رجوع به علی رقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالمومن بن عبدالله، مکنّی به ابوالحسن. تابعی بود. و رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن علی بن جعفر نهدی حمیری. رجوع به علی نهدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن محمد بن عبدالله بن عبدالله بن یحیی انصاری سجلماسی جزائری مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سجلماسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالواحد بغدادی، مشهور به صریع الدلاء، مکنّی به ابوالحسن. وی شاعر بود و در سال 412 ه . ق. درگذشت. و او را دیوان شعری است. رجوع به صریع الدلاء و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص143. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص453.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالواحد دینوری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی دینوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ)ابن عبدوس. علی بن عمر بن احمدبن عماربن احمدبن علی بن عبدوس حرانی. مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن عبدوس. رجوع به علی حرانی (ابن عمر بن احمدبن..) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدوس. علی بن محمد بن عبدالله کوفی نحوی، مشهور به ابن عبدوس. رجوع به ابن عبدوس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدویه، مکنّی به ابوالحسین. از روات بود، و نام او در الموشح آمده است. (از الموشح ابی عبیدالله مرزبانی ص207).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبیدالله احمدبن زین الدین، مشهور به زین العرب. رجوع به علی زین العرب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حرث بن رحضة بن عامربن رواحة بن حجربن مصیص بن عامربن لوی قرشی عامری. رجوع به علی عامری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبیداللهبن حسن بن حسین بن بابویه قمی رازی. رجوع به علی قمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبیداللهبن نصربن سری زاغونی حنبلی، مکنّی به ابوالحسن. متولد در 455 و متوفی در 17 محرم سال 527 ه . ق. او راست: 1 - الایضاح فی اصول الدین. 2 - التلخیص فی الفرائض. 3 - الدور والوصایا. 4 - دیوان خطب. 5 - غررالبیان فی اصول الفقه، در چند مجلد. رجوع به زاغونی (علی بن عبیدالله...) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص144. سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص 139. مناقب الامام احمد ص228. الوافی صفدی ج12 ص112. المنتظم ابن جوزی ج10 ص 32. البدایهء ابن کثیر ج12 ص205. شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص 80 . مرآة الجنان یافعی ج3 ص 852. کشف الظنون حاجی خلیفه ص290. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص145 و سایر صفحات. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 696.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن وصیف قاینی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به حلاء. رجوع به علی حلاء شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبیدالله (یا عبدالله) دقیقی بغدادی، مشهور به دقاق و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم علی بن عبدالله دقاق و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص144. الوافی صفدی ج12 ص112. عیون التواریخ ابن شاکر ج13 ص65. معجم الادباء یاقوت ج14 ص56. بغیة الوعاة سیوطی ص343. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 212. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص451.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله سمسمی لغوی، مکنّی به ابوالحسین. رجوع به علی سمسمانی (ابن عبدالله...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله عبسی، مکنّی به ابوعاصم. از روات حدیث بود و ثوروی و ابوادریس از وی روایت کنند. و رجوع به ابوعاصم عبسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبیدهء ریحانی بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ریحانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عبیدهء کاتب. به عربی شعر گفته و مقل است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عتیق بن عیسی انصاری قرطبی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن ابراهیم بن مصطفی بن سلیمان ماردینی حنفی ترکمانی ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی ترکمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن ابی علی جلابی هجویری غزنوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جلابی (ابن عثمان...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن سلمان باباطاغی رومی حنفی. رجوع به علی باباطاغی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان عبدالقادربن محمودبن یوسف بغدادی حنبلی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به شمس الدین. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن سلیمان سلیمانی اربلی، ملقّب به امین الدین. رجوع به علی سلیمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزایری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن عمر بن صالح دمشقی شافعی، مشهور به ابن صیرفی و ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی صیرفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن محمد بن احمد بن حسن عذری بغدادی، مشهور به ابن قاصح و مکنّی به ابوالبقاء. رجوع به علی عذری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن محمد اوسی (یا اوشی) فرغانی، ملقّب به سراج الدین. رجوع به علی فرغانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن نصر قرافی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرافی (ابن عثمان...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان بن یعقوب بن عبدالحق مرینی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به المنصور بالله و مشهور به سلطان اکحل. دهمین سلطان از بنی مرین در مراکش. رجوع به ابوالحسن مرینی و علی مرینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان اقشهری رومی حنفی. رجوع به علی اقشهری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان حواری خلیلی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی خلیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان خراط، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی خراط شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان خلوتی ضریر، مشهور به ناظم الدرر. رجوع به علی خلوتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان شهیدی، ملقّب به رکن الدین. رجوع به علی شهیدی (ابن عثمان...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان غزنوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی غزنوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عثمان غزی دمشقی حنفی، ملقّب به شرف الدین. رجوع به علی غزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عجلان بن رمیثة بن ابی نمی حسنی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به نورالدین. امیر مکه. رجوع به علی حسنی (ابن عجلان بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عدلان بن حمادبن علی ربعی موصلی، ملقّب به عفیف الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی موصلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عدی بن ربیعة. ابوعمر گوید که: وی از صحابه نبود اما از کسانی است که در مکه یا مدینه در عهد پیغمبر (ص) از پدر و مادر مسلمان زاده شده اند. عثمان خلیفه در ابتدای خلافت خود علی بن عدی را والی مکه کرد. و او در جنگ جمل با عائشه شرکت داشت. (از الاصابة ج4، قسم دوم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عراق. نام او علی بن محمد بن علی بن عبدالرحمان بن عراق شامی حجازی شافعی، ملقّب به سعدالدین و مشهور به ابن عراق است. رجوع به علی حجازی (ابن محمد بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عراق صناری خوارزمی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی خوارزمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عرام. علی بن احمدبن عرام بن احمد ربعی اسوانی، مشهور به ابن عرام. رجوع به علی ربعی (ابن احمدبن عرام بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عربی برادهء مغربی فاسی تیجانی (علی حرازم...). رجوع به علی حرازم شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عروة. علی بن حسین بن عروهء مشرقی دمشقی حنبلی، مشهور به ابن زکنون و ابن عروة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مشرقی (ابن حسین بن عروة...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عساکر. نام و نسب وی چنین است: علی بن حسن بن هبة اللهبن عبدالله بن حسین دمشقی شافعی، مشهور به ابن عساکر و ملقّب به ثقة الدین و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابن عساکر و علی بن حسن بن هبة اللهبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عساکربن مرحب بن عوام بطایحی ضریر، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بطایحی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عصار. علی بن عبدالرحیم بن حسن بن عبدالملک بن ابراهیم سلمی عباسی رقی بغدادی، مشهور به ابن عصار و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عباسی (ابن عبدالرحیم بن حسن بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عصفور. علی بن مومن بن محمد بن علی حضرمی اشبیلی، مشهور به ابن عصفور و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن عصفور و به علی بن مومن بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عطیفة بن مصطفی بن عیسی بن جلال الدین بن رضاءالدین بن سیف الدین بن میثة بن رضاءالدین بن محمدعلی بن عطیفهء حسنی کاظمی. رجوع به علی کاظمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عطار. علی بن ابراهیم بن داوودبن سلمان بن سلیمان عطار دمشقی شافعی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین و مشهور به ابن عطّار. رجوع به علی عطّار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عطیة بن حسن بن محمد بن حداد هیتی حموی (شیخ علوان...). رجوع به علوان حموی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عطیة بن مطرف بن سلمهء لخمی بلنسی، مشهور به ابن زقاق و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی و ابن زقاق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عفیف. علی بن محمد بن ابراهیم جعفری نابلسی حنبلی، مشهور به ابن عفیف. رجوع به علی نابلسی (ابن محمد بن ابراهیم...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عقیل بن محمد بن عقیل بغدادی ظفری حنبلی، مکنّی به ابوالوفاء. رجوع به علی ظفری و ابوالوفاء (علی بن محمد بن عقیل...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علان. علی بن حسن بن علان بن عبدالرحمان، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بن حسن بن علان... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علقمة بن عبدهء تمیمی، فرزند علقمة شاعر، که بنام علقمهء فحل مشهور است. رجوع به علی تمیمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی. از محدثان بود. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن احمد نجاری حنفی، ملقّب به علاءالدین.رجوع به علی نجّاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن جمال الدین محمد بن طی عاملی فقعانی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی فقعانی (ابن علی بن محمد بن طی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی جبعی بحرانی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی موسوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن حسین بن علی، علیهم السلام، ملقّب به افطس. رجوع به علی افطس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن شُکربن احمدبن شکر. متوفی پس از سال 418 ه . ق. او راست: شرح اعتقاد احمدبن حنبل. (از معجم المؤلفین ج7 ص154).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن طاووس حسنی حلی، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به رضی الدین. رجوع به علی حلبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن عبدالله حلبی حنفی. رجوع به علی حلبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن علی بن علی بن مطاوع عزیزی مصری ازهری شافعی. رجوع به علی عزیزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن عمر مراکشی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مراکشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن ابی العز دمشقی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی دمشقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن طی فقعانی عاملی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی فقعانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن مرادبن عثمان بن علی بن قاسم عمری موصلی شافعی. رجوع به علی عمری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن هبة الله بخاری، ملقب به جلال الدین. رجوع به علی بخاری (ابن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی استرآبادی مازندرانی، ملقّب به عمادالدین. رجوع به علی استرآبادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی اکبر بروجردی (علی اصغر...). رجوع به علی اصغر بروجردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی برقی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی برقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی دیربی شافعی، مکنّی به ابونصر. رجوع به علی دیربی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی سوادی کوکبانی. رجوع به علی کوکبانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی شبراملسی شافعی قاهری، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالضیاء. رجوع به علی شبراملسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی عزی مالکی. رجوع به علی عزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی عزی مخلاتی. رجوع به علی مخلاتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علیف. علی بن احمدبن حسن یمانی، مشهور به ابن علیف. رجوع به علی بن احمدبن حسن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن علی قوشچی (امیرشیخ...)، از امرای خراسان. رجوع به علی بن امیر قوشچی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمادالدین. علی بن اسماعیل بن موسی بن علی بن حسن بن محمد دمشقی شافعی، ملقّب به علاءالدین و مشهور به ابن عمادالدین و ابن وس. رجوع به علی بن اسماعیل بن موسی بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمار. علی بن محمد بن ابی بکر، ملقّب به جلال الدین و مشهور به ابن عمار. رجوع به علی بن محمد بن ابی بکر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر، مشهور به اسود و قره خواجه. رجوع به علاءالدین اسود شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمران، مکنّی به ابوالحسن. ممدوح منوچهری دامغانی شاعر. رجوع به علی عمرانی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن ابراهیم بن عبدالله کنانی قیچاطی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قیچاطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن ابراهیم قرشی صوفی شاذلی. رجوع به علی شاذلی (ابن عمربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن عبدالباقی بن بکری، مکنّی به ابوالحسن. کتابدار کتابخانهء نظامیه در قرن ششم. نام او را به صورت «علی بن احمدبن بکری» نیز گفته اند. رجوع به علی بن احمدبن بکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن عماربن احمدبن علی بن عبدوس حرانی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن عبدوس. رجوع به علی حرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن عمر بن ناجی میهی شافعی بصیر. رجوع به علی میهی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن مهدی بن مسعودبن نعمان بن دیناربن عبدالله بغدادی دارقطنی، مکنّی به ابوالحسن. محدث و حافظ و فقیه و قاری قرن چهارم هجری بود که در ذیقعدهء سال 305 یا 306 متولد شد و در 384 یا 385 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - السنن. 2 - غریب اللغة. 3 - القراءات. 4 - المختلف و الموتلف فی اسماءالرجال. 5 - المعرفة بمذاهب الفقهاء. و دارقطنی منسوب است به «دارالقطن» که محله ای است در بغداد. (از معجم المؤلفین بنقل از تاریخ دمشق ابن عساکر ج2 ص239. سیرالنبلاء ذهبی ج10 ص 259. الاستدراک ابن نقطة ج1 ص3. عیون التواریخ ابن شاکر ج12 ص241. اسماءالرجال طیبی ص46. طبقات الشافعیهء اسنوی ص88. مناقب الشافعی و اصحابه من تاریخ الذهبی ص92. المبهمات فی الحدیث نووی ص35. فهرس المؤلفین بالظاهریة. الوافی صفدی ج12 ص 127. تاریخ بغداد خطیب بغدادی ص34. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص417. البدایهء ابن کثیر ج11 ص317. المنتظم ابن جوزی ج7 ص183. طبقات الشافعیهء سبکی ج2 ص 31. تذکرة الحفاظ ذهبی ج3 ص186. طبقات القراء ابن جزری ج1 ص559. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی. ج4 ص172. المختصر فی اخبارالبشر ابوالفداء. ج2 ص137. اللباب ابن اثیر ج1 ص 404. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص116. مفتاح السعادهء طاش کبری ج2 ص14. کشف الظنون حاجی خلیفه ص55 و 149 و سایر صفحات. روضات الجنات خوانساری ص481. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص683. فهرس مخطوطات الظاهریهء یوسف عش ج6 ص170. فهرس المخطوطات المصورهء لطفی عبدالبدیع ج 2 ص 137. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج2 ص164). و نیز رجوع به «دارقطنی» و حبیب السیر چ خیام ج2 ص38 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن احمد بغدادی مالکی، مشهور به ابن قصار و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قصار (ابن احمد بغدادی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن ادریس ثانی (یا علی ثانی). هفتمین تن از ادارسهء مراکش بود که پس از یحیی بن یحیی به سلطنت رسید. وی در سالهای بین 234 و 292 ه . ق. حکومت کرد ولی سنین سلطنت او بتحقیق معلوم نیست. (از طبقات سلاطین اسلام ص 29). و نیز رجوع به الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص 130 و الاستقصاء ج1 ص78 و جذوة الاقتباس ص 236 و معجم الانساب زامباور ص103 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن جعفربن عبدالله بن کثیر کثیری. سلطان شبام در حضرموت. رجوع به علی کثیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن خلیل بن علی اسفیذاری، مکنّی به ابوعاصم و ملقّب به فخرالدین. رجوع به علی اسفیذاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن علی بن ابی طالب. از محدثان بود. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن علی بن حسام الدین ابوصیری حنفی شاذلی، مشهور به ابن بتنونی. رجوع به علی بتنونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن علی کاتبی قزوینی، ملقّب به نجم الدین و مکنّی به ابوالحسن. حکیم و منطقی قرن هفتم هجری. وی در ماه رجب سال 600 ه . ق. متولد و در ماه رمضان سال 675 ه . ق. درگذشت. رجوع به کاتبی قزوینی، و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص159. الوافی صفدی ج12 ص132. فهرس مخطوطات الظاهریة. فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص66. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج1 ص225. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص713.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن قزل بن جلدک ترکمانی، مشهور به مشد و ملقّب به سیف الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مشد شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن حسن حربی بغدادی شافعی، مشهور به ابن قزوینی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن عمربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن فارس انباری، مشهور به ابن حداد و ملقّب به قوام الدین و مکنّی به ابوالفرج. رجوع به علی انباری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن مشرف بن احمد همدانی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن اضحی. رجوع به علی همدانی (ابن عمربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر خربونی مصری (علی خیری...). رجوع به علی خیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر زبیبی سمرقندی. محدث بود. و نیز رجوع به علی زبیبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمرعداس، مکنّی به ابوالحسن. از وزرای دولت فاطمی مصر. رجوع به علی عداس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمر عربی مدرس. رجوع به علی عربی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قرشی شاذلی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شاذلی (ابن عمر...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمید. نام او علی بن محمد بن عمید، مکنّی به ابوالفتح و مشهور به ابن عمید بود. رجوع به ابن عمید (ابوالفتح...) و حبیب السیر چ خیام ج2 ص425 شود

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عمیدالدین مختار، ملقّب به شمس الدین و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی مختار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عنتر رشیدی مصری. رجوع به علی رشیدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیاد اسکندری، مشهور به ابن قیم. رجوع به علی اسکندری (ابن عیاد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیاد تستری (شوشتری) بکری فاسی مغربی. رجوع به علی تستری بود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیاش، مکنّی به ابوالحسن. تابعی و محدث بود و ذکر او در عیون الانباء آمده است. رجوع به ابوالحسن (علی بن...) و عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج1 ص305 شود

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی. طبیب بود و نزد حنین تحصیل کرد و آنگاه طبیب خلیفه المعتمد شد. وی پیش از سال 279 ه . ق. میزیست. او راست: منافع الحیوان. (از معجم المؤلفین بنقل از المخطوطات العربیهء شیخو ص149).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن ابی الفتح اربلی، ملقّب به بهاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اربلی و ابوالحسن (علی بن عیسی اربلی) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن جزلهء بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن جزلة. رجوع به ابن جزلة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن حمزة بن وهاس، مکنّی به ابوالطیب و مشهور به ابن وهاس. ادیب و شاعر و نویسنده. اصل او از یمن بود و در حدود سال 500 ه . ق. در مکه درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص134) (معجم الادباء یاقوت ج14 ص85).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن داوودبن جراح بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن جراح. متولد در سال 245 و متوفی در ذیحجهء سال 334 ه . ق. وزیر المقتدربالله عباسی. او راست: 1 - جامع الدعاء. 2 - رسائل و نامه های او. 3 - الکتّاب و سیاسة المملکة و سیرة الخلفاء. و رجوع به ابوالحسن (علی بن عیسی...) و به ابن جراح و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص161. الوافی صفدی ج12 ص133. الفهرست ابن الندیم ج1 ص129. معجم الادباء یاقوت ج14 ص68. روضات الجنات خوانساری ص476. حبیب السیر چ خیام ج2 ص302. دستورالوزراء خوندمیر ص76. الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص133. دول الاسلام ذهبی ج1 ص164. سیرالنبلاء ذهبی. تاریخ بغداد ج12 ص 14. المنتظم ج6 ص351.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن سلیمان بن محمد بن سلیمان بن ابان نفری، مشهور به سکری و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن علی بن عبدالله رمانی اخشیدی وراق، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی رمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن علی کحّال. رجوع به علی کحّال شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن عیسی اربلی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به بهاءالدین. رجوع به علی اربلی (ابن عیسی بن ابی الفتح...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن فرج بن صالح ربعی شیرازی بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ربعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن ماهان. از سرداران و امرای بزرگ عهد عباسیان و از ولاة خراسان است. وی در سال 180 ه . ق. از جانب هارون الرشید خلیفهء عباسی به حکومت خراسان منصوب گشت. و به خراسان رفت و طاهربن حسین مشهور به ذوالیمینین را از جانب خود به فوشنج فرستاد. در سال 191 ه . ق. هارون الرشید، علی بن عیسی را به سبب ارتکاب ظلم از حکومت خراسان عزل کرد و هرثمة بن اعین را به جای او فرستاد. هرثمة نیز علی بن عیسی را دستگیر کرد و با بندی گران به جانب بغداد روانه ساخت. چندی بعد وقتی امین به خلافت رسید علی بن عیسی از جمله کسانی بود که به همراهی فضل بن سهل ذوالریاستین امین را تشویق به خلع مأمون از ولایت عهدی کردند. در سال 195 ه . ق. علی بن عیسی به فرماندهی شصت هزار سوار از جانب امین به جنگ مأمون روانه گشت. زبیده مادر امین، علی بن عیسی را سفارش کرد که مأمون مانند فرزند من و مورد علاقهء من است لذا وقتی او را دستگیر ساختی با او به ملاطفت رفتار کن و دست بند سیمین بر دستهای او زن. علی نیز با اعتماد کامل به پیروزی خود به جانب خراسان روان گشت و با سپاه چند هزارنفری طاهربن حسین بن مصعب خزاعی مشهور به ذوالیمینین، که از جانب مأمون مأمور جنگ با علی شده بود، برخورد کرد و در جنگی که بین دو سپاه روی داد، علی بن عیسی کشته شد و طاهر پس از چندی توانست بغداد را تسخیر و امین را دستگیر کند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص 230 و 244 تا 249). و نیز رجوع به الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص133، النجوم الزاهرة ج2 ص 149، البدایة و النهایة ج10 ص226 و کامل التواریخ ابن اثیر ج6 ص79 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی بن هبة الله، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به مهذب الدین و مشهور به ابن نقاش. وی طبیب بود و در علم حدیث نیز دست داشت. تولد و نشو و نمای او در بغداد بود سپس به دمشق و از آنجا به قاهره رفت و دیگربار به دمشق بازگشت. او در خدمت الملک العادل نورالدین محمودبن زنگی بود و سالها در بیمارستان بزرگ وی خدمت کرد و پس از درگذشت نورالدین محمود به خدمت صلاح الدین درآمد. وی در سال 574 ه . ق. در دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از طبقات الاطباء ج2 ص162).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی اردبیلی انصاری، مشهور به طیبی. رجوع به علاءالدین طیبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی اسطرلابی. رجوع به علی اسطرلابی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی حرانی. رجوع به علی حرانی (ابن عیسی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن عیسی صائغ رامهرمزی نحوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی صائغ (ابن عیسی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن غالب، مکنّی به ابوالحسن. متوفی در سال 767 ه . ق. او راست: 1 - کتاب الاعتبار. 2 - منظومهء نهایة العوام فی ذکر الخلفاءالکرام، و شرح آن. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1393 و 1990).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن غانم. علی بن محمد بن خلیل بن محمد بن محمد بن ابراهیم بن موسی حنفی، مشهور به ابن غانم مقدسی و ملقّب به نورالدین. رجوع به ابن غانم (نورالدین علی بن...) و علی (بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن غانیة. علی بن اسحاق بن محمد بن غانیة، مشهور به ابن غانیة. حاکم قسمت شرقی اندلس در قرن ششم هجری. رجوع به علی بن اسحاق بن محمدبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن غدیر. علی بن منصوربن مضرس بن قیس غنوی جزری، مشهور به ابن غدیر. رجوع به علی جزری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن غراب، مکنّی به ابوالولید. محدث بود. و رجوع به ابوالولید (علی بن...) شود. ابن الندیم گوید: وی فقیه و از مشایخ شیعه و راوی فقه از ائمه بود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن غراب فرازی کوفی، مکنّی به ابوالحسن. تابعی بود. و رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن غسان. علی بن مؤمل بن علی بن غسان مصری، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن غسان. رجوع به علی مصری (ابن مؤمل بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن غلام علی هیدجی زنجانی (علی اصغر...). رجوع به علی اصغر زنجانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فاضل مازندرانی، ملقّب به زین الدین. رجوع به علی مازندرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فاکهی. علی بن حسن همدانی، مشهور به ابن فاکهی و مکنّی به ابوالفضل. رجوع به علی فاکهی (ابن حسن همدانی) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فتح، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به مطوق. رجوع به مطوق (علی بن...) و علی مطوق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فتح الله نهاوندی نجفی. رجوع به علی نهاوندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فخرالدوله، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به مجیرالدوله. وی بعد از درگذشت برادرش عمیدالدوله در زندان خلیفهء عباسی، دیرزمانی محبوس بود تا در رمضان سال 499 ه . ق. مورد لطف خلیفه المستظهر بالله شد و وی را به منصب وزارت رسانید و در حدود نه سال در این مقام بود تا در صفر سال 508 ه . ق. درگذشت، و هبة الله محمد بن علی مشهور به ابن مطلب عهده دار امر وزارت گردید. (از دستورالوزراء خوندمیر ص91). و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص317 و آثارالوزراء عقیلی چ دانشگاه ص142 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فخرالدین مسعودبن عزالدین حسین، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به حسام الدین. وی فرزند کهتر ملک فخرالدین مسعود نخستین تن از ملوک بامیان بود. برادر بزرگتر او شمس الدین محمد بود که پس از پدر به سلطنت بامیان رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص609). وی همان شاهزاده ای است که نظامی عروضی کتاب چهارمقالهء خود را به نام او تألیف کرده است. پدر وی فخرالدین مسعود اولین پادشاه از ملوک غوریهء بامیان است، و شمس الدین محمد بن فخرالدین مسعود، برادر اوست. هیچ ذکری از این شاهزاده در کتب تواریخ نیست. فقط قاضی منهاج الدین عثمان بن سراج الدین الجوزجانی در کتاب طبقات ناصری (ص 104) در ضمن تعداد اولاد فخرالدین مسعود، نام او را می برد. و سال وفات او معلوم نیست ولی چون در حین تألیف چهارمقاله در حیات بوده وفات او بالضرورة بعد از حدود سنهء 550 ه . ق. که تاریخ تألیف این کتاب است، واقع شده. (تعلیقات چهارمقالهء نظامی عروضی ص2).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فرات. علی بن محمد بن موسی بن حسن بن فرات نهرافی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن فرات، وزیر المقتدر بالله عباسی. رجوع به ابن فرات (ابوالحسن علی...) و علی بن محمد... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فرامرزبن علاءالدوله ابوجعفر محمد بن دشمن زیاربن کاکویه، مکنّی به ابومنصور. از دیالمهء کاکویه بود که در کردستان از سال 398 تا 488 ه . ق. حکومت می کردند. وی در سال 488 ه . ق. در جنگی که بین او و تتش با مجدالملک در دشت ماوه رخ داد، کشته شد. (از طبقات سلاطین اسلام ص130) (مجمل التواریخ و القصص ص409) (معجم الانساب و القبائل زامباور ص328).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فرحون. علی بن محمد بن فرحون قیسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن فرحون. رجوع به علی قیسی (ابن محمد بن فرحون...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضال. نام او علی بن حسن بن علی بن فضال بن عمر بن ایمن کوفی، و مکنّی به ابوالحسن است. رجوع به علی کوفی (ابن حسن بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضال بن علی بن غالب بن جابربن عبدالرحمان بن محمد بن عمروبن عیسی بن حسن زمعهء مجاشعی قیروانی فرزدقی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی فرزدقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضلان بزری، محدث. رجوع به علی بزری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضل بن احمد اسفراینی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به حجاج. رجوع به ابوالحسن (علی بن فضل...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضل بن احمد قرمطی. رجوع به علی قرمطی (ابن فضل...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضل اللهبن علی بن عبیدالله حسنی راوندی، ملقّب به عزالدین. رجوع به علی راوندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضل اللهبن محمد مرعشی شافعی. رجوع به علی مرعشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضل مزنی نحوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مزنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضل مؤیدی طالقانی. رجوع به علی طالقانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فضیل بن عیاض. پدر او از مشاهیر بود و در سال مؤاخذهء برامکه یعنی سال 187 ه . ق. درگذشت. اما خود علی بن فضیل در عبادت و فضل بر پدر برتری داشت. و گویند روزی وی در مسجدالحرام نزدیک چاه زمزم ایستاده بود که ناگاه شنید شخصی این آیه را می خواند «یوم القیامة تری المجرمین» وی صعقه ای زد و درگذشت. (ازحبیب السیر چ خیام ج2 ص243). از فضیل بن عیاض در دیوان شاه داعی شیرازی ذکری آمده است، رجوع بدانجا شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فلاح. علی بن جعفربن فلاح کتامی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به فلاح. از وزرای دولتی فاطمی مصر. رجوع به علی کتامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن فویرة. علی بن یحیی، مشهور به ابن فویرة و ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بن یحیی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قابسی. علی بن محمد بن خلف معافری مالکی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن قابسی. رجوع به ابن قابسی (ابوالحسن علی بن...) و نیز به علی بن محمد بن خلف... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قارح. علی بن منصوربن طالب حلبی، ملقّب به دوخلة و مشهور به ابن قارح و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حلبی (ابن منصوربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم بن علی بطیوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بطیوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم بن علیف بن هیس بن سلیمان بن عمروبن نافع حکمی زبیدی رافعی شراحیلی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حکمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم بن محمد تجیبی مغربی، مشهور به زقاق و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زقاق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم بن یونش اشبیلی، مشهور به زقاق و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اشبیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم اردبیلی خلیلی شافعی بطائحی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی بطائحی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم حنش ذیبینی صنعانی. رجوع به علی حنش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم خوافی سنجانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سنجانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم رشیدی. رجوع به علی رشیدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم زیتونی رومی حنفی. رجوع به علی زیتونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم سعدی حلبی رامی. رجوع به علی رامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم طبری. رجوع به علی طبری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم عباسی حنفی یمنی. رجوع به علی عباسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاسم کاشانی کاتب، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کاشانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاصح. علی بن عثمان بن محمد بن احمدبن حسن عذری بغدادی، مشهور به ابن قاصح و مکنّی به ابوالبقاء. رجوع به علی عذری (ابن عثمان بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاضی سعدی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی سعدی (ابن قاضی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاضی عسکر. علی بن حسین بن علی بن حسین بن خلف بن محمد ارموی، مشهور به ابن قاضی عسکر و ملقّب به شرف الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ارموی (ابن حسین بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قاضی عسکر. علی بن خلیل بن علی بن حسین دمشقی. مشهور به ابن قاضی عسکر و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی دمشقی (ابن خلیل بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قراعثمان (امیر...). وی از بزرگانی است که در اردوی امیر قرایوسف مقید بود. و وقتی که امیر قرایوسف در هفتم ذیقعدهء سال 823 ه . ق. درگذشت و میرزا بایسنقر به دارالملک تبریز رسید، این امیرعلی بیک بن امیر قراعثمان مورد عفو و مرحمت میرزا بایسنقر قرار گرفت. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص608 و 610).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قراعثمان (علی بیک...) رجوع به علی بیک بن قراعثمان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قریب، معروف به حاجب بزرگ، یا امیرعلی خویشاوند. از بزرگان امرای سلطان محمود غزنوی. رجوع به حاجب (علی بن قریب...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قَرین بن بیهس. محدثی ضعیف بود در روایت حدیث. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قصار. علی بن ابی حسین عبدالرحیم سلمی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن قصار. ادیب و لغوی و خطاط. رجوع به ابن قصار (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قصار. علی بن احمد بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن قصار. رجوع به علی قصار (ابن احمد بغدادی) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قطاع. علی بن جعفربن علی سعدی صقلی، مشهور به ابن قطاع و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابن قطاع و علی بن جعفربن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قطان. علی بن محمد بن عبدالملک بن یحیی بن ابراهیم بن یحیی کتامی، مشهور به ابن قطان و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کتامی (ابن محمد بن عبدالملک بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قلال. علی بن عبدالله بن طیب جزائری، ملقّب به زین الدین و مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن قلال. رجوع به علی جزائری (ابن عبدالله بن طیب...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قلی بن محمد خلخالی اصفهانی. رجوع به علی خلخالی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قلیج، ملقّب به سیف الدین. وی مدرسه ای وقف کرده بود که ذکر آن در عیون الانباء آمده است. رجوع به عیون الانباء ج2 ص260 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن قیم علی بن عیاد اسکندری، مشهور به ابن قیم. رجوع به علی اسکندری (ابن عیاد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن کامل بن اسماعیل حموی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی حموی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن کامه. وی ظاهراً از امرای آذربایجان و خواهرزادهء رکن الدوله بوده است. (از مجمل التواریخ و القصص، حاشیهء ص392).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن کرامة. علی بن مصطفی بن ابی اللطف طرابلسی حنفی، مشهور به ابن کرامة. رجوع به علی طرابلسی (ابن مصطفی بن ابی اللطف...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن کلاس. علی بن محمد بن علاءالدین دواداری، مشهور به ابن کلاس. رجوع به علی دواداری (ابن محمد بن علاءالدین...) و ابن کلاس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن کل محمد بن علی محمد قاربوزآبادی قزوینی. رجوع به علی قزوینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن کمال الدین حسین کاشانی، ملقّب به غیاث الدین. رجوع به غیاث الدین (علی بن کمال الدین کاشانی) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن کمال الدین محمود استرآبادی مکی. رجوع به علی استرآبادی (ابن کمال الدین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن کوچک. علی بن حسین بن علی عبسی، مشهور به ابن کوچک وراق. رجوع به علی عبسی (ابن حسین بن علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن کوفی. علی بن محمد بن عبیدبن زبیر اسدی، مشهور به ابن کوفی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اسدی (ابن محمد بن عبیدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن لالی بالی رومی حنفی، مشهور به منق و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی منق شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن لبال. علی بن احمدبن علی شریشی، مشهور به ابن لبال و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شریشی (ابن احمدبن علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن لب بن شلبون معافری، مکنّی به ابوالحسن. از وزرای اندلس. رجوع به علی معافری (ابن لب...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن لجام. علی بن خلف بن عبدالملک بن بطال بکری قرطبی مالکی، مشهور به ابن لجام و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی (ابن خلف بن عبدالملک بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن لحام. علی بن محمد بن عباس بن شیبان دمشقی حنبلی، مشهور به ابن اللحام و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی دمشقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن لطف علی مغانی تبریزی. رجوع به علی تبریزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن لیث صفار. وی فرزند کوچکتر لیث و برادر کهتر یعقوب لیث بود. وی در چند مورد با برادر خود در جنگ ها شرکت داشت از جمله در سال 253 ه . ق. که یعقوب بر هری دست یافت، برادر خود علی بن لیث را با زندانیان و بنه در آنجا گذاشت و خود برای جنگ با ابراهیم بن الیاس بن اسد به «پوشنگ» رفت. و چون یعقوب درگذشت، دو برادر او عَمرو و علی هر دو حاضر بودند و با وجودی که عهد و فرمان علی بر سپاه یعقوب روان تر بود، بعد از مذاکراتی که بین دو برادر واقع شد، کار بر عَمرو قرار گرفت. ولی پس از اندکی علی از اینکه کار امارت را به عمرو واگذار کرده است، پشیمان شد و عمرو چون بر این موضوع آگاه گشت، علی را در بند کرد و در سال 266 ه . ق. وی را آزاد ساخته مال بسیار بداد و دل او خوش گردانید. اما در رمضان همان سال که عمرو با علی به جنگ خجستانی رفته بود، بواسطهء خیانت علی بنفع خجستانی، عمرو بار دیگر وی را دستگیر ساخته و در قلعهء بم زندانی کرد. و در رمضان سال 276 ه . ق. که عمرو به پارس رفته بود وی حیلتی کرد و از زندان بگریخت و گروهی فراهم آورده به سیستان حمله کرد و چون از عهدهء جنگ با احمدبن شهفور (حاکم سیستان از جانب عمرو) و ازهربن یحیی برنیامد، راه خراسان گرفت و به رافع بن هرثمة پیوست. در سال 283 ه . ق. جنگ سخت بین سپاه عمرو و رافع رخ داد که منجر به شکست رافع و گریختن او به گرگان شد. در این جنگ دو پسر علی لیث یعنی لیث و معدل که در سپاه رافع بودند، اسیر شدند و عمرو آن دو را به نیشابور آورد و خلعت داد و نیکوئی کرد و گفت سوی پدر روید. اما آنها این پیشنهاد را نپذیرفتند و نزد عم خویش باقی ماندند. رجوع به صفاریان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ماجدهء سهمی، مکنّی به ابوماجدة. رجوع به علی سهمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ماشاذة. وی از علمای متقدم قرن پنجم (عهدی که مافروخی در آن میزیست) بود و نام او در محاسن اصفهان آمده است. (از محاسن اصفهان مافروخی ص29). و رجوع به ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص122 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ماشطه. علی بن حسن، مشهور به ابن ماشطة. رجوع به ابن ماشطة و علی بن حسن شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ماکولا. علی بن هبة اللهبن علی بن هبة اللهبن جعفر عجلی جرباذقانی بغدادی، مشهور به ابن ماکولا و ملقّب به سعدالملک و مکنّی به ابونصر. رجوع به ابن ماکولا (ابونصر علی...) و علی بن هبة الله بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مانع حوشبی. سلطان حواشب در یمن. رجوع به علی حوشبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مأمون. مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به معتضد بود و او را «سعید» نیز می گفتند. وی قائم مقام برادر خود ابومحمد رشیدبن مأمون (سلطان مراکش متوفی در سال 640 ه . ق.) بود و در سال 646 ه . ق. وقتی که یکی از قلاع حدود قهستان رامحاصره می کرد به ضرب تیغ یکی از امرا کشته شد و برادرزاده اش، ابوحفص عمر بن ابی ابراهیم، ملقّب به مرتضی به سلطنت نشست. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص584).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مأمون بن محمد. وی از ملوک سلسلهء دوم خوارزمشاهان بود و پس از اینکه پدرش مأمون بن محمد بر دست غلامان خویش در ضیافت صاحب جیش خود کشته شد او بجای پدر نشست و لشکر بر او بیعت کردند و حکم او در ولایت جرجانیه و خوارزم نفاذ یافت. وی نیز مانند سایر ملوک این سلسله، شخصی فضل دوست و ادب پرور بود. چنانکه شیخ الرئیس ابوعلی سینا در سن بیست و دوسالگی بر اثر پریشانی احوال دولت سامانی نزد این علی بن مأمون به خوارزم شد و او وظیفه ای کافی جهت وی تعیین کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص444). و نیز رجوع به جامع التواریخ خواجه رشیدالدین همدانی (بخش سامانیان و غزنویان) چ دبیرسیاقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مبارک، مشهور به ابن زاهدة و مکنّی به ابوالحسن. متوفی بسال 594 ه . ق. او راست: خریدة الامثال. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص701 و ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص427).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مبارک بن حسن بن احمدبن ابراهیم واسطی رفاعی، ملقّب به تقی الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی واسطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مبارک احمر. رجوع به علی احمر (ابن مبارک...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مبارک عجابی. رجوع به علی عجابی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مبارک لحیانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به لحیانی و علی لحیانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مجاهدبن مسلم بن رفیع کابلی رازی کندی. مکنّی به ابومجاهد. متوفی در حدود سال 180 ه . ق. او راست: 1 - اخبار بنی امیة. 2 - کتاب المغازی. رجوع به کابلی (ابومجاهد علی بن...) و نیز به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص175. تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج12 ص 106. تهذیب التهذیب ابن حجر ج7 ص377. کشف الظنون حاجی خلیفه ص26.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مجاهدبن یوسف عامری، ملقّب به اقبال الدوله. وی دومین و آخرین تن از امرای دانیه است که از سال 436 تا 468 ه . ق. حکومت کرد و در این سال این سلسله به دست امرای هودی منقرض گشت. وی نیز به «سرقسطة» رفته و در آنجا ساکن گشت و در سال 474 ه . ق. درگذشت. (از طبقات سلاطین اسلام ص23) (الاعلام زرکلی بنقل از ابن خلدون ج4 ص164) (البیان المغرب ج3 ص157).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محسن بن علی بن محمد بن ابی فهم تنوخی، مکنّی به ابوالقاسم. متولد در نیمهء شعبان سال 355 ه . ق. و متوفی در بغداد در ماه محرم سال 447 ه . ق. رجوع به ابوالقاسم (علی بن محسن...)، و نیز به ماَخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص175. الوافی صفدی ج12 ص140. المنتظم ابن جوزی ج8 ص168. النجوم الزهراهء ابن تغری بردی ج5 ص58. فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص68. لسان المیزان ابن حجر ج4 ص252. اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص9.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محسن صعیدی مالکی شاذلی وفائی، مشهور به رمیلی و مکنّی به ابوصلاح. رجوع به علی رمیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد. وی از اهالی ری بود و از جمله وکیلانی است که صاحب کشف الغمة بنقل از اعلام الوری تألیف طبرسی، گوید که: آنها حضرت صاحب الامر (ع) را رؤیت کرده اند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص110).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد. خاتم سفرای اربعهء حضرت قائم (ع). رجوع به علی سمری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد. نام طبیب یا گیاه شناسی است که ابن البیطار در مفردات خود از او روایت کند. از جمله در ذیل کلمات طباشیر، طرخون و طلق نام او را آورده است.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد، مکنّی به ابوالحسن. متکلم و اصولی قرن چهارم هجری است که در سال 380 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی ص90).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد. مورخ و خطیب بود و مدتی عهده دار خطابت در جامع قراچهء احمدپاشا در شهر میخالیج بوده است. او راست: مصباح القلوب فی التاریخ که در اواسط ربیع الاول سال 1061 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص757. کشف الظنون حاجی خلیفه ص1710. فهرس الخدیویة ج1 ص158. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص493).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد، مشهور به ابن محبا عباسی و ملقّب به عمادالدین. رجوع به علی عباسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد، مشهور به تاج الحلوانی. رجوع به تاج الحلوانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد (خواجه...) ممدوح منوچهری دامغانی شاعر :
از دولت آن خواجه علی بن محمد
امروز گلاب است و رحیق است در انهار.
منوچهری.
این شخص ظاهراً همان علی بن عمران ممدوح منوچهری است. رجوع به علی عمرانی (ابن محمد...) شود. (از دیوان منوچهری چ 2 دبیرسیاقی ص320).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد، مشهور به نصیرالدین کاشی. رجوع به علی کاشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد، ملقّب به نظام الدین. عالم قرن ششم هجری. او راست: مختصر کتاب المصباح الصغیر. (از معجم المؤلفین ج7 ص176).

علی.

[عَ] (اِخ)ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالرحمان بن ضحاک فزاری، مشهور به ابن مقری یا ابن بقری و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی فزاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالله بن مالک بن عباد نفزی رندی مالکی، مشهور به ابن عباد. رجوع به علی نفزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالله قهندزی نیشابوری ضریر، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قهندزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن علان، مکنّی به ابوالحسن. از محدثین امامیه زمان غیبت صغری. رجوع به علان کلینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عمر بن خلیل شیحی بغدادی؛ ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شیحی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بخاری ضریر، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به حمیدالدین. رجوع به علی بخاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم جعفری نابلسی حنبلی، مشهور به ابن عفیف. رجوع به علی نابلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم دمشقی حنائی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حنائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم عادلشاهی. هشتمین تن از عادل شاهیان بیجاپور. رجوع به علی عادلشاهی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر، ملقّب به جلال الدین و مشهور به ابن عمار. وی از قضاة دولت مجاهدی یمن بود سپس به وزارت رسید. و وزارت مجاهد رسولی را به عهده داشت و در سال 760 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از العقود اللؤلؤیة ج2 ص111 و تاریخ ثغر عدن ج2 ص158).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن ابراهیم بن ابی القاسم بن عمر بن احمدبن ابراهیم بن محمد بن عیسی بن مطیر حکمی یمنی شافعی، مشهور به ابن مطیر. رجوع به علی حکمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن شرف ماردینی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی ماردینی (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن عبدالله بن مفرج انصاری اسکندری شافعی، ملقّب به شمس الدین. رجوع به علی انصاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن علی بن ابراهیم بن علی بن عدنان حسینی دمشقی حنفی، مشهور به نقیب الاشراف. رجوع به علی نقیب الاشراف شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن مطیر، مشهور به ابن مطیر. فقیه بود و در رجب سال 1084 ه . ق. در شهر زیدیة درگذشت. او راست: مختصرالتلخیص در فقه. (از معجم المؤلفین بنقل از خلاصة الاثر محیی ج3 ص193).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر شعبی یمانی. رجوع به علی شعبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر مطیری. رجوع به علی مطیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی حسن (یا ابی الحسین) اندلسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اندلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی زکریا یحیی وطاسی بادسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابوحسون. از ملوک بنی وطاس در فاس. رجوع به علی وطاسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی فهم داودبن ابراهیم تنوخی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم تنوخی و نیز به علی بن محمد بن داودبن ابراهیم... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی قاسم بن ابراهیم بن علی بن محمد دادسی مغربی. رجوع به علی دادسی شود.

علی.

[عَ] ابن محمد بن ابی قاسم بن علی بن ناصر نجری یمنی. رجوع به علی نجری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی قاسم بن محمد بن جعفر. مفسر بود. وی در سال 769 ه . ق. متولد شد و در 837 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تجریدالکشاف. 2 - تفسیرالقرآن در هشت مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از البدرالطالع شوکانی ج1 ص485).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی قاسم بن محمد بن فرحون تونسی مدنی مالکی، مکنّی به ابوالحسن، و مشهور به ابن فرحون. رجوع به علی تونسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد، مشهور به ابن صباغ و ملقّب به نورالدین. وی فقیه مالکی بود. اصل او از سفاقس است و در سال 784 ه . ق. در مکه متولد شد و در سال 855 ه . ق. در همین شهر درگذشت. او راست: الفصول المهمة لمعرفة الائمة و فضلهم و معرفة اولادهم و نسلهم. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1271. الاعلام زرکلی ج5 ص161. مخطوطات الموصل جلی ص122). و نیز رجوع به ابن صباغ (شیخ نورالدین علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد، مکنّی به ابوالمدد. صوفی بود و در سال 1008 ه . ق. درگذشت. او راست: کشف الاسرار الازلیة و تحقیق دوائرالانوار الابدیة که شرح کتاب «الازل» محمد وفائی است. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1389. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص751. ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص354).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن ابراهیم بن علی بن یوسف سبیتی عاملی کفراوی. رجوع به علی سبیتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن ابراهیم حجازی شافعی سقطی. رجوع به علی سقطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن بختیاربن علی واسطی مندائی. رجوع به علی مندائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن جدیدبن علی بن محمد بن جدید حضرمی تریمی شافعی، مشهور به ابن جدید. رجوع به علی حضرمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن جولة. محدث است. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن حبیب قلیوبی. شاعر مصری. رجوع به علی قلیوبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن حریق مخزومی بلنسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مخزومی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن حسن، مشهور به مصری و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) محمد بن احمدبن سلمهء مخزومی بلنسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مخزومی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن عبدالله بن محمد بن علی باجی اندلسی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی باجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن عبدالله بن نصیرالدین بن ملکان برتوانی حنفی. رجوع به علی برتوانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن علی بن یحیی بکری زیدی یمنی. رجوع به علی بکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن عمر بن ابی زرع، مکنّی به ابوالحسن یا ابوعبدالله و مشهور به ابن ابی زرع. رجوع به ابن ابی زرع شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن احمدبن معوض حسینی ببلاوی مالکی ادریسی اشعری. رجوع به علی ببلاوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن عبدالله بن عباد عبادی هروی شافعی مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عبادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمود، مکنّی به ابوالقاسم و مشهور به ابن حلوانی. رجوع به علی حلوانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن یوسف بن محمد هیثمی طبناوی قاهری مالکی اشعری، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی طبناوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد حجازی سقطی حنفی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی حجازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد سمنانی حلبی حنفی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی سمنانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد عالونی حنفی. رجوع به علی عالونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد علوی، مشهور به صاحب الزنج. رجوع به صاحب الزنج شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد عنسی صنعانی. رجوع به علی عنسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد قزوینی بغدادی شافعی، ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قزوینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ادریس ثانی، (یا علی اول)، ملقّب به حیدرة. چهارمین تن از ادراسه در مراکش است. وی از سال 221 تا 234 ه . ق. حکومت کرد. او مردی باذکاوت و شریف و فاضل بود و در سال 234 در سنین جوانی درگذشت. (از طبقات سلاطین اسلام ص29) (الاعلام زرکلی بنقل از الاستقصاء ج1 ص67 و جذوة الاقتباس ص290).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ارسلان بن محمد منتخب، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی منتخب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن اسحاق. وی از اهالی قم بود و از جمله وکیلانی است که صاحب کشف الغمة بنقل از اعلام الوری تألیف طبرسی، گوید که آنها حضرت صاحب الامر(ع) را رؤیت کرده اند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص110).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن اسدالله امامی اصفهانی. رجوع به علی امامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن ابی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان ناشری زبیدی یمانی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ناشری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن علی بن احمدبن محمد بن اسحاق اسبیجابی سمرقندی، ملقّب به بهاءالدین. رجوع به علی اسبیجابی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن علی بن محمد بن داوود بیضاوی الاصل مکی شافعی، مشهور به زمزمی و ملقّب به نورالدین. رجوع به علی زمزمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن محمد بن بشر انطاکی تمیمی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی انطاکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن اسواری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اسواری (ابن محمد بن بابویه...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن اقبرس قاهری شافعی، مشهور به ابن اقبرس و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی قاهری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن الشاه الظاهری بغدادی، مکنّی به ابوالقاسم. متوفی در سال 252 ه . ق. رجوع به ابن الشاه الظاهری و نیز به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص202. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص673.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ایدمر جلدکی، ملقب به عزالدین. رجوع به علی جلدکی (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن بابویه اسواری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اسواری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن بدیع، مکنّی به ابوالقاسم. از علمای حدود قرن پنجم هجری در اصفهان است که در «محاسن اصفهان» مافروخی ذکر وی آمده است. رجوع به محاسن اصفهان مافروخی ص32 و ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص122 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن بسری بندار، مکنّی به ابوالقاسم. محدث است. رجوع به ابوالقاسم (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن بهاء بغدادی حنبلی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن جرجانی حنفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حنفی (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن جعفربن حسین بن محمد بن صباح حمیری یمنی، پدر حسن صباح. رجوع به علی حمیری (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن جعفربن محمد بن عبدالرحیم بن حجون قنائی، ملقّب به فتح الدین. رجوع به علی قنائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن جعفر کوفی حمانی. رجوع به علی حمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حبیب بصری مشهور به ماوردی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ماوردی و به علی ماوردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حبشی ازجی. رجوع به علی ازجی (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن دینار دیناری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی دیناری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی عاملی جبعی اصفهانی، مشهور به صغیر. رجوع به علی صغیر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن محسن بن حسن المرتضی اعرجی کاظمی. رجوع به علی کاظمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن یوسف بن یحیی مصری، ملقّب به کمال الدین و مشهور به ابن النبیه. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن خلاطی حنفی، ملقّب به قادوسی و مشهور به رکابی. رجوع به علی قادوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن عبدی، مکنّی به ابوتمام و مشهور به ابن یزداد. رجوع به علی عبدی (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن عبدالکریم بن موسی بن عیسی بن مجاهد بزودی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به فخرالاسلام. رجوع به علی بزودی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن عبدالله حبشی. رجوع به علی حبشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن عبدوس کوفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کوفی (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن محمد بن عمید، مکنّی به ابوالفتح و ملقّب به ذوالکفایتین. فرزند ابن عمید. رجوع به علی ذوالکفایتین شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن یوسف بن محمد بن عبدالعزیز بستی، مکنّی به ابوالفتح و ملقّب به نظام الدین، شاعر شهیر قرن چهارم هجری. رجوع به ابوالفتح بستی و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص186. الوافی صفدی ج12 ص196. یتیمة الدهر ثعالبی ج4 ص284. البدایهء ابن کثیر ج11 ص278. کشف الظنون حاجی خلیفه ص772 و سایر صفحات. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج1 ص455. روضات الجنات خوانساری ص482. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص685. الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص144. وفیات الاعیان ج1 ص338. ارشادالاریب ج6 ص407.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن خالد بلاطنسی شامی شافعی. رجوع به علی شامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن خلال، مکنّی به ابوالحسن. ادیب و ناسخ و دارای خطی شیوا و صحیح بود. وی در سال 381 ه . ق. درگذشت. (از معجم الادباء یاقوت، چ مرگلیوث ج5 ص377).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن خلف اوسی قرطبی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن خلف معافری مالکی، مشهور به ابن قابسی و مکنّی به ابوالحسن. محدث و حافظ و اصولی و فقیه و متکلم قرن چهارم هجری. او راست: 1 - الرسالة المفصلة لاحوال المتعلمین و احکام المعلمین و المتعلمین. 2 - ملخص الموطا. 3- الممهد فی الفقه و احکام الدیانة. 4 - المنبه للفطن من غوائل الفتن. 5 - المنقذ من شبه التأویل. رجوع به ابن قابسی (ابوالحسن...) و نیز رجوع به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص194. سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص36. الوافی صفدی ج 12 ص156. فهرس المؤلفین بالظاهریة. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص427. تذکرة الحفاظ ذهبی ج3 ص264. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج4 ص233. البدایهء ابن کثیر ج11 ص351. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص168. الدیباج ابن فرحون ص199. کشف الظنون حاجی خلیفه ص1908. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص566. مختصر دول الاسلام ج1 ص188. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص685.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن خلف نیرمانی، مکنّی به ابوسعد. رجوع به ابوسعد نیرمانی و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص195. عیون التواریخ ابن شاکر کتبی ج13 ص59. الوافی صفدی ج12 ص155. فوات الوفیات ابن شاکر کتبی ج2 ص75.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن خلیل بن محمد بن ابراهیم بن موسی حنفی، مشهور به ابن غانم مقدسی و ملقّب به نورالدین. نام او در هدیة العارفین به صورت «علی بن محمد بن علی، مشهور به ابن غانم مقدسی» آمده است. او راست: 1 - اوضح رمز فی شرح نظم کنزالدقائق، در فروع فقه حنفی. 2 - بغیة المرتاد لتصحیح الضاد.3 - تعلیق بر الاشباه و النظائر ابن نجیم، در فروع فقه. 4 - حاشیه بر القاموس فیروزآبادی، که پسرش آن را مدوّن کرده است. 5 - ردالراغب عن صلاة الرغائب. 6 - رساله ای در ضاد که ظاهراً همان بغیة المرتاد است. 7 - رساله ای در وقف. رجوع به ابن غانم (نورالدین علی بن...) و نیز به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص195. ریحانة الالبای خفاجی ص244. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص750. کشف الظنون حاجی خلیفه ص99 و سایر صفحات. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص173 و ج2 ص645. فهرس الخدیویة ج3 ص122. فهرس الازهریة ج2 ص105.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن داوودبن ابراهیم تنوخی، مکنّی به ابوالقاسم. فقیه و اصولی و محدث و نحوی و منطقی و متکلم و منجم و ادیب و شاعر است که در ذی حجهء سال 278 ه . ق. در انطاکیه متولد شد و در ربیع الاول سال 342 ه . ق. در بصره درگذشت. او راست: 1- دیوان شعر. 2 - الفرج بعدالشدة. 3 - کتابی در علم عروض. 4 - کتابی در علم قافیه. 5 - کتابی در فقه و حدیث. رجوع به ابوالقاسم تنوخی و نیز به مآخد ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص196. سیرالنبلاء ذهبی ج10 ص 124. الوافی صفدی ج12 ص156. معجم الادباء یاقوت ج14 ص162. تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج12 ص77. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج3 ص310. لسان المیزان ابن حجر ج4 ص256. بغیة الوعاة سیوطی ص347. شذرات الذهب ابن عماد ج2 ص362. تاج التراجم ابن قطلوبغا ص33. مرآة الجنان یافعی ج2 ص334. کشف الظنون حاجی خلیفه ص781. روضات الجنات خوانساری ص 477. الجواهرالمضیهء قرشی ج1 ص372.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن دقماق حسینی، ملقّب به زین الدین. رجوع به علی حسینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن رستم بن هردوز، مشهور به ابن ساعاتی و ملقّب به بهاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن ساعاتی و علی بن رستم بن هردوز شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن رضابن محمد بن حمزهء حسینی موسوی طوسی مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن دفترخوان. رجوع به علی طوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن رضا بزاز شیرازی، موسس فرقهء بابیه. رجوع به باب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن زهران بن علی رشیدی مصری شافعی، مشهور به خضری. رجوع به علی خضری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سالم تغلبی آمدی حنبلی شافعی، ملقّب به سیف الدین. رجوع به علی آمدی (ابن ابی علی بن محمد....) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سالم طندتائی ازهری. رجوع به علی طندتائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سختویه بن حمشاد، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بن حمشادبن سختویه شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سعدبن محمد بن علی بن عثمان بن اسماعیل بن ابراهیم جبرینی حلبی طائی شافعی، مشهور به ابن خطیب الناصریة و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی حلبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سلامهء روحانی مقری رحبی، مکنّی به ابوالحسن. محدث و مقری بود. رجوع به علی روحانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سلیمان بن علی بن سلیمان بن حسن انصاری غرناطی، مشهور به ابن الجباب و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سلیمان نوفلی. رجوع به علی نوفلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سلیم مصری، ملقب به بهاءالدین و مشهور به ابن حنا، وزیر الظاهربالله فاطمی. رجوع به علی مصری (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سلیم نوری، مکنّی و مشهور به ابوالحسن سفاقسی. رجوع به علی نوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سهل صائغ دینوری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی صائغ شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سید نحوی بطلیوسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به خیطال. رجوع به علی بطلیوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن سیرماذیانی. کاتب بود و به عربی شعر هم می گفت و دیوان او پنجاه ورقه است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن شاکر مودب لیثی واسطی. رجوع به علی مودب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن شاه ظاهری بغدادی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابن الشاه الظاهری و نیز به علی بن محمد بن الشاه الظاهری... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن صافی بن شجاع ربعی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ربعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن صائغ کنانی. رجوع به علی کنانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن طیب جلابی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جلابی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عامر نجار مصری شافعی. رجوع به علی نجار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عباس بن شیبان دمشقی حنبلی، مشهور به ابن اللحام و ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی دمشقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عباس توحیدی، مکنّی به ابوحیان. صوفی و متکلم و حکیم و ادیب و لغوی و نحوی قرن چهارم هجری. رجوع به ابوحیان توحیدی و نیز به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص205. طبقات الشافعیهء اسنوی ص52. مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی ص99. اسماءالرجال الناقلین عن الشافعی و المنسوبین الیه، نوشتهء ابن هدایة ص57. عیون التواریخ ابن شاکر کتبی ج12 ص216. تاریخ ابن عدسة ج3 ص354. التذکرهء طاهر جزائری. ص6. فهرس المؤلفین بالظاهریة. الوافی صفدی ج12 ص 168. سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص26. معجم الادباء یاقوت ج15 ص5. وفیات الاعیان ابن خلکان ج 2 ص79. طبقات الشافعیهء سبکی ج4 ص2. تهذیب الاسماء و اللغات نووی ج3 ص223. طبقات الشافعیهء ابن هدایة ص38. شدالازار شیرازی ص 53. بغیة الوعاة سیوطی ص348. مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص188. کشف الظنون حاجی خلیفه ص140 و سایر صفحات. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص602 و ج2 ص65. ابوحیان توحیدی، نوشتهء عبدالرزاق محیی الدین. ابوحیان التوحیدی، نگاشتهء ابراهیم گیلانی. هدیة الاحباب عباس قمی ص14. امراءالبیان محمد کردعلی ج2 ص448. کنوزالاجداد محمد کردعلی ص 221. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص684. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج 1 ص427.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالحق زرویلی، مشهور به صغیر و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی صغیر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالحمید هیتی بغدادی دمشقی صالحی. رجوع به علی هیتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن احمدبن محمد بکری صدیقی مصری شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن خطاب مغربی مصری باجی شافعی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی باجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان اجهوری مصری مالکی، مکنّی به ابوالارشاد و ملقّب به نورالدین. رجوع به علی اجهوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان اقاوی، مشهور به مراکشی. رجوع به علی مراکشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بغدادی حنفی، مشهور به آمدی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی آمدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالکریم بن دینار بصری واسطی کاتب، مکنّی به ابوالحسین. رجوع به علی بصری (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحیم بن محب الدین بن ایوب مکی شافعی، مشهور به ایوبی. رجوع به علی ایوبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالصمدبن عبدالاحدبن عبدالغالب همدانی مضری سخاوی، ملقّب به علم الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علم الدین سخاوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالعزیزبن فتوح بن ابراهیم تغلبی موصلی دمشقی شافعی، ملقّب به تاج الدین و مشهور به ابن دریهم (712 - 762 ه . ق.). او راست: 1 - الانصاف بالدلیل فی اوصاف النیل. 2 - تصاریف الدهر فی تعاریف الاجر. 3 - التصریف وحلة التعریف. 4 - غایة الاعجاز فی الاحاجی و الالغاز. 5 - مفتاح الکنوز فی حل الرموز. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس المؤلفین بالظاهریة. کشف الظنون حاجی خلیفه ص209 و سایر صفحات. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص723 و الاعلام زرکلی ج5 ص158). و نیز رجوع به ابن دریهم شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن سدیر. وی از اطبای قرن ششم هجری و معاصر الناصرلدین الله عباسی است. مولد و منشأ وی در مداین بود و نزد اطبای بغداد تحصیل طب نموده در مداین به معالجه و مداوای مریضان پرداخت. وی در صناعت شعر نیز ماهر بود. و در دههء سوم رمضان سال 606 ه . ق. بطور ناگهانی درگذشت. «سدیر» لقب پدر اوست. (از نامهء دانشوران ج2 ص448) (از عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج1 ص304).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله، مکنّی به ابوعبدالله و مشهور به ابن باکو، از عرفای نیمهء اول قرن پنجم هجری و معاصر القادر و القائم عباسی بود. وی از اهالی شیراز است سپس به نیشابور رفته و با امام قشیری و شیخ ابوسعید ابوالخیر و دیگر متصوفهء بزرگ ملاقات کرد و او را با آنها داستانهای بسیاری است که تفصیل آن در نامهء دانشوران مذکور است. وی در اواخر عمر به شیراز بازگشت و در کوهی از نواحی شیراز انزوا اختیار کرد و در سال 442 ه . ق. درگذشت. رجوع به نامهء دانشوران ج3 ص70 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن ابی سیف بصری مدائنی، مکنّی به ابوالحسن. مورخ و اخباری و راویهء شعر. رجوع به ابوالحسن مدائنی و نیز به علی بن محمدبن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن احمد بحرانی. رجوع به علی بحرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن عبدالظاهربن نشوان جذامی مصری سعدی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی سعدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن علی بن زکریا زبحی جرجانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زبحی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله افزری. رجوع به علی افزری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بهرمسی محلی شافعی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابومحمد. رجوع به علی محلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله حموی، مشهور به ابن ملیک. از شعرای عرب. رجوع به علاءالدین بن ملیک شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله طبیب. متوفی در سال 815 ه . ق. او راست: مختصرالابزری، در طب که شامل علم ابدان و ادیان است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1625).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله فخری. رجوع به علی فخری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله قزوینی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قزوینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالمحسن بن محمد بن سالم قلعی مکی حنفی. رجوع به علی قلعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالملک بن یحیی بن ابراهیم بن یحیی کتامی، مشهور به ابن قطان و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کتامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالودود مربیطری، مکنّی به ابوعیسی. رجوع به علی مربیطری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدوس کوفی نحوی، مشهور به ابن عبدوس. رجوع به ابن عبدوس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عبیدبن زبیر اسدی، مشهور به ابن کوفی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اسدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عثمان بن محمد بن رجب بن علاءالدین دمشقی شافعی،مشهور به ابن شمعة. رجوع به علی دمشقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عز اذرعی دمشقی حنفی. ملقّب به صدرالدین. رجوع به علی اذرعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عقیل حنبلی عالمی بغدادی، مکنّی به ابوالفاء. رجوع به علی ظفری (ابن عقیل بن محمد...) و به ابوالفاء (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علاءالدین دواداری، مشهور به ابن کلاس. رجوع به علی دواداری و ابن کلاس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی. نحوی و ساکن شهر تونس بود. وی در سال 1139 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: دفع الملم عن قراءة التسهیل بجلب المهم مما یقع به التحصیل، که شرح تسهیل الفوائد ابن مالک است. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الخدیویة ج4 ص52 و ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص474).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی، مشهور به ابن ابی قصیبهء غزالی. رجوع به علی غزالی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی، مشهور به ابن غانم مقدسی و ملقّب به نورالدین. رجوع به ابن غانم (نورالدین علی) و نیز به علی بن محمد بن خلیل بن محمد... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی بکربن علی نسفی بیکندی. رجوع به علی نسفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی لطف مقدسی شافعی، مکنّی به ابوالفضل. رجوع به علی مقدسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی المعالی الصغیربن ابی المعالی الکبیر طباطبائی اصفهانی کاظمی حائری شیعی امامی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن احمدبن مروان عمرانی خوارزمی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن عمرانی و علی عمرانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن اسماعیل بن محمد بن علی بن احمدبن هاشم بن علوی بن حسین غریقی موسوی بحرانی. رجوع به علی موسوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن حسین بن عبدالصمد تمیمی نیشابوری سبزواری مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تمیمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام. وی به روایت شیخ مفید، یکی از هفت فرزند امام محمدباقر علیه السلام است و والدهء او ام ولد بود. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص70).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن سکون حلی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن سکون. رجوع به علی حلی (ابن محمد بن محمد بن علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن سلیم دمشقی صالحی شافعی سلیمی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی سلیمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن عبدالرحمان بن عراق شامی حجازی شافعی، ملقب به سعدالدین و مشهور به ابن عراق. رجوع به علی حجازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن فارس، مشهور به خیاط بغدادی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی خیاط شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن حسین رباطی مغربی مالکی، مشهور به ابن بری و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن بری و نیز به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص220. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص468. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص716. او را کتابی بنام «الکافی فی علم القوافی» نیز می باشد.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن علی بن عبدالله یمنی صنعانی حنبلی، مشهور به ابن شوکانی. رجوع به علی شوکانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن یونس بیاضی عاملی، ملقّب به زین الدین و مکنّی به ابومحمد. رجوع به علی بیاضی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد (صلاح الدین الناصر). ابن علی (المهدی). ابن محمد حجاج بن یوسف زیدی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به نجاح الدین و المنصور، و مشهور به ابن صلاح امیر یمن. رجوع به علی زیدی (ابن محمد بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد حضرمی رندی اشبیلی اندلسی، مشهور به ابن خروف و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اشبیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد علوی عمری شجری، ملقّب به نجم الدین و مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن صوفی. رجوع به علی شجری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد مجروتی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مجروتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن منصور المهدی لدین الله. رجوع به علی مهدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن منصور حوری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی ابن وهب بن مطیع قشیری شافعی، ملقّب به محی الدین و مشهور به ابن دقیق العید. رجوع به علی قشیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن هبة اللهبن احمد اسنائی مصری شافعی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی اسنائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن یوسف اشبیلی، مشهور به ابن ضائع و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اشبیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن یوسف همدانی. رجوع به علی همدانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی ازجی ضریر، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ازجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی الرضا علیهم السلام، ملقّب به نقی. دهمین امام از ائمهء شیعهء اثناعشری. رجوع به ابوالحسن (علی النقی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی جرجانی حسین حنفی، مشهور به سیدشریف و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جرجانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی جوینی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به عمادالدین. رجوع به علی جوینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی خزاز رازی قمی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی خزاز شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی رامشی بخاری ضریر، ملقّب به حمیدالدین. رجوع به علی رامشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی رضوی تبریزی نجفی، مشهور به سیدعلی داماد. رجوع به علی داماد شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی زهری شروانی مدنی حنفی. رجوع به علی شروانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی شربینی. رجوع به علی شربینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی صلیحی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی صلیحی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی کاشی مشهور به حلی و ملقّب به نصیرالدین، رجوع به علی کاشی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی کیاهراسی طبرستانی شافعی، ملقّب به عمادالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کیاهراسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی مغربی، مشهور به سقاط و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سقاط شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی مقری فیومی. رجوع به علی فیومی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی منذری. رجوع به علی منذری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی نحوی استرآبادی فصیحی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن ابی زید محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی نیریزی، ملقب به ارشدالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی نیریزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن علی واسطی رفاعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی واسطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عمر تحیوی، ملقب به موفق الدین و مشهور به صاحب. رجوع به علی تحیوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عمید، مکنّی به ابوالفتح. رجوع به ابن عمید (ابوالفتح...) و حبیب السیر چ خیام ج2 ص425 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عمیر نحوی کنانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کنانی (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی بن محمد اشمونی الاصل قاهری شافعی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی اشمونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی دمشقی محلی نمراوی شافعی، مشهور به قطبی و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی قطبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن غالب عامری، مشهور به مجدالعرب و مکنّی به ابوفراس. رجوع به علی مجدالعرب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن فرحون قیسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن فرحون. رجوع به علی قیسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن فلاح، مشهور به ابن مشعشع. وی از نوادگان امام موسی کاظم (ع) و از امرای دولت مشعشعی در اهواز و حویزه بود. ابن مشعشع با پدر خود در بسیاری از جنگهای او با ترکمانان که به عراق مسلط بودند، شرکت داشت و در اواخر عمر پدر، زمام امور را به دست گرفت و ابتدا ادعا کرد که روح امام علی (ع) در او حلول کرده است، سپس ادعای الوهیت کرد و بر اماکن مقدس عراق حمله برد و آنها را غارت کرد و در سال 857 ه . ق. متعرض حجاج شد و به اموال آنان دستبرد زد و به الحاد و ستم خود ادامه داد. سرانجام در سال 863 ه . ق. به تیر یکی از ترکان در کوه کیلویه واقع در بهبهان به قتل رسید در حالیکه پدرش هنوز در قید حیات بود. (از الاعلام زرکلی بنقل از تاریخ العراق ج 3 ص149 و الضوءاللامع ج6 ص7).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن فهد تهامی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تهامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن قطان فاسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی فاسی (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن لولو. محدث بود و در سال 437 ه . ق. نزد طوسی تحصیل علم میکرد. او را کتابی است در نفی رویت. (از معجم المؤلفین بنقل از لسان المیزان ابن حجر ج4 ص256).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن مبارک، ملقّب به کمال الدین و مشهور به ابن اعمی. وی شاعر و از اهالی قاهره بود و قصیدهء مشهوری در مذمت خانهء خویش دارد. او در سال 692 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از فوات الوفیات ج2 ص81).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن ادمی و ملقّب به صدرالدین. وی از شعرا و نویسندگان و مترسلان دمشق بود. در سال 768 ه . ق. متولد شد. و چون از خواص دولت المؤید بود بارها مورد شکنجه و اذیت و آزار واقع شد و در سال 816 ه . ق. در دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از الضوءاللامع ج6 ص8 و مطالع البدور ج1 ص54 و ج2 ص84).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن ابراهیم خزرجی فاسی، مشهور به حصار و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حصار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن جهیر، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به زعیم الدین یا زعیم الروساء و مشهور به ابن جهیر. وی در عهد القائم بالله عباسی نیز پس از المتقدی بالله عهده دار کتابت دیوان زمام بود. و دو بار وزارت المستظهر را نیز به عهده گرفت که مجموعاً در حدود ده سال بطول انجامید. و سرانجام در سال 508 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از مرآة الزمان ج8 ص55 و النجوم الزاهرة ج5 ص186).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن دلدارعلی نقوی نصیرآبادی. رجوع به علی نقوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن عبدالکریم بن عبدالواحد شیبانی موصلی، مشهور به ابن اثیر جزری و ملقّب به عزالدین و مکنّی به ابوالحسن. مورخ و محدث و ادیب و حافظ و لغوی و بیانی و نسابه بود که در جمادی الاولی سال 555 ه . ق. در جزیرهء ابن عمر متولد شد و در آنجا پرورش یافت آنگاه ساکن موصل گشت و سپس به شام سفر کرد. و در بیست وپنجم شعبان سال 630 ه . ق. درگذشت. او را بجز کتاب کامل و اللباب و اسدالغابة، کتب ذیل نیز هست: 1 - الجامع الکبیر فی علم البیان. 2- کتاب الجهاد. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج 12 ص188. سیرالنبلاء ذهبی ج13 ص208. فهرس المؤلفین بالظاهریة تلخیص مجمع الاداب ابن فوطی ص 13. وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص438. البدایهء ابن کثیر ج13 ص139. طبقات الشافعیهء سبکی ج5 ص127. الذیل علی الروضتین ص162. تذکرة الحافظ ذهبی ج4 ص185. شذرات الذهب ابن عماد ج5 ص137. مختصر دول الاسلام ج2 ص102. مرآة الجنان یافعی ج4 ص7. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 82 و سایر صفحات. فهرس مخطوطات الظاهریة ج6 ص263. التعریف بالمورخین عزاوی ج1 ص 24. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص706. فهرس مخطوطات المصورهء سید ج2 ص125 و فهرس الخدیویة ج5 ص115). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص334 و «ابن اثیر» شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی بن احمدبن حجر عسقلانی مصری کنانی شافعی مشهور به ابن حجر. رجوع به علی عسقلانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی بن سکون حلی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن السکون. رجوع به علی حلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی قرشی بسطی اندلسی مالکی، مشهور به قلصادی و ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قلصادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن محمد بن خلف بن جبریل منوفی مصری شاذلی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی منوفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن محمد بن وضاح بن محمد بن وضاح شهرابانی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به کمال الدین و مشهور به ابن وضاح. رجوع به علی شهرابانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن نضر. ادیب و نحوی و شاعر بود که پیش از سال 748 ه . ق. میزیست. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین بنقل از الطالع السعید ادفوی ص220).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن وفا قرشی انصاری سکندری شاذلی مالکی، مشهور به ابن وفا و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن هبة اللهبن محمد بن علی بن مطلب، ملقّب به مجدالدین و تاج الدین و مکنّی به ابوالمکارم. وی ادیب و نویسنده و نحوی و لغوی بود که به شام سفر کرد و مقاماتی را نیز عهده دار شد و به قاهره نیز سفری کرد و در سال 561 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - مختصر اصلاح المنطق ابن سکیت. 2 - مختصر غریبین. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص188، بغیة الوعاة سیوطی ص353، کشف الظنون حاجی خلیفه ص108 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص699).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد ترکهء اصفهانی، ملقّب به صائن الدین. رجوع به صائن اصفهانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمدتقی بن محمدرضابن مهدی بحرالعلوم طباطبائی نجفی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد علی آبادی ملقّب به بدرالدین. رجوع به علی علی آبادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن محمودبن ابی العزبن احمدبن اسحاق بن ابراهیم کازرونی بغدادی شافعی، ملقّب به ظهیرالدین. رجوع به علی کازرونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن مرادبن علی بخاری الاصل دمشقی حنفی نقشبندی مشهور به مرادی. رجوع به علی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن مزین، مکنّی به ابوالحسین. از عرفای اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری بود. صاحب نفحات الانس بنقل از کتاب خواجه عبدالله انصاری گوید که: «ابوالحسین مزین» دو تن بوده اند یکی کبیر ودیگری صغیر و گویا با هم پسرخاله بودند. مولد و منشأ ابوالحسین مزین کبیر در بغداد بود و با جنید و سهل صحبت داشت، اما ابوالحسین مزین صغیر در مکه مجاور بود. وفات علی بن محمد کبیر در سال 327 یا 328 ه . ق. اتفاق افتاد و در بغداد دفن گردید. اما علی بن محمد صغیر در مکه درگذشت و در همانجا دفن شد. در نامهء دانشوران بسیاری از سخنان و کرامات این دو ذکر شده است. رجوع به نامهء دانشوران ج3 ص90 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن مقلة، مکنّی به ابوالحسین. وزیر المتقی عباسی. رجوع به علی بن ابی علی محمد بن مقله شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن مکی بن عیسی بن حسن بن عیسی شامی عاملی جبلی، ملقب به نجیب الدین و مشهور به ابن مکی. رجوع به علی شامی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن مکی عاملی جزینی، ملقّب به ضیاءالدین و حسام الدین و رضی الدین و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی جزینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن منتصر طرابلسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن منتصر. رجوع به علی طرابلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن منصوربن ابی القاسم بن مختاربن ابی بکربن علی جذامی اسکندری، مشهور به ابن منیر و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به زین الدین. رجوع به علی اسکندری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن موسی بن حسن بن فرات نهروانی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن فرات. وزیر المقتدر بالله عباسی. رجوع به ابن فرات (ابوالحسن علی...) و مآخذ ذیل شود: دستورالوزراء خوندمیر ص76. الاعلام زرکلی چ2 ج5 ص141. الوزراء صابی. سیرالنبلاء عریب ص36. ابن خلکان ج1 ص372.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن موسی بن سعیدبن مهدی انباری مکنّی به ابوالقاسم و ملقب به حُسنُس و مشهور به ابن صفدان. رجوع به علی حسنس شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن مهدی طبری اشعری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی طبری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن نصر، مکنّی به ابوالحسن. وی از کاتبان واسط بود و در سال 437 ه ق. درگذشت. او را رسائلی است. (از معجم المؤلفین بنقل از کامل التواریخ ابن اثیر ج9 ص183).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن نصربن منصوربن بسام عبرتائی بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن بسام. وی شاعر بود و در سال 230 ه . ق. متولد شد و در 302 ه . ق. درگذشت. رجوع به ابن بسام و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص236. الوافی صفدی ج 12 ص192. سیرالنبلاء ذهبی ج9 ص168. الفهرست ابن الندیم ج1 ص150. معجم الادباء یاقوت ج 14 ص 139. فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص83. کشف الظنون حاجی خلیفه ص25 و سایر صفحات. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص39. اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص24.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن ولید، ملقّب به والدالجمیع. رجوع به علی والدالجمیع شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن وهب مسعری. رجوع به علی مسعری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن هلال جزائری عراقی شیعی، مشهور به ابن هلال. رجوع به علی جزائری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی بن احمدبن عمادالدین قادری حموی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی حموی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی درینی انباری، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به ثقة الدولة. رجوع به علی انباری (ابن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی سلامهء صنعانی. رجوع به علی سلامة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی سلمی سمیساطی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی سمیساطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف بن مسعود قیسی قرطبی شاعر، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن خروف و ملقّب به نظام الدین. وی از اهالی قرطبه و از شعرای اندلس بود که به مشرق رفت و در حلب ساکن گشت و با قاضی آنجا (ابن شداد) مربوط شد. و در سال 604 ه . ق. در حلب درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از وفیات الاعیان ج2 ص358، زادالمسافر ص20، نفح الطیب ج2 ص656، المغرب فی حلی المغرب ج1 ص136، التکملهء ابن ابار ص678). و نیز رجوع به ابن خروف (ضیاءالدین ابوالحسن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف خروفهء اندلسی رندی نحوی. رجوع به علی اشبیلی (ابن محمد بن علی بن محمدبن... مشهور به ابن خروف) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف قزوینی شیعی (علی اصغر...). رجوع به علی اصغر قزوینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن یونس، مکنّی به ابوالفرج. مافروخی دو بیت شعر عربی از وی در «محاسن اصفهان» نقل کرده است. رجوع به محاسن اصفهان مافروخی ص73 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد اخفش نحوی. رجوع به علی اخفش (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد ادرنه وی رومی حنفی، ملقّب به مدحی و مشهور به اسکیجی زاده. رجوع به علی اسکیجی زاده شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد اسبیجابی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به قطب الدین. رجوع به علی اسبیجابی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد اسکافی نیشابوری، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم اسکافی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد اشمونی شافعی، ملقب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به اشمونی و به علی اشمونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد امین بن موسی بن حیدربن احمد. رجوع به علی امین شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد اهوازی نحوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اهوازی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن باقر ایجی اصفهانی شیعی(علی اکبر...). رجوع به علی اکبر ایجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بتارکانی طوسی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی طوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بحاثی. رجوع به علی بحاثی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن بخاری، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی بخاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بدیهی، مکنّی به ابوالحسن، شاعر بغدادی. رجوع به علی بدیهی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد برجی جذامی. رجوع به علی برجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد برزج کوفی شیعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی برزج شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد برکهء تطوانی مغربی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تطوانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بستی شافعی، مکنّی به ابوالفتح. رجوع به ابوالفتح بستی و علی بستی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بسطامی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بغدادی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی بغدادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بکری. رجوع به علی بکری (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بناکتی (سیدنظام الدین...). عارف نیمهء دوم قرن هفتم هجری. رجوع به علی بناکتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بیاعی. رجوع به علی بیاعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد ترمذی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به منجیک. شاعر مشهور. رجوع به منجیک ترمذی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد تمیمی مغربی اشعری قسنطینی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تمیمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد تهرانی. رجوع به علی کنی (تهرانی) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد تیتلاوی. رجوع به علی تیتلاوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد جرجانی ادریسی. او راست: تاریخ جرجان. و نیز رجوع به ادریسی (علی بن محمدبن...) و جرجانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد جزار، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به نورالدین. رجوع به علی جزار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدجعفر استرآبادی تهرانی. رجوع به علی استرآبادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدجعفر حسنی حسینی یزدی (علی اکبر...). رجوع به علی اکبر یزدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد جمالی حنفی. رجوع به علی جمالی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدجوادبن علی بن موسی الرضا علیهم السلام، ملقّب به نقی. دهمین امام از ائمهء شیعهء اثناعشریه. رجوع به ابوالحسن (علی النقی) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد چتالجه وی رومی حنبلی. رجوع به علی چتالجه وی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد حجازی قاینی. رجوع به علی حجازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد حداد نصری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حداد و طبسی (علی بن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد حر عاملی کرکی. رجوع به علی حر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد حزوری آمدی شافعی. رجوع به علی آمدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدحسین بن زین العابدین، مشهور به زین التمیمی کاظمی. رجوع به علی تمیمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدحسین بن محمدعلی بن محمدحسین بن محمدعلی حسینی مرعشی. رجوع به علی مرعشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدحسین زنجانی. رجوع به علی زنجانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدحسین شهرستانی حائری. رجوع به علی شهرستانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد حسینی، مشهور به حکیم. رجوع به علی حکیم شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد حلابی. رجوع به علی حلابی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد حناوی زاده، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی حناوی زاده شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد خراسانی حسنی، مشهور به سائح علوی. رجوع به علی سائح شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد خلیلی زیدی جیلی. رجوع به علی خلیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد داعی صلیحی مکنّی به ابوکامل یا ابوالحسن. رجوع به علی صلیحی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد دمشقی شاذلی حنفی (درویش). رجوع به علی دمشقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد دیلمی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی دیلمی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد رازی، ملقّب به زین الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی رازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد ربعی، مشهور به لخمی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدرضابن موسی بن جعفر کاشف الغطاء نجفی. رجوع به علی کاشف الغطاء شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدرضا طباطبائی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدرفیع طباطبائی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد رومی، مشهور به رضائی. رجوع به علی رضائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد رومی حنفی، مشهور به پاشماقچی زاده. رجوع به پاشمقچی زاده (سیدعلی افندی...) و پاشمقجی زاده و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص198. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص764.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد زیات. رجوع به علی زیات شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد سالم بن ولی الدین ترکمانی الاصل دمشقی المولد حنفی. رجوع به علی ترکمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد سخاوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سخاوی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد سعیدبن عبدالله بن حسین سویدی بغدادی عباسی، مکنّی به ابوالمعالی. رجوع به علی سویدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد سعیدی بیاری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سعیدی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد سمرقندی، ملقّب به علاءالدین و معروف به ملاعلی قوشچی و یا فاضل قوشچی. رجوع به علاءالدین قوشچی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد سمری. خاتم سفرای اربعهء حضرت قائم (ع). رجوع به علی سمری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد سوسی فاسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد (فتحا) سوسی سملالی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شابشتی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شابشتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شافعی. رجوع به علی شافعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدشاکر (علی رضا...). رجوع به علی رضا شاکر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شاهرودی. رجوع به علی شاهرودی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شاهرودی، ملقّب به علاءالدین و مشهور به مصنفک، رجوع به علی مصنفک شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شبیب. رجوع به علی شبیب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شرنقاشی، خطیب شافعی. رجوع به علی شرنقاشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شریف بکری. رجوع به علی بکری (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شمشاطی عدوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شمشاطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شیرازی حنفی، ملقب به علاءالدین. رجوع به علی شیرازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد شیرازی عمری شافعی، ملقّب به مظفرالدین. رجوع به علی شیرازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدطاهربن عبدالحمید بن موسی بن علی بن معتوق عاملی نباطی اصفهانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عاملی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد طرابلسی بن ناصرالدین. امام جامع اموی دمشق. رجوع به علاءالدین (ابن ناصرالدین) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد عباسی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به عمادالدین. رجوع به علی عباسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد عدوی شمشاطی، مکنّی به ابوالحسن و ابوالقاسم. رجوع به علی شمشاطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد عسکری. رجوع به علی عسکری (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد عسیلی مصری شافعی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی عسیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد عقینی انصاری تعزی یمنی شافعی. رجوع به علی عقینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمدعلی حسینی میبدی یزدی. رجوع به علی یزدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد عمرانی (یا علی بن عمران)، مکنّی به ابوالحسن. ممدوح منوچهری دامغانی شاعر. رجوع به علی عمرانی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد عزالی لوکری، مکنّی به ابوالحسن. شاعر عهد سامانیان. مکنّی به ابوالحسن (علی بن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد فزاری. رجوع به علی فزاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد فیاض. رجوع به علی فیاض شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد قابونی دمشقی حنفی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قابونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد قاری هروی حنفی، مکنّی به نورالدین. رجوع به علی قاری (ابن سلطان محمد...) نشود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد قسطمونی رومی خلوتی شعبانی (علی اطول...)، مشهور به قره باش. رجوع به علی اطول قره باش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد قیسی قرطبی شاعر، ملقّب به ضیاءالدین و مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن خروف. رجوع به ابن خروف (ضیاءالدین ابوالحسن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد قیصری رومی حنفی، مشهور به نثاری. رجوع به علی نثاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد کورانی. رجوع به علی کورانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد لخمی اشبیلی مغربی اندلسی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد مرغینانی. رجوع به علی مرغینانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد مسفیوی مراکشی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مراکشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد مصری، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد مغازی زواوی. رجوع به علی مغازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد مناوی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالهمم. رجوع به علی مناوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد منجوزانی بلخی. رجوع به علی منجوزانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد میلی جمالی تونسی مالکی. رجوع به علی جمالی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد نجری یمانی زیدی، مشهور به ابن هطیل. رجوع به علی نجری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد نجوی وزیر، مکنّی به ابوالمکارم. رجوع به علی نحوی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد نسوی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی نسوی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد نهاوندی نحوی. رجوع به علی نهاوندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد نیشابوری. رجوع به علی نیشابوری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد نیشابوری، مشهور به خبازی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی خبازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد وزان حلبی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی وزان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد ویشجردی، ملقّب به جاسوس الفلک. رجوع به علی ویشجردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد هروی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی هروی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد همدانی (علی اکبر...)، ملقّب به صدرالاسلام. رجوع به علی اکبر همدانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمد یمنی بکری. رجوع به علی بکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودبن ابی بکر حموی مصری حنبلی، مشهور به ابن مغلی و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی حموی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودبن حسن بن نبهان یشکری ربعی. رجوع به علی یشکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودبن حسن حمصی رازی شیعی، ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی حمصی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودبن علی آغا مصری (علی بهجت...). رجوع به علی بهجت شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودبن علی نجیب رودباری. رجوع به علی رودباری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودبن محمد بن عمر بن ایوب، ملقّب به نورالدین. از امرای ایوبی. رجوع به علی ایوبی (ابن محمود مظفربن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودبن مسعودبن محمودبن محمد بن محمد بن محمد بن عمر شاهرودی بسطامی هروی رازی فخری بکری حنفی، مشهور به مصنفک و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودبن محمد رابض بدخشانی. رجوع به علی رابض شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمود استرآبادی مکی. رجوع به علی استرآبادی (ابن کمال الدین محمود...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمود امین. رجوع به علی امین شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمود ریماوی. رجوع به علی ریماوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمود عاملی مشغرائی. رجوع به علی مشغرائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمود کرمانی شافعی، ملقب به ضیاءالدین. رجوع به علی کرمانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودبن کعبی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی کعبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمودمیرزا (سلطان...) از شاهزادگان تیموری. رجوع به علی میرزا (ابن سلطان محمود...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محمود نجفی شروانی شماخی (علی اکبر...). رجوع به علی اکبر شروانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محیا. علی بن محمد عباسی، مشهور به ابن محیا و ملقّب به عمادالدین. رجوع به علی عباسی (ابن محمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن محیی الدین جامعی عاملی. رجوع به علی جامعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مخلص بابا، مشهور به عاشق پاشای قیرشهری. رجوع به علی قیرشهری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مخلوف. علی بن عبدالله بن مخلوف طرابلسی مغربی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن مخلوف. رجوع به علی طرابلسی (ابن عبدالله بن مخلوف...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مدرک، مکنّی به ابومدرکة. راوی بود. رجوع به ابومدرکة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مدینی. علی بن عبدالله بن جعفربن نجیح سعدی بصری، مشهور به ابن مدینی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بصری (ابن عبدالله بن جعفربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مراد. مفسر بود و در سال 1083 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: انوارالقرآن فی مصباح الایمان، در تفسیر. (از معجم المؤلفین ج 7 ص241).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مراد عمری موصلی شافعی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالفضل. رجوع به علی عمری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مراد کاشی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی کاشی (ابن مراد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مرزبان. علی بن احمد بغدادی شافعی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن مرزبان. رجوع به علی بغدادی (ابن احمد بغدادی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مرهء بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به نقاش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مزید اسدی، مکنّی به ابوالحسن. نخستین حکمران حله از بنی مزید اسدی. رجوع به علی مزیدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسافر عدوی. رجوع به علی عدوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسعدهء باهلی، مکنّی به ابوحبیب. تابعی بود. رجوع به علی باهلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسعودبن حسین، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به حسام الدین. فرزند کهتر ملک فخرالدین مسعود، نخستین تن از ملوک بامیان، و مخدوم خاص نظامی عروضی مؤلف چهارمقاله. رجوع به علی (ابن فخرالدین مسعودبن عزالدین حسین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسعودبن محمود غزنوی. ملقّب به بهاءالدولة. رجوع به علی غزنوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسعود ابهری، ملقّب به صدرالدین. وزیر تکش. رجوع به علی به صدرالدین (علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسعود فرغانی، مکنّی به ابوسعد و ملقّب به کمال الدین. رجوع به علی فرغانی (ابن مسعود...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسلم بن جناب، مکنّی به ابوالحسن. تابعی بود. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسلم بن محمد بن علی سلمی دمشقی شافعی خلوتی، مشهور به ابن سهروردی و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به جمال الاسلام. رجوع به علی سهروردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسلم عقیلی. هفتمین تن از حکام بنی عقیل در عراق و موصل. رجوع به علی عقیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسلمة. علی بن حسن بن ابی الفرج احمد، مکنّی به ابوالقاسم و مشهور به رئیس الرؤسا. ابن مسلمة. وزیر القائم بامرالله عباسی. رجوع به علی (ابن حسن بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسهر شاعر.وی شاعر بود و ابوالموید محمد بن صائغ جزری مشهور به عنتری، او را در قصیده ای هجو کرده و آن ابیات در عیون الانباء آمده است. رجوع به عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج1 ص296 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مسهر کوفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کوفی (ابن مسهر...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مشاطة، مکنّی به ابوالحسن. او راست: اخبارالوزراء. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 30).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مشعشع. علی بن محمد بن فلاح، مشهور به ابن مشعشع. از نوادگان امام موسی کاظم (ع) و از امرای دولت مشعشعی در اهواز و حویزه. رجوع به علی (ابن محمد بن فلاح) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مصطفی بن ابی لطف طرابلسی حنفی، مشهور به ابن کرامة. رجوع به علی طرابلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مصطفی بن پیرمحمد کوتاهیه وی رومی حنفی، ملقّب به جبری و مشهور به بلبل زاده. رجوع به علی بلبل زاده شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مصطفی بن عطیة بن جعفربن احمدبن عطیهء مشرفة. رجوع به علی مشرفة شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مصطفی دباغ حلمی شافعی، مشهور به میقاتی و مکنّی به ابوالفتوح. رجوع به علی میقاتی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مصطفی قیصری رومی حنفی، مشهور به فردی. رجوع به علی فردی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مصطفی موستاری سکتواری، ملقّب به علاءالدین و مشهور به علی دده و به شیخ التربة. رجوع به علی دده شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مصیصی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به مصیصی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مُطلِب برقی. محدث بود. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مطیر. علی بن محمد بن ابی بکربن ابراهیم بن ابی القاسم بن عمر بن احمدبن ابراهیم بن محمد بن عیسی بن مطیر حکمی یمنی شافعی، مشهور به ابن مطیر. رجوع به علی حکمی (ابن محمد بن ابی بکربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مطیر. علی بن محمد بن ابی بکربن مطیر، مشهور به ابن مطیر. رجوع به علی بن محمد بن ابی بکربن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مظفربن ابراهیم. و یا هدیة بن عمر بن یزید کندی اسکندرانی وداعی دمشقی. متوفی در 716 ه . ق. رجوع به علاءالدین (ابن مظفر) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مظفربن علی بن حسن بن مسلمة، مکنّی به ابوالقاسم. ادیب و شاعر و نویسنده بود (455 تا 493 ه . ق.) او را رسائلی است. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص 203).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مظفربن مبارزالدین (شاه...). وی یکی از چهار پسر شاه شرف الدین مظفر حاکم شیراز، و برادر کوچکتر شاه یحیی بود. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص 287) (تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص 426).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن معاویة بن احمد ازدی مهلبی بصری شیعی (علی بلال...)، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مهلبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن معتضد، ملقّب به المکتفی بالله و مکنّی به ابومحمد. هفدهمین خلیفهء عباسی. رجوع به علی عباسی (ابن احمد معتضدبن موفق...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن معصوم. علی بن احمدبن محمد بن معصوم بن نصیرالدین بن ابراهیم بن سلام اللهبن مسعودبن محمد بن منصور حسنی حسینی، مشهور به ابن معصوم (علی خان...) رجوع به سیدعلی خان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن معقل، مکنّی به ابوالحسن. «حبال» صاحب کتاب الوفیات از وی یاد کرده و او را صاحب ابوعلی فارسی دانسته و سال وفات وی را ربیع الاول 433 ه . ق. آورده است. (از معجم الادباء یاقوت، چ مارگلیوث ج5 ص 421).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن معلی. وی کلانتر قطیف بود و در سال 281 ه . ق. یکی از بزرگان قرمطی به نام یحیی بن ذکرویه بن مهرویه به منزل او رفت و به نام اینکه وی از جانب امام محمد مهدی (ع) آمده است از آنجا آغاز تبلیغ اهالی قطیف و بحرین به مذهب قرامطه کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص 285).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن معلی بزاز. وی محدث و از مردم سینیز (دهی به فارس) بود. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مغلی. علی بن محمودبن ابی بکر حموی مصری حنبلی، مشهور به ابن مغلی و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی حموی (ابن محمودبن ابی بکر...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مغیرهء اثرم بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به اثرم (علی بن...)، و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص 244. تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص 276. الوافی صفدی ج12 ص 198. الفهرست ابن الندیم ج1 ص 56. معجم الادباء یاقوت ج15 ص 77. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج2 ص 263. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص146. الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص 175. ارشادالاریب ج5 ص 421. نزهة الالباس ص 218. انباه الرواة ج2 ص 319.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مفضل بن علی بن مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفر لخمی مقدسی اسکندرانی مالکی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به شرف الدین. رجوع به علی مقدسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مفید، مکنّی به ابوالقاسم. از فضلای قرن پنجم هجری، او راست: نزهة الناظر و تنبیه الخاطر فی کلمات النبی و الائمة. (از معجم المؤلفین ج7 ص 245).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مقاتل بن عبدالخالق حموی. رجوع به علی حموی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مقرب بن منصوربن مقرب بن حسن بن عزیزبن ضبار ربعی عیونی، مکنّی به ابوعبدالله و ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی ربعی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مقرب احسائی. رجوع به علی احسائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مقلدبن نصربن منقذ کنانی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به سدیدالملک. رجوع به علی کنانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مقلد ندیم، مکنّی به ابوالحسن. وی موسیقیدان بود و در غناء و آهنگ های مختلف دستی داشت و مدتی ندیم المستظهر و المسترشد بوده است و در سال 517 ه . ق. درگذشت. او را کتابی است در اغانی و نیز منظومه هائی به او نسبت می دهند. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص 209).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مقلة. علی بن حسن بن اسماعیل بن احمدبن جعفربن محمد بن صالح بن حسان بن حصن عبدری، مشهور به ابن مقلة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عبدری (ابن حسن بن اسماعیل بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مکرم. علی بن حسین بن مکرم، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به ناصرالدین و مویدالدولة و مشهور به ابن مکرم. از ملوک عمان. رجوع به علی (ابن حسین بن مکرم...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مکی. علی بن احمدبن مکی رازی، ملقّب به حسام الدین و مشهور به ابن مکی. رجوع به علی (ابن احمدبن مکی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مکی. علی بن محمد بن مکی بن عیسی بن حسن بن عیسی شامی عاملی جیلی، ملقّب به نجیب الدین و مشهور به ابن مکی. رجوع به علی شامی (ابن محمد بن مکی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مکی کاظمی. رجوع به علی کاظمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ملک معز، ملقّب به ملک منصور. وی از غلام زادگانی بود که بر مصر سلطنت می کردند. پدر او ملک معز الترکی الصالحی در سال 655 ه . ق. دختر حاکم موصل را به زنی گرفت و این امر باعث رشک همسر دیگرش شجرة الدر مکنّی به ام خلیل گردید، لذا به توطئهء او ملک معز را در حمام کشتند. پس از او به استصواب امرا و ارکان دولت، پسرش ملک منصورعلی، بر تخت سلطنت نشست و او ام خلیل را به قتل رساند و دو سال بر مصر پادشاهی کرد. در این هنگام غلامان او را خلع کردند و سیف الدین را که اتابک علی بود بر تخت نشاندند و او را به نام ملک مظفر خواندند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص 252).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ملمش ترکی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به فخرالدین. نام او را «علی بن بکمش» نیز گفته اند. رجوع به علی ترکی (ابن بکمش بن مزان...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منتصر. علی بن محمد بن منتصر طرابلسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن منتصر. رجوع به علی طرابلسی (ابن محمد بن منتصر...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منجب بن سلیمان صیرفی مصری، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی صیرفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منجم. علی بن هارون بن علی بن یحیی بن ابی منصور، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن منجم. رجوع به علی (ابن هارون بن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منذر. از محدثان بود. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منصوربن امیرحاجی خراسانی (امیر...) وی یکی از سه فرزند منصوربن حاجی خراسانی است و او را فرزندی نبود. و برادر کهترش امیر مظفر که نزد اتابک یوسف شاه تربیت یافت، جد افراد سلسلهء «آل مظفر» می باشد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص 273).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منصوربن طالب حلبی، ملقب به دوخلة و مشهور به ابن قارح و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حلبی (ابن منصوربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منصوربن عبیدالله خطیبی اصفهانی بغدادی، مکنّی به ابوعلی و مشهور به اجل لغوی. رجوع به علی خطبیی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منصوربن عزیزبن معز فاطمی عبیدی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به الظاهرالاعزاز دین الله، از پادشاهان دولت فاطمی مصر. رجوع به علی فاطمی (ابن منصوربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منصوربن محمد بن ابی المعالی بن احمد حسینی کازرانی الاصل حائری المولد، مشهور به علی الکبیر. رجوع به علی کبیر شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منصوربن مضرس بن قیس غنوی جزری، مشهور به ابن غدیر. رجوع به علی جزری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منصوربن ناصر مقدسی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مقدسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منصور فاسی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی فاسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منقی. علی بن خلیفة بن علی نحوی، مشهور به ابن منقی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی (ابن خلیفة بن علی نحوی) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن منیر. علی بن محمد بن منصوربن ابی القاسم بن مختاربن ابی بکربن علی جذامی اسکندری، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به زین الدین و مشهور به ابن منیر. رجوع به علی اسکندری (ابن محمد بن منصوربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی (شیخ خواجه...)، از متصوفهء عهد صفویه. رجوع به علی (ابن صدرالدین موسی) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی بن ابراهیم رومی قوچ حصاری، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی قوچ حصاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی بن جعفربن محمد بن احمدبن طاووس علوی فاطمی، حسینی حلی، مشهور به ابن طاووس و مکنّی به ابوالقاسم یا ابوالحسن یا ابوموسی و ملقّب به رضی الدین. (589 - 664 ه . ق.) رجوع به ابن طاوس و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص248. روضات الجنات خوانساری ص 392. فوائدالرضویة عباس قمی ج1 ص 330. تذکرة المتبحرین ص 490. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 710. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 166 و سایر صفحات. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص 76 و سایر صفحات و ج2 ص 16 و سایر صفحات. ریحانة الادب ج6 ص 60. مصنفی علم الرجال ص297.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی بن جعفربن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام. هشتمین امام از ائمهء شیعه اثناعشریة. رجوع به ابوالحسن (علی الرضابن موسی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی بن شفیع بن رفیع تبریزی، ملقّب به ثقة الاسلام. رجوع به علی تبریزی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی بن عبدالملک بن سعید عنسی اندلسی غرناطی مغربی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن سعید. او را علاوه بر کتابهائی که در «ابن سعید» آورده شده است، تألیفات ذیل می باشد: 1 - ریحانة الادب. 2 - الشهب الثاقبة فی الانصاف بین المشارقة و المغاربة. 3 - لذة الاحلام فی تاریخ امم الاعجام، در حدود دو جلد. 4 - نتائج القرائح فی مختار المرائی و المدائح. او را دیوان شعری نیز می باشد. رجوع به ابن سعید و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص 249. الوافی صفدی ج 12 ص 216. معجم الادباء یاقوت ج8 ص 5. فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص 89. بغیة الوعاة سیوطی ص 357. الدیباج ابن فرحون ص 208. حسن المحاضرهء سیوطی ج1 ص320. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 279 و سایر صفحات. تاریخ علماء بغداد ابن رافع. ص 145. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص 485 و ج2 ص 60 و سایر صفحات. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص714. فهرس المخطوطات المصورهء لطفی عبدالبدیع ج 2 ص 142. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج 2 ص 72.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی بن عبدالله لخمی بسطی، مشهور به قرباقی. رجوع به علی لخمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی بن علی بن موسی بن محمد بن خلف انصاری سالمی اندلسی جیانی، مشهور به ابن ارفع راس و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی انعماری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی بن محمد شفیع بن محمد بن جعفربن میرزا محمدرفیع بن محمد شفیع مستوفی الممالک، خراسانی تبریزی، ملقب به ثقة الاسلام. رجوع به علی خراسانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی بن یزداد (یا یزید) قمی نیشابوری حنفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی الرضا علیهماالسلام. هشتمین امام از ائمهء شیعهء اثنا عشریة. رجوع به ابوالحسن. (علی الرضابن موسی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موسی لشکری، مکنّی به ابوالحسن. ممدوح قطران شاعر. رجوع به علی لشکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موفق عابد، مکنّی به ابوالحسن. وی از محدثان و زهاد بود و در سال 265 ه . ق. درگذشت. در صفة الصفوة حکایات بسیاری دربارهء کرامات او نقل شده است. رجوع به صفوة الصفوهء ابوالفرج بن جوزی ج2 ص 218 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مومل بن علی بن غسان مصری، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن غسان. رجوع به علی مصری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مؤمن بن محمد بن علی حضرمی اشبیلی، مشهور به ابن عصفور و مکنّی به ابوالحسن. فقیه و نحوی و لغوی بود که در سال 663 یا 669 ه . ق. در تونس درگذشت. مولد او در سال 597 ه . ق. بود. بجز کتبی که در «ابن عصفور» از وی ذکر شده او راست: 1 - شرح جمل زجاجی، در نحو. 2 - شرح دیوان متنبی. 3 - شرح معرب در نحو، که کامل نیست. 4 - الممتع فی التصریف. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص 218. فوات الوفیات ابن شاکر. ج2 ص 93. شذرات الذهب ابن عماد ج 5 ص 330. بغیة الوعاة سیوطی ص 357. مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص 118. عنوان الدرایهء غبرینی ص 188. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 527 و سایر صفحات. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص527. روضات الجنات خوانساری ص 413. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 712). و نیز رجوع به ابن عصفور شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن موهب. علی بن عبدالله بن محمد بن سعیدبن موهب جذامی اندلسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن موهب. رجوع به علی اندلسی (ابن عبدالله محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مهدی بن علی بن مهدی کسروی اصفهانی بغدادی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کسروی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مهدی بن محمد بن علی بن داوودبن محمد بن عبدالله بن محمد بن احمدبن عبدالقاهربن عبدالله بن اغلب بن ابی الفوارس بن میمون حمیری رعینی زبیدی، مکنّی به ابوالحسن. اولین تن از خوارج بنی مهدی در زبید. رجوع به علی رعینی (ابن مهدی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن مهزیار اهوازی دورقی شیعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اهوازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن میمون بن ابی بکربن علی بن میمون بن ابی بکربن یوسف بن اسماعیل بن ابی بکر هاشمی قرشی مغربی غماری فاسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی هاشمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ناصربن علی حسینی، ملقّب به صدرالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حسینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ناصربن محمد بن احمد بلیسی مکی شافعی حجازی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن ناصر. رجوع به علی حجازی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ناصرالدین بن احمد طرابلسی دمشقی حنفی. رجوع به علی طرابلسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ناصرلدین الله. وی فرزند خلیفه الناصرلدین الله عباسی بود. پدرش ابتدا برادر او محمدالظاهر بالله را ولیعهد خویش قرار داد ولی پس از چندی از او رنجیده خاطر گشت و وی را معزول ساخت و «علی» را به ولایت عهدی برگزید. اما این علی در زمان حیات پدر درگذشت لذا ولیعهدی بار دیگر به محمد تعلق گرفت. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص 332).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نافع، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به زریاب. مولای مهدی خلیفهء عباسی و موسیقیدان مشهور. رجوع به علی زریاب شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نبیه. علی بن محمد بن حسن بن یوسف بن یحیی مصری، ملقّب به کمال الدین و مشهور به ابن النبیه. رجوع به علی مصری (ابن محمد بن حسن بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصر. از محدثان بود. (منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصر، ملقّب به نورالدین. فقیه، متوفی در سال 695 ه . ق. وی مدتی نیابت حکم را در قاهره عهده دار بود. او را کتابی است در فقه. (از معجم المؤلفین ج7 ص 253 بنقل از تاج التراجم ابن قطلوبغا ص 34).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصر، ملقّب به مهذب الدولة. یکی از احکام بطیحة بود که القادر بالله عباسی از ترس الطائع، مدتی به او پناهنده شده بود. وی در سال 335 ه . ق. متولد شد و در جمادی الاولای سال 408 ه . ق. درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص 544) (الاعلام زرکلی بنقل از کامل ابن اثیر ج9 ص 17). و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن نصر) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصربن سعدبن سلطان ابی عبدالله محمد بن سلطان ابی الحسن، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به الغالب بالله. از ملوک بنی الاحمر اندلس. رجوع به علی (ابن سعدبن علی بن یوسف الغنی بالله...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصربن سعدبن محمد کاتب، مکنّی به ابوتراب. وی در محرم سال 428 ه . ق. در عُکبَرا متولد شد و در آنجا پرورش یافت و آنگاه به بغداد رفت و ادب و نحو را نزد علی بن برهان نحوی فراگرفت سپس به بصره رفت و کاتب نقیب طالبیان آنجا گشت و آنگاه در سال 449 ه . ق. به بغداد بازگشت و در کرخ اقامت گزید تا اینکه در جمادی الاخرهء سال 518 ه . ق. درگذشت. (از معجم الادباء یاقوت، چ قاهره ج15 ص97 و چ مارگلیوث ج5 ص433).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصربن سلیمان زنبقی لغوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زنبقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصربن عقیل بن احمدبن علی بغدادی همام عبدی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عبدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصربن محمد بن عبدالصمد فندروجی اسفرایینی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قندروجی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصربن هارون بن ابی القاسم حسینی یا موسوی تبریزی، ملقّب به معین الدین یا صفی الدین و متخلص به قاسم و مشهور به قاسمی و شاه قاسم. عارف مشهور قرن نهم هجری. رجوع به قاسم انوار شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصر اسفرایینی مکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اسفرایینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصرالله همدانی. رجوع به علی همدانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصر نصرانی، مشهور به ابن طبیب و مکنّی به ابوالحسن. وی ادیب و نویسنده بود در سال 377 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - اصلاح الاخلاق، که در حدود یکهزاروپانصد ورق است. 2 - البراعة. 3 - صحبة السلطان، که بیش از یکهزار ورق است. (از معجم المؤلفین بنقل از معجم الادباء یاقوت ج15 ص 96. الفهرست ابن الندیم ج1 ص 131. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 682).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نصیرالدین محمودبن مظفر خوارزمی، ملقّب به شمس الدین. پدر او نصیرالدین محمود سمت وزارت و نیز اشراف مطبخ و اسطبل سلطان سنجر را داشت. و بواسطهء بی کفایتی از وزارت کنار رفت و منصب اشراف را به پسرش شمس الدین علی واگذاشت. و پس از مدتی مقرب الدین جوهر خادم، شمس الدین علی را نزد سلطان سنجر متهم به داشتن روابط با برخی از حرمسرایان سلطان ساخت لذا با پدرش به زندان افکندند و در همان زندان درگذشتند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص 515) (دستور الوزراء خوندمیر ص 199 و 203).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نضر، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ادیب. وی قاضی از اهالی صعید اعلی بود. او را در علوم اوائل و ادب مقامی ارجمند بود و ابوالصلت در رسالهء خود وی را بسیار می ستاید. (از تاریخ الحکماء قفطی ص 237).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نظام الدین حسنی حسینی، ملقّب به صدرالدین. رجوع به علی حسنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نظام الملک سعدالدین مسعودبن علی ابهری، ملقّب به صدرالدین. وزیر سلطان علاءالدین تکش. رجوع به صدرالدین علی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نعمان بن محمد بن حیون، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن حیون. وی از قضات مصر و فقیهی عادل و ادیب بود و نزد خلفای فاطمی احترامی بسیار داشت. او در سال 328 ه . ق. متولد شد و با «المعز» از مغرب به مصرسفر کرد و در سال 366 ه . ق. عهده دار امر قضاوت گردید و نخستین کسی است که در مصر ملقّب به قاضی القضاة شد. او را اشعاری نیکو بود و در سال 374 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از وفیات الاعیان ج2 ص 167 و الولاة و القضاة ص 495).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نعمان بن محمد بن منصور قاضی مغربی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مغربی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نعمان بن محمود آلوسی بغدادی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی آلوسی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نعمة. علی بن عبدالله بن خلف بن محمد بن عبدالرحمان بن عبدالملک انصاری مالکی، مشهور به ابن نعمة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری (ابن عبدالله بن خلف بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نفیس، علی بن ابی حزم قرشی دمشقی مصری شافعی، مشهور به ابن نفیس و ملقّب به علاءالدین. رجوع به ابن نفیس و نیز به علی (ابن ابی حزم...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نقاش. علی بن عیسی بن هبة الله. مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به مهذب الدین و مشهور به ابن نقاش. طبیب قرن ششم هجری. رجوع به علی (ابن عیسی بن هبة الله) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نقی بن احمدبن زین الدین بن ابراهیم بن صقربن ابراهیم مهاشری مطیرفی احسائی. رجوع به علی احسائی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نقی بن جوادبن مرتضی حسینی طباطبایی بروجردی. رجوع به علی طباطبایی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نوبخت. علی بن احمدبن نوبخت، مکنّی به ابوالحسن. و مشهور به ابن نوبخت. رجوع به ابوالحسن (علی بن احمد...) و به علی (ابن احمد...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نوح بن محمد بن احمدبن نجاح، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن ثمامة. وی قاضی و از اهالی مخلاف سلیمانی(1) بود و در شهر قحمة امر قضا را بر عهده داشت و فقه شافعی نیز تدریس میکرد. بسبب کثرت خشوع و سرعت اشک ریختن او را لقب «بکاء» داده اند. وی در سال 787 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از العسجد المسبوک و المقیق الیمانی).
(1) - عبارت از جازان و صبیا و ابی عریش و سایر شهرهای اطراف آن از تهامة است.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نوح حسینی واسطی بلکرامی هندی حنفی، مشهور به غلام علی آزاد. رجوع به غلام علی آزاد شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نورالدین محمد غوریانی (حافظ...)، استاد و وزیر ابوتراب میرزا. رجوع به حافظ علی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن نیار اسدی ناصری، ملقّب به شیخ الشیوخ صدرالدین. رجوع به علی اسدی (ابن نیار...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن واسطی. علی بن احمدبن علی بن محمد بن دواس قناواسطی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن واسطی. از معاریف علمای نجوم. مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن احمدبن...) و نیز به تاریخ الحکماء قفطی ص 240 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن والی بن حمزة. ریاضی دان و مقیم مکه بود و در سال 999 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: تحفة العدد لذوی الرشد و السدد. (از معجم المؤلفین ج7 ص 258).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن وس. علی بن اسماعیل بن موسی بن علی بن حسن بن محمد دمشقی شافعی، مشهور به ابن عمادالدین و به ابن وس و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی بن اسماعیل بن موسی بن... شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن وصیف، مشهور به خشکناجه و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی خشکناجه شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن وضاح. علی بن محمد بن محمد بن محمد بن وضاح بن محمد بن وضاح شهرابانی، ملقّب به کمال الدین و مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن وضاح. رجوع به علی شهرابانی (ابن محمد بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن وفا. علی بن محمد بن محمد بن وفا قرشی انصاری سکندری شاذلی مالکی، مشهور به ابن وفا و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرشی (ابن محمد بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن ولی. او راست: تحفة الاعداد فی الحساب، به ترکی، که آن را در عهد سلطان مرادخان بن سلیم خان در مکهء مکرمه تألیف کرد. و آن مشتمل بر مقدمه و چهار مقاله و خاتمه می باشد. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 362).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن وهاس. علی بن حسن بن ابی بکربن حسن بن علی خزرجی زبیدی یمنی، مشهور به ابن وهاس و ملقّب به موفق الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی یمنی (ابن حسن بن ابی بکربن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن وهاس. علی بن عیسی بن حمزة بن وهاس، مکنّی به ابوالطیب و مشهور به وهاس. رجوع به علی (ابن عیسی بن حمزة بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن وهبان. ابن ابی اصیبعة در عیون الانباء گوید که: محمد بن زکریای رازی کتابی برای علی وهبان نوشته است که در آن بابی دربارهء شمس است. رجوع به عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج1 ص 320 شود. و ظاهراً وی همان علی بن وهسودان صاحب طبرستان است. رجوع به علی بن وهسودان شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن وهسودان بن جستان بن مرزبان بن جستان دیلمی جستانی. وی از سلاطین بنی جستان بود. که از سال 300 تا 304 ه . ق. بر اصفهان حکومت می کرد و در سال 307 ه . ق. بر ری مستولی گشت و در این سال درگذشت. (از معجم الانساب زامباور ص 73 و 293). در حبیب السیر آمده است که علی بن وهسودان، نایب المقتدر بالله عباسی در ری بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص 413 شود. قفطی در تاریخ الحکماء (ص 272) نویسد: محمد بن زکریای رازی کتاب «الطب الملکی» را به نام علی بن وهسودان صاحب طبرستان نوشته است. و ظاهراً همهء اینان همان علی بن وهسودان جستانی است.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هارون (ملک خان...) ملقّب به نصرة الدین، ابن ارسلان خان سلطان ماوراءالنهر است که سوزنی او را مدح گفته است:
تظلم کنم تا ستم باز دارد
ملک خان عادل علی بن هارون
اجل نصرة الدین که هست از بزرگی
به دانائی و داد هارون و مأمون
جگرگوشهء ارسلان خان غازی
دل و پشت خاقان منصور میمون.
رجوع به دیوان سوزنی ص 296 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هارون بن علی بن یحیی بن ابی منصور، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن منجم. وی منجم و ادیب و شاعر و راویه و عروضی و نسابه بود (277 - 352 ه . ق.) با بسیاری از خلفا و وزراء هم صحبت بود. او راست : 1 - الرد علی الخلیل فی العروض. 2 - الرسالة فی الفرق بین ابراهیم بن المهدی و اسحاق بن الموصلی فی الغناء. 3 - الفرق و المعیار بین الاوغاد و الاحرار. 4 - کتاب النیروز و المهرجان. 5 - اللفظ المحیط ببعض ما لفظ به اللقیط. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص 220. سیرالنبلاء ذهبی ج9 ص 64. الفهرس ابن الندیم ج1 ص 144. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص 449. معجم الادباء یاقوت ج15 ص 112. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1438 و سایر صفحات. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 680). نام او در کشف الظنون به صورت «علی بن عبدالله، مشهور به ابن المنجم» آمده است.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هارون بن نصر فرمیسینی (کرمانشاهی) نحوی، مکنّی به ابوالحسن.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هارون الرشید عباسی. وی یکی از فرزندان هارون الرشید و مادر او امة العزیز بود. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص 246).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هارون زنجانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زنجانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هاشم بن علی رضوی موسوی بغدادی نجفی. رجوع به علی رضوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هاشم عراقی حسنی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به زین العابدین. رجوع به علی عراقی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هباربن اسودبن مطلب بن اسدبن عبدالعزی قرشی اسدی. رجوع به علی اسدی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هبل. علی بن احمدبن علی بن عبدالمنعم، مشهور به ابن هبل و به خلاطی و ملقّب به مهذب الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن هبل و به علی خلاطی (ابن احمدبن علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هبة اللهبن عثمان بن احمدبن ابراهیم بن رائقهء موصلی، محدّث شیعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن هبة اللهبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هبة اللهبن اثردی مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن اثردی. وی طبیب و از اهالی بغداد بود. او راست: شرح کتاب دعوة الاطباء ابن بطلان، که در سال 507 ه . ق. این شرح را نگاشته است. (از معجم المؤلفین بنقل از عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج1 ص 279. المخطوطات العربیهء شیخو ج3 ص4. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 756).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هبة اللهبن علی بن هبة اللهبن جعفر عجلی جرباذقانی (گلپایگانی) بغدادی، مشهور به ابن ماکولا و ملقّب به سعدالملک و مکنّی به ابونصر. او راست: 1 - الاکمال فی المؤتلف و المختلف من اسماءالرجال. 2 - تهذیب مستمرالاوهام علی ذوی التمنی و الاحلام. 3 - مفاخرة القلم و السیف و الدینار. رجوع به ابن ماکولا (ابونصرعلی بن...) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص 257. تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص 280. سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص 278. وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص 420. معجم الادباء یاقوت ج15 ص 102. المنتظم ابن جوزی ج9 ص 5. الکامل ابن اثیر ج 10 ص 43. تذکرة الحفاظ ذهبی ج4 ص 2. البدایهء ابن کثیر ج12 ص 145. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج5 ص 115. فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص 93. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص 381. مرآة الجنان یافعی ج3 ص143. کشف الظنون حاجی خلیفه ص1637. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص693. فهرس المخطوطات المصورهء لطفی عبدالبدیع ج2 ص20. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج2 ص45.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هبة الله بخاری، ملقّب به جلال الدین. وزیر الناصرلدین الله. رجوع به علی بخاری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هبة الله دستاوی شافعی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی دستاوی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هذیل. علی بن عبدالرحمان اندلسی، مشهور به ابن هذیل. رجوع به علی اندلسی (ابن عبدالرحمان اندلسی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هشام. او را پنجاه ورقه شعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هطیل. علی بن محمد نجری یمانی زیدی، مشهور به ابن هطیل. رجوع به علی نجری (ابن محمد نجری...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هلال. نام او علی بن محمد بن هلال جزائری عراقی شیعی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن هلال است. رجوع به ابوالحسن (زین الدین علی بن هلال...) و به علی جزائری (ابن محمد بن هلال...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هلال بغدادی، مشهور به ابن بواب و مکنّی به ابوالحسن. او را قصیده ای است رائیه که ادوات کتابت را در آن جمع آوری کرده است. رجوع به ابن بواب و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص258. الوافی صفدی ج12 ص23. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1339. مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص 76. الخطاط البغدادی علی بن هلال المشهور به ابن البواب نوشتهء سهیل انور. حبیب السیر چ خیام ج2 ص 309.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هلال جزائری عراقی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به زین الدین. رجوع به علی جزائری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هلال کرکی. رجوع به علی کرکی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هند قرشی، مکنّی به ابوالحسن. از مشایخ طریقت به فارس در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری است. رجوع به ابوالحسن (علی بن هند) و نامهء دانشوران ج3 ص 34 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هندو. علی بن حسین بن هندو بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن هندو. رجوع به ابن هندو و به علی (ابن حسین بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هیثم کاتب، مشهور به جونقا. رجوع به علی جونقا شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن هیصم. علی بن عبدالله بن محمد بن هیصم هروی، مشهور به ابن هیصم. رجوع به علی هروی (ابن عبدالله بن محمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یاسین رفیش نجفی، از آل عنوز. رجوع به علی رفیش شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یاسین طرابلسی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی طرابلسی (ابن یاسین...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی، مشهور به ابن فویره و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. فقیه حنفی بود و سالها امر قضا را به عهده داشت و در سال 754 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج10 ص 291).

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی آیدینی رومی حنفی. رجوع به علی آیدینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی بن ابی منصور منجم، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی منجم شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی بن احمدبن علی بن احمدبن قاسم گیلانی قادری حموی. رجوع به علی گیلانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی بن احمدبن مضمون صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی بن تمیم بن معز صنهاجی، امیر افریقیه. رجوع به علی صنهاجی (ابن یحیی بن تمیم بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی بن راشد وشلی زیدی یمنی. رجوع به علی وشلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی بن قاسم صنهاجی جزیری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جزیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی بن محمد بناء زیدی. رجوع به علی بناء شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی بن نصربن احمد سامانی. رجوع به علی سامانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی ارمنی، مکنّی به ابوالحسن. از فرماندهان عصر عباسی. رجوع به علی ارمنی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی خیوانی صنعانی. رجوع به علی خیوانی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی زیادی مصری شافعی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی زیادی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی زیری. رجوع به علی زیری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی سمرقندی قرمانی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی سمرقندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی عنسی، ملقّب به شمس الدین. شاعر یمانی. رجوع به علی عنسی (ابن یحیی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یحیی مخرمی، ملقّب به جمال الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مخرمی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یزداد. علی بن محمد بن حسن عبدی، مکنّی به ابوتمام و مشهور به ابن یزداد. رجوع به علی عبدی (ابن محمد بن حسن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یزید دمشقی صاحب القاسم، مکنّی به ابوعبدالملک. از روات حدیث بود و نیز رجوع به ابوعبدالملک (علی بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یعقوب بن جبریل بن عبدالمحسن بکری مصری شافعی، ملقّب به نورالدین مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بکری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یعقوب بن داوودبن طهمان. وی فرزند یعقوب بن داوود بود که وقتی ابراهیم بن عبدالله بر ابوجعفر دوانیقی خروج کرد همراه او بوده است. این علی حکایتی دربارهء سبب گرفتاری و حبس پدر خود بدست مهدی خلیفه نقل کرده است که در تاریخ حبیب السیر آمده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص 223 و دستورالوزراء خوندمیر ص 30 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یعقوب بن شجاع بن علی بن ابراهیم بن محمد بن ابی زهران موصلی شافعی. مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به عمادالدین. رجوع به علی موصلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یعقوب طرابزونی (علی رضا...). رجوع به علی رضا (ابن یعقوب...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یعیش. علی بن احمدبن عبدالرحمان بن احمدبن عبدالرحمان بن یعیش زهری باجی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن یعیش. رجوع به علی باجی (ابن احمدبن عبدالرحمان بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یقطین بن موسی کوفی بغدادی. رجوع به علی کوفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یقظان سبتی. رجوع به علی سبتی (ابن یقظان...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف، مشهور به ابن بقّال و مکنّی به ابوالحسن. وی از اهالی بغداد و مدتها با مهلبی همراه بود. شاعری قوی بشمار می رفت و در علم کلام نیز دستی توانا داشت و با اینکه دارای ثروت فراوانی بود، بخل و امساک داشت. گویند مردی متکبر بود و با هیچ یک از شعرا آمدوشد نداشت و خود را برتر از همهء شاعران می دانست. وفات او در عهد شرف الدولة بن عضدالدوله روی داد. یاقوت حموی بسیاری از اشعار او را در معجم الادباء آورده است. رجوع به معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج15 ص 229 و چ مارگلیوث ج5 ص 507 شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن ابراهیم بن عبدالواحدبن موسی بن احمدبن محمد بن اسحاق شیبانی قفطی، مشهور به قاضی اکرم و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی قفطی و ابن قفطی (جمال الدین ابوالحسن علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن احمد رومی حنفی فناری، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی فناری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن احمد مصری مکی یمنی شافعی، مشهور به غزولی. رجوع به علی غزولی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف (صلاح الدین) ابن ایوب ایوبی، مشهور به الملک الافضل نورالدین. رجوع به علی ایوبی (ابن صلاح الدین یوسف...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن بالی بن محمد بن حمزهء فناری. رجوع به علی فناری (این یوسف بن احمد رومی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن تاشفین لمتونی، مکنّی به ابوالحسن. دومین تن از ملوک نقابدار مرابطان در مراکش. رجوع به علی لمتونی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن حریز (یا جریر)بن فضل بن معضادبن فضل لخمی شطنوفی شافعی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شطنوفی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن حسن زرندی انصاری، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زرندی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن حیدرة بن حسن رجبی، ملقّب به شرف الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی رجبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن رمضان موصلی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی موصلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن زیان وطاسی، مکنّی به ابوحسون. وزیر عبدالحق بن عثمان در فاس. رجوع به علی وطاسی (ابن یوسف بن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن شیبان ماردینی، مشهور به ابن صفّار و ملقّب به جلال الدین. وی در سال 575 ه . ق. در ماردین متولد شد. رجوع به ابن صفّار و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص 265. الوافی صفدی ج12 ص 230. فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص 97. کشف الظنون حاجی خلیفه ص199.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن عبدالجلیل نیلی، ملقّب به ظهیرالدین. رجوع به علی نیلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن عبدالله بن یوسف جوینی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جوینی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بن علی بن مطهر حلی، ملقّب به رضی الدین. رجوع به علی حلی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف ایوبی، مشهور به ملک افضل نورالدین. رجوع به علی ایوبی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف بصری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بصری (ابن یوسف...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یوسف مرابطی. رجوع به علی مرابطی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یونس. نام او علی بن عبدالرحمان بن احمدبن یونس بن عبدالاعلی صدفی مصری، مکنّی به ابوالحسن است. رجوع به ابن یونس (ابوالحسن علی بن...) و نیز رجوع به علی (ابن عبدالرحمان بن احمدبن...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یونس بن عبدالله لهواری تونسی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی لهواری شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابن یونس عاملی نباطی بیاضی، مکنّی به ابومحمد و ملقّب به زین الدین. رجوع به علی بیاضی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) ابواسحاق. تابعی بود. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابواسد. تابعی بود. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابوزیاد. تابعی بود. (از منتهی الارب).

علی.

[عَ] (اِخ) ابوزیاد. محدّث بود و شعیب بن کهتم از او روایت کرد. رجوع به ابوزیاد (علی...) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) تاج الدین، مکنّی به ابوالمکارم. وی عالم و فقیه بود و تالیفاتی در امور شرعی داشت. و در سال 712 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از شدالازار ص220).

علی.

[عَ] (اِخ) رشیدالدین. وی از امرای بزرگ دربار سلطان شمس الدین التمش بود. وقتی در روز سه شنبه بیست وششم صفر سال 630 ه . ق. سپاه سلطان شمس الدین پس از یازده ماه محاصرهء قلعهء کوالیار واقع در هندوستان، توانست آن را بگشاید و کوتوال آن قلعه فرار کرد، رشیدالدین علی از جانب سلطان به حکومت آن سرزمین منصوب گشت. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص618).

علی.

[عَ] (اِخ) اختیارالدین، ابن احمد (دهقان...). ممدوح سوزنی. رجوع به علی (ابن احمد) شود.

علی.

[عَ] (اِخ) شرف الدین. وی از جانب سلطان ملکشاه، والی حلب و محصل خراج انطاکیه بود. وقتی در سال 477 ه . ق. سلیمان شاه بن قتلمش بفرمان سلطان الب ارسلان اکثر بلاد شام را مسخر ساخت و انطاکیه را نیز در این سال فتح کرد، شرف الدین علی که محصل خراج انطاکیه بود از سلیمان شاه خراج سالیانهء انطاکیه را مطالبه کرد. سلیمان جواب داد که این شهر اکنون جزو بلاد اسلامی شده است و خراج طلبیدن از آنجا معقول نیست. و چون شرف الدین علی بر خواستهء خود اصرار کرد بین آن دو جنگی درگرفت و شرف الدین علی کشته شد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص538).

علی.

[عَ] (اِخ) شرف الدین مرعشی. رجوع به علی مرعشی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) شمس الدین. از فضلای قرن چهاردهم ه . ق. او راست: التنویرالکافی فی التصویر الفوتوغرافی (فتوگرافی)، که در سال 1319 ه . ق. در قاهره در زمان حیات مؤلف بچاپ رسید. (از معجم المؤلفین از فهرس الریاضیات المکتبة البلدیة ص 71).

علی.

[عَ] (اِخ) ضیاءالدین (امیر...). حاکم مرو. رجوع به ضیاءالدین علی شود.

علی.

[عَ] (اِخ) عبدالله پوری. رجوع به علی پوری شود.

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اکراد ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران واقع در 46 هزارگزی شمال باختری کرج و 5 هزارگزی جنوب راه عمومی. ناحیه ایست جلگه دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 198 تن است. آب آن از قنات و رود کردان تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن، صیفی، چغندرقند و لبنیات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن از طریق شاه دوست ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران واقع در 10 هزارگزی جنوب علیشاه عوض. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 229 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی باغات و چغندرقند قلمستان است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن از طریق آدران ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش مرکزی شهرستان محلات واقع در 15 هزارگزی جنوب باختری محلات و یک هزارگزی شمال راه شوسهء محلات به خمین ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع در 12 هزارگزی باختر معلم کلایه و 54 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 218 تن است. آب آن از نهر زرآباد تأمین میشود. محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت، چادرشب و کرباس و گیوه بافی و چینی سازی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 33 هزارگزی آوج و 33 هزارگزی خاور راه شوسه. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 716 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و جاجیم و قالی بافی اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق رودخانهء بزک میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش خرقان شهرستان ساوه واقع در 17 هزارگزی رازقان و 7هزارگزی راه عمومی. سکنهء آن 18 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء بخش زرند شهرستان ساوه واقع در 12هزارگزی شمال خاوری زرند و 2هزارگزی راه شوسه. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 249 تن. آب آن از قنات شور تأمین میشود. محصول آن پنبه و بادام است. اهالی به زراعت و گله داری و گلیم بافی اشتغال دارند. این ده دارای راه فرعی از پرندک است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم واقع در 21 هزارگزی جنوب باختری کهک و 12 هزارگزی خاور راه قم به اصفهان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر و دارای 180 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، انار، انجیر، باغات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. مزارع سرشنائی، ازنو، قهک، انجیلاوند، روره جزء این ده است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران واقع در 87 هزارگزی جنوب باختری شهرری و در سر راه تهران به قم. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 339 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و میوه های باغ و انگور است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و صنایع دستی آنان بافتن گلیم و جوال است. این ده در سر راه شوسهء تهران به قم واقع شده و دارای یک قهوه خانه در سر راه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش رود شهرستان رشت واقع در 15 هزارگزی جنوب باختری رودبار و 8 هزارگزی باختر پل منجیل. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر و مالاریایی. سکنهء آن 890 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن زیتون و غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت و مشهور به «علی آباد چونچنان». رجوع به علی آباد چونچنان شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غنی بیگلو از بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع در 20 هزارگزی شمال خاوری ماه نشان و سر جادهء مالرو عمومی. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 710 تن است. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات و انگور و میوه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است، و در فصول مناسب از طریق مهرآباد میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان واقع در 30 هزارگزی جنوب سیردان و 6 هزارگزی راه عمومی سیردان به ابهر. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 510 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خدابنده لو از بخش قیدار شهرستان زنجان واقع در 17 هزارگزی جنوب خاوری قیدار. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 379 تن سکنه. آب آن از خررود تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک واقع در 60 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 330 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است، و در فصل خشکی ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء بالا از بخش وفس شهرستان اراک واقع در 42 هزارگزی جنوب باختری کمیجان و 3 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 320 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و لبنیات، اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن از طریق خنداب اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابهر بخش ابهررود شهرستان زنجان واقع در 17 هزارگزی خاور ابهر و 6 هزارگزی راه شوسهء زنجان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر و دارای 276 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن از طریق قروه اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فراهان بالا از بخش فرمهین شهرستان اراک واقع در 6 هزارگزی شمال فرمهین. ناحیه ایست دامنه و سردسیر. سکنهء آن 227 تن است. آب آن از قنات. محصول آن غلات، بنشن، پنبه و انگور است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ایجرود بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع در 54 هزارگزی جنوب باختری زنجان و 12 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 196 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و انگور و میوه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. این ده در محل بنام «اولاپا» مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سربند بالا از بخش سربند شهرستان اراک واقع در 24 هزارگزی جنوب باختری آستانه. ناحیه ایست دامنه و سردسیر، و دارای 179 تن سکنه. آب آن از قنات کوهستانی و چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. نام قدیم این ده «ده کچه» بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان. ناحیه ایست جلگه و دامنه، و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب. سکنهء آن 140 تن است. آب آن از رودخانهء شنجوس لات است. محصول آن برنج و مختصری عسل است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سلطانیهء بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع در 42 هزارگزی خاور زنجان و 12 هزارگزی راه آهن زنجان به قزوین. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 98 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شاهی. این دهستان در اطراف شهر شاهی تقریباً به شعاع 5 الی 10 هزارگزی واقع است. از 42 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 22 هزار نفر است. قرای مهم آن عبارتند از: قادی کلا بزرگ، ساروکلا، کفشگرکلا، وسطی کلا، واسکس، چمازکتی، قادی کلا ارطه، جوجاده. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) مرکز بخش کتول از شهرستان گرگان واقع در 40 هزارگزی خاور شهر گرگان و سر راه شوسهء گرگان به شاهرود و گنبدقابوس. ناحیه ای است دامنه و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب. سکنهء آن 1200 تن است. آب آن از رودخانهء زرین گل و قنات تأمین میشود. محصول آن برنج و غلات و توتون سیگار است. اهالی به زراعت و کسب اشتغال دارند. صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی است. این ده دارای مرکز بخشداری و نمایندهء سایر دوایر دولتی و یک دبستان شش کلاسه و در حدود 60 باب دکان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش آران شهرستان کاشان واقع در 9 هزارگزی شمال باختری آران و در کنار راه آهن. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 780 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، تنباکو، ابریشم، انار، انجیر، انگور و صیفی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. صنایع دستی زنان قالی بافی و پارچه بافی است. این ده دارای راه فرعی به کاشان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نائیج بخش نور شهرستان آمل واقع در 9 هزارگزی باختر آمل. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و مالاریایی. سکنهء آن 410 تن است. آب آن از آلش رود. محصول آن برنج و حبوبات است. اهالی به زراعت و مکاری و تهیه و حمل زغال اشتغال دارند. صنایع دستی زنان شال بافی و جوراب بافی است. راه آن مالرو است. این ده دارای یک دبستان است. اهالی آن عموماً در تابستان به ییلاق «گزناسرا» میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان خیرودکنار بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع در 3 هزارگزی جنوب خاوری نوشهر و 2 هزارگزی جنوب راه شوسهء نوشهر به بابلسر. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و مالاریایی. سکنهء آن 380 تن است. آب آن از رودخانه و چشمهء گردوک تأمین میشود. محصول آن برنج و لبنیات و مرکبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. یک راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلده کجور بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع در 16 هزارگزی باختر المده و کنار راه شوسهء المده به نوشهر. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و مالاریائی. سکنهء آن 325 تن است. آب آن از رودخانهء کجور تأمین می شود. محصول آن برنج است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. این ده دارای چند باب دکان در کنار راه شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود واقع در 2 هزارگزی جنوب قلعه نو و متصل به راه شوسهء شاهرود به گرگان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 320 تن است. آب آن از قنات. محصول آن غلات و بنشن و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان استرآبادرستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان واقع در 24 هزارگزی خاور گرگان. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و مالاریایی. سکنهء آن 210 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن برنج، غلات، لبنیات و توتون سیگار است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان فریم بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع در 5 هزارگزی خاور کهنه ده. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای مرطوب و مالاریائی. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از رودخانهء شیرین رود. محصول آن برنج و غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. دارای راه مالرو است. پزشک بهداری در این آبادی مسکن دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دامغان واقع در 26 هزارگزی جنوب خاوری دامغان و 3 هزارگزی جنوب ایستگاه دامغان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پسته و انگور است. راه آن از طریق شمس آباد اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری شهسوار. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و مالاریائی. سکنهء آن 160 تن است. آب آن از رودخانهء تیرم تأمین میشود. محصول آن برنج و مرکبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. این ده از دو محلهء بالا و پائین تشکیل شده است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش مینودشت شهرستان گرگان واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری مینودشت. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 55 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و ابریشم است. اهالی به زراعت و گله داری بریشم است. اهالی به زراعت و گله داری ؟ اشتغال دارند. صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی و چادرشب است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان قشلاق کلارستاق بخش چالوس شهرستان نوشهر واقع در 2 هزارگزی باختر چالوس. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان «لنگا»ی شهرستان شهسوار واقع در 27 هزارگزی جنوب خاوری شهسوار و7500گزی جنوب راه شوسهء شهسوار به چالوس. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرازپی بخش مرکزی شهرستان آمل واقع در 18 هزارگزی شمال آمل و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء کناره. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و مالاریائی. سکنهء آن 19 تن است. آب آن از رودخانهء هراز و چشمهء محلی تأمین میشود. محصول آن برنج، غلات، پنبه، کنف و حبوبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 5 هزارگزی خاور سراسکند و در مسیر راه شوسهء سراسکند به سیاه چمن. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 816 تن است. آب آن از چشمه و رود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع در 21 هزارگزی خاور خیاو و 2 هزارگزی راه شوسهء خیاو به اردبیل. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 428 تن است. آب آن از رود «انار» تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، پنبه و سردرختی است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد واقع در 3 هزار و پانصد گزی شمال هروآباد و 4 هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 352 تن است. آب آن از دو رشته چشمه. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 30 هزارگزی شمال باختری ماکو و 10 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء کلیسا به کندی. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر و سالم. سکنهء آن 317 تن است. آب آن از آبهای کوهستانی. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن ارابه رو است ولی اتومبیل نیز میتوان برد. این ده در 9 هزارگزی جنوب مرز ایران و ترکیه واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه واقع در 5 هزارگزی شمال خاوری اشنویه و 2 هزارگزی شمال راه اشنویه به نقده. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 282 تن است. آب آن از رودخانهء اشنویه و چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و توتون است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 16 هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء ارومیه به مهاباد. دره. آب و هوای آن معتدل و مالاریایی است. سکنهء آن 280 تن است. آب آن از رودخانهء باراندوزچای تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، حبوبات، انگور و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه آن ارابه رو است و از طریق ساعتلو میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش تکاب شهرستان مراغه واقع در 18 هزارگزی جنوب باختری تکاب و 6 هزارگزی شمال باختری راه ارابه رو تکاب به میرانشاه. ناحیه ایست دره و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 211 تن است. آب آن از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات، بادام، حبوبات و کرچک است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 10 هزارگزی باختر نقده و 4 هزارگزی شمال راه شوسهء خانه به نقده. ناحیه ایست دره و سردسیر و سالم. سکنهء آن 283 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 15 هزارگزی خاور مراغه و 4 هزار و پانصد گزی شمال راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 178 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و توتون و نخود است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و صنایع دستی آنان گلیم و کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 27 هزارگزی باختر اهر و 8 هزار و پانصد گزی راه شوسهء تبریز به اهر. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 174 تن است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان میشه پارهء بخش کلبیر شهرستان اهر واقع در 16 هزار و پانصد گزی جنوب کلیبر و 6 هزارو پانصد گزی راه شوسهء اهر به کلیبر. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 173 تن است. آب آن از دو رشته چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه های جنگلی است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 13 هزارگزی خاور بستان آباد و 5 هزارگزی راه شوسهء تبریز به میانه. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. دارای 165 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و یونجه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 27 هزارگزی خاور راه شوسهء مراغه و 15 هزارگزی خاور راه شوسهء مراغه به میاندوآب. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 145 تن است. آب آن از چشمه ها و قنوات. محصول آن غلات، چغندر، بادام و نخود است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان گیوی بخش سنجبد شهرستان هروآباد واقع در 5 هزارگزی شمال مرکز بخش (گیوی) و 10 هزارگزی راه شوسهء اردبیل به هروآباد. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، دارای 129 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاهرود بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع در 32 هزارگزی خاور هشجین و 40 هزار و پانصد گزی راه شوسهء هروآباد به میانه. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 90 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و گردو است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن گلیم و شال و جاجیم است. راه آن مالرو است. این ده محل سکنای ایل شاطرانلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه واقع در 27 هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 10 هزارگزی جنوب باختری راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای سالم. سکنهء آن 78 تن است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات و کرچک است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان چایپارهء بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی واقع در 8 هزارگزی جنوب باختر قره ضیاءالدین و در مسیر جنوبی راه شوسهء خوی به قره ضیاءالدین. ناحیه ایست دره و واقع در کنار راه شوسه. دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 65 تن است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه آن شوسه است. این ده را «قمش کندی پائین» نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 67 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 12 هزارگزی خاور راه شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. ناحیه ای است دره و دارای آب و هوای معتدل، و 25 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و کرچک است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع در 8 هزارگزی باختر شاه آباد و در کنار راه شوسهء شاه آباد به قصرشیرین. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 380 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات دیم و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری و تهیهء زغال اشتغال دارند، و چند خانوار از آنها در زمستان به گرمسیر میروند. پمپ شمارهء 3 فشار هوا به لولهء نفت، نزدیک این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 40 هزارگزی شمال باختری سنندج و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء سنندج به مریوان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 350 تن است. آب آن از رودخانهء گندبو و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، مختصر صیفی، حبوبات، قلمستان، میوه و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری و زغال فروشی اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 33 هزارگزی باختر قروه و 4 هزارگزی جنوب راه شوسهء قروه به سنندج. ناحیه ایست جلگه و سردسیر. سکنهء آن 350 تن است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، لبنیات و قلمستان است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان بافتن قالیچه و جاجیم و گلیم است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان واقع در 12هزارگزی شمال باختر قصبهء اسدآباد و 6هزارگزی شمال باختر بوجین. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 310 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی. محصول آن غلات و لبنیات و صیفی است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان لک بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 28 هزارگزی شمال باختری قروه، بین یالقوزآغاج و الی وردی. ناحیه ایست جلگه و سردسیر. سکنهء آن 27 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء یالقوزآغاج. محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است و در تابستان از طریق چمقلو میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاه واقع در 5 هزارگزی جنوب خاوری کنگاور و در بین راه نهاوند به همدان. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای سردسیر و معتدل. سکنهء آن 247 تن است. آب آن از رودخانهء خرم رود تأمین میشود. محصول آن غلات دیم و انگور است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن از طریق کارخانه، اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگه افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان واقع در 16 هزارگزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد، و 6 هزارگزی باختر راه شوسهء اسدآباد به کنگاور. ناحیه ای است جلگه و سردسیر و مالاریایی. سکنهء آن 242 تن است. آب آن از قنات. محصول آن غلات و لبنیات و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آن در فصل خشکی اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان فعله کری بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاه واقع در 16 هزارگزی شمال خاوری سنقر در بین آب باریک بالا و وسط. ناحیه ایست دامنه و سردسیر. سکنهء آن 220 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء گاورود. محصول آن غلات، حبوبات، توتون و قلمستان است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی قالیچه و جاجیم و پلاس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان خزل بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام واقع در 14 هزارگزی جنوب باختری چرداول و در کنار راه اتومبیل رو زنگوان به ایلام. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمازان بخش ملایر واقع در 30 هزارگزی جنوب شهر ملایر و 23 هزارگزی جنوب راه شوسهء ملایر به اراک. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی. سکنهء آن 197 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت بالا از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع در 27 هزارگزی جنوب کرمانشاه و 7 هزارگزی جنوب باختری سرونو. ناحیه ایست دشت و سردسیر و دارای 195 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات، حبوبات، چغندرقند، میوه و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است و در تابستان از طریق سردار و کانی کبود میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع در 4 تا 6 هزارگزی شمال رباط ماهیدشت و 2 هزارگزی پیرحیاتی سفلی، در کنار رودخانه. ناحیه ایست دشت و سردسیر. دارای 150 تن سکنه. آب آن از رودخانهء مرک تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات دیم و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است و در تابستان میتوان اتومبیل برد. این آبادی در دو محل بفاصلهء یکهزار و پانصد گز واقع شده است که مشهور به علیا و سفلی است. سکنهء قسمت سفلای آن 90 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار واقع در 32 هزارگزی جنوب خاوری بیجار و 8 هزارگزی شمال سلامت آباد. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، دارای 190 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار واقع در 13 هزارگزی جنوب خاوری نجف آباد و 3 هزارگزی گوندک. ناحیه ایست تپه ماهور و سردسیر، دارای 190 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان بافتن گلیم و جاجیم است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرسم بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع در 9 هزارگزی جنوب خاوری هرسم و در جنوب خاوری شاه آباد. ناحیه ایست دشت و سردسیر. سکنهء آن 170 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات دیم و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است و در تابستان از طریق هرسم میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری صحنه و 4 هزارگزی جنوب راه شوسهء همدان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات دیمی و مختصری نیز آبی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودراهنگ شهرستان همدان واقع در 90 هزارگزی شمال باختری قصبهء کبودراهنگ و 8 هزارگزی باختر راه شوسهء همدان به بیجار. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات دیم و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آن مالرو است و در تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه واقع در 12 هزارگزی جنوب صحنه و 9 هزارگزی جنوب راه شوسهء کرمانشاه به همدان. ناحیه ایست دشت و دارای آب و هوای معتدل، و 100 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کندوله تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و توتون است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه، در 27 هزارگزی باختر صحنه، و 3 هزارگزی راه شوسهء کرمانشاه به سنقر. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه واقع در 43 هزارگزی شمال باختری صحنه و 16 هزارگزی باختر راه شوسهء کرمانشاه به سنقر. ناحیه ایست دشت و سردسیر. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از کندوله. محصول آن غلات، حبوبات، میوه، قلمستان و توتون است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه واقع در 51 هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء سنندج. ناحیه ایست دشت و سردسیر. دارای 90 تن سکنه است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات دیم و لبنیات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 30 هزارگزی خاور سقز و 9 هزارگزی شمال راه شوسهء سقز به سنندج. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 90 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و توتون است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیوان درهء شهرستان سنندج واقع در 64 هزارگزی شمال باختری دیوان دره و 8 هزارگزی جنوب راه شوسهء دیوان دره به سقز. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. دارای 85 تن سکنه است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون، عسل، روغن، پشم، زردآلو و انگور است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار واقع در 38 هزارگزی جنوب باختری حسن آباد سوگند و یکهزارگزی راه عمومی بیجار به تکاب. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. صنایع دستی زنان بافتن قالیچه و جاجیم است. راه آن مالرو است. خط تلفن تکاب از کنار این ده میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ولدبیگی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاه واقع در 29 هزارگزی خاور نهرآب و 10 هزارگزی روانسر. ناحیه ایست دامنه و سردسیر، و دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، توتون و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است و در تابستان از طریق سنجابی میتوان اتومبیل برد. ساکنان این ده از طایفهء ولدبیگی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه این ده مشهور به علیه نیز میباشد. رجوع به علیه شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج، واقع در 3 هزارگزی جنوب کامیاران و 2 هزارگزی خاور راه شوسهء کرمانشاه به سنندج. ناحیه ایست جلگه و سردسیر. و سکنهء آن 70 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش هرسین شهرستان کرمانشاه واقع در 15 هزارگزی شمال باختری هرسین و 6 هزارگزی جنوب راه شوسهء کرمانشاه به تهران. ناحیه ایست دشت و سردسیر، و دارای 65 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و در تابستان از طریق فراش میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) مزرعه ایست از دهستان حومهء بخش کرند شهرستان شاه آباد واقع در 15 هزارگزی جنوب خاوری کرند. در تابستان در حدود 180 تن از گله داران بخش در این محل سکونت میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 16 هزارگزی باختر الیگودرز و 10 هزارگزی جنوب خاوری راه شوسهء ازنا به دورود. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 708 تن است. آب آن از چاه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، لبنیات و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. راه آن اتومبیل رو است. دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 36 هزارگزی شمال الیگودرز و 30 هزارگزی خاور راه آهن اراک به دورود. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 303 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، چغندر و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بنوار ناظر بخش شوش شهرستان دزفول واقع در 15 هزارگزی شمال خاوری شوش و در کنار باختری خط آهن اهواز به طهران. ناحیه ایست جلگه و گرم سیر و مالاریایی. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانهء دز تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و کنجد است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان این ده از طایفهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در یک هزارگزی جنوب خاوری نورآباد و در کنار جنوبی راه اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. ناحیه ایست جلگه و سردسیر و مالاریایی. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از سراب مردآویز. محصول آن غلات، توتون، لبنیات و پشم است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. ساکنان این ده از طایفهء نورعلی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغهء بخش دورود شهرستان بروجرد واقع در 20 هزارگزی شمال باختری دورود و در کنار راه مالرو کلنگله به ازنا. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 128 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان برده سرهء بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع در شش هزارگزی باختر اشترینان و در کنار راه مالرو مگسان پائین به جعفرآباد. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 128 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سگوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع در 21 هزارگزی جنوب باختری زاغه و 17 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو خرم آباد به بروجرد. ناحیه ای است جلگه، و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 125 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان بافتن فرش و جاجیم است. راه آن مالرو است. ساکنین این ده از طایفهء سگوند هستند، و برای تعلیف احشام خود به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسنوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع در 5 هزارگزی شمال خاوری الشتر و 5 هزارگزی شمال خاوری راه اتومبیل رو خرم آباد به الشتر. ناحیه ای است جلگه و سردسیر و مالاریایی. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از سراب رز. محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. ساکنان این ده از طایفهء حسنوند میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنار رودخانهء بخش حومهء شهرستان گلپایگان واقع در 6 هزارگزی شمال خاوری گلپایگان و 4 هزارگزی خاور راه شوسهء گلپایگان به خمین. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 102 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان تل بزان بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز واقع در 11 هزارگزی جنوب خاوری مسجدسلیمان. ناحیه ای است کوهستانی و گرمسیر و مالاریایی. دارای 100 تن سکنه. آب آن بوسیلهء لوله از رودخانهء کارون تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی آن کارگر شرکت نفت هستند و برخی به گله داری و زراعت میپردازند. راه آن اتومبیل رو است. ساکنان این ده از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. و قنبرآباد نیز جزء این آبادی منظور گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 18 هزارگزی جنوب خاور الیگودرز و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء الیگودرز. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 81 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان بافتن قالی و جاجیم است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قائدرحمت بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری زاغه و 2 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو خرم آباد به بروجرد. ناحیه ایست جلگه و سردسیر و مالاریایی. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از سراب میرکه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان بافتن فرش و جاجیم است. راه آن مالرو است. این ده مزرعه ای بنام آفتاب دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان اندیکا از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز واقع در 30 هزارگزی شمال خاوری قلعه زراس. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 80 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان سلطان آباد بخش رامهرمز شهرستان اهواز واقع در 40 هزارگزی خاور راه خلف آباد به رامهرمز. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاه ولی بخش مرکزی شهرستان شوشتر، که مشهور به «بیروم» می باشد. رجوع به بیروم شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمین بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 8 هزارگزی شمال خاوری زرقان و در کنار راه فرعی سعادت آباد به ارسنجان. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی، و 1012 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و چغندر و میوه است. اهالی به زراعت و قالی بافی اشتغال دارند. این ده دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جم بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع در 57 هزارگزی خاور کنگان و یک هزارگزی راه عمومی کنگان به جم. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر و مالاریایی. دارای 362 تن سکنه. آب آن از چاه تأمین می شود. محصول آن غلات، خرما، انار و مرکبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش خفر شهرستان جهرم واقع در 19 هزارگزی شمال خاوری باب انار و در کنار راه شوسهء شیراز به جهرم. ناحیه ایست جلگه و دارای آب هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانهء قره آغاج تأمین می شود. محصول آن غلات، برنج، بادام، مرکبات و میوه است. اهالی به زراعت و باغبانی و کسب اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و نیز رجوع به فارسنامهء ناصری ص197، بلوکات فارس، بلوک خفر شود.

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع در 15 هزارگزی جنوب خاوری شیراز و در کنار راه فرعی شیراز به گشنکان ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی، و 299 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و نیز رجوع به فارسنامهء ناصری ص194، بلوکات فارس، بلوک حومهء شیراز شود.

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمنزیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 52 هزارگزی راه فرعی هرایجان به اردکان. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی، و 284 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و برنج و حبوبات است. اهالی به زراعت و گلیم بافی اشتغال دارند. راه آن مالرو است. این ده دارای دبستان و معدن سنگ گچ است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و نیز رجوع به فارسنامهء ناصری ص304، بلوکات فارس، بلوک ممسنی شود.

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لار واقع در 36 هزارگزی خاور لار و در دامنهء جنوبی کوه کهنه زرد. ناحیه ایست گرمسیر و مالاریایی. سکنهء آن 203 تن است. آب آن از قنات و چاه تأمین می شود. محصول آن غلات و خرما و صیفی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و نیز رجوع به فارسنامهء ناصری ص291، بلوکات فارس، بلوک لارستان، ناحیهء مضافات لار شود.

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 23 هزارگزی شمال خاوری زرقان و 4 هزارگزی راه شوسهء شیراز به اصفهان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی، و 186 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سیوند تأمین می شود. محصول آن غلات و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مال رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان خنگشت بخش مرکزی شهرستان آباده واقع در 22 هزارگزی جنوب اقلید و در کنار راه فرعی ده بید به اقلید. ناحیه ایست جلگه و سردسیر. سکنهء آن 180 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت و قالی بافی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره باغ بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع در 15 هزارگزی جنوب شیراز. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 157 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و برنج و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان فسارود بخش داراب شهرستان فسا واقع در 21 هزارگزی باختر داراب. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر و مالاریایی. سکنهء آن 151 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، حبوبات، پنبه و جالیزکاری است. اهالی به زراعت و قالی بافی اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 91 هزارگزی خاور زرقان و 5 هزارگزی راه فرعی ارسنجان به خفرک. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 135 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و چغندر است. اهالی به زراعت و قالی بافی اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و نیز رجوع به فارسنامهء ناصری ص174، بلوکات فارس، بلوک ارسنجان شود.

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چنار بخش مرکزی شهرستان آباده واقع در 120 هزارگزی جنوب خاوری آباده و در کنار راه شوسهء آباده به اقلید. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، پنبه، انگور و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن قالی و گیوه است. در نزدیکی این ده معدن سنگ گچ قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان خفرک بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 46 هزارگزی شمال خاوری زرقان و یک هزارگزی راه شوسهء شیراز به اصفهان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 85 تن است. آب آن از رودخانهء سیوند تأمین می شود. محصول آن غلات و چغندر و میوه است. اهالی به زراعت و باغبانی اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان شش ده قره بلاغ بخش مرکزی شهرستان فسا واقع در 34 هزارگزی خاور فسا و در کنار راه فرعی فسا به داراکویه. سکنهء آن 41 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان فرمشکان بخش سروستان شهرستان شیراز واقع در 120 هزارگزی جنوب باختری سروستان و 5 هزارگزی راه شوسهء شیراز به جهرم. سکنهء آن 7 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بلوک رام هرمز واقع در پنج فرسخ و نیمی میانهء جنوب و مشرق رام هرمز. (از فارسنامهء ناصری ص216، بلوکات فارس، بلوک رامهرمز).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از ناحیهء خُشن آباد بلوک سبعه واقع در پنج فرسخی میانهء شمال و مشرق خُشن آباد. (از فارسنامهء ناصری ص218، بلوکات فارس، بلوک سبعه).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بلوک سرحد چهاردانگه (یا سرحد چهارناحیه) واقع در سه فرسخ پیشتر شمال اسپاس. (از فارسنامهء ناصری ص220، بلوکات فارس، بلوک سرحد چهاردانگه).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از ناحیهء فُرک بلوک سبعه واقع در چهارفرسخی جنوب فرک. (از فارسنامهء ناصری ص 219، بلوکات فارس، بلوک سبعه).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل واقع در 10 هزارگزی خاور سکوهه و 14 هزارگزی خاور راه شوسهء زاهدان به زابل. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای گرم و معتدل. سکنهء آن 1185 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین می شود. محصول آن غلات و لبنیات و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن قالیچه و گلیم و کرباس است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل واقع در 21 هزارگزی شمال باختری ینجار، و 2 هزارگزی راه فرعی ادیمی به زابل. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای گرم و معتدل. سکنهء آن 669 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین می شود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن قالیچه و گلیم و کرباس است. راه آن فرعی است. ساکنان این ده از طایفهء کلانتری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان واقع در 5 هزارگزی جنوب رفسنجان و در کنار راه شوسهء کرمان به رفسنجان. ناحیه ایست جلگه و سردسیر، و دارای 36 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و پسته و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلورد بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 54 هزارگزی خاور سعیدآباد و در سر راه فرعی سیرجان به بافت. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن فرعی است. ساکنان این ده از طایفهء بچاقچی هستند. و مزارع مقصودآباد و مرداب و نوران جزء آن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خاش شهرستان زاهدان واقع در یکهزار گزی جنوب خاوری خاش و در کنار راه شوسهء خاش به سراوان. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان واقع در 48 هزارگزی شمل باختری رفسنجان و در کنار راه مالرو رفسنجان به بافق. ناحیه ایست جلگه و سردسیر. سکنهء آن 160 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و پسته و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دراگاه بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع در 48 هزارگزی شمال حاجی آباد و در سر راه شوسهء کرمان به بندرعباس. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر. سکنهء آن 152 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن خرما و غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن شوسه است. مزارع مهدی آباد و زیارت جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش راور شهرستان کرمان واقع در 4 هزارگزی خاور راه فرعی راور به مشهد. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 90 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و پسته است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالی بافی است (قالی با نقشه). راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان واقع در 9 هزارگزی شمال باختری راور و یک هزارگزی راه فرعی راور به یزد. ناحیه ایست جلگه و سردسیر. دارای 85 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان صوغان بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 168 هزارگزی جنوب خاوری بافت و 2 هزارگزی شمال راه فرعی دولت آباد به کهنوج. ناحیه ایست کوهستانی و گرمسیر و مالاریایی، و دارای 85 تن سکنه. آب آن از رودخانه تأمین می شود. محصول آن غلات و خرما است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش بزمان شهرستان ایرانشهر واقع در 4 هزارگزی جنوب بزمان و 2 هزارگزی باختر راه مالرو ایرانشهر به بزمان. ناحیه ایست کوهستانی و گرمسیر و مالاریائی. سکنهء آن 75 تن است. آب آن از رودخانه تأمین می شود. محصول آن خرما و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 22 هزارگزی خاور شهداد و 2 هزارگزی خاور راه مالرو کشیت به خراسان. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 60 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن خرما و غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت آب بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 29 هزارگزی جنوب باختری بافت و در سر راه فرعی بافت به خبر. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 56 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان واقع در 59 هزارگزی خاور رفسنجان و 16 هزارگزی شمال راه شوسهء رفسنجان به کرمان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 53 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان باغین بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 48 هزارگزی جنوب باختری شهر کرمان و سه هزارگزی جنوب راه شوسهء کرمان به تهران. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان واقع در 81 هزارگزی شمال باختری راور و 35 هزارگزی شمال راه فرعی راور به کرمان. دارای 45 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان کوه پنج بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 80 هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد و در سر راه مالرو تنگو به خانه سرخ. دارای 30 تن سکنه است که از طایفهء قرائی می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان رودان بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 36 هزارگزی شمال میناب، و در سر راه فرعی کهنوج به میناب. دارای 30 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان ارزوئیهء بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 142 هزارگزی جنوب خاوری بافت و در سر راه فرعی ده سرد به علی آباد. دارای 25 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان ارزوئیهء بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 120 هزارگزی جنوب باختری بافت و در سر راه فرعی دشت بر به دولت آباد. دارای 24 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 95 هزارگزی شمال میناب و 7 هزارگزی باختر راه مالرو میناب به گلاشکرد. دارای 25 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان اندوهجرد بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 16 هزارگزی جنوب شهداد و در سر راه فرعی گوک به شهداد. دارای 20 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان بلورد بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 40 هزارگزی خاور سعیدآباد و 2 هزارگزی شمال راه فرعی سیرجان به بلورد. دارای 18 تن سکنه از طایفهء بچاقچی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان پاریز بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 60 هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد و در سر راه مال رو پاریز به خاتون آباد. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر. دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان فارغان بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع در 66 هزارگزی خاور حاجی آباد و در سر راه مالرو حاجی آباد به احمدی. دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان حصن بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 60 هزارگزی باختر زرند و 9 هزارگزی جنوب راه مالرو زرند به بافق. دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان چهارفرسخ بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 15 هزارگزی شمال باختری شهداد و یک هزارگزی راه مالرو شهداد به راور. دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش ماهان شهرستان کرمان واقع در 21 هزارگزی جنوب ماهان و 10 هزارگزی راه شوسهء کرمان به بم. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان نگار بخش مشیز شهرستان سیرجان واقع در 30 هزارگزی جنوب مشیز و در سر راه مالرو قریة العرب به مشیز. دارای 12 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 56 هزارگزی شمال کرمان و 4 هزارگزی خاور راه مالرو کرمان به راور. دارای 12 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان سیرچ بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 45 هزارگزی جنوب باختری شهداد و در سر راه مالرو سیرچ به کرمان. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیریز بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 45 هزارگزی شمال باختری زرند و 17 هزارگزی خاور راه مالرو زرند به بافق. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان ابراهیم آباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 12 هزارگزی جنوب سعیدآباد و در سر راه شوسهء سیرجان به بندرعباس. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 4 هزارگزی خاور ساردوئیه و 4 هزارگزی جنوب راه مالرو ساردوئیه به جیرفت. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان کشیت بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 150 هزارگزی جنوب شهداد، و در سر راه مالرو دارزین به گوک. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان درختنگان بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 30 هزارگزی شمال خاوری کرمان و 5 هزارگزی شمال راه مالرو شهداد به کرمان. دارای 8 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان کشکوئیهء شهرستان رفسنجان واقع در 56 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 7 هزارگزی خاور راه شوسهء رفسنجان به یزد. دارای 2 خانوار سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش راین شهرستان بم واقع در 5 هزارگزی خاور راین و 3 هزارگزی جنوب راه فرعی راین به نی بید. دارای 2 خانوار سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 55 هزارگزی شمال کرمان و 3 هزارگزی باختر راه مالرو شهداد به راور دارای 5 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 47 هزارگزی جنوب باختر ساردوئیه و 23 هزارگزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. دارای یک خانوار سکنه است که از طایفهء مهنی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه واقع در 28 هزارگزی شمال باختری رشخوار و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی تربت به رشخوار. ناحیه ایست دامنه و گرمسیر، و دارای 448 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و بادام است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن قالیچه و کرباس است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 101 هزارگزی جنوب خاوری قاین و 20 هزارگزی خاور راه اتومبیل رو اسفدن به اسفج. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 122 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شلغم است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 37 هزارگزی جنوب درمیان 3 هزارگزی شمال راه شوسهء بیرجند به درح. ناحیه ایست دامنه و گرمسیر، و دارای 15 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری خوسف. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 49 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری خوسف و 13 هزارگزی شمال خاوری قیس آباد. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر و دارای 74 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن مالرو است و از طریق خوسف میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع در 50 هزارگزی شمال باختری تربت جام و 5 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی تربت جام به فریمان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 230 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل، و 24 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 120 هزارگزی باختر خوسف و در سر راه مالرو عمومی بصیران. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر. دارای 113 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا از بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 37 هزارگزی جنوب خاوری درمیان و در سر راه شوسهء عمومی آواز به درح. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 41 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان رود میان خواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری رود و 10 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی تربت حیدریه به نیازآباد. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 86 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و بنشن است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه واقع در 33 هزارگزی شمال باختری رود و 5 هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء عمومی تربت حیدریه به قصبهء رود. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 64 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن کرباس و قالیچه است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ازغند بخش فیض آباد و محولات شهرستان تربت حیدریه واقع در 56 هزارگزی باختر فیض آباد و در سر راه شوسهء عمومی کاشمر. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 330 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خشکبار است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کهنه فرود بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 7 هزارگزی جنوب خاوری قوچان و 2 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء قدیمی مشهد به قوچان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 967 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه آن مالرو است. این ده دارای دفتر ازدواج و طلاق و یک باب دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شامکان بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع در 42 هزارگزی شمال خاوری ششتمد. ناحیه ایست کوهستانی و گرمسیر، و دارای 140 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حکم آباد بخش صفی آباد شهرستان سبزوار واقع در 22 هزارگزی جنوب باختری صفی آباد و در سر راه شوسهء عمومی سبزوار به جغتای. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 22 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و زیره است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار واقع در 32 هزارگزی جنوب راه آهن. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل و 12 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه های باغ و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است، و از طریق حجت آباد می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مزینان بخش داورزن شهرستان سبزوار واقع در 12 هزاروپانصدگزی جنوب باختری داورزن و 3 هزارگزی جنوب جادهء شوسهء قدیمی سبزوار. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 67 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان باشتین بخش داورزن شهرستان سبزوار واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری داورزن. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 24 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و زیره است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان رقهء بخش بشرویهء شهرستان فردوس واقع در 18 هزارگزی باختر بشرویه و 4 هزارگزی شمال راه مالرو عمومی بشرویه به گلشن. ناحیه ایست دره و گرمسیر، و دارای 37 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، ارزن، میوه های باغ و ابریشم است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان طاغنکوه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع در 17 هزارگزی شمال فدیشه. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 57 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری چکنه بالا. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 60 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع در 24 هزارگزی جنوب باختری اسفراین و 12 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی بجنورد به اسفراین. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 281 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن، زیره و پنبه است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. این ده دارای یک باب دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان برکال بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر واقع در 15 هزارگزی جنوب خاوری خلیل آباد. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 109 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، زیره، پنبه و منداب است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع در 21 هزارگزی شمال خاوری فدیشه. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 126 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد واقع در 6 هزارگزی شمال بجنورد و 4 هزارگزی خاور راه مالرو عمومی بجنورد به مانه. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 756 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کریت بخش طبس شهرستان فردوس واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری طبس. ناحیه ایست دشت و گرمسیر و دارای 25 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و انگور است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنارشهر بخش برد سکن شهرستان کاشمر واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری بردسکن، و در سر راه مالرو عمومی بردسکن به ریوش. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 366 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، زیرهء سبز، منداب، میوهء باغ، انار، انجیر و انگور است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرکوه بخش ریوش شهرستان کاشمر واقع در یک هزارگزی شمال خاوری ریوش و در سر راه مالرو عمومی ریوش به عطائیه. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 525 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، میوه های باغ و ابریشم است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 60 هزارگزی جنوب خوسف. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 14 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در هزارگزی جنوب باختری خوسف و در سر راه مالرو عمومی چشمه چاگرد. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 25 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف آباد پائین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری تربت جام و در سر راه شوسهء نظامی جنت آباد به تربت جام. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 50 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیوه ژن بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 62 هزارگزی شمال باختری فریمان و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی طهران به مشهد. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 57 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چولائی خانهء بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری مشهد. ناحیه ایست دره و سردسیر، و دارای 119 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و سیب زمینی است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد واقع در 78 هزارگزی شمال باختری مشهد و در سر راه شوسهء عمومی مشهد به رادکان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 219 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشکوه بخش تفت شهرستان یزد واقع در 37 هزارگزی جنوب باختری تفت و متصل بجادهء ابرقو به تفت و یزد. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 2108 تن سکنه. آب آن از قنات و رودخانهء محلی تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن اتومبیل رو است. این ده دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سمیرم پائین بخش حومهء شهرستان شهرضا واقع در 30 هزارگزی شمال باختری شهرضا و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء طالخونچه به قمبوان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 1227 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه آن اتومبیل رو است. این ده در حدود 7 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش حومهء شهرستان شهرضا واقع در 11 هزارگزی جنوب باختری شهرضا و متصل به راه عمومی شهرضا به علی آباد و دهاقان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 448 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و بادام است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن اتومبیل رو است. در اطراف این آبادی معدن گچ وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان واقع در 50 هزارگزی باختر نجف آباد و متصل به راه شوسهء نجف آباد به دامنه. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 411 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، انگور، سیب زمینی، بادام و گردو است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش اشکذر شهرستان یزد واقع در 7 هزارگزی شمال باختری اشکذر و در کنار راه اشکذر به میبد. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 387 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. صنایع دستی آنان نساجی میباشد. راه آن اتومبیل رو است. این ده دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دهق بخش نجف آباد شهرستان اصفهان واقع در 66 هزارگزی شمال باختری نجف آباد و متصل به راه مالرو دهک به دامنه. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 242 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، انگور، سیب زمینی، بادام، کتیرا، توت و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا از شهرستان اردستان واقع در 33 هزارگزی جنوب اردستان و 16 هزارگزی جنوب خاوری راه شوسهء اردستان به اصفهان. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 200 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و کتیرا و محصولات حیوانی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرکن بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع در 14 هزارگزی جنوب خاوری فلاورجان و 2 هزارگزی جنوب جادهء مبارکه به اصفهان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 184 تن است. آب آن از رودخانهء زاینده رود تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، صیفی و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شهربابک شهرستان یزد واقع در 3 هزارگزی جنوب باختری شهربابک و متصل به راه فرعی شهربابک به هرات خوره. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آن فرعی است. این ده دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان برزاوند شهرستان اردستان واقع در 50 هزارگزی جنوب خاوری اردستان، و 12 هزارگزی راه شوسهء اردستان به نائین. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 117 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، کتیرا و کنجد است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهاباد بخش بافق شهرستان یزد واقع در 66 هزارگزی شمال خاوری بافق و 13 هزارگزی خاور جادهء بهاباد به جزستان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 101 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان قهاب بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع در 34 هزارگزی خاور اصفهان، و 6 هزارگزی جنوب راه شوسهء اصفهان به یزد. دارای 33 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء زاینده رود تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد واقع در 11 هزارگزی خاور اردل. دارای 11 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد.

[عَ] (اِخ) ده مخروبه ایست از بخش سمیرم بالا از شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد آقاحسن.

[عَ دِ حَ سَ] (اِخ)دهی است کوچک از دهستان انار شهرستان رفسنجان واقع در 81 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 4 هزارگزی خاور راه شوسهء رفسنجان به یزد. دارای 40 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد آق تپه.

[عَ دِ تَپْ پَ] (اِخ)دهی است کوچک از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان واقع در 38 هزارگزی جنوب خاوری همدان، نزدیک آق تپه. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد آوه.

[عَ دِ وَ] (اِخ) دهی است جزء بخش جعفرآباد شهرستان ساوه. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 259 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، و میوه های باغ و انار است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان پلاس بافی است. راه آن مالرو است و یک هزارگز با راه شوسه فاصله دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد آهیه.

[عَ دِ یَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام سوختهء بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری ورامین و 2 هزارگزی راه نیمه شوسهء ورامین به شریف آباد. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 545 تن سکنه. آب آن از قنات و رودخانهء جاجرود تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق جلیل آباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد اخوان.

[عَ دِ اَ خَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران واقع در 20 هزارگزی باختر ری و 5 هزارگزی شمال راه رباط کریم. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 205 تن سکنه. آب آن از قنات رودخانهء کرج تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق فیروزبهرام میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد ارباب علی.

[عَ دِ اَ عَ] (اِخ)دهی است کوچک از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان واقع در 21 هزار و پانصد گزی شمال باختری اردستان و 2 هزار و پانصد گزی راه شوسهء اردستان به کاشان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 69 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، کرچک و منداب است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد امین.

[عَ دِ اَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان انار شهرستان رفسنجان واقع در 75 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و در کنار راه شوسهء رفسنجان به یزد. دارای 30 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد اینانلو.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش زرند شهرستان ساوه. دارای 26 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد بافران.

[عَ دِ فَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد باقراوف.

[عَ دِ قِ ؟] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران واقع در 9 هزارگزی جنوب شهرری و یک هزارگزی باختر راه شوسهء تهران به قم. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل، و 150 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق کهریزک میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد بالا.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ارادان بخش گرمسار شهرستان دماوند واقع در 14 هزارگزی شمال خاوری گرمسار و در سر راه شوسهء تهران به سمنان. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل، و 175 تن سکنه. آب آن از رودخانهء حبله رود تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن، پنبه، انار و انجیر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد بالا.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع در 25 هزارگزی شمال خاوری زنجان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 218 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد بالا.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز واقع در 16 هزارگزی جنوب قلعه زراس و در کنار راه مالرو چشمه آبخور به فرهادآباد. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 137 تن سکنه. آب آن از چاه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد بالا.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء زرند بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 18 هزارگزی جنوب زرند و در سر راه فرعی زرند به کرمان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 328 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، پسته و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد بالا.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری قاین، و 9 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی باشتین به بیرجند. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل، و 79 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و زعفران است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد برز.

[عَ دِ بُ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 32 هزارگزی شمال باختری کرمان و 4 هزارگزی خاور راه فرعی زرند به کرمان. دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد بزرگ.

[عَ دِ بُ زُ] (اِخ) دهی است از بخش ارکواز شهرستان ایلام واقع در 38 هزارگزی جنوب خاوری قلعه دره و در کنار راه مالرو و امامزاده نصرالدین. ناحیه ایست کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 205 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. ساکنین این ده از طایفهء شوهان، و چادرنشین میباشند و در زمستانها به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد بنوید.

[عَ دِ بِ نُیْ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد بوکان.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 2 هزار و پانصد گزی شمال بوکان و در مسیر راه شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی. سکنهء آن 338 تن است. آب آن از رودخانهء سیمین رود تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، حبوبات و چغندر است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد بهلول.

[عَ دِ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان در بقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 18 هزارگزی جنوب نیشابور. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 196 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد پائین.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ارادان بخش گرمسار شهرستان دماوند واقع در 13 هزارگزی شمال خاوری گرمسار و در کنار راه شوسهء سمنان به تهران. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل، و 220 تن سکنه. آب آن از رودخانهء حبله رود تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، بنشن، انار و انجیر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد پائین.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع در 27 هزارگزی شمال خاوری زنجان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و انگور است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد پائین.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز واقع در 18 هزارگزی جنوب قلعه زراس و در کنار راه مالرو تنگ مس به آبشاهی. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 155 تن سکنه. آب آن از چاه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد پائین.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان کامفیروز بخش اردکان شهرستان شیراز واقع در 43 هزارگزی خاور اردکان و 5 هزارگزی راه فرعی پل خان به خانی من. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی. سکنهء آن 390 تن است. آب آن از رودخانهء کر و رودخانهء محلی تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. این ده دارای پاسگاه ژاندارمری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و نیز رجوع به فارسنامهء ناصری ص256، بلوکات فارس، بلوک کام فیروز شود.

علی آباد پائین.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 7 هزارگزی شمال زرند و در کنار راه فرعی زرند به کرمان. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 204 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، پسته و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد پائین.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری قاین و 8 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی قاین به بیرجند. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 116 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و زعفران است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد پائین.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 45 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 40 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد پشت ریگ.

[عَ دِ پُ] (اِخ)دهی است از دهستان ریگان بخش فهرج شهرستان بم واقع در 33 هزارگزی جنوب خاوری فهرج و 5 هزارگزی شمال راه فرعی بم به خاش. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر و مالاریائی. دارای 305 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما، حنا و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد پشت شهر.

[عَ دِ پُ تِ شَ](اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان واقع در 4 هزارگزی شمال همدان و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء همدان به تهران. ناحیه ایست جلگه و سردسیر، و دارای 250 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد پشه کان.

[عَ دِ پَ شَ] (اِخ)دهی است از دهستان و بخش قیروکارزین شهرستان فیروزآباد واقع در 14 هزارگزی خاور قیر، خاور رودخانهء قره آغاج ناحیه ایست جلگه و گرمسیر و مالاریائی، و دارای 577 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قره آغاج تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و خرما است. اهالی به زراعت و باغبانی اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و نیز رجوع به فارسنامهء ناصری ص246، بلوکات فارس، بلوک قیروکارزین شود.

علی آباد تبارک.

[عَ دِ تَ رَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کزاز بالا از بخش سربند شهرستان اراک واقع در 17 هزارگزی شمال آستانه و 4 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ایست دامنه و سردسیر، و دارای 111 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هفته تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندرقند و انگور است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و در فصل خشکی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد تکه.

[عَ دِ تَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 12 هزارگزی جنوب نیشابور. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 109 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد تنگ.

[عَ دِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا از بخش اردکان شهرستان شیراز واقع در 54 هزارگزی جنوب خاوری اردکان و 4 هزارگزی راه فرعی بیضا به زرقان. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی، و 390 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و برنج است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد توابع.

[عَ دِ تَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری خوسف. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 19 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد ثانی.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 18 هزارگزی جنوب باختری کرمان و 3 هزارگزی شمال راه فرعی زرند به کرمان. دارای 18 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد جدید.

[عَ دِ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان واقع در 32 هزارگزی جنوب راه شوسهء رفسنجان به کرمان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر و دارای 73 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد جلودر.

[عَ دِ جِ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 77 هزارگزی خاور زرقان و در کنار راه فرعی ارسنجان به خفرک. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی، و 86 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد جنگل.

[عَ دِ جَ گَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان رونیزجنگل بخش مرکزی شهرستان فسا واقع در 34 هزارگزی باختر فسا، دارای 46 تن سکنه که از ایل عرب هستند و تغییر محل نیز میدهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد جورقان.

[عَ دِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان واقع در 15 هزارگزی شمال خاوری همدان و 6 هزارگزی خاور راه شوسهء همدان به تهران. ناحیه ایست دامنه و سردسیر، و دارای 191 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه آن اتومبیل رو است، و یک راه فرعی نیز دارد که به راه شوسه متصل میشود. این ده را «آق حصار» نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد جهر.

[عَ دِ جَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 32 هزارگزی باختر کرمان و 3 هزارگزی شمال راه فرعی زرند به کرمان. دارای 8 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد چاه کویر.

[عَ دِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دستگردان بخش طبس شهرستان فردوس واقع در 120 هزارگزی شمال طبس. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 14 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و ذرت است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد چدان.

[عَ دِ چُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 20 هزارگزی جنوب باختری قاین و 8 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی قاین به بیرجند. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل، و 21 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شلغم و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد چونچنان.

[عَ دِ چو چِ] (اِخ)دهی است جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت واقع در 6 هزارگزی شمال لشت نشاء، و در کنار دریا. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل مرطوب و مالاریائی. سکنهء آن 888 تن است. آب آن از نورود که از انشعابات سفیدرود است تأمین میشود. محصول آن برنج و صیفی و ماهی است. اهالی به زراعت و ماهیگیری اشتغال دارند. راه آن مالرو است، و از غازیان اتومبیل میرود. این ده دارای پاسگاه ژاندارمری و شعبهء شیلات است. و آن را «علی آباد» نیز نامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد حاجی تقی.

[عَ دِ تَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان زیراستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود واقع در 22 هزارگزی جنوب باختری شاهرود و 4 هزارگزی جنوب راه شوسه و در کنار راه آهن. ناحیه ایست جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 200 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و صیفی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد حاجی رمضان.

[عَ دِ رَ مَ](اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 82 هزارگزی شمال خاوری فریمان. ناحیه ایست دامنه و دارای آب و هوای معتدل، و 110 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد خان.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان جوخواه بخش طبس شهرستان فردوس واقع در 16 هزارگزی شمال باختری طبس و 3 هزارگزی جنوب راه عمومی گلشن به یزد. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر، و دارای 38 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و ارزن و شلغم است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد خسو.

[عَ دِ خَ] (اِخ) دهی است از بلوک داراب واقع در شش فرسخی میانهء جنوب و مغرب شهر داراب. (از فارسنامهء ناصری ص202، بلوکات فارس، بلوک داراب).

علی آباد خشک.

[عَ دِ خُ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان ابراهیم آباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری سعیدآباد و 4 هزارگزی راه شوسهء بندرعباس به سیرجان. دارای 40 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد خنامان.

[عَ دِ خِ] (اِخ) دهی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان واقع در 49 هزارگزی شمال خاوری رفسنجان و 18 هزارگزی شمال راه شوسهء رفسنجان به کرمان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 359 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد دبیران.

[عَ دِ دَ] (اِخ) دهی است از بلوک داراب واقع در یک فرسخ و نیمی جنوب شهر داراب. (از فارسنامهء ناصری ص202، بلوکات فارس، بلوک داراب).

علی آباد درازدره.

[عَ دِ دِ دَ رَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان تارود بخش مرکزی شهرستان دماوند واقع در 10 هزارگزی جنوب دماوند و 4 هزارگزی راه شوسهء تهران به مازندران. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر، و دارای 151 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات بنشن و سیب زمینی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی و قابل اتومبیل رانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد درازه.

[عَ دِ دِ زَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران واقع در 10 هزارگزی جنوب علیشاه عوض. دارای 229 تن سکنه. این ده در مسیر سیاه آب، قلمستان زیادی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد درگوش.

[عَ دِ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع در 35 هزارگزی جنوب سبزواران و 3 هزارگزی راه فرعی گلاشکرد به سبزواران. ناحیه ایست جلگه و گرمسیر و مالاریایی. دارای 58 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد دمق.

[عَ دِ دَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان ترک شهرستان ملایر واقع در 36 هزارگزی شمال باختری شهر ملایر و 15 هزارگزی باختر راه شوسهء ملایر و 15 هزارگزی باختر راه شوسهء ملایر به همدان. ناحیه ایست کوهستانی و سردسیر و مالاریائی. دارای 3923 تن سکنه است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه و انگور است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان بافتن قالی و جاجیم است. راه آن مالرو است. این ده دارای یک دبستان چهارکلاسه میباشد. در تابستان ها ایل یارمطاقلو برای تعلیف احشام خود به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد دوتو.

[عَ دِ دُ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کازرون واقع در 12 هزارگزی جنوب کازرون و در دامنهء کوه قبله. دارای 24 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد ده شیب.

[عَ دِ دِهْ] (اِخ) دهی است از بلوک فسا واقع در سه فرسخی میانهء جنوب و مشرق شهر فسا. این ده در سال 1296 ه . ق. احداث گردید. و ملک میرزا سیدعلی و میرزا جواد، پسران نگارندهء فارسنامهء ناصری است. (از فارسنامهء ناصری ص238، بلوکات فارس، بلوک فسا).

علی آباد ده گرد.

[عَ دِ دِهْ گِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالا از شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد رحمت آباد.

[عَ دِ رَ مَ] (اِخ)دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاه واقع در 18 هزارگزی شمال کنگاور و در کنار راه شوسهء همدان و در جنب خسروآباد. ناحیه ای است دامنه و سردسیر، و دارای 50 تن سکنه. آب آن از فاضل آب رودخانهء سیاه گر تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی است. این ده قهوه خانه ای در کنار راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد رودخانه.

[عَ دِ نَ] (اِخ) دهی است جزء بخش جعفرآباد شهرستان ساوه. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 137 تن سکنه. آب آن از رودخانه و فرقان تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و بنشن است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن گلیم و جاجیم است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد رونیز.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان رونیزجنگل بخش مرکزی شهرستان فسا واقع در 33 هزارگزی شمال فسا و در ادامهء کوه تودج و 2 هزارگزی راه شوسهء شیراز به فسا. دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی. سکنهء آن 140 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، حبوبات و میوه است. اهالی به زراعت و باغبانی اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالی بافی است. این ده دارای پاسگاه ژاندارمری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد زز.

[عَ دِ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان ززوماهرو از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 90 هزارگزی جنوب باختری الیگودرز و 7 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو اراک به بروجرد. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 183 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد زیرآب.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان محلات واقع در 6 هزارگزی جنوب محلات و متصل به جادهء شوسهء دلیجان به خمین. ناحیه ای است دامنه و سردسیر، و دارای 60 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد زیره لو.

[عَ دِ رَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان واقع در 62 هزارگزی باختر سیردان و 27 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 250 تن سکنه. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد سادات.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان کشکوئیهء شهرستان رفسنجان واقع در 41 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 4 هزارگزی خاور راه شوسهء رفسنجان به یزد. ناحیه ای است جلگه و سردسیر، و دارای 150 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پسته و بادام است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد سادات.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع در 54 هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و 2 هزارگزی راه فرعی گلاشکرد به کهنوج. دارای 42 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد ساسل.

[عَ دِ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 42 هزارگزی جنوب پاوه و 9 هزارگزی باختر قلعهء جوانرود. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 136 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و توتون است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد سرتخت.

[عَ دِ سَ تَ] (اِخ)دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 12 هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی مشهد به سرخس. ناحیه ای است در دامنهء کوه و دارای آب و هوای معتدل، و 241 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد سرتلی.

[عَ دِ سَ تُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا از بخش اردکان شهرستان شیراز واقع در 81 هزارگزی خاور اردکان و در کنار راه فرعی بیضا به زرقان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی و 151 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد سرتیپ.

[عَ دِ سَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع در 7 هزارگزی جنوب سبزواران و در کنار رودخانهء هلیل. دارای 16 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد سرکار.

[عَ دِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی زاهدان. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر، و دارای 285 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه های باغ و سبزی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد سلطان نصیر.

[عَ دِ سُ نَ](اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد سیدرحیم.

[عَ دِ سَیْ یِ رَ](اِخ) دهی است از دهستان زمج بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع در 10 هزارگزی خاور ششتمد و 5 هزارگزی باختر جادهء ارابه رو سبزوار به سنگرد. ناحیه ای است دامنه و دارای آب و هوای معتدل، و 456 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، میوه های باغ و بنشن است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن کرباس و شال است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد سیمک.

[عَ دِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان درختنگان بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 32 هزارگزی شمال خاوری کرمان و 4 هزارگزی باختر راه مالرو شهداد به کرمان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 2200 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد شاه بران.

[عَ دِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابراهیم آباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 8 هزارگزی جنوب سعیدآباد و در سر راه شوسهء بندرعباس به سیرجان. ناحیه ای است جلگه و سردسیر، و دارای 150 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد شور.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش نی ریز شهرستان فسا واقع در 13 هزارگزی باختر نی ریز و در جنوب دریاچهء بختگان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 364 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه آن فرعی است، ولی در موقع زیاد شدن آب دریاچه عبور خودرو ممکن نیست. مزارع فخرآباد، حمام آباد، علی آباد رئیسی جزء این قریه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد شور.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 10 هزارگزی شمال باختری زرند و 4 هزارگزی باختر راه مالرو زرند به رفسنجان. دارای 40 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد شور.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان واقع در 18 هزارگزی شمال رفسنجان و 7 هزارگزی شمال راه شوسهء رفسنجان به یزد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد شور.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری سبزوار و در سر راه شوسهء عمومی مشهد. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 505 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، زیره، پنبه و بنشن است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد شور.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 12 هزارگزی جنوب نیشابور. ناحیه ای است جلگه و شوره زار، و دارای 132 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد شه میر.

[عَ دِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 14 هزارگزی خاور نیشابور. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 295 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد شیب بازار.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از بلوک حومهء شیراز واقع در دوفرسخی جنوب شیراز. (از فارسنامهء ناصری ص194، بلوکات فارس، بلوک حومهء شیراز).

علی آباد شیب کوه.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان شیب کوه (زاهدان) بخش مرکزی شهرستان فسا واقع در 32 هزارگزی جنوب خاوری فسا. ناحیه ای است دامنه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی، و 70 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد شیخ.

[عَ دِ شَ] (اِخ) دهی است از بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 52 هزارگزی خاور شهداد و در سر راه مالرو گشیت به خراسان. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر، و دارای 70 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما، مرکبات و حنا است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد شیخ.

[عَ دِ شَ] (اِخ) دهی است از بلوک بیضا واقع در دو فرسخ و نیم میانهء جنوب و مشرق تل بیضا. (از فارسنامهء ناصری ص184، بلوکات فارس، بلوک بیضا).

علی آباد صادقی.

[عَ دِ دِ] (اِخ) دهی است کوچک جزء دهستان فراهان پائین بخش فرمهین شهرستان اراک واقع در 12 هزارگزی جنوب فرمهین. دارای 21 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آباد صالح خانی.

[عَ دِ لِ] (اِخ)دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 26 هزارگزی شمال خاوری فریمان و در سر راه مالرو عمومی شاهان گرماب به خارزار. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 168 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد طپانچه.

[عَ دِ طَ چَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران واقع در 28 هزارگزی باختر راه شهرری و 2 هزارگزی جنوب راه رباط کریم. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 92 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد عباسوند.

[عَ دِ عَبْ باسْ وَ](اِخ) دهی است کوچک از بلوک عباسوند بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری کوزران و در نزدیکی چشمه سفید. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد عبدالکریم.

[عَ دِ عَ دُلْ کَ](اِخ) دهی است از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان واقع در 34 هزارگزی راه شوسهء اردستان به کاشان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 185 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، کرچک و کنجد است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد علوی.

[عَ دِ عَ لَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان مشهد اردهار بخش قمصر شهرستان کاشان واقع در 58 هزارگزی شمال قمصر و در سر راه شوسهء کاشان به مشهد اردهار. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد علی.

[عَ دِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان عزیزآباد بخش فهرج شهرستان بم واقع در 25 هزارگزی جنوب باختری فهرج، و 5 هزارگزی راه فرعی بم به برج اکرم. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر و مالاریائی. دارای 312 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حنا و خرما است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد علی رضاخان.

[عَ دِ عَ رِ](اِخ) دهی است از بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 25 هزارگزی خاور شهداد و در سر راه مالرو کشیت به خراسان. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر، و دارای 50 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و مرکبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد فخرآباد.

[عَ دِ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 92 هزارگزی جنوب خاوری قاین و در جنوب راه اتومبیل رو قاین به شیروان. ناحیه ای است دامنه و گرمسیر، و دارای 53 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد قاسم خان.

[عَ دِ سِ] (اِخ)دهی است از دهستان ریگان بخش فهرج شهرستان بم واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری فهرج و 3 هزارگزی شمال راه فرعی بم به خاش. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر و مالاریایی. سکنهء آن 95 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و حنا است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد قرق.

[عَ دِ قُ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا از بخش اردکان شهرستان شیراز واقع در 83 هزارگزی جنوب خاوری اردکان و یک هزارگزی راه فرعی بیضا به زرقان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 102 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و نیز رجوع به فارسنامهء ناصری ص184، بلوکات فارس، بلوک بیضا شود.

علی آباد قرنه.

[عَ دِ قَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 24 هزارگزی شمال باختری فریمان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 175 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد قره گل.

[عَ دِ قَ رَ گُ] (اِخ)دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 38 هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 4 هزارگزی باختر راه شوسهء بوکان به میاندوآب. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. سکنهء آن 80 تن است. آب آن از رودخانهء سیمین رود تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد قزل ایاق.

[عَ دِ قِ زِ اَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران واقع در 10 هزارگزی باختر ری و 2 هزارگزی راه رباط کریم. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 107 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد قلعه خان.

[عَ دِ قَ عَ] (اِخ)دهی است از دهستان عزیزآباد بخش فهرج شهرستان بم واقع در 22 هزارگزی جنوب باختری فهرج و 6 هزارگزی جنوب باختری فهرج و 6 هزارگزی راه شوسهء بم به زاهدان. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر و مالاریایی، و دارای 434 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، حنا و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد قنبرخان.

[عَ دِ قَمْ بَ] (اِخ)دهی است کوچک از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع در 24 هزارگزی جنوب سبزواران و در کنار رودخانهء هلیل. دارای 22 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد قیصریه.

[عَ دِ قَ صَ ری یَ](اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران واقع در 14 هزارگزی جنوب خاوری شهرری و 4 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 167 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق زمان آباد می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آبادک.

[عَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنار شهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری بردسکن و در سر راه مالرو عمومی بردسکن به زردک. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 196 تن سکنه.آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، زیره، پنبه، منداب و میوه های باغ است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد کازرانی.

[عَ دِ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو از بخش شیروان شهرستان قوچان واقع در 57 هزارگزی جنوب باختری شیروان و 4 هزارگزی خاور راه مالرو عمومی امیران به دولت آباد. ناحیه ای است دامنه و دارای آب و هوای معتدل، و 198 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، توتون و انگور است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن قالیچه و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد کال.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 12 هزارگزی جنوب نیشابور. ناحیه ای است کویر و شوره زار، و دارای 37 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد کالخونی.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان رباط سرپوشیدهء بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع در 36 هزارگزی خاور سبزوار و 4 هزارگزی جنوب راه شوسهء قدیمی سبزوار. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 460 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و در تابستان از طریق زعفرانیه میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد کتول.

[عَ دِ کَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای سه گانهء گرگان است. این بخش در خاور بخش مرکزی و باختر بخش رامیان واقع است. قسمت شمالی آن دشت، و قسمت جنوبی آن کوهستانی است. هوای ناحیهء دشت معتدل، و هوای قرای کوهستانی سردسیر و سالم است. آب قرای کوهستانی از چشمه سار، و آب قرای دشت از قنوات تأمین میشود. این بخش از 39 آبادی تشکیل میشود و مرکز آن قصبهء علی آباد است. قرای مهم آن عبارتند از: خارکلاته، مزرعه، وشمگیر، برافتان، جنگلده، سیاه مرزکوه. جمعیت این بخش در حدود 14500 تن است. محصول عمدهء آن غلات، برنج، حبوبات و توتون سیگار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد کرفتو.

[عَ دِ کَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو از بخش دیوان درهء شهرستان سنندج واقع در 53 هزارگزی شمال باختری دیوان دره و 4 هزارگزی باختر کرفتو. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد کله عمر.

[عَ دِ کَ لَ عُ مَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان بهنام سوختهء بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 24 هزارگزی خاور ورامین و 3 هزارگزی جنوب راه خراسان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 200 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. این ده معروف به قرائی و ابوالقاسم خانی نیز میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد کوچک.

[عَ دِ چَ / چِ] (اِخ)دهی است از بخش ارکواز شهرستان ایلام واقع در 38 هزارگزی جنوب خاوری قلعه دره و در کنار راه مالرو امام زاده نصرالدین. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 170 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. ساکنان این ده چادرنشین هستند و در زمستان به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آبادک وسط.

[عَ دَ کِ وَ سَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 16 هزارگزی شمال باختری ورامین و 9 هزارگزی باختر راه شوسهء ورامین. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 80 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن از طریق عزیزآباد اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد کوسه.

[عَ دِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حشون بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 40 هزارگزی باختر بافت، و 10 هزارگزی شمال راه فرعی سیرجان به بافت. ناحیه ای است جلگه و سردسیر، و دارای 78 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. ساکنان این ده از طایفهء افشار هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد کوشک بامداد.

[عَ دِ کو کِ](اِخ) دهی است از دهستان قنقری بالا (علیا) از بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده واقع در 62 هزارگزی شمال باختری سوریان و 2 هزارگزی راه شوسهء شیراز به اصفهان. ناحیه ای است جلگه و سردسیر، و دارای 308 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و میوه است. اهالی به زراعت و باغبانی اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد کویر.

[عَ دِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان اصفهک بخش بشرویهء شهرستان فردوس واقع در 15 هزارگزی شمال باختری بشرویه و در سر راه مالرو عمومی بشرویه. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر، و دارای 52 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و ارزن است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد کهنه.

[عَ دِ کُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 48 هزارگزی جنوب خاوری پاوه و 3 هزارگزی جنوب باختری قلعهء جوانرود، و در کنار رودخانه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 125 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و توتون است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد گشور.

[عَ دِ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 36 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 3 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. ناحیه ای است تپه ماهور و سردسیر و مالاریائی. سکنهء آن 420 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. ساکنان این ده از طایفهء غیب غلام بوده و در زمستانها به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد لزگی بلاغ.

[عَ دِ لَ بُ] (اِخ)دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 30 هزار و پانصد گزی باختر اهر و 2 هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 428 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی آباد لوچ.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در 39 هزارگزی شمال باختری قروه و 6 هزارگزی باختر پای تمر. ناحیه ای است جلگه و سردسیر، و دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و قلمستان است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان بافتن قالیچه و گلیم و جاجیم است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد لوله.

[عَ دِ لو لَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 9 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر، و دارای 359 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، میوه های باغ، سبزی و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن اتومبیل رو است. آب این ده را با لوله بشهر آورده اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد مارکی.

[عَ دِ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و 5 هزارگزی باختر راه دوساری به سبزواران. دارای 15 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد مبارکه.

[عَ دِ مُ رَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 24 هزارگزی شمال باختری کرمان و یک هزارگزی شمال راه فرعی زرند به کرمان. دارای 20 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد مجدالدوله.

[عَ دِ مَ دِدْ دَ لَ](اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران واقع در 6 هزارگزی شمال ری و 3 هزارگزی جنوب شهر تهران. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 377 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق زمان آباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد محمدآباد.

[عَ دِ مُ حَمْ مَ](اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا از بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 33 هزارگزی جنوب خاوری درمیان و در سر راه شوسهء عمومی آواز به دستگردان. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر، و دارای 322 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شلغم و چغندر است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آباد محیط.

[عَ دِ مُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 15 هزارگزی جنوب خاوری ورامین و 3 هزارگزی باختر راه آهن. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 367 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق خاوه میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد مران.

[عَ دِ مَرْ را] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو از بخش دیوان درهء شهرستان سنندج واقع در 50 هزارگزی شمال دیوان دره و 9 هزارگزی خاور کرفتو. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 297 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و توتون است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد مزرعهء نو.

[عَ دِ مَ رَ عَ یِ نَ](اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کاشان واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری کاشان و در کنار راه فرعی کاشان به ابوزیدآباد. ناحیه ای است جلگه و شنزار و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و تنباکو و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد مشیرالدوله.

[عَ دِ مُ رِدْ دَ لَ](اِخ) دهی است جزء دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران واقع در 42 هزارگزی جنوب باختری شهرری و 12 هزارگزی باختر راه شوسهء قم. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 390 تن سکنه. آب آن از قنات و رودخانهء کرج تأمین میشود. محصول آن غلات، میوه های باغ، صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن از طریق رباط کریم اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد مطلب خان.

[عَ دِ مُ طَلْ لِ](اِخ) دهی است از دهستان قهاب صرصر بخش صیدآباد شهرستان دامغان واقع در 8 هزارگزی خاور صیدآباد و یک هزارگزی شمال راه شوسهء دامغان به سمنان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 700 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، پسته، بادام، پنبه، انگور و صیفی است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. این ده دارای یک راه فرعی است که به راه شوسه متصل میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد ملاعلی.

[عَ دِ مُلْ لا عَ] (اِخ)دهی است از دهستان برخوار بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع در 21 هزارگزی شمال اصفهان و یک هزارگزی جادهء حبیب آباد به اصفهان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 805 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، صیفی و روناس است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن اتومبیل رو است. این ده دارای 5 باب دکان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد ملک.

[عَ دِ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 88 هزارگزی خاور زرقان و 3 هزارگزی راه فرعی خفرک به توابع ارسنجان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی. سکنهء آن 165 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر و میوه است. اهالی به زراعت و باغ داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی آباد ملکی.

[عَ دِ ؟] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 44 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 716 تن سکنه. آب آن از قنات و از رودخانهء خورخوره تأمین میشود. محصول آن غلات، سیب زمینی، بنشن، انگور، زردآلو و عسل است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن قالی و جاجیم است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد ممو.

[عَ دِ مَ] (اِخ) دهی است از بلوک فسا واقع در شش فرسخی پیشتر شمالی شهر فسا. (از فارسنامهء ناصری ص 238، بلوکات فارس، بلوک فسا).

علی آباد منتصر.

[عَ دِ مُ تَ صِ] (اِخ)دهی است جزء دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری ورامین و متصل به راه شوسهء فرعی کبیرآباد. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 118 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و میوه های باغ است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد منصوریه.

[عَ دِ مَ ری یَ](اِخ) دهی است کوچک از دهستان گرمسیر شهرستان اردستان واقع در 27 هزارگزی شمال باختری اردستان و 7 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء اردستان به کاشان. ناحیه ای است جلگه و دارای 79 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد موقوفه.

[عَ دِ مَ فَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران واقع در 42 هزارگزی جنوب باختری شهرری و 8 هزارگزی باختر راه شوسهء قم. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 320 تن سکنه. آب آن از قنات و فاضل آب رودخانهء کرج تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و چغندرقند است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق خمارآباد میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی آباد مهیار.

[عَ دِ مَهْ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان حومهء بخش حومهء شهرستان شهرضا واقع در 24 هزارگزی شمال شهرضا و در کنار خاور راه شوسهء اصفهان به شهرضا. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 57 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علی آباد میربیگ.

[عَ دِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 52 هزارگزی باختر نورآباد و 34 هزارگزی باختر راه اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. ناحیه ای است دامنه و سردسیر و مالاریایی، و دارای 180 تن سکنه. آب آن از چشمهء چنار تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه آن مالرو است. اهالی این ده از طایفهء شاهیوند بوده و در زمستانها به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آباد میرحسینی.

[عَ دِ حُ سَ] (اِخ)دهی است کوچک از دهستان کور بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 48 هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و 12 هزارگزی جنوب راه مالرو ساردوئیه به درازین. دارای 22 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد میرزاحسین.

[عَ دِ حُ سَ](اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 42 هزارگزی جنوب خوسف و در سر راه مالرو عمومی خوسف به درح. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 108 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آبادو.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان قهاب صرصر بخش صیدآباد شهرستان دامغان واقع در 9 هزارگزی خاور صیدآباد. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آبادو.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان قهاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان واقع در 4 هزارگزی خاور صیدآباد و 3 هزارگزی ایستگاه سرخ ده. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی آباد ورکانه.

[عَ دِ وَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان واقع در 17 هزارگزی جنوب خاوری همدان و یک هزارگزی ورکانه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 250 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء ارزان فود تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، صیفی و قلمستان است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی آباد وزیر.

[عَ دِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کشکوئیهء شهرستان رفسنجان واقع در 43 هزارگزی شمال باختری رفسنجان. و 7 هزارگزی خاور راه شوسهء رفسنجان به یزد. ناحیه ای است جلگه و سردسیر، و دارای 400 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پسته، لبنیات، پنبه و صیفی است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن گلیم و کرباس است. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد هراتی.

[عَ دِ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان واقع در 55 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و در کنار راه مالرو رفسنجان به بافق. ناحیه ای است جلگه و سردسیر، و دارای 75 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پسته و پنبه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد هروی.

[عَ دِ هِ رَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع در 8 هزارگزی جنوب سبزواران و 2 هزارگزی باختر راه فرعی سبزواران به کهنوج. دارای 12 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی آباد هنم.

[عَ دِ هُ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان هنام و بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری الشتر و 8 هزارگزی جنوب خاوری راه اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. ناحیه ای است جلگه و سردسیر و مالاریائی، و دارای 80 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هنام تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات و پشم است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی آبادی.

[عَ] (اِخ) محمد بن عثمان بن محمد علیابادی سمرقندی، ملقّب به حسام الدین. وی در سال 628 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: 1- فوائد فی الفقه. 2- کامل الفتاوی. 3- مطلع المعانی و منبع المبانی، در تفسیر قرآن. (از معجم المؤلفین ج10 ص286 از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1297 و سایر صفحات و هدیة العارفین بغدادی ج2 ص112).

علی آباد ینگی ملک.

[عَ دِ یِ مُ] (اِخ)دهی است جزء دهستان بزچلو از بخش کمیجان شهرستان اراک واقع در 6 هزارگزی باختر کمیجان و در سر راه عمومی کمیجان به همدان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 65 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق کمیجان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی آرزو.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن حسام الدین گوالیری اکبرآبادی (علی خان... یا علی شاه...)، لقب او حسام الدین بود، و نسب او از جانب پدر به علامه کمال الدین دهلوی و از سوی مادر به شیخ محمد الغوث گوالیری میرسد. تولد او در سال 1101 ه . ق. در گوالیار هند بود و در سال 1130 ه . ق. به دهلی آمد و در محضر بسیاری از بزرگان و امیران حاضر شد. و چون دولت تیموریان به سر آمد وی به فیض آباد رفت. و سپس به لکنهور رفته و در بیست وسوم ربیع الثانی سال 1169 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1- چراغ هدایت. 2- خیابان، که شرح گلستان سعدی است. 3- سراج اللغة. 4- العطیة الکبری، در فن بیان. 5- مجمع النفائس، در طبقات شعرای فرس. 6- مصطلحات الشعراء الحدیثة. 7- الموهبة العظمی، در فن معانی. (از مقدمهء فرهنگ چراغ هدایت نوشته محمد دبیرسیاقی). و نیز رجوع به آرزو و به کتب ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص59 و ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص327.

علی آزاد.

[عَ یِ] (اِخ) (غلام...) ابن نوح حسینی واسطی بلگرامی هندی حنفی. رجوع به غلام علی آزاد شود.

علی آغاجی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن الیاس آغاجی بخاری، مکنّی به ابوالحسن. وی از امرای شاعردوست بود و خود نیز اشعاری دارد. در عهد او دقیقی شاعر میزیست. (از لباب الالباب عوفی چ سعید نفیسی ص32). رجوع به آغاجی و نیز رجوع به علی بن الیاس... شود.

علی آقا.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه واقع در 37 هزارگزی شمال خاوری کدکن و 7 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی مشهد به زاهدان. ناحیه ای است دامنه، گرمسیر، و دارای 140 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن مالرو است و از طریق شمال مستعلی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آقاشیخ.

[عَ شَ] (اِخ) فراهانی کمره ای، مشهور به آقاشیخ. متکلم و فقیه قرن یازدهم هجری است که در کاشان درگذشت. وی شاگرد مجلسی بوده است. او را رساله ای است در اثبات حدوث زمانی برای عالم. (از معجم المؤلفین ج7 ص165).

علی آق کرمانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن عبدالله آق کرمانی حنفی. فقیه بود و در سال 1028 ه . ق. در آق کرمان درگذشت. او را مجموعه ای است از فتاوی. (از معجم المؤلفین ج7 ص131 از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص754 و ایضاح المکنون ج2 ص155).

علی آق کرمانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) قریمی آق کرمانی، ملقّب به نقشی. رجوع به علی قریمی شود.

علی آل باکثیر.

[عَ یِ لِ کَ] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن محمد کندی، آل باکثیر. رجوع به علی کندی شود.

علی آل حاجی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن سلیمان بن احمد آل حاجی بلادی. رجوع به علی حاجی شود.

علی آلو.

[عَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو از بخش شیروان شهرستان قوچان واقع در 39 هزارگزی جنوب باختری شیروان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 224 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، توتون و انگور است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی آلوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالحمید آلوسی، ملقّب به علاءالدین. عالم در برخی علوم بود. وی در سال 1288 ه . ق. در آلوس متولد شد و در آخر شوال سال 1355 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الاَثار العربیة فی الدولتین الامویة و العباسیة. 2- تذکرة الشقیق فی التصوف. 3- الدرة المرضیة، در توحید. 4- صحیح المنقول، در وعظ. 5- کافیة المجالس، در وعظ. (از معجم المؤلفین ج7 ص118 از الدلیل العراقی الرسمی ص916).

علی آلوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن نعمان بن محمود آلوسی بغدادی، ملقّب به علاءالدین. مورخ و نحوی شاعر است که در شعبان سال 1277 ه . ق. متولد شد و از مدرسهء قضات در قسطنطنیه فارغ التحصیل گشت. و در برخی از شهرها امر قضاء را عهده دار شد و در سال 1340 ه . ق. در بغداد درگذشت. او راست: 1- الدر المنثور فی رجال القرن الثانی عشر و الثالث عشر، که کامل نیست. 2- نظم آجرومیة، در نحو. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص254 از اعلام العراق اثری ص71 و معجم المطبوعات سرکیس ص6 و ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص542).

علی آمدی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن ابی علی بن محمد بن سالم تغلبی آمدی حنبلی شافعی، ملقّب به سیف الدین. نام او در الاعلام زرکلی بصورت «علی بن محمد بن سالم...» آمده است. وی فقیه و اصولی و متکلم و منطقی و حکیم بود. در سال 551 ه . ق. در آمد متولد شد و در بغداد سکونت کرد، سپس به شام و از آنجا به مصر رفت و سرانجام در سوم صفر سال 631 یا 632 ه . ق. در دمشق درگذشت و در دامنهء کوه قاسیون دفن شد. او راست: 1- ابکار الافکار فی اصول الدین. 2- احکام الاحکام فی الاحکا،؛ در دو مجلد. 3- دقائق الحقائق فی الحکمة. 4- غایة الامل فی علم الجدل. 5- غایة المرام فی علم الکلام. (از معجم المؤلفین ج7 ص155 از سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص211 و الوافی صفدی ج12 ص124 و طبقات الشافعیهء اسنوی ص25 و فهرس المؤلفین بالظاهریة و وفیات الاعین ابن خلکان ج1 ص415 و عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج2 ص174 و لسان المیزان ابن حجر ج3 ص140 و ج5 ص144 و تاریخ الحکماء قفطی ص240 و الذیل علی الروضتین ص161 و الدارس نعیمی ج1 ص393 و حسن المحاضرة سیوطی ج1 ص312. و المختصر فی اخبار البشر ابوالفداء ج3 ص162 و شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص323 و مختصر دول الاسلام ج2 ص103 و مرآة الجنان یافعی ج4 ص73 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص707 و مفتاح السعادهء طاش کبری ج2 ص49 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص4 و 17 و سایر صفحات و ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص281 و سایر صفحات و ج2 ص137 و سایر صفحات و روضات الجنات خوانساری ص489).

علی آمدی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمدبن یوسف بن خضر آمدی حنبلی، ملقّب به زین الدین فقیه و عالم به تعبیر خواب بود و در سال 710 ه . ق. در بغداد وفات کرد. او راست: 1- التبصیر فی التعبیر. 2- تعالیق فی الفقه. (از معجم المؤلفین ج7 ص32 از کشف الظنون ص247 و الدرر الکامنة ج3 ص21).

علی آمدی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسین آمدی نحوی، مکنّی به ابوالحسن. ابن الندیم گوید که او بمصر رفت و در آنجا ساکن شده از خواص ابوالفضل بن خنزابهء وزیر گردید. و او را خطی صحیح و ملیح بود. و یاقوت گوید که او از مشایخ عبدالسلام بن حسین بصری لغوی بود و اشعاری به خط او دیده است. (از معجم الادباء، چ مارگلیوث ج5 ص181).

علی آمدی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بغدادی حنفی، مشهور به آمدی و مکنّی به ابوالحسن. فقیه بود و در سال 467 ه . ق. درگذشت. او راست: عمدة الحاضر و کفایة المسافر، که در فروع فقه حنبلی و در چهار مجلد است. (از معجم المؤلفین ج7 ص208 از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1166).

علی آمدی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد حزوری آمدی شافعی. مفسر و فقیه (متوفی در سال 1210 ه . ق.). وی مفتی شهر آمد بوده است. او راست: تفسیر سورة الفاتحة بالحروف المهملة. (از معجم المؤلفین ج7 ص190 از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص772 و ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص307).

علی آملی.

[عَ یِ مُ] (اِخ) ابن احمدبن حسین حسینی علوی آملی، ملقّب به ممتازالعلماء و مکنّی به ابوالحسن. فقیه امامی بود و اصل او از آمل و تولدش در بمبئی به سال 1298 ه . ق. بوده است. او مدتی در کربلا ساکن بود و نزد علمای آنجا تحصیل کرد. و در سال 1355 ه . ق. در لکهنو در هند درگذشت. او را کتابی در فتاوی، و رسائلی در اجتهاد و اثبات نبوت و امامت است. (از معجم المؤلفین ج7 ص14 از الاعلام زرکلی ج5 ص67 و اعیان الشیعة ج6 ص283).

علی آملی.

[عَ یِ مُ] (اِخ) ابن سیدکمال الدین بن سیدقوام الدین مرعشی آملی (سید...). وی در سال 807 ه . ق. پس از رفع شورش اسکندر شیخی توسط شهرخ میرزا، به حکومت ولایت آمل رسید و بارفروشه ده را به برادر خود سیدغیاث الدین، و آمل را به سیدقوام الدین بن سیدرضی الدین علی واگذاشت. پس از یک سال مردم آمل از حکومت سیدقوام الدین به تنگ آمده وی را عزل کرده و سیدعلی ساری را که در جنگل بود به شهر آورده به حکومت برگزیدند. و در جنگی که بین سیدعلی آملی و سیدعلی ساری درگرفت سیدعلی ساری شکست خورده فرار کرد. و سیدعلی در مدت حکومتش بر آمل و برخی شهرهای دیگر مازندران بارها با سایر سادات جنگ وگریز کرد تا سرانجام در سال 825 ه . ق. که با عده ای از مردم تنکابن به دروازهء آمل تاخته بود تیری به او اصابت کرد و پس از چند روز درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج3 صص346 - 350). و نیز رجوع به تاریخ طبرستان و رویان و مازندران تألیف سیدظهیرالدین بن سیدنصیرالدین مرعشی شود.

علی آیدینی.

[عَ یِ دی] (اِخ) ابن یحیی آیدینی رومی حنفی. واعظ بود و در جامع محمدآغا وعظ میگفت. او راست: مسلک السلاطین که آن را در سال 1042 ه . ق. برای سلطان مراد تألیف کرد. (از معجم المؤلفین ج7 ص260 از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1677 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص755).

علیا.

[عُلْ] (ع ن تف) مؤنث أعلی. بلندتر. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || هر جای بلند. (از اقرب الموارد) (متن اللغة). ج، عُلا(1). (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). رجوع به أعلی شود.
- الید العلیا خیر من الید السفلی؛ منظور از علیا در اینجا بخش نده و انفاق کننده و یا عفیف است. و مقصود از سفلی سؤال کننده و درخواست کننده است. (از لسان العرب) (ذیل اقرب الموارد).
- صفة الله العلیا؛ منظور شهادت «لا اله الاّ الله» است. (از لسان العرب) (ذیل اقرب االموارد).
- علیا مضر؛ قسمت بالای مضر، که گویند قریش و قیس است. و غیر از آنها را سفلی مضر گویند. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة).
(1) - اقرب الموارد آن را «عُلی» با الف یائی ضبط کرده است.

علیا.

[] (اِخ) نام عورتی که پس از «هوشی» هفت سال بر بنی اسرائیل سلطنت کرد و بعضی از ملک زادگان را به قتل رساند. (از حبیب السیر چ تهران ص46).

علیا.

[عُلْ] (اِخ) دهی است از دهستان میمند بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد، که مشهور به «ده بالا» است. رجوع به «ده بالا» شود. (از فرهنگ جعرافیایی ایران ج7).

علیا.

[عُلْ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 45 هزارگزی شمال زرقان و 6 هزارگزی راه فرعی مرودشت به ابرج. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علیا.

[عُلْ] (اِخ) قریه ای است واقع در ده فرسخی میانهء جنوب و مشرق آباده. (از فارسنامهء ناصری).

علیا.

[عُلْ] (اِخ) قریه ای است از قرای ناحیهء فرمشکان، که آن ناحیه ای است در جنوب کوار. (از فارسنامهء ناصری).

علیا.

[عُلْ] (اِخ) یکی از دهستان های چهارگانهء شهرستان اردستان است که در خاور این شهرستان واقع شده و حدود و مشخصات آن به شرح زیر است:
حدود: از شمال به دهستان گرمسیر، از جنوب به دهستان برزاوند و بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، از خاور به دهستان پائین، از باختر به شهرستان کاشان.
وضع طبیعی: در مرکز این دهستان دو رشته ارتفاع مجزا بنام کوه «جقند» و کوه «لاسیب» قرار دارد، که راه اردستان به اصفهان از وسط این دو ارتفاع میگذرد. و دیگر رشته ارتفاع کوه «شورغستان» که از جنوب خاور بطرف شمال باختر ادامه دارد (که خط الرأس این رشته ارتفاع حد طبیعی دهستان علیا را با بخش کوهپایه مشخص مینماید). ضمناً راه فرعی اردستان به اصفهان از گردنهء شورغستان رشته ارتفاع نامبرده عبور میکند. هوای این دهستان نسبتاً معتدل، و آب مزروعی قراء از قنوات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، گردو، بادام، قیسی و کتیرا است.
شغل اهالی زراعت و مختصری گله داری، و صنعت محلی آن کرباس بافی است. قرای این دهستان بوسیلهء راههای ماشین رو و ارابه رو به یکدیگر مربوط میشوند. این دهستان از 26 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن 13340 تن است.
قرای مهم آن عبارتند از کچوسنگ (مرکز دهستان)، شیرازان، جنبه، فسخود، آونج. در بهار سال 1328 ه . ش. بعلت جریان سیل، قسمتی از آبادیهای این دهستان خراب شد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

علیاء .

[عَلْ] (ع ن تف) مؤنث أعلی. ولی در تأنیث أعلی، عُلیا بهتر و مستعمل تر است. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (از متن اللغة). || (اِ) آسمان. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || سر کوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (متن اللغة). سر کوه، و یا سر هر کوه بلند. (از لسان العرب) (تاج العروس). || جای بلند. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد). || آنچه بلند برآید از چیزی. || کار بزرگ سترگ. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). ج، عُلا. (متن اللغة).

علیاء .

[عَلْ] (اِخ) ابن هیثم. از همراهان علی بن ابی طالب (ع) در جنگ جمل. (از حبیب السیر چ خیام ج1، ص529).

علیائیة.

[عَلْ ئی یَ] (اِخ) یا علیاویة. از فِرَق غُلاة بودند که حضرت علی بن ابی طالب (ع) را خدا میدانستند. رجوع به علیاویة شود.

علیاباد.

[عَ لی یا] (اِخ) علی آباد. نام چندین قریه است در نواحی ری. یکی از آنها در زیر قلعهء طَبَرک واقع شده و بقیه در اطراف و حوالی ری است. (از معجم البلدان).

علیاجاه.

[عُلْ] (ص مرکب) مؤنث عالی جاه. عنوانی بزرگ داشت زنی را. از القاب و عناوین زنان. خطابی تفخیم آمیز زنان را.

علیاجناب.

[عُلْ جَ] (ص مرکب) مؤنث عالی جناب. عنوانی و خطابی بزرگ داشت زنی را. از القاب و عناوین زنان. خطابی تفخیم آمیز زنان را.

علیاحضرت.

[عُلْ حَ رَ] (ص مرکب)مؤنث أعلی حضرت. عنوانی و خطابی ملکه و امپراطریس را. عنوان و لقب رسمی، ملکه و شهبانو را، خواه در زمان سلطنت شوی او و یا سلطنت فرزند یا فرزندان وی.

علیاری.

[عَ] (اِخ) حسن بن علی بن عبدالله بن محمد بن محب اللهبن محمدجعفر علیاری قراجه داغی تبریزی. اصولی و فقیه. وی بیش از ده سال در نجف اشرف اقامت داشت و نزد بسیاری از علما تحصیل کرد. سپس به تبریز بازگشت و در سال 1358 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- بدائع الاسلام فی شرح شرائع الاسلام. 2- جامع السعادة. 3- صراط النجاة. 4- مشکاة الاصول الی علم الاصول، در سه مجلد. 5- مشکاة الانوار فی اصول الدین، در دو مجلد. (از معجم المؤلفین ج3 ص256 از اعلام الشیعة آغابزرگ ج1 ص416). و نیز رجوع به حسن علیاری شود.

علیامخدره.

[عُلْ مُ خَدْ دَ رَ / رِ] (اِ مرکب)عنوانی و خطابی زنان را. خطابی احترام آمیز زنی را.

علیامقام.

[عُلْ مَ] (ص مرکب) مؤنث عالی مقام. خطابی به تعظیم و بزرگ داشت زنی را.

علیامکرمه.

[عُ مُ کَرْ رَ مَ / مِ] (ص مرکب)خطابی تعظیم و تفخیم آمیز زنی را. خطابی آمیخته به احترام زنی را.

علیان.

[عَلْ] (ع ص) مرد دراز تن آور. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). مرد دراز تن آور که درازی وی بی تناسب باشد. (ناظم الاطباء). مذکر و مؤنث در آن یکسان است. و یاء آن مبدل از واو میباشد. (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عِلیان. رجوع به عِلیان شود.

علیان.

[عِلْ] (ع ص) بزرگ هیکل و درازقامت. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). عِلّیان. || شتر مادهء بلند و اندک بلند. (از منتهی الارب). ماده شتر بلند. (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد). || بانگ بلند. (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || (اِ) کفتار نر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کفتار نر یا کفتار طویل و بلند. (از لسان العرب) (تاج العروس) (متن اللغة). || متاع و کالا. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). یاء آن مبدل از واو است، و برای تأنیث «ة» بر آن میفزایند. (از لسان العرب) (تاج العروس).

علیان.

[عُلْ] (ع اِ) دیباچه و عنوان کتاب. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (المنجد). و نیز رجوع به عُلوان شود.

علیان.

[عِلْ لیا] (ع ص) بزرگ هیکل و دراز قامت. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از متن اللغة). || (اِ) ماده شتر بلند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || بانگ بلند. (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). || (اِ) کفتار نر. (ناظم الاطباء). و نیز رجوع به عِلْیان شود.

علیان.

[عُ لَیْ یا] (اِخ) خرمابن نرکی بود ازآنِ کلیب بن وائل. و بدان مثل زنند و گویند: «دون علیان خرط القتاد». (از ذیل اقرب الموارد از تاج).

علیان.

[عُ لَیْ یا] (اِخ) نام محدثی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). موسوس کوفی است، و او را اخباری است. (از تاج العروس).

علیان.

[عُ لَیْ یا] (اِخ) وی از عقلای مجانین اواخر قرن دوم هجری به شمار میرفت. نام اصلی او «عَلی» بود ولی با تصغیر مشهور شده بود. او با موسی هادی چهارمین خلیفهء عباسی (161- 170 ه . ق.) و با بهلول مشهور معاصر بود و همانند بهلول کلمات عاقلانه و حکیمانهء بسیار داشت. و عبدالملک بن ابجر و حسن کوفی و سری و علی بن طبیان را از او و گفته هایش روایاتی است. (از ریحانة الادب ج3 ص124 از عقلاءالمجانین ص77).

علیان.

[عَلْ] (اِخ) ابن أرجب بن دعام اکبر. جدی است جاهلی و یمانی، اصل او از همدان است و از فرزندان او قبایل و بطونی پیدا آمده است. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص 188 از الاکلیل ج10 ص162 و اللباب ج2 ص149).

علیانی.

[عَلْ] (ص نسبی) منسوب است به «علیان» که بطنی است از أشجع، و او علیان بن أرجب بن دعام بن مالک بن معاویة بن صعب بن دومان است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر).

علیاویة.

[عَلْ وی یَ] (اِخ) علیائیة. از فِرَق غُلاة و اصحاب «علیاءبن ذراع دوسی» یا «اسدی» هستند که حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) را خدا میدانستند و حضرت رسول را پیغمبری میشمردند که از جانب او به رسالت آمده است. و با غُلاة دیگر از قبیل مخمسة و محمدیة در پاره ای از عقاید اشتراک داشتند. و کسی که در انتشار این عقاید سعی بسیار داشت، بشار شَعیری از معاصران حضرت صادق (ع) بود و وی خود را بندهء علی بن ابی طالب (ع) و از جانب او رسولی میدانست که بر محمدیة مبعوث شده است، و با خطابیة یعنی اصحاب ابوالخطاب در چهار کس، یعنی علی و فاطمه و حسن و حسین توافق داشت و میگفت که معنای فاطمه و حسن و حسین تلبیس است و غرض حقیقی درین اسامی «علی» است، چه او در امامت بر این سه شخص تقدم دارد. علیاویة در اباحت و تناسخ و تعطیل با مخمسة تفاوتی نداشتند ولی نبوت پیغمبر اسلام و رسالت سلمان فارسی را از جانب او، چنانکه محمدیة میگفتند، نمی پذیرفتند بلکه محمد بن عبدالله را بندهء علی بن ابی طالب میشمردند. محمدیة میگفتند که چون بشار شعیری منکر رسالت سلمان و ربوبیت حضرت رسول گردید بصورت مرغی که «عَلیاء» نام داشت مسخ شد، و فرقهء طرفدار او بهمین جهت علیائیة خوانده شدند.
مخمسه و علیاویة و محمدیة و خطابیة میگفتند که هر کس خود را به آل محمد منتسب دارد درین ادعا دروغگو و نسبت به خدا مفتری است، مثل یهود و نصاری در آیهء «و قالت الیهود و النصاری نحن أبناءالله و أحباؤه. قل فلم یعذبکم بذنوبکم، بل أنتم بشر ممن خلق» (قرآن 5/21)، چه عبدالله به عقیدهء محمدیة، و علی بن ابی طالب به عقیدهء علیاویة، پروردگارانی باشند که نه از کسی زاده اند و نه ایشان را فرزندی باشد. (از خاندان نوبختی عباس اقبال، ص259 از رجال کشی، ص131 و سایر صفحات و خطط ج4 ص177 و ابن حزم ص186).

علی أبناوی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن جبلة بن مسلم بن عبدالرحمان أبناوی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به عکوک. رجوع به علی عکوک شود.

علی ابیاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن ابی بکربن محمد بن علی بن محمد بن شراد برعی ابیاری زبیدی یمنی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی برعی شود.

علی ابیاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن علی بن حسن بن عطیهء ابیاری، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به شمس الدین. (579 - 616 ه . ق.). فقیه و اصولی و متکلم بود. او راست: 1- سفینة النجاة علی طریقة الاحیاء. 2- شرح البرهان جوینی. (از معجم المؤلفین بنقل از الدیباج ابن فرحون ص 213).

علی ابیاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن سندبن علی بن سلیمان لواتی الاصل، ابیاری شافعی مصری. ادیب و لغوی و نحوی و محدث. وی در حدود سال 750 ه . ق. در قاهره متولد شد و در غزه اقامت گزید و سپس به دمشق رفت و از محضر ابن حجر استفاده کرد و در آنجا در ذی حجهء سال 814 ه . ق. درگذشت. او راست: جزء فی الرد علی تعقبات ابی حیان از ابن مالک. (از معجم المؤلفین بنقل از شذرات الذهب ابن عماد ج7 ص 107. کشف الظنون ص 838. هدیة العارفین ج1 ص 728).

علی ابیوردی.

[عَ یِ اَ وَ] (اِخ) ابن احمد ابیوردی شبعی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی قرة. وی از متکلمان و ساکن مشهد رضوی بود. و در سال 966 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اثبات الواجب. 2 - روضة الجنان، در حکمت. 3- الشوارق، در کلام. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج 1 ص 24 و 594 و ج2 ص 59. هدیة العارفین ج 1 ص 746) (از اعلام زرکلی بنقل از اعیان الشیعة ج 6 ص288).

علی ابیوردی.

[عَ یِ اَ وَ] (اِخ) ابن اسحاق ابیوردی خاورانی، ملقّب به اوحدالدین. شاعر و حکیم متوفی در سال 551 ه . ق. او راست: البشارات فی شرح الاشارات، از ابن سینا. و نیز او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص 64).

علی اثرم.

[عَ یِ اَ رَ] (اِخ) ابن مغیرهء اثرم بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به اثرم و علی (ابن مغیره...) شود.

علی اثمیدی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) مصری مالکی. وی محدّث بود و بسیاری از مولفات جلال الدین سیوطی را خلاصه کرد. وفات او در 934 یا 966 ه . ق. روی داد. (از معجم المؤلفین بنقل از الکواکب السائرة ج2 ص 223).

علی اجل.

[عَ یِ اَ جَ ل ل] (اِخ) ابن منصوربن عبیدالله خطیبیی اصفهانی بغدادی مکنّی به ابوعلی و مشهور به اجل لغوی. رجوع به علی خطیبی شود.

علی اجهوری.

[عَ یِ اُ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان اجهوری مصری مالکی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالارشاد. عالم و ادیب و فقیه و متکلم و محدّث و منطقی بود که در سال 967 ه . ق. در مصر متولد شد و در جمادی الاولای سال 1066 ه . ق. در همانجا درگذشت و در مقبرهء «اخوة یوسف» مدفون گشت. او راست: 1 - شرح التهذیب تفتازانی، در منطق. 2 - شرح الدررالسنیة فی نظم السیرة النبویهء عراقی. 3 - شرح منظومهء خودش در عقائد. 4 - فتح الباقی فی شرح الفیة الوافی، در حدیث. 5 - مواهب الجلیل فی تحریر ما حواه مختصر خلیل، در فروع فقه مالکی. (از معجم المؤلفین ج7 ص 207). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس مخطوطات الظاهریة. خلاصة الاثر محیی ج3 ص 157. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1190 و سایر صفحات. الخطط التوفیقیهء علی مبارک ج8 ص 33. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص758. فهرس الفهارس کتانی ج2 ص 171. فهرس التیموریة ج3 ص 10. فهرس الازهریة ج1 ص 316. الکشاف طلس ص 117. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص 27 و ج2 ص688. فهرس الخدیویة ج1 ص 237 و سایر مجلدات و صفحات.

علی احسائی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن ابراهیم حسینی مشهدی احسائی، ملقّب به جمال الدین. از علمای اوایل سلطنت شاه طهماسب صفوی بود و وفات وی بعد از سال 959 ه . ق. روی داد. او را تألیفی است. (از معجم المؤلفین ج7 ص24).

علی احسائی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن مقرب احسائی. ادیب و شاعر متوفی در سال 111 ه . ق. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین، بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص 164).

علی احسائی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن نقی بن احمدبن زین الدین بن ابراهیم مهاشری مطیر فی احسائی. ادیب و شاعر متوفی در سال 1246 ه . ق. او راست: 1 - دیوان شعر. 2 - الرسالة العلمیة. 3 - مشرق الانوار فی الحکمة. 4 - نهج المحجة فی اثبات امامة الاثنی عشر. (از معجم المؤلفین ج7 ص254).

علی احسان.

[عَ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیایی، بخش سنقر کلیایی، شهرستان کرمانشاهان. واقع در 29 هزارگزی باختر سنقر، و یک هزارگزی الیاسان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 145 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و حبوب و توتون است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و صنایع دستی آنان بافتن قالیچه و جاجیم و پلاس است. راه آن از طریق کل سفید اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی احمدله.

[عَ یِ اَ مَ ؟] (اِخ) مؤلف کتاب محاسن اصفهان وی را جزو شعرای فارسی زبان آورده است. و آقای سید جلال الدین حسینی این کلمه را «احمولة» حدس زده است. رجوع به محاسن اصفهان مافروخی ص33 و ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص125 شود.

علی احمدی.

[عَ یِ اَ مَ] (اِخ) ابن حجازی بن محمد بن بیومی حسنی ادریسی شاذلی شافعی خلوتی دمرداشی احمدی. رجوع به علی بیومی شود.

علی احمدی.

[عَ یِ اَ مَ] (اِخ) ابن سعد بیوسی احمدی شافعی اشعری. از عالمان هیئت بود و در نظم سخن دست داشت. او راست: 1 - فتح ذی الصفات السنیة، که در سال 1178 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. 2 - منظومهء النفخة الزکیة فی العمل بالجهة الجیبیة. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الخدیویة ج5 ص327. هدیة العارفین ج1 ص 769. فهرس الازهریة ج6 ص379).

علی احمدی.

[عَ یِ اَ مَ] (اِخ) ابن عبدالله شونی احمدی مصری شافعی. رجوع به علی شونی شود.

علی احمر.

[عَ یِ اَ مَ] (اِخ) ابن حسن احمر. ادیب و نحوی و صرفی. متوفی در حدود سال 194 ه . ق. وی را با کسائی صحبتی بود. او راست : 1 - التصریف. 2 - تفنن البلغاء. (از معجم المؤلفین بنقل از معجم الادباء ج13 ص5. بغیة الوعاة سیوطی ص334).

علی احمر.

[عَ یِ اَ مَ] (اِخ) ابن مبارک احمر. وی بر شعر ابی نواس دو غلط و اشتباه گرفته است که در الموشح مذکور است. رجوع به الموشح مرزبانی ص273 شود.

علی احمولة.

[عَ یِ اَ لَ] (اِخ) «احمدلة» از شعرای فارسی زبان بود که نام او در «محاسن اصفهان» آمده است. رجوع به علی احمدله شود.

علی اختلاف الاقوال.

[عَ لا اِ تِ فِلْ اَقْ] (ع ق مرکب) بنابر گفته های مختلف. بر حسب گفتارهای گوناگون. بر معنای گفته های گوناگون.

علی اخشیدی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن اخشید، مکنّی به ابوالحسن. سومین تن از آل اخشید در مصر و شام بود که در بیستم ذیقعدهء سال 349 ه . ق. به سلطنت رسید و در یازدهم محرم سال 355 ه . ق. درگذشت. رجوع به «آل اخشید» و نیز به معجم الانساب زامباور ص143 و طبقات سلاطین اسلام ص59 شود.

علی اخشیدی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن عیسی بن علی بن عبدالله رمانی اخشیدی وراق (صحاف)، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی رمانی شود.

علی اخفش.

[عَ یِ اَ فَ] (اِخ) ابن سلیمان بن فضل بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به اخفش صغیر یا اخفش اصغر. رجوع به اخفش صغیر و علی (ابن سلیمان بن...) شود.

علی اخفش.

[عَ یِ اَ فَ] (اِخ) ابن محمد اخفش نحوی. رجوع به اخفش (علی بن محمد...) شود.

علی ادرنوی.

[عَ یِ اَ دِ نَ] (اِخ) ابن عبدالله ادرنوی رومی حنفی (علی وحید...). رجوع به علی وحید شود.

علی ادریسی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن حجازی بن محمد بیومی حسنی ادریسی شاذلی شافعی خلوتی دمرداشی احمدی. رجوع به علی بیومی شود.

علی ادریسی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن حمودبن میمون بن احمد ادریسی حسنی علوی حمودی، ملقّب به الناصرلدین الله. نخستین تن از ملوک حمودیة در قرطبة و مالقة. رجوع به علی حمودی شود.

علی ادریسی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن احمدبن معوض حسینی ببلاوی مالکی ادریسی اشعری. رجوع به علی ببلاوی شود.

علی ادریسی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد جرجانی ادریسی. او راست: تاریخ جرجان. رجوع به ادریسی (علی بن محمد...) شود.

علی ادیب.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن نضر، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ادیب. رجوع به علی (ابن نضر) شود.

علی اذرعی.

[عَ یِ اَ رَ] (اِخ) ابن سلیم بن ربیعهء اذرعی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به ضیاءالدین. در سال 657 ه . ق. متولد شد. وی فقیه بود و در نظم سخن نیز دست داشت، مدتی در طرابلس و عجلون و دمشق حکمرانی کرد. و در 13 ربیع الاول سال 730 ه . ق. در رملة درگذشت. او راست: 1 - تخمیس الوتریة فی مدح خیرالبریهء ابن رشید بغدادی. 2 - نظم التنبیه شیرازی، در فروع فقه شافعی. (از معجم المؤلفین بنقل از البدایهء ابن کثیر ج14 ص155. الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص 53. شذرات الذهب ابن عماد ج6 ص96. کشف الظنون ص492).

علی اذرعی.

[عَ یِ اَ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عز اذرعی دمشقی حنفی، ملقّب به صدرالدین. متکلم بود و در سال 746 یا 792 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح عقائد طحاوی. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1143 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص719).

علی اربکی.

[عَ یِ اَ بُ] (اِخ) ابن احمدبن فضل رامهرمزی اربکی یا اربقی، مکنّی به ابوطاهر. وی از مردم «اربک» است، قریه ای به خوزستان. (از تاج العروس) (منتهی الارب).

علی اربلی.

[عَ یِ اِ بِ] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن سلیمان سلیمانی اربلی، ملقّب به امین الدین. رجوع به علی سلیمانی شود.

علی اربلی.

[عَ یِ اِ بِ] (اِخ) ابن عیسی بن ابی الفتح اربلی، مکنّی به ابوالحسن و ملقب به بهاءالدین. نام وی در الوافی به صورت «علی بن عیسی بن عیسی اربلی» آمده است. وی ادیب، شاعر، نویسنده و مورخ بود. او راست: 1 - رسالة الطیف فی الانشاء. 2 - العشاق و خلوة المشتاق. 3 - کشف الغمة فی معرفة الائمة، که در سال 687 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. 4 - المقامات الاربع. 5 - نزهة الاخیار فی ابتداء الدنیا و قدر القوی الجبار. (از معجم المؤلفین ج7 ص163). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص66. الوافی صفدی ج 12 ص135. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1492. روضات الجنات خوانساری ص396. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص180 و ج2 ص89. المخطوطات التاریخیهء کورکیس عواد ص69. تذکرة المتبحرین ص489. فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص314. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 714. و رجوع به ابوالحسن (علی بن عیسی اربلی) شود.

علی ارتقی.

[عَ یِ اُ تُ] (اِخ) ملقّب به عمادالدین و مشهور به العادل (علی الپی...). یازدهمین تن از امرای ارتقیهء ماردین است. که در سال 712 ه . ق. حکومت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص151) (از معجم الانساب زامباور ص 345).

علی اردبیلی.

[عَ یِ اَ دَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی الحسن اردبیلی تبریزی شافعی، ملقّب به تاج الدین مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تبریزی شود.

علی اردبیلی.

[عَ یِ اَ دَ] (اِخ) ابن عیسی طیبی انصاری. رجوع به علاءالدین طیبی شود.

علی اردبیلی.

[عَ یِ اَ دَ] (اِخ) ابن قاسم اردبیلی خلیلی شافعی بطائحی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بطائحی شود.

علی اردکانی.

[عَ یِ اَ دَ] (اِخ) ابن حسین اردکانی شیرازی (علی رضا...)، مشهور به تجلی. رجوع به علی رضا (ابن حسین...) شود.

علی ارمنی.

[عَ یِ اَ مَ] (اِخ) ابن یحیی ارمنی، مکنّی به ابوالحسن. از فرماندهان عصر خلفای عباسی و اصل او از ارمن بود. پدرش به مناطق عرب نشین رفت لذا او در محیطی عربی پرورش یافت. و به فرمانروائی ثغور شام سپس ارمنستان و آذربایجان و آنگاه مصر تعین گردید. او را با رومیان جنگهای بسیاری روی داد و در سال 249 ه . ق. در یکی از این جنگها کشته شد. (از الاعلام زرکلی بنقل از النجوم الزاهرة ج2 ص245).

علی ارموی.

[عَ یِ اُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن احمد ارموی حنبلی، ملقّب به زین الدین. وی در سال 853 ه . ق. درگذشت. او راست: جواهر التبصرة فی علم الرویا. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص730).

علی ارموی.

[عَ یِ اُ مَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن حسین بن خلف بن محمد ارموی، مشهور به ابن قاضی عسکر و ملقّب به شرف الدین و مکنّی به ابوالحسن. فقیه و اصولی. متولد سال 691 ه . ق. وی در سال 748 یا 757 یا 768 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: شرح المعالم، در اصول فقه. (از معجم المؤلفین بنقل از الدررالکامنة ج3 ص41. شذرات الذهب ج6 ص183. کشف الظنون ص 1726. هدیة العارفین ج1 ص722).

علی ازجی.

[عَ یِ اَ زَ] (اِخ) ابن محمد بن حبشی ازجی. وی از استادان یوسف بن خلیل بود و نزد ابوسعد بغدادی تلمذ کرد. (از تاج العروس: حبش).

علی ازجی.

[عَ یِ اَ زَ] (اِخ) ابن محمد بن علی ازجی ضریر، مکنّی به ابوالحسن. مفسر بود و در سال 445 ه . ق. درگذشت. او راست: مجمع البحرین فی تفسیرالقرآن. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1599. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص688).

علی ازدری.

[عَ یِ اَ دَ] (اِخ) نام علی بن ابی طالب است در عقیدهء شیعهء ازدریه. رجوع به ازدریه و کتاب بیان الادیان شود.

علی ازدی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن حکیم ازدی، مکنّی به ابوالحسن. تابعی بود. و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی ازدی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن ظافربن حسین ازدی مصری مالکی، ملقّب به جمال الدین و مکنّی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و متکلم و مورخ و اخباری و ادیب و سیاستمدار بود و در نظم سخن نیز دست داشت. وی در سال 565 یا 567 ه . ق. متولد شد و مدتی سمت وزارت الملک الاشرف موسی بن الملک العادل را به عهده داشت. سپس وزارت را فروگذاشت و به مصر بازگشت و در آنجا در سال 613 یا 623 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - اخبارالشجعان. 2 - اساس السیاسة. 3 - بدایع البدایة فیمن قال شعراً علی البدیهة. 4 - الدول المنقطعة، در حدود 4 مجلد. 5 - غرائب التنبیهات. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص113). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: سیرالنبلاء ذهبی ج13 ص131. الوافی صفدی ج 12 ص77. فهرس المؤلفین. معجم الادباء ج13 ص264. فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص51. کشف الظنون ص74 و سایر صفحات. ایضاح المکنون ج1 ص42 و ج2 ص562. فهرس الخدیویة ج4 ص210. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج2 ص63. هدیة العارفین ج1 ص706. و نیز رجوع به ابن ظافر ازدی شود.

علی ازدی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی بن محمد بن یوسف بن سلیمان بن عمر ازدی، مشهور به ابن استجی. عالم و ادیب و شاعر (377 - 455 ه . ق.) او را تصانیف بسیاری است. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص92. الصلهء ابن بشکوال ج1 ص408 و لسان المیزان ابن حجر ج4 ص240).

علی ازدی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن معاویة بن احمد ازدی مهلبی بصری شیعی (علی بلال...)، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مهلبی شود.

علی ازرق.

[عَ یِ اَ رَ] (اِخ) ابن ابی بکربن خلیفهء همدانی الاصل حسینی یمانی شافعی، مشهور به ابن ازرق و ملقّب به موفق الدین و نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. نام او در بهجة الناظرین به صورت «علی بن احمد ازرق» آمده است. وی فقیه و عالم فرایض و ریاضی دان بود. فقه را در شهر ابیات حسین آموخت و به زبید کوچ کرد و در آنجا به تصنیف و تدریس پرداخت. سپس به مکه رفت و نزد فقیه یافعی تلمذ کرد. او در سال 809 ه . ق. در سن هشتادسالگی در ابیات حسین درگذشت. او راست: 1 - بغیة الخائض فی شرح الفرائض. 2 - التحقیق الوافی بالایضاح الشافی، در حدود سه کتاب. 3 - مختصر المهمات اسنوی. 4 - نفائس الاحکام. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص1965. هدیة العارفین. ج1 ص698. ایضاح المکنون ج 1 ص268. الضوءاللامع سخاوی ج5 ص200. بهجة الناظرین غزی ص136).

علی ازمیری.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن عبدالله ازمیری، ملقّب به حجا و مشهور به بورغانجی زاده. لغوی و عروضی بود و در سال 1253 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - شرح تحفة الشاهدی، در لغت. 2 - شرح عروض اندلسی. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص775).

علی ازنیقی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) متوفی در سال 1019 ه . ق. او راست: کشف الاسرار و هتک الاستار. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص1487).

علی ازنیقی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن خسرو ازنیقی (علی چلبی...). رجوع به علی چلبی شود.

علی ازهری.

[عَ یِ اَ هَ] (اِخ) رجوع به علی صقر شود.

علی ازهری.

[عَ یِ اَ هَ] (اِخ) ابن احمدبن احمدبن محمد بن یوسف بلصفوری ازهری مالکی. رجوع به علی یوسف شود.

علی ازهری.

[عَ یِ اَ هَ] (اِخ) ابن احمدبن مکرم الله صعیدی عدوی مالکی ازهری. رجوع به علی صعیدی شود.

علی ازهری.

[عَ یِ اَ هَ] (اِخ) ابن عبدالقادر حسنی شامی قاهری ازهری شافعی، مشهور به سیدفرضی و ملقّب به نورالدین. رجوع به علی فرضی شود.

علی ازهری.

[عَ یِ اَ هَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی نطوبسی قاهری ازهری ضریر مالکی سنهوری، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سنهوری شود.

علی ازهری.

[عَ یِ اَ هَ ] (اِخ) ابن عبدالله طحان ازهری مصری. رجوع به علی طحان شود.

علی ازهری.

[عَ یِ اَ هَ] (اِخ) ابن علی بن علی بن علی بن مطاوع عزیزی مصری ازهری شافعی. رجوع به علی عزیزی شود.

علی ازهری.

[عَ یِ اَ هَ ] (اِخ) ابن محمد بن سالم طندتایی ازهری. رجوع به علی طندتایی شود.

علی اسبیجابی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن علی بن احمدبن محمد بن اسحاق اسبیجابی سمرقندی، ملقّب به بهاءالدین. فقیه بود و در جمادی الاولای سال 454 ه . ق. متولد شد و در بیست وسوم ذی قعدهء سال 535 ه . ق. در سمرقند درگذشت. او راست: شرح مختصر طحاوی، در فروع فقه حنفی. و نیز او را مجموعه ای است از فتاوی. (از معجم المؤلفین ج7 ص183). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است؛ تراجم الاعاجم ص152. تاج التراجم ابن قطلوبغا ص33. مفتاح السعادهء طاش کبری ج2 ص138. کشف الظنون حاجی خلیفه ص1627. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص697. طبقات الفقهاء طاش کبری ص94.

علی اسبیجابی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد اسبیجابی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به قطب الدین. او راست: الجامع الکبیر فی فروع الحنفیة. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص570).

علی استرآبادی.

[عَ یِ اِ تَ] (اِخ) ابن ابی زید محمد بن علی نحوی استرآبادی، ملقب به فصیحی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی استرآبادی.

[عَ یِ اِ تَ] (اِخ) ابن علی استرآبادی مازندرانی، ملقّب به عمادالدین. فقیه و قاری و محدث و متکلم، معاصر شاه طهماسب. وی در سال 995 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1 - حاشیه بر نهج البلاغة. 2- رسالهء اثبات الواجب. 3- رسائلی در اصول قرائت ابن کثیر و نافع و ابوعمر. (از معجم المؤلفین ج7 ص152).

علی استرآبادی.

[عَ یِ اِ تَ] (اِخ) ابن کمال الدین محمود استرآبادی. وی در اصل از مردم مکه بود. و شرح ممزوج و بسیطی بر «قانون» ابن سینا نوشته است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1312).

علی استرآبادی.

[عَ یِ اِ تَ] (اِخ) ابن محمدجعفر استرآبادی تهرانی. فقیه و مطلع در علم اصول و هیئت بود و در سال 1315 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - البردالیمانی فی الفاظ المعانی. 2 - بروزالرموز فی متصرفات المسائل و متجدداتها. 3 - البروق اللامعة فی شرح الزیارة الجامعة. 4 - تحریرالاصول فی اصول الفقه. 5 - غایة الاَمال و بروج العروج فی الهیئة. 6 - کلیات القواعد الفقهیة و مندمجاتها. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص30). و رجوع به مصنفی علم الرجال ص324 شود.

علی استرآبادی.

[عَ یِ اِ تَ] (اِخ)شیعی، ملقّب به شرف الدین. متوفی در حدود سال 965 یا 970 ه . ق. او راست: 1 - تأویل الایات الباهرة فی فضل العترة الطاهرة. 2 - الفوائدالغرویة فی شرح الجعفریة. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص745).

علی استمرارالایام.

[عَ لا اِ تِ رِلْ اَی یا] (ع ق مرکب) پیوسته و با گذشت روزگار. همیشه. رجوع به علی الاستمرار شود : علی استمرارالایام و تکرار الشهور و الاعوام بدین شریطه وفا نماید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص293). بعد از آن علی استمرارالایام عرصهء ملک او منفسح می گشت و شعلهء دولت او مشتعل می شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص194).

علی اسد فیروزآبادی.

[عَ یِ اَ سَ دِ](اِخ) وی از اهالی هرات بود و وقتی شاهرخ میرزا به خراسان لشکر کشید، عده ای از مغولان به قلعهء اختیارالدین پناه بردند و این علی اسد فیروزآبادی با جمعی از اشرار چند پشتهء هیزم به در حصار اختیارالدین برد و آتش در آن زدند و مغولان به امید نجات، خود را از بالا به زیر انداختند و غوریان همهء آنان را کشتند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص434).

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن احمد اسدی طوسی، مکنّی به ابونصر. شاعر مشهور. رجوع به اسدی (علی بن احمد...) شود.

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن شعیب بن میثم بن یحیی تمار اسدی کوفی بصری میثمی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی میثمی شود.

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن جاسم بن محمد اسدی حلی. شاعر (1240 - 1332 ه . ق.). او را مجموعهء اشعاری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص51).

علی اسدی.

[عَ یِ اَسَ] (اِخ) ابن حسین بن علی آل محفوظ وشاحی اسدی کاظمی. رجوع به علی محفوظ شود.

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن حسین بن علی عوض مزیدی اسدی حلی. رجوع به علی عوض شود.

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن حمزة بن عبدالله اسدی کوفی، مشهور به کسائی و مکنّی به ابوالحسن. مقری و تجویددان و لغوی و نحوی و شاعر. رجوع به کسائی شود.

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن داوودبن یحیی بن کامل بن یحیی بن جبارهء زبیری قرشی اسدی، ملقّب به نجم الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زبیری شود.

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن دبیس بن صدقة بن منصور اسدی مزیدی. آخرین تن از حکام بنی مزید در حلة. رجوع به علی مزیدی (ابن دبیس بن...) شود.

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن طرادبن دبیس اسدی، مکنّی به ابوالحسن. پدر او حاکم بر جزیرهء دبیسیة در نزدیکی خوزستان بود. سپس منصوربن حسین اسدی بر این جزیره دست یافت و پدر او را از آنجا راند. علی بن طراد نیز به بغداد رفت و در سال 419 ه . ق. به همراهی جماعتی از ترکان که جلال الدولة با وی فرستاده بود به جنگ منصور آمد ولی از او شکست خورد و به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی بنقل از الکامل ابن اثیر: حوادث سال 419).

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن ظاهر مطیری اسدی حلی. رجوع به علی حلی شود.

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن محمد بن عبیدبن زبیر اسدی، مشهور به ابن کوفی و مکنّی به ابوالحسن. وی ادیب و نحوی و لغوی بود. در سال 254 ه . ق. متولد شد و در 348 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - الفرائد و القلائد فی اللغة. 2 - معانی العشر و اختلاف العلماء فیه. 3 - الهمز. (از معجم المؤلفین بنقل از معجم الادباء یاقوت ج14 ص 153. بغیة الوعاة سیوطی ص350. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص351.) و نیز رجوع به ابن کوفی شود.

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن نیار اسدی ناصری، ملقّب به شیخ الشیوخ صدرالدین. وی استاد خط المستعصم خلیفهء عباسی بود و در روز مبایعت با مستعصم، او با وزیر و استادالدار از مردم بیعت گرفتند. (از تجارب السلف نخجوانی ص356).

علی اسدی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن هباربن اسودبن مطلب بن اسدبن عبدالعزی قرشی اسدی. وی از صحابه بود. (از الاصابهء ابن حجر ج 4 قسم اول).

علی اسرع الحال.

[عَ لا اَ رَ عِلْ] (ع ق مرکب) بشتاب. هرچه زودتر. سریعاً : چهرهء مقصود چون دولت و اقبال علی اسرع الحال روی به جانبش آوردی. (حبیب السیر چ طهران ص124).

علی اسطرلابی.

[عَ یِ اُ طُ] (اِخ) ابن عیسی اسطرلابی. وی صاحب رساله ای است در عمل اسطرلاب. (از گاهنامهء سال 1310 ه . ش.).

علی اسعد.

[عَ یِ اَ عَ] (اِخ) حسینی، مکنّی به ابومحمد. متوفی در سال 588 ه . ق. او راست: منهاج الصواب. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص1872).

علی اسفرایینی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن احمد سهیلی اسفرایینی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و جدلی و محدث بود و در سال 431 ه . ق. در جامع اموی دمشق حدیث می گفت. او راست: ادب الجدل. و نیز کتابی در رد معتزله و عجز آنان دارد. (از معجم المؤلفین بنقل از تاریخ دمشق ابن عساکر ج11 ص429. طبقات الشافعیهء سبکی ج3 ص292).

علی اسفرایینی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن محمد بن عربشاه اسفرایینی شافعی مکی، مشهور به عصامی و حفید. رجوع به علی عصامی شود.

علی اسفرایینی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن فضل بن احمد اسفرایینی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به حجاج. رجوع به ابوالحسن (علی بن فضل...) شود.

علی اسفرایینی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن نصربن محمد بن عبدالصمد فندروجی اسفرایینی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی فندروجی شود.

علی اسفرایینی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن نصر اسفرایینی مکی، مکنّی به ابوالحسن. مورخ و محدث بود و در سال 762 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: زبدة الاعمال و خلاصة الافعال. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس المخطوطات المصورهء لطفی عبدالبدیع ج2 ص150).

علی اسفیذاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عمر بن خلیل بن علی اسفیذاری، مکنّی به ابوعاصم و ملقّب به فخرالدین. نحوی بود و در سال 698 ه . ق. درگذشت. او راست: المقتبس فی توضیح ما التبس، که شرح المفصل زمخشری است. و اسفیذاری منسوب است به «اسفیذار» و آن شهر بزرگی است در ماوراءالنهر. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1776. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص715).

علی اسکافی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد اسکافی نیشابوری، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم اسکافی شود.

علی اسکندرانی.

[عَ یِ اِ کَ دَ ] (اِخ)ابن انجب بن ابی المکارم المفضل بن ابی الحسن علی بن ابی الغیث مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفربن ابراهیم بن حسن لخمی مقدسی اسکندرانی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مقدسی شود.

علی اسکندرانی.

[عَ یِ اِ کَ دَ ] (اِخ)ابن مظفربن ابراهیم، و یا هدیة بن یزید کندی و داعی دمشقی. متوفی در 716 ه . ق. رجوع به علاءالدین (ابن مظفر...) شود.

علی اسکندرانی.

[عَ یِ اِ کَ دَ ] (اِخ)ابن مفضل بن علی بن مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفر لخمی مقدسی اسکندرانی مالکی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به شرف الدین. رجوع به علی مقدسی شود.

علی اسکندری.

[عَ یِ اِ کَ دَ ] (اِخ) ابن زیاد اسکندری، مشهور به محتسب و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی محتسب شود.

علی اسکندری.

[عَ یِ اِ کَ دَ ] (اِخ) ابن عیاد اسکندری، مشهور به ابن قیم. وی شاعر و از اهالی اسکندریه بود. و در عهد «آمر» فاطمی مشهور شد و مدتی شاعر احمدبن افضل جمالی وزیر «الحافظ» بود. هنگامی که الحافظ وزیر خود جمالی را در سال 526 ه . ق. به قتل رساند. این ابن قیم را احضار کرد و بسبب سرودن قصیده ای در تقبیح خلفای مصر و عقاید آنها فرمان بکشتن او داد و شاعر در سنین جوانی بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی بنقل از خریدة القصر ج2 ص43).

علی اسکندری.

[عَ یِ اِ کَ دَ ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن عبدالله بن مفرج انصاری اسکندری شافعی، ملقّب به شمس الدین. رجوع به علی انصاری شود.

علی اسکندری.

[عَ یِ اِ کَ دَ ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن وفا قرشی انصاری اسکندری شاذلی مالکی، مشهور به ابن وفا و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرشی شود.

علی اسکندری.

[عَ یِ اِ کَ دَ ] (اِخ) ابن محمد بن منصوربن ابی القاسم بن مختاربن ابی بکربن علی جذامی اسکندری. مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به زین الدین و مشهور به ابن منیر. وی محدث بود و در سال 629 ه . ق. متولد شد و در عید اضحای سال 695 ه . ق. درگذشت.او راست: 1 - شرح الجامع الصحیح بخاری. 2 - المتواری عن تراجم البخاری. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص190. نیل الابتهاج تنبکتی ص203. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص714. المشتبه ذهبی ص507).

علی اسکیجی زاده.

[عَ یِ اَ دَ] (اِخ) ابن محمد ادرنه وی رومی حنفی، ملقّب به مدحی و مشهور به اسکیجی زاده. متوفی به سال 1243 ه . ق. او راست: 1 - شرح امثلة. 2 - شرح ایساغوجی. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص774).

علی اسماعیلی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن سلیمان یمنی بکیلی تمیمی زیدی اسماعیلی، ملقّب به حیدرة. رجوع به علی بکیلی شود.

علی اسنائی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن هبة اللهبن احمد اسنائی مصری شافعی، ملقّب به نورالدین. وی فقیه بود و در سال 707 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - الروضة. 2 - شرح تعجیزالوجیز موصلی، در فروع فقه شافعی. (از معجم المؤلفین، بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص418. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص715).

علی اسنوی.

[عَ یِ اَ نَ] (اِخ) ابن حسن بن علی اسنوی مصری شافعی، ملقّب به بدرالدین. وی فقیه بود و در سال 775 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح التعجیز مختصرالوجیز لابن منعة الموصلی، در فروع فقه. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص725).

علی اسواری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن بابویه اسواری. مکنّی به ابوالحسن. وی منسوب به «اسواریة» بود که قریه ای است از اصفهان. او مردی توانگر و پرهیزکار و متدین بود و از ابن عمران موسی بن بیان روایت کرد. (از تاج العروس: «بوب»). مافروخی وی را جزو علمای اصفهان در قرن پنجم آورده است. رجوع به محاسن اصفهان مافروخی ص30 و ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص122 شود.

علی اسوانی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن احمدبن عرام بن احمد ربعی اسوانی. رجوع به علی ربعی شود.

علی اسود.

[عَ یِ اَ وَ] (اِخ) ابن عمر، مشهور به قره خواجه. رجوع به علاءالدین اسود شود.

علی اشبیلی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن مهدی بن عمران اشبیلی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن اخضر. وی لغوی بود و در سال 514 ه . ق. در اشبیلة درگذشت. او راست: 1 - شرح الحماسة. 2 - شرح شعر حبیب. (از معجم المؤلفین بنقل از بغیة الوعاة سیوطی ص341) (اعلام زرکلی ج5 ص112).

علی اشبیلی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن قاسم بن یونش اشبیلی، مشهور به ابن زفاق و مکنّی به ابوالحسن. نحوی و لغوی و ساکن دمشق بود. و در حدود سال 605 ه . ق. برای حج به مکه رفت و در بازگشت از این سفر در راه درگذشت. او راست: 1 - شرح الجمل زجاجی، در چهار مجلد. 2 - مفردات القرآن. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص137. انباءالرواة قفطی ج 2 ص304. بغیة الوعاة سیوطی ص346. کشف الظنون حاجی خلیفه ج3 ص604. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص529. روضات الجنات خوانساری ص486).

علی اشبیلی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد حضرمی رندی اشبیلی اندلسی، مشهور به ابن خروف و مکنّی به ابوالحسن. ادیب و نحوی و اصولی و عالم فرائض بود. در سال 521 ه . ق. متولد شد. محل وفات او را به اختلاف در اشبیلیه و حلب یاد کرده اند. سال وفاتش نیز به اختلاف روایات در 603، 605، 606، 609 و 610 ه . ق. ذکر شده است. او راست: 1 - تنقیح الالباب فی شرح غوامض الکتاب، که شرح الکتاب سیبویه است، و نام آن در ایضاح المکنون به صورت «مفتح الابواب فی شرح غوامض الکتاب» آمده است. 2- شرح الجمل زجاجی. 3 - کتابی در فرائض. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص221). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: سیرالنبلاء ذهبی ج13 ص123. الوافی صفدی ج 12 ص179. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص 433. التکملهء ابن ابار ص676. معجم الادباء یاقوت ج15 ص75. نفخ الطیب مقری ج2 ص 18. البدایهء ابن کثیر ج13 ص53. الجامع المختصر ابن ساعی ج9 ص306. فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص79. المختصر فی اخبارالبشر ابوالفداء ج3 ص121. لسان المیزان ابن حجر ج4 ص257. بغیة الوعاة سیوطی ص354. مرآة الجنان یافعی ج4 ص21. کشف الظنون حاجی خلیفه ص602. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص368 و ج2 ص528. روضات الجنات خوانساری ص485. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص704. و رجوع به ابن خروف (ابوالحسن علی بن محمد...) شود.

علی اشبیلی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن یوسف اشبیلی، مشهور به ابن ضائع و مکنّی به ابوالحسن. نحوی بود و در بیست وپنجم ربیع الاخر سال 680 ه . ق. درگذشت در حالیکه نزدیک به هفتاد سال عمر کرده بود. او راست: شرح کتاب سیبویه در نحو که در آن شرح سیرافی و شرح ابن خروف را جمع آوری کرده است. (از معجم المؤلفین بنقل از بغیة الوعاة سیوطی ص 354. کشف الظنون حاجی خلیفه ص604. روضات الجنات خوانساری ص494. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص713. فهرس الخدیویة ج4 ص67).

علی اشبیلی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد لخمی اشبیلی مغربی اندلسی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی شود.

علی اشبیلی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن مؤمن بن محمد بن علی حضرمی اشبیلی، مشهور به ابن عصفور و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن عصفور و علی (ابن مؤمن بن...) شود.

علی اشرآبادی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) نجفی حسینی اشرآبادی شیعی، ملقّب به شرف الدین. رجوع به علی نجفی شود.

علی اشعری.

[عَ یِ اَ عَ] (اِخ) ابن احمد مصری شامی شافعی اشعری، مشهور به ابن صدقة. رجوع به علی مصری شود.

علی اشعری.

[عَ یِ اَ عَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن اسحاق بن سالم بن اسماعیل بن عبدالله بن موسی بن بلال بن عامربن ابی موسی عبدالله بن قیس اشعری یمانی بصری، مکنّی به ابوالحسن(1). پیشوای اشعریان. رجوع به ابوالحسن اشعری و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص35. الفهرست ابن الندیم ج1 ص181. تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج11 ص346. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص412. طبقات الشافعیهء سبکی ج2 ص345. کشف الظنون ص208، 440 و 838. ایضاح المکنون ج 1 ص553 و ج2 ص94 و سایر صفحات. هدیة العارفین ج1 ص676. البدایهء ابن کثیر ج11 ص 187. النجوم الزاهرة ج3 ص259. شذرات الذهب ج2 ص303. مختصر دول الاسلام ج1 ص157. مفتاح السعادة ج2 ص22. المجددون فی الاسلام صعیدی ص158. الاشعری تألیف حمودة غرابة. تاریخ الفلسفة فی الاسلام ص65. کنوزالاجداد محمد کردعلی ص146. روضات الجنات خوانساری ص474. طبقات الشافعیهء اسنوی ص 14. سیرالنبلاء ذهبی ج10 ص20. طبقات ابن صلاح ص65 . مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی ص62. مناقب ابوالحسن الاشعری محمد بازلی. عیون التواریخ ج12 ص46. التذکرة طاهر جزایری ص5. الوافی صفدی ج 12 ص3. الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص69. دائرة المعارف الاسلامیة ج2 ص218.
(1) - این سلسلهء نسب منقول از «معجم المؤلفین» است.

علی اشعری.

[عَ یِ اَ عَ] (اِخ) ابن سعد بیوسی احمدی شافعی اشعری. رجوع به علی احمدی شود.

علی اشعری.

[عَ یِ اَ عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن احمدبن معوض حسینی ببلاوی مالکی ادریسی اشعری. رجوع به علی ببلاوی شود.

علی اشعری.

[عَ یِ اَ عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن یوسف بن محمد هیثمی طبناوی قاهری مالکی اشعری، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی طبناوی شود.

علی اشعری.

[عَ یِ اَ عَ] (اِخ) ابن محمد بن مهدی طبری اشعری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی طبری شود.

علی اشعری.

[عَ یِ اَ عَ] (اِخ) ابن محمد تمیمی مغربی اشعری قسنطینی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی تمیمی شود.

علی اشمونی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی بن محمد اشمونی الاصل قاهری شافعی، ملقّب به نورالدین. نحوی و فقیه و عالم فرایض و منطقی و شاعر بود. وی در شعبان سال 838 ه . ق. متولد شد و در هفدهم ذی الحجهء سال 918 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تعلیق بر الانوار لعمل الابرار اردبیلی در فروع فقه شافعی. 2 - شرح الفیهء ابن مالک، در نحو. 3 - نظم ایساغوجی در منطق. (از معجم المؤلفین بنقل از البدرالطالع شوکانی ج1 ص491 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص153 و سایر صفحات). و نیز رجوع به اشمونی (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی اشمونی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد اشمونی مصری شافعی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. متوفی در 929 ه . ق. فقیه و نحوی بود. او راست : 1 - جمع الجوامع فی الاصول (نظم). 2 - حاشیه بر الانوار لعمل الابرار. 3 - منهاج الدین فی شعب الایمان (نظم). 4 - منهج السالک الی الفیة ابن مالک. 5 - الینبوع فی شرح المجموع، در فروع فقه. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1872. شذرات الذهب ابن عماد ج8 ص665. الکواکب السائرة غزی. ج1 ص284. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص739). و نیز رجوع به اشمونی شود.

علی اصابی.

[عَ یِ اُ] (اِخ) ابن حسین اصابی قطیعی یمنی شافعی. رجوع به اصابی و علی (ابن حسین...) شود.

علی اصبحی.

[عَ یِ اَ بَ] (اِخ) ابن احمدبن اسعدبن ابی بکربن محمد بن عمر بن ابی الفتوح بن علی بن ابی الفتوح بن علی بن صبح اصبحی یمنی، ملقّب به ضیاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. وی فقیه بود و در سال 644 ه . ق. متولد شد و در سال 700 یا 703 ه . ق. درگذشت. او راست: معین اهل الفتوی علی التدریس و الفتوی، در دو مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات الشافعیهء اسنوی ج168. طبقات الشافعیهء سبکی ج6 ص142. العقوداللؤلؤیة ج1 ص353. کشف الظنون ص1744).

علی اصبعی.

[عَ یِ اَ بَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالصمدبن محمد بن علی بن یوسف بن سعید مقشاعی الاصل اصبعی بحرانی. از فقهای اواخر قرن یازدهم و اوایل قرن دوازده هجری بود که در سال 1072 ه . ق. متولد شد و در جمادی الاولای سال 1127 ه . ق. درگذشت. و در مقبرهء ابی اصبع در کنار جد خود دفن گردید. او راست: ترتیب کتاب الفهرست شیخ الطائفة. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص294).

علی اصطخری.

[عَ یِ اِ طَ] (اِخ) ابن سعید اصطخری. متولد در سال 322 ه . ق. وی از شیوخ معتزله بود و در سال 404 ه . ق. درگذشت. او کتاب الرد علی الباطنیة را برای القادر بالله تصنیف کرد. و القادر بالله در مقابل آن مقرری مهمی برای او قرار داد که بعد از مرگش نیز به فرزندانش داده می شد. (از معجم المؤلفین بنقل از الکامل ابن اثیر ج9 ص84. المنتظم ابن جوزی ج7 ص468. النجوم الزاهرهء ابن تغری ج4 ص236. الاعلام زرکلی ج5 ص102). و نیز رجوع به اصطخری (ابوالحسن علی...) شود.

علی اصغر.

[عَ یِ اَ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) علی کوچکتر. علی کهتر. در مقابل علی اکبر و علی اوسط، این ترکیب در تداول فارسی به سکون یاء تلفظ می شود و به صورت یک کلمه برای نام کسان بکار می رود.
-امثال: علی اصغر به زبان آمده است؛ بمزاح و استهزاء به کسی گویند که ناگاه لکنتی در زبان او پدید شود. (امثال و حکم دهخدا). تعبیر مثلی از کسی که از ناگاه بلکنت ادای سخن کند.

علی اصغر.

[عَ اَ غَ] (اِخ) ابن حسین بن علی (ع). وی فرزند شیرخوار امام حسین علیه السلام بود که در واقعهء کربلا از تشنگی رنج میبرد و حضرت وی را بر زین گرفت و به میان صف دشمنان برد و آواز برآورد که «ای قوم اگر من به زعم شما گناهکارم این طفل گناهی ندارد، او را یک جرعه آب دهید». در این هنگام یکی از دشمنان به نام حرملة بن کاهل ازدی با یک تیر حلق آن طفل شیرخوار را درید. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص55). ولی در همین تاریخ (حبیب السیر ص61) نام این فرزند امام حسین (ع) «عبدالله» ذکر شده است. و «علی اصغر» نام امام زین العابدین (ع) است. رجوع به ابوالحسن (علی بن حسین (ع)...) شود.

علی اصغر.

[عَ اَ غَ] (اِخ) ابن شفیع بن اکبر موسوی جابلقی بروجردی. رجوع به علی اصغر بروجردی شود.

علی اصغر.

[عَ اَ غَ] (اِخ) ابن عبدالصمد بکری کرمانی قنوجی هندی حنفی. رجوع به علی اصغر کرمانی شود.

علی اصغر.

[عَ اَ غَ] (اِخ) ابن علی اکبر بروجردی.رجوع به علی اصغر بروجردی شود.

علی اصغر.

[عَ اَ غَ] (اِخ) ابن غلام علی هیدجی زنجانی. رجوع به علی اصغر زنجانی شود.

علی اصغر.

[عَ اَ غَ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف قزوینی شیعی. رجوع به علی اصغر قزوینی شود.

علی اصغر بروجردی.

[عَ اَ غَ رِ بُ جِ](اِخ) ابن شفیع بن اکبر موسوی جابلقی بروجردی. فاضل و عارف به رجال بود. وی بسال 1313 ه . ق. در قم درگذشت. او راست: طبقات الرواة، در دو مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص84). و رجوع به مصنفی علم الرجال ص338 شود.

علی اصغر بروجردی.

[عَ اَ غَ رِ بُ جِ](اِخ) ابن علی اکبر. متکلم و اخلاقی بود. و بسال 1231 ه . ق. متولد شد. او راست: 1 - عقائد الشیعة که آن را به نام محمدشاه قاجار تألیف کرده است. 2 - نورالانوار. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص 74).

علی اصغر بکری.

[عَ اَ غَ رِ بَ ] (اِخ) ابن عبدالصمد بکری کرمانی قنوجی هندی حنفی. رجوع به علی اصغر کرمانی شود.

علی اصغر جابلقی.

[عَ اَ غَ رِ بَ لَ ] (اِخ)ابن شفیع بن اکبر موسوی جابلقی بروجردی. رجوع به علی اصغر بروجردی شود.

علی اصغر حنفی.

[عَ اَ غَ رِ حَ نَ ] (اِخ)ابن عبدالصمد بکری کرمانی قنوجی هندی حنفی. رجوع به علی اصغر کرمانی شود.

علی اصغرخان.

[عَ اَ غَ] (اِخ) (میرزا...) پسر آقا ابراهیم آبدار پسر گرجی خان، ملقّب به امین السلطان و اتابک اعظم. وی وزیر ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و محمدعلی شاه قاجار بود. در سال 1268 ه . ق. (1306 ه . ش.) همراه ناصرالدین شاه به سفر اروپا رفت. هنگام تحصن مشروطه خواهان در شاه عبدالعظیم، وی که از صدارت برکنار بود بدیشان یاری می کرد. امین السلطان در سفر مظفرالدین شاه به پاریس نیز همراه وی بوده است. و در عهد محمدعلی شاه دیگر بار مأمور تشکیل دولت شد. ولی روز شنبه بیست ویکم رجب سال 1325 ه . ق. ساعت هشت ونیم بعدازظهر وقتی که در مصاحبت سیدعبدالله بهبهانی از عمارت بهارستان خارج می شد به دست صراف جوانی از اهالی آذربایجان بنام «عباس آقا» گلوله خورد و نیم ساعت دیگر درگذشت. و علت قتل او و محرکین قاتل را بصورت مختلف درآورده اند. برای تفصیل بیشتر رجوع به «امین السلطان» و به مآخذ ذیل شود: انقلاب ایران از پرفسور ادوارد براون. تاریخ مشروطه از کسروی. زندگانی من از عبدالله مستوفی. ناسخ التواریخ. تاریخ قاجاریه و سایر مآخذ.

علی اصغر زنجانی.

[عَ اَ غَ رِ زَ] (اِخ) ابن غلام علی هیدجی زنجانی. فقیه و اصولی و متکلم بود. و در سال 1341 ه . ق. درگذشت. او راست: کتابی در اصول و عقاید. (از معجم المؤلفین ج7 ص38).

علی اصغر شیعی.

[عَ اَ غَ رِ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف قزوینی شیعی. رجوع به علی اصغر قزوینی شود.

علی اصغر قزوینی.

[عَ اَ غَ رِ قَ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف قزوینی شیعی. مفسر و عالم در بعضی از علوم بود و در حدود سال 1120 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تنقیح المرام فی تحقیق المقام. 2 - رموز التفاسیر. 3 - المقالات الخمس فی جمع الادعیة. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص764. ایضاح المکنون ج1 ص 331. فوائدالرضویة ج1 ص274. روضات الجنات خوانساری ص413. تذکرة المتبحرین ص 485).

علی اصغر قنوجی.

[عَ اَ غَ رِ قَ ] (اِخ)ابن عبدالصمد بکری کرمانی قنوجی هندی حنفی. رجوع به علی اصغر کرمانی شود.

علی اصغر کرمانی.

[عَ اَ غَ رِ کِ] (اِخ)ابن عبدالصمد بکری کرمانی قنوجی هندی حنفی (1051 - 1140 ه . ق.). فقیه و صوفی و مفسر بود که تولد و وفات او در قنوج روی داد. او راست: 1- تبصرة المدارج فی علم السلوک. 2 - ثواقب التنزیل فی تفسیرالقرآن. 3 - شرح فصوص الحکم ابن عربی. 4 - اللطائف العلیة فی المعارف الالهیة. 5 - النفائس العلیة فی کشف اسرارالمهیمنیة. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص766. ایضاح المکنون ج1 ص348. الاعلام زرکلی ج5 ص70).

علی اصغر موسوی.

[عَ اَ غَ رِ سَ ] (اِخ)ابن شفیع بن اکبر موسوی جابلقی بروجردی. رجوع به علی اصغر بروجردی شود.

علی اصغر هندی.

[عَ اَ غَ رِ هِ ] (اِخ) ابن عبدالصمد بکری کرمانی قنوجی هندی حنفی، رجوع به علی اصغر کرمانی شود.

علی اصغر هیدجی.

[عَ اَ غَ رِ] (اِخ) ابن غلام علی هیدجی زنجانی. رجوع به علی اصغر زنجانی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن جمشید نوری مازندرانی اصفهانی شیعی. رجوع به علی نوری شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن حسین بن علی اصفهانی باقولی ضریر، مشهور به جامع و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن حسین...) و به علی (ابن حسین...) شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن احمدبن هیثم بن عبدالرحمان بن مروان بن عبدالله بن مروان بن محمد (آخرین خلیفهء اموی) اصفهانی. صاحب کتاب اغانی، مکنّی به ابوالفرج. رجوع به ابوالفرج (علی بن...) و علی (ابن حسین...) و اصفهانی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن حمزة بن عمارة بن یساربن عثمان اصبهانی، مکنّی به ابوالحسن. ادیب متوفی در سال 375 ه . ق. او راست: 1 - فقرالبلغاء المختار من شعر عامة الشعراء. 2 - قلائدالشرف فی مفاخر اصبهان و اخبارها. 3 - کتاب شعر. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص673). و رجوع به اصبهانی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن حمزهء اصفهانی. وی دیوان بحتری را گرد کرده است. و نیز دیوان ابوتمام حبیب طائی را بر انواع مرتب کرده است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن داوودبن سلیمان اصفهانی، ملقّب به صائن الدین. متوفی بسال 836 ه . ق. در هرات. او راست: 1 - الاعجاز فی الاحاجی و الالغاز. 2 - رسالة فی شق القمر. 3 - شرح تائیهء ابن فارض. 4 - شرح فصوص الحکم ابن عربی. 5 - قواعد التوحید. 6 - مرآة الناظرین فی شرح منازل السائرین. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص 121. ایضاح المکنون ج2 ص 462).

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن سهل اصفهانی، مکنّی به ابوالحسن. از مشایخ صوفیه و معاصر جنید. رجوع به ابوالحسن (علی بن سهل...) و اصفهانی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن عبدالله بن طاهر خزاعی اصفهانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی خزاعی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن قلی بن محمد خلخالی اصفهانی. رجوع به علی خلخالی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن محمد بن اسدالله امامی اصفهانی. رجوع به علی امامی شود.

علی اصفهانی.

[عَ ی اِ فَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی عاملی جبعی اصفهانی، مشهور به صغیر. رجوع به علی صغیر شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی المعالی الصغیربن ابی المعالی الکبیر طباطبائی اصفهانی کاظمی حائری شیعی امامی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد ترکهء اصفهانی، ملقّب به صائن الدین. رجوع به صائن اصفهانی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن محمدطاهربن عبدالحمید بن موسی بن علی بن معتوق عاملی نباطی اصفهانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عاملی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن منصوربن عبیدالله خطیبی اصفهانی بغدادی، مکنّی به ابوعلی و مشهور به اجل لغوی. رجوع به علی خطیبی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) ابن مهدی بن علی بن مهدی کسروی اصفهانی بغدادی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کسروی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) حسینی (علی اکبر...) ملقّب به صدرالاطباء. رجوع به علی اکبر اصفهانی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) سهل (شیخ...). رجوع به علی سهل اصفهانی شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) عارزه گر (خواجه...). رجوع به علی عارزه گر شود.

علی اصفهانی.

[عَ یِ اِ فَ] (اِخ) نوری مازندرانی اصفهانی. رجوع به علی نوری شود.

علی اطول.

[عَ یِ اَ وَ] (اِخ) ابن محمد قسطمونی رومی خلوتی شعبانی، مشهور به قره باش. رجوع به علی اطول قره باش شود.

علی اطول قره باش.

[عَ یِ اَ وَ لِ قَ رَ](اِخ) ابن محمد قسطمونی رومی خلوتی شعبانی، مشهور به قره باش. صوفی و مفسر و متکلم بود که در سال 1097 ه . ق. پس از انجام دادن فریضهء حج، بین مکه و مدینه درگذشت. او راست: 1 - اساس الدین. 2 - تفسیر سورهء طه. 3- جامع اسرارالفصوص. 4 - رسالة فی جواز دوران الصوفیة. 5 - شرح العقائد النسفیة. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص762. ایضاح المکنون. ج1 ص 67. جلد 2 ص194 و سایر صفحات. الکشاف ص145).

علی اعرج.

[عَ یِ اَ رَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن شریف حسنی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به اعرج. از پادشاهان دولت سجلماسة در مغرب. رجوع به علی سجلماسی شود.

علی اعرجی.

[عَ یِ اَ رَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن محسن بن حسن المرتضی اعرجی کاظمی. رجوع به علی کاظمی شود.

علی افزری.

[عَ یِ؟] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله افزری. طبیب و صرفی بود و در سال 815 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - شرح التصریف زنجانی. 2 - مختصر فی الطب. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1625. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 728).

علی افطس.

[عَ یِ اَ طَ] (اِخ) ابن حسن ذهلی افطس، مکنّی به ابوالحسن. وی محدث و حافظ و از مردم نیشابور بود و وفات او بعد از سال 251 ه . ق. بوده است. او راست: المسند. (از معجم المؤلفین بنقل از تذکرة الحفاظ ذهبی ج2 ص 100).

علی افطس.

[عَ یِ اَ طَ] (اِخ) ابن علی بن حسین بن علی علیهم السلام. وی یکی از فرزندان امام زین العابدین (ع) است که به گفتهء صاحب تاریخ گزیده به «افطس» ملقّب بود. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص 68).

علی اقاوی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان اقاوی الاصل، مشهور به مراکشی. رجوع به علی مراکشی شود.

علی اقسرائی.

[عَ یِ اَ سَ] (اِخ) ابن شعبان اقسرائی رومی حنفی. مفسر و حکیم بود که در سال 1111 ه . ق. در قسطنطنیه درگذشت. او راست: 1 - تفسیر آیهء «والشمس تجری...» 2 - حاشیه بر گفتار احمدعلی فناری. 3 - شرح حکمة العین. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص 764).

علی اقشهری.

[عَ یِ اَ شَ] (اِخ) ابن عثمان اقشهری رومی حنفی. مدرس بود و در سال 1285 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تلخیص الاساس فی شرح البناء. 2- شرح ابیات الکافیه و الجامی. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 776).

علی اکبر.

[عَ یِ اَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) علی بزرگتر در مقابل علی اصغر و علی اوسط. این ترکیب متداول فارسی به سکون یاء تلفظ می شود و بصورت یک کلمه برای نام کسان بکار می رود.

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان صوفیان، بخش شبستر، شهرستان تبریز. واقع در 9 هزارگزی جنوب باختری شبستر، و 2 هزارگزی راه شوسهء صوفیان به سلماس. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل. سکنهء آن 315 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان دروفرامان، بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 27 هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاه و 4 هزارگزی شمال فرامان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. و دارای 300 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات و چغندرقند و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است، و در تابستان از طریق باغ ملک و کرانی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) (خان زاده...) وی ازجملهء بزرگانی است که در روز چهارشنبه دوازدهم ماه رمضان سال 771 ه . ق. در وقت جلوس امیرتیمور گورکانی بر تخت سلطنت حضور داشت و بر سلطنت او با دیگر بزرگان اتفاق کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص 419).

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) (امیر...) مشهور به امیر مهین. وی از سادات و نقبای مشهد مقدس رضوی و معاصر سلطان حسین بایقرا بود. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص 641).

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن خلیل خراسانی (علی اکبر نواب...). رجوع به علی اکبر خراسانی شود.

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن ابی طالب قرشی هاشمی علیهم السلام. وی فرزند امام حسین (ع) و مادر او لیلی بنت ابی مرة عروة بن مسعود ثقیفة بود. تولد او در عهد خلافت عثمان روی داد و در واقعهء کربلا (سال 61 ه . ق.) هجده ساله بود و در این واقعه پس از شهادت عباس بن علی (ع) به جنگ دشمنان رفت و آنگاه که تعداد بسیاری از آنان را به قتل رساند با شمشیر شخصی به نام مرة بن منقذبن نعمان عبدی، از بنی عبدالقیس شهید گشت. و قاتل بلافاصله به دست اصحاب حسین (ع) قطعه قطعه گردید. برخی از مورخان «علی اکبر» را نخستین کسی دانند که در واقعهء کربلا شهید گشت. وی را لقب «اکبر» دادند تا با برادر کهترش (زین العابدین) اشتباه نشود. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص 54 و 61) (الاعلام زرکلی بنقل از مقاتل الطالبین ص 80. نسب قریش ص 57. البدایة و النهایة ج8 ص 185).

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) ابن رجب علی دیزجی. رجوع به علی اکبر دیزجی شود.

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) ابن شیران همدانی، ملقّب به صدرالاسلام. رجوع به علی اکبر همدانی شود.

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) ابن محمدباقر ایجی اصفهانی شیعی. رجوع به علی اکبر ایجی شود.

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) ابن محمدجعفر حسنی حسینی یزدی. رجوع به علی اکبر یزدی شود.

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) ابن محمد همدانی، ملقّب به صدرالاسلام. رجوع به علی اکبر همدانی شود.

علی اکبر.

[عَ اَ بَ] (اِخ) ابن محمود نجفی شروانی شماخی. رجوع به علی اکبر شروانی شود.

علی اکبرآبادی.

[عَ یِ اَ بَ] (اِخ) ابن حسام الدین گوالبری اکبرآبادی (علی خان...) مشهور به آرزو. رجوع به علی آرزو شود.

علی اکبر اصفهانی.

[عَ اَ بَ رِ اِ فَ] (اِخ)ابن محمدباقر ایجی اصفهانی شیعی. رجوع به علی اکبر ایجی شود.

علی اکبر اصفهانی.

[عَ اَ بَ رِ اِ فَ] (اِخ)حسینی، ملقّب به صدرالاطباء. طبیب بود و در سال 1335 ه . ق. درگذشت. او راست: فصول العلاج. (از معجم المؤلفین ج7 ص 39).

علی اکبر ایجی.

[عَ اَ بَ رِ] (اِخ) ابن محمدباقر ایجی اصفهانی شیعی. وی فقیه و متکلم و حکیم و واعظ بود و بسال 1232 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - الرد علی زین الدین الاحسائی، در حکمت و کلام. 2- رساله ای در خمس و زکاة. 3 - رساله ای در قضا و شهادات. 4 - رؤوس مسائل العبادات. 5 - زبدة المعارف. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص773. ایضاح المکنون ج1 ص612. اعیان الشیعة ج41 ص 85. فوائد الرضویهء عباس قمی ج1 ص274. روضات الجنات خوانساری ص 416).

علی اکبر بایکی.

[عَ اَ بَ رِ] (اِخ) معروف به شیخ علی اکبر تربتی یا شیخ علی اکبر مکفر. وی از مردم بایک بود که قریه ای از نواحی تربت حیدریه است. تحصیلات قدیم را در مدارس مشهد تا مرحلهء اجتهاد به پایان رسانید. نخست در مدرسهء ضراب خان واقع در بست پائین خیابان سکونت داشت و از محضر عالمان فقه و فلسفه و اصول آن روزگار چون مرحوم حاج میرزاحبیب مجتهد و آقازاده (فرزند مرحوم ملا کاظم) و آقابزرگ حکیم و دیگران استفاده می کرد. وسپس به علوم جدید توجه کرد و زبانهای روسی و انگلیسی و فرانسه را فراگرفت و از منابع اروپائی نیز استفاده می کرد. وی زبان اسپرانتو را بخوبی آموخته بود و در آن روزگار (1300 تا 1303 ه .ش.) مبلغ این زبان بود و کلاسی برای تعلیم آن تأسیس کرد. و نیز روزنامه ای به نام «دنیای نو» منتشر کرد که چند شماره بیش نشر نیافت. مقالات و اشعار وی در جراید خراسان انتشار یافت و در دوران نخست وزیری سردارسپه منظومه ای به بحر متقارب به نام «سردارسپه نامه» سرود. در سیاست پیرو عقاید افراطی بود و بهمین سبب اغلب در زندان و تبعید به سر می برد. و در حدود سال 1310 ه . ق. به تهران آمد و در مدرسهء سپهسالار سکونت گزید و مورد عنایت تیمورتاش واقع شد و در انجمن ادبی شرکت می جست و گاه نیز بتدریس می پرداخت تا در سال 1320 ه . ق. بسن 70 سالگی زندگی را بدرود گفت. وی دانشمندی راستگو و باشهامت و با صراحت لهجه بود و حقیقت را در هر امری بی پروا بازمی گفت و در پرهیزگاری و عفت و امانت بی همتا بود و می توان او را از لحاظ عقاید افراطی که گاهی جنبهء الحاد پیدا می کرد و در عین حال تقوی و پاکدامنی، به ابوالعلای معری تشبیه کرد. و کلمهء «مکفر» از آنجا بر وی نهاده شد که برخی از قشریون وی را تکفیر کرده بودند.

علی اکبر بمرودی.

[عَ اَ بَ رِ بَ] (اِخ)(میرزا...). وی اشعاری دارد که از آن جمله چند بیتی است که ملحق به بیت فردوسی کرده در هجو احمدشاه درانی سروده است:
به ابن زمانی جهانی دهی
به هفت آسمان قرص نانی دهی
تو از بطن زرقانهء نابکار
چو احمد خری را کنی شهریار
که تخت کیان را کند آرزو
تفو بر تو ای چرخ گردون، تفو.
(از مجمع التواریخ گلستانه ص 104).

علی اکبر تربتی.

[عَ اَ بَ رِ تُ بَ] (اِخ)(شیخ...) معروف به شیخ علی اکبر بایکی یا شیخ علی اکبر مکفر. رجوع به علی اکبر بایکی شود.

علی اکبر حسنی.

[عَ اَ بَ رِ حَ سَ] (اِخ)ابن محمدجعفر حسنی حسینی یزدی. رجوع به علی اکبر یزدی شود.

علی اکبر حسینی.

[عَ اَ بَ رِ حُ سَ] (اِخ)ابن محمدجعفر حسنی حسینی یزدی. رجوع به علی اکبر یزدی شود.

علی اکبر حسینی.

[عَ اَ بَ رِ حُ سَ] (اِخ)اصفهانی، ملقّب به صدرالاطباء. رجوع به علی اکبر اصفهانی شود.

علی اکبر حکمی.

[عَ اَ بَ رِ حَ کَ] (اِخ)قمی. وی فقیه و اصولی و حکیم بود و در 22جمادی الثانیهء سال 1323 ه . ق. درگذشت و در مقبرهء شیخان دفن شد. او راست: 1 - شرح بر رسائل شیخ مرتضی. 2 - شرح بر شواهدالربوبیهء ملاصدرا. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص 97).

علی اکبر خراسانی.

[عَ اَ بَ رِ خُ] (اِخ)ابن اسماعیل بن خلیل خراسانی (علی اکبر نواب...) متولد در سال 1187 ه . ق. وی نزد محمدحسین بن معصوم قزوینی تحصیل علم کرد و در شیراز به تدریس مشغول شد. و در سال 1263 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - اثبات الواجب. 2 - تحفة السفر، در معانی و بیان. 3 - حاشیة المدارک. 4 - سفینة النجاة. 5 - نورالهدایة. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص 85).

علی اکبر داور.

[عَ اَ بَ رِ وَ] (اِخ) از رجال قرن اخیر. رجوع به داور شود.

علی اکبر دهخدا.

[عَ اَ بَ رِ دِ خُ] (اِخ)(1258 - 1334 ه . ش.) مؤلف لغت نامهء حاضر. برای اطلاع از شرح حال کامل مؤلف، رجوع به مقدمهء همین لغت نامه شود.

علی اکبر دیزجی.

[عَ اَ بَ رِ زَ] (اِخ) ابن رجب علی دیزجی. متوفی در حدود سال 1310 ه . ق. او راست: 1 - التقریرات. 2 - حاشیه بر الرسائل، در دو مجلد. (از معجم المؤلفین ج7 ص 39).

علی اکبر شروانی.

[عَ اَ بَ رِ شَرْ] (اِخ)ابن محمود نجفی شروانی شماخی. وی عالم در لغت و نحو و صرف و منطق، و ساکن حیدرآباد بود و در حدود سال 1318 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - التأییدات الغیبیة فی دفع الشهاب المنطقیة. 2 - التحفة النظامیة فی الفروق الاصطلاحیة. 3 - المسائل التمرینیة الصرفیة. 4 - مسألة الاخبار بالذی فی المسائل النحویة. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص 778. ایضاح المکنون ج1 ص 220 و سایر صفحات. فهرست دارالکتب المصریة ج7 ص 4. فهرست المؤلفین بالظاهریة).

علی اکبر شماخی.

[عَ اَ بَ رِ شَمْ ما](اِخ) ابن محمود نجفی شروانی شماخی. رجوع به علی اکبر شروانی شود.

علی اکبر شیعی.

[عَ اَ بَ رِ] (اِخ) ابن محمدباقر ایجی اصفهانی شیعی. رجوع به علی اکبر اصفهانی شود.

علی اکبر قمی.

[عَ اَ بَ رِ قُمْ می] (اِخ)مشهور به حکمی. رجوع به علی اکبر حکمی شود.

علی اکبر مکفر.

[عَ اَ بَ رِ مُ کَفْ فَ](اِخ) (شیخ...) مشهور به شیخ علی اکبر بایکی یا شیخ علی اکبر تربتی. رجوع به علی اکبر بایکی شود.

علی اکبر نجفی.

[عَ اَ بَ رِ نَ جَ ] (اِخ)ابن محمود نجفی شروانی شماخی. رجوع به علی اکبر شروانی شود.

علی اکبر همدانی.

[عَ اَ بَ رِ هَ مَ] (اِخ)ابن شیران (یا شیر محمد)، ملقّب به صدرالاسلام. عالم و ادیب. وی کاتب زین العابدین شورینی حاکم همدان بود و سپس به نجف رفت و نزد محمدحسن شیرازی تحصیل علم کرد و به همدان بازگشت. و در حدود سال 1334 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - البحر المکفوف فی علم الجفر و الحروف. 2 - تکالیف الانام فی غیبة الامام. 3 - نور علی نور فی شرح زیارة عاشور. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج 41 ص96). و نیز رجوع به مصنفی علم الرجال ص 340 شود.

علی اکبر همدانی.

[عَ اَ بَ رِ هَ مَ] (اِخ)ابن محمد، ملقّب به صدرالاسلام. وی مفسر بود و در نظم سخن نیز دست داشت. در سال 1280 ه . ق. متولد شد و در سال 1325 در همدان درگذشت و جسد او به نجف اشرف حمل شد. او راست: ناسخ التفاسیر، در هشتاد هزار بیت تقریباً. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص 85).

علی اکبری.

[عَ اَ بَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان سرویزن، بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و در سر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. دارای 8 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی اکبر یزدی.

[عَ اَ بَ رِ یَ] (اِخ) ابن محمدجعفر حسنی حسینی یزدی. او راست: 1 - تفسیر القرآن که کامل نیست. 2 - شرح تهذیب المنطق. 3 - شرخ خطبهء زهرا (ع). 4 - شرح خطبهء شقشقیة. 5 - نخبة المیزان فی اللغة که در سال 1288 ه . ق. در تهران به چاپ رسیده است. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص 84).

علی اکوع.

[عَ یِ اَ وَ] (اِخ) ابن حسن اکوع صنعانی. وی عالم هیأت بود و وزارت مهدی عباس و فرزندش منصور را عهده دار بود. سپس مورد خشم منصور واقع شد و مدت یک سال در زندان او به سر برد. و سرانجام در ماه صفر سال 1203 ه . ق. در صنعا درگذشت. او راست: 1 - جدولی در ماههای رومی و عربی. 2 - مختصر عدة الحصن الحصین با سقاط المخرجین. (از معجم المؤلفین بنقل از نیل الوطر ج2 ص 129 الاعلام زرکلی ج5 ص 84).

علی الاتصال.

[عَ لَلْ اِتْ تِ] (ع ق مرکب) همیشه. دائم. پیوسته. همواره. بدون انقطاع. (ناظم الاطباء). یک بند. یک ریز. دمادم. دمبدم. پیاپی. پی درپی.

علی الاتفاق.

[عَ لَلْ اِتْ تِ] (ع ق مرکب)اتفاقاً. تصادفاً. بطور اتفاقی. اتفاق را. از اتفاق. برحسب تصادف. || متفقاً. متحداً.

علی الاجماع.

[عَ لَلْ اِ] (ع ق مرکب)مجموعاً. بطور کلی. بنابر اجماع. بتبعیت از جماعت. به پیروی جمع. باجماع. و رجوع به اجماع شود. || بالاتفاق. یک کلمه. یک سخن.

علی الاجمال.

[عَ لَلْ اِ] (ع ق مرکب)مجم. بطور مجمل و نامعلوم. براجمال. باجمال. و رجوع به اجمال شود.

علی الاحتیاط.

[عَ لَلْ اِ] (ع ق مرکب)احتیاطاً. ازروی احتیاط. بنابر احتیاط. ازروی دوراندیشی. و رجوع به احتیاط شود.

علی الاحوط.

[عَ للْ اَ وَ] (ع ق مرکب) به احتیاط نزدیکتر. بااحتیاط تر. بنابرآنچه به دوراندیشی نزدیکتر است. و رجوع به احوط شود.

علی الاستمرار.

[عَ للْ اِ تِ] (ع ق مرکب)پیوسته. همواره. دائم. همیشه. بطور ثابت. (ناظم الاطباء). مستمراً. براستمرار. همیشگی. بردوام. یک ریز. پی درپی. پیاپی. یک بند. بی انقطاع. || با ثبوت قدم. (ناظم الاطباء). و رجوع به استمرار شود.

علی الاشبه.

[عَ لَلْ اَ بَ] (ع ق مرکب) بنابر آنچه مانندتر است. شبیه تر. ماننده تر. ماناتر. و رجوع به اشبه شود.

علی الاشهر.

[عَ لَلْ اَ هَ] (ع ق مرکب) بطور مشهورتر. بنابرآنچه مشهورتر است. بنابرآنچه آوازه تر است. و رجوع به اشهر شود.

علی الاصح.

[عَ لَلْ اَ صَ ح ح] (ع ق مرکب) بطور صحیح تر. بنابر آنچه درست تر است. و رجوع به اصح شود.

علی الاصول.

[عَ لَلْ اُ] (ع ق مرکب)اصو. بطور کلی.

علی الاطلاق.

[عَ لَلْ اِ] (ع ق مرکب)عموماً. بنحوی که شامل همه گردد. (ناظم الاطباء). بی قید. بی شرط.
- حکیم علی الاطلاق؛ خدای تعالی.
- سلطان علی الاطلاق؛ خدای تعالی.
- قادر علی الاطلاق؛ خدای تعالی.

علی الاظهر.

[عَ للْ اَ هَ] (ع ق مرکب) بنابر آنچه آشکارتر است. بنابر هویداتر. بطور آشکارتر. بطور روشن تر. و رجوع به اظهر شود.

علی الاعلی.

[عَ لی یُلْ اَ لا] (ع ص مرکب)برتر برتران. بزرگوار بزرگواران. || (اِخ) اسمی از اسماء حسنای الهی. خدای تعالی. متعال.

علی الانفراد.

[عَ لَلْ اِ فِ] (ع ق مرکب)انفراداً. جدا. بتنهایی. یک تنه.

علی البدل.

[عَ لَلْ بَ دَ] (ع ص مرکب) به عنوان جانشین. به عوض چیزی یا کسی. فرعی بجای اصلی.
- عضو علی البدل؛ در برابر عضو اصلی، کسی را گویند که بجای عضو اصلی کار کند. بسیاری از هیأتها و انجمنها اعضایی اصلی دارند و اعضایی علی البدل، تا در هنگام غیبت اعضای اصلی اعضای علی البدل بجای آنان کار کنند.

علی التحقیق.

[عَ لَتْ تَ] (ع ق مرکب)بدون شک و شبهه. یقیناً. بی شبهه. بطور حقیقت و راستی و درستی. (ناظم الاطباء). بر مبنای یقین. بر پایهء تحقیق. بر پایهء حقیقت و درستی.

علی التخییر.

[عَ لَتْ تَ] (ع ق مرکب)اختیاراً. بااختیار. بنابر تخییر. رجوع به تخییر شود.

علی التدریج.

[عَ لَتْ تَ] (ع ق مرکب)اندک اندک. رفته رفته. کم کم. بتدریج. متدرجاً. تدریجاً.

علی الترادف.

[عَ لَتْ تَ دُ] (ع ق مرکب)پیاپی. پی درپی. متوالیاً. پشت سر هم. ریسه. بدنبال هم. بر پی هم. یکی پس از دیگری :علی الترادف والتوالی کترادف الایام و اللیالی. (سندبادنامه ص 178).

علی التساوی.

[عَ لَتْ تَ] (ع ق مرکب)بطور مساوی. برابر. یکسان.

علی التعجیل.

[عَ لَتْ تَ] (ع ق مرکب)بشتاب. بزودی. بسرعت. (ناظم الاطباء). بتندی. برشتاب. برتعجیل.

علی التعیین.

[عَ لَتْ تَ] (ع ق مرکب)بطور معین و معلوم. بر تصریح :
ورای قدر منست التفات صدر جهان
که ذکر بندهء مخلص کند علی التعیین.
سعدی.

علی التفصیل.

[عَ لَتْ تَ] (ع ق مرکب)بدرازی کلام. مفص. مشروحاً. (ناظم الاطباء). بشرح. بتفصیل :
به سر سینه این دوستان علی التفصیل
که دستگیری و رحمت کنی علی الاجمال.
سعدی.

علی التمام.

[عَ لَتْ تَ] (ع ق مرکب) بطور کامل و تمام. تماماً. کامل. از سر تا بن :
گر آنچه بر سر من می رود ز دست فراق
علی التمام فروخوانم الحدیث یطول.سعدی.

علی التناوب.

[عَ لَتْ تَ وُ] (ع ق مرکب)بر نوبت. بنوبت. علی التوالی. || پیاپی. پی درپی. و رجوع به تناوب شود.

علی التواتر.

[عَ لَتْ تَ تُ] (ع ق مرکب)بنا بر تواتر. متواتراً. بطور تواتر. بطور پیوسته. و رجوع به تواتر شود.

علی التوالی.

[عَ لَتْ تَ] (ع ق مرکب)پی درپی. پی هم. از عقب هم. مسلسلاً. (ناظم الاطباء). متوالیاً.

علی الجمله.

[عَ لَلْ جُ لَ] (ع ق مرکب)خلاصه. ملخص. باری : علی الجمله اندر عدد این عضله ها سخن مضطرب است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
سماع خوش و نغمهء دلگشای
علی الجمله خوش باش و خوش دار جای.
نزار قهستانی.

علی الحال.

[عَ لَلْ] (ع ق مرکب)بی درنگ. درحال. دروقت. فوری. فوراً. کنایه از زود و شتاب. (آنندراج) :
بباید علی الحال کابینش کرد
بیرزد به کابین چنین دختری.منوچهری.

علی الحساب.

[عَ لَلْ حِ] (ع ق مرکب)بنابر حساب. مبتنی بر حساب. || در اصطلاح امور حسابداری و در معاملات هنگامی که کسی از حساب معینی پول پیش از موعد پرداخت یا قبل از تصفیهء آن، بگیرد گویند: «علی الحساب گرفت». گرفتن مبلغی پیش از حصول موعد پرداخت یا واریز.

علی الخصوص.

[عَ لَلْ خُ] (ع ق مرکب)بخصوص. بویژه. خصوصاً. (ناظم الاطباء). خاصه. خاصةً. سیّما. لاسیّما. لاترما : در خطهء ممالک توران علی الخصوص در بسیط این دولت از خیرات و ادخار حسنات و آثار عدل و اظهار فصل... (سندبادنامه ص 18).
علی الخصوص که دیباچهء همایونش
بنام سعد ابوبکر سعدبن زنگی است.
سعدی (گلستان).
مکن که حیف بود دوست از خود آزردن
علی الخصوص مر آن دوست را که ثانی نیست.
سعدی.
|| در ناظم الاطباء به معنای بطور دقت و بروجه عموم، نیز آمده است.

علی الدوام.

[عَ لَدْ دَ] (ع ق مرکب)همیشه. پیوسته. همواره. دائماً. مدام. (ناظم الاطباء). یک ریز. یک بند. بردوام : آبهای روان علی الدوام در مرغزارهای او [ جوی مولیان ] ... (تاریخ بخارا ص 33). سی وسه سال بنشست علی الدوام، دامن شب بگریبان روز بست و تصانیف مکر و حیل زنان نبشت. (سندبادنامه ص 266).
از ازل تا ابد ز مستی عشق
بی قراری علی الدوام بود.عطار.

علی الرأس و العین.

[عَ لَرْ رَ سِ وَلْ عَ](ع ق مرکب) بر سر و بر چشم. بچشم. بطور شادمانی و شعف و میل. (ناظم الاطباء). ازروی میل و علاقهء کامل.

علی الرسم.

[عَ لَرْ رَ] (ع ق مرکب) برسم. چنانکه رسم است. برحسب مرسوم.

علی الرغم.

[عَ لَرْ رَ] (ع ق مرکب)برخلاف میل. (از آنندراج). بر رغم. رجوع به «علی رغم» شود.

علی الرووس.

[عَ لَرْ رُ] (ع ق مرکب) بر سرها. بطور علنی و آشکار.

علی السحر.

[عَ لَسْ سَ حَ] (ع ق مرکب)هنگام سحر. هنگام پیش از طلوع صبح. صبح بسیار زود. هنگام سپیده دم. (ناظم الاطباء). سحرگاهان.

علی السواء .

[عَ لَسْ سِ] (ع ق مرکب)برابر. بطور یکسان. به یکسانی. بطور مساوی.

علی السویه.

[عَ لَسْ سَ وی یَ] (ع ق مرکب) مساوی. برابر. یکسان. بطور تساوی. به برابری و یکسانی. (ناظم الاطباء). برابر هم. یک اندازه. || بی تفاوت. بی رجحان.
- برای من علی السویه است؛ برای من بی تفاوت است. برای من یکسان است.

علی الصباح.

[عَ لَصْ صَ] (ع ق مرکب)بامداد. صبحگاهان. بامدادان. هنگام بامداد :
نشان بخت بلند است و طالع میمون
علی الصباح نظر بر جمال روزافزون.سعدی.
گفتم مگر بخواب بینم جمال دوست
اینک علی الصباح نظر بر جمال دوست.
سعدی.
به آب روشن می عارفی طهارت کرد
علی الصباح که میخانه را زیارت کرد.
حافظ.
- علی الصباح نشابور و خفتن بغداد؛ صبح نیشابور و شام بغداد مفرّح و نشاط انگیز است. و در لطافت هوا مثل بوده است :
صبح نیشابور اگر جان پرور است
شام دجله نیز با وی هم بر است.
دهخدا (دیوان شعر).

علی الطلوع.

[عَ لَطْ طُ] (ع ق مرکب)هنگام طلوع آفتاب. (ناظم الاطباء). گاه آفتاب برآمدن. هنگام سرزدن آفتاب. || در ناظم الاطباء به معنای پگاه و سپیده دم و صبح بسیار زود نیز آمده است.

علی الطلیعة.

[عَ لَطْ طَ عَ] (ع ق مرکب)بامداد. پگاه. هنگام طلوع. هنگام سر زدن آفتاب. || بر مثال طلایه. یزک دار. طلایه دار.

علی الظاهر.

[عَ لَظْ ظا هِ] (ع ق مرکب)بظاهر. ظاهراً. برحسب ظاهر. بصورت ظاهر.

علی العجالة.

[عَ لَلْ عِ لَ] (ع ق مرکب)عجالةً. فعلاً. بطور موقت. و رجوع به عجالة شود.

علی العمیا.

[عَ لَلْ عَ] (ع ق مرکب) کورانه. بدون بصیرت و بینایی. (ناظم الاطباء). کورکورانه. بطور چشم بسته. نسنجیده. ازروی نادانی. ناسنجیده.

علی الغفلة.

[عَ لَلْ غَ لَ] (ع ق مرکب)ناگهان. غفلةً. بی خبر. (ناظم الاطباء). غافل وار. برغفلت. || گستاخانه. بی پروا. (ناظم الاطباء).

علی الفور.

[عَ لَلْ فَ] (ع ق مرکب) فوراً. درحال. بی خبر. بدون انتظار. (ناظم الاطباء). درزمان. دردم. دروقت. بی درنگ. فوری.

علی القاعدة.

[عَ لَلْ عِ دَ / دِ] (ع ق مرکب)برحسب قاعده. قاعدةً. اصلاً.

علی القطع.

[عَ لَلْ قَ] (ع ق مرکب) بطور قطع. بیقین. مطمئناً. قطعاً. حتمی. بطور حتم :
روی دل از این شاهد بدمهر بگردان
کانجا که جمال است علی القطع وفا نیست.
اثیر اخسیکتی.
علی القطع نپذیرم اقطاع شاهان
من و ترک اقطاع و پس انقطاعی.خاقانی.

علی القلة.

[عَ لَلْ قِلْ لَ] (ع ق مرکب) اق. دست کم. حداقل. لااقل :
اگر تو درخور همت جهان خواهی گرفت ای شه
بجای هفت کشور هفتصد باشد علی القلة.
فرخی سیستانی.
|| بنابر جمع قله. مربوط بجمع قله.

علی القیاس.

[عَ لَلْ] (ع ق مرکب) قیاساً. برحسب قیاس. بنابر قیاس.

علی الله.

[عَ لَلْ لاهْ] (ع ق مرکب) برخدا. بر خدای. || در مقام استعاذه استعمال می کنند، یعنی پناه بر خدا. (ناظم الاطباء) :
علی الله از بد دوران، علی الله
تبرا از خدادوران، تبرا.خاقانی.
|| در مقام توکل بکار رود، یعنی توکل بر خدا. (ناظم الاطباء). بر خدای است. بطریق ضمان کرم. || در تداول عوام، هرچه بادا باد. || صاحب آنندراج آرد: ناله از ناله و فریاد و شور و غوغا، و ظاهراً مخفف «توکلت علی الله» است. و با لفظ برآمدن و زدن و بر فلک رساندن مستعمل است - انتهی. شور و غوغا و فریاد. (غیاث بنقل از رشیدی) :
شنیدم گر به شب دیوی زند راه
خروس خانه بردارد علی الله.نظامی.
ز فریاد خرمهرهء گاودم
علی الله برآمد ز رویینه خم.
نظامی (از آنندراج).
مرا اندیشه از روی تو چون ماه
رساند بر فلک هر شب علی الله.
میرخسرو (از آنندراج).
- علی الله گفتن؛ دل به دریا زدن.

علی اللهی.

[عَ یُل لا / عَ اَ لْ لا] (اِخ) آنکه خدائی علی بن ابی طالب (ع) گوید. آنکه علی را خدا گوید. قائل بالوهیت علی بن ابی طالب علیه السلام. نام یکی از فرق غلاة شیعه است و آنان را در نقاط مختلف بنامهای دیگر چون نصیریه، اهل حق و غیره نیز خوانند.
منشأ و ریشهء آنان - دربارهء اصل و ریشهء علی اللهیان آراء و نظرات مختلفی است که مهمترین آن این است که آنان را یک فرقهء سیاسی می دانند که ایرانیان متعصب برای انهدام بنیان اسلام این فرقه را تشکیل داده اند. و بعضی اجداد آنان را مسیحی و یا ارمنی و آسوری می دانند. اما خود «اهل حق» می گویند که فرقه ای از ریشهء اثناعشریه و یکی از هفده سلسلهء عرفا بشمار میایند و در عین حال میان خود و متصوفه تفاوتی قائلند چه متصوفه بیشتر معتقد به وصولند لیکن علی اللهیان معتقد به سلوک هستند. و چون سرسلسلهء اهل حق حضرت علی بن ابی طالب است لذا بدین نام مشهور شده اند. و از آنجا که مشابهاتی میان عقاید علی اللهیان و نصیریه موجود است از این جهت اشتباهاً به آنها «نصیریه» هم می گویند و الا این فرقه بکلی از نامیده شدن به این نام نفرت دارند و می گویند نصیریه «علی» را مظهر تام و تمام حق «لذاته» می دانند؛ ولی به عقیدهء ما علی مظهر تام و تمام است «لصفاته».
عقاید مذهبی آنها - علی اللهیان معتقد به رجعت روح هستند ولی نه بطور کلی. یعنی معتقد به امکان آن می باشند، لیکن می گویند برای اکمال طبیعت است و روح باید سیر تکاملی بکند تا به مقامی که شایستهء اوست و شروع آن از بدو پیدایش، از جماد و نبات و حیوان است تا آنجا که به مقام انسانیت کامل و ملکوتیت و الوهیت برسد. و می گویند اشخاصی که افعال آنها پسندیده و مقبول است اگر از مبدأ صدق تقاضا کنند به صورت کاملتری روح آنها به این دنیا برمی گردد. اما دربارهء ظهور، افسانه ای دارند. و نیز اولین تجلی تام و تمام را در حضرت علی بن ابی طالب (ع) می دانند. و دومین تجلی تام را در سلطان اسحاق می دانند و سلطان اسحاق نوهء حضرت موسی بن جعفر و پسر سیدعیسی است که او را شیخ عیسی می گفته اند. و این تجلی را از هر حیث کامل می دانستند و به همین جهت علی بن ابی طالب و سلطان اسحاق را برابر نهاده و می گویند سلطان اسحاق مظهر علی است. و برای او کرامات و معجزاتی زیاد می شمارند و منشأ بسیار از عادات و آداب آنان وقایعی است که بر این سلطان اسحاق گذشته است.
کتب و اسناد آنان - دستورات مذهبی و اجتماعی علی اللهیان باید همه منظوم باشد والا سند نیست. و سخنانی که از بزرگان مذهبی این فرقه باقی مانده بر دو گونه است: 1 - گفتار. 2 - کلام. درجهء کلام بالاتر از گفتار است، چه کلام امر و دستور است و گفتار موعظه و پند و اندرز. و «کلام» عبارت از سخنانی است که از سلطان اسحاق بجای مانده و «گفتار» سخنان غیر اوست.
معتقدات و آداب علی اللهیان - 1 - روزهء سالیانه و جشن خاوندگار، علی اللهیان را در سال روزه ای است که سه روز و سه شب طول می کشد. و در پایان روز سوم یعنی شب چهارم با آداب بخصوصی روزهء خود را می شکنند و با صرف «شام حق» افطار می کنند. و این شام را که درحقیقت بمنزلهء جشنی است، «جشن خاوندگار» (خداوندگار) می نامند. و ظاهراً منشأ این روزه، داستان سه روز گرسنه ماندن سلطان اسحاق و یارانش در «غار نور» می باشد. 2 - نیاز یا کردار، یکی از پایه های معتقدات علی اللهیان، «نیاز» یا «کردار» است. و آن این است که هرکس باید در عرض هفته یک مرتبه و ماه یک بار و فصل یک مرتبه و سال یک بار قربانی کند و این قربانی برحسب توانائی اشخاص، گاو یا گوسفند یا خروس یا نانی بخصوص و یا حتی یک دانه «جوز» می تواند باشد. و این قربانی را مراسم و آداب مفصل و بخصوصی است. 3 - نماز، این جماعت نماز نمی خوانند و بجای نماز همان نیاز یا کردار را دارند که در فوق ذکر شد. و می گویند چون نماز باید با حضور قلب باشد و حضور قلب کمتر حاصل می شود، بنابراین نماز خواندن بی فایده است لیکن نهی از نماز خواندن هم ندارند. ولی بنظر می رسد که در باب ترک نماز، پیشوایان و رؤسای اولیهء آنها، در خود اشراقهائی دیده و یا ادعا کرده اند که واصل به خدا شده اند و دیگر نماز خواندن برای آنها کار عبث و بیهوده ای است، پیروان آنها هم عمل مقتدای خود را ملاک قرار داده و ترک نماز گفته اند. 4 - تعداد زوجات و ازواج: در نزد این فرقه تعدد زوجات و ازواج غیرمشروع است. ولی گاه به پیروی از سایر مسلمین مردان آنها چند زن می گیرند. 5 - طلاق، طلاق در نزد آنها مجاز نیست مگر در مورد فسق زن. 6 - مراسم عقد، در دهات مراسم خاصی جهت این امر دارند و معمو خواندن صیغهء نکاح را لازم نمی دانند. اما در شهرها کام مانند سایر مسلمین رفتار می کنند. و در مراکز عیسویت، در کلیساها و در مراکز یهود، در کنیسه ها این آداب را انجام می دهند. 7 - در خوردنیها و نوشیدنیها محرمات ندارند. بنابراین از خوردن گوشت خوک یا نوشیدن شراب ممنوع نیستند. اما صاحب «دبستان مذاهب» می نویسد که: نزد ایشان کشتن موجود جاندار نارواست چه علی الله گوید «لاتجعلوا بطونکم مقابرالحیوانات». 8 - ختنه در نزد آنها معمول است. 9 - نامهائی که بر بچه های خود می گذارند غالباً از اسامی اسلامی است، لیکن بیشتر نامهای مردان آنها مختوم به «علی» است، مانند: قربانعلی، امامعلی، عباسعلی، محمدعلی، غلامعلی... 10 - شارب: بزرگترین مشخص و ممیز ظاهری این قوم از سایر فرق قضیهء شارب است. چه نزد سایر فرق اسلامی یکی از سنن اسلام زدن شارب است. اما در نزد علی اللهیان زدن شارب گناهی بس بزرگ است و معتقدند که علی بن ابی طالب (ع) شارب خود را نمیزده است. 11- این قوم در دنیا هیچکس را بد نمی دانند و هیچ فرقه و قومی را سب و لعن نمی گویند. و همین امر باعث شده است که در میان فرق و مذاهب مختلف با کمال آزادی سر می کنند. علی اللهیان حتی به شیطان هم بد نمی گویند و معتقدند که شیطان راندهء خالق است نه راندهء مخلوق و اصو بد گفتن به مصنوع، توهین به صانع است. و شیطان را غالباً «ملک طاووس» نامند و اسم اصلی او را نمی برند. بدین سبب این قوم به شیطان پرست نیز معروف شده اند. 12 - «حقیقت» در نظر آنها چهار چیز است: راستی، پاکی، نیستی و رضا. 13 - این قوم تبلیغات مذهبی ندارند و هرگز دیده نشده است که برای انتشار مذهب خود دعاتی به اطراف روانه کنند. 14 - این فرقه گاهی «کلمات شهادت» را تکرار می کنند. و بعضی اوقات هم به زیارت مشاهد متبرکه می روند. 15 - عقیدهء علی اللهیان راجع به «سه خلیفهء اول مسلمین» مطابق آنچه صاحب «دبستان مذاهب» می نویسد از این قرار است که: جمیع محرمات عبارت از این سه تن است و ابلیس و مار و طاووس کنایه از این سه تن است و نیز مقصود از شداد و نمرود و فرعون ایشانند و از این قبیل اعتقادات. اما بنظر می رسد این گفته ها صحیح نباشد چه با خوش بینی و یا لااقل عدم بدبینی آنها به سایر مذاهب، که در فوق بدان اشاره شد، وفق نمی دهد. 16 - صاحب «دبستان مذاهب» می نویسد که: این قوم به مصحف فعلی عقیده ندارند زیرا می گویند تحریف شده است. و آن را آن مصحفی نمی دانند که علی الله به محمد داده است.
فرق علی اللهیان ـ دائرة المعارف اسلامی به فرانسه می نویسد که: علی اللهیان به هفت فرقه تقسیم می شوند: ابراهیمی، خانتاشی، خموشی، داوودی، سلطان بَبُری، شاه ایازی و میری. و نیز می نویسد که: آنها مدعیند که «باباطاهر عریان» و خواهرش «بی بی فاطمه» و «سیدالحمیری» برمذهب آنها بوده اند. برای تفصیل بیشتر راجع به «علی اللهیان» رجوع به رسالهء دورهء لیسانس دکتر عبدالحمید گلشن ابراهیمی راجع به «غلاة شیعه» شود که به شمارهء 10 (سال 22 - 1321) در کتابخانهء دانشکدهء ادبیات دانشگاه تهران ثبت است. و نیز رجوع به مآخذ ذیل شود که در این رساله بدان اشاره شده است: دائرة المعارف اسلامی به فرانسه. سلسلهء انتشارات عالم اسلامی به زبان انگلیسی. دیوان ادیب الممالک. دبستان مذاهب.

علی المدام.

[عَ لَلْ مُ] (ع ق مرکب) مداماً. همیشه. پیوسته. دائماً. همواره. پیاپی.

علی المشهور.

[عَ لَلْ مَ] (ع ق مرکب)بنابر مشهور. چنانکه مشهور است. چنانکه معروف است. آنچنانکه شهره است. چنانکه اشتهار دارد.

علی النقی.

[عَ لی یُن نَ] (اِخ) ابن محمد جوادبن علی بن موسی الرضا علیهم السلام، ملقّب به نقی. دهمین امام از ائمهء شیعهء اثناعشریة. رجوع به ابوالحسن (علی النقی... شود.

علی الوحید.

[عَ لَلْ وَ] (اِخ) ابن حاتم آخرین امیر از بنی حمدان صنعا. رجوع به علی حمدانی (ابن حاتم) شود.

علی الولاء .

[عَ لَلْ وِ] (ع ق مرکب)بتوالی. پیاپی. بدنبال هم. دمادم : و ما خواستیم که تاریخ شاهان عجم... در این کتاب علی الولا جمع کنیم. (مجمل التواریخ و القصص). پس این جایگاه من شرح قصه نمی دهم... اما کارها و تواریخ که رفته است علی الولاء مختصر جمع کردم برسبیل دیگر ابواب. (مجمل التواریخ و القصص). این ذکر مانند فهرستی است علی الولا. (مجمل التواریخ و القصص). من اخبار پیغامبران علیهم السلام بدین جایگاه ثبت کردم و دیگر اخبارها که بعد از این بوده است و تواریخ در پیش داشتم تا ذکر انبیا علیهم السلام علی الولاء متصل باشد به پیغامبر ما محمد المصطفی صلوات الله علیه. (مجمل التواریخ و القصص).

علی اماسی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن حسین اماسی. او راست: تاج الادب، به ترکی، که آن را در سال 857 ه . ق. تألیف کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 268).

علی امامی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد بن اسدالله امامی اصفهانی. فقیه قرن یازدهم هجری. وی منسوب به جدش امام زاده زین العابدین است. او راست: التراجیح، در فقه (از معجم المؤلفین بنقل از فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص 320. اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص 42).

علی امامی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد بن جعفربن محمد بن زید شهید علوی امامی حمانی. رجوع به علی حمانی (ابن محمد بن جعفر کوفی...) شود.

علی امامی.

[عَ یِ اِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی المعالی الصغیربن ابی المعالی الکبیر طباطبائی اصفهانی کاظمی حائری شیعی امامی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی اموی.

[عَ یِ اُ مَ] (اِخ) ابن ثابت بن سعیدبن علی بن محمد بن علی بن سعید تلمسانی قرشی اموی. رجوع به علی تلمسانی شود.

علی اموی.

[عَ یِ اُ مَ] (اِخ) ابن طاهربن معوضة بن تاج الدین قرشی اموی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به الملک المجاهد. یکی از مؤسسان دولت بنی طاهر در یمن. رجوع به علی طاهری (ابن طاهر...) شود.

علی اموی.

[عَ یِ اُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن خالدبن یزیدبن معاویة بن ابی سفیان اموی سفیانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سفیانی شود.

علی امیر.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن اسماعیل بن صلاح حسنی یمانی صنعانی، از آل امیر در صنعان. رجوع به علی صنعانی (ابن ابراهیم بن...) شود.

علی امیرخواجه.

[عَ یِ اَ خوا / خا جَ](اِخ) (خواجه...) وی از وزرای میرزا شاه محمودبن میرزا ابوالقاسم بابر بود و با وزیر دیگر شاه یعنی خواجه کلال برکش، ظلم و ستم بسیار کردند و از رعایا با جبر و زور سیم و زر ستاندند. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص63).

علی امیمی.

[عَ یِ اُ مَیْ می ی] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی بن عبدالرحمان امیمی شریشی. از اهالی شریش. وی ادیب و محدث و فقیه بود و در سال 642 ه . ق. درگذشت. او را تألیفاتی در حدیث و فقه است. (از معجم المؤلفین ج7 ص 6). در الاعلام زرکلی (ج5 ص 53) لقب او اُمَییّ منسوب به امیة ذکر شده است.

علی امین.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد امین بن موسی بن حیدربن احمد. فقیه بود و در سال 1249 ه . ق. مسموم گشت و در شقرا از اعمال جبل عامل دفن گردید. او راست: 1 - رساله ای در توحید. 2 - رساله ای در حیض. 3 - شرح الریاض بر طباطبایی. 4 - شرح منظومهء بحرالعلوم، که آن را تکمیل نکرد. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص 55).

علی امین.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمود امین. فقیه و اصولی بود که در حدود سال 1276 ه . ق. در شقرا متولد شد و در همانجا آغاز به تحصیل کرد سپس به حنوبة از قرای جبل عامل رفت و آنگاه به نجف اشرف کوچ کرد و در حدود بیست ویک سال در آنجا اقامت گزید. سپس به جبل عامل بازگشت و در حدود هجده سال مشغول تدریس و تعلیم و قضاوت بین خصوم و افتاء بود و در یازدهم شوال سال 1328 ه . ق. درگذشت. او را کتابی است در مواریث. و نیز اشعار و تعلیقاتی از او بجای مانده است. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص142).

علی امیی.

[عَ یِ اُ مَیْ یی] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی بن عبدالرحمان امیمی شریشی. رجوع به علی امیمی شود.

علی انباری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن ابراهیم انباری شیعی. وی از فضلای قرن دهم بود که در سال 988 ه . ق. درگذشت. او راست: الاوج الاخضر فی مناقب الائمة الاثنی عشر. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج1 ص 150. نورعثمانیه کتبخانه ص 175. هدیة العارفین ج1 ص 749).

علی انباری.

[عَ یِ اَمْ] (اِخ) ابن حکم بن زبیر نخعی انباری ضریر، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی نخعی شود.

علی انباری.

[عَ یِ اَمْ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن فارس انباری، مشهور به ابن حداد و ملقّب به قوام الدین و مکنّی به ابوالفرج. متوفی در سال 610 ه . ق. محمد بن جعفربن علیل از او روایت کند. او راست: نخبة الانتقاد. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص160) (از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص 8).

علی انباری.

[عَ یِ اَمْ] (اِخ) ابن محمد بن موسی بن سعیدبن مهدی انباری، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به حُسنس و مشهور به ابن صفدان. رجوع به علی حسنس شود.

علی انباری.

[عَ یِ اَمْ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی درینی انباری، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به ثقة الدولة. وی از ادبای توانگر بغداد و شوی «شهدهء» کاتب بود. که در سال 475 ه . ق. متولد شد. وی از خواص المقتفی لامرالله عباسی بود و مدرسه ای برای شافعیان و رباطی برای صوفیان بر ساحل دجله بنا کرد و اوقافی برای آنها قرار داد. و در سال 549 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی ج 1 ص 226) (از الکامل ابن اثیر ج1 ص 75).

علی انداآنی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن احمدبن عباس انداآنی، مکنّی به ابوالحسن. وی والی اصفهان بود و مافروخی از یکی از ابناء عم او روایت می کند. رجوع به محاسن اصفهان مافروخی ص 99 و ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص 94 شود.

علی اندلسی.

[عَ ی اَ دُ لُ] (اِخ) ابن احمدبن حسن بن ابراهیم تجیبی اندلسی مالکی، مشهور به حرالی. رجوع به علی حرالی شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن احمدبن حمدون اندلسی حمیری، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به نورالدین. نحوی و لغوی قرن هفتم هجری. رجوع به ابوالحسن حمیری شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن احمدبن سعیدبن حزم بن غالب بن صالح بن خلف بن سفیان بن یزید فارسی اندلسی قرطبی یزیدی، مشهور به ابن حزم و مکنّی به ابومحمد. رجوع به ابن حزم و علی (ابن احمد...) شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن اسماعیل اندلسی مرسی ضریر، مشهور به ابن سیدة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن سیدة و به علی (ابن سیدة...) شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن بسام شنترینی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن بسام و علی (ابن بسام...) شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن حزمون اندلسی. وی شاعر و از اهالی مرسیهء اندلس بود. و غالباً بطریق ابن حجاز بغدادی هجو و هزل می گفت و بسیاری از قضات و والیان از ترس هجوهای وی عطایا و بخشش های زیادی به او می دادند. درگذشت او بعد از سال 614 ه . ق. بوده است. (از الاعلام زرکلی بنقل از المعجب فی تلخیص اخبارالمغرب ص 293).

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن حموش بن محمد بن مختار قیروانی اندلسی قرطبی. رجوع به علی قیروانی شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن طیب بن عبدالرحمان شرفی اندلسی، مکنّی به ابوالحسن. وی مورخ بود و در سال 1358 ه . ق درگذشت. او راست: 1 - ضیاءالنبراس فی ماء وادی فاس که آن را به نام الزمود الباهر فی وصف وادی الجواهر، و نیز به نام ازالة الظمأ و راحة الانفاس بماء وادی فاس، خوانده است. 2 - یواقیت الحسان فیمن بفاس من الخیر و الاحسان. (از معجم المؤلفین بنقل از دلیل مؤرخ المغرب ابن سودة ص 78).

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن عبدالرحمان اندلسی، مشهور به ابن هذیل. وی ادیب قرن هشتم هجری بود. او راست: حلیة الفرسان و شعارالشجعان. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الریاضیات المکتبة البلدیة ص 78).

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن عبدالقادربن عبدالرحمان بن علی بن علی بن علی بن امین علوی اندلسی جزایری مالکی شاذلی. فقیه و محدث بود. اصل وی از اندلس بود و در الجزایر سکونت داشت و در آنجا مدتی عهده دار امر فتوی بود و در سال 1236 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الفهارس کتانی ج2 ص 173).

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن سعیدبن موهب جذامی اندلسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن موهب. محدث و متکلم و مفسر بود و در رمضان سال 441 ه . ق. متولد شد وی حج بیت الله الحرام کرد و از ابن عبدالبر و دیگران روایت دارد. علی در 16 جمادی الاولای سال 532 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تفسیرالقرآن. 2 - کتاب الاصول. (از معجم المؤلفین ج7 ص 140). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص157. الوافی صفدی ج12 ص91. معجم الادباء یاقوت ج14 ص5. الصلهء ابن بشکوال ص419. طبقات المفسرین سیوطی ص 24. مرآة الجنان یافعی ج3 ص 260. شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص 99.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن عبدالله سبتی مالکی اندلسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سبتی شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن عبدالله ششتری نمیری اندلسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ششتری شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن محمد بن ابی الحسن (یا ابی الحسین) اندلسی، مکنّی به ابوالحسن. نویسنده و ادیب و شاعر عهد دولت عامری در قرن پنجم هجری. او را کتابی است در تشبیهات از اشعار اهل اندلس. (از معجم المؤلفین بنقل از معجم الادباء یاقوت ج14 ص 249. جذوة المقتبس حمیدی ص 290. الصلهء ابن بشکوال ج 1 ص 405. بغیة الملتمس ضبی ص 401).

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن عبدالله بن محمد بن علی باجی اندلسی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی باجی شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد حضرمی رندی اشبیلی اندلسی، مشهور به ابن خروف و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اشبیلی شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی قرشی بسطی اندلسی مالکی، مشهور به قلصادی و ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قلصادی شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن محمد لخمی اشبیلی مغربی اندلسی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن موسی بن عبدالمک بن سعید عنسی اندلسی غرناطی مغربی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن سعید. رجوع به ابن سعید و به علی (ابن موسی بن...) شود.

علی اندلسی.

[عَ یِ اَ دُ لُ] (اِخ) ابن موسی بن علی بن موسی بن محمد بن خلف انصاری سالمی اندلسی جیانی، مشهور به ارفع رأس و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی انصاری.

[عَ لِ اَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن ابوبکر انصاری شافعی، مشهور به کلبشی و کلبشاوی. از فضلای قرن نهم هجری بود که در سال 840 ه . ق. در قاهره متولد شد. او راست: الفیض القدسی عن آیة الکرسی، که در سال 873 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از الضوء اللامع ج5 ص 152. ایضاح المکنون ج2 ص 215).

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن عیسی بن سعدالخیر انصاری بلنسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بلنسی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن همام بن محمد بن ابراهیم بن حسن انصاری دمشقی، مشهور به ابن شاطر و مطعم و ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. هیوی و عالم به احوال آسمان و فلک بود. رجوع به علی (ابن شاطر...) شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی بن ابی بکربن عمر بن احمدبن عبدالرحمان بن محمد خزرجی انصاری مکی شافعی، مشهور به ابن جمال مصری. رجوع به علی مکی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن احمد. فقیه حنفی بود و وفات او بعد از سال 968 ه . ق. روی داد. او راست: الصوارم الهندیة فی الطوائف اللوطیة. (از معجم المؤلفین بنقل از بروکلمن ج2 ص425).

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن احمدبن خلف بن محمد باذش انصاری غرناطی، مشهور به ابن باذش و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن باذش و غرناطی و علی باذش شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن احمدبن عمر بن محمد بن احمد بوشی انصاری، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی پوشی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن احمد قرافی انصاری مصری شافعی. رجوع به علی قرافی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن حسین انصاری، مشهور به حاجی زینل عطار. از دانشمندان قرن هشتم هجری. رجوع به حاجی زینل عطار شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن زیدبن محمد بن حسین بن سلیمان بن ایوب انصاری اوسی خزیمی بیهقی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بیهقی و ظهیرالدین (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن سعد انصاری. شیمیدان بود. او راست: 1 - بغیة الخبیر فی اقامة القصد یرفی الاکسیر. 2 - شفاء الالم فی ترخیص علاج العلم فی الاکسیر. 3 - فتح الارتاج فی اثبات الزیبق الرجراج. 4 - فتح الوصید فی تطهیر الحدید، که در حدود سال 766 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص 248. ایضاح المکنون ج2 ص 175. هدیة العارفین ج1 ص 724).

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن سلیمان بن احمدبن سلیمان انصاری قرطبی عباسی، مکنّی به ابوالحسن. وی مقری بود و محمد بلفیقی، قاضی جماعت در غرناطة در محضر او حاضر شده است. او ساکن فاس شد و در سال 736 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1- التجرید، و خلاصهء آن. 2 - المنافع فی قراءة نافع. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات القراء ابن جزری ج1 ص 544. سلوة الانفاس کتانی ج3 ص 149).

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن یوسف انصاری طلیطلی، مشهور به ابن لونقة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی طلیطلی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عبدالکافی بن علی بن تمام بن یوسف بن موسی بن تمام انصاری خزرجی سبکی شافعی، ملقّب به تقی الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سبکی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابراهیم بن محمد انصاری مالکی، مشهور به متبطی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی متبطی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عبدالله بن خلف بن محمد بن عبدالرحمان بن عبدالملک انصاری مالکی، مشهور به ابن نعمة و مکنّی به ابوالحسن. وی مفسر و محدث و فقیه بود و در سال 490 ه . ق. در مریة متولد شد (تولد او را برخی بعد از سال 490 دانسته اند). سپس به قرطبه رفت و آنگاه ساکن بلنسیه شد و در ماه رمضان سال 567 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1 - الامعان فی شرح سنن النسائی. 2 - ری الظمآن فی تفسیرالقرآن، در چند مجلد بزرگ. (از معجم المؤلفین ج7 ص 134). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج 12 ص 92. طبقات القراء ابن جزری ج1 ص 553. بغیة الملتمس ص 411. مرآة الجنان یافعی ج3 ص 382. التکملهء ابن ابار ص 669. شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص 223. طبقات المفسرین سیوطی ص 23. نیل الابتهاج تنبکتی ص 200. فهرس الفهارس کتانی ج2 ص 91. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص 28. و در تاریخ حبیب السیر آمده است که: وی شارح صحیح نسائی است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص327 شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عتیق بن عیسی انصاری قرطبی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عیسی اردبیلی طیبی. رجوع به علاءالدین طیبی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن عبدالله بن مفرج انصاری اسکندری شافعی، ملقّب به شمس الدین. وی فقیه و اصولی و ادیب در زبان عرب بود و در سال 740 ه . ق. درگذشت. او راست: مختصرالروضة. (از معجم المؤلفین بنقل از الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص99).

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن سلیمان بن علی بن سلیمان بن حسن انصاری غرناطی. مشهور به ابن الجباب و مکنّی به ابوالحسن. وی ادیب و شاعر بود در سال 673 ه . ق. متولد شد و در 749 ه . ق. درگذشت. و لسان الدین خطیب نزد وی تلمذ کرده است. او راست: دوح الشجر و روح الشعر. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس مخطوطات الظاهریة. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص481. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص719).

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن وفا قرشی انصاری اسکندری شاذلی مالکی، مشهور به ابن وفا و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرشی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد عقینی انصاری تعزی یمنی شافعی. رجوع به علی عقینی شود.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن موسی بن علی بن موسی بن محمد بن خلف انصاری سالمی اندلسی جیانی، مشهور به ابن ارفع رأس و مکنّی به ابوالحسن. حکیم و ادیب و شاعر بود که در سال 515 ه . ق. متولد شد و در سال 593 یا 594 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - الجهات فی علم التوجیهات. 2 - شذورالذهب فی صناعة الکیمیاء. (از معجم المؤلفین ج7 ص249). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج12 ص218. فهرس المؤلفین بالظاهریة. فوات الوفیات ابن شاکر ج2 ص91. التکملهء ابن ابار ص672. شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص 317. کشف الظنون حاجی خلیفه ص1029. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص387 و ج2 ص705. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص694.

علی انصاری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن یوسف بن حسن زرندی انصاری، ملقّب به نورالدین مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زرندی شود.

علی انطاکی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن احمد أنطاکی، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به مجتبی. ریاضی دان بود و در انطاکیه متولد شد و ساکن بغداد گردید. وی از دوستان عضدالدولهء دیلمی بود و در 13 ذی حجهء سال 376 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- استخراج التراجم. 2 - التخت الکبیر فی الحساب الهندسی. 3 - تفسیر الارثماطیقی. 4 - الحساب علی التخت بلامحو. 5 - شرح اقلیدس. 6 - الموازین العددیة. (از معجم المؤلفین بنقل از تاریخ الحکماء قفطی ص234. تراث العرب العلمی ص223. هدیة العارفین ج1 ص682).

علی انطاکی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن عبدالباقی بن ابی جرادهء عقیلی انطاکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عقیلی شود.

علی انطاکی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عبدالله أنطاکی رومی حنفی. اصل او از انطاکیه بود. و در سال 1008 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - ادب القضاء. 2- مجمع الفتاوی. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص751).

علی انطاکی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن محمد بن بشر انطاکی تمیمی شافعی. مکنّی به ابوالحسن. قاری بود و در زبان عربی و ریاضیات و فقه اطلاعاتی داشت. وی در سال 279 یا 299 ه . ق. در انطاکیه متولد شد و در بیست ونهم ربیع الاول سال 377 ه . ق. در قرطبة درگذشت و در مقبرهء ربض مدفون گشت. او راست: الاصول فی قراءة ورش. (از معجم المؤلفین بنقل از تاریخ دمشق ابن عساکر ص251. الوافی صفدی ج12 ص146).

علی انکوری.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن حسن بن ابراهیم انکوری مصری، مشهور به درویش. رجوع به علی درویش شود.

علی اوسط.

[عَ یِ اَ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) علی میانی. علی وسط. در مقابل علی اکبر و علی اصغر. این ترکیب در تداول فارسی به سکون یاء تلفظ می شود. و بصورت یک کلمه برای نام کسان بکار می رود.

علی اوسط محله.

[عَ اَ سَ مَ حَلْ لَ / لِ](اِخ) دهی است جزء دهستان سیارستاق قشلاقی، بخش رودسر، شهرستان لاهیجان. واقع در 10 هزارگزی جنوب خاوری رودسر، و 5 هزارگزی جنوب راه شوسهء رودسر به شهسوار. ناحیه ای است جلگه و دارای آب وهوای معتدل مرطوب. سکنهء آن 95 تن است. آب آن از رودخانهء پل رود تأمین می شود. و محصول آن غلات و مرکبات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی اوسی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن زیدبن محمد بن حسین بن سلیمان بن ایوب انصاری اوسی خزیمی بیهقی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بیهقی و ظهیرالدین (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی اوسی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عثمان بن محمد بن اوسی فرغانی، ملقّب به سراج الدین. رجوع به علی فرغانی شود.

علی اوسی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن خلف اوسی قرطبی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی شود.

علی اوشی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن عثمان بن محمد اوسی (در برخی نسخ، اوشی) فرغانی. رجوع به علی فرغانی (ابن عثمان بن...) شود.

علی اوغلان.

[عَ] (اِخ) وی از سرکردگان سپاه توقتمش در جنگ با امیرتیمور گورکانی بود. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص462).

علی اهوازی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن محمد اهوازی نحوی. مکنّی به ابوالحسن. وی ادیب بود و یاقوت حموی گوید که کتابی از او دربارهء علل عروض دیده است. رجوع به معجم الادباء، چ مارگلیوث ج5 ص409 شود.

علی اهوازی.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن مهزیار اهوازی دورقی شیعی، مکنّی به ابوالحسن. وی فقیه و مفسر بود و در سال 229 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: 1 - الانبیاء. 2 - الزهد. 3 - المکاسب. 4 - الملاحم. (از معجم المؤلفین ج7 ص247). صاحب معجم المؤلفین بمآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الفهرست طوسی ص88. کتاب الرجال نجاشی ص 177. ایضاح المکنون بغدادی. ج1 ص304 و ج2 ص198 و سایر صفحات. منهج المقال میرزامحمد ص239. تنقیح المقال مامقانی ج2 ص310. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص674.

علی ای تقدیر.

[عَ لا اَیْ یِ تَ رِنْ] (ع ق مرکب) در هر حال. به هر تقدیر. به هر حال.

علی ای حال.

[عَ لا اَیْ یِ لِنْ] (ع ق مرکب) به هر حال. به هرتقدیر. در هر صورت. (ناظم الاطباء).

علی ایروانی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن عبدالحسین بن علی اصغر حائری ایروانی. رجوع به علی حائری شود.

علی ایلکانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن سلطان اویس ایلکانی (شاهزاده شیخ...). رجوع به علی (ابن سلطان اویس...) شود.

علی ایناق.

[عَ یِ] (اِخ) وی از رجال دربار مغولان در عهد تکوداربن هلاکوخان، ملقّب به سلطان احمد بود. و وقتی سلطان احمد از تغییر عقیده و فساد نیت ارغون خان نسبت به خود آگاه شد، این علی ایناق را که نزد مورخان به «الیناق» مشهور است، نزد ارغون فرستاد ولی شاهزاده ارغون وی را فریفت و با سلطان احمد مخالفت کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص121).

علی ای نحوکان.

[عَ لا اَیْ یِ نَحْ وِنْ](ع ق مرکب) به هر ترتیب که بود. به هر صورت که شد. در هر صورت. در هر حال.

علی ایوبی.

[عَ یِ اَیْ یو] (اِخ) ابن صلاح الدین یوسف بن ایوب، مشهور به الملک الافضل نورالدین. وی در سال 566 ه . ق. در مصر متولد شد و در زمان حیات پدر خود صلاح الدین ایوبی، حاکم دمشق بود و پس از درگذشت صلاح الدین، برادر ملک افضل یعنی ملک عزیز به اتفاق عم خود ملک عادل سه بار به دمشق حمله کرد و آنجا را از دست ملک افضل خارج ساخت و صرخد را به وی سپرد. ملک افضل در صرخد باقی ماند تا وقتی که ملک عزیز درگذشت، آنگاه به مصر رفت و چند صباحی بر آنجا حکومت راند ناگاه عمش ملک عادل بر آن دیار حمله برد و آنجا را تصرف کرد و فقط شهر سمباط را به ملک افضل داد. ملک افضل نیز باقی عمر را در این شهر گذراند و در سال 622 ه . ق. درگذشت. وی پادشاهی فاضل بود و در نویسندگی مهارت داشت و شعر نیز می سرود. وزارت او را ابوالفتح نصراللهبن ابی الکریم محمد بن عبدالکریم شیبانی جزری، مشهور به ابن اثیر و متوفی به سال 637 ه . ق. عهده دار بود. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص592) (الاعلام زرکلی بنقل از کامل التواریخ ابن اثیر ج12 ص164. وفیات الاعیان ج1 ص371. الاعلام. شرفنامه ص92. السلوک مقریزی ج1 ص216).

علی ایوبی.

[عَ یِ اَیْ یو] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحیم بن محب الدین بن ایوب مکی شافعی، مشهور به ایوبی. از خطبای مسجدالحرام بود و در سال 1086 ه . ق. درگذشت. او راست: القصور المشیدة المشرفة فی مدح المقام العالی المولی احمد قاضی مکة المشرفة ای بیاضی زاده. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص761. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص228).

علی ایوبی.

[عَ یِ اَیْ یو] (اِخ) ابن محمود مظفربن محمد منصوربن تقی الدین عمر مظفربن شاهنشاه ایوب، ملقّب به نورالدین. از امرای ایوبی. وی در سال 635 ه . ق. متولد شد و پس از انقراض دولت ایوبی. در دمشق مسکن گزید و در سال 692 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از ابن الوردی ج2 ص238).

علیب.

[عُ لَ] (اِخ) جایگاهی است در بین کوفه و بصره. و در شعر معن بن اوس آمده است :
اذا هی حلت کربلاء فلعلعاً
فجوا لعلیب دونها فالنوائحا.
(از معجم البلدان).

علیب.

[عُ یَ] (اِخ) صاحب کتاب النبات گوید که: آن موضعی است در تهامة و در شعر جریر آمده است :
غضبت طهیة ان سببت مجاشعاً
عضوا بصم حجارة من علیب.
(از معجم البلدان).

علی بابا.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان تراکمه، بخش کنگان، شهرستان بوشهر. واقع در 116 هزارگزی جنوب خاوری کنگان، و دو هزار و پانصدگزی راه فرعی لار به گله دار. ناحیه ای است جلگه و گرمسیر و مالاریائی. دارای 61 تن سکنه. آب آن از چاه تأمین می شود. و محصول آن غلات و خرما و تنباکو است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

علی بابا.

[عَ] (اِخ) (سلطان...) وی از جمله ملازمان سلطان محمودخان برادر میرزا الغ بیک گورکانی، در جنگ «اندجان» بوده است. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص261).

علی باباطاغی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عثمان بن سلیمان باباطاغی رومی حنفی. وی در سال 1140 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - فضائل قریش. 2 - الفوائد العاملیة فی حل العوامل القاهریة ای الجرجانیة. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص765. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص197).

علی باجسرای.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن ابی العزبن عبدالله باجسرای حنبلی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و مفسر بود و در یازدهم ذیقعدهء سال 588 ه . ق. در بغداد درگذشت و در باب حرب دفن گردید. او راست: تفسیرالقرآن، در چهار مجلد. و «باجسرا» قریه ای است در الجزیره که این مرد از آنجاست. (از معجم المؤلفین بنقل از ذیل طبقات الحنابلهء ابن رجب ص238. شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص293).

علی باجی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالرحمان بن احمدبن عبدالرحمان بن یعیشر زهری باجی، مکنّی به ابوالحسن. از فقهای قرن ششم هجری است که در سال 490 ه . ق. در باجة متولد شد و منصب قضا را در اشبیلیة عهده دار گشت. و در ربیع الاول سال 567 ه . ق. درگذشت. او را کتابی است در مناسک حج. (از معجم المؤلفین بنقل از التکملهء ابن ابار ص668. نیل الابتهاج ص199).

علی باجی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن عبدالله بن محمد بن علی باجی اندلسی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه بود و در سال 462 ه . ق. درگذشت. او راست: التبصرة، در فروع فقه مالکی. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص691. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص222).

علی باجی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن خطاب مغربی مصری باجی شافعی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و محدث و منطقی و متکلم و عالم فرایض و ریاضی دان بود. وی در سال 631 ه . ق. متولد شد و در شام علم فقه آموخت، سپس در عهد دولت الملک الظاهر عهده دار قضاء کرک شد و آنگاه به قاهره آمد و ساکن آنجا گشت و تقی الدین سبکی نزد او تلمذ کرد. وی در سال 714 ه . ق. در مصر درگذشت. او راست: 1 - التحریر؛ که خلاصه ای است از المحرر رافعی در فروع فقه شافعی. 2 - الرد علی الیهود و النصاری. 3 - کشف الحقائق فی المنطق. 4 - مختصر علوم الحدیث. 5 - مختصر المحرر فی الفروع الشافعیهء ابوالقاسم عبدالکریم رافعی که قبلاً ذکر شد. 6 - مختصر المحصول فخرالدین رازی، در اصول فقه. (از معجم المؤلفین ج7 ص 208). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: طبقات الشافعیهء اسنوی ص50. الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص101. فوات الوفیات ابن شاکر کتبی ج2 ص75. طبقات الشافعیهء سبکی ج 6 ص227. کشف الظنون حاجی خلیفه. شذرات الذهب ابن عماد ج6 ص34. حسن المحاضرهء سیوطی ج1 ص314. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص716. فهرس الخدیویة ج7 ص258.

علی باخرزی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) مشهور به علاءالدین. رجوع به علاءالدین صانعی شود.

علی باخرزی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن ابی الطیب باخرزی سخنی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن باخرزی و ابوالحسن (علی بن حسن...) و علی (ابن حسن...) شود.

علی بادام یاری.

[عَ یِ] (اِخ)(خواجه...). وی شاعر و از اهالی بادام یار از قرای دهخوارقان بود. رجوع به علی دهخوارقانی شود.

علی بادسی.

[عَ یِ دِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی زکریا یحیی وطاسی بادسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابوحسون. از ملوک بنی وطاس در فاس (کرسی مراکش). رجوع به علی وطاسی شود.

علی باذش.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن احمدبن خلف بن محمد باذش انصاری غرناطی، مشهور به ابن باذش و مکنّی به ابوالحسن. وی نحوی بود. رجوع به ابن باذش و غرناطی و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص15. الصلهء ابن بشکوال ص419. بغیة الملتمس ص406. الدیباج ابن فرحون ص205. بغیة الوعاة سیوطی ص326. کشف الظنون ص111 و 212 و سایر صفحات. هدیة العارفین ج1 ص696.

علی بار.

[عَ] (اِخ) وی سردار لشکر سلطان محمود سلجوقی بود و وقتی محمود از عم خود سلطان سنجر شکست خورد، سلطان سنجر دربارهء این علی بار از کمال الدین علی سمیرمی سوال کرد که اکنون کجا است. وی جواب داد که «انا آتیک به قبل ان یرتد الیک طرفک» و سلطان سنجر این تقریر را بسیار پسندید و برادرزادهء خود را مورد نوازش قرار داد. برای تفصیل بیشتر رجوع به دستورالوزراء خوندمیر ص207 شود.

علی بارانی.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش گوران، شهرستان شاه آباد(1) واقع در 24 هزارگزی شمال باختری گهواره و یک هزار و پانصدگزی با نهر. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 200 تن سکنه. آب آن از سراب گردکان - لار تامین می شود. و محصول آن غلات، حبوب، سبزی، صیفی، و لبنیات است اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و راه آن مالرو است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج5).
(1) - اسلام آباد.

علی بارقی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن عبدالله بارقی. تابعی بود. (از منتهی الارب).

علی باسغری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمد. شاعر بود و او را دیوان شعری است. وی در سال 467 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از دمیة القصر باخرزی ص237).

علی باشماقچی زاده.

[عَ یِ دَ] (اِخ)ابن محمد رومی حنفی، مشهور به باشماقچی زاده. رجوع به باشماقچی زاده (سیدعلی...) و پاشماقچی زاده و علی (ابن محمد...) شود.

علی باعلوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن حسن بن عبدالله عطاس حضرمی باعلوی. رجوع به علی عطاس شود.

علی بافقی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن شاه محمود بافقی. فقیه قرن یازدهم هجری بود. او راست: مجمع المسائل در فقه. (از معجم المؤلفین بنقل از فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص302. تذکرة المتبحرین ص488).

علی باقانی.

[عَ یِ] (اِخ) قادری دمشقی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی قادری شود.

علی باقر.

[عَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان جلال وند، بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. این ده مشهور به گلیانه است. رجوع به گلیانه شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی باقولی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین بن علی اصفهانی باقولی ضریر، مشهور به جامع و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن حسین...) و به علی (ابن حسین...) شود.

علی باکثیر.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن محمد کندی، آل باکثیر. رجوع به علی کندی شود.

علی باکویی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالکریم باکویی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به فریدالدین. وی صاحب رصد بود و در سال 541 ه . ق. زیج علایی را تألیف کرد. این زیج بسیار دقیق است و اوساط کواکب و تعادل در آن صحیح ضبط شده است و از این تألیف معلوم می شود که مولف آن در امر رصد قوی بوده است. (از گاهنامهء سال 1310 ه . ش. ص81).

علی بالی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن لالی بالی رومی حنفی. مشهور به منق و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی منق شود.

علی بالیچه.

[عَ یِ چَ] (اِخ) (خواجه شمس الدین...) از بزرگ زادگان سمنان، و مردی علم دوست و ادب پرور بوده او در سال 845 ه . ق. پس از عزل امیرعلی شقانی، به وزارت شاهرخ میرزای گورکانی فرزند امیرتیمور منصوب گشت و تا آخر ایام حیات میرزا شاهرخ به وزارت اشتغال داشت. (از دستورالوزراء خوندمیر ص361).

علی بانقوسی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن صدقة بن علی بانقوسی حلبی مصری شافعی، ملقّب به علاءالدین. صوفی و شاعر بود و در سال 975 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: 1 - اسرارالعبادات و القربة الی رب البریات. 2 - شرح رسالهء شیخ رسلان. 3 - الکواکب الوهاج فی شرح المنهاج نووی. 4 - المنتخب فی الوعظ و الخطب. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج1 ص75. هدیة العارفین ج1 ص747).

علی بانیذی.

[عَ یِ] (اِخ) از شعرای دربار خضرخان بن طفغاج خان از ملوک خانیهء ماوراءالنهر بود. و نام او در چهارمقالهء نظامی عروضی آمده است. (از چهارمقاله ص73 و 140 و تعلیقات ص45).

علی باورجی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) (شیخ...) وی از همراهان شاهزاده شیخ علی و پیرعلی بادیک بود. چون شیخ علی و پیرعلی به قصد سرکوبی سلطان احمد پسر سلطان اویس ایلخانی، ممدوح حافظ، به تبریز آمدند و سلطان احمد از آنجا گریخت، آن دو سردار این شیخ علی باورجی را در تبریز گذاشتند و خود به تعقیب سلطان احمد پرداختند. (از ذیل جامع التواریخ رشیدی ص224).

علی باوندی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) ابن حسام الدوله، از سلاطین آل باوند. رجوع به علاءالدولهء باوندی شود.

علی باهلی.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن مسعدهء باهلی، مکنّی به ابوحبیب. تابعی بود. (از منتهی الارب).

علی بای اول.

[عَ یِ اَوْ وَ] (اِخ) ابن حسین بن علی ترکی، مکنّی به ابوالحسن. بای (امیر) تونس. وی در سال 1124 ه . ق. در تونس متولد شد و به تحصیل فقه و حدیث روی آورد و در سال 1172 ه . ق. پس از مرگ برادرش «محمدبای» با وی بیعت شد. و او با فرانسویها از در جنگ درآمد و در سال 1184 ه . ق. با آنها صلح کرد. در سال 1185 ه . ق. سلطان مصطفی خان عثمانی را در جنگ با روسیه کمک کرد. وی در سنین پیری کار خود را به فرزندش «حمودة بای» واگذاشت و در سال 1196 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از دائرة البستانی ج 7 ص54).

علی بای دوم.

[عَ یِ دُ وُ] (اِخ) ابن حسین بن محمودبن محمدرشید، مکنّی به ابوالحسن. بای (امیر) تونس. وی در سال 1233 ه . ق. در تونس متولد شد و در سال 1299 ه . ق. پس از درگذشت برادرش «بای محمدصادق» امیر تونس گردید. و نخستین کاری که انجام داد عفو گناهکاران و زندانیان بود. در روزگار او تمام امور تونس به دست فرانسویان اداره می شد و وی کمک بسیار به استعمار این منطقه کرد. علی مدتی نیز به تحصیل فقه پرداخت و کتاب «مناهج التعریف باصول التکلیف» را تألیف کرد. وی بسال 1320 ه . ق. درگذشته است. (از الاعلام زرکلی بنقل از دائرة البستانی ج7 ص62. خلاصهء تاریخ تونس ص179. فهرست دارالکتب ج1 ص466. الاعلام الشرقیهء مجاهد ج1 ص21) (از معجم المؤلفین ج7 ص79 بنقل از معجم المطبوعات سرکیس ص1355 ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص586. هدیة العارفین ج1 ص778).

علی ببای.

[عَ ؟] (اِخ) ابن حسن ببای حنفی. متکلم بود. او راست: المعانی السنیة فی شرح مقدمة السنوسیة فی العقائد، که در 29 ذی حجهء سال 1178 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الخدیویة ج2 ص55. هدیة العارفین ج1 ص768. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص506).

علی ببلاوی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن احمدبن معوض حسینی ببلاوی مالکی ادریسی اشعری. وی در رجب سال 1251 ه . ق. در «ببلاو» یکی از قرای تابع «دیروط» از استان «اسیوط» در مصر متولد شد. و تحصیلات خود را در ازهر انجام داد. از جمله استادان او محمد صاوی و انبابی و منصور کساب و شیخ علیش بوده اند. سپس در دارالکتب خدیویه به کار پرداخت و آنگاه به سمت نقیب اشراف در دیار مصر منصوب شد و سرانجام به ریاست جامع ازهر تعیین گردید و آنگاه از این سمت استعفا داد و در سوم ذیقعدهء سال 1323 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - الانوار الحسینیة علی رسالة المسلسل الامیریة، در حدیث. 2 - رسالة فیما یتعلق بلیلة النصف من شهر شعبان. (از معجم المؤلفین ج7 ص182). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: تراجم اعیان القرن الثالث عشر احمد تیمور ص81. معجم المطبوعات سرکیس ص522. فهرس الخدیویة ج1 ص274. الاعلام الشرقیهء مجاهد ج2 ص140. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 143. التاریخ الحسینی محمود ببلاوی ص57. لمحة فی تاریخ الازهر علی عبدالواحد وافی ص90. فهرس الازهریة ج1 ص295 و ج2 ص260.

علی بتارکانی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن محمد بتارکانی طوسی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علاءالدین طوسی شود.

علی بتنونی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عمر بن علی بن حسام الدین ابوصیری حنفی شاذلی، مشهور به ابن بتنونی. او راست: السر الصفی فی مناقب شمس الدین محمد الحنفی، که در سال 900 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین ج7 ص159). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس المؤلفین بالظاهریة. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص10. فهرست دارالکتب المصریة ج3 ص380. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص739.

علی بحاثی.

[عَ یِ بَحْ حا] (اِخ) ابن محمد بحاثی. وی راوی کتاب التقاسیم ابن حبان، از ابوالعباس ولیدبن احمدبن محمد زوزنی بود، و زوزنی آن را از مولف کتاب یعنی ابن حبان روایت کرده است. بحاثی، ظاهراً منسوب به جدش «بحاث» است. (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

علی بحرالعلوم.

[عَ یِ بَ رُلْ عُ] (اِخ)ابن رضابن محمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی. رجوع به علی طباطبایی شود.

علی بحرالعلوم.

[عَ یِ بَ رُلْ عُ] (اِخ)ابن محمد بن محمد تقی بن محمد رضابن مهدی بحرالعلوم طباطبائی نجفی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی بحرانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن سلیمان بن احمد آل حاجی بلادی قطیفی بحرانی. رجوع به علی حاجی شود.

علی بحرانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن سلیمان بن درویش بن حاتم بحرای قدمی، ملقب به زین الدین. محدث و فقیه و اصولی بود و علم حدیث را در بلاد بحرین منتشر ساخت. وی در سال 1064 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - حاشیه بر کتاب المختصرالنافع. 2 - رساله ای در جواز تقلید. 3 - رساله ای در صلاة. (از معجم المؤلفین بنقل از الثبت یوسف بحرانی ص5).

علی بحرانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن سلیمان بحرانی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به جمال الدین یا کمال الدین. حکیم قرن هفتم هجری بود و ابن میثم بحرانی از شاگردان اوست. او راست: 1 - مفتاح الخبر فی شرح دیباجة رسالة الطیر. 2 - النهج المستقیم علی طریقة الحکیم، در شرح قصیدهء عینیة. (از معجم المؤلفین بنقل از فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص301. تذکرة المتبحرین ص 487).

علی بحرانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالصمدبن محمد بن علی بن یوسف بن سعید مقشاعی اصبعی بحرانی. رجوع به علی اصبعی شود.

علی بحرانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی تستری بحرانی، فقیه امامی. وی در بحرین متولد شد سپس به مطرح رفت و از آنجا به النگه یکی از بنادر ایران در خلیج فارس منتقل شد و در سال 1319 ه . ق. در آنجا مسموم گشت. او راست: 1 - الاجوبة العلیة للمسائل المسقطیة. 2 - لسان الصدق. 3 - منارالهدی فی الامامة. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص123).

علی بحرانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عدنان بحرانی. وی شاعر بود و در اواخر عمر ساکن بصره گشت و در سال 1355 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص745).

علی بحرانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن علی بن حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی جبعی بحرانی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی موسوی شود.

علی بحرانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن احمد بحرانی. فقیه و متکلم قرن یازدهم هجری است. او راست: 1 - کتابی در فقه. 2 - منار السعادات فی اصول الاعتقادات. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص80).

علی بحرانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن اسماعیل بن محمد بن علی بن احمدبن هاشم بن علوی بن حسین غریفی موسوی بحرانی. رجوع به علی موسوی شود.

علی بحری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن ایبک ترکمانی صالحی، ملقّب به نورالدین و منصور. دومین از ممالیک بحری مصر و شام بود. وی در سال 645 ه . ق. متولد شد و چون در سال 656 ه . ق. پدرش الملک المعز آیبک به قتل رسید وی را با وجود صغر سن به پادشاهی برگزیدند و لقب منصور بدو دادند و علم الدین سنجر حلبی از جانب وی به ادارهء امور مملکت پرداخت. هنگامی که هلاکوخان مغول بر بغداد استیلا یافت و پسر خود را با لشکری عظیم برای تسخیر شام فرستاد، امرای دولت بحریه نیکوتر دیدند که پادشاهی مقتدرتر بر مملکت حکومت کند. لذا در اواخر سال 657 ه . ق. او را از پادشاهی خلع کردند و با مادرش به دمیاط فرستادند و وی تا آخر عمر در آنجا بسر برد. و بجای او فرمانده لشکر و نائب السلطنه که شخصی بنام «قطز» بود عهده دار امور مملکت شد. (از الاعلام زرکلی بنقل از السلوک مقریزی ج1 ص405) (از طبقات سلاطین اسلام ص71).

علی بحری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن ابراهیم بحری مصری مالکی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. از قضات قرن نهم هجری. رجوع به علی مصری شود.

علی بحری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن احمدبن زین الدین بحری (علی تقی....). او راست: نهج المحجة، که در سال 1235 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرست دارالکتب المصریة ج5 ص397).

علی بحری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) منصور. از ممالک بحری. رجوع به علاءالدین بحری شود.

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ملقّب به علاءالدین. رجوع به علاءالدین بخاری شود.

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) (میر...) مفسر و محدث و بیانی بود. وی در سال 950 ه . ق. در قسطنطنیة درگذشت. او راست: شرح بر الفوائدالغیاثیة، در علم بلاغت از عضدالدین. (از معجم المؤلفین بنقل از الشائق النعمانیة ج2 ص138).

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن احمدبن تقی الدین بخاری، مکنّی به شافعی و مشهور به قبانی. عالم و ادیب و شاعر بود. و اصل وی از مدینه می باشد. در سال 1134 ه . ق. در مکه متولد شد و از آنجا به مصر رفت و ساکن آن کشور شد و در سال 1221 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - بدیعیة و شرح آن، که آن را مراقی الفرج فی مدح عالی الدرج نامیده است. 2 - نفح الاکمام، بر منظومه اش در علم کلام. او را دیوان شعری نیز هست. (از معجم المؤلفین بنقل از حلیة البشر ج2 ص453. هدیة العارفین ج1 ص 772. الاعلام زرکلی ج5 ص66). در اعلام زرکلی لقب او نجاری، منسوب به بنی نجار از خزرج آمده است.

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالواحد مقدسی حنبلی، مشهور به ابن بخاری و ملقّب به فخرالدین و مکنّی به ابوالحسن. وی فقیه بود و درسال 596 ه . ق. متولد شد و در 690 ه . ق. درگذشت. او راست: اسنی المقاصد و اعذب الموارد، در شرح حال شیوخ خود. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص90 و 1696. هدیة العارفین ج1 ص714. فهرس الفهارس کتانی ج2 ص58).

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن الیاس آغاجی بخاری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی آغاجی شود.

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن لطف الله حسینی قنوجی بخاری، مشهور به صدیق حسن. رجوع به علی قنوجی شود.

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن علی بن هبة الله بخاری، ملقّب به جلال الدین. وی مردی ادیب و فاضل و فقیه بود و در سال 582 ه . ق. عهده دار امر قضاوت شد و لقب اقضی القضاة یافت و پس از مدتی بیشتر مورد عنایت واقع گشت و لقبش به قاضی القضاة مبدل شد و نیابت وزارت را نیز بدو دادند. وی در سال 593 ه . ق. درگذشت. (از تجارب السلف نخجوانی ص329).

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بخاری ضریر، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به حمیدالدین. ادیب و نحوی و فقیه و اصولی قرن هفتم هجری بود و در سال 666 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تعلیق بر اصول بزودی. 2 - شرح الغایة. 3 - کتاب العروض. 4 - مختصرالنحو. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص113).

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن محمد بن علی رامشی بخاری ضریر، ملقّب به حمیدالدین. رجوع به علی رامشی شود.

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن محمد بن مرادبن علی بخاری الاصل دمشقی حنفی نقشبندی، مشهور به مرادی. رجوع به علی مرادی شود.

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن محمد بخاری، ملقّب به علاءالدین. او راست: نزهة النظر فی الفرق بین الانشاء و الخبر، که در سال 823 ه . ق. آن را تألیف کرد. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1949).

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن هبة الله بخاری، ملقّب به جلال الدین. وی از وزرای الناصرلدین الله بود. (از دستورالوزراء خوندمیر ص95).

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) رامتینی. رجوع به علی رامتینی شود.

علی بخاری.

[عَ یِ بُ] (اِخ) غجدوانی (علی خواجه...). حاکم شهر «جند» در روزگار مغول. رجوع به علی خواجه غجدوانی شود.

علی بدخشانی.

[عَ یِ بَ دَ] (اِخ) ابن محمودبن محمد رابض بدخشانی. رجوع به علی رابض شود.

علی بدر.

[عَ یِ بَ] (اِخ) (مولانا...) وی معاصر امیرتیمور گورکانی و از جمله شعرای دارالسلطنهء هرات بود. و در سال 791 ه . ق. که میرزا میرانشاه فرزند تیمور جهت دفع فتنهء حاجی بیک جونی قربانی به هرات آمده و در باغ زاغان منزل کرده بود، مولاناعلی بنزد او رفت و قصیده ای در مدح وی سرود که مورد پسند میرزا میرانشاه واقع شد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص550).

علی بدراوی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ریاضی دان بود. او راست: علم الحساب، که در سال 1257 ه . ق. در بولاق به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین بنقل از اکتفاءالقنوع فندیک ص456).

علی بدل.

[عَ بَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد، شهرستان بیجار. واقع در 9 هزارگزی شمال باختری شهر بیجار، و 6 هزارگزی شمال راه شوسهء بیجار به سنندج. ناحیه ای است تپه ماهور و سردسیر و دارای 235 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات، انگور و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی زنان بافتن قالیچه و گلیم و جاجیم است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی بدلیسی.

[عَ یِ بِ] (اِخ) ابن عبدالله بدلیسی حنفی، ملقّب به حسام الدین. نام او را علی بن حسین نیز ذکر کرده اند. وی مفسر و صوفی بود و در سال 900 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - جامع التنزیل و التأویل فی تفسیرالقرآن، در پنج جلد بزرگ. 2 - شرح اصطلاحات الصوفیهء قاشانی. 3 - الکنزالخفی فی بیان مقامات الصوفی. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1514. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص738).

علی بدیهی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بدیهی، مکنّی به ابوالحسن. شاعر بغدادی، اصل او از شهرزور بود. و وی با صاحب بن عباد ارتباط داشت و او را در بدیهه گویی دستی توانا بود لذا بدان منسوب گشت و این بیت مشهور از اوست:
أ تمنی علی الزمان محالا
أن تری مقلتای طلعة حر.
وی در حدود سال 380 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از یتیمة الدهر ج 3 ص163. اللباب ج 1 ص104).

علی برازی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) دانیالی فسوی برازی جهرمی، ملقّب به شهاب الدین. رجوع به علی دانیالی شود.

علی برانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) (علی ندا...) رجوع به علی ندا شود.

علی برتوانی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن عبدالله بن نصیرالدین بن ملکان برتوانی حنفی. فقیه بود و در سال 874 ه . ق. درگذشت. او راست؛ التذهیب لذهب اللبیب، که مشهور به خیرة الفتاوی است. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص735).

علی برجی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد برجی جذامی. مقری بود از مردم «برجة» و آن شهری است در مغرب. (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

علی برزج.

[عَ یِ بُ زَ] (اِخ)(1) ابن محمد برزج کوفی شیعی، مکنّی به ابوالحسن. از فضلای اواخر قرن سوم هجری بود. او راست: 1 - ثواب سورة القدر. 2 - الجنة و النار. 3 - کتاب الاظلة. 4 - کتاب الملاحم. 5- کتاب النوادر. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص348 و ج2 ص 269. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص674).
(1) - ضبط کلمه در متن نبود ولی در لغت «برزج» معرب «پرزه» است و آن چیزی باشد که بر روی سقرلات و مانند آن بعد از پوشیدن بهم رسد. رجوع به منتهی الارب شود.

علی برزنجی.

[عَ یِ بَ زَ] (اِخ) ابن حسن برزنجی مدنی شافعی. ادیب بود و در نظم دست داشت. متوفی در اواخر قرن 12 هجری. او راست: 1 - نظم اسماء اهل بدر. 2 - نظم مولد النبی (ص) که از برادرش جعفر برزنجی است. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص770).

علی برعی.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن ابی بکربن محمد بن علی بن محمد بن شراد برعی ابیاری زبیدی یمنی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. وی مقری بود و در شوال سال 771 ه . ق. درگذشت. او راست: المبهج للطالب المدلج. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات القراء ابن جزری ج1 ص528).

علی برقی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن علی برقی، مکنّی به ابوالحسن. وی نحوی و شاعر بود. و وفات او را بیست ودوم ربیع الاول سال 522 ه . ق. گفته اند. (از معجم الادباء چ قاهره ج14 ص 63 و چ مارگلیوث ج5 ص274).

علی برقی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد برقی. از شعرای دورهء بنی عباس. نام او در «الغدیر» به صورت ابومحمد عبدالله بن عمار برقی آمده است. وی شعر در مدح اهل بیت و ذم بنی عباس سرود و المتوکل خلیفهء عباسی چون آن بشنید فرمان داد تا زبان او را از بیخ برکندند و دیوان وی را بسوختند. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص746 بنقل از معالم العلماء ابن شهرآشوب ص135 و الغدیر امینی).

علی برقی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن مطلب برقی. محدث بود. رجوع به علی (ابن مطلب...) شود.

علی برلاس.

[عَ یِ؟] (اِخ) فارسی (امیر...) از امرای میرزا ابوالقاسم بابر. رجوع به علی فارسی برلاس شود.

علی برمائی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن اصیل بن مسعودبن محمودبن محمد حنفی برمایی، مکنّی به ابومحمد. وی در شیراز مفتی بود. او راست: المباحث السباعیة، که کتابی است شامل هفت مبحث علمی: تفسیر، قرائت، حدیث، کلام، فقه، معانی و بیان. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ج2 ص1577).

علی برمکی.

[عَ یِ بَ مَ] (اِخ) ابن اسحاق برمکی. جابربن حیان خراسانی کتابی در صناعت دارد که به نام وی کرده است. (از الفهرست ابن الندیم ص501).

علی بروجردی.

[عَ یِ بُ جِ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن علی طباطبایی بروجردی. فقیه و اصولی بود و در ربیع الاول سال 1306 ه . ق. درگذشت و در تکیهء آقاحسین خوانساری در تخت فولاد دفن شد. او راست: 1 - اصول الفقه. 2 - شرح هدایة الحر عاملی. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص310. الذریعهء آقابزرگ ج1 ص207).

علی بروجردی.

[عَ یِ بُ جِ] (اِخ) ابن نقی بن جوادبن مرتضی حسینی طباطبایی بروجردی. رجوع به علی طباطبایی شود.

علی بریدشاهی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن امیربن قاسم. سومین از حکام بریدشاهی است که در ولایت «بیدار» از ولایات دکن هند، از سال 945 تا 990 ه . ق. حکومت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص291) (از معجم الانساب زامباور ص439).

علی بزار.

[عَ یِ بَزْ زا] (اِخ) از شعرای اصفهان در قرن پنجم هجری و معاصر با مافروخی اصفهانی بود. رجوع به محاسن اصفهان مافروخی ص33 و ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص125 شود.

علی بزاز.

[عَ یِ بَزْ زا] (اِخ) ابن معلی بزاز سینیزی. محدث بود. رجوع به علی (ابن معلی...) شود.

علی بزایه.

[عَ بُ یَ / یِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء، شهرستان رشت. واقع در 4 هزارگزی جنوب باختری لشت نشاء، یکهزارگزی راه شوسهء لشت نشاء به کوچصفهان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب وهوای معتدل و مرطوب و مالاریایی. سکنهء آن 46 تن است. آب آن از نورود که از شعب سفیدرود است و نیز از استخر محلی تامین می شود. و محصول آن برنج و ابریشم است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی بزدوی.

[عَ یِ بَ دَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن عبدالکریم بن موسی بن عیسی بن مجاهد بزدوی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به فخرالاسلام. فقیه و اصولی و محدث و مفسر قرن پنجم هجری بود. وی در حدود سال 400 ه . ق. متولد شد و در پنجم رجب سال 482 ه . ق. درگذشت و در سمرقند دفن گردید. او راست: 1 - شرح الجامع الصحیح بخاری. 2 - شرح الجامع الکبیر شیبانی، در فروع فقه حنفی. 3- کشف الاستار، در تفسیر. 4 - کنزالوصول الی معرفة الاصول. 5 - المبسوط، در یازده مجلد. (از معجم المؤلفین ج7 ص192). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: تراجم الاعاجم ص152. فهرس مخطوطات الظاهریة. تاج التراجم ابن قطلوبغا ص30. مفتاح السعادهء طاش کبری ج2 ص54 . الجواهرالمضیهء قرشی ج1 ص372. الفوائدالبهیهء لکنوی ص124. کشف الظنون حاجی خلیفه ص112 و سایر صفحات. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص34. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص693.

علی بزرکان.

[عَ یِ ؟] (اِخ) سیاستمدار و مورخ عراقی متوفی در سال 1378 ه . ق. در بغداد. وی در انقلاب عراق در سال 1920 م. شرکت داشت. و در تأسیس حزب حرس الاستقلال (نگهبانان استقلال) سهیم بود. و برای تأسیس مدرسهء جعفری مدتی کوشید. او را یادداشتها و خاطراتی است. و نیز «تصحیح بعض الحقائق التی شوهها بعض المؤرخین للثورة العراقیة» را نوشته است. (از معجم المؤلفین بنقل از مجلهء ادیب سال هفدهم شمارهء 10 ص53).

علی بزری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن فضلان بزری، محدث بود. رجوع به علی جرجانی (ابن فضلان...) شود.

علی بستجی.

[عَ یِ بَ تَ] (اِخ) ابن احمد. فقیه است و صاحب تاج العروس گوید که نسبت او ظاهراً به شهر «بسته» است که معرب آن «بستج» شده است. (از تاج العروس: بستج).

علی بستی.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن یوسف بن محمد بن عبدالعزیز بستی مکنّی به ابوالفتح و ملقّب به نظام الدین، شاعر شهیر قرن چهارم هجری. رجوع به ابوالفتح بستی و نیز رجوع به علی (ابن محمد بن حسین بن...) شود.

علی بستیغی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن احمد بستیغی نیشابوری. محدث بود. و رجوع به علی (ابن احمد...) شود.

علی بسطامی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمودبن محمد بن مسعودبن محمودبن محمد بن محمد بن محمد بن عمر شاهرودی بسطامی هروی رازی فخری بکری حنفی، مشهور به مصنفک و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی بسطی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی قرشی بسطی اندلسی مالکی، مشهور به قلصادی و ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قلصادی شود.

علی بسطی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن موسی بن عبدالله لخمی بسطی، مشهور به قرباقی. رجوع به علی لخمی شود.

علی بسکری.

[عَ یِ بَ کَ] (اِخ) ابن جُبارة بن محمد بن عقیل بن سوادهء هذلی بسکری، مکنّی به ابوالقاسم. وی حافظ و ضابط و از مردم «بسکرة النخیل» بود که شهری است به مغرب. صاحب تاج العروس بنقل از تاریخ الذهبی و ابن عساکر گوید که نام صحیح وی «یوسف بن علی بن جبارة» است. و او را از ذریهء ابوذؤیب هذلی دانسته اند. در تاریخ ذهبی آمده است که وی از کسانی بود که در طلب قراآت در جهان به سیاحت پرداخته اند و او در این گردش خود با سیصد و پنجاه قاری و شیخ ملاقات کرده است و کتاب «الکامل فی المشهورة و الشواذ» را تألیف کرد. وفات او درحدود سال 406 ه . ق. بوده است. (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) کنیه اش در اصل ابوالحسن بود ولی بواسطهء اینکه او در همهء دینها مناظره کرد و مخالفان را شکست داد او را مکنّی به ابوالادیان کردند. وی از مشاهیر صوفیهء قرن سوم هجری و معاصر المتوکل و المقتدرعباسی بود و با شیخ جنید و ابوسعید خراز نیز معاصر بود و به صحبت هر دو تن رسید. صاحب نفحات الانس از قول غلام او «احمد»، حکایتی نقل می کند. (از نامهء دانشوران ج2 ص227). و نیز رجوع به ابوالادیان شود.

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن ابی الفرج بن حسن بصری، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به صدرالدین. وی ادیب بود. او راست: الحاسة البصریة، که آن را در سال 647 ه . ق. برای صلاح الدین بن الملک العزیزبن الملک الظاهر تألیف کرد. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص693. فهرس الخدیویة ج4 ص229. التعریف بالمؤرخین عزاوی ص171). وی در سال 656 ه . ق. درگذشت. (کشف الظنون).

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن اسحاق بن سالم بن اسماعیل بن عبدالله بن موسی بن بلال بن عامربن ابی موسی عبدالله بن قیس اشعری یمانی بصری، مکنّی به ابوالحسن. پیشوای اشعریان. رجوع به ابوالحسن اشعری و علی اشعری شود.

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن شعیب بن میثم بن یحیی تمار اسدی کوفی بصری میثمی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی میثمی شود.

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حمزهء بصری، مکنّی به ابونعیم. ادیب و لغوی ناقد. متوفی در سال 375 ه . ق. در صقلیة (سیسیل). او راست: 1 - لاَباء و الامهات. 2 - التنبیهات علی اغالیط الرواة. 3 - الغریب المصنف. و نیز ردهایی بر جماعتی از اهل لغت از قبیل ابن درید و اصمعی و ابن اعرابی و ابوحنیفهء دینوری و جاحظ و قاسم بن سلام و ابن ولاد و ثعلب و ابوزیاد کلابی و ابوعمرو شیبانی و ابن سکیت دارد. (از معجم المؤلفین ج7 ص83). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج12 ص55. معجم الادباء ج13 ص208. بغیة الوعاة سیوطی ص337. کشف الظنون ص108 و سایر صفحات. هدیة العارفین ج 1 ص682. ایضاح المکنون. ج1 ص322. فهرس الخدیویة ج4 ص221. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج1 ص347. روضات الجنات خوانساری ص485. و رجوع به ابونعیم (علی بن حمزه...) شود.

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن محمد بن محمد بن علی بن عبدالکریم قرشی زبیدی بصری، ملقّب به زین العابدین. وی در سال 826 ه . ق. در هرمز متولد شد و ساکن مکه گردید. او را کتابی است حاوی وقایع و حوادث و وفیات مکه. (از معجم المؤلفین بنقل از الضوءاللامع سخاوی ج5 ص244).

علی بصری.

[عَ یِ بَ] عبدالله بن جعفربن نجیح سعدی (بالولاء) بصری مشهور به ابن مدینی و مکنّی به ابوالحسن. نام او در «النجوم الزاهرة» به صورت علی بن عبدالله بن جعفربن یحیی بن بکربن سعید آمده است، و آن را به صورت علی بن عبدالله بن جعفربن نجیح بن بکر نیز ذکر کرده اند. وی محدث و حافظ و اصولی و اخباری و مورخ و نسابة و لغوی بود. اصل او از مدینه است و در سال 161 یا 162 ه . ق. در بصره متولد و در سال 234 ه . ق. در سامرة درگذشت در عسکر دفن شد. ابن الندیم در الفهرست سال وفات او را 258 ه . ق. در سن 72 سالگی ذکر کرده است. تعداد تألیفات وی در «تهذیب الاسماء» نووی، دویست کتاب ذکر شده است. از جمله کتابهای اوست: 1 - الاسامی و الکنی، در هشت جزء. 2 - الاشربة. 3 - التنزیل. 4- تفسیر غریب الحدیث. 5 - الضعفی. 6 - العلل. 7- قبائل العرب، در ده جزء. 8 - القیافة و الزجر و الفال. 9 - المدلسین. 10 - المسند فی الحدیث. (از معجم المؤلفین ج7 ص132). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: المنهج الاحمد ص 43. عیون التواریخ ابن شاکر. الوافی صفدی ج12 ص86. الفهرست ابن الندیم ج1 ص231. الانساب سمعانی ص516. تهذیب الاسماء نووی ج1 ص 350. طبقات الحنابلهء فراء ص168. میزان الاعتدال ذهبی ج2 ص229. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج2 ص277. طبقات الشافعیهء سبکی ج2 ص266. تذکرة الحفاظ ذهبی ج2 ص15. تهذیب التهذیب ابن حجر ج7 ص349. شذرات الذهب ابن عماد ج2 ص81. مفتاح السعادة طاش کبری ج2 ص 164. کشف الظنون حاجی خلیفه ص76. فهرس مخطوطات الظاهریهء یوسف عش ج 6 ص201. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص38 و سایر مجلدات و صفحات. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج2 ص109. و رجوع به الفهرست ابن الندیم شود.

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن حبیب بصری، مشهور به ماوردی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ماوردی و علی ماوردی شود.

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحیم بن دینار بصری الاصل واسطی المولد کاتب، مکنّی به ابوالحسن. وی در سال 323 ه . ق. متولد شد. و شاعری نیکو بود و با متنبی در مدح اکثر ممدوحان وی شرکت داشت که ازجملهء آنان سیف الدولة بن حمدان و ابن عمید بودند. او را خطی زیبا نیز بود و نزد بسیاری از استادان زمان تحصیل کرد از جمله تمام کتاب اغانی را بر ابوالفرج اصفهانی خواند. و در سال 409 ه . ق. درگذشت. (از معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج14 ص245 و چ مارگلیوث ج5 ص378).

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن ابی سیف بصری مدائنی، مکنّی به ابوالحسن. مورخ و اخباری و راوی شعر. رجوع به ابوالحسن مدائنی و علی (ابن محمدبن...) شود.

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن معاویة بن احمد ازدی مهلبی بصری شیعی (علی بلال...)، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مهلبی شود.

علی بصری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن یوسف بصری، مکنّی به ابوالحسن. او راست: شرح قصیدهء منفرجهء ابوالفضل ابن النحوی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1346).

علی بصیر.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن عمر بن ناجی میهی شافعی بصیر. رجوع به علی میهی شود.

علی بصیر.

[عَ یِ بَ] (اِخ) حموی حنفی. وی فقیه و نحوی بود و در نظم سخن دست داشت. در حماة متولد شد و عهده دار فتوی در طرابلس شام بود. و بسال 1090 ه . ق. درگذشت. نام او را مولف هدیة العارفین بصورت «علی بن عبدالله بصیر حاکمی حموی» آورده است. او راست: 1 - قلائدالابحر، در شرح ملتقی الابحر، که هر دو در فروع فقه حنفی است. 2 - منظومهء حورالعین، در الغاز فقه. 3 - نظم العوامل الجرجانیة. 4 - نظم غررالاحکام منلاخسرو. 5 - نظم قواعد الاعراب. (از معجم المؤلفین ج7 ص44). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: کشف الظنون ص 1200. هدیة العارفین ج1 ص762. ایضاح المکنون ج1 ص423. خلاصة الاثر ج3 ص201. الحقیقة و المجاز ص43. فهرس مخطوطات الفقه الحنفی بالظاهریة.

علی بطائحی.

[عَ یِ بَ ءِ] (اِخ) ابن عساکربن مرحب بن عوام بطائحی ضریر، مکنّی به ابوالحسن. قاری بود و بر زبان عرب تسلط داشت. وی از اهالی عراق بود در سال 490 ه . ق. متولد شد و در ماه شعبان سال 572. ه . ق. درگذشت. او را کتابی است در قراآت. (از معجم المؤلفین بنقل از سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص276 و طبقات القراء ابن جزری ج1 ص556).

علی بطائحی.

[عَ یِ بَ ءِ] (اِخ) ابن قاسم اردبیلی خلیلی شافعی بطائحی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. قاری بود و در سال 896 ه . ق. در خلیل درگذشت. او راست: وصول الغمر الی اصول قراءة ابی عمرو. (از معجم المؤلفین بنقل از الضوءاللامع سخاوی ج5 ص274. کشف الظنون حاجی خلیفه ص2015).

علی بطلیوسی.

[عَ یِ بَ طَ] (اِخ) ابن محمد بن سید نحوی بطلیوسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به خیطال. وی درعلم لغت تبحر داشت و از ابوبکربن غراب و ابوعبدالله محمد بن یونس و دیگران روایت کرد. برادر او ابومحمد عبدالله بن سید نحوی بسیاری از نوشته های ادبی را از وی گرفته است. او در آخر عمر از طرف ابن عکاشة حاکم قلعهء رباح (از قلاع اندلس) بازداشت شد و در سال 488 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج15 ص56 و چ مارگلیوث ج5 ص409).

علی بطیوی.

[عَ یِ بَ یَ] (اِخ) ابن قاسم بن علی بطیوی، مکنّی به ابوالحسن. متوفی در سال 1039 ه . ق. او را فهرستی است. (از معجم المؤلفین بنقل از دلیل مؤرخ المغرب ابن سودة ص350).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) مکنّی به ابوطالب. مؤلف کتاب عیون التواریخ بود و حمدالله مستوفی از آن نقل کرده است. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص450). و رجوع به ابوطالب (علی...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عمر بن خلیل، مشهور به خازن و ملقب به علاءالدین. رجوع به خازن شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالله بغدادی، مکنّی به ابوخطاب. مقری و صوفی و مؤدب بود که در سال 392 ه . ق. متولد شد و در 476 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - قصیده ای در سنت. 2 - قصیده ای در عدد آی. 3 - کتابی در قراءات سبع. (از معجم المؤلفین، بنقل از شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص353).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن احمدبن هبل تبریزی بغدادی موصلی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به مهذب الدین. رجوع به علی تبریزی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن احمد بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن قصار. رجوع به علی قصار شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن احمد بغدادی شافعی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن مرزبان. وی فقیه بود و تحصیلات خود را در بغداد به انجام رسانید و در رجب سال 366 ه . ق. درگذشت. او راست: فضل الکلاب علی اکثر ممن لبس الثیاب. (از معجم المؤلفین بنقل از شذرات الذهب ج3 ص56. کشف الظنون ص1279).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن اسحاق بن خلف زاهی بغدادی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی زاهی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن اسماعیل جوهری، ملقّب به علم الدین و مشهور به رکاب سالار و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علم الدین جوهری شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن انجب بن عثمان بن عبدالله بن عبیداللهبن عبدالرحیم بغدادی خازن شافعی، مشهور به ابن ساعی و ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوطالب. رجوع به ابن ساعی و به علی (ابن انجب بن...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن جعدبن عبید هاشمی جوهری بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جوهری شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حسن بن بل بغدادی. محدث بود و از ابوالقاسم ربعی حدیث شنیده است. (از تاج العروس) (منتهی الارب).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حسن بن علی زمیلی بغدادی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و لغوی و نحوی. وی در سنین جوانی در 20 جمادی الاولای 569 ه . ق. درگذشت. او را تعلیقی است در خلاف. و نیز اشعاری دارد. (از معجم المؤلفین بنقل از ذیل تاریخ بغداد ابن نجار ج10 ص210. الوافی صفدی ج12 ص26).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حسن علوی بغدادی، مشهور به ابن اعلم و مکنّی به ابوالقاسم. ریاضی دان و منجم مشهور قرن چهارم هجری. رجوع به ابن اعلم و به علوی (علی بن حسن...) و به علی (ابن حسن...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن محمد بغدادی حائری، مشهور به درویش. فقیه و متکلم و ادیب و شاعر و عالم در زبان عربی. متولد در سال 1220 ه . ق. وی در سال 1277 ه . ق. در حائر (کربلا) درگذشت. او راست: 1 - تنبیه الغافلین فی المواعظ و الاخلاق و اصول الدین. 2 - الجوهرالثمین. 3 - الشهاب الثاقب فی الرد علی النواصب. 4 - غنیة الادیب فی شرح مغنی اللبیب، در سه مجلد. 5 - معین الواعظین. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص20).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حسین بن هندو بغدادی، مکنّی به ابوالفرج و مشهور به ابن هندو. رجوع به ابن هندو و به علی (ابن حسین...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حمادبن عبیداللهبن حماد عدوی بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن حماد. از شعرای نیمهء دوم قرن چهارم بود و او را دیوان شعری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص20 و 742 بنقل از الغدیر امینی ج4 ص125 و 152. مجالس المؤمنین ص377).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حمزة بن علی بن طلحة بن علی رازی بغدادی، مکنّی به ابوالحسین و مشهور به ابن بقشلان و ملقّب به علم الدین. رجوع به علی رازی (ابن حمزة بن...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن داود بغدادی. وی کاتب زبیدة بنت جعفر بود و در نویسندگی از سبک سهل بن هارون پیروی می کرد. او در سال 216 ه . ق. در قید حیات بود و به قولی در سال 230 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - الجرهمیة و توکیل النعم. 2 - الحرة و الامة. 3 - الظراف. (از معجم المؤلفین بنقل از الفهرست ابن الندیم ج1 ص20. هدیة العارفین ج1 ص669).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن زویق. مکنّی به ابوالحسن. وی شاعر و نویسنده بود و از موطن خود مهاجرت کرد و در حدود سال 420 ه . ق. در اندلس درگذشت. او را قصیده ای است. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص 65. کشف الظنون ص1329).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن سلیمان بن فضل بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به اخفش صغیر یا اخفش اصغر. رجوع به أخفش صغیر و علی (ابن سلیمان...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن سنجر بغدادی حنفی، مشهور به ابن سماک (یا ابن سباک) و ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوالحسن. فقیه بود و در نظم سخن دست داشت. (661 - 750 ه . ق.) او راست: 1 - ارجوزه ای در فقه. 2 - شرح الجامع الکبیر شیبانی، در فروع فقه شافعی، که ناتمام است. و نیز او را نظمی است. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص75. الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص54. الفوائدالبهیة ص121. کشف الظنون ص569).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عباس بن جریح بغدادی، مشهور به ابن رومی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن رومی و علی (ابن عباس...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن هارون بن عیسی بن هارون بغدادی شافعی، مکنّی به ابوالخطاب. قاری و نویسنده و لغوی و نحوی بود و در نظم سخن نیز دست داشت. وی در سال 409 یا 410 ه . ق. در بغداد متولد شد و در 20 ذی الحجهء سال 497 ه . ق. در همین شهر درگذشت. او را دو قصیده دربارهء قرائت است که یکی را بنام «مکملة» و دیگری را «مبعدة» نامیده است. (از معجم المؤلفین ج7 ص121). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج12 ص94. طبقات الشافعیهء اسنوی ص157. مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی ص176. طبقات القراء ابن جزری ج1 ص548. المنتظم ابن جوزی ج9 ص 140. شذرات الذهب ابن عماد ج2 ص406.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن حسن بن عبدالملک بن ابراهیم سلمی عباسی رقی بغدادی، مشهور به ابن عصار و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عباسی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن علی بن جابر مغربی بغدادی، ملقب به تقی الدین. رجوع به علی مغربی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالله بن وصیف بغدادی، مشهور به ناشی اصغر. رجوع به ناشی ءالاصغر (علی بن عبدالله...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالله بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی رافع. منجم و از ندمای خلیفه بود. و در سال 352 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب اختلاف الطلوع. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج 1 ص680).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالله بغدادی سویدی. رجوع به علی سویدی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالمحسن بن دوالیبی بغدادی شامی حنبلی، مکنّی به ابوالمعالی و ملقّب به عفیف الدین. رجوع به علی دوالیبی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالواحد بغدادی، مشهور به صریع الدلاء و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به صریع الدلاء و نیز رجوع به علی (ابن عبدالواحد بغدادی) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبیدالله دقیقی بغدادی، مشهور به دقاق و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم (علی بن عبیدالله دقاق) و نیز به علی (ابن عبیدالله...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبیدهء ریحانی بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ریحانی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عثمان بن عبدالقادربن محمودبن یوسف بغدادی حنبلی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به شمس الدین. قاری و صوفی و فقیه بود. و در ذی الحجهء سال 582 ه . ق. متولد شد و در سوم جمادی الاولای سال 672 ه . ق. در بغداد درگذشت. او راست: بلغة المستفید فی القراآت العشر. (از معجم المؤلفین بنقل از ذیل طبقات الحنابلهء ابن رجب ص316. شذرات الذهب ابن عماد ج5 ص337).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عثمان بن محمد بن احمدبن حسن عذری بغدادی، مشهور به ابن قاصح و مکنّی به ابوالبقاء. رجوع به علی عذری شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن مهدی بن مسعودبن نعمان بن دیناربن عبدالله بغدادی دارقطنی شافعی مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی (ابن عمربن...) و نیز به دارقطنی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن حسن حربی بغدادی شافعی، مشهور به ابن قزوینی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن عمربن...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عیسی بن جزلهء بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن جزلة. رجوع به ابن جزلة شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عیسی بن داودبن جراح بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن جراح. رجوع به ابوالحسن (علی بن عیسی...) و ابن جراح و علی (ابن عیسی بن...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عیسی بن فرج بن صالح ربعی شیرازی بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ربعی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عمر بن خلیل شیحی بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی شیحی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد قزوینی بغدادی شافعی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به تاج الدین. رجوع به علی قزوینی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن بهاءالدین بغدادی حنبلی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. فقیه و محدث بود که در حدود سال 822 ه . ق. در عراق متولد و در سال 899 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: فتح الملک العزیز بشرح الوجیز، در پنج مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از شذرات الذهب ابن عماد ج7 ص365).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالحمید هیتی بغدادی دمشقی صالحی. رجوع به علی هیتی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بغدادی حنفی، مشهور به آمدی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی آمدی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن محمودبن ابی العزبن احمدبن اسحاق بن ابراهیم کازرونی بغدادی شافعی، ملقّب به ظهیرالدین. رجوع به علی کازرونی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن نصربن منصوربن بسام عبرتائی بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن بسام. رجوع به ابن بسام وعلی (ابن محمدبن...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمدالشاه الظاهری بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن الشاه الظاهری و علی (ابن محمد...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بغدادی ، ملقّب به علاءالدین. مفسر و فقیه قرن هشتم هجری است که در سال 741 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تفسیرالقرآن. 2 - شرح العمدهء شاشی، در فروع فقه شافعی. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص453 و سایر صفحات).

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن سعیدبن عبدالله بن حسین سویدی بغدادی عباسی، مکنّی به ابوالمعالی. رجوع به علی سویدی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن مغیرهء أثرم بغدادی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به اثرم و علی (ابن مغیره...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن منصوربن عبیدالله خطیبی اصفهانی بغدادی، مکنّی به ابوعلی و مشهور به اجل لغوی. رجوع به علی خطیبی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن مهدی بن علی بن مهدی کسروی اصفهانی بغدادی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کسروی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن نصربن عقیل بن احمدبن علی بغدادی همام عبدی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عبدی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن نعمان بن محمود آلوسی بغدادی ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی آلوسی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن هاشم بن علی رضوی موسوی بغدادی نجفی. رجوع به علی رضوی شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن هبة اللهبن علی بن هبة اللهبن جعفر عجلی جرباذقانی بغدادی، مشهور به ابن ماکولا و ملقب به سعدالملک و مکنّی به ابونصر. رجوع به ابن ماکولا (ابونصر علی...) و علی (ابن هبة اللهبن...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن هلال بغدادی، مشهور به ابن بواب و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن بواب و علی (ابن هلال...) شود.

علی بغدادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن یقطین بن موسی کوفی بغدادی. رجوع به علی کوفی شود.

علی بغوی.

[عَ یِ بَ غَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن مرزبان بن شاپور بغوی، مکنّی به ابوالحسن. وی ساکن مکه بود و در دههء آخر قرن دوم هجری متولد شد و در سال 286 یا 287 ه . ق. درگذشت. او راست: المسندالکبیر (یا المسندالمنتخب). (از معجم المؤلفین ج7 ص124). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: سیرالنبلاء ذهبی ج9 ص80. الوافی صفدی ج12 ص99. الاستدراک ابن نقطة ج1 ص57. البدایهء ابن کثیر ج11 ص82. تذکرة الحفاظ ذهبی ج2 ص178. کشف الظنون ص1685.

علی بقلی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) پزشک متخصص در امراض دهان و دندان، اهل مصر. او راست: وقایة الاسنان، که در سال 1324 ه . ق. در زمان حیات مؤلف در قاهره به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین بنقل از المکتبة البلدیة. فهرس الطب ص53).
علی بکری. [ عَ یِ بَ ] (اِخ) ابن خلف بن عبدالملک بن بطال بکری قرطبی مالکی، مشهور به ابن لجام و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی شود.

علی بکری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عیاد تستری بکری فاسی مغربی. رجوع به علی تستری شود.

علی بکری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن علی بن یحیی بکری زیدی یمنی. متوفی در بیست وهشتم رمضان سال 882 ه . ق. او راست: 1 - شرح مقدمة الازهار. 2 - شرح مقدمهء بیان ابن مظفر. 3 - شرح منهاج قرشی. (از معجم المؤلفین بنقل از البدرالطالع شوکانی ج1 ص492).

علی بکری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن احمدبن محمد بکری صدیقی مصری شافعی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و شاعر بود و در سال 952 ه . ق. در قاهره در گذشت. او راست: 1 - حاشیه بر شرح محلی. 2 - شرح الروض. 3 - شرح اللباب. 4 - الکنز فی شرح المنهاج للنووی. 5 - نبذة فی فضائل النصف من شعبان. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص744. الکواکب السائرهء غزی ج2 ص194. شذرات الذهب ابن عماد ج8 ص292).

علی بکری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد شریف بکری موصلی. از منجمان و احکامیان متقدم بود. او راست: برهان الکفایة، در علم احکام نجوم به عربی، که ظاهراً در اواخر قرن ششم هجری تألیف شده است. مؤلف در کتاب خود از عمر بن فرخان طبری، ماشاءالله، یعقوب بن اسحاق کندی و ابومعشر بلخی که همگی از قدمای حکما و منجمان و احکامیان و از معاصران خلفای اوایل عباسی هستند، نقل می کند. این کتاب را ملاعلی قوشچی (متوفی در سال 879 ه . ق.) به فارسی ترجمه کرده با انشائی خوش و در نهایت قدمت و دیرینگی. نسخه ای از این ترجمهء علی قوشچی در کتابخانهء لغت نامهء دهخدا موجود است.

علی بکری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد یمنی بکری. متوفی در سال 883 ه . ق. او راست: 1 - شرح مقدمة الازهار. 2 - شرح مقدمة البیان ابن مظفر. 3 - شرح منهاج قرشی. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص 737).

علی بکری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمودبن محمد بن مسعودبن محمودبن محمد بن محمد بن محمد بن عمر شاهرودی بسطامی هروی رازی فخری بکری حنفی، مشهور به مصنفک و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی بکری.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن یعقوب بن جبریل بن عبدالمحسن بکری مصری شافعی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. مفسر و بیانی بود. (673 - 724 ه . ق.). او راست: 1 - تفسیر سورة الفاتحة. 2 - الحکم. 3 - کتابی در بیان. (از معجم المؤلفین ج7 ص262). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج12 ص244. البدایهء ابن کثیر ج14 ص 114. شذرات الذهب ابن عماد ج6 ص66. طبقات الشافعیهء سبکی ج6 ص242. کشف الظنون حاجی خلیفه ص455.

علی بکل لو.

[عَ بَ] (اِخ) یکی از طوایف ایل قشقایی ایران و مرکب از 150 خانوار است که در مانیان و سارک آباد مسکن دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص83).

علی بکیلی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن سلیمان یمنی بکیلی تمیمی زیدی اسماعیلی، ملقّب به حیدرة (یا حیدة). ادیب و نحوی و شاعر بود که در بلاد بکیل از نواحی ذمار متولد شد و در سال 599 ه . ق. درگذشت. او راست: کشف المشکل، در نحو. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص 105). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج12 ص12. معجم الادباء ج13 ص243. هدیة العارفین ج1 ص703. کشف الظنون ص1495. ایضاح المکنون ج2 ص 401. معجم البلدان ج1 ص707.

علی بلادی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن سلیمان بن احمد آل حاجی بلادی. رجوع به علی حاجی شود.

علی بلاطنسی.

[عَ یِ بَ طُ نُ ] (اِخ) ابن محمد بن خالد بلاطنسی شامی شافعی. رجوع به علی شامی شود.

علی بلاغی.

[عَ بُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان. واقع در 27 هزارگزی شمال ابهر و 18 هزارگزی راه شوسهء زنجان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و دارای 163 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و عسل است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

علی بلاغی.

[عَ بُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دیزمار خاوری، بخش ورزقان، شهرستان اهر. واقع در 38 هزارگزی شمال ورزقان، و 37 هزاروپانصدگزی راه ارابه رو تبریز به اهر. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 212 تن سکنه. آب آن از دو رشته چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و میوهء جنگل است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنعت دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بلاغی.

[عَ بُ] (اِخ) دهی است از بخش نمین شهرستان اردبیل. واقع در 15 هزارگزی شمال اردبیل، و 5 هزارگزی راه شوسهء اردبیل به آستارا. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 205 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بلاغی.

[عَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول، بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 49 هزارگزی جنوب خاوری مراغه، و 7 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء میاندوآب به شاهین دژ. ناحیه ای است دره و دارای آب و هوای معتدل و مالاریایی. و سکنهء آن 178 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات است. اهالی بزراعت اشتغال دارند و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بلاغی.

[عَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهریق، بخش شاهپور، شهرستان خوی. واقع در 23 هزار و پانصدگزی باختر شاهپور، و دارای راه ارابه رو تا شاهپور. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای سردسیر و سالم. سکنهء آن 118 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود و محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنعت دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بلاغی.

[عَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای، بخش قره آغاج، شهرستان مراغه. واقع در 45 هزاروپانصدگزی جنوب باختری قره آغاج، و 23 هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به سراسکند. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و 65 تن سکنه. آب آن از چشمه سارها تأمین می شود. و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و صنعت دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بلال.

[عَ بُ] (اِخ) ابن معاویة بن احمد ازدی مهلبی بصری شیعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مهلبی شود.

علی بلبل زاده.

[عَ یِ بُ بُ دَ] (اِخ) ابن مصطفی بن پیرمحمد کوتاهیه وی رومی حنفی، ملقّب به جبری و مشهور به بلبل زاده. فقیه بود و در حدود سال 1072 ه . ق. در شهر قرن حصار درگذشت. او راست: 1 - الاولی فی تلخیص الفتاوی. 2 - حدیقة الفقهاء فی الفتاوی. 3 - ذخرالاخرة. 4 - زبدة الفکر فی زیارة سیدالبشر. 5 - العقودالدریة فی شرح فرائض الحبریة. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص760).

علی بلبیسی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن ناصربن محمد بن احمد بلبیسی مکی شافعی حجازی، مشهور به ابن ناصر و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی حجازی شود.

علی بلخی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن احمد بلخی، مکنّی به ابوالقاسم. یکی از علمای نجوم بود. او راست: 1 - سرالاسرار فی حقیقة التیسیر و کیفیة الاستمرار. 2 - شصت باب نجوم. (از یادداشت دهخدا).

علی بلخی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد منجوزانی بلخی. رجوع به علی منجوزانی شود.

علی بلصفوری.

[عَ یِ؟] (اِخ) ابن احمدبن احمدبن محمد بن یوسف بلصفوری ازهری مالکی. رجوع به علی یوسف شود.

علی بلغرادی.

[عَ یِ بِ؟] (اِخ) (مولی...) عالم به علم فرائض و علوم عربی بود. متوفی در سال 1029 ه . ق. وی از مقدسی استفاده کرده است. او راست: 1 - حاشیه بر شرح ملابرالسراجیة، در فرائض. 2 - کتابی در فرائض. (از معجم المؤلفین بنقل از الجوهرالاسنی خانجی ص109).

علی بلکرامی.

[عَ یِ بِ لِ] (اِخ) ابن نوح حسینی واسطی بلکرامی هندی حنفی، مشهور به غلام علی آزاد. رجوع به غلام علی آزاد شود.

علی بلند.

[عَ بَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات، بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 36 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 6 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن مالرو است. مزرعهء «مافریز» جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی بلنسی.

[عَ یِ بَ لَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن عیسی بن سعدالخیر انصاری بلنسی، مکنّی به ابوالحسن. وی عالم در زبان و ادبیات عرب، و نویسنده و شاعر و خوش نویس بود. و در سال 570 یا 571 ه . ق. در اشبیلیة درگذشت. او راست: 1 - جذوة البیان و فریدة العقیان. 2 - الحلل، که شرح الجمل زجاجی در نحو است. 3 - کتاب الفرط علی الکامل. و نیز اشعاری از او باقی مانده است. (از معجم المؤلفین بنقل از التکملهء ابن ابار ص671. فوات الوفیات ج2 ص38. کشف الظنون ص581 و 603). و نیز رجوع به ابوالحسن انصاری شود.

علی بلنسی.

[عَ یِ بَ لَ] (اِخ) ابن عطیة بن مطرف بن سلمهء لخمی بلنسی، مشهور به ابن زقاق و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی و نیز به ابن زقاق شود.

علی بلنسی.

[عَ یِ بَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن سلمهء مخزومی بلنسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مخزومی شود.

علی بن.

[عَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان کیاکلا، بخش مرکزی شهرستان شاهی. واقع در 17 هزارگزی شمال شاهی و 2 هزارگزی باختر راه شوسهء شاهی به جویبار. ناحیه ای است دشت و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب مالاریائی، و 170 تن سکنه. آب آن از رودخانهء تالار و جویبار تأمین می شود. محصول آن برنج، کنف، کنجد، غلات و صیفی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی بناء .

[عَ یِ بَنْ نا] (اِخ) ابن احمدبن محمد بنای دمیاطی. او راست: الذخائرالمهمات فی ذکر ما یجب الایمان به من المسموعات، که در 14 صفر سال 1090 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرست الخدیویة ج2 ص22).

علی بناء .

[عَ یِ بَنْ نا] (اِخ) ابن یحیی بن محمد بناء زیدی. از مفسران به شمار می رفت و در حدود سال 680 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: المنهج القویم فی تفسیر القرآن الکریم. (از معجم المؤلفین ج7 ص261).

علی بناکتی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بناکتی (سیدنظام الدین...). وی از عرفای مشهور و محترم تبریز بود و در سال 699 ه . ق. در این شهر درگذشت. (از تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص520).

علی بنانی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن حکم بنانی، مکنّی به ابوالحکم. محدث بود و ابوالاشهب از او روایت کرد. و نیز رجوع به ابوالحکم (علی بن...) شود.

علی بن الحسین.

[عَ لی یِ نِلْ حُ سَ](اِخ) دهی است از دهستان بنوار ناظر بخش شوش شهرستان دزفول واقع در 15 هزارگزی شمال باختری شوش و 2 هزارگزی راه اتومبیل رو دزفول به اهواز. ناحیه ای است دشت و گرمسیر و مالاریائی، و دارای 300 تن سکنه. آب آن از رودخانهء دز تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و کنجد است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان این ده از طایفهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی بن جعفر.

[عَ لی یِ نِ جَ فَ] (اِخ) نام امامزاده ای است در شهر قم. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص395).

علی بندار.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن محمد بن بسری بندار، مکنّی به ابوالقاسم. محدث بود. رجوع به ابوالقاسم (علی بن...) شود.

علی بندنیجی.

[عَ یِ بَ دَ] (اِخ) ابن عبدالملک بن ابی الغنائم بندنیجی، ملقّب به عمادالدین. فقیه و مورخ و ادیب و نویسنده و شاعر و لغوی بود. وی از معیدان (استادیاران) نظامیه نیز بود. و در سال 656 ه . ق. درگذشت. او را ارجوزه ای است که آنرا بغیة المستعجل فی نسب النبی (ص) و تواریخ الخلفاء نامیده است. و نیز او را اشعار بسیاری است. (از معجم المؤلفین بنقل از تلخیص مجمع الاَداب ابن فوطی ص83).

علی بنه سی.

[عَ بُ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه برزند، بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 16 هزارگزی باختر گرمی و 2 هزارگزی راه شوسهء گرمی به اردبیل. ناحیه ای است کوهستانی و گرمسیر، و دارای 103 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بوجمعوی.

[عَ یِ جَ عَ] (اِخ) ابن سلیمان دمنتی بوجمعوی مغربی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی دمنتی شود.

علی بورغانجی زاده.

[عَ یِ دَ / دِ](اِخ) ابن عبدالله ازمیری، ملقّب به حجا و مشهور به بورغانجی زاده. رجوع به علی ازمیری شود.

علی بوسنوی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن زکی بوسنوی رومی حنفی. لغوی بود و در سال 1123 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح تحفة الشاهدی، در لغت. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص764).

علی بوسنوی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن عبدالله بوسنوی، ملقّب به عالی. از قضات بود و در قسطنطنیه سکونت داشت و درسال 1057 ه . ق. درگذشت. او راست: طوالع الانوار من مطالع الانظار فی علم الکلام. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص757).

علی بوشی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن عمر بن محمد بن احمد بوشی انصاری، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. فقیه بود و در سال 790 ه . ق. در مصر قدیم متولد گشت و در همانجا در 5 ربیع الاول 856 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح انوار اردبیلی، در فقه در 11 مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از الضوءاللامع ج5 ص178. نظم العقیان سیوطی ص130. کشف الظنون ص195. هدیة العارفین ج 1 ص733).

علی بولاقی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن ابراهیم عزیزی بولاقی شافعی، ملقب به نورالدین. رجوع به علی عزیزی شود.

علی بولاقی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین مسرعی، مشهور به بولاقی. عالم در بیان. وی در سال 1307 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: تبیان البیان بر حاشیهء احمد صاوی بر شرح تحفة الاخوان دردیر، در علم بیان. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرست الخدیویة ج4 ص125. معجم المطبوعات ص606. ایضاح المکنون ج1 ص223).

علی بهادر.

[عَ یِ بَ دُ] (اِخ) وی نخستین کس از سپاه هلاکوخان مغول بود که به باروی بغداد رفت لذا پس از زوال دولت عباسی و تسلط هلاکوخان بر بغداد، باسقاقی و نیابت حکومت بغداد به وی واگذار شد. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص96) (و دستورالوزراء خوندمیر ص105).

علی بهادر.

[عَ یِ بَ دُ] (اِخ) (امیر شیخ...) وی از امرای میرزا ابوالقاسم بابر بود. و در حدود سال 853 ه . ق. از طرف میرزا بابر مأمور دفع غائلهء امیرهندو شد و در حدود «خبوشان» در جنگی که بین آنها رخ داد امیرهندو بدست امیر شیخ علی بهادر کشته شد. میرزا بابر پس از فتح چناران، حکومت ساوه را به امیرشیخ علی واگذاشت. اما چون او نسبت به رعایا ظلم و ستم بسیار روا میداشت عده ای از اهالی ساوه به جمعی از ترکمانان که در آن حدود بودند پناه بردند و کمک خواستند. ترکمانان نیز به ناگاه به شهر حمله بردند و شیخ علی بهادر را دستگیر کردند. و نزد امیر جهان شاه فرستادند. بدین ترتیب شهر ساوه که در حقیقت کلید مملکت عراق بود به رایگان به تصرف امیر جهان شاه ترکمان درآمد. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص31، 46 و 47).

علی بهادر.

[عَ یِ بَ دُ] (اِخ) (شیخ...) وی از امرای دلیر امیرتیمور گورکانی بود. و با امیرتیمور در هنگام لشکرکشی به خراسان همراه بود و امیرتیمور او را مأمور حفظ قلعهء قهقهه کرد. و در سال 789 ه . ق. وی به اتفاق چند تن دیگر از امرا از جانب امیرتیمور مأمور دفع توقتمش خان پادشاه دشت قبچاق شد. و در سال 795 ه . ق. در جنگی که بین او و برخی از راهزنان کوهستانهای کردستان روی داد، به ضرب کاردی به قتل رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص433، 440 و 454).

علی بهانه گیر.

[عَ بَ نَ / نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از کسی که بر هر چیز اعتراض آرد و به هیچ امر دل خوش نکند. (امثال وحکم دهخدا).

علی بهایی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالله بهائی دمشقی غزولی، ملقّب به علاءالدین. ادیب بود و در سال 815 ه . ق. در دمشق درگذشت. رجوع به «غزولی» و به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص132. فهرست الخدیویة ج4 ص335. الضوء اللامع سخاوی ج5 ص254. کشف الظنون حاجی خلیفه ص1717.

علی بهجت.

[عَ بَ جَ] (اِخ) ابن محمودبن علی آغامصری. عالم در تاریخ و آثار شرقی و اسلامی. وی در سال 1274 ه . ق. در قریهء بلهاالعجوز از توابع بنی سویف در صعیدأدنی متولد شد و بترتیب در مدارس ناصریه و تجهیزیة و مدرسهء زبان شرکت کرد و در زبانهای عربی و فرانسوی و ترکی و آلمانی متبحر شد. سپس مشاغل زیر را به ترتیب عهده دار شد: مدرس تاریخ و جغرافی در مدرسهء زبان، بازرس وزارت اوقاف، رئیس انجمن ترجمه در وزارت فرهنگ و متصدی موزهء عرب. در سال 1342 ه . ق. در مطریهء قاهره درگذشت. او راست: 1 - اطلال الفسطاط. 2 - قاموس الامکنة و البقاع التی یرد ذکرها فی کتب الفتوح. 3 - گزارشی از دارالکتب الخدیویة. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص74. معجم المطبوعات ص 359. فهرس دارالکتب المصریة ج6 ص3. فهرس الجغرافیا ص21. فهرس المؤلفین بالظاهریة).

علی بهرمسی.

[عَ یَ ؟] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بهرمسی محلی شافعی، ملقب به نورالدین و مکنّی به ابومحمد. رجوع به علی محلی شود.

علی بیات.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش شهریار شهرستان تهران. و دارای 27 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی بیاری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمدسعید بیاری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سعیدی (ابن محمد...) شود.

علی بیاضی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن عبدالجلیل بیاضی. متکلم و مناظر قرن ششم هجری. وی در دارالنقابهء(1) ری سکنی داشت. او راست: 1 - الاحوال. 2 - الاعتصام فی علم الکلام. 3 - الحدود. 4- مسائل المعدوم. (از معجم المؤلفین بنقل از فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص303. تذکرة المتبحرین ص488). و رجوع به الذریعه ج2 ص224 و ج6 ص299 شود.
(1) - دارالنقابه در اصطلاح متقدمان مرکز نقیب طایفه یا سلسله ای از سادات بود و درتداول امروز بر مرکز اتحادیه ها و سندیکاها اطلاق شود.

علی بیاضی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن یونس بیاضی عاملی نباطی، ملقّب به زین الدین و مکنّی به ابومحمد. متکلم بود و در سال 877 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - ارجوزهء ذخیرة الایمان. 2 - الرسالة الیونسیة فی شرح المقالة التکلیفیة للشهید الاول. 3 - الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم. 4 - فاتح الکنوز المحروزة فی نظم الارجوزة، که تمام این چهار کتاب در علم کلام است. 5 - المقام الاسنی فی تفسیر اسماءالله الحسنی. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص31. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص376).

علی بیاعی.

[عَ یِ بَیْ یا] (اِخ) ابن حسین بیاعی خوارزمی، ملقّب به مجدالدین. محدث بود و در سال 202 ه . ق.(1) «شرح السنة» را از ابوالمعالی محمد زاهدی به سماع از لفظ محیی السنهء بغوی حدیث کرده است. (از تاج العروس) (منتهی الارب).
(1) - در کشف الظنون تاریخ تألیف شرح السنة، 516 ه . ق. ذکر شده است.

علی بیاعی.

[عَ یِ بَیْ یا] (اِخ) ابن محمد بیاعی خوارزمی، مکنّی به ابوالفرج. محدث بود و از ابوسعدبن سمعانی روایت کرد. (از تاج العروس) (منتهی الارب).

علی بیرم.

[عَ یِ بَ رَ] (اِخ) ابن حسن بن صدقهء مصری الاصل یمانی حنفی، مشهور به امام بیرم پاشا. محدث بود. او راست: ادراک الحقیقه فی تخریج أحادیث الطریقة المحمدیة، که در سال 1050 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص1112. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص756).

علی بیری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالله بن یوسف بیری حلبی، ملقّب به علاءالدین. ادیب و نویسنده بود و در سال 743 ه . ق. متولد شد و عهده دار نوشته های سری «یلبغا ناصری» نایب حلب گشت، و چون الملک الظاهر بر یلبغا خشم گرفت و او را به قتل رساند، این علی بن عبدالله را نیز به قاهره برد و در سال 794 ه . ق. به کشتن وی دستور داد. بیری نوشته های نظم و نثر خود را در کتابی بنام «تلوین الحریری من تکوین البیری» جمع آوری کرده است. (از الاعلام زرکلی بنقل از الاعلام النبلاء ج5 ص 112. الدررالکامنة ج3 ص75).

علی بیضاوی.

[عَ یِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن علی بن محمد بن داود بیضاوی الاصل مکی شافعی، مشهور به زمزمی و ملقّب به نورالدین. رجوع به علی زمزمی شود.

علی بیک.

[عَ بَ] (اِخ) ابن امیر محمد برندق برلاس (میرزا...) وی از شاهزادگان تیموری بود. هنگامی که محمد بابرشاه در حال مرگ بود و می خواست بین فرزندان خود و سایر شاهزادگان، پیمان اتحاد و دوستی ببندد، این علی بیک که جزو ارکان حسین میرزا بود نیز در آن مجلس سوگند شرکت داشت و بعدها چون بدیع الزمان میرزا می خواست به استقلال پادشاه شود، فرزندان امیر شجاع الدین محمد برندق، بخصوص این میرزا علی بیک به هیچ وجه به این معنی راضی نشدند از این رو در یکی از جمعه های اواخر ماه ذی حجهء سال 911 ه . ق. به نام هر دو شاهزاده یعنی بدیع الزمان میرزا و حسین میرزا خطبه خوانده شد و سکه نیز به نام هر دو زده شد. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص318 و 364 و 400).

علی بیک.

[عَ بَ] (اِخ) ابن قراعثمان. وی بعد از پدرش امیر قراعثمان، بر دیاربکر حاکم بود و پس از او پسرش حسن بیک به حکومت آنجا رسید که بعدها توانست بر امیر جهانشاه بن قرایوسف غلبه کند و خود به سلطنت برسد. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص429).

علی بیک.

[عَ بَ] (اِخ) چاکرلو. وقتی شاه اسماعیل صفوی پیش از رسیدن سلطنت برای زیارت مرقد جدش شیخ صفی الدین به اردبیل رفت، این علی بیک چاکرلو حاکم آنجا بود. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص448).

علی بیک.

[عَ بَ] (اِخ) ذوالقدرلو. وی پس از کشته شدن خلیل سلطان ذوالقدر، به امرشاه اسماعیل صفوی، به حکومت آن شهر منصوب شد. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص551).

علی بیکندی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی بکربن علی نسفی بیکندی. رجوع به علی نسفی شود.

علی بیگ.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهپایه، بخش بردسکن، شهرستان کاشمر. واقع در 30 هزارگزی شمال بردسکن. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 52 تن سکنه. آب آن از قنات تامین می شود. محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و مالداری و قالیچه بافی اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی بیگ کندی.

[عَ بَ کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. واقع در 35 هزاروپانصدگزی باختر اهر، و 14 هزارگزی راه شوسهء تبریز به اهر. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 384 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بیگ کندی.

[عَ بَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق، بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 12 هزارگزی شمال باختری قره آغاج، و 17 هزاروپانصدگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 142 تن سکنه. آب آن از چشمه سار تأمین می شود. و محصول آن غلات و نخود است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بیگ لر.

[عَ بَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق، بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 30 هزارگزی جنوب قره آغاج و 47 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و 374 تن سکنه. آب آن از چشمه سار تأمین می شود. و محصول آن غلات، نخود، بزرک و زردالو است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. این ده در دو محل به فاصلهء یکهزار گز قرارگرفته و مشهور به علی بیگ لر بالا و علی بیگ لر پایین است. و قسمت پایین آن دارای 139 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بیگ لو.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان شرفخانه، بخش شبستر شهرستان تبریز. واقع در 16 هزارگزی باختر شبستر و 3 هزارگزی راه شوسهء صوفیان سلماس به اسکلهء شرفخانه. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 564 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بیگ لو.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو، بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 21 هزاروپانصدگزی شمال ارومیه، و 2 هزاروپانصدگزی خاور راه شوسهء ارومیه به سلماس. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و سالم، و 502 تن سکنه. آب آن از نازلوچای تأمین می شود و محصول آن از غلات، چغندر، توتون، حبوب و کشمش است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن ارابه رو است. این ده دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بیگ لو.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد، بخش میاندوآب، شهرستان مراغه. واقع در 15 هزارگزی شمال باختری میاندوآب و 8 هزارگزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به بناب. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی. و سکنهء آن 459 تن است. آب آن از زرینه رود تأمین می شود. و محصول آن غلات، چغندر، کشمش و بادام است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بیگ لو.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان کندوان، بخش ترک، شهرستان میانه. واقع در 16 هزارگزی شمال خاوری بخش، و 29 هزارگزی راه شوسهء تبریز به میانه. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل، و 337 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و نخود و بزرک است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بیگ لو.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق مرکزی، شهرستان خیاو. این ده مشهور به علی محمدلو است. رجوع به علی محمدلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی بیگی.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. واقع در 84 هزارگزی شمال خاوری فریمان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 12 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. ومحصول آن غلات، بنشن و چغندر است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

علی بیوسی.

[عَ یِ] (اِخ) مقری و تجویددان قرن سیزدهم هجری بود و در نظم سخن نیز دست داشت. او را منظومه ای است در مخارج حروف. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرست الخدیویة ج7 ص482).

علی بیوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن سعد بیوسی احمدی شافعی اشعری. رجوع به علی احمدی شود.

علی بیومی.

[عَ یِ بَیْ یو] (اِخ) ابن حجازی بن محمد بیومی حسنی ادریسی شاذلی شافعی خلوتی دمرداشی احمدی. صوفی و محدث. وی در سال 1100 یا 1108 ه . ق. متولد شد و در سال 1183 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1 - الاسرار الخفیة الموصلة الی الحضرة العلیة. 2 - خواص الاسماء الادریسیة. 3 - شرح بر الاربعین النوویة. 4 - شرح الحکم ابن عطاءالله کندری. 5 - الفوز و الانتباه فی بیان من لایلتفت الی سواء. (از معجم المؤلفین ج7 ص56). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: هدیة العارفین ج1 ص768. ایضاح المکنون ج2 ص 212. عجائب الاَثار جبرتی ج1 ص337. جامع الکرامات حسن کوهن ص142. فهرس الخدیویة ج2 ص66. السرالمصون جمیل العظم ص111.

علی بیهقی.

[عَ یِ بَ هَ] (اِخ) ابن حسن شافعی، مشهور به بیهقی. متوفی در سال 458 ه . ق. او راست: شرح الاسماء الحسنی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1032).

علی بیهقی.

[عَ یِ بَ هَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بیهقی حنفی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. از پزشکان به شمار می رفت و در سال 912 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1 - ترویح الارواح لتصحیح الاشباح، درطب. 2 - معادن النوادر فی معرفة الجواهر. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص 741).

علی بیهقی.

[عَ یِ بَ هَ] (اِخ) ابن زیدبن محمد بن حسین بن سلیمان بن ایوب انصاری اوسی خزیمی بیهقی شافعی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن فندق و فرید خراسان. حکیم و ادیب مشهور ایران و از ریاضی دانان بزرگ قرن ششم هجری بود. وی در فقه و اصول و طب و لغت و عروض و حکمت و کلام و تاریخ و سایر علوم نیز متبحر بود. یاقوت حموی در معجم الادباء نسب نامهء کامل او را آورده و ولادتش را 27 شعبان سال 499 ه . ق. در قصبهء سبزوار از ناحیهء بیهق یاد کرده است. اما بیهقی خود در تاریخ بیهق گوید که در سال 500 ه . ق. که سال قتل فخرالملک وزیر بود در دبیرستان (یعنی مکتب) بود. بنابراین ولادت او باید چند سالی پیش از 499 ه . ق. باشد. وی در سال 565 ه . ق. در بیهق درگذشت. او در جوانی به کسب علوم مختلف اشتغال جست. و بسیاری از استادان بزرگ عهد خود را در بیهق و نیشابور و مرو و سرخس و دیگر بلاد خراسان دید و از محضر آنان استفاده کرد از آن جمله با حکیم عمرخیام دیدار کرد و شرحی در این باره که به سال 507 ه . ق. روی داده در کتاب تتمهء صوان الحکمة آورده است. علی بیهقی از سبزوار به ناحیهء ششتمذ رفت و سپس به مرو سفر کرد و عهده دار امر قضاء در بیهق شد. یاقوت حموی بسیار از تصانیف او را بنقل از قول مولف ذکر کرده است که به ترتیب حروف تهجی عبارتند از: 1 - آداب السفر. 2 - احکام القرانات. 3 - الاراحة عن شدائد المساحة. 4 - ازاهیرالریاض المریعة و تفسیر الفاظ المحاورة و الشریعة. 5 - أزهار اشجار الاشعار. 6 - اسامی الادویة و خواصها و منافعها. 7 - اسرارالاعتذار. 8 - اسرارالحکم. 9 - أسئلة القرآن مع الاجوبة. 10 - اصول الفقه. 11 - أطعمة المرضی. 12 - الاعتبار بالاقبال و الادبار. 13 - اعجازالقرآن. 14 - الافادة فی اثبات الحشر و الاعادة. 15 - الافادة فی کلمة الشهادة. 16 - الامانات فی شرح الاشارات. 17 - امثلة الاعمال النجومیة. 18 - الانتصار من الاشرار. 19 - ایضاح البراهین، در اصول. 20 - بساتین الانس و دساتین الحدس فی براهین النفس. 21 - البلاغة الخفیة. 22 - تاریخ بیهق، که مهمترین کتاب اوست به زبان پارسی. و آن در تاریخ و جغرافیای ناحیهء بیهق (ناحیه ای از خراسان که سبزوار قصبهء آن بود) و ذکر رجال علم و ادب و کتّاب و سادات و خاندانهای مشهور آن ولایت است. 23 - تتمهء صوان الحکمة، که به عربی است و آن ذیلی است برصوان الحکمهء ابوسلیمان محمد بن طاهربن بهرام سجستانی منطقی (متوفی بعد از سال 391 ه . ق.) ، و ذکر بسیاری از حکما و اطبا و علمای علوم اوایل که در صوان الحکمة نیامده بود و یا احتیاج به تکمیل داشت در آن آمده است و اطلاعاتی که مولف بخصوص دربارهء حکمای ایران از عهد بوعلی به بعد آورده بسیار مهم و گرانبها است. ترجمه ای از این کتاب در قرن هفتم به نام «درة الاخبار» صورت گرفت که دو بار در لاهور و تهران به طبع رسیده است. 24 - التحریر فی التذکیر، در دو مجلد. 25 - تحفة السادة. 26 - تعلیقات فصول بقراط. 27 - تنبیه العلماء علی تمویه المتشبهین بالعلماء. 28 - جلاء صدأ الشک، در اصول. 29 - جوامع احکام النجوم، در سه مجلد. این کتاب از آثار معتبر او در ریاضی است، و در عین انکار علم احکام نجوم، آن را به خواهش دوستان خود نوشت. و از آن نسخی در کتابخانه های دانشگاه تهران و مدرسهء عالی سپهسالار موجود است. 30 - حصص الاصفیاء فی قصص الانبیاء علی طریق البلغاء، در دو مجلد و به فارسی است. 31 - خلاصة الزیجة. 32 - دُررالسخاب و دِررالسحاب فی الرسائل. 33 - درة الوشاح، که تتمهء کتاب وشاح است. 34 - ذخائر الحکم. 35 - ربیع العارفین. 36 - الرسائل، به فارسی. 37 - رسالة العطارة فی مدح بنی الزنارة. 38 - رقیات التشبیهات علی خفایا المختلطات بالجداول. 39 - ریاحین العقول. 40 - السموم. 41- شرح الحماسة. 42 - شرح رسالة الطیر. 43 - شرح شعر البحتری و أبی تمام. 44 - شرح شهاب الاخبار. 45 - شرح مشکلات المقامات الحریریة. 46 - شرح الموجز المعجز. 47 - طرائق الوسائل الی حدائق الرسائل. 48 - عرائس النفائس. 49 - العروض. 50 - عقوداللاَلی. 51 - عقودالمضاحک، به فارسی. 52 - غررالاقیسة. 53 - غررالامثال، در دو مجلد. 54 - الفرائض بالجدول. 55 - قرائن آیات القرآن. 56- کتاب فی الحساب. 57 - کنزالحج، در اصول. 58- لباب الانساب. 59 - مجامع الامثال و بدائع الاقوال، در چهار مجلد. 60 - المختصر من الفرائض. 61 - مشارب التجارب، در چهار مجلد و آن ذیلی بود بر تاریخ یمینی. 62 - المشتهر فی نقض المعتبر الذی صنفه الحکیم ابوالبرکات. 63 - معارج نهج البلاغة، که شرح و تفسیر نهج البلاغه است. 64 - المعالجات الاعتباریة. 65 - معرفة ذات الحلق و الکرة و الاصطرلاب. 66 - ملح البلاغة. 67 - مناهج الدرجات فی شرح کتاب النجاة، در سه مجلد. 68 - مؤامرات الاعمال النجومیة. 69 - نصائح الکبراء، به فارسی. 70 - نهج الرشاد، در اصول. 71 - وشاح دمیة القصر، در یک مجلد بزرگ و آن ذیلی بود بر دمیة القصر باخرزی. 72 - الوقیعة فی منکر الشریعة. و نیز او را مجموعه ای از نامه های متفرقه و مجموعهء دیگری از اشعار خود بود. از میان این آثار اکنون کتابهای تاریخ بیهق و تتمهء صوان الحکمة و جوامع الاحکام النجوم و لباب الانساب و معارج نهج البلاغة موجود است. و نیز رجوع به ظهیرالدین (ابوالحسن علی بن...) شود. (از تاریخ ادبیات در ایران چ صفا ج2، چ 1 ص311 و ص993) (معجم الادباء چ مصر ج13 ص 219) (معجم المؤلفین ج7 ص96). صاحب معجم المؤلفین مآخذ ذیل را نیز یاد کرده است: سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص284. الوافی صفدی ج12 ص68. کشف الظنون ص289 و 609 و سایر صفحات، اعیان الشیعه ج41 ص27. ایضاح المکنون ج1 ص3 و 36 و سایر صفحات، و ج2 ص60 و 83 و سایر صفحات. هدیة العارفین ج1 ص299. کنوزالاجداد محمد کردعلی ص299. فهرست کتابخانهء رضوی ص80. مقدمة تاریخ حکماءالاسلام محمد کردعلی ص9. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج2 ص175. و رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص281 شود.

علی بیهقی.

[عَ یِ بَ هَ] (اِخ) ابن سختویه بیهقی خسروجردی. شاعر قرن ششم هجری. او را دیوان شعری است که بیش از ده هزار بیت است. (از معجم المؤلفین).

علی بیهقی.

[عَ یِ بَ هَ] (اِخ) ابن شاهک عصار ضریر بیهقی. وی هنوز به سن نه سالگی نرسیده بود که بینائیش را بر اثر مرض آبله از دست داد. با این حال از خود مایوس نگشت و به تحصیل علوم پرداخت. و از عجایب اینکه او بدون استاد و معلم پی به حقایق برد و مسائل مشکل و مفصل را حل می کرد. پس از حکمت طبیعی و الهی طبعش به ریاضی متمایل گشت و بر اثر کوشش بسیار در این راه، مهندس و منجم قابلی شد بطوری که استخراج طوابع و تقاویم کواکب می کرد. (از ترجمهء نزهة الارواح و روضة الافراح شهرزوری چ تهران ج2 ص109).

علی پادشاه.

[عَ یِ] (اِخ) (امیر...). وی خال سلطان ابوسعید بهادر بود و با ارپاخان که به سلطنت رسیده بود مخالفت می کرد و چون دلشادخاتون همسر ابوسعید بهادر نیز با او موافق بود، وی موسی خان را به پادشاهی برگزید و در رمضان سال 736 ه . ق. دو لشکر در حدود جغتو و تغتو به یکدیگر رسیدند و چون برخی از سران سپاه ارپاخان به اردوی امیرعلی پادشاه پیوستند، ارپاخان شکست خورد و با وزیر خود خواجه غیاث الدین محمد فرار کرد. ولی در راه دستگیر شدند و پس از مدتی هر یک به طریقی به قتل رسیدند و پادشاهی به موسی خان رسید ولی در واقع اکثر امور مملکت در دست امیرعلی پادشاه و قوم او یعنی «اویرات» بود و بعد از مدتی امیر شیخ حسن پسرعمهء سلطان ابوسعید با موسی خان و امیرعلی پادشاه از در مخالفت درآمد و محمدخان را که از نوادگان هلاکوخان بود برای پادشاهی نامزد کرد و در جنگی که بین این دو گروه روی داد، امیرعلی پادشاه توسط سپاه امیر شیخ حسن کشته شد و موسی خان نیز فراری گشت و سلطنت به محمدخان رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص222 - 225.) (از تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص342 - 359.) (دستورالوزراء ص 330 و 331).

علی پارسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین شاکر جرکسی پارسی. رجوع به علی شاکر شود.

علی پاشا.

[عَ] (اِخ) وی از امرای متهور سپاه ایلدرم بایزید در جنگ با امیرتیمور گورکانی بود. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص508).

علی پاشا.

[عَ] (اِخ) ابن افراسیاب پاشا. وی پس از پدرش، از طرف سلطان عثمانی والی بصره گردید. و در اواخر عمر به هند کوچ کرده و در آنجا درگذشت. وی در زبانهای فارسی و عربی و ترکی دست داشت و اشعاری از او نقل کنند. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص751 بنقل از تذکرهء نصرآبادی ج 3 ص67).

علی پاشالو.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز، بخش کلیبر شهرستان اهر. واقع در 36 هزارگزی شمال کلیبر و 36 هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل مایل به گرمی و مالاریائی و 9 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گوی آغاج و از چشمه تامین می شود و محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی پاشمقجی زاده.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ)ابن محمد رومی حنفی، مشهور به باشماقچی زاده. رجوع به باشماقچی زاده (سید علی...) و پاشمقجی زاده و علی (ابن محمد...) شود.

علی پرست کابلی.

[عَ پَ رَ تِ بُ] (اِخ)وی درویشی سیاح و از اهالی کابلستان و معاصر صاحب مجمع الفصحاء است و بیتی از او در آن کتاب نقل شده است. رجوع به مجمع الفصحاء ج2 ص346 و الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص751 شود.

علی پوری.

[عَ یِ] (اِخ) عبدالله. متکلم بود و دلدارعلی نقوی (متوفی در 1235 ه . ق.) استاد او بوده است. او راست: 1 - تنزیه الصفی، در کلام. 2 - حمایة الایمان، در کلام. 3 - الفصلین فی امانة امیرالثقلین. 4 - فصوص المؤمنین. (از معجم المؤلفین بنقل از اعلام الشیعهء آقابزرگ ج2 ص 155).

علی پیاده.

[عَ یِ دَ] (اِخ) (حاجی...) وی از همراهان سلطان حسین میرزا در جنگ با میرزا یادگار محمد بود. و این حاجی علی پیاده وقتی وارد قصر میرزا محمد شد او را خفته یافت و دستگیر کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص150).

علی پیام.

[عَ یِ پَ] (اِخ) اکبرآباد هندی، ملقب به شرف الدین و متخلص به پیام. رجوع به علی هندی شود.

علی پیشاوری.

[عَ یِ وُ] (اِخ) ابن طالب هندی پیشاوری (علی رضا...). رجوع به علی رضا (ابن طالب...) شود.

علی پیل تن.

[عَ یِ تَ] (اِخ) (امیر...) وی از امیرزادگان بود و در دربار سلطان اویس بن شیخ حسن میزیست. وقتی سلطان اویس در سال 759 ه . ق. اخی جوق را در تبریز شکست داد و اخی جوق از آنجا فرار کرد، سلطان اویس این امیرعلی پیلتن را برای جنگ با مخالفان نامزد کرد اما علی پیلتن چون با سلطان نقاری داشت در جنگ تکاهل و سستی کرد و از میدان جنگ گریخت. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص239).

علیت.

[عِلْ لی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)علت بودن. رجوع به علت شود.

علی تاج الحلوانی.

[عَ یِ جُلْ حُ ] (اِخ)ابن محمد، مشهور به تاج الحلوانی. رجوع به تاج الحلوانی شود.

علی تادلی.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن هیدور تادلی. عالم فرایض و ریاضی دان و از اهل فاس بود. وی در سال 816 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تقیید علی رفع الحجاب لابن البنا. 2 - شرح علی تلخیص ابن البنا، در حساب. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص122).

علی تارابی.

[عَ یِ] (اِخ) وی برادر محمود تارابی بود. محمود در سال 630 ه . ق. در قریهء تاراب از توابع بخارا به مخالفت با لشکر جغتای خان قیام کرد و چون به زهد و تقوی مشهور بود عدهء بسیاری از مریدانش به وی پیوستند. در جنگی که بین لشکر جغتای خان و مریدان محمود درگرفت، محمود کشته شد اما کسی از آن حال خبر نیافت و مریدان فکر کردند که او غیبتی کرده است از این رو برادرانش محمد و علی را به حکومت برداشتند. اما اینان نیز در جنگ با سپاه مغول کشته شدند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص79).

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوالحسن. عالم در حدیث و حساب و جز اینها. متوفی در قاهره در 15 ماه رمضان سال 740 ه . ق. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات الشافعیهء اسنوی ص56).

علی تبریزی.

[عَیِ تَ] (اِخ) ابن احمدبن هبل تبریزی بغدادی موصلی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به مهذب الدین. متوفی در سال 610 ه . ق. او راست: المختار فی الطب الجمالی، که آن را برای جمال الدین وزیر، مشهور به جواد تألیف کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ج2 ص1622).

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن یوسف قونوی تبریزی شافعی، ملقب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قونوی شود.

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن عبدالعظیم تبریزی خیابانی حکیم آبادی. ادیب بود و در سال 1282 ه . ق. متولد شد. او راست: 1 - تحفة الاحباء فی شرح قصیدة سیدالشعراء. 2 - منتخب المقاصد و منتجب الفوائد، در شش جلد. 3 - وقائع الایام، در چند جلد. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص305). و رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص321 شود.

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی الحسن اردبیلی تبریزی شافعی، ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوالحسن. نام او را به صورت علی بن عبدالله بن حسین بن ابی بکر نیز ذکر کرده اند. وی مفسر و محدث و فقیه و اصولی و ریاضی دان و متکلم و نحوی بود و علم طب نیز می دانست. او در سال 667 یا 674 یا 677 ه . ق. در اردبیل از شهرهای آذربایجان متولد شد و ساکن تبریز گردید سپس به مکه و از آنجا به مصر رفت و در سال 746 یا 749 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1 - التذکرة، در حساب. 2 - حاشیه بر شرح الحاوی الصغیر قزوینی، در فروع فقه شافعی. 3 - مبسوط الاحکام فی تصحیح ما یتعلق بالکلم و الکلام، از شرح کافیهء ابن حاجب. 4 - مختصر علوم الحدیث ابن صلاح. (از معجم المؤلفین ج7 ص134). و صاحب معجم المؤلفین مآخذ ذیل را نیز ذکر کرده است: الوافی صفدی ج12 ص93. فهرس مخطوطات الظاهریة. الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص72. شذرات الذهب ابن عماد ج6 ص148. حسن المحاضرهء سیوطی ج1 ص315. کشف الظنون حاجی خلیفه ص626 و 1375. بغیة الوعاة سیوطی ص339. معجم الاطباء احمد عیسی ص307. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص424. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص719. الاعلام زرکلی ج5 ص121. و نیز رجوع به تاج الدین (ابومحمد علی بن...) شود.

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن لطف علی مغانی تبریزی. فقیه و اصولی قرن سیزدهم هجری بود که در سال 1284 ه . ق. درگذشت. او راست: تقریر بحث حسین الترکی و المامقانی فی الاصول، در هفت مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص16).

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمد بن علی رضوی تبریزی نجفی، مشهور به سیدعلی داماد. رجوع به علی داماد شود.

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمد مرعشی تبریزی، ملقّب به شرف الدین و سیدالاطباء. رجوع به علی مرعشی شود.

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) (علیخان...) ابن مقیم بن شاهمیر تبریزی، ملقّب به جواهررقم. رجوع به علی جواهررقم شود.

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن موسی بن شفیع بن رفیع تبریزی، ملقّب به ثقة الاسلام. رجوع به علی خراسانی (ابن موسی بن محمدشفیع بن محمدجعفربن...) شود.

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن نصربن هارون بن ابی القاسم حسینی یا موسوی تبریزی، ملقّب به معین الدین یا صفی الدین و متخلص به قاسم و مشهور به قاسمی و شاه قاسم. عارف قرن نهم هجری. رجوع به قاسم انوار شود.

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) (میر...) حسینی تبریزی خطاط، ملقّب به ظهیرالدین و قدوة الکتاب. وی شاعر و خطاط بود و برخی او را اولین کسی دانند که خط نستعلیق را وضع کرد لذا به «واضع» نیز مشهور است. درگذشت او به سال 850 ه . ق. بوده است و برخی آن را 885 نوشته اند. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص752 بنقل از آئین اکبری ص 75. شاهد صادق. و مجلهء پیام نوین شماره 1 ص6 (سال 1337 ش). مدادالخط میرعلی هروی. تاریخ رشیدی. گلستان هنر. مرآة العالم. مناقب هنروران. حالات هنروران. دانشمندان آذربایجان ص378. امتحان الفضلاء ج1. صراط السطور ص458. ریحانة الادب. پیدایش خط و خطاطان).

علی تبریزی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) (خواجه...) شطرنجی. وی از بزرگان معاصر امیرتیمور گورکانی بود. رجوع به علی شطرنجی شود.

علی تپه.

[عَ تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان پنج هزاره، بخش بهشهر شهرستان ساری. واقع در 3 هزارگزی خاور بهشهر و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء بهشهر به گرگان. ناحیه ای است دامنه و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب مالاریائی، و 465 تن سکنه. آب آن از سد عباس آباد و از چشمهء افرا تامین می شود. و محصول آن برنج، غلات، مرکبات، صیفی، مختصری ابریشم و انار است. اهالی به زراعت و مختصری گاوداری اشتغال دارند، و عدهء کمی از آنان نیز در کارخانهء بهشهر کارگرند. صنعت دستی زنان کتان بافی است. و دارای راه فرعی است که به راه شوسه متصل می شود. از آثار ابنیهء قدیم در این ده همان سد عباس آباد است که در زمان صفویه بنا شده است. این سد در 5 هزارگزی جنوب خاوری آبادی، در کوهستان واقع است. و در زمستان و بهار بوسیلهء آب باران پر می شود و در تابستان بتدریج از سه مجری برای برنج کاری از آن استفاده می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

علی تجلی.

[عَ یِ تَ جَلْ لی] (اِخ) ابن حسین اردکانی شیرازی (علی رضا...)، مشهور به تجلی. رجوع به علی رضا (ابن حسین...) و تجلی شود.

علی تجیبی.

[عَ یِ تُ] (اِخ) ابن احمدبن حسن بن ابراهیم تجیبی اندلسی مالکی، مشهور به حرالی. رجوع به علی حرالی شود.

علی تجیبی.

[عَ یِ تُ] (اِخ) ابن قاسم بن محمد تجیبی مغربی، مشهور به زقاق و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زقاق شود.

علی تحیوی.

[عَ یِ تَ یَ] (اِخ) ابن محمد بن عمر تحیوی، ملقّب به موفق الدین و مشهور به صاحب. وی وزیر و از اهالی یمن بود. در سال 696 ه . ق. الموید رسولی او را به وزارت برگزید و تا سال 712 ه . ق. که درگذشت در این مقام باقی بود. (از الاعلام زرکلی بنقل از العقود اللؤلؤیة ج1 ص303).

علی تربتی.

[عَ یِ تُ بَ] (اِخ) مشهور به فیضی. رجوع به علی فیضی شود.

علی ترخان.

[عَ یِ تَ] (اِخ) (امیر سید...) وی از سرداران میرزا شاهرخ بود و با امیر شاه ملک مأمور تسخیر خوارزم گردید و توانستند که آن ولایت را بدون جنگ و خونریزی تسخیر کنند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص585).

علی ترشیزی.

[عَ یِ تُ] (اِخ) (علی شهاب...). رجوع به علی شهاب شود.

علی ترک.

[عَ یِ تُ] (اِخ) (شیخ...) در تاریخ حبیب السیر آمده است که شیخ محمود زنگی عجمی کرمانی نخستین بار به همراهی شیخ علی ترک به خدمت امیرتیمور گورکانی رسید. و امیرتیمور چون پرسید شما کیستید؟ شیخ محمود این بیت را برای او خواند:
دو پیریم هر دو شکسته بهم
علی ترک و محمود زنگی عجم.
رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص549 شود.

علی ترکمانی.

[عَ یِ تُ کَ] (اِخ) ابن آیبک ترکمانی صالحی، ملقّب به نورالدین و منصور. دومین تن از ممالیک بحری در مصر و شام. رجوع به علی بحری (ابن آیبک...) شود.

علی ترکمانی.

[عَ یِ تُ کَ] (اِخ) ابن عثمان بن ابراهیم بن مصطفی بن سلیمان ماردینی حنفی ترکمانی، ملقّب به علاءالدین و مشهور به ابن الترکمانی. فقیه و اصولی و نحوی و لغوی و مفسر و محدث و ریاضی دان و ادیب و شاعر و نویسنده و عالم فرایض بود. وی در سال 683 ه . ق. متولد شد و مدتی مشغول تدریس و فتوی دادن و قضاوت کردن بود و در محرم سال 750 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - بهجة الاریب فی بیان ما فی کتاب الله العزیز من الغریب. 2 - الدرة السنیة فی العقیدة السنیة. 3 - السعدیة فی اصول الفقه. 4 - شرح الهدایة فی فروع الفقه الحنفی. 5 - مختصر تلخیص المتشابه فی الرسم خطیب بغدادی. 6 - مختصر علوم الحدیث ابن صلاح. 7- مختصر محصل امام فخر. 8- المختلف و المؤتلف، در انساب عرب. 9 - المنتخب فی علوم الحدیث. و نیز او را آثار نظم و نثر دیگری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص145). صاحب معجم المؤلفین مآخذ ذیل را نیز آورده است: طبقات الحنفیة ص31. فهرس المؤلفین بالظاهریة. الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص84. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج10 ص246. حسن المحاضرهء سیوطی ج1 ص267. تاج التراجم ابن قطلوبغا ص32. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 256 و سایر صفحات. الجواهرالمضیهء قرشی ج 1 ص366. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص382. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص720.

علی ترکمانی.

[عَ یِ تُ کَ] (اِخ) ابن عمر بن قزل بن جلدک ترکمانی، مشهور به مشد و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به سیف الدین. رجوع به علی مشد شود.

علی ترکمانی.

[عَ یِ تُ کَ] (اِخ) ابن محمد سالم بن ولی الدین ترکمانی الاصل دمشقی حنفی. فقیه بود و در دمشق متولد شد و در سال 1108 ه . ق. در همین شهر درگذشت. او را رسائل و تعلیقات و حواشی بسیاری است. (از معجم المؤلفین بنقل از سلک الدرر مرادی ج3 ص229).

علی ترکه.

[عَ یِ تُ کِ / کَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد ترکهء اصفهانی، ملقّب به صائن الدین. رجوع به صائن اصفهانی شود.

علی ترکی.

[عَ یِ تُ] (اِخ) ابن بکمش بن مزان بن عبدالله ترکی، ملقّب به فخرالدین و مکنّی به ابوالحسن. ادیب و عروضی بود. در سال 563 ه . ق. در بغداد متولد شد و در سال 626 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: 1 - تحفة العشاق. 2 - غایة اللذات فی شرح الهوی. 3 - کتابی درعلم عروض. 4 - منی القلوب. 5 - نزهة الناظر. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص370 و 1193 و سایر صفحات. هدیة العارفین ج1 ص706. بغیة الوعاة سیوطی ص330. الوافی صفدی ج12 ص15).

علی ترکی.

[عَ یِ تُ] (اِخ) ابن حسین بن علی ترکی (علی بای...)، مکنّی به ابوالحسن. امیر تونس. رجوع به علی بای اول شود.

علی ترمذی.

[عَ یِ تِ مَ] (اِخ) ابن رزین ترمذی خراسانی، مکنّی به ابوالحسن. اصل او از ترمذ بود و برخی او را هراتی دانند. وی استاد ابوعبدالله مغربی و مصاحب حسن بصری بود و مدت صدوبیست سال عمر کرد و در 225 ه . ق. درگذشت و در جبل الطور در کنار قبر ابوعبدالله مغربی دفن شد. (از صفة الصفوة ج4 ص140).

علی ترمذی.

[عَ یِ تِ مَ] (اِخ) ابن محمد ترمذی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به منجیک. شاعر شهیر نیمهء دوم قرن چهارم هجری. وی بعد از دقیقی شاعر، در دربار چغانیان به سر می برد و مداح آنان بخصوص امیر طاهربن فضل بن محمد بن محتاج چغانی و امیر ابوالمظفر فخرالدوله احمدبن محمد چغانی بوده است. او شاعری زبان آور و سخن پرداز و نیکوخیال و بلیغ و نکته دان بود و علاوه بر آن در هجو و هزل نیز سرآمد شاعران عهد خود شمرده می شد. دیوان وی در قرن پنجم در ایران مشهور و مورد استفادهء اهل شعر و ادب بود چنانکه ناصرخسرو داستان استفادهء قطران شاعر را از آن دیوان در سفرنامهء خود آورده است. رجوع به منجیک ترمذی و مآخذ ذیل شود: تاریخ ادبیات در ایران چ صفا ج1 ص382. لباب الالباب عوفی ج2 ص13. مجمع الفصحای هدایت ج1 ص506.

علی تریمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن جدیدبن علی بن محمد بن جدید حضرمی تریمی شافعی، مشهور به ابن جدید. رجوع به علی حضرمی شود.

علی تستری.

[عَ یِ تُ تَ] (اِخ) ابن احمد تستری. از محدثان بود. (منتهی الارب).

علی تستری.

[عَ یِ تُ تَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی تستری بحرانی. رجوع به علی بحرانی شود.

علی تستری.

[عَ یِ تُ تَ] (اِخ) ابن عیاد تستری بکری فاسی مغربی. متولد در سال 830 ه . ق. او راست: لطائف الاشارات فی مراتب الانبیاء فی السموات، که در ذی حجهء سال 880 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از نیل الابتهاج تنبکتی ص211).

علی تسولی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن عبدالسلام تسولی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه بود و در سال 1258 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - البهجة فی شرح التحفة، در فروع فقه مالکی، در دو مجلد. 2 - حاشیه بر زقاقیة. 3 - شرح الشامل. (از معجم المؤلفین بنقل از الاستقصاء سلاوی ج4 ص194. هدیة العارفین ج1 ص775. فهرس الخدیویة ج3 ص155. فهرس الازهریة ج2 ص312).

علی تطوانی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمد برکهء تطوانی مغربی، مکنّی به ابوالحسن، نحوی بود و در سال 1020 ه . ق. درگذشت. اوراست: 1 - شرح صلوات ابن ناصر. 2 - شرح مقدمهء اجرومیة، در نحو. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص764. فهرس دارالکتب المصریة ج7 ص43).

علی تعزی.

[عَ یِ تَ عِزْ ز] (اِخ) ابن محمد عقینی انصاری تعزی یمنی شافعی. رجوع به علی عقینی شود.

علی تغلبی.

[عَ یِ تَ لَ] (اِخ) ابن ابی علی بن محمد بن سالم تغلبی آمدی حنبلی شافعی، ملقّب به سیف الدین. رجوع به علی آمدی شود.

علی تغلبی.

[عَ یِ تَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالعزیزبن فتوح بن ابراهیم تغلبی موصلی دمشقی شافعی، ملقّب به تاج الدین و مشهور به ابن دریهم. رجوع به ابن دریهم و به علی (ابن محمد...) شود.

علی تقصادی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن آیبک بن عبدالله تقصادی ناصری دمشقی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی دمشقی شود.

علی تقوی.

[عَ یِ تَ قَ] (اِخ) ابن حسین بن ابراهیم بن حسن اخوی تقوی. شاعر بود و نسب خود را به موسی مبرقع بن امام الجواد محمدتقی (ع) می رساند. وی در سال 1335 ه . ق. درگذشت. او را دیوانی است که میرزا محمدعلی عبرت آن را جمع آوری کرده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص741).

علی تقی.

[عَ تَ] (اِخ) ابن احمدبن زین الدین بحری (علی تقی...). رجوع به علی بحری شود.

علی تکین.

[عَ تَ] (اِخ) وی برادر طغاخان و از امرای خانیهء ترکستان است. چون طغاخان در سال 408 ه . ق. درگذشت و ابومنصور محمدارسلان خان برادر بغراخان جای او را گرفت، این علی تکین مدعی او شد و تا اندکی پیش از فوت وی (415 ه . ق. ) که غلبهء کلی با علی تکین بود، این زد و خورد ادامه داشت. علی تکین با سلجوقیان نیز همدست بود. محمود غزنوی در سال 416 ه . ق. برای سرکوبی علی تکین به ماوراءالنهر رفت و او را مغلوب کرد. چون این پادشاه درگذشت سلطان مسعود برای غلبه بر برادرش محمد، از علی تکین یاری خواست. ولی پیش از آنکه جوابی به درخواست وی برسد کار محمد یکسره شد و علی تکین نیز دیگر چندان اعتنایی به شأن سلطان جدید یعنی مسعود نکرد. در سال 423 ه . ق. مسعود، آلتونتاش خوارزم شاه را برای دفع وی فرستاد. و در جنگی که بین دو سپاه روی داد، آلتونتاش زخمی سخت برداشت و روز دیگر درگذشت و سپاهیان او قاصدی نزد علی تکین فرستادند و با او مصالحه کردند و به خراسان بازگشتند. علی تکین تا سال 426 ه . ق. در قید حیات بود و با ترکمانان سازش و دوستی داشت و در آن سال درگذشت. (از تعلیقات دبیرسیاقی بر دیوان منوچهری ص 330). و رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص 91، 464 و 526 و چ نفیسی ج3 ص 1171 شود.

علی تلمسانی.

[عَ یِ تِ لِ] (اِخ) ابن ثابت بن سعیدبن علی بن محمد بن علی بن سعید تلمسانی قرشی اموی. عالم در اصول دین و حدیث و تاریخ و طب. تولد او در سال 772 ه . ق. بود و در ذی الحجهء سال 829 ه . ق. درگذشت. تألیفات او را 28 عدد گفته اند که اکثر آنها در اصول دین و حدیث و تاریخ و طب است. از آن جمله است سه شرح بر «بردة». (از معجم المؤلفین بنقل از تعریف الخلف حفناوی ج2 ص259 و نیل الابتهاج تنبکتی ص207).

علی تلمسانی.

[عَ یِ تِ لِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان تلمسانی. متوفی در سال 557 ه . ق. وی عهده دار قضاء در تلمسان بود. او راست: المقتضب الاشفی فی اختصار المستصفی. (از معجم المؤلفین بنقل از تعریف الخلف حفناوی ج2 ص 253).

علی تمار.

[عَ یِ تَمْ ما] (اِخ) ابن اسماعیل بن شعیب بن مثیم بن یحیی تمار اسدی کوفی بصری میثمی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی میثمی شود.

علی تمغاجی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) (امیر...) وی از عمال دیوان امیر بوقا وزیر ارغون خان بود و از جمله کسانی است که در سعایت بر ضد خواجه فخرالدین محمد مستوفی قزوینی شرکت داشت. و نیز در شب سه شنبه هجدهم ربیع الاخر سال 683 ه . ق. امیر بوقا با ارغون خان مخفیانه بر اردوی الیناق شبیخون زد و او را در پشتهء خانه خفته یافتند. و این امیر علی تمغاجی به سر بالین الیناق رفت و سرش را از بدن جدا ساخت. (از تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص232.) (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص123 و 129).

علی تمیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن حصین بن مالک بن خشخاش عنبری تمیمی، مکنّی به ابوالحر. رجوع به علی عنبری شود.

علی تمیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن زیاد تمیمی، مکنّی به ابوالحسن. یکی از نقلهء کتب فارسی به عربی بود. رجوع به ابوالحسن (علی بن زیاد...) شود.

علی تمیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن سلیمان یمنی بکیلی تمیمی زیدی اسماعیلی، ملقّب به حیدرة. رجوع به علی بکیلی شود.

علی تمیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن علقمة بن عبدهء تمیمی. وی فرزند علقمهء فحل شاعر مشهور بود. او را فرزندی است به نام عبدالرحمان که مرزبانی نام وی را در معجم الشعراء آورده است بنابراین تصور می رود که علی بن علقمة نیز از کسانی باشد که زمان پیغمبر (ص) را درک کرده ولی به زیارت ایشان نائل نشده است، زیرا عبدالرحمان درک زمان پیغمبر (ص) را نکرده بود. (از الاصابهء ابن حجر ج4 قسم سوم).

علی تمیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن محمد بن بشر أنطاکی تمیمی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی انطاکی شود.

علی تمیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن حسین بن عبدالصمد تمیمی نیشابوری سبزواری، و مکنّی به ابوالحسن. و در سال 533 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست؛ منیة الداعی و غنیة الواعی. (از معجم المؤلفین ص 217).

علی تمیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمد تمیمی مغربی اشعری قسنطینی مکنّی به ابوالحسن. متکلم بود. وی به دمشق رفت و آنگاه به عراق سفر کرد و به دمشق بازگشت و در سال 519 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: تنزیه الاله و کشف فضائح المشبهة الحشویة. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص328. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص695).

علی تمیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمدحسین بن زین العابدین، مشهور به زین التمیمی کاظمی. وی ادیب و شاعر بود و بسال 1215 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص192).

علی تمیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن نصر تمیمی. وی شاعر بود. و او را دیوان شعری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص748 بنقل از المعالم ابن شهرآشوب ص140).

علی تنوخی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محسن بن علی بن محمد بن ابی الفهم تنوخی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم (علی بن محسن...) و علی (ابن محسن بن...) شود.

علی تنوخی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمد بن داودبن ابراهیم تنوخی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی (ابن محمدبن...) و ابوالقاسم تنوخی شود.

علی توحیدی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) محمد بن عباس توحیدی، مکنّی به ابوحیان. رجوع به ابوحیان توحیدی و علی (ابن محمد...) شود.

علی تونسی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ادیب و از امرای تونس بود که در سال 1169 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح التسهیل. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص767).

علی تونسی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ابن زیاد تونسی، مکنّی به ابوالحسن. وی فقیه بود و موطا را نزد مالک بن انس خواند و قریب پنج سال پس از مالک زیست. و در حدود سال 184 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات الفقهاء شیرازی. ص129).

علی تونسی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ابن عبدالجباربن سلامهء هذلی تونسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی هذلی شود.

علی تونسی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ابن عبدالله تونسی مالکی. ساکن مصر. ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. عالم و ادیب متوفی در سال 1190 ه . ق. وی مدتی متولی مشیخهء رواق المغاربة در جامع ازهر بوده است. او را شرحی بر رسالهء راعب پاشای وزیر در عروض است. و نیز تحریرات بسیاری دارد. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص769. سلک الدرر ج3 ص259).

علی تونسی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی القاسم بن محمد بن فرحون تونسی الاصل مدنی المولد و المنشأ، مالکی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن فرحون. وی فقیه و محدث و واعظ و عالم فرایض و نحوی و ادیب و شاعر بود و در بیستم ربیع الاول سال 698 ه . ق. متولد شد. پس از آموختن فقه و حدیث به دمشق و قاهره سفر کرد و در بیست و سوم جمادی الاخر سال 746 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - دیوان شعر. 2 - الزاهر فی المواعظ و الحکایات و الاحادیث و الذخایر. 3 - نزهة النظر و نخبة الفکر فی شرح لامیة العجم. (از معجم المؤلفین بنقل از الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص115. الدیباج ابن فرحون ص214. کشف الظنون حاجی خلیفه ص767 و 948. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص269).

علی تونسی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ابن محمد میلی جمالی تونسی مالکی. رجوع به علی جمالی شود.

علی تونسی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ابن یونس بن عبدالله لهواری تونسی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی لهواری شود.

علی تونسی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) علی صادق بای تونسی. او راست: مناهج التعریف باصول التکلیف، که درسال 1302 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص563).

علی تهامی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن حیدربن محمد بن احمد هاشمی حسنی تهامی. از والیان یمن بود و در سال 1182 ه . ق. متولد شد. ابتدا از یاران عمش شریف حمودبن محمد بود سپس از وی روی گردان شده در سال 1230 ه . ق. به مکه رفت و چون ترکان بر شهرهای حیس تا مخلاف سلیمانی که تحت حکومت شریف حمود بوده است، مستولی شدند وی در سال 1234 ه . ق. بدانجا بازگشت و حاکم بر این منطقه گشت و سرانجام بسال 1254 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از نیل الوطر ج2 ص134).

علی تهامی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن محمد بن فهد تهامی، مکنّی به ابوالحسن. وی شاعری فصیح بود که در یمن متولد شد و به شام و عراق و جبل سفر کرد و مدتی ابن عباد را مدح کرد و به معتزله گروید سپس عهده دار خطابهء «رملة» گردید و با کمک حسان بن مفرج به مصر سفر کرد و در سال 416 ه . ق. در زندان قاهره مخفیانه کشته شد. او را دیوان شعر کوچکی است. (از معجم المؤلفین ج7 ص219). صاحب معجم المؤلفین مآخذ ذیل را نیز آورده است: تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص 269. سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص84. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص451. البدایهء ابن کثیر ج 12 ص 19. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص204. کشف الظنون حاجی خلیفه ص771. فهرس الخدیویة ج4 ص238. و نیز رجوع به ابوالحسن تهامی شود.

علی تهرانی.

[عَ یِ تِ] (اِخ) ابن خلیل بن ابراهیم بن محمد بن علی رازی تهرانی نجفی. وی فقیه و اصولی و اخباری بود و در سال 1226 ه . ق. در نجف اشرف متولد شد و در 1296 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: 1 - حاشیه بر تعلیقهء بهبهانیة. 2 - حساب العقود. 3 - خزائن الاحکام فی شرح تلخیص المرام، در چند مجلد. 4 - سبیل الهدایة فی علم الدرایة. 5 - غصون الایکة الغرویة فی الاصول الفقهیة. (از اعلام زرکلی بنقل از الذریعة ج6 ص39 و ج7 ص11) (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص292). و رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص319 شود.

علی تهرانی.

[عَ یِ تِ] (اِخ) ابن محمدجعفر استرآبادی تهرانی. رجوع به علی استرآبادی شود.

علی تهرانی.

[عَ یِ تِ] (اِخ) کنی. رجوع به علی کنی شود.

علی تیتلاوی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد تیتلاوی. ریاضی دان بود. او را رساله ای است در حساب که در سال 1150 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الازهریة ج6 ص144).

علی تیجانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عربی برادهء مغربی فاسی تیجانی (علی حرازم...). رجوع به علی حرازم شود.

علی تیمور.

[عَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان، بخش حومهء شهرستان مشهد. واقع در 2 هزارگزی شمال خاوری مشهد، و 2 هزارگزی باختر کشف رود. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 176 تن سکنه. آب از رودخانه تأمین می شود. و محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و مالداری اشتغال دارند. و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی تیمی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن عبدالله بن سنان طوسی تیمی، مکنّی به ابوالحسن. از بزرگان علمای کوفه. رجوع به طوسی (ابوالحسن علی...) و معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص229 شود.

علیث.

[عَ] (ع اِ) نان از جو و گندم آمیخته به هم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). این لغت به صورت «غَلیث» با غین نیز آمده است. (از لسان العرب) (از تاج العروس). و نیز رجوع به غلیث شود.

علی ثمیری.

[عَ یِ ثُ مَ] (اِخ) ملقّب به کمال الدین. وی در اوایل سلطنت سلطان محمودبن محمد بن ملکشاه، وزارت او را بر عهده داشت و بعدها به زخم تیر یکی از فدائیان کشته شد و سلطان محمود، خطیرالملک ابومنصور نوری را وزیر کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص520).

علیثة.

[عَ ثَ] (ع اِ) طعامی که با جو مخلوط باشد. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از ذیل اقرب الموارد).

علیج.

[عُ لَ] (اِخ) نام بطنی است از قبائل عرب. (از معجم قبائل العرب عمررضا کحالة ج2 ص819 بنقل از القاموس فیروزآبادی ج1 ص200).

علی جابی زاده.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن شاکر موستاری (علی فهمی بن...)، مشهور به جابی زاده. ادیب بود. و در ابتدا در بلاد هرسک فتوی می داد سپس به قسطنطنیه مهاجرت کرد و در دارالفنون آنجا به سمت مدرس زبان و ادبیات عرب تعیین گردید. او راست: 1- حسن الصحابة فی شرح اشعار الصحابة، که در سال 1326 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. 2 - شرح لامیهء ابی طالب که آن را «طلبة الطالب فی شرح لامیة ابی طالب» نامیده است. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس المؤلفین بالظاهریة. الجوهر الاسنی خانجی ص106. معجم المطبوعات سرکیس ص1366. فهرس دارالکتب المصریة ج3 ص85).

علی جارم.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن صالح بن عبدالفتاح جارم. ادیب و شاعر و نویسنده و لغوی و نحوی و بیانی و داستانسرا و مطلع در امور تربیت و تعلیم بود. وی در سال 1299 ه . ق. در قاهره متولد شد و تحصیلات خود را در قاهره و انگلستان پایان داد. مشاغل وی بترتیب عبارت بود از: رئیس بازرسان زبان عربی در مصر، نمایندهء دارالعلوم، عضو فرهنگستان قاهره (المجمع اللغوی)، عضو فرهنگستان دمشق (المجمع العلمی). وی در سال 1368 ه . ق. بطور ناگهانی در قاهره درگذشت. او راست: 1 - دیوان شعر، در سه جز. 2 - علم النفس و آثاره فی التربیة و التعلیم، که با همکاری مصطفی أمین آن را نوشت. 3 - من ادب العرب فی اسبانیا. 4 - قصة العرب، که با همکاری طه حسین و عده ای دیگر آن را برای محصلین دبیرستان نگاشت. 5 - النحو الواضح فی قواعد اللغة العربیة، که با همکاری مصطفی امین آن را برای مدارس ابتدائی نوشت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس المؤلفین بالظاهریة. معجم المطبوعات سرکیس ص1751. الشعرالمعاصر سحرتی ص221. فهرس دارالکتب المصریة، الملحق الثانی للجزء الثانی ص24. اعلام زرکلی ج5 ص106).

علی جامع.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسین بن علی اصفهانی باقولی ضریر، مشهور به جامع و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن حسین...) و علی (ابن حسین...) شود.

علی جامعی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن رضی الدین بن علی بن احمدبن محیی الدین جامعی عاملی. متوفی در حدود سال 1050 ه . ق. او را رساله ای است دربارهء شرح حال اجدادش. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص255). و نیز رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص281 شود.

علی جامعی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محیی الدین جامعی عاملی. فقیه و عالم فرایض بود که در سال 1008 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: رساله ای در مواریث که آن را برای اهل کونین از قرای جبل عامل نوشته است. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص159).

علی جامی.

[عَ یِ] (اِخ) (حافظ...). رجوع به حافظ علی جامی و الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص221 و 753 شود.

علیجان.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک، بخش سراسکند شهرستان تبریز. واقع در 37 هزارگزی باختر سراسکند و 25 هزارگزی راه شوسه و خط آهن مراغه به میانه. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و 448 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه تامین می شود. و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علیجان.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان لادیز، بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان. واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری میرجاوه و در کنار راه فرعی میرجاوه به خاش. ناحیه ای است جلگه ای و دارای آب و هوای گرمسیر و مالاریائی. و سکنهء آن 350 تن است. آب آن از قنات تامین می شود. و محصول آن غلات، پنبه، ذرت و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن فرعی است. ساکنان این ده از طایفهء ریگی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی جان.

[عَ] (اِخ) (خواجه...) وی از بزرگان خراسان بود. و در سال 928 ه . ق. از جانب امیرخان، با چند تن از بزرگان دیگر نزد طهماسب میرزا رفت. (رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص594 شود).

علی جان کره رودی.

[عَ نِ کَ رَ] (اِخ)(خواجه...) وی در سال 923 ه . ق. از جانب امیرسلطان به وزارت او منصوب گشت. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص577).

علی جاوید.

[عَ یِ] (اِخ) (ملا...). مازندرانی، مشهور به حبش. رجوع به علی مازندرانی شود.

علی جبری.

[عَ یِ جَ] (اِخ) متوفی پس از سال 1074 ه . ق. او راست: المنهاج المحمدی فی الطریق الاحمدی. (از معجم المؤلفین بنقل از الکشاف اسعد طلس ص123).

علی جبری.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن مصطفی بن پیرمحمد کوتاهیه وی رومی حنفی، ملقّب به جبری و مشهور به بلبل زاده. رجوع به علی بلبل زاده شود.

علی جبرینی.

[عَ یِ جِ] (اِخ) ابن محمد بن سعدبن محمد بن علی بن عثمان بن اسماعیل بن ابراهیم جبرینی حلبی طائی شافعی، مشهور به ابن خطیب الناصریة و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی حلبی شود.

علی جبعی.

[عَ یِ جَ بَ] (اِخ) ابن سعیدبن محمد بن احمدبن محمد بن حسن بن محمد بن علی بن محمد بن حسین بن عبدالسلام بن عبدالمطلب حر عاملی جبعی. رجوع به علی حر شود.

علی جبعی.

[عَ یِ جَ بَ] (اِخ) ابن علی بن حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی جبعی بحرانی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی موسوی شود.

علی جبعی.

[عَ یِ جَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی عاملی جبعی اصفهانی، مشهور به صغیر. رجوع به علی صغیر شود.

علی جدحفصی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن ماجد جدحفصی. شاعر قرن سیزدهم هجری. او را دیوان شعری است. از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص745).

علی جذامی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی بن ابراهیم جذامی، مشهور به ابن قفاص. رجوع به علی قفاص شود.

علی جذامی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن حمدون بن سماک بن مسعودبن منصور جذامی، مشهور به ابن اندلسی. وی نخستین کسی بود که در روزگار بنی فاطمة، امیر «زاب» در افریقا شد. او در آن هنگام که فاطمیان در مشرق بودند نیز با آنان رابطه داشت و آنگاه که حکومت را در مغرب به دست آوردند وی را به حکومت «زاب» برگزیدند. و در سال 334 ه . ق. در عهد القائم بامرالله فاطمی که ابویزید محمد بن کیداد در آنجا شورش کرد، این علی بن حمدون به فرمان خلیفه با لشکری گران از بربرها به کمک او بسوی «مهدیة» رفت ولی در نزدیکی «باجه» با ایوب بن یزید برخورد کرد و در جنگی که بین آنها رخ داد، وی از بلندی سقوط کرد و کشته شد. (از الاعلام زرکلی بنقل از ابن خلدون ج4 ص84).

علی جذامی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمدحسن جذامی مالقی نباهی، مشهور به ابن حسن و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مالقی شود.

علی جذامی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن سعیدبن موهب جذامی اندلسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن موهب. رجوع به علی اندلسی شود.

علی جذامی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن عبدالظاهربن نشوان جذامی مصری سعدی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی سعدی شود.

علی جذامی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن محمد بن منصوربن ابی القاسم بن مختاربن ابی بکربن علی جذامی اسکندری، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به زین الدین و مشهور به ابن منیر. رجوع به علی اسکندری شود.

علی جذامی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن محمد برجی جذامی. رجوع به علی برجی شود.

علی جرباذقانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن هبة اللهبن علی بن هبة اللهبن جعفر عجلی جرباذقانی بغدادی، مشهور به ابن ماکولا و ملقب به سعدالملک و مکنّی به ابونصر. رجوع به ابن ماکولا (ابونصر علی...) و علی (ابن هبة اللهبن...) شود.

علی جرجانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن احمد جرجانی، مکنّی به ابوالقاسم. وی در عداد فیلسوفان بزرگ روزگار بود. و این دو بیت از اوست که وصیت کرد بر لوح مزارش نقر کنند:
رب میت قد صار بالعلم حیا
و معافا قد مات جهلا و عیا
فاطلبوا العلم کی تنالوا خلودا
لاتعد البقاء فی الجهل شیئا.
(از یادداشت دهخدا).

علی جرجانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن صالح جرجانی او راست: 1 - جرجانیات، و آن مسائلی است که از محمد بن حسن روایت کرده است. 2 - مسائل علی بن صالح. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص581 و 1669).

علی جرجانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن حسن بن علی بن اسماعیل جرجانی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن عبدالعزیز فقیه) و علی (ابن عبدالعزیزبن...) و جرجانی (علی بن عبدالعزیز...) شود.

علی جرجانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن عبدالغفار جرجانی کاتب، مکنّی به ابوالحسن. به عربی شعر نیز می گفته و دیوان او پنجاه ورقه است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی جرجانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن فضلان جرجانی بن بزری، مکنّی به ابوالحسن. محدث و ساکن سمرقند بود. وی از ابن الاعرابی حدیث شنیده است و حمزة السهمی از او حدیث کرده است. «بزری» نسبت به «بزر» است و منظور کسی که «بزر» را برای روغنگیری می فشارد. (از تاج العروس) (از منتهی الارب). و رجوع به جرجانی (علی بن فضلان...) شود.

علی جرجانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن علی بن زکریا زبحی جرجانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زبحی شود.

علی جرجانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن محمد بن علی جرجانی حسینی حنفی، مشهور به میرسیدشریف و مکنّی به ابوالحسن. از علما و حکمای مشهور نیمهء دوم قرن هشتم هجری بود. رجوع به جرجانی (علی بن محمد بن علی حسینی...) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص216. فهرس المؤلفین بالظاهریة. بغیة الوعاة سیوطی ص351. الضوءاللامع سخاوی ج5 ص 328. البدرالطالع شوکانی ج1 ص488. الفوائدالبهیهء لکنوی ص167. مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص125. کشف الظنون حاجی خلیفه ص12 و 41 و سایر صفحات. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج1 ص344. المکتبة البلدیة. فهرس الریاضیات ص39. فهرس الخدیویة ج6 ص55. کتب ادبی دانشگاه تهران. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص140 و ج2 ص229 و سایر صفحات. روضات الجنات خوانساری ص497. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص728.

علی جرجانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن محمد جرجانی ادریسی. او راست: تاریخ جرجان. نیز رجوع به ادریسی (علی بن محمد...) شود.

علی جرجانی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن محمد جرجانی حنفی، مکنّی به ابوالحسن. او کتاب اجناس احمدبن محمد ناطقی را بر ترتیب کافی مرتب کرد. (از کشف الظنون).

علی جرجرائی.

[عَ یِ جَ جَ] (اِخ) ابن احمد جرجرایی، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به نجیب الدوله. وزیر هوشمند و زیرک دولت فاطمیان مصر. رجوع به جرجرایی (علی بن احمد...) شود.

علی جرکسی.

[عَ یِ جَ کَ] (اِخ) ابن حسین شاکر جرکسی پارسی. رجوع به علی شاکر شود.

علی جرمی.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد طائی جرمی کوفی، مشهور به طاهری و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی طاهری شود.

علی جریدلی.

[عَ یِ جَ] (اِخ) (علی یوسف...) وی پیش از سال 1313 ه . ق. درگذشت و لقب او را «کردیلی» نیز گفته اند. او راست: 1 - بدائع الحکم. 2 - معرض السیاسة. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس دارالکتب المصریة ج5 ص352 و ج7 ص99).

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن احمدبن موسی جزائری، مکنّی به ابوالحسن. وی در سال 1244 ه . ق. در جزائر متولد شد و در 1330 ه . ق. درگذشت. او را مجموعه ای است در اجازات خود. (از معجم المؤلفین، بنقل از فهرس الفهارس ج2 ص176).

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن امین. نحوی بود. او راست: اتحاف الالباب بفضل الخطاب، که در سال 1186 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین ج7 ص41).

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن حسن بن سلیمان بن سعدبن فرج اللهبن علی بن سعدبن عبدالله بن حماد حسینی جزائری نجفی (سید...)، مشهور به سیدعلی حلو. وی از فقهای امامیه در قرن سیزدهم بود که پیش از سال 1300 ه . ق. درگذشت. و فرزندان او همگی از مصنفان و مؤلفان بوده اند. او راست: حسن المقال فی احوال الرجال. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص275).

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد خفاف مالکی جزائری. فقیه و قاری بود و امر فتوی دادن را در الجزایر به عهده داشت. وی در سال 1307 ه . ق. درگذشت او راست: المتعال فی تکمیل الاستدلال فی القراءات السبع. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص778. ایضاح المکنون ج2 ص567).

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن عبدالقادربن عبدالرحمان بن علی بن علی بن امین علوی اندلسی جزائری مالکی شاذلی. رجوع به علی اندلسی شود.

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن عبدالله بن طیب جزائری، ملقّب به زین الدین مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن قلال. وی ساکن مصر بود. او راست: جلال الابصار فی القراآت، که در سال 668 ه . ق. آن را تألیف کرد. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات القراء ابن جزری ج1 ص552).

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن محمد بن عبدالله بن عبدالله بن یحیی أنصاری سجلماسی جزائری مالکی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سجلماسی شود.

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزائری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن محمد بن هلال جزائری عراقی شیعی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن هلال. از متکلمان به شمار می رفت و در حدود سال 900 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: الدرالفرید فی التوحید. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص739). و نیز رجوع به ابوالحسن (زین الدین علی بن هلال...) شود.

علی جزائری.

[عَ یِ جَ ءِ] (اِخ) ابن هلال جزائری عراقی، مکنّی به ابوالحسن و ملقب به زین الدین. وی استاد محقق کرکی بود و در سال 909 ه . ق. اجازهء اجتهاد به وی داده است. اما او خود از تلامذهء ابوالعباس احمدبن فهد حلی (متوفی در 840 ه . ق.) بوده است. علی بن هلال را عمری طولانی بود و در علم رجال نیز دستی داشت. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص303).

علی جزار.

[عَ یِ جَزْ زا] (اِخ) ابن محمد جزار، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. او راست: 1 - تحصین المنازل من هول الزلازل، که آن را به مناسبت وقوع زلزله در سال 984 ه . ق. در مصر تألیف کرد. 2 - تحقیق الفرج و الامان و الفرح لاهل الایمان بدولة السلطان سلیم خان. 3- قمع الواشین فی ذم المبشرین. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص360 و فهرس الخدیویة ج6 ص119. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص748).

علی جزری.

[عَ یِ جَ زَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن عبدالکریم بن عبدالواحد شیبانی موصلی، مشهور به ابن اثیر جزری و ملقّب به عزالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن اثیر و نیز به علی (ابن محمدبن...) شود.

علی جزری.

[عَ یِ جَ زَ] (اِخ) ابن منصوربن مضرس بن قیس غنوی جزری مشهور به ابن غدیر. وی شاعر و سوارکار و اهل الجزیره بود. او در عهد عبدالملک بن مروان میزیست و شعری دربارهء فتنهء زبیر دارد. وفات وی در سال 80 ه . ق. بوده. (از الاعلام زرکلی بنقل از سمط اللالی ص 799. آمدی ص164. مرزبانی ص280).

علی جزیری.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن حسن بن خاطربن جزیری مالکی. فقیه بود. او راست: فتح الملک المبین لشرح هدایة عوام اللاجئین، که در سال 1218 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الازهریة ج 2 ص384).

علی جزیری.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن یحیی بن قاسم صنهاجی جزیری، مکنّی به ابوالحسن، از فقیهان مالکی به شمار می رفت و اصل او از ردیف مغرب بود و سپس به جزیرة الخضراء در اندلس رفت و امر قضا را در آنجا به عهده گرفت و نسبت او نیز بدین شهر است. وی در ربیع الاول سال 585 ه . ق. درگذشت. و سن او در حدود شصت سال بود. او راست: تلخیص العقود، که مشهور به وثائق جزیری است. (از معجم المؤلفین بنقل از نیل الابتهاج تنبکتی ص200. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص185).

علی جزینی.

[عَ یِ جِ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن محمد حسینی عاملی جزینی، مشهور به صائغ. رجوع به علی صائغ شود.

علی جزینی.

[عَ یِ جِ] (اِخ) ابن محمد بن مکی عاملی جزینی، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به ضیاءالدین و حسام الدین و رضی الدین. فقیه بود و در سال 856 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح القواعد. (از معجم المؤلفین بنقل از فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص327. امل الامل حر عاملی ص446).

علی جشوبی.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن احمد جشوبی، مکنّی به ابوالحسن. وی از حکمای متقدم بود و تصانیف بسیار داشت که از آن جمله است: یوبه نامه(1). (از تتمهء صوان الحکمهء ظهیرالدین بیهقی چ لاهور ص102). در معیارالاشعار منسوب به خواجه نصیرالدین (ص6) نیز نام او آمده است.
(1) - ظ: توبه نامه.

علی جعفر.

[عَ جَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرکی، بخش شیب آب شهرستان زابل. واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری سکوهه و 11 هزارگزی خاور راه شوسهء زاهدان به زابل. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای گرم و معتدل، و 647 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین می شود و محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علی جعفر.

[عَ جَ فَ] (اِخ) (امیر...). وی از امرای دربار سلطان ابوسعیدبن اولجایتو بود. و پس از استیلای امیر شیخ حسن ایلکانی بر آذربایجان، امیر علی جعفر با جمعی دیگر از امرای ابوسعید، با امیر شیخ حسن از در دشمنی درآمده به همراهی هم از آذربایجان و عراق گریخته به خراسان آمدند و با امیر شیخ علی قوشچی حکمران خراسان متحد شدند، و طغاتیمورخان را که از نبیره زادگان یکی از برادران چنگیز بود به ایلخانی برگزیدند و با لشکری عظیم متوجه آذربایجان شدند و در ماه شعبان 737 ه . ق. به سلطانیه رسیدند و آن ولایت را تصرف کردند. ولی در جنگی که بین آنها و قوای امیر شیخ حسن درگرفت، شکست خوردند و منهزم گشتند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص226) (تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص354 و 359).

علی جعفری.

[عَ یِ جَ فَ] (اِخ) ابن عبدالله بن جعفر. وی از ذریهء جعفر طیار بود و در قرن سوم در عهد المتوکل میزیست. او را مجموعهء اشعاری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص132).

علی جعفری.

[عَ یِ جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم جعفری نابلسی حنبلی، مشهور به ابن عفیف. رجوع به علی نابلسی شود.

علی جلابی.

[عَ یِ جُلْ لا] (اِخ) ابن افراسیاب جلابی (کیا...). وی و برادرش کیامحمد، جوانانی خوش آواز و مورد توجه و عنایت ملک فخرالدوله آخرین ملک آل باوند بودند و فخرالدوله خود بر آنها شاهنامه می خواند. در بیست وهفتم ماه محرم سال 745 ه . ق. یکی از آن دو برادر در حمام ملک فخرالدوله را با خنجر به قتل رساند، آنگاه جلابیان بر مازندران مسلط شدند. و در سال 760 ه . ق. در جنگی که بین افراسیاب جلابی با اتباع سیدقوام الدین مرعشی درگرفت، افراسیاب و از پس او کیاعلی و دیگر برادرانش کشته شدند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص337 و 339).

علی جلابی.

[عَ یِ جُلْ لا] (اِخ) ابن عثمان بن ابی علی جلابی هجویری غزنوی، مکنّی به ابوالحسن. وی از عرفا و متصوفهء بزرگ قرن پنجم هجری بود و در سال 465 ه . ق. درگذشت. او از مریدان شیخ ابوالفضل محمد بن حسن خُتَّلی است و بجز وی بسیاری از مشایخ را نیز دیده و از آنان در کتاب «کشف المحجوب» خود نقل کرده است. مهمترین اثر او کتاب «کشف المحجوب» است که از امهات کتب صوفیان و از جمله قدیمترین آنهاست که بعدها مورد استفادهء کسانی که در احوال و آثار مشایخ صوفیان کتاب می نوشته اند قرار گرفت، مانند عطار در تذکرة الاولیاء و جامی در نفحات الانس. اثر دیگر او «منهاج الدین» است در ترجمهء احوال اصحاب الصفة. رجوع به تاریخ ادبیات در ایران، دکتر صفا ج2 ص892 و نفحات الانس جامی چ توحیدی پور ص316 شود.

علی جلابی.

[عَ یِ جُلْ لا] (اِخ) ابن محمد بن طیب جلابی، مکنّی به ابوالحسن. متوفی در سال 534 ه . ق. او راست: تاریخ واسط. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 309. ایضاح المکنون بغدادی 1 ص212).

علی جلاد.

[عَ یِ جَلْ لا] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن علی جلاد راکبی نخلی حنفی. نحوی و عالم فرایض بود و بسال 732 ه . ق. متولد شد. او راست: 1- شرح الکافی احمد نجاس، در نحو. 2 - شرح الکافی، در فرایض. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص1378. بغیة الوعاة ص328).

علی جلال.

[عَ جَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمدبن محمد بن محسن جلال حسنی صنعانی. عالم و ادیب بود و در حدیث و تاریخ و فرایض و منطق و ادبیات عرب نیز دست داشت. وی در ماه شوال سال 1169 ه . ق. در صنعاء متولد شد و در سال 1225 ه . ق. یا 1240 ه . ق. در گذشت. او راست: 1 - التاریخ المختصر. 2 - الطریق الاسلم فی المتشابه و المحکم. 3 - مختصر فتح الباری. 4 - منظومه ای در منطق. 5 - نهایة المأمول من توضیح عبارات جامع الاصول ابن اثیر. (از معجم المؤلفین بنقل از نیل الوطر زبارة ج2 ص145. فهرس التیموریة ج2 ص245).

علی جلال.

[عَ جَ] (اِخ) حسینی. از قضات بود و در علم و ادب و شعر و تاریخ نیز دست داشت. وی از مدرسهء حقوق مصر فارغ التحصیل شد و در امور قضا مناصبی داشت. آنگاه در 28 جمادی الثانیهء سال 1351 ه . ق. در مصر درگذشت. او راست: 1 - امثال الامم فی الشرق و الغرب. 2 - تاریخ الحسین، در دو مجلد. 3 - حدیث النفس. 4 - العرب قبل الاسلام. 5 - محاسن آثارالاولین فیما للنساء و ما علیهن فی قوانین قدماء المصریین. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص76. فهرس الخدیویة ج6 ص194. فهرس دارالکتب المصریة ج 8 ص119. الاعلام الشرقیهء مجاهد ج3 ص46. فهرس المؤلفین بالظاهریة).

علی جلدکی.

[عَ یِ جِ دَ] (اِخ) ابن محمد بن ایدمر جلدکی، ملقّب به عزالدین. شیمیدان و مقیم دمشق بود و نام او در نسخه های کتابهایی که نوشته است به صور مختلف ضبط شده است، از جملهء آنها «ایدمربن علی» و «علی بن ایدمر» و «ایدمربن عبدالله» و «علی بن ایدمربن علی» می باشد. جلدکی بسال 762 ه . ق. درگذشت. سال وفات او را 743 نیز نوشته اند. نسبت او به «جلدک» از قرای خراسان است. اوراست: 1 - البدرالمنیر فی معرفة اسرارالاکسیر، که آن را در دمشق تألیف کرده است. 2 - البرهان فی اسرار علم المیزان (یا المصباح...). 3 - الجوهر المنظوم و الدر المنثور فی شرح دیوان الشذور. 4 - درة الغواص فی معرفة الخواص. 5 - سرالحکمة فی شرح کتاب الرحمة. 6 - کنزالاختصاص فی معرفة الخواص. 7 - لوامع الافکار المضیة. 8 - المصباح فی علم المفتاح. 9 - نتائج الفکر فی احوال الحجر، که آن را در قاهره تألیف کرده است. 10 - نهایة الطلب فی شرح المکتسب فی زراعة الذهب. (از الاعلام زرکلی بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص230 و 241 و سایر صفحات. دائرة المعارف الاسلامیة ج7 ص75. الفهرس التمهیدی ص511. الذریعة ج1 ص355 و ج3 ص69. هدیة العارفین ج1 ص723). (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج2 ص10. فهرس الخدیویة ج5 ص377. المکتبة البلدیة. فهرس الکیمیاء و الطبیعة شماره 13).

علی جلی.

[عَ؟] (اِخ) ابن امراللهبن عبدالقادر حمیدی رومی، مشهور به ابن حنائی. رجوع به علی حناوی زاده (ابن محمد...) شود.

علی جمال الدین.

[عَ جَ لُدْ دی] (اِخ)حقوقدان بود. او راست: القانون الدولی الخاص و الدولة العلیة، با شرکت بسطوروس بشارة، که در سال 1896 م. (1314 ه . ق.). در زمان حیات مولف در قاهره به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس القوانین ص14).

علی جمالی.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد جمالی حنفی رومی زنبیلی، ملقب به علاءالدین فقیه بود و در 932 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - اخلاق الجمالی. 2 - ادب الاوصیاء، در فروع فقه. 3 - مختارات الفتوی، در فروع فقه. 4 - مختارالهدایة و شرح آن، در فروع فقه. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الفقه الحنفی بالظاهریة. کشف الظنون ص1624. الشقائق النعمانیة ج1 ص422. البدرالطالع ج1 ص430. هدیة العارفین ج1 ص742).

علی جمالی.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن محمد جمالی حنفی. فقیه متوفی بسال 931 ه . ق. وی مدتی سمت مفتی بلاد روم را به عهده داشت. او راست: ادب الاوصیاء. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس مخطوطات الظاهریة. کشف الظنون حاجی خلیفه ص45).

علی جمالی.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن محمد میلی جمالی تونسی مالکی. متکلم و مفسر و ساکن مصر بود که در سال 1248 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تحفة الاحباب فی تفسیر قوله تعالی «ثم اورثنا الکتاب». 2 - السیوف المشرقیة لقطع اعناق القائلین بالجهة و الجسمیة. 3 - الشمس و القمر و النجوم الدراری فی اثبات القدر و الکسب و الاستطاعة و الجزءالاختیاری. 4 - الصمصام الفاتک فی نصرة الامام مالک. 5 - الکواکب الدریة و الانوار الشمسیة فی اثبات الصفات السنیة القائمة بالذات الازلیة. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص774. فهرس الخدیویة ج1 ص137 و ج2 ص39 و ج4 ص109. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص237 و ج2 ص37 و سایر صفحات. فهرس الازهریة ج6 ص201).

علی جمیل.

[عَ جَ] (اِخ) نویسنده و روزنامه نگار بود و به سال 1308 ه . ق. در موصل متولد شد و در آنجا روزنامهء «صدی الجمهوریة» را منتشر ساخت. و در آغاز تشرین اول سال 1928 م. (1374 ه . ق.) در حلب درگذشت و جسد او را به موصل منتقل کردند. او راست: التحفة السنیة فی الهدیة السنوسیة. (از معجم المؤلفین بنقل از لغة العرب رفائیل بطی ج 7 ص132).

علی جناجی.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن جعفربن خضر مالکی جناجی نجفی. رجوع به علی مالکی شود.

علی جندی.

[عَ یِ جُ] (اِخ) ابن احمدبن علی جندی یمنی. او راست: 1 - الالباب فی معرفة الاوائل و الاسباب، که در سال 714 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. 2 - نزهة العقول. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص1943).

علی جندی.

[عَ یِ جَ] (اِخ) ابن شرف الملک فخرالدین علی بن ابی القاسم جندی، معروف به خواجه جهان و مکنّی به ابوالمکارم. وزیر سلطان جلال الدین منکبرنی. وی در زمان سلطنت محمد خوارزمشاه به امور دیوانی اشتغال داشت و بواسطهء ظلم و تعدی بسیار، سلطان محمد فرمان به قتل او داد. اما شرف الملک پنهان گشت. و هنگامی که سلطان جلال الدین منکبرنی از مغولان شکست خورد و از سند عبور کرد، وی به خدمت سلطان درآمد. و پس از بازگشت جلال الدین از هندوستان وزارت او را به عهده گرفت. چند سالی بعد، پس از حملهء تاتار به سلطان جلال الدین در دشت موغان (مغان) و گریز سلطان، شرف الملک که به «اران» متواری شده بود عصیان کرد و با ملوک اطراف آغاز مکاتبت نمود. سلطان چون به لشکرگاه بازگردید نامه ها به امرای اطراف فرستاد و شرف الملک را به قصد تحقیر «بلدجن» نامید، و این لقب او به روزگار گمنامی بوده است. اما پس از مدتی که سلطان به اران رفت و به قلعهء «حیزان» رسید، از عصیان او تغافل کرد و او را نزد خود خواند. و شرف الملک کفن در گردن به خدمت رفت. و پس از مدتی به «جاربَرد» از مضافات اران رسیدند، و سلطان به قلعه رفت تا وضع آنجا را ببیند و شرف الملک را نیز با خود برد. و والی قلعه را که ترکی ستمکار بود گفته بود که چون فرود آید، شرف الملک را نگه دارد و حبس کند و بند نهد. و قصد او آن بود که شرف الملک در حبس بماند تا تاتار بگریزند و بعد او را بیرون آورد و با شرایطی چند وزارت دهد. اما پس از چندی پنج تن سلاحدار فرستاد که سر او را ببرند و بیاورند و چنین کردند. وی مردی نازکدل و بخشنده و کریم بود، و اگرچه از تحصیل فضایل و اکتساب کمالات بهره نداشت، اما در حل وعقد و رتق وفتق امور دیوانی ید بیضا می نمود. اما چون کار او بالا گرفت به رنجانیدن اطرافیان و ایذاء آنها پرداخت چنانکه نزد سلطان از او غیبت می کردند. مال در نظر وی ناچیز بود. علما و پارسایان را محترم می داشت. وظایف را بسیار کرد و از این راه اموال دیوان از میان برفت. مستمری های وی از عطایای محمود غزنوی و بازماندگان وی و آل سلجوق نیز بیشتر بوده است. علامت شرف الملک بر فرمانهای سلطانی «الحمدلله العظیم» بود و بر توقیعات دیوان که طرهء (علامت و مارک) آن «الدیوان الاعلی» نوشته می گشت، «یعتمد ذلک» بوده است. اما بر منشورهای خود که به بلاد خاصهء خود میفرستاد و طغرای «ابوالمکارم علی بن ابی القاسم خالصة امیرالمومنین» داشت، «اعتماد کنید» بود. و نشانهء وی بر رسیدها «صحیح ذلک» بوده است. (از سیرهء جلال الدین) (حبیب السیر چ خیام ج2 ص664 و چ تهران ج2 ص433) (دستورالوزراء خوندمیر ص234).

علی جنی.

[عَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق، بخش حومهء شهرستان ماکو. این ده مشهور به علوجنی شده است. رجوع به علوجنی شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی جواهررقم.

[عَ یِ جَ هِ رَ قَ] (اِخ)نام او میرسیدعلیخان بن میرزا مقیم بن میرشاهمیر تبریزی است. وی ابتدا با خاندان خود به عباس آباد اصفهان آمد سپس با پدرش به هند مهاجرت کرد. در آنجا مورد توجه اورنگ زیب عالمگیر واقع شد و خازن دارالکتب او گشت و او را لقب «جواهررقم» داد. او را خطی خوش بود و شعر نیز می سرود و گویند که در اواخر عمر مبتلی به جنون گشت و در سال 1094 ه . ق. در دهلی درگذشت. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص753 بنقل از تذکرهء نصرآبادی ج7 ص208. گلشن ص213. سرخوش ص49. نمونهء خطوط خوش ص151. امتحان الفضلاء ج2 ص341 - 357).

علی جوبری.

[عَ یِ جَ بَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن محمد دیری جوبری دمشقی شافعی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی دیری شود.

علی جوری.

[عَ] (اِخ) ابن حسین جوری (یا حوری)، مکنّی به ابوالحسن. او راست: المرشد، در ده مجلد که در آن مختصر مزنی و ابن الرفعة را جمع کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1654).

علی جوق.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان ترک، شهرستان ملایر. واقع در 42 هزارگزی شمال ملایر، و 12 هزارگزی خاور راه شوسهء ملایر به همدان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی و 108 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات، انگور، صیفی و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و صنعت دستی زنان قالیبافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی جونفوری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسام الدین بن عبدالملک جونفوری هندی، مشهور به متقی و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی متقی شود.

علی جونقا.

[عَ یِ] (اِخ) ابن هیثم کاتب، مشهور به جونقا. وی از منشیان دیوان مأمون و دیگر خلفا بود و از ادیبان و اهل فضل بشمار می رفت و در بکار بردن لغات دقت بسیار می کرد چنانکه مأمون می گفت من با همهء مردم بی پروا سخن می گویم مگر با علی بن هیثم که همیشه کلماتم را می سنجم. و او را با مأمون و دیگر بزرگان سرگذشتها و حکایتهای بسیاری است که در معجم الادباء نقل شده است. رجوع به معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج15 ص 134 و چ مارگلیوث ج5 ص453 شود.

علی جونی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن امیر ارغونشاه جونی قربانی (علی بیک...). رجوع به علی (ابن امیر ارغونشاه...) شود.

علی جوهری.

[عَ یِ جَ هَ] (اِخ) ابن اسماعیل بغدادی، معروف به رکاب سالار و ملقّب به علم الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علم الدین جوهری شود.

علی جوهری.

[عَ یِ جَ هَ] (اِخ) ابن جعدبن عبید هاشمی جوهری بغدادی (از موالی جوهریان)، مکنّی به ابوالحسن. محدث و حافظ و از مردم بغداد بود. به سال 133 ه . ق. متولد شد و در ماه رجب 230 ه . ق. درگذشت. وی از شعبة و ابن ابی ذئب و دیگران روایت کرد. او راست: مسند، در حدیث. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص76. شذرات الذهب ابن عماد ج2 ص68. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج1 ص100. فهرس مخطوطات الحدیث بالظاهریة). در منتهی الارب آمده است که «علی بن جعد» از محدثان بود.

علی جوهری.

[عَ یِ جَ هَ] (اِخ) ابن داودبن ابراهیم جوهری، مشهور به ابن صیرفی. وی مورخ بود (819-900 ه . ق). او راست: 1 - انباءالهصر فی أبناء العصر. 2 - نزهة النفوس و الابدان فی تواریخ الزمان. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص1949. التعریف بالمورخین عراوی ج1 ص251. جولة فی دورالکتب الامیر کیهء کورکیس عواد ص80. فهرس المخطوطات المصورهء لطفی عبدالبدیع ج2 ص35. هدیة العارفین ص739).

علی جوهری.

[عَ یِ جَ هَ] (اِخ) ابن داودبن سلیمان جوهری مصری شافعی، ملقّب به نورالدین. نحوی بود و به سال 887 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح الفیهء ابن مالک. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج1 ص120. هدیة العارفین ج1 ص737).

علی جویمی.

[عَ یِ جُ وَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد حسینی جویمی شیرازی شافعی، ملقّب به نورالدین. وی نحوی و منطقی بود و در حدود سال 785 ه . ق. در «جویم» از قرای شیراز متولد شد. و نزد شریف جرجانی تلمذ کرد. و در صفر سال 860 ه . ق. در مدینه درگذشت. او راست: 1- شرح ایساغوجی، در منطق. 2 - شرح کافیه، در نحو. (از معجم المؤلفین بنقل از الضوءاللامع ج5 ص158. کشف الظنون ص207 و 1376. هدیة العارفین ج1 ص734).

علی جوینی.

[عَ یِ جُ وَ] (اِخ) ابن احمد کاتب، ملقّب به منتجب الدین بدیع اتابک جوینی. منشی معروف سلطان سنجر سلجوقی و صاحب دیوان رسائل او. از تاریخ ولادت او اطلاع صحیحی در دست نیست ولی بنابرآنچه در «عتبة الکتبة» (ص5) آمده است وی در حدود سال 516 ه . ق. که مسلماً آغاز جوانی او بوده است به قصد آموختن صناعت دبیری به مرو رفت. پس باید ولادت او در اواخر قرن پنجم هجری باشد. او بعد از اتمام تحصیلات خود هم در جوانی وارد دستگاه دیوانی شد و در دیوان رسائل به کار پرداخت ولی در آغاز امر کار او رونقی نداشت و مقبول نظر استادش که صاحب دیوان رسائل بود نیفتاده بود. وی خال پدر چهارم عطاملک جوینی، مولف تاریخ جهانگشا است. و عطاملک در تاریخ خود داستان شفاعت منتجب الدین را از رشید وطواط آورده است که به اجمال چنین است: وقتی سلطان سنجر در سال 542 ه . ق. بقصد جنگ با اتسز خوارزمشاه بطرف خوارزم حرکت نمود، قصبهء هزاراسب را از محال خوارزم محاصره کرد. انوری که در لشکر سلطان سنجر بود رباعیی در تشویق سنجر به تسخیر «هزاراسب» سرود و وطواط در جواب او بیتی در مدح «اتسز» گفت و این امر باعث خشم شدید سلطان سنجر گشت و سوگند خورد که چون او را بازیابد، هفت عضو را از یکدیگر جدا کند. و چون هزاراسب مفتوح شد رشید وطواط متواری گشت تا بالاخره به منتجب الدین بدیع جوینی پناهنده شد. منتجب الدین که علاوه بر منصب دیوان انشاء، ندیم مخصوص سلطان نیز بود، موقعی مناسب به دست آورده به سلطان سنجر گفت که «وطواط» مرغکی ضعیف باشد طاقت آن نداشته که او را به هفت پاره کنند، اگر فرمان شود او را به دو پاره کنند. سلطان بخندید و جان وطواط بخشید. مهمترین اثر علی جوینی، مجموعهء منشآت و مراسلات وی است که آن را به نام «عتبة الکتبة» خوانده است. عوفی دو کتاب دیگر به او نسبت می دهد: یکی «رقیة القلم» و دیگری «عبرات الکتبة». و مرحوم قزوینی این کتاب اخیر را همان «عتبة الکتبة» داند. (از تاریخ ادبیات چ صفا چ 1 ج2 ص969). و رجوع به لباب الالباب عوفی چ سعید نفیسی ص78 و مقدمهء جهانگشای جوینی چ لیدن ص یو و مقدمهء حدائق السحر رشیدالدین وطواط چ عباس اقبال ص «ی» شود.

علی جوینی.

[عَ یِ جُ وَ] (اِخ) ابن بهاءالدین جوینی. وی نوادهء خواجه شمس الدین محمد صاحبدیوان بود. آنگاه که به سال 683 ه . ق. خواجه شمس الدین و چهار فرزندش به سعایت بدخواهان به دست ارغون خان کشته شدند، پس از 5 سال ابن علی بن خواجه بهاءالدین را نیز (688 ه . ق.) به قتل رسانید. (از تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص233).

علی جوینی.

[عَ یِ جُ وَ] (اِخ) ابن عبدالله بن یوسف بن محمد جوینی، مشهور به شیخ حجاز و مکنّی به ابوالحسن. صوفی بود و در سال 465 ه . ق. درگذشت. او راست: السلوة فی التصوف. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص691).

علی جوینی.

[عَ یِ جُ وَ] (اِخ) ابن محمد بن علی جوینی، ملقّب به عمادالدین و مکنّی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و جدلی و حافظ متون حدیث بود. وی در سال 405 ه . ق. متولد شد. او راست: 1 - شفارالمسترشدین فی الخلافیات. 2 - کتابی در اصول فقه. 3 - نقد مفردات امام احمد. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات الشافعیهء سبکی ج4 ص281).

علی جوینی.

[عَ یِ جُ وَ] (اِخ) ابن یوسف بن عبدالله بن یوسف جوینی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به شیخ حجاز. وی صوفی و فقیه بود و به دمشق سفر کرد سپس به نیشابور رفت و در ذی قعدهء سال 463 ه . ق. درگذشت. او راست: السلوة فی التصوف. (از معجم المؤلفین بنقل از تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص287. طبقات الشافعیهء سبکی ج4 ص7. شذرات الذهب ابن عماد. ج3 ص 262. اللباب ابن اثیر ج1 ص257. کشف الظنون حاجی خلیفه ص999).

علیجه.

[عَ جَ] (اِخ) معرب علیچه. رجوع به علیچه شود.

علی جهرمی.

[عَ یِ جَ رُ] (اِخ) ابن دانیالی فسوی برازی جهرمی، ملقّب به شهاب الدین. رجوع به علی دانیالی شود.

علیجی.

[عَ] (اِخ) معرب علیچی. رجوع به علیچی شود.

علی جیانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن موسی بن علی بن موسی بن محمد بن خلف انصاری سالمی اندلسی جیانی، مشهور به ابن ارفع رأس و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی جیلانی.

[عَ یِ] (اِخ) از مورخان دربار شاه عباس کبیر صفوی. او راست: «تاریخ طبرستان و مازندران» که در سال 1044 ه . ق. شروع به تألیف آن کرد. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص106).

علی جیلی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن مکی بن عیسی بن حسن بن عیسی شامی عاملی جیلی، ملقّب به نجیب الدین و مشهور به ابن مکی. رجوع به علی شامی شود.

علی جیلی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد خلیلی زیدی جیلی. رجوع به علی خلیلی شود.

علی چاکرلو.

[عَ یِ کَ] (اِخ)(علی بیک...) حاکم اردبیل. رجوع به علی بیک چاکرلو شود.

علی چپ.

[عَ چَ] (ص مرکب، اِ مرکب) از این نام مراد شخص معینی نیست و از آن تعبیری مثلی مراد دارند.
- خود را به کوچهء علی چپ زدن؛ در تداول عامه برای جلب نفعی یا احتراز از زیانی تجاهل کردن. نمودن که از موضوع بکلی بی خبر است.

علی چتالجه وی.

[عَ یِ چِ جَ] (اِخ) ابن محمد چتالجه وی رومی حنبلی. فقیه. متوفی در سال 1103 ه . ق. او راست: الفتاوی. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص763). و رجوع به «چتالجه لی علی افندی» شود.

علی چتری.

[عَ یِ] (اِخ) (امیر...) وی نخست در دربار سلطان سنجر مرتبهء مسخرگی و مزاح گویی داشت و آنگاه سلطان سنجر او را به درجهء امارت و حجابت رسانید ولی در سال 544 ه . ق. که علاءالدین حسین غوری به انتقام برادر خود سوری، از غور به غزنین رفت و پس از شکست دادن بهرامشاه متوجه خراسان شد، این میرعلی چتری نیز به وی پیوست و با سلطان سنجر از در مخالفت درآمد و در جنگی که در حدود قصبهء او به ولایت هرات بین آنها روی داد، علاءالدین حسین و علی چتری از سلطان سنجر شکست خوردند و علی چتری را به فرمان سنجر در زیر علم به دو نیم کردند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص510).

علی چشمی.

[عَ یِ چِ شُ] (اِخ)(خواجه...)، ملقّب به شمس الدین. وی ششمین تن از امرای سربداری بود که از سال 749 تا 753 ه . ق. حکومت می کرد و به فراست و دانایی و کفایت شهره بود. او پس از قتل امیر مسعود رئیس واقعی سربداران به شمار می رفت و در سال 749 ه . ق. خواجه شمس الدین فضل الله زمام امور سربداران را به وی سپرد. خواجه علی چشمی با طغاتیمور صلح کرد و ولایاتی را که امیر مسعود از او گرفته بود به وی مسترد داشت. خواجه شمس الدین عاملی داشت به نام حیدرقصاب که محکوم به پرداخت مبلغی از بابت بقایای خود شد و چون خواجه مبلغ مزبور را به درشتی از وی مطالبه کرد، حیدر به تحریک خواجه یحیی که از مقربان امیر مسعود بود، در سال 753 ه . ق. خواجه شمس الدین را به قتل رسانید. (از تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص473) (طبقات سلاطین اسلام ص224). و رجوع به معجم الانساب زامباور ص381 شود.

علی چلبی.

[عَ یِ چَ لَ] (اِخ) ابن خسرو ازنیقی. شیمیدان بود و بسال 1018 ه . ق. در قسطنطنیه درگذشت. او راست: 1 - انوارالترکیب. 2 - انواع الدرر فی ایضاح الحجر. 3 - ثمرة الارشاد و تخریج الارواح و الاجساد. 4 - جواهرالاسرار فی معارف الاحجار. 5 - دررالانوار فی اسرارالاحجار، فی الکیمیاء. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص 612 و سایر صفحات. هدیة العارفین ج1 ص753. ایضاح المکنون ج1 ص347).

علی چنگی.

[عَ چَ] (اِخ) دهی است از ناحیهء تنگستان، از نواحی بلوک دشتستان، از بلوکات فارس. این ده در یک فرسخ ونیمی شمال تنگستان واقع است. (از فارسنامهء ناصری، بلوکات فارس، بلوک دشتستان ص207).

علی چنگیزی.

[عَ یِ چَ] (اِخ) بیست و چهارمین تن از خاندان چنگیزی در ماوراءالنهر و از نوادگان اولوس اوکتای بود و از حدود سال 741 تا حدود 743 ه . ق. حکومت کرد (از طبقات سلاطین اسلام ص216).

علیچه.

[عَ چَ] (اِ مصغر) مرکب از علی و «چه» علامت تصغیر. مصغر علی. علیَک.

علیچه.

[عَ چَ] (اِخ) نام نیای ابوبکر محمد بن احمد. محدث و فقیه بود. رجوع به علیچی و انساب سمعانی و لباب الانساب شود.

علیچی.

[عَ] (اِخ) منسوب است به علیچه، تصغیر علی، و وی ابوبکربن محمد بن احمدبن محمد فقیه علیچی نسوی ابوبکربن ابی سعیدبن علیچه بود که از محدثان و فقیهان به شمار می رفت. وی نخست در نیشابور بسیار سماع (حدیث) کرد و آنگاه به عراق رفت و در آنجا فقه را از ابوالحسین بن قطان بیاموخت و از ابوبکر شافعی و جز وی سماع کرد و حاکم ابوعبدالله از او حدیث شنید. (از لباب الانساب). و رجوع به علیچه و انساب سمعانی شود.

علی چین.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی، بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 70 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 10 هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و 214 تن سکنه. آب آن از چشمه سارها تأمین می شود و محصول آن غلات، حبوب، کرچک و بادام است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنعت دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی حائری.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن علی طباطبائی حائری (علی نقی...). رجوع به علی نقی شود.

علی حائری.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن محمد بغدادی حائری، مشهور به درویش. رجوع به علی بغدادی شود.

علی حائری.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن عبدالحسین بن علی اصغر حائری ایروانی. فقیه و اصولی بود و به سال 1301 ه . ق. درگذشت او راست: 1- حاشیه بر کفایة. 2 - کتاب الطهارة. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص291).

علی حائری.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی المعالی الصغیربن ابی المعالی الکبیر طباطبائی اصفهانی کاظمی حائری شیعی امامی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی حائری.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن محمدحسین شهرستانی حائری. رجوع به علی شهرستانی شود.

علی حائری.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن منصوربن محمد بن ابی المعالی بن احمد حسینی کازرانی الاصل حائری المولد، مشهور به علی الکبیر. رجوع به علی کبیر شود.

علی حاجب.

[عَ یِ جِ] (اِخ) حسام الدین موصلی. حاکم قلعهء اخلاط از جانب الملک الاشرف بود. رجوع به علی موصلی شود.

علی حاجی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن سلیمان بن احمد آل حاجی بلادی قطیفی بحرانی. مورخ و متکلم بود و در نظم سخن نیز دست داشت. وی ساکن قطیف بود و در حدود سال 1269 ه . ق. متولد شد و در یازدهم جمادی الاولای 1340 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - انوار البدرین فی علماء الاحساء و القطیف و البحرین. 2 - الحق الواضح فی ترجمة العبدالصالح، که منظور احمدبن صالح ستری بحرانی است. 3 - ریاض الاتقیاء الورعین فی شرح الاربعین. 4 - منظومة التوحید. 5 - منظومة موالیدالائمة علیهم السلام. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص114) (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص309).

علی حاجیان.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان مومن آباد، بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 41 هزارگزی باختر درمیان و 2 هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی مشهد به زاهدان. ناحیه ای است دامنه و گرمسیر و دارای 43 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات و شلغم است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی حاکمی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن عبدالله بصیر حاکمی حموی حنفی. رجوع به علی بصیر شود.

علی حال.

[عَ لا] (ع ق مرکب) علی الحال. علی ای حال. بر هر حال. در هر حال. به هرحال. رجوع به «علی ای حال» شود :
نوگشته کهن شود علی حال
ور نیست مگر که کوه شروین.ناصرخسرو.
ور در جهان نیند علی حال غایبند
ور غایبند بر تن ما چون که حاضرند.
ناصرخسرو.
زین جهان مندیش و او راگیر کو بهْ از جهان
سر بهْ از افسر علی حال، ارچه نیکو افسر است.
عنصری.
گرگ بر اطراف این حظیره روان است
گرگ بود بر لب حظیره علی حال.
منوچهری.
دینار دهد، نام نکو باز ستاند
داند که علی حال زمانه گذران است
منوچهری.

علی حالی.

[عَ یِ] (اِخ) (ملا...) کاشانی. رجوع به علی کاشانی شود.

علی حبش.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) (ملا...) مازندرانی، مشهور به جاوید. رجوع به علی مازندرانی شود.

علی حبشی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن عبدالله حبشی. ادیب و شاعر و نویسنده. وی در سال 1259 ه . ق. در شهر قسم از بلاد حضرموت متولد شد و در سیوون و مکه دانش آموخت و در ربیع الثانی سال 1333 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - الدرر فی اخبار مولد خیرالبشر. 2 - دیوان شعر، در یک مجلد. 3 - الفتوحات الالهیة فی الصلاة علی خیرالبریة. 4 - مجموعه ای از اجازات و سفارشهای او. 5 - مجموعه ای از نوشته های او، در پنج مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام الشرقیهء مجاهد ج3 ص115. الاعلام زرکلی ج5 ص172).

علی حجاجی.

[عَ یِ حَجْ جا] (اِخ) ابن عبدالحق حجاجی مالکی قوصی. رجوع به علی قوصی شود.

علی حجازی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن حسن بن عجلان بن رمیثهء حسنی حجازی، مکنّی به ابوالقاسم. وی از اشراف حجاز بود و در سال 807 ه . ق. متولد شد و در سال 845 ه . ق. از طرف برادر خود برکات به امارت مکه رسید، ولی بر اثر فتنه ای که بین آن دو برپا شد، در سال 846 ه . ق. ترکان او را خلع کردند و به قاهره فرستادند و در آنجا زندانی گردید سپس او را به اسکندریه و از آنجا به دمیاط بردند و در سال 853 ه . ق. در زندان آنجا درگذشت. وی شخصی کریم و خوش بیان بود و برخی گفته اند که او از بهترین افراد بنی حسن به شمار می رفت. (از الاعلام زرکلی بنقل از التبرالمسبوک ص14 حوادث الدهور ج1 ص42. الضوءاللامع ج5 ص211). و نیز رجوع به «شرفاء مکه» شود.

علی حجازی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن ابراهیم حجازی شافعی سقطی. رجوع به علی سقطی شود.

علی حجازی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن محمد بن احمد حجازی سقطی حنفی، ملقّب به نورالدین. صوفی بود. او راست: کشف تاج التراجم من دائرة الجود و المراحم ابن عربی، که در سال 907 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص740).

علی حجازی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن عبدالرحمان بن عراق شامی حجازی شافعی کنانی، مشهور به ابن عراق و ملقّب به سعدالدین. فقیه و قاری و محدث و مورخ بود. در سال 907 ه . ق. در ساحل بیروت متولد شد و در سال 963 ه . ق. در مدینه درگذشت. او راست: 1 - الصراط المستقیم الی معانی بسم الله الرحمان الرحیم. 2 - شرح بر صحیح مسلم. 3 - نشر اللطائف فی قطر الطائف. 4 - تنزیه الشریعة المرفوعة عن الاخبار الشنیعة الموضوعة. (از کشف الظنون ص494 و 1077) (از معجم المؤلفین ج 7 ص 218). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الکواکب السائرهء غزی ج2 ص197. شذرات الذهب ابن عماد ج8 ص338. کشف الظنون حاجی خلیفه ص494. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص648. فهرس المخطوطات المصورهء لطفی عبدالبدایع ج2 ص279. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص746.

علی حجازی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن محمد حجازی قاینی. حکیم و طبیب بود (456 - 546 ه . ق.). او راست: 1 - رسائل فی الطب. 2 - کتاب فی الحکمة. 3 - کتاب فی مفاخرالاتراک. (از معجم المؤلفین بنقل از تاریخ الحکماء بیهقی ص139).

علی حجازی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن ناصربن محمد بن احمد بلبیسی مکی شافعی حجازی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن ناصر. وی محدث و مفسر و فقیه و اصولی بود. در سال 841 ه . ق. در مکه متولد شد و در سال 915 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1 - ادراکات الورقات. 2 - مدارک الاصول فی شرح منهاج الوصول. 3 - النور الطالع من افق الطوالع. (از معجم المؤلفین ج7 ص252). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الضوءاللامع سخاوی ج6 ص45. الکواکب السائرة ج1 ص278. شذرات الذهب ابن عماد ج8 ص71. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص383 و ج2 ص453. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص741.

علی حداد.

[عَ یِ حَدْ دا] (اِخ) ابن محمد بن جعفربن عنبسهء حداد عسکری، مکنّی به ابوالحسن. از علمای قرن چهارم هجری بود و از جمله شاگردان او ابوعبدالله احمدبن محمد بن عیاش جوهری (متوفی در 401 ه . ق.) بوده است. او راست: 1 - الکامل فی الاحکام. 2 - من روی من النساء من آل ابی طالب. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص295).

علی حداد.

[عَ یِ حَدْ دا] (اِخ) ابن محمد حداد مصری، مکنّی به ابوالحسن. او راست: حدیقة المنادمة و طریقة المناسمة، که در سال 1040 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص755). و نیز رجوع به طبسی (علی بن محمدبن...) شود.

علی حده.

[عَ لا حِ دَ] (ع ق مرکب) علی حدة. جداگانه. (ناظم الاطباء) : ارسلان خان فرمود تا جویی علی حده کنند «بیکند» را چنانکه آب بعین (؟) عمارتهای او رسد. (تاریخ بخارا چ مدرس رضوی ص23). از بغداد هر سال عاملی علی حده بیامدی و هرچه خراج بخارا بودی از این جامه عوض بردی. (ایضاً ص24). || متفرق. ممتاز. تنها. یک کنار. (ناظم الاطباء). || زی خود: وی علی حده کار می کند. و نیز رجوع به «حدة» شود.

علی حدة.

[عَ] (اِخ) ابن احمدبن حسن مذحجی، مشهور به حدة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مذحجی شود.

علی حذاء .

[عَ یِ حَذْ ذا] (اِخ) ابن جعفربن سعید سعیدی رازی حذاء، مکنّی به ابوالحسن. مقری و تجویددان و ساکن شیراز بود. وفات او پس از سال 410 ه . ق. بوده است. او راست: 1 - کتابی در تجوید. 2 - کتابی در قراآت هشتگانه. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات القراء ابن جزری ج1 ص592).

علی حر.

[عَ یِ حُ ر ر] (اِخ) ابن حسن بن علی بن محمد حرعاملی. عالم و شاعر و نثرنویس بود. وی در سال 1048 ه . ق. در راه مکه درگذشت. او را مجموعهء شعر و نثری است. (از معجم المؤلفین بنقل از امل الاَمل ص443).

علی حر.

[عَ یِ حُرر] (اِخ) ابن سعیدبن محمد بن احمدبن محمد بن حسن بن محمد بن علی بن محمد بن حسین بن عبدالسلام بن عبدالمطلب حرعاملی جبعی. ادیب و مورخ (1229 - 1269 ه . ق. ) بود وی نیابت قضا را در جبع(1) به عهده داشت. او راست: 1 - تراجم رجال جبل عامل. 2 - مهذب الاقوال فی التاریخ. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج35 ص53). و رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص283 شود.
(1) - رجوع به نخبة الدهر شمس الدین انصاری ص211 و فهرست آن شود.
Montagne aun. de Naplous.جبع، کوهی است در شمال نابلس.

علی حر.

[عَ یِ حُرر] (اِخ) ابن محمد حرعاملی کرکی. نویسنده و ادیب و شاعر بود و بسال 1015 ه . ق. درگذشت. او را مجموعهء اشعاری است. (از معجم المؤلفین، بنقل از فواید الرضویهء عباس قمی ج1 ص320).

علی حرازم.

[عَ یِ؟] (اِخ) ابن عربی برادهء مغربی فاسی تیجانی. صوفی و از اهل طرق بود. او راست: 1 - الارشادات الربانیة بالفتوحات الالهیة من فیض الحضرة الاحمدیة التیجانیة. 2 - جواهرالمعانی فی فضل سیدی ابی العباس التیجانی، که در اواسط ذیقعدهء سال 1214 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از دلیل مورخ المغرب ابن سودة ص238. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص380. فهرست الکتب المصریة ج5 ص155).

علی حرالی.

[عَ یِ حَ لْ لی] (اِخ) ابن احمدبن حسن بن ابراهیم تجیبی اندلسی مالکی، مشهور به حرالی (منسوب به حرالة از اعمال مرسیة). عالم در تفسیر قرآن و اصول و فرایض و هیئت و منطق و طبیعیات و الهیات بود. اصل وی از اندلس بود و در مراکش تولد یافت. وی نحو را نزد ابن خروف آموخت و در شهرهای بسیاری گردش کرد. و عهده دار توقیت در جامع ملک مؤید شد. وفاتش در حماة از شهرهای شام در سال 637 یا 638 ه . ق. بوده است. او راست: 1 - الایمان التام بالنبی علیه الصلاة و السلام. 2 - شمس مطالع القلوب و بدرطوالع الغیوب. 3 - اللمعة فی حل الکواکب السبعة. 4 - مفتاح الباب المقفل لفهم القرآن المنزل، در تفسیر. 5 - الوافی فی علم الفرائض. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: سیرالنبلاء ج13 ص231. فهرس مخطوطات الظاهریة. نفح الطیب ج7 ص167. المیزان ج2 ص218. لسان المیزان ج4 ص204. نیل الابتهاج ص201. طبقات المفسرین ص22. عنوان الدرایة ص85. شذرات الذهب ج5 ص89. کشف الظنون ص89 ایضاح المکنون ج2 ص523. دلیل مورخ المغرب ص270. هدیة العارفین ج1 ص707. بروکلمن ج1 ص735.

علی حرانی.

[عَ یِ حَرْ را] (اِخ) ابن حسین بن علی بن علان بن عبدالرحمان، مشهور به ابن حرانی و مکنّی به ابوالحسن. محدث و مورخ و اهل خراسان بود. وی در سال 355 ه . ق. درگذشت. او راست: تاریخ الجزیرة. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 76) (از هدیة العارفین ج1 ص681).

علی حرانی.

[عَ یِ حَرْ را] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن شبیب بن حمدان بن شبیب حنبلی حرانی، ملقّب به نورالدین. ادیب بود و در طب نیز اطلاعاتی داشت. وی در سال 747 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: جامع الفنون. (از معجم المؤلفین بنقل از الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص59).

علی حرانی.

[عَ یِ حَرْ را] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن عماربن احمدبن علی بن عبدوس حرانی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن عبدوس. مفسر و واعظ و فقیه قرن ششم هجری بود. در سال 510 یا 511 ه . ق. متولد شد و در 558 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تفسیری بزرگ. 2 - کتاب المذهب فی المذهب. 3 - مجالس وعظ. (از معجم المؤلفین بنقل از ذیل طبقات الحنابلهء ابن رجب ص206. شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص183).

علی حرانی.

[عَ یِ حَرْ را] (اِخ) ابن عیسی حرانی. او راست: عجائب البحر، که آن را برای المقتدر تألیف کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1126).

علی حربی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن حسن حربی بغدادی شافعی، مشهور به ابن قزوینی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن عمربن...) شود.

علی حرمی.

[عَ یِ حَ رَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن طرطوسی حرمی، مکنّی به ابوبکر. وی از علمای قرن چهارم هجری و معاصر با المطیع و الطائع بالله عباسی بود. و زمان آل حمدان را نیز درک کرد. نشو و نمای او در طرطوس بود سپس به مکه رفت و در آنجا مجاور شد و نزد عرفا به «طاووس الحرمین» مشهور گشت. و در سال 374 ه . ق. در آنجا درگذشت. و او را مریدان بسیار بود. (از نامهء دانشوران ج4 ص62).

علی حریری.

[عَ یِ حَ] (اِخ) از عالمان اوایل قرن چهاردهم هجری بود. او راست: الاخبارالسنیة و الحروب الصلیبیة، که در سال 1329 ه . ق. در قاهره به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص42. فهرس دارالکتب المصریة ج5 ص14).

علی حریری.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن حسین بن منصور حریری، مکنّی به ابوالحسن. وی متصوف و شیخ فقرای حریریة بود. اصل او حورانی و از قبیلهء بنی الزمان است. مادرش دمشقی بود و خود نیز در دمشق بزرگ شد. و با اینکه به زندقه و ارتکاب محرمات تجاهر می کرد، ادعای تصوف نیز داشت. و الملک الصالح چون این بشنید او را احضار کرد ولی وی فرار برگزید. و پس از دستگیری در سال 654 ه . ق. در زندان درگذشت. و نجم بن اسرائیل قصیده ای نیکو در مرثیهء او سرود. (از اعلام زرکلی بنقل از فوات الوفیات ج2 ص42. النجوم الزاهرة ج6 ص359).

علی حریری.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن احمد حریری. شاعری از غلاة بود و نام او در دمیة القصر باخرزی آمده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص747 بنقل از نسمة السحر فیمن تشیع و شعر ضیاءالدین).

علی حریشی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن احمد حریشی فاسی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. محدث و اصولی و متکلم و مورخ، و ساکن مکه بود. تولدش در 1042 ه . ق. و وفاتش در 1143 یا 1145 روی داد. او راست: 1 - شرح شفای قاضی عیاض، در سه مجلد بزرگ. 2 - شرح عقیدة الصفاقسی. 3 - شرح الموطأ مالک، در هشت مجلد بزرگ. 4 - شرح منظومهء ابن زکری در مصطلح حدیث. 5 - مختصرالاصابهء ابن حجر عسقلانی. (از معجم المؤلفین بنقل از سلک الدرر ج3 ص205. فهرس الفهارس ج1 ص253. هدیة العارفین ج1 ص766. الاعلام زرکلی ج5 ص65).

علی حزوری.

[عَ یِ؟] (اِخ) ابن محمد حزوری آمدی شافعی. رجوع به علی آمدی شود.

علی حزین.

[عَ یِ حَ] (اِخ) (شیخ...) نام او شیخ محمدعلی بن ابی طالب زاهدی گیلانی اصفهانی است که به «شیخ علی حزین» شهرت دارد. رجوع به حزین لاهیجی شود.

علی حسب مراتبهم.

[عَ لا حَ سَ بِ مَ تِ بِ هِ] (ع ق مرکب) بنابر درجه و رتبه و شأن ایشان. موافق شأن ایشان. (از ناظم الاطباء). بر پایهء مرتبت آنان.

علی حسن.

[عَ حَ سَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی، شهرستان کرمانشاه. واقع در 5 هزارگزی جنوب باختری کوزران، و یکهزاروپانصدگزی جنوب راه فرعی کوزران به گوران. ناحیه ای است دامنه و سردسیر، و دارای 250 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات، حبوب دیم، لبنیات، جزئی میوه و صیفی است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و راه آن مالرو است و در تابستان می توان اتومبیل برد. در فصل زمستان گله داران این ده به نواحی دهستان ذهاب می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی حسنس.

[عَ یِ حُ نُ] (اِخ) ابن محمد بن موسی بن سعیدبن مهدی انباری، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به حسنس(1) و مشهور به ابن صفدان. محدث و مقری بود و ابن جمیع از وی روایت کند. (از تاج العروس: «حسنس»).
(1) - این کلمه که به همین صورت در تاج العروس آمده است بنظر می رسد مصحف «جشنس» و آن مخفف «جشنسف» و معرب «گشنسب» باشد.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن اسماعیل بن صلاح حسنی یمانی صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن احمدبن قاسم بن محمد بن حسنی یمنی، مشهور به داعی. رجوع به علی داعی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن اسحاق بن احمدبن حسن حسنی یمنی صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن معصوم بن نصیرالدین بن ابراهیم بن سلام اللهبن مسعودبن محمد بن منصور حسن حسینی، مشهور به ابن معصوم. ادیب و شاعر قرن یازدهم هجری. رجوع به علی خان (ابن احمدبن...) شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن شریف حسنی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به اعرج. از پادشاهان دولت سجلماسة در مغرب است به شمال افریقا. رجوع به علی سجلماسی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن قاسم بن محمد حسنی، مکنّی به ابوالحسن. وی از امرای یمن و در زمرهء ادیبان و شاعران بود. در سال 1050 ه . ق. در «شهارة» که از قلاع صنعاء است متولد شد. پدرش او را ناظر بر اعمال «ضوران» در یمن کرد و پس از مدتی نظارت جمیع اعمال یمن را بدو سپرد. آنگاه در «تعز» سکونت گزید و خانهء او محل رفت و آمد ادیبان و شاعران بود و در سال 1096 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از الاعلام زرکلی بنقل از خلاصة الاثر ج3 ص148) (از معجم المؤلفین ج7 ص37).

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن حجازی بن محمد بیومی حسنی ادریسی شاذلی شافعی خلوتی دمرداشی احمدی. رجوع به علی بیومی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن حسن بن عجلان بن رمیثهء حسنی حجازی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی حجازی (ابن حسن بن...) شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن ابی حسین حسنی کلبی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی کلبی (ابن حسن بن...) شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن حسن بن قاسم حسنی فاطمی علوی، مشهور به شریف. رجوع به علی شریف شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن محمد بن حسن بن عبدالرحمان بن یحیی بن محمد بن عیسی نعمی حسنی یمنی. رجوع به علی نعمی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن حسین بن صلاح بن بدرالدین حسنی صنعانی مؤیدی، ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی مؤیدی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن حمودبن میمون بن احمد ادریسی حسنی علوی حمودی، ملقّب به الناصرلدین الله. نخستین تن از ملوک بنی حمود در قرطبة و مالقة. رجوع به علی حمودی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن حیدربن محمد بن احمد هاشمی حسنی تهامی. رجوع به علی تهامی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن شاهمرادبن اسدبن جلال الدین بن حسن طباطبایی حسنی نجفی. رجوع به علی طباطبایی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن صلاح الدین بن علی بن صلاح الدین حسن کوکبانی، ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی کوکبانی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن ظاهر وتری حسنی مدنی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مدنی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن عبدالبر حسنی شافعی، مشهور به ونایی و ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی ونایی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن عبدالقادر حسنی شامی قاهری ازهری شافعی، مشهور به سیدفرضی و ملقّب به نورالدین. رجوع به علی فرضی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمدبن علی بن عیسی بن محمد بن عیسی حسنی شافعی سمهودی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سمهودی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمدبن محمد بن محسن جلال حسنی صنعانی. رجوع به علی جلال شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزایری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن عجلان بن رمیثة بن ابی نمی حسنی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به نورالدین. وی از امرای مکه بود که در سال 789 ه . ق. بعد از عزل عنان بن مغامس به امارت آنجا برگزیده شد و در سراسر مدت امیری خویش با مخالفان در جنگ و ستیز بود و سرانجام در سال 797 ه . ق. به دست عده ای از خویشان خود از بنی حسن در بطن مرّ از نواحی مکه کشته شد. (از اعلام زرکلی بنقل از ابن الفرات ج9 ص420. شذرات الذهب ج6 ص350. ابن ایاس ج1 ص304. خلاصة الکلام ص36).

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن عطیفة بن مصطفی بن عیسی بن جلال الدین بن رضاءالدین بن سیف الدین بن میثة بن رضاءالدین بن محمدعلی بن عطیفهء حسنی کاظمی. رجوع به علی کاظمی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن علی بن طاووس حسنی حلی، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به رضی الدین. رجوع به علی حلی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن فضل اللهبن علی بن عبیدالله حسنی راوندی، ملقب به عزالدین. رجوع به علی راوندی شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن محمد خراسانی حسنی، مشهور به سائح علوی. رجوع به علی سائح شود.

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن نظام الدین حسنی حسینی، ملقّب به صدرالدین. وی صوفی بود و در سال 1015 ه . ق. درگذشت. او راست: ریاض السالکین فی صحیفة سیدالعابدین. (از معجم المؤلفین ج7 ص254).

علی حسنی.

[عَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن هاشم عراقی حسنی، مکنّی به ابوالحسن و ملقب به زین العابدین. رجوع به علی عراقی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) وی شاعر بود و در سال 1286 ه . ق. در سن هشتاد سالگی درگذشت. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص753 بنقل از تذکرهء سنگلاخ و المآثر اعتمادالسلطنه ص222).

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) (علی جلال...). رجوع به علی جلال شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عباس حسنی علوی دمشقی، مکنّی به ابوالقاسم و مشهور به نسیب. رجوع به علی نسیب شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد حسینی جویمی شیرازی شافعی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی جویمی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن ابی بکربن خلیفهء همدانی حسینی یمانی شافعی، مشهور به ابن ازرق و ملقّب به موفق الدین و نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ازرق شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن ابی طالب بن عبدالمطلب حسینی همدانی نجفی. رجوع به علی همدانی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن احمدبن حسین حسینی علوی آملی، ملقّب به ممتازالعلماء و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی آملی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن ابراهیم حسینی مشهدی احسایی، ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی احسایی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن عمر بن سالم بن عبیداللهبن حسن علوی حسینی زیدی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی زیدی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن معصوم بن نصیرالدین بن ابراهیم بن سلام اللهبن مسعودبن محمد بن منصور حسنی حسینی، مشهور به ابن معصوم ادیب و شاعر قرن یازدهم هجری. رجوع به علی خان (ابن احمدبن محمدبن...) شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن احمد حسینی عاملی، ملقّب به تاج الدین. رجوع به علی عاملی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن زین العابدین حسینی سنجانی غروی، مکنّی به ابوالفضائل و ملقّب به محدث. رجوع به علی سنجانی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن حسن بن سلیمان بن سعدبن فرج اللهبن علی بن سعدبن عبدالله بن حماد حسینی جزائری نجفی (سید...)، مشهور به سیدعلی حلو. رجوع به علی جزائری شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن لطف الله حسینی قنوجی بخاری، مشهور به صدیق حسن. رجوع به علی قنوجی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن محمد حسینی عاملی جزینی، مشهور به صائغ. رجوع به علی صائغ شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن خلف بن عبدالمطلب بن حیدربن محمد بن فلاح موسوی حسینی مشعشعی حویزی. محدث و مفسر و ادیب. رجوع به علی حویزی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن خلیفهء حسینی مالکی. او راست: الریاض الخلیفیة، که منظومه ای است نونی و در آخر جمادی الثانی سال 1131 ه . ق. از نظم آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الخدیویه ج2 ص56. هدیة العارفین ج1 ص765).

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن زین العابدین بن هاشم عراقی حسینی فاسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عراقی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن سعیدبن سعدبن زیدبن محسن حسینی طالبی. از اشراف مکه. رجوع به علی طالبی (ابن سعیدبن...) شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن عبدالحسین بن سلطان موسوی حسینی. رجوع به علی موسوی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمد بن یحیی بن مجدالدین طبری حسینی شافعی مکی. رجوع به علی طبری شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن علی بن محمد بن علی بن عبدالحمید حسینی علوی نیلی نجفی، مشهور به نسابة و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی نیلی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن علی بن ابراهیم بن علی بن عدنان حسینی دمشقی حنفی، مشهور به نقیب الاشراف. رجوع به علی نقیب الاشراف شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن احمدبن معوض حسینی ببلاوی مالکی ادریسی اشعری. رجوع به علی ببلاوی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن محمد بن دقماق حسینی، ملقّب به زین الدین. وی در سال 806 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: نزهة العشاق فی الادب. (از معجم المؤلفین بنقل از فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص300).

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن محمد بن رضابن محمد بن حمزهء حسینی موسوی طوسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به ابن دفترخوان. رجوع به علی طوسی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن محمد بن علی جرجانی حسنی حنفی، مشهور به سیدشریف و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جرجانی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن محمدحسین بن محمدعلی بن محمدحسین بن محمدعلی حسینی مرعشی. رجوع به علی مرعشی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن محمد حسینی، مشهور به حکیم. رجوع به علی حکیم شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن محمد حسینی، مشهور به حکیم. رجوع به علی حکیم شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن محمدعلی حسینی میبدی یزدی. رجوع به علی یزدی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن منصوربن محمد بن ابی المعالی بن احمد حسینی کازرانی الاصل حائری المولد، مشهور به علی الکبیر. رجوع به علی کبیر شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن موسی بن جعفربن محمد بن احمدبن طاووس علوی فاطمی حسینی حلی، مشهور به ابن طاووس و مکنّی به ابوالقاسم یا ابوالحسن یا ابوموسی و ملقّب به رضی الدین. رجوع به ابن طاووس و به علی (ابن موسی بن جعفر...) شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن مهدی بن رضابن احمدبن حسین بن حسن طالقانی حسینی نجفی، مشهور به میر حکیم. رجوع به علی طالقانی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن ناصربن علی حسینی، ملقّب به صدرالدین و مکنّی به ابوالحسن (575 - 622ه . ق.) مورخ بود. او راست: زبدة التواریخ یا اخبار الدولة السلجوقیة. (از معجم المؤلفین). و رجوع به مقدمهء کتاب اخبار الدولة السلجوقیة شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن نصربن هارون بن ابی القاسم حسینی یا موسوی تبریزی، ملقّب به معین الدین یا صفی الدین و متخلص به قاسم و مشهور به قاسمی و شاه قاسم. عارف و شاعر معروف قرن نهم هجری. رجوع به قاسم انوار شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن نظام الدین حسنی حسینی، ملقّب به صدرالدین. رجوع به علی حسنی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن نقی بن جوادبن مرتضی حسینی طباطبایی بروجردی. رجوع به علی طباطبایی شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) ابن نوح حسینی واسطی بلکرامی هندی حنفی، مشهور به غلامعلی آزاد. رجوع به غلامعلی آزاد شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) اسعد، مکنّی به ابومحمد. رجوع به علی اسعد شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) (میر...) تبریزی. خطاط، ملقّب به ظهیرالدین قدوة الکتاب و مشهور به واضع. رجوع به علی تبریزی (حسینی...) شود.

علی حسینی.

[عَ یِ حُ سَ] (اِخ) نجفی حسینی اشراباذی شیعی، ملقّب به شرف الدین. رجوع به علی نجفی شود.

علی حصار.

[عَ یِ حَصْ صا] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن ابراهیم خزرجی فاسی، مشهور به حصار و مکنّی به ابوالحسن. وی در فاس متولد شد و در سبتة سکونت گزید و در شعبان سال 611 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - ارجوزه ای در اصول الدین و شرح آن ارجوزه، در چهار کتاب. 2 - البیان فی تنقیح البرهان. 3 - المدارک فی وصل مقطوع حدیث مالک. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص187. التکملهء ابن ابار ص686. نیل الابتهاج تنبکتی ص200. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص705).

علی حصری.

[عَ یِ حُ] (اِخ) ابن ابراهیم حصری، مکنّی به ابوالحسن. از عرفای قرن چهارم هجری. رجوع به ابوالحسین حصری شود.

علی حصری.

[عَ یِ حُ] (اِخ) ابن عبدالغنی فهری حصری ضریر قیروانی، مکنّی به ابوالحسن. قاری و ادیب و شاعر بود. وی در حدود سال 415 یا 420 ه . ق. در قیروان متولد شد و در موقع تولد نابینا بود. سپس به اندلس رفت و ملوک آنجا را مدح کرد و در سال 488 در طنجه درگذشت. او راست: 1 - اقتراح القریح و اجتراح الجریح. 2 - دیوان شعر. 3 - القصیدة الحصریة فی قراءة نافع. 4 - المستحسن من الاشعار. 5 - معشرات الحصری. (از معجم المؤلفین ج7 ص125). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الخریدهء ابن عماد ج12 ص17. الوافی صفدی ج12 ص100. سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص6. طبقات القراء ابن جزری ج1 ص550. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص431. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص385. کشف الظنون حاجی خلیفه ص1337. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص110. هدیة العارفین ج4 ص205.

علی حضرمی.

[عَ یِ حَ رَ] (اِخ) ابن حسن بن عبدالله عطاس حضرمی باعلوی. رجوع به علی عطاس شود.

علی حضرمی.

[عَ یِ حَ رَ] (اِخ) ابن دَزی حضرمی. محدث بود و از زیدبن ارقم روایت کرد. (از تاج العروس) (منتهی الارب).

علی حضرمی.

[عَ یِ حَ رَ] (اِخ) ابن عبدالله باراس دوعنی حضرمی. رجوع به علی دوعنی شود.

علی حضرمی.

[عَ یِ حَ رَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن جدیدبن علی بن محمد بن جدید حضرمی تریمی شافعی، مشهور به ابن جدید. محدث بود و در سال 620 ه . ق. درگذشت. او را چهل حدیث است در فضائل اعمال. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص705).

علی حضرمی.

[عَ یِ حَ رَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد حضرمی رندی اشبیلی اندلسی، مشهور به ابن خروف و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اشبیلی شود.

علی حضرمی.

[عَ یِ حَ رَ] (اِخ) ابن مؤمن بن محمد بن علی حضرمی اشبیلی، مشهور به ابن عصفور و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن عصفور و علی (ابن مؤمن بن...) شود.

علی حفناوی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) مشهور به خیاط. رجوع به علی خیاط شود.

علی حفید.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن محمد بن عربشاه اسفرایینی شافعی مکی، مشهور به عصامی و حفید. رجوع به علی عصامی شود.

علی حقینی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن جعفربن حسن بن عبیداللهبن علی بن حسین بن حسن بن علی بن احمد حقینی. وی فقیه و متکلم بود و در ماه رجب سال 490 ه . ق. به قتل رسید. او را مقالاتی است در علوم. (از معجم المؤلفین بنقل از تراجم الرجال جنداری ص24).

علی حکمی.

[عَ یِ حَ کَ] (اِخ) ابن قاسم بن علیف بن هیس بن سلیمان بن عمروبن نافع حکمی زبیدی رافعی شراحیلی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و عالم فرایض بود. وی تحصیلات خود را در شهر حرض به پایان رساند و در سال 640 ه . ق. در شهر زبید درگذشت. او راست: 1 - الدرر فی الفرائض. 2 - شرح المهذب ابی اسحاق شیرازی، در فروع فقه. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات الخواص احمد زبیدی ص86. العقوداللولویهء خزرجی ج1 ص69. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص609).

علی حکمی.

[عَ یِ حَ کَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن ابراهیم بن ابی القاسم بن عمر بن احمدبن ابراهیم بن محمد بن عیسی بن مطیر حکمی یمنی شافعی، مشهور به ابن مطیر. ادیب و فقیه و نحوی و مفسر و لغوی بود. در سال 950 یا 953 ه . ق. متولد شد و در ذیقعدهء سال 1041 ه . ق. در عبس الحضن از توابع المخلاف السلیمانی واقع در تهامهء یمن درگذشت. او راست: 1 - الاتحاف فی اختصارالتحفة لابن حجر. 2 - خلاصة الاحری فی تعلیق الطلاق علی الابرا. 3 - الدیباج علی المنهاج للنووی. 4 - الضنائن فی تکملة تفسیرالقرآن. 5 - کشف النقاب بشرح ملحة الاعراب للحریری. و او را اشعاری نیز می باشد. (از معجم المؤلفین بنقل از خلاصة الاثر محیی ج3 ص189. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص755. ملحق البدرالطالع زبارة ص176. فهرس التیموریة ج3 ص283. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص432 و ج2 ص73 و سایر صفحات.

علی حکمی.

[عَ یِ حَ کَ] (اِخ) قمی (علی اکبر...). رجوع به علی اکبر حکمی شود.

علی حکیم.

[عَیِ حَ] (اِخ) ابن محمد حسینی نجفی، مشهور به حکیم. عالم در علم طب (1200 الی 1300 ه . ق.). تولد و وفات او در نجف اشرف بوده است. وی از تلامذهء صاحب الجواهر و شیخ مرتضی انصاری بوده است. او راست: 1 - حاشیه بر جواهر. 2 - حاشیه بر رسائل شیخ مرتضی. 3 - حواشی بر تذکرهء علامة. 4- حواشی بر خلاصة الحساب. 5 - حواشی بر رجال میرزا کبیر. 6 - حواشی بر سرخاب قوندی، در رمل. 7 - حواشی بر شرح الاسباب. 8 - حواشی بر کتاب الجفر سیدحسین عقیلی هندی. 9 - حواشی بر کلیات التفسیر. 10 - ذیل السلافهء سیدعلی خان. 11 - رسالة فی الجدری (آبله) 12- رسالة فی الزبر و البینات. 13 - رسالة فی الوباء و الطاعون. 14 - شرح التبصرة. 15 - شرح تجرید. 16- شرح کتاب الکیمیاء ابی بکر رازی مصری امامی. 17 - شرح نجاة العباد. (از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص44) (از معجم المؤلفین ج7 ص193). و رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص315 شود.

علی حکیم آبادی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن عبدالعظیم تبریزی خیابانی حکیم آبادی. رجوع به علی تبریزی شود.

علی حلاء .

[عَ یِ حَلْ لا] (اِخ) ابن عبیداللهبن وصیف قاینی، مکنّی به ابوالحسین و مشهور به حلاء. وی از رؤسای فرقهء امامیه بود و از مبرد روایت کرد. نسبت او به «حلاوة» است یعنی ساختن و فروش حلوا. (از تاج العروس: «ح ل و».

علی حلابی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن محمد حلابی. محدث بود. (منتهی الارب).

علی حلاج.

[عَ حَلْ لا] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین. واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری آوج و 44 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 105 تن سکنه. آب آن از رودخانهء محلی تأمین می شود. و محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. صنایع دستی آنان بافتن قالی و جاجیم و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) متوفی در حدود سال 1022 ه . ق. از مؤلفان بود. او راست: بغیة ذوی الاحلام باخبار من فرج کربه برؤیة المصطفی فی المنام. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص248).

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن احمدبن علی بن عمر حلبی قاهری شافعی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. وی مورخ و فقیه و اصولی و نحوی و لغوی و صوفی بود و در سال 975 ه . ق. در مصر متولد شد و در آخر شعبان سال 1044 ه . ق. در قاهره درگذشت. او را تألیفات بسیاری است که از آن جمله است: 1 - انسان العیون فی سیرة الامین المأمون علیه الصلاة و السلام، در سه مجلد. 2 - حاشیه بر شرح ورقات، از جلال محلی. 3 - زهرالمزهر فی مختصر المزهر، در لغت. 4 - فرائدالعقود العلویة فی حل الفاظ شرح الازهریة، در نحو. 5 - النصیحة العلویة فی بیان حسن طریقة السادة الاحمدیة. (از معجم المؤلفین ج7 ص3). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: التذکرهء طاهر جزائری. فهرس المؤلفین. خلاصة الاثر ج3 ص122. هدیة العارفین ج1 ص755. فهرس الفهارس ج1 ص255. المخطوطات التاریخیة ص45. فهرس دارالکتب المصریة ج2 ص145 و ج5 ص45 و ج6 ص207. ایضاح المکنون ج1. کشف الظنون ص180. فهرس التیموریة ج1 ص93 و ج3 ص78. الکشاف ص51. فهرس مخطوطات الزاهریة ج6 ص23. فهرس الازهریة ج2 ص498 و ج6 ص206. فهرس الخدیویة ج2 ص141 و ج3 و ج4 و ج5 و ج6.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن ابی الفضل حسن بن ابی المجد، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علاءالدین حلبی شود.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن صدقة بن علی بانقوسی حلبی مصری شافعی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی بانقوسی شود.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن ابی محمد خلیعی موصلی حلبی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی خلیعی شود.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن عبدالله بن یوسف بیری حلبی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی بیری شود.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن علی بن عبدالله حلبی حنفی، فقیه بود و نزد ابراهیم حلبی تحصیل کرد. وی در سال 967 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح ملتقی الابحر، در فروع فقه حنفی. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1814. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص746).

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن قاسم سعدی حلبی رامی. رجوع به علی رامی شود.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد سمنانی حلبی حنفی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی سمنانی شود.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن سعدبن علی بن عثمان بن اسماعیل بن ابراهیم جبرینی حلبی طایی شافعی، مشهور به ابن خطیب الناصریة و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. مورخ و مفسر و محدث بود و در سال 774 ه . ق. در حلب متولد شد و در آنجا پرورش یافت و در نیمهء ذیقعدهء سال 843 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - الدارالمنتخب فی تاریخ حلب. 2 - سیرة المؤید. 3 - شرح حدیث ام زرع. 4 - الطیبة الرائحة فی تفسیر الفاتحة. جبرینی منسوب است به «بیت جبرین الفستق» در حومهء شرقی حلب. (از معجم المؤلفین ج7 ص200). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الضوءاللامع سخاوی ج5 ص303. البدرالطالع شوکانی ج1 ص476. کشف الظنون حاجی خلیفه ص249. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج2 ص 56. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص731. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص89.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن محمد وزان حلبی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی وزان شود.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن مصطفی دباغ حلبی شافعی، مشهور به میقاتی و مکنّی به ابوالفتوح. رجوع به علی میقاتی شود.

علی حلبی.

[عَ یِ حَ لَ] (اِخ) ابن منصوربن طالب حلبی، ملقّب به دوخلة و مشهور به ابن قارح و مکنّی به ابوالحسن. وی ادیب و راوی بود و بسیار از اشعار را از حفظ داشت. در سال 351 ه . ق. در حلب متولد شد و مخارج زندگی او از راه تعلیم در شام و مصر تأمین می شد. او نامهء مشهور به «رسالة ابن القارح» را به ابی العلاء نوشت و ابوالعلاء جواب آن را که «رسالة الغفران» است، برای او نگاشت. یاقوت حموی گوید که: آخرین ملاقات من با علی بن طالب در سال 461 ه . ق. در تکیت بود. رجوع به معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج15 ص83 و چ مارگلیوث ج5 ص422 شود.

علی حلوانی.

[عَ یِ حُ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن محمود مکنّی به ابوالقاسم و مشهور به ابن حلوانی. وی از بغداد به ممالک دیگر سفر کرد و به دیدار برخی از پادشاهان نائل آمد. چند کتاب در علوم مختلف تألیف کرد و او را اشعاری نیز بوده. وی در سال 433 یا 493 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص144. تاج التراجم ابن قطلوبغا ص33).

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن جاسم بن محمد اسدی حلی. شاعر. رجوع به علی اسدی شود.

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن حسن بن عنتربن ثابت حلی، مشهور به شمیم و ملقّب به مهذب الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شمیم شود.

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن حسین بن علی عوض مزیدی اسدی حلی. رجوع به علی عوض شود.

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن حسین حلی شهیفنی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شهیفنی شود.

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن حسین خیقانی حلی نجفی. رجوع به علی خیقانی شود.

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن سعیدبن احمدبن یحیی مزیدی حلی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به ملک الادباء و استاد شهید. شاگرد علامه. رجوع به ابوالحسن (علی بن سعید...) شود.

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن ظاهر مطیری اسدی حلبی. ادیب و شاعر بود (1240 - 1290 ه . ق.). او را مجموعه ای است از شعر. (از معجم المؤلفین ج7 ص114).

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن عبدالحمید بن قحاربن معد موسوی حلی، مشهور به مرتضی. رجوع به علی مرتضی شود.

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن علی بن طاووس حسن حلی، مکنّی به ابوالقاسم و ملقّب به رضی الدین. متولد در هشتم محرم سال 674 ه . ق. در نجف اشرف. او راست: زوائدالفوائد فی الادعیة. (از معجم المؤلفین ج7 ص154).

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن محمد بن علی کاشی، ملقّب به نصیرالدین. رجوع به علی کاشی (ابن محمد...) شود.

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی بن سکون حلی، مشهور به ابن سکون و مکنّی به ابوالحسن. نام او در معجم الادباء به صورت «علی بن محمد بن علی بن سکون حلی» آمده است. وی شاعر و نحوی و لغوی و فقیه بود. به مدینه سفر کرد و در حدود سال 600 یا 606 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - اختلاف نسخ المصباح الصغیر. 2 - ضبط اختلاف الصحیفة السجادیة. (از معجم المؤلفین بنقل از معجم الادباء یاقوت ج15 ص75. بغیة الوعاة سیوطی ص352. فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص327. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص704).

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن موسی بن جعفربن محمد بن احمدبن طاووس علوی فاطمی حسینی حلی، مشهور به ابن طاووس و مکنّی به ابوالقاسم یا ابوالحسن یا ابوموسی و ملقّب به رضی الدین. رجوع به ابن طاووس و به علی (ابن موسی بن جعفر...) شود.

علی حلی.

[عَ یِ حِلْ لی] (اِخ) ابن یوسف بن علی بن مطهر حلی، ملقّب به رضی الدین. صوفی بود و در سال 710 ه . ق. درگذشت. او راست: العددالتویة لدفع المخاوف الیومیة من الادعیة و الوظائف. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص96. فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص341. روضات الجنات خوانساری ص397. تذکرة المتبحرین ص491. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص716).

علی حمانی.

[عَ یِ حِمْ ما] (اِخ) ابن محمد بن جعفر کوفی حمانی. نام او در الذریعة به صورت «علی بن محمد بن جعفربن محمد بن زید شهید علوی امامی حمانی» آمده است. وی شاعر بود و در سال 245 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. حمانی منسوب است به «حمّان» که محله ای است به کوفه. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص499. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص673) (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص266 بنقل از نسمة السحر فیمن تشیع و شعر ضیاءالدین. عمدة الطالب ص286. المناقب ابن شهرآشوب. العیون و المحاسن مفید. عیون اخبارالرضای صدوق).

علی حمدانی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) مکنّی به ابوالحسن. وی چهارمین تن از امرای حمدانی حلب است که از سال 392 تا 394 ه . ق.حکومت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص101). و نیز رجوع به ابوالحسن (علی حمدانی) شود.

علی حمدانی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن حاتم بن احمد یامی (علی الوحید...). وی هشتمین و آخرین تن از بنی حمدان یمن بود. در سال 556 ه . ق. پس از درگذشت پدرش امر حکومت را به دست گرفت و بر صنعاء و حوف و صعدة سلطنت کرد. مردی داهی و هوشمند و شجاع و ادیب بود و بسیاری از شاعران مصری به دربار وی رفتند و به مدح او پرداختند که از آن جمله رشیدبن زبیر بود. او از پیروان اسماعیلیان بود. و در سال 569 ه . ق. سلسلهء ایشان به دست ایوبیان منقرض گشت و خود او در سال 597 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از اللطائف السنیة) (از طبقات سلاطین اسلام ص84). و رجوع به معجم الانساب زامباور ص183 و 188 شود.

علی حمزی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن حسن بن علی بن شدقم بن ضامن بن محمد حمزی حسنی مدنی، ملقّب به زین الدین. رجوع به علی شدقمی شود.

علی حمزی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حسن بن حمزهء حمزی (شریف...) ملقّب به جمال الدین. امیر یمن. وی در سال 626 ه . ق. متولد شد. و او را با اصحاب و حکام یمن اخبار و حکایاتی است. مسکن او در شهر قمحة در یمن بود و در سال 699 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از العقوداللؤلؤیة ج 1 ص324).

علی حمصی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن ابی مجدبن شرف بن احمد حمصی دمشقی. شاعر متوفی در جمادی الاولای سال 736 ه . ق.او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین بنقل از البدایهء ابن کثیر ج14 ص176).

علی حمصی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن محمودبن حسن حمصی رازی شیعی، ملقّب به جمال الدین. متکلم اواخر قرن هشتم هجری بود. او راست: مشکاة الیقین فی اصول الدین. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص489).

علی حمودی.

[عَ یِ حَمْ مو] (اِخ) ابن حمودبن میمون بن احمد ادریسی حسنی علوی حمودی، ملقّب به الناصر لدین الله یا المتوکل و مکنّی به ابوالحسن. وی نخستین تن از ملوک بنی حمود در قرطبة و مالقهء اندلس بود. در سال 354 ه . ق. متولد شد و ابتدا در عداد لشکریان سلیمان بن حکم اموی قرار داشت و سلیمان در سال 403 ه . ق. حکومت دو شهر سبتة و طنجة را به وی واگذاشت. ولی او با کمک بربریان و اهل بادیة، قرطبة را تسخیر کرد و سلیمان بن حکم و پدرش حکم بن سلیمان را دستگیر ساخت و در بیست ویکم محرم سال 407 ه . ق. آنان را به قتل رسانید. و خود با لقب الناصر لدین الله یکسال و ده ماه سلطنت کرد. و در سال 408 ه . ق. همان کسانی که به کمک آنها قرطبة را تسخیر کرده بود بر او شوریدند و وی را در حمام به قتل رساندند. (از الاعلام زرکلی بنقل از کامل التواریخ ابن اثیر ج9 ص92. البیان المغرب ج3 ص113. سیرالنبلاء. الطبقة الثانیة و العشرون. الذخیرة، قسم 1 ج1 ص78. جذوة المقتبس ص21) (از طبقات سلاطین اسلام ص18) (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص571). و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن حمود...) و معجم الانساب زامباور ص2 شود.

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد کیزانی حموی شاذلی، مکنّی به ابوالحسن. صوفی و از اهل طریقت و شاعر بود. در حدود سال 888 ه . ق. متولد شد و در سال 955 ه . ق. بین مکه و طائف درگذشت. او راست: 1 - زادالمساکین الی منازل السائرین. 2- دیوان شعر. 3 - کشف القناع عن وجه السماع. 4- الکنزالدانی فی زبدة التصوف، نظم و نثر. 5 - نثرالجواهر فی المغامرة بین الباطن و الظاهر. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون ص947. هدیة العارفین ج1 ص745. الکواکب السائرة. ج2 ص201).

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن طرخان حموی صفدی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. طبیب و چشم پزشک و ادیب بود. در حدود سال 650 ه . ق. متولد شد. وی وکالت بیت المال را در «صفد» عهده دار بود و در حدود سال 720 ه . ق. درگذشت. سال وفات او را 759 ه . ق. نیز یاد کرده اند. او راست: 1- الاحکام النبویة فی الصناعة الطبیة. 2- کتابی دربارهء شرف علماء و علوم. 3- کتابی دربارهء کحل. (از معجم المؤلفین بنقل از الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص71. و کشف الظنون ص1721. و ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص263).

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حجهء حموی حنفی، ملقّب به تقی الدین و مکنّی به ابوبکر. رجوع به ابن حجة (ابوالمحاسن تقی الدین ابوبکربن علی...) و به علی (ابن عبدالله...) شود.

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بصیر حاکمی حموی حنفی. رجوع به علی بصیر شود.

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن کامل بن اسماعیل حموی، ملقّب به علاءالدین. متوفی در سال 860 ه . ق. او راست: الافراد فی معرفة الاضداد. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج1 ص464. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص733).

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله، مشهور به ابن ملیک. از شعرای عرب. رجوع به علاءالدین (ابن ملیک) شود.

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی بن احمدبن عمادالدین قادری حموی، ملقّب به علاءالدین. وی مفسر بود و در سال 793 ه . ق. در حماة درگذشت. او راست: تفسیر القرآن. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص726).

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن محمودبن ابی بکر حموی مصری حنبلی، مشهور به ابن مغلی و ملقّب به علاءالدین. فقیه بود (771 - 828 ه . ق. ). او راست: 1 - التنقیح المشبع فی تحریر أحکام المقنع، در فروع فقه حنبلی. 2 - مفاتیح القلوب و مصابیح الغیوب. (از معجم المؤلفین بنقل از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1809. و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص730. و ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص549).

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن مقاتل بن عبدالخالق حموی (695 - 761 ه . ق.). او را دیوان شعری است در اشعار زجل(1)، در دو مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص207. الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص133).
(1) - زَجل در لغت به معنای به شادی آوردن و بلند کردن آواز است، و در تداول ادبیات اندلسیان بر نوعی شعر آهنگ دار نظیر تصنیفهای امروزی یا تصنیفهایی که در رقص بکار می رفته، اطلاق می شده است. و در اسپانیا اینگونه قطعه های شعر کوتاه یا آهنگهای بازاری و رقص آنها را Seguedille یا Seguidillaمی نامند که مأخوذ از «زجل» عربی است. رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج2 ص1257 شود.

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) ابن یحیی بن احمدبن علی بن احمدبن قاسم گیلانی قادری حموی. رجوع به علی گیلانی شود.

علی حموی.

[عَ یِ حَ مَ] (اِخ) علوان بن عطیه بن حسن بن محمد بن حداد هیتی. رجوع به علوان حموی شود.

علی حمیری.

[عَ یِ حِ یَ] (اِخ) ابن احمدبن حمدون اندلسی حمیری، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به نورالدین. نحوی و لغوی قرن هفتم هجری. رجوع به ابوالحسن حمیری شود.

علی حمیری.

[عَ یِ حِ یَ] (اِخ) ابن ادریس بن علی قصارهء حمیری. رجوع به علی قصاره شود.

علی حمیری.

[عَ یِ حِ یَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن عبدالملک بن یحیی بن ابراهیم حمیری کتامی فاسی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قطان شود.

علی حمیری.

[عَ یِ حِ یَ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن علی بن جعفر نهدی حمیری. رجوع به علی نهدی شود.

علی حمیری.

[عَ یِ حِ یَ] (اِخ) محمد بن جعفربن حسین بن محمد بن صباح حمیری یمنی. پدر حسن صباح. او مردی متزهد بود و در ری به سر می برد. حاکم آن ولایت یعنی ابومسلم رازی همواره با او مخالفت می کرد، و علی نزد ابومسلم می رفت و با اقوال مختلف و قسم های گوناگون خود را مبری می ساخت. وی طریقهء زهاد پیشه ساخته بود و نسب خود را به عرب می رسانید و می گفت که از اولاد صباح حمیری است و پدر وی از یمن به کوفه و سپس به قم و ری آمده است. اما خراسانیان بخصوص اهالی ولایت طوس گویند که پدران او از روستائیان این ولایت بودند. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص460) (جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله چ دبیرسیاقی بخش اسماعیلیه).

علی حمیری.

[عَ یِ حِ یَ] (اِخ) ابن مهدی بن محمد بن علی بن داودبن محمد بن عبدالله بن محمد بن احمدبن عبدالقاهربن عبدالله بن اغلب بن ابی الفوارس بن میمون حمیری رعینی زبیدی، مکنّی به ابوالحسن. اولین تن از بنی مهدی در زبید. رجوع به علی رعینی (ابن مهدی بن...) شود.

علی حنائی.

[عَ یِ حِنْ نا] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم دمشقی حنائی، مکنّی به ابوالحسن. حافظ و ناقد و قاری بود. در سال 370 ه . ق. متولد شد. وی از وهاب کلابی روایت دارد. و به مصر نیز سفر کرد و فرهنگی برای خود نگاشت. و در ربیع الاول سال 428 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص126. شذرات الذهب ابن عماد ج11 ص126).

علی حناوی زاده.

[عَ یِ حِنْ نا دَ / دِ](اِخ) ابن محمد حناوی زاده، ملقّب به علاءالدین. نام او در کشف الظنون به صورت «علی بن امرالله حنائی» و در هدیة العارفین «علی جلی بن امراللهبن عبدالقادر حمیدی رومی، مشهور به ابن حنائی» آمده است. وی در سال 916 یا 918 ه . ق. در اسپارسة از استان حمید متولد شد و عهده دار امر قضاء در لشکر آناطولی بود و در سال 979 ه . ق. در ادرنة درگذشت. او راست: 1 - الاسعاف فی احکام الاوقاف. 2 - حاشیه بر انوارالتنزیل بیضاوی، در تفسیر. 3 - حاشیه بر الدرر و الغرر خسرو. 4 - حاشیه بر شرح کافیهء جامی، در نحو. 5- حاشیه بر کتاب الکراهیة و الهدایة. (از معجم المؤلفین بنقل از العقدالمنظوم ابن لالی بالی ج2 ص375. و کشف الظنون حاجی خلیفه ص21 و سایر صفحات. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص748).

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن ابی العزبن عبدالله باجسرای حنبلی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی باجسرای شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن ابی علی بن محمد بن سالم تغلبی آمدی حنبلی شافعی، ملقّب به سیف الدین. رجوع به علی آمدی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالواحد مقدسی حنبلی، مشهور به ابن بخاری و ملقّب به فخرالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بخاری شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن احمد ارموی حنبلی، ملقّب به زین الدین. رجوع به علی ارموی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن سلیمان بن حمزهء مقدسی صالحی حنبلی، ملقّب به فخرالدین. رجوع به علی مقدسی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن احمدبن یوسف بن خضر آمدی حنبلی، ملقب به زین الدین. رجوع به علی آمدی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن حسین بن عروهء مشرقی دمشقی حنبلی، مشهور به ابن زکنون و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مشرقی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن ابی بکربن محمد موصلی حنبلی، ملقّب به عزالدین. رجوع به علی موصلی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن سلیمان بن احمدبن محمد سعدی صالحی حنبلی مرداوی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مرداوی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن شبیب بن حمدان بن شبیب حنبلی حرانی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی حرانی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن عبدالمحسن بن دوالیبی بغدادی شامی حنبلی، مکنّی به ابوالمعالی و ملقّب به عفیف الدین. رجوع به علی دوالیبی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن عبیداللهبن نصربن سری زاغونی حنبلی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به زاغونی (علی بن عبیدالله..) و نیز به علی (ابن عبیدالله...) شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن عثمان بن عبدالقادربن محمودبن یوسف بغدادی حنبلی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به شمس الدین. رجوع به علی بغدادی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن عقیل بن محمد بن عقیل بغدادی ظفری حنبلی، مکنّی به ابوالوفاء. رجوع به علی ظفری و ابوالوفاء (علی بن محمد بن عقیل...) شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم جعفری نابلسی حنبلی، مشهور به ابن عفیف. رجوع به علی نابلسی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن بهاء بغدادی حنبلی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بغدادی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن عباس بن شیبان دمشقی حنبلی، مشهور به ابن اللحام و مکنّی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی دمشقی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن علی بن عبدالله یمنی صنعانی حنبلی، مشهور به ابن شوکانی. رجوع به علی شوکانی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن محمد چتالجه وی رومی حنبلی. رجوع به علی چتالجه وی شود.

علی حنبلی.

[عَ یِ حَ بَ] (اِخ) ابن محمودبن ابی بکر حموی مصری حنبلی، مشهور به ابن مغلی و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی حموی شود.

علی حنش.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن قاسم بن حنش ذیبینی صنعانی. از تاریخ نویسان بود. وی در سال 1143 ه . ق. در شهر ذیبین از شهرهای یمن متولد شد و به حصن کوکبان منتقل گشت و آنگاه به دیگر شهرهای یمن نیز سفر کرد و به حج رفت و سرانجام به صنعاء آمد و در سال 1219 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: تتمهء تاریخ محسن بن حسن. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص137).

علی حنظلی.

[عَ یِ حَ ظَ] (اِخ) ابن اسحاق بن ابراهیم حنظلی سمرقندی. رجوع به علی سمرقندی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ملقّب به خیرالدین. وی در علم هیئت و نجوم دست داشت. او راست: نهایة البیان فی مقادیرالزمان، در علم هیئت که در سال 916 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص691).

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن اسماعیل غزنوی حنفی، ملقّب به ناصرالدین. رجوع به علی غزنوی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد زهری شروانی مدنی نقشبندی حنفی، ملقّب به اکمل الدین. رجوع به علی شروانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن ابراهیم مغنیساوی رومی حنفی (علیرضا...)، مشهور به اولیازاده. رجوع به علی رضا (ابن ابراهیم...) شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالجلیل فرغانی مرغینانی حنفی، ملقّب به برهان الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مرغینانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن اسماعیل مهائمی دکنی هندی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مهائمی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن بندار یزدی حنفی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی یزدی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد جمالی حنفی رومی زنبیلی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی جمالی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن علی جلاد راکبی نخلی حنفی. رجوع به علی جلاد شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن احمد کریدی حنفی، ملقّب به شکری. رجوع به علی کریدی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن اصیل بن مسعودبن محمودبن محمد حنفی برمائی، مکنّی به ابومحمد. رجوع به علی برمائی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن بلبان بن عبدالله فارسی مصری حنفی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مصری شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن بندار رازی حنفی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی رازی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن تاج الدین سنجاری مکی حنفی. رجوع به علی سنجاری شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن جاراللهبن محمد بن ابی الیمن بن ابی بکربن علی بن محمد بن محمد بن حسین بن احمد قرشی مخزومی حنفی، مشهور به ابن ظهیرة. رجوع به علی مخزومی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن جزار مصری حنفی، ملقّب به نورالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مصری شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن حسن بن صدقهء مصری یمانی حنفی، مشهور به امام بیرم پاشا. رجوع به علی بیرم شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن نیشابوری صندیلی حنفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی نیشابوری شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن حسن ببای حنفی. رجوع به علی ببای شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن حسین بن سلیمان اسپارته ای رومی حنفی (علی رضا...)، مشهور به وصفی. رجوع به علی رضا (ابن حسین...) شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بیهقی حنفی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بیهقی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد سغدی حنفی. رجوع به علی سغدی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن حسین مروزی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مروزی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن خلیل طرابلسی. رجوع به علاءالدین طرابلسی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن زکریابن مسعود حنفی. رجوع به علی (ابن زکریا...) شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن زکی بوسنوی رومی حنفی. رجوع به علی بوسنوی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن سعید رستغفنی حنفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی رستغفنی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن سلطان محمد هروی قاری حنفی، مکنّی به نورالدین. رجوع به قاری و علی قاری شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن سنجر بغدادی حنفی، مشهور به سماک (یا ابن سباک) و ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بغدادی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن سودون یشبغاوی قاهری دمشقی حنفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن سودون و علی (ابن سودون...) شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن شعبان اقسرایی رومی حنفی. رجوع به علی اقسرایی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن شیبان بن محرزبن عمروبن عبدالله بن عمروبن عبدالعزیز سحیم حنفی سحیمی یمامی، مکنّی به ابویحیی. رجوع به علی سحیمی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن صادق بن محمد بن ابراهیم بن حسین بن محمد داغستانی شماخی حنفی. رجوع به علی شماخی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن طلق بن منذربن قیس بن عمر بن عبدالله بن عمر بن عبدالعزبن سحیم حنفی سحیمی یمامی. رجوع به علی سحیمی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عبدالباقی بن احمد رومی حنفی، مشهور به ظریفی. رجوع به علی ظریفی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عبدالقادر نبیتیتی مصری حنفی. رجوع به علی نبیتیتی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عبدالله آق کرمانی حنفی. رجوع به علی آق کرمانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حجهء حموی حنفی، ملقّب به تقی الدین و مکنّی به ابوبکر. رجوع به ابن حجة (ابوالمحاسن تقی الدین ابوبکربن علی بن...) و به علی (ابن عبدالله بن...) شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عبدالله ادرنوی رومی حنفی (علی وحید...). رجوع به علی وحید شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عبدالله انطاکی رومی حنفی. رجوع به علی انطاکی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عبدالله بدلیسی حنفی، ملقّب به حسام الدین. رجوع به علی بدلیسی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عبدالله بصیر حاکمی حموی حنفی. رجوع به علی بصیر شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عبدالله طوری مصری حنفی. رجوع به علی طوری شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عثمان بن ابراهیم بن مصطفی بن سلیمان ماردینی حنفی ترکمانی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی ترکمانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عثمان بن سلیمان باباطاغی رومی حنفی. رجوع به علی باباطاغی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عثمان اقشهری رومی حنفی. رجوع به علی اقشهری شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عثمان غزی دمشقی حنفی، ملقّب به شرف الدین. رجوع به علی غزی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن علی بن احمد نجاری حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی نجاری شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن علی بن عبدالله حلبی حنفی. رجوع به علی حلبی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن ابی العز دمشقی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی دمشقی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن عمر بن علی بن حسام الدین ابوصیری حنفی شاذلی، مشهور به ابن بتنونی. رجوع به علی بتنونی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن قاسم زیتونی رومی حنفی. رجوع به علی زیتونی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن قاسم عباسی حنفی یمنی. رجوع به علی عباسی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن لالی بالی رومی حنفی، مشهور به منق و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی منق شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن علی بن ابراهیم بن علی بن عدنان حسینی دمشقی حنفی، مشهور به نقیب الاشراف. رجوع به علی نقیب الاشراف شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن عبدالله بن نصیرالدین بن ملکان برتوانی حنفی. رجوع به علی برتوانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد حجازی سقطی حنفی، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی حجازی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد سمنانی حلبی حنفی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی سمنانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد عالونی حنفی. رجوع به علی عالونی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن خلاطی حنفی قادوسی، مشهور به رکابی. رجوع به علی قادوسی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن خلیل بن محمد بن محمد بن ابراهیم بن موسی حنفی، مشهور به ابن غانم مقدسی و ملقّب به نورالدین. رجوع به ابن غانم (نورالدین علی بن...) و نیز علی (ابن محمدبن...) شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بغدادی حنفی، مشهور به آمدی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی آمدی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالمحسن بن محمد بن سالم قلعی مکی حنفی. رجوع به علی قلعی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن عز اذرعی دمشقی حنفی، ملقّب به صدرالدین. رجوع به علی اذرعی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن علی جرجانی حسینی حنفی، مشهور به سیدشریف و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جرجانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد علی زهری شروانی مدنی حنفی. رجوع به علی شروانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بن مرادبن علی بخاری الاصل دمشقی حنفی نقشبندی، مشهور به مرادی. رجوع به علی مرادی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد ادرنه ای رومی حنفی، ملقّب به مدحی و مشهور به اسکیجی زاده. رجوع به علی اسکیجی زاده شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد بتارکانی طوسی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علاءالدین طوسی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد جرجانی حنفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جرجانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد جمالی حنفی. رجوع به علی جمالی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد دمشقی شاذلی حنفی (درویش...). رجوع به علی دمشقی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد رومی حنفی، مشهور به باشماقچی زاده. رجوع به باشمقچی زاده (سیدعلی...) و باشمقجی زاده و علی (ابن محمد...) شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد سالم بن ولی الدین ترکمانی دمشقی حنفی. رجوع به علی ترکمانی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد شیرازی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی شیرازی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد قابونی دمشقی حنفی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قابونی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمد قیصری رومی حنفی، مشهور به نثاری. رجوع به علی نثاری شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن محمودبن محمد بن مسعودبن محمودبن محمد بن محمد بن محمد بن عمر شاهرودی بسطامی هروی رازی فخری بکری حنفی، مشهور به مصنفک و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن مصطفی بن ابی اللطف طرابلسی حنفی، مشهور به ابن کرامة. رجوع به علی طرابلسی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن مصطفی بن پیرمحمد کوتاهیه ای رومی حنفی، ملقّب به جبری و مشهور به بلبل زاده. رجوع به علی بلبل زاده شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن مصطفی قیصری رومی حنفی، مشهور به فردی. رجوع به علی فردی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن منصوربن ناصر مقدسی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مقدسی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن موسی بن یزداد (یا یزید) قمی نیشابوری حنفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قمی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن ناصرالدین بن احمد طرابلسی دمشقی حنفی. رجوع به علی طرابلسی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن نوح حسینی واسطی بلگرامی هندی حنفی مشهور به غلام علی آزاد. رجوع به غلامعلی آزاد شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن یحیی آیدینی رومی حنفی. رجوع به علی آیدینی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن یحیی سمرقندی قرمانی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی سمرقندی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن یوسف بن احمد رومی حنفی فناری، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) ابن یوسف بن رمضان موصلی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی موصلی شود.

علی حنفی.

[عَ یِ حَ نَ] (اِخ) دمشقی شاذلی حنفی، مشهور به درویش. رجوع به علی دمشقی شود.

علی حواری.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن عثمان حواری خلیلی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی خلیلی شود.

علی حوری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین جوری (یا حوری)، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی جوری شود.

علی حوری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن منصور حوری، مکنّی به ابوالحسن. وی ادیب و شاعر و نویسنده بود و در ربیع الاول سال 497 ه . ق. درگذشت. (از معجم الادباء یاقوت چ مارگلیوث ج5 ص410).

علی حوشبی.

[عَ یِ حَ شَ] (اِخ) ابن مانع حوشبی. سلطان حواشب در یمن. ریحانی او را در سفر خود به یمن در سال 1340 ه . ق. دیده است. (از الاعلام زرکلی بنقل از ملوک العرب ج1 ص87. هدیة الزمن فی اخبار ملوک لحج و عدن ص274).

علی حوفی.

[عَ یِ حَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن سعیدبن یوسف حوفی مصری، مکنّی به ابوالحسن. وی نحوی و ادیب و مفسر بود. و مردم بسیاری از وی استفاده های علمی کردند. او در ذیحجهء سال 430 ه . ق. درگذشت. حوفی، منسوب است به ناحیه ای در مصر به نام «شرقیة» که قصبهء آن شهر بلیس است و تمام نواحی آن را «حوف» نامند. او راست: 1 - الارشاد لطریق خیرالعِباد و العُباد. 2 - اعراب القرآن. 3 - البرهان فی تفسیر القرآن (یا فی علوم القرآن). 4 - مواردالانبیاء. 5 - الموضح، در نحو. (از معجم المؤلفین ج7 ص5). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: سیرالنبلاء ج11 ص115. عیون التواریخ ج13 ص181. التذکرهء طاهر جزائری. وفیات الاعیان ج1 ص418. انباءالرواة ج2 ص219. معجم الادباء ج12 ص221. البدایة ج12 ص47. بغیة الوعاة ص325. شذرات الذهب ج3 ص247. مفتاح السعادة ج1 ص438. حسن المحاضرة ج1 ص306. طبقات المفسرین ص25. کشف الظنون ص 122. ایضاح المکنون ج1 ص62 و ج2 ص598. فهرست الخدیویة ج1 ص132. هدیة العارفین ج1 ص682.

علی حویزی.

[عَ یِ حُ وَ] (اِخ) (سید علی خان...) ابن خلف بن عبدالمطلب بن حیدربن محمد بن فلاح موسوی حسینی مشعشعی حویزی. محدث و مفسر و ادیب و شاعر و از حکام حویزة بوده است. وی در سال 1088 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - خیر جلیس و نعم انیس، که دیوان شعر اوست به زبان عربی. 2 - خیرالمقال فی مدح النبی الکریم و الاَل. 3 - شرح قصیده اش در ادب و نبوت و امامت، در چهار مجلد. 4 - النورالمبین فی الحدیث، در چهار مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص762. ایضاح المکنون ج1 ص440 و سایر صفحات. و فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص290. تذکرهء متبحرین ص487) (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص755 بنقل از سلافة العصر ص545. المخطوطات العربیهء کورکیس عواد ص19. امل الاَمل شیخ حر).

علی حویزی.

[عَ یِ حُ وَ] (اِخ) ابن رضی الدین بن علی بن احمدبن محیی الدین جامعی عاملی حویزی. رجوع به علی جامعی شود.

علی خازن.

[عَ یِ زِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عمر بن خلیل بغدادی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به خازن شود.

علی خازن.

[عَ یِ زِ] (اِخ) ابن انجب بن عثمان بن عبدالله بن عبیداللهبن عبدالرحیم بغدادی خازن شافعی، مشهور به ابن ساعی و ملقّب به تاج الدین و مکنّی به ابوطالب. رجوع به ابن ساعی و علی (ابن انجب بن...) شود.

علی خاقانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین خاقانی حلی نجفی. رجوع به علی خیقانی شود.

علیخان.

[عَ] (اِخ) (سید...) ابن احمدبن محمد بن معصوم بن نصیرالدین بن ابراهیم بن سلام اللهبن مسعودبن محمد بن منصور حسنی حسینی دشتکی شیرازی مدنی، مشهور به ابن معصوم و ملقّب به صدرالدین. ادیب و نحوی و بیانی و لغوی و شاعر بود. در سال 1052 ه . ق. در مدینه متولد شد و مدتی در حیدرآباد هند سکونت کرد و در بین سال های 1117 تا 1120 ه . ق. در شیراز درگذشت. نام و نسب او در «مصنفی علم الرجال» چنین آمده است: سیدصدرالدین علی بن احمدبن محمد معصوم بن نظام الدین احمدبن ابراهیم بن سلام اللهبن عمادالدین مسعودبن صدرالدین محمد بن استادالبشر غیاث الدین منصوربن صدرالمحققین محمد بن غیاث الدین منصورالکبیر حسینی دشتکی، مشهور به سیدعلی خان. او راست: 1 - انوارالربیع فی انواع البدیع. 2 - الحدائق الندیة فی شرح الصمدیهء عاملی، در نحو. 3 - الدرجات الرفیعة. 4 - سلافة العصر فی محاسن اعیان العصر. 5 - شرح الصحیفه. 6 - شرح الصمدیة. 7 - الطراز فی علم اللغة. و نیز او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین ج7 ص28) (از مصنفی علم الرجال ص269). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: نزهة الجلیس موسوی ج1 ص209. البدرالطالع شوکانی ج1 ص428. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص763. تاریخ آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان ج3 ص 2. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص144 و سایر صفحات، و ج2 ص20 و 25. روضات الجنات خوانساری ص412. معجم المطبوعات سرکیس ص244. فهرس الخدیویة ج4 ص208. الکشاف طلس ص226. فهرس التیموریة ج3 ص283. المخطوطات التاریخیهء کورکیس عواد ص59. فهرس دارالکتب المصریة ج2 ص177. اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص38 و 64. فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص279. و نیز رجوع به الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص754 شود.

علیخان.

[عَ] (اِخ) ابن امیر عمربیک (امیر...). وی از جانب میرزا بدیع الزمان به حکومت قلعهء شیرخان منصوب گشته بود و آنگاه چون پدرش امیرعلی بیک از ملازمت سلطان تخلف جست، این امیر علیخان از حکومت ایالت شیرخان عزل گشت و منصب او به خواجه نظام الدین احمد واگذار شد، رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص305 و 316 شود.

علیخان.

[عَ] (اِخ) ابن مقیم بن شاهمیر تبریزی، ملقّب به جواهررقم. رجوع به علی جواهررقم شود.

علیخان بیکی.

[عَ بَ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش دستجرد، شهرستان قم. واقع در 22 هزارگزی شمال خاوری دستجرد و 4 هزارگزی راه فرعی طغرود به قاهان. و دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علیخان ترکمان.

[عَ نِ تُ کَ] (اِخ) وی شاعر و از نزدیکان سلطان یعقوب خان ترکمان (متوفی در سال 896 ه . ق.) بوده است. (از الذریعه آقابزرگ طهرانی ج9 ص753).

علیخان جرباذقانی.

[عَ نِ جَ ] (اِخ) ابن ذوالفقار جرباذقانی (گلپایگانی). وی پسرعمهء آقاحسین خوانساری و از تلامذهء او بود. ابتدا در اصفهان سکونت داشت سپس به گلپایگان رفته و شیخ الاسلام آنجا گردید و تا آخر عمر در آنجا بماند. او را اشعاری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص753 بنقل از تذکرهء نصرآبادی ج6 ص185. تذکرهء حزین ص32. روز روشن ص473).

علیخان شیرازی.

[عَ نِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن معصوم نصیرالدین بن ابراهیم بن سلام اللهبن مسعودبن محمد بن منصور حسنی حسینی دشتکی شیرازی مدنی، مشهور به ابن معصوم و ملقّب به صدرالدین. رجوع به علیخان (ابن احمدبن...) شود.

علیخان قلعه.

[عَ قَ عَ / عِ] (اخ) قصبهء مرکز دهستان تکمران، بخش شیروان شهرستان بیرجند. واقع در 21 هزارگزی شمال باختری شیروان، و در سر راه عمومی زیارت به قوری دربند. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و دارای 611 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه سار تامین می شود. و محصول آن غلات،بن شن، انگور و میوه است. اهالی به زراعت و باغداری و مالداری و قالیچه بافی اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علیخان مدنی.

[عَ نِ مَ دَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن معصوم بن نصیرالدین بن ابراهیم بن سلام اللهبن مسعودبن محمد بن منصور حسنی حسینی دشتکی شیرازی مدنی، مشهور به ابن معصوم و ملقّب به صدرالدین. رجوع به علیخان (ابن احمدبن...) شود.

علیخان میرزا.

[عَ] (اخ) وی داروغهء شهر کرمان بود و وقتی مظفرالدین ابوبکر به این شهر حمله برد وی از شهر فرار کرد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص168 شود.

علیخان میرزا.

[عَ] (اِخ) متخلص به صادق. برادر کوچکتر مرادخان گیلانی. رجوع به صادق شود.

علی خاورانی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) ابن اسحاق ابیوردی خاورانی، ملقّب به اوحدالدین. رجوع به علی ابیوردی شود.

علی خبازی.

[عَ یِ خَبْ با] (اِخ) ابن محمد نیشابوری، مشهور به خبازی و مکنّی به ابوالحسین. قاری بود و در سال 398 ه . ق. درگذشت. او را تصانیفی است. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص195).

علی خراذینی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) ابن عباس خراذینی رازی، مکنّی به ابوالحسن. وی متهم به غلو بود. و ابن غضائری گوید که او را کتابی در «ممدوحین و مذمومین» بوده است که دلالت بر خبث طینت او کند. و نجاشی کتاب «الرد علی السلیمانیة» را از او دانسته است (سلیمانیة فرقه ای از غلاة بوده اند). علی خراذینی پیش از شیخ کلینی میزیست زیرا شیخ کلینی از کتب او نام برده است. خراذینی منسوب است به «خراذین» و آن از قرای ری باشد. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص283).

علی خراس.

[عَ یِ خَرْ را] (اخ) (ملا...) هروی. وی شاعر بود و قسمتی از اشعار او در تحفهء سامی (ص69) نقل شده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص 755).

علی خراسانی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) (حاجی ملا...) وی از شعرا و نویسندگان و خطاطان خراسان بود و قسمتی از اشعار او در مجالس النفائس آمده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص756 بنقل از مجلس نهم مجالس النفائس ج5 ص149).

علی خراسانی.

[عَ یِ خُ] (اخ)(خواجه...) وی از شعرای قرن یازدهم هجری، و برادرزادهء حاج محمدخان قدسی مقدس بوده است. قسمتی از اشعار او در گلستان مسرت و مطلع الشمس آمده است. (از الذریعهء آقا بزرگ طهرانی ج9 ص755 بنقل از تذکرة الشعراء نصرآبادی ج6 ص166. گلستان مسرت ص458. مطلع الشمس ج2 ص430).

علی خراسانی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) ابن حسن شقیق خراسانی، مکنّی به ابوعبدالرحمان. از روات حدیث بود. و نیز رجوع به ابوعبدالرحمان (علی بن...) شود.

علی خراسانی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) ابن رزین ترمذی خراسانی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی ترمذی (ابن رزین...) شود.

علی خراسانی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) ابن محمد خراسانی حسنی، مشهور به سائح علوی. رجوع به علی سائح شود.

علی خراسانی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) ابن موسی بن محمدشفیع بن محمدجعفربن میرزا محمدرفیع بن محمدشفیع مستوفی الممالک خراسانی تبریزی، ملقّب به ثقة الاسلام. از فقها و علمای مجاهد قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم بود. و اصل او خراسان و مدفن او در تبریز است. وی در عصر روز عاشورای سال 1330 ه . ق. به دست سربازان روسیهء تزاری در تبریز به شهادت رسید. او را تألیفات بسیاری دربارهء علم رجال است که آخرین آنها «ایضاح الانباء» می باشد که در سال 1329 ه . ق. آن را تألیف کرد. و نیز رساله ای در اثبات روز تولد رسول اکرم (ص) دارد. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص313) (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص183).

علی خراسانی.

[عَ یِ خُ] (اخ)درجزینی، ملقّب به معین الدین. رجوع به علی درجزینی شود.

علی خراط.

[عَ یِ خَرْ را] (اِخ) ابن عثمان خراط، ملقّب به علاءالدین. وی در سال 739 ه . ق. در دمشق درگذشت. او را خطبه ها و مقاماتی است. (از معجم المؤلفین بنقل از شذرات الذهب ابن عماد ج6 ص122. الدراس نعیمی ج1 ص215).

علی خربوتی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن عمر خربوتی مصری (علی خیری...). رجوع به علی خیری شود.

علی خربوطلی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن محمد خربوطلی میقاتی (علی صفوت...). رجوع به علی صفوت شود.

علی خرد.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن احمد خرد یمانی. فقیه و اصولی و ادیب بود و به سال 994 ه . ق. درگذشت. او را تحقیقی در رسالهء قشیریه است. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص64).

علی خرقانی.

[عَ یِ خَ رَ] (اِخ) ابن جعفر خرقانی (یا علی بن احمد خرقانی). از بزرگترین مشایخ صوفیهء اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری. رجوع به ابوالحسن (علی بن جعفر) وبه ابوالحسن خرقانی شود.

علی خزاز.

[عَ یِ خَزْ زا] (اِخ) ابن عبدالرحمان خزاز سوسی (شوشی)، مکنّی به ابوالعلاء. وی لغوی و از اهل شوش خوزستان بود و نزد ابوعبدالله محاملی به تلمذ پرداخت. ابونصر سجزی (سگزی) از او روایت دارد. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص246 چ قاهره ج14 ص10).

علی خزاز.

[عَ یِ خَزْ زا] (اِخ) ابن محمد بن علی خزاز رازی قمی، مکنّی به ابوالقاسم. فقیه و اصولی و متکلم قرن چهارم هجری بود. او راست: 1 - الایضاح فی اصول الدین علی مذهب اهل البیت. 2 - کفایة الاثر فی النصوص علی الائمة الاثنی عشر. (از معجم المؤلفین ج7 ص217). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص325. روضات الجنات خوانساری ص388. منتهی المقال ابوعلی ص224. تذکرة المتبحرین ص 490. تنقیح المقال مامقانی ج2 ص307. وی شاگرد صدوق بن بابویه است و او را کتاب «الاثر» در امامت نیز می باشد. (از یادداشت دهخدا).

علی خزاعی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) ابن ابراهیم خزاعی، مکنّی به ابوالحسن. وی شاعر بود و در بادیهء خزاعة در حجاز پرورش یافت و به عراق منتقل شد و مصاحب اسماعیل بن بلبل گشت و بر شعرای دستگاه او برتری یافت و در سال 283 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از المرزبانی ص291).

علی خزاعی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) ابن عبدالله بن طاهر خزاعی اصفهانی، مکنّی به ابوالحسن. ادیب و شاعر قرن هشتم هجری. در سال 750 ه . ق. در قید حیات بود و در حمایت جمال الدین وزیر می زیست. و او را تألیفاتی در سیرت این وزیر است. (از معجم المؤلفین بنقل از الخریدهء عماد اصفهانی ص9).

علی خزرجی.

[عَ یِ خَ رَ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی بن ابی بکربن عمر بن احمدبن عبدالرحمان بن محمد خزرجی انصاری مکی شافعی، مشهور به ابن جمال مصری. رجوع به علی مکی شود.

علی خزرجی.

[عَ یِ خَ رَ] (اِخ) ابن احمد شامی خزرجی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی شامی شود.

علی خزرجی.

[عَ یِ خَ رَ] (اِخ) ابن حسن بن ابی بکربن حسن بن علی خزرجی زبیدی یمنی، مشهور به ابن وهاس و ملقّب به موفق الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی یمنی شود.

علی خزرجی.

[عَ یِ خَ رَ] (اِخ) ابن خلیفة بن یونس بن ابی القاسم بن خلیفهء خزرجی، مشهور به ابن ابی اصیبعة و ملقّب به رشیدالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی (ابن خلیفة بن...) و ابن ابی اصیبعه شود.

علی خزرجی.

[عَ یِ خَ رَ] (اِخ) ابن عبدالکافی بن علی بن تمام بن یوسف بن موسی بن تمام انصاری خزرجی سبکی شافعی، ملقّب به تقی الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سبکی شود.

علی خزرجی.

[عَ یِ خَ رَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن ابراهیم خزرجی فاسی، مشهور به حصار و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حصار شود.

علی خزیمی.

[عَ یِ خُ زَ] (اِخ) ابن زیدبن محمد بن حسین بن سلیمان بن ایوب انصاری اوسی خزیمی بیهقی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بیهقی و ظهیرالدین (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی خسروجردی.

[عَ یِ خُ رَ جِ] (اِخ)ابن سختویه بیهقی خسروجردی. رجوع به علی بیهقی شود.

علی خشکناجه.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن وصیف، مشهور به خشکناجه و مکنّی به ابوالحسن. نویسنده و شاعر و از اهالی بغداد بود. وی بیشتر در رقة سکونت داشت و آنگاه به موصل منتقل شد و در حدود سال 370 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1 - الافصاح و التثقیف فی الخراج و رسومه. 2 - دیوان شعر. 3 - صناعة البلاغة. 4 - الفوائد. 5 - النثر الموصول بالنظم. (از معجم المؤلفین بنقل از الفهرست ابن الندیم ج1 ص139. معجم الادباء یاقوت ج15 ص102. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص681).

علی خضری.

[عَ یِ خُ ضَ] (اِخ) ابن محمد بن زهران بن علی رشیدی مصری شافعی، مشهور به خضری. محدث بود (1124 - 1186 ه . ق.). او راست: 1 - حاشیه بر شرح شبستری بر الاربعین النوویة. 2 - شرح لقطة العجلان. 3 - غایة الطلب فی اثبات کفر من سب العرب بغیرسبب. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص769. عجائب الاثار جبرتی ج1 ص374).

علی خطاط.

[عَ یِ خَطْ طا] (اِخ) (میر...) حسینی تبریزی خطاط، ملقّب به ظهیرالدین و قدوة الکتاب و مشهور به واضح. رجوع به علی تبریزی (حسینی...) شود.

علی خطیب.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن محمد شرنقاشی. خطیب شافعی. رجوع به علی شرنقاشی شود.

علی خطیبی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن منصوربن عبیدالله خطیبی اصفهانی بغدادی، مکنّی به ابوعلی و مشهور به اجل لغوی. اصل او از اصفهان بود ودر سال 547 ه . ق. در بغداد متولد شد و در آنجا پرورش یافت. وی تحصیلات خود را نزد ابن قصار و ابوالبرکات انباری و جز آنان به پایان رساند و در مدرسهء نظامیه اقامت داشت. یاقوت حموی گوید که او از نظر حفظ لغات و اشعار بی همتا بود ولی متاسفانه حاضر به تدریس نبود و اگر روزی وی بتدریس همت می گماشت، علوم و ادبیات را زنده می کرد. (از معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج15 ص81 و چ مارگلیوث ج5 ص423).

علی خفاجی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن ثمال خفاجی. امیر بنی خفاجة. وی مردی شجاع و عاقل و کریم بود و ابتدا حمایت کوفه بر عهدهء او بود ولی پس از مدتی از این سمت معزول گشت و تنها ریاست قبیلهء خویش را عهده دار شد و در سال 426 ه . ق. به دست برادرزادهء خویش حسن بن ابی البرکات بن ثمال به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی بنقل از کامل التواریخ ابن اثیر ج9 ص153).

علی خفاجی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن عبدالله خفاجی، ملقّب به نورالدین. منجم بود و در سال 1200 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - اسراج الانور فی کیفیة العمل بالربع المقنطر. 2 - القول المهذب فی کیفیة العمل بالربع المجیب. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص771).

علی خلاطی.

[عَ یِ خَلْ لا] (اِخ) ابن احمدبن علی بن عبدالمنعم، مشهور به ابن هبل و خلاطی و ملقّب به مهذب الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن هبل و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص21. فهرس المؤلفین بالظاهریة. کامل التواریخ ابن اثیر ج11 ص116. کشف الظنون ص1622. انباءالرواة قفطی ج2 ص231. تاریخ مختصر الدول ص420. البدایة ج13 ص67. تاریخ الحکماء قفطی ص238. الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص62. طبقات الاطباء ج1 ص304. دائرة المعارف الاسلامیة ج1 ص292. الدارس ج2 ص130.

علی خلاطی.

[عَ یِ خَلْ لا] (اِخ) ابن محمد بن حسن خلاطی حنفی قادوسی، مشهور به ابن رکابی. رجوع به علی قادوسی شود.

علی خلج.

[عَ خَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان عباسی، بخش بستان آباد شهرستان تبریز. واقع در 20 هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد، و 2 هزارگزی راه شوسهء بستان آباد به تبریز. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 814 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه تامین می شود. و محصول آن غلات و درخت تبریزی است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی خلج.

[عَ یِ خَ لَ] (اِخ) (میرزا...). وی شاعر و از ملازمان فریدون جعفر بوده است. و قسمتی از اشعار او در مجالس النفائس آمده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص756 بنقل از مجلس نهم مجالس النفائس ج6 ص166).

علی خلخالی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن قلی بن محمد خلخالی اصفهانی. نحوی و صرفی و مفسر و ادیب و شاعر و حکیم و نویسندهء اواخر قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم هجری. وی در اوایل این قرن در اصفهان درگذشت. او راست: 1 - احیاء الحکمة. 2 - تبیان الحکمتین فی الفرق بین حکمة القدماء. 3 - حاشیه بر تفسیر بیضاوی. 4 - شرح شافیهء ابن حاجب. 5 - مزامیرالعاشقین فی حقیقة النفس و الترغیب الی العالم العقلی و التزهید عن العالم الحسی و تعلیم مراقب السلوک. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص13).

علی خلعی.

[عَ یِ خِ لَ] (اِخ) مکنّی به ابوالحسین. متوفی در حدود سال 600 ه . ق. او راست: الفوائدالمنتقاة. (از معجم المؤلفین ج7 ص76).

علی خلعی.

[عَ یِ خِ لَ] (اِخ) ابن حسن بن حسین بن محمد موصلی مصری شافعی خلعی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و محدث. اصل او از موصل بود و در محرم سال 405 ه . ق. در مصر متولد شد. و در 26 ذیحجهء سال 492 درگذشت. او راست: 1 - الخلعیات فی الحدیث، در 20 جزء. 2 - فوائد فی الحدیث. 3 - المغنی فی الفقه، در 4 جزء. (از معجم المؤلفین ج7 ص26). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: کشف الظنون ص722. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص425. شذرات الذهب ابن عماد ج2 ص205. مرآة الجنان یافعی ج3 ص255. هدیة العارفین ج1 ص694. سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص 17. طبقات الشافعیهء اسنوی ص82. مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی ص172. الوافی صفدی ج12 ص35.

علی خلوتی.

[عَ یِ خَ وَ] (اِخ) ابن حجازی بن محمد بیومی حسنی ادریسی شاذلی شافعی خلوتی دمرداشی احمدی. رجوع به علی بیومی شود.

علی خلوتی.

[عَ یِ خَ و] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزائری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علی خلوتی.

[عَ یِ خَ وَ] (اِخ) ابن عثمان خلوتی ضریر، مشهور به ناظم الدرر. فقیه حنفی و شاعر بود. او را ارجوزه ای است در فروع فقه حنفی، که در سال 1069 ه . ق. از سرودن آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الفقه الحنفی ص23).

علی خلوتی.

[عَ یِ خَ وَ] (اِخ) ابن محمد قسطمونی رومی خلوتی شعبانی (علی اطول...)، مشهور به قره باش. رجوع به علی اطول قره باش شود.

علی خلوتی.

[عَ یِ خَ وَ] (اِخ) ابن مسلم بن محمد بن علی سلمی دمشقی شافعی خلوتی، مشهور به ابن سهروردی و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به جمال الاسلام. رجوع به علی سهروردی شود.

علی خلیعی.

[عَ یِ خُ لَ] (اِخ) ابن حسین خلیعی شاعر، مکنّی به ابوالحسین. او راست: التوقیف و التخویف. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص509).

علی خلیعی.

[عَ یِ خُ لَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن ابی محمد خلیعی موصلی حلبی، مکنّی به ابوالحسن. ادیب و شاعر بود و در حدود سال 750 ه . ق. در حلة درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص297).

علی خلیفة.

[عَ یِ خَ فَ] (اِخ) ابن ابی الفرج زمزمی. صوفی بود و در سال 1063 ه . ق. در مکه درگذشت. او راست: شفاءالمؤمنین. (از معجم المؤلفین ج7 ص87).

علی خلیلی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن عثمان حواری خلیلی، ملقّب به علاءالدین. عالم فرائض و ریاضی دان بود و در سال 754 ه . ق. در شهر خلیل متولد شد و در 833 ه . ق. درگذشت. او راست: کفایة الطلاب فی علمی الفرائض و الحساب. (از معجم المؤلفین بنقل از الضوءاللامع سخاوی ج5 ص261. الانس الجلیل حنبلی ص511. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص372. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص730).

علی خلیلی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن قاسم اردبیلی خلیلی شافعی بطائحی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی بطائحی شود.

علی خلیلی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن محمد خلیلی زیدی جیلی. وی در اوایل قرن پنجم هجری در قید حیات بود. او راست: 1 - الجمع بین الافادة و الافادات. 2 - المجموع، در دو مجلد. (از معجم المؤلفین بنقل از تراجم الرجال جنداری ص25).

علی خنجی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) ابن روزبهان بن محمد خنجی، ملقّب به زین الدین. عالم و جامع علوم منقول و معقول بود. وی در ماه صفر سال 707 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اجوبة ایرادات علی کتاب المحصول. 2 - شرح المنهاج بیضاوی. 3 - الشکوک علی الکافیة، در نحو. 4 - المعتبر فی شرح المختصر ابن حاجب. 5 - النهایة فی شرح الغایة. (از معجم المؤلفین بنقل از شدالازار شیرازی ص212).

علی خواجه.

[عَ خوا / خا جَ / جِ] (اِخ)دهی است از دهستان بناجو، بخش بناب شهرستان مراغه. واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری بناب و 3 هزاروپانصدگزی باختر راه ارابه رو بناب به میاندوآب. ناحیه ای است جلگه و باتلاقی و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی و 279 تن سکنه. آب آن از رودخانهء صوفی چای و از چاه تأمین می شود. و محصول آن غلات و کشمش و بادام است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی خواجه.

[عَ یِ خوا / خا جَ / جِ](اِخ) ابن عمرشاه سمرقندی. وی در سال 691 ه . ق. حاکم یزد بود و در عهد او واقعه ای برای یکی از صاحب ملکان روی داد که در تاریخ حبیب السیر نقل شده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص168 شود.

علی خواجه.

[عَ یِ خوا / خا جَ / جِ](اِخ) غجدوانی بخارائی. از فرستادگان چنگیزخان مغول به دربار سلطان محمد خوارزمشاه. پس از آنکه دو دولت چنگیزی و خوارزمشاهی هریک بسبب فتوحات خود، خاصه از میان رفتن قراختائیان هم مرز شدند، گروهی از بازرگانان مسلمان نزد چنگیزخان رفتند و مقداری پارچه های زربفت به خدمت او بردند و خان به بهای خوب کالای ایشان را خرید و جمعی از بازرگانان رعیت خود را به خوارزم فرستاد با هدیه های نفیس. فرستادگان چنگیز در ماوراءالنهر بخدمت خوارزمشاه رسیدند. محمود خوارزمی که «یَلَواج» یعنی فرستاده خطاب می شد و این علی خواجه بخارائی یا غجدوانی و یوسف اُتراری از جملهء فرستادگان بودند. چندی بعد در ماه صفر سال 617 ه . ق. که جوجی خان فرزند چنگیزخان مغول، شهر «جند» را مسخر ساخت و آنجا را غارت کرد همین علی خواجه را به امارت آن شهر گماشت. (از سیرهء جلال الدین) (حبیب السیر چ خیام ج3 ص30) (تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص22 و 34).

علی خوارزمی.

[عَ یِ خوا / خا رَ] (اِخ)ابن عَرّاق صناری خوارزمی، مکنّی به ابوالحسن. نحوی و لغوی و عروضی و فقیه و مفسر بود و در سال 539 ه . ق. در مذانة از قرای خوارزم درگذشت او راست: شماریخ الدرر فی تفسیر القرآن. (از معجم المؤلفین بنقل از معجم الادباء یاقوت ج14 ص63. بغیة الوعاة سیوطی ص343. و کشف الظنون حاجی خلیفه ص447 و 1019).

علی خوارزمی.

[عَ یِ خوا / خا رَ] (اِخ)ابن محمد بن علی بن احمدبن مروان عمرانی خوارزمی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عمرانی و ابوالحسن عمرانی شود.

علی خوافی.

[عَ یِ خوا / خا] (اِخ) (علی سرخ...)، مکنّی به ابومسلم. پهلوان دربار سلطان ابوسعید. رجوع به علی سرخ خوافی شود.

علی خوافی.

[عَ یِ خوا / خا] (اِخ) ابن قاسم خوافی سنجابی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی سنجابی شود.

علی خوانساری.

[عَ یِ خوا / خا] (اِخ)ابن ابی القاسم خوانساری. فقیه بود و درحدود سال 1238 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح الدرة، که کامل نشده است. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص37).

علی خوئی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) ابن علیرضا خوئی. شاعر بود (1292 - 1350 ه . ق.). او را دیوان شعری است محتوی بر اشعار عربی و فارسی. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص745 بنقل از الحدیقة المبهجهء اردوبادی).

علی خویشاوند.

[عَ یِ خوی / خی وَ](اِخ) (امیر...) یا حاجب علی قریب. از امرای بزرگ دربار سلطان محمود غزنوی. رجوع به حاجب (علی بن قریب...) شود.

علی خویی.

[عَ یِ خُ] (اِخ) نجفی. فقیه و اصولی بود و در اوایل محرم سال 1309 ه . ق. در نجف درگذشت و جسد او را در وادی السلام دفن کردند. او راست: رسالة علی حجیة الظن. (از معجم المؤلفین بنقل از فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص299).

علی خیابانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالعظیم تبریزی خیابانی حکیم آبادی. رجوع به علی تبریزی شود.

علی خیاط.

[عَ یِ خَیْ یا] (اِخ) ابن ابی سعدبن ابی الفرج خیاط، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و واعظ و اخباری اوایل قرن ششم هجری بود. او راست: الجامع فی الاخبار. (از معجم المؤلفین ج7 ص99).

علی خیاط.

[عَ یِ خَیْ یا] (اِخ) ابن محمد بن علی بن فارس، مشهور به خیاط بغدادی و مکنّی به ابوالحسن. از قاریان به شمار می رفت و در سال 450 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: الجامع فی القراءات العشر و قراءة الاعمش. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات القراء ابن جزری ج1 ص573. کشف الظنون حاجی خلیفه ص576).

علی خیاط.

[عَ یِ خَیْ یا] (اِخ) ابن حفناوی. وی طبیب بود. او راست: فتح الرحمان فی بدء خلق الانسان، که در سال 1213 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الازهریة ج6 ص124).

علی خیری.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن عمر خربونی مصری. متوفی در سال 1327 ه . ق. وی در دیوان وزارت اوقاف، کاتب بود. او راست: 1 - شرح الالفاظ الغریبة. 2 - ضیاءالعیون علی کشف الظنون. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص97. فهرس الازهریة ج6 ص118).

علی خیری.

[عَ یِ خَ] (اِخ) کوتاهیه ای رومی. وی در سال 1037 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: زبدة الفکر فی زیارة سیدالبشر (ص). (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج9 ص612).

علی خیطال.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن محمد بن سید نحوی بطلیوسی، مکنّی به ابوالحسن و مشهور به خیطال. رجوع به علی بطلیوسی شود.

علی خیقانی.

[عَ یِ خَ] (اِخ) ابن حسین خیقانی حلی نجفی. لقب او در «مصنفی علم الرجال» به صورت «خاقانی» ضبط شده است. وی فقیه و اصولی بود که در بیست وششم یا بیست وهفتم رجب سال 1334 ه . ق. در نجف اشرف درگذشت. و از جمله اساتید او شیخ انصاری و میرزای شیرازی و شیخ راضی و شیخ محمدحسین کاظمی و شیخ زین العابدین مازندرانی و شیخ علی بن میرزا خلیل طهرانی بوده اند. «خیقانی» منسوب است به «خیقان» که محلی است در سواد عراق. او راست: 1 - تعلیق بر فوائد آقا بهبهانی، درعلم رجال. 2- رساله ای در تمام ابواب اصول. 3 - رساله ای در مهمات فقه و قواعد آن. 4 - شرح اللمعة الدمشقیة. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص316) (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص133).

علی خیوانی.

[عَ یِ خَیْ] (اِخ) ابن یحیی خیوانی صنعانی. وی نابینا بود و در سال 1060 یا 1071 ه . ق. در صنعاء درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از خلاصة الاثر محیی ج3 ص197. ملحق البدرالطالع زبارة ص184).

علی دادسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی القاسم بن ابراهیم بن علی بن محمد دادسی مغربی. وی در حدود سال 1075 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - بدایة الطلاب فی علم وقت الیوم و الحساب، که بعداً خود آن را شرح کرد و به نام «اتحاف ذوی الالباب فی شرح بدایة الطلاب» نامید. 2 - فتح المغیث فی شرح الیواقیت. 3 - معونة الطلاب فی علم الحساب. 4 - الیواقیت لطالب معرفة المواقیت. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص76. فهرس الخدیویة ج5 ص330. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص168 ج2 ص732).

علی دارقطنی.

[عَ یِ رَ قُ] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن مهدی بن مسعودبن نعمان بن دیناربن عبدالله بغدادی دارقطنی شافعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی (ابن عمربن...) و دارقطنی شود.

علی دارکی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) (پهلوان...) وی از طرف امیرمحمد مظفر، کوتوال سیرجان بود. و در سال 745 ه . ق. امیر شیخ ابواسحاق اینجو پس از تسخیر شیراز به قصد تسخیر کرمان به سیرجان رفت اما پهلوان علی دارکی در یکی از قلاع متحصن شد و امیرشیخ چون از تسخیر آنجا مأیوس گشت، اطراف آن شهر را غارت کرد و بطرف کرمان رفت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص282 شود.

علی داعی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن قاسم بن محمد حسنی یمنی. متولد 1040 ه . ق. وی از صاحبان علم و ریاست بود و برای خود دعوت کرد و شهر صعدة را مسخر ساخت و به نام خود سکه زد و فعالیتهای بسیاری برای محاصرهء صنعاء کرد اما سودی نبخشید. سپس به صعدة بازگشت و در جمادی الاولای سال 1121 ه . ق. درگذشت. او راست: شرحی بر بحر زخار. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص64. ملحق البدرالطالع ص156).

علی داغستانی.

[عَ یِ غِ] (اِخ) ابن صادق بن محمد بن ابراهیم بن حسین بن محمد داغستانی شماخی حنفی. رجوع به علی شماخی شود.

علی داماد.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن علی رضوی تبریزی نجفی، مشهور به سیدعلی داماد، یا علی آقا داماد. او را از آن جهت «داماد» گفتند که شاگرد و داماد شیخ محمدحسن مامقانی بوده است. و دیگر از اساتید او میرزا حبیب الله رشتی بود. وی شخصی فقیه و اصولی و عارف به علم رجال بود که در سال 1257 ه . ق. در تبریز متولد شد و به عتبات عالیات هجرت نمود و مدتی بهمراهی مسلمانان علیه دولت انگلستان جهاد نمود که منتهی به شکست مسلمین در «شعیبة» به نزدیکی بصره گشت. و سرانجام در بیستم یا بیست ودوم صفر سال 1336 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - کتابی در اصول فقه، در سه مجلد. 2 - کتابی در علم رجال. 3 - مصباح الظلام فی شرح شرائع الاسلام، در شش مجلد. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص304) (از الذریعهء آقابزرگ ج1 ص207) (معجم المؤلفین عمررضا کحالة ج7 ص89 و 217).

علی دانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن صالح بن ابی لیث بن اسعدبن فرج بن یوسف طرطوشی دانی، مشهور به ابن عزالناس و مکنّی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و ادیب و شاعر بود. وی در سال 508 ه . ق. در طرطوشة متولد شد و در رمضان سال 566 ه . ق. در دانیة به قتل رسید. او راست: 1- شرح معانی التحیة. 2 - کتاب العزلة. (از معجم المؤلفین بنقل از التکملهء ابن ابار ص668. الدیباج ابن فرحون ص212. نیل الابتهاج ص199).

علی دانیالی.

[عَ یِ] (اِخ) فسوی برازی جهرمی، ملقّب به شهاب الدین. صوفی و محدث و از علمای زمان شاه طهماسب صفوی در قرن دهم هجری بود. او راست: جواهرالادراج و زواهرالابراج فی بعض الاحادیث الصحیحة النبویة المرویة عن الائمة. (از معجم المؤلفین ج7 ص89).

علی داودی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین داودی، مکنّی به ابوالقاسم. وی در هرات قاضی بود و در تر جمهء تاریخ یمینی ذکر او آمده است. رجوع به ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی ص252 شود.

علی دایه.

[عَ یِ یَ] (اِخ) رجوع به علی (ابن عبدالله) و تاریخ بیهقی شود.

علی دباغ.

[عَ یِ دَبْ با] (اِخ) ابن مصطفی دباغ حلبی شافعی، مشهور به میقاتی و مکنّی به ابوالفتوح. رجوع به علی میقاتی شود.

علی دده.

[عَ دَ دَ] (اِخ) ابن مصطفی موستاری سکتواری، ملقّب به علاءالدین و مشهور به علی دده و شیخ التربة. وی صوفی بود و در شهر موستار متولد شد و سپس ساکن مکهء مکرمه گردید و در سال 1007 ه . ق. در قلعهء صولنق شهید شد. او راست: 1 - تمکین المقام فی مسجدالحرام. 2 - خواتم الحکم و حل الرموز و کشف الکنوز لما فیها من لطائف العلوم و الحکم. 3 - فضائل الجهاد. 4 - محاضرة الاوائل و مسامرة الاواخر. 5 - مواقف الاخرة و اللطائف الفاخرة. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 243) (از الاعلام زرکلی). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: کشف الظنون حاجی خلیفه ص91 و سایر صفحات. الجوهرالاسنی خانجی ص104. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص750. اکتفاءالقنوع فندیک ص377. فهرس الخدیویة ج5 ص141 و ج6 ص137. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص196. الکشاف طلس ص138.

علی درجزینی.

[عَ یِ دَ جَ] (اِخ)خراسانی، ملقّب به معین الدین. وی در قرن یازدهم هجری میزیست و وزیر صفی قلی حاکم بغداد بوده است. او شعر نیز می سرود و نصرآبادی قسمتی از اشعار او را نقل کرده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص756 بنقل از تذکرهء نصرآبادی ص76).

علی دردزد.

[عَ یِ ؟] (اِخ) استرآبادی. وی شاعر بود و قسمتی از اشعار او در تذکرهء دولتشاه آمده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص756 بنقل از تذکرهء دولتشاه سمرقندی ص6. لطائف نامهء هروی ج1 ص20).

علی درزی.

[عَ دَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کوهپایه، بخش نوبران شهرستان ساوه. واقع در 18 هزارگزی خاور نوبران و 6 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، دارای 436 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود و محصول آن غلات، بن شن، بادام، انگور، گردو، سیب زمینی، لبنیات و میوه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است و از طریق غرق آباد می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علی دروغینی.

[عَ یِ دُ] (اِخ)(سپهسالار...) وی ازسرداران ترکان خاتون مادر سلطان محمد خدابنده بود. و بواسطهء دروغهای بزرگی که می گفت مشهور به «دروغینی» و یا «کوه دروغان» گشت. آنگاه که ترکان خاتون خوارزم را ترک گفت زمام کشور به دست این شخص افتاد و چون هیچ نوع خبرت و کفایتی نداشت، اختلال کارها فزونی یافت و اموال دیوان طعمهء مختلسان گشت. تا اینکه دو تن از نواب دیوان خوارزمشاه یعنی عمادالدین مشرف و شرف الدین وکیل، به خوارزم آمدند و به نام خوارزمشاه به ادارهء امور دیوان پرداختند. و نیز هنگامی که جلال الدین خوارزمشاه پس از مرگ پدر خود از جزیرهء آبسکون به خوارزم برگشت تا در مقابل حملهء چنگیز به دفاع برخیزد سپهسالار علی کوه دروغان و اربوقا پهلوان و اغل حاجب و قتلغ خان (توخی پهلوان ملقّب به قتلغ خان) با سپاهیانی که از بیادوت و قبیلهء ترکان خاتون بودند گردآمدند و مصمم بر قتل جلال الدین شدند، زیرا آنان معتقد به ترکان خاتون و ولیعهد دست نشاندهء او یعنی قطب الدین ازلاغ شاه برادر جلال الدین بودند. بدرالدین اینانج از این موضوع اطلاع یافت و جلال الدین را آگاه کرد و او با سیصد سوار و تیمورملک (دمرملک) که والی شهر خجند بود گریخت. رجوع به تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص43 و تاریخ جهانگشای جوینی چ لیدن ج1 ص97 و 98 و سیرة جلال الدین منکبرنی چ هوداس ص55 شود.

علی درویش.

[عَ یِ دَ] (اِخ) مشهور به سگ بچه. هنگامی که امیرتیمور گورکانی مشرف به مرگ شد، این علی درویش که به سگ بچه شهرت داشت، مأمور گشت که به تبریز برود، و نیز شیخ تیمور قوچین مأموریت یافت که بسوی هرات رود تا میرزا شاهرخ عمر را از کیفیت حادثه آگاهی دهند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص536 شود.

علی درویش.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن ابراهیم. از اهالی حلب بود، درسال 1289 ه . ق. متولد شد و در 7 ربیع الاول 1372 ه . ق. درگذشت. او راست: النظریات الحقیقیة فی علم القراءة الموسیقیة، در شش جلد. (از معجم المؤلفین بنقل از اعلام الادب ج1 ص236).

علی درویش.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن امیر بایزید جلایر. وی از کسانی بود که برای فتنه بین امیرحسین و امیرتیمور گورکانی، مکتوبی نزد امیرحسین در سالی سرای فرستادند، مبنی بر آنکه امیرتیمور به خیال استقلال شروع به جمع آوری سپاه کرده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص408 شود.

علی درویش.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن حسن بن ابراهیم انکوری مصری، مشهور به درویش. ادیب و نویسنده و شاعر بود و در قاهره در ماه محرم سال 1211 ه . ق. متولد شد. وی در دانشگاه ازهر وارد گشت و نزد شیخ مهدی وقویسنی و صاوی تحصیل کرد. سپس متمایل به ادبیات شد و آنگاه به نویسندگی و سرودن شعر پرداخت و در 27 ذیقعدهء سال 1270 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1 - تاریخ محاسن المیل لصور الخیل. 2 - الدرج و الدرک فی مدح خیار عصره و ذم شرارهم. 3 - دیوان شعر، که آن را «الاشعار بحمید الاشعار» نامید و شاگردش سلامة النجاری آن را جمع کرده است. 4 - سفینة فی الادب. و نیز او را سفرنامه ای (رحلة) است. (از معجم المؤلفین ج7 ص59). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: اعیان البیان سندوبی ص46 تاریخ آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان ج4 ص234. هدیة العارفین ج1 ص775. اعلام من الشرق و الغرب عبدالغنی حسن ص56. معجم المطبوعات سرکیس ص873. الاَداب العربیهء شیخو ج1 ص79. فهرس دارالکتب المصریة ج3 ص13. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص88. اکتفاءالقنوع فندیک ص485. فهرس المؤلفین بالظاهریة.

علی درویش بیک.

[عَ یِ دَ بَ] (اِخ)وی از امرای جهانگیرمیرزا در قلعهء اخسی بود. و او جزو کسانی است که وقتی سلطان محمودخان بن ابی سعیدبن محمد بن میرانشاه بجانب اخسی آمده بود در آن قلعه بودند و از آنجا به کاسان ماوراءالنهر (یا کاشان) رفتند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص227 شود.

علی دریدی.

[عَ یِ دُ رَ] (اِخ) ابن احمد دریدی، مکنّی به ابوالحسن. زبیدی نام او را نقل کرده و اصل او را از فارس دانسته است که در آن هنگام وراق بن درید والی آنجا بود. رجوع به معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص81 شود.

علی درینی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی درینی انباری، مکنّی به ابوالحسن و ملقب به ثقة الدولة. رجوع به علی انباری (ابن محمدبن...) شود.

علی دستاوی.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن هبة الله دستاوی شافعی، ملقّب به نورالدین. از مؤلفان فقه بود و در سال 707 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - الروضة. 2 - شرح کتاب التعجیز فی مختصر الوجیز فی الفروع الشافعیهء ابن یونس موصلی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص418 و 931).

علی دشتکی.

[عَ یِ دَ تَ] (اِخ) ابن احمدبن محمدمعصوم بن نظام الدین احمدبن ابراهیم بن سلام اللهبن عمادالدین مسعودبن صدرالدین محمد بن استادالبشر غیاث الدین منصوربن صدرالمحققین محمد بن غیاث الدین منصورالکبیر حسینی دشتکی، مشهور به سیدعلی خان و ملقّب به صدرالدین. رجوع به علیخان (ابن احمدبن محمدبن...) شود.

علی دقاق.

[عَ یِ دَقْ قا] (اِخ) ابن عبیدالله دقیقی بغدادی، مشهور به دقاق و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم (علی بن عبیدالله دقاق) و علی (ابن عبیدالله...) شود.

علی دقیقی.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن عبیدالله دقیقی بغدادی، مشهور به دقاق و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم (علی بن عبیدالله دقاق) و علی (ابن عبیدالله...) شود.

علی دکنی.

[عَ یِ دَ کَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن اسماعیل مهائمی دکنی هندی حنفی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مهائمی شود.

علی دمرداشی.

[عَ یِ دَ؟] (اِخ) ابن حجازی بن محمدبیومی حسنی ادریسی شاذلی شافعی خلوتی دمرداشی احمدی. رجوع به علی بیومی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن آیبک بن عبدالله تقصادی ناصری دمشقی، ملقب به علاءالدین. ادیب و شاعر و مورخ (728 - 801 ه . ق. ). او راست: 1 - تاریخ، که محتوی حوادث زمان مولف است. 2 - قصیده ای در مدح پیغمبر (ص). (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص726. ایضاح المکنون ج1 214. شذرات الذهب ج7 ص8. الضوءاللامع سخاوی ج5 ص194).

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن داودبن سلمان بن سلیمان عطار دمشقی شافعی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عطار شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عباس حسینی علوی دمشقی، مکنّی به ابوالقاسم و مشهور به نسیب. رجوع به علی نسیب شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن همام بن محمد بن ابراهیم بن حسن انصاری دمشقی، مشهور به ابن شاطر و مطعم و ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. عالم هیئت. رجوع به علی (ابن شاطر...) شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن ابی حزم قرشی دمشقی مصری شافعی مشهور به ابن نفیس و ملقّب به علاءالدین. رجوع به ابن نفیس و علی (ابن ابی حزم...) شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن ابی مجدبن شرف بن احمد حمصی دمشقی. رجوع به علی حمصی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن محمد دیری جوبری دمشقی شافعی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی دیری شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن موسی بن علی بن حسن بن محمد دمشقی شافعی، مشهور به ابن عمادالدین و به ابن وِسّ و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی (ابن عمادالدین...) شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن میمون ربعی دمشقی، مشهور به ابن ابی زروان. رجوع به علی ربعی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن حسن بن هبة اللهبن عبدالله بن حسین دمشقی شافعی، مشهور به ابن عساکر و ملقّب به ثقة الدین و مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به ابن عساکر و علی (ابن حسن...) شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن حسین بن عروهء مشرقی دمشقی حنبلی، مشهور به ابن زکنون و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی مشرقی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن خضربن حسن عثمانی دمشقی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عثمانی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن خلیل بن علی بن حسین دمشقی، مشهور به ابن قاضی عسکر و مکنّی به ابوالحسن. وی فقیه بود و در سال 608 ه . ق. در دمشق تولد یافت و در سال 651 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح الجامع الکبیر شیبانی، در فروع فقه حنفی. و صاحب کشف الظنون این کتاب را نظم دانسته است. (از معجم المؤلفین بنقل از تاج التراجم ابن قطلوبغا ص32. کشف الظنون ص570).

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن سودون یشبغاوی قاهری دمشقی حنفی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن سودون و علی (ابن سودون...) شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بهایی دمشقی غزولی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به «غزولی» و علی بهایی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن عثمان بن عمر بن صالح دمشقی شافعی، مشهور به ابن صیرفی و ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی صیرفی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن عثمان غزی دمشقی حنفی، ملقّب به شرف الدین. رجوع به علی غزی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن ابی العز دمشقی حنفی، ملقّب به علاءالدین. فقیه بود و در سال 731 ه . ق. متولد شد. وی مدتی عهده دار امر قضاء در دمشق بود و در سال 792 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - التنبیه علی مشکلات الهدایة، در فروع فقه. 2 - النوراللامع فیما یعمل به فی الجامع ای جامع بنی امیة. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص726. الاعلام زرکلی ج5 ص129).

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم دمشقی حنائی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حنائی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن علی بن ابراهیم بن علی بن عدنان حسینی دمشقی حنفی، مشهور به نقیب الاشراف. رجوع به علی نقیب الاشراف شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عباس بن شیبان دمشقی حنبلی، مشهور به ابن اللحام و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. وی فقیه و اصولی بود و در عید فطر سال 803 ه . ق. درگذشت. در حالی که سن او بیش از پنجاه سال بود. او راست: القواعدالاصولیة و الاخبارالعلمیة فی اختیارات الشیخ تقی الدین تیمیة. (از معجم المؤلفین بنقل از شذرات الذهب ابن عماد ج7 ص31. الدارس نعیمی ج2 ص124).

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالحمید هیتی بغدادی دمشقی صالحی. رجوع به علی هیتی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالعزیزبن فتوح بن ابراهیم تغلبی موصلی دمشقی شافعی، مشهور به ابن دریهم و ملقّب به تاج الدین. رجوع به ابن دریهم و علی (ابن محمد...) شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عثمان بن محمد بن رجب بن علاءالدین دمشقی شافعی، مشهور به ابن شمعة. محدث و نحوی و شاعر. اصل وی از بعلبک بود و در سال 1157 یا 1158 ه . ق. در دمشق متولد شد و در آنجا پرورش یافت و در سال 1219 یا 1229 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - حاشیه بر شرح بخاری قسطلانی. 2 - رساله ای در بسملة. 3 - نظم مفردات قواعد اعراب. (از معجم المؤلفین بنقل از روض البشر جمیل الشطی ص180. منتخبات التواریخ لدمشق تقی الدین ج2 ص671).

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عز اذرعی دمشقی حنفی، ملقّب به صدرالدین. رجوع به علی اذرعی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن سلیم دمشقی صالحی شافعی سلیمی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی سلیمی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی دمشقی محلی نمراوی شافعی، مشهور به قطبی و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی قطبی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن مرادبن علی بخاری الاصل دمشقی حنفی نقشبندی، مشهور به مرادی. رجوع به علی مرادی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد دمشقی شاذلی حنفی (درویش...). نقیب رمایه (تیراندازی) در دمشق بود و به سال 1130 ه . ق. درگذشت. او راست: مفتاح کنز در النظام فی اصول الرمایة و تعلیم الغلام. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص766. تاریخ آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان ج3 ص339). صاحب معجم المؤلفین (ج7 ص91) درگذشت این شخص را از قول صاحب ایضاح المکنون (ج 2 ص527) سال 1226 ه . ق. آورده است.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد سالم بن ولی الدین ترکمانی دمشقی حنفی. رجوع به علی ترکمانی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن محمد قابونی دمشقی حنفی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی قابونی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن مسلم بن محمد بن علی سلمی دمشقی شافعی خلوتی، مشهور به ابن سهروردی و مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به جمال الاسلام. رجوع به علی سهروردی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن مظفربن ابراهیم و یا هدیة بن عمر بن یزید کندی اسکندرانی و داعی. متوفی در 716 ه . ق. رجوع به علاءالدین (ابن مظفر...) شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن ناصرالدین بن احمد طرابلسی دمشقی حنفی. رجوع به علی طرابلسی شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن یزید دمشقی صاحب القاسم، مکنّی به ابوعبدالملک. از روات حدیث بود. و نیز رجوع به ابوعبدالملک (ابن علی...) شود.

علی دمشقی.

[عَ یِ دِ مَ] (اِخ) باقانی قادری، ملقّب به نورالدین. رجوع به علی قادری شود.

علی دمنتی.

[عَ یِ دِ ؟] (اِخ) ابن سلیمان دمنتی بوجمعوی مغربی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. فقیه و محدث و مورخ و مفسر و شاعر بود و در سال 1234 ه . ق. در دمنات متولد شد و در 28 ربیع الثانی 1306 ه . ق. در مراکش درگذشت. او راست: 1 - تفسیرالقرآن. 2 - دیوان شعر در مدحهای نبوی. 3 - کتابی در مناقب شیخ ابوالعباس بستی، مدفون در مراکش. 4 - النصیحة التامة للخلیقة العامة. 5 - نور مصباح الزجاجة علی سنن ابن ماجة. (از معجم المؤلفین ج7 ص103). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است. فهرس المؤلفین بالظاهریة. فهرس الفهارس کتانی ج1 ص123. هدیة العارفین ج 1 ص776. دلیل مورخ المغرب ابن سودة ص226. السعادة الابدیهء محمد فتحی ص112. معجم المطبوعات ص527. ایضاح المکنون ج1 ص419 و سایر صفحات. فهرس الازهریة ج1 ص286 و سایر صفحات و مجلدات. فهرس الخدیویة ج1 ص339 و سایر صفحات و مجلدات. فهرس الحدیث از المکتبة البلدیة ص25 و سایر صفحات.

علی دمیاطی.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بنای دمیاطی. رجوع به علی بنا شود.

علی دمیاطی.

[عَ یِ دَ] (اِخ) منطلا. او راست: 1 - اسئلة فی دقائق من علوم مختلفة، که در سال 1193 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. 2 - نکت القواعد النحویة. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس دارالکتب المصریة ج2 ص172 و ج6 ص202).

علی دواداری.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن محمد بن علاءالدین دواداری، مشهور به ابن کلاس. شاعر بود و در دمشق به سربازی اشتغال داشت و در سال 703 ه . ق. در حطین از قرای صفد فلسطین درگذشت. او را مجموعه ها و تعلیقاتی است. (از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص155). و رجوع به فوات الوفیات ج 2 ص 84 و الدررالکامنة ج3 ص123 شود.

علی دوالیبی.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن عبدالمحسن بن دوالیبی بغدادی شامی حنبلی، مکنّی به ابوالمعالی و ملقّب به عفیف الدین. محدث و مورخ و خطیب بود. وی در 11 محرم سال 779 ه . ق. در بغداد متولد شد سپس به دمشق رفت و ساکن آنجا گردید و عهده دار خطابة در جامع مظفری و در مشیخهء شیخ ابی عمر شد و در حدود سال 858 ه . ق. در صالحیهء دمشق درگذشت و جسد او در دامنهء کوه قاسیون دفن شد. او راست: 1 - الارشاد فی فضل ارباب الذکر و الجهاد. 2 - شرح حال محمد بن اسماعیل بخاری. (از معجم المؤلفین بنقل از شذرات الذهب ابن عماد ج7 ص293. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 70. فهرس مخطوطات الظاهریهء یوسف عش ج6 ص 222).

علی دورقی.

[عَ یِ دَ رَ] (اِخ) ابن مهزیار اهوازی دورقی شیعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اهوازی شود.

علی دوست طغائی.

[عَ یِ طُ] (اِخ)وی و «اوزون حسن» در سال 888 ه . ق. امارت اخسی و مرغینان را به عهده داشتند. و در الذریعه آمده است که وی نوادهء میرزا علیکه و شاعر بود و تخلص او «رفیقی» بوده است. و در تذکرهء حسینی او از معاصرین جامی شمرده شده است. رجوع به الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص 756. مجالس النفائس میرعلیشیر ج5 ص111 و 383. تذکرهء حسینی ص123. حبیب السیر چ خیام ج4 ص228 و سایر صفحات شود.

علی دوسی.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن حسن هنائی، مشهور به کراع النمل و دوسی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی کراع النمل شود.

علی دوعاجی.

[عَ یِ] (اِخ) ادیب و داستانسرا و روزنامه نگار بود و در تونس در سال 1327 ه . ق. متولد شد و در 25 ایار (مه) سال 1368 ه . ق. درگذشت. وی داستانهای بسیاری به زبان عامیانه دارد. و نیز او راست: رحلة بین حانات البحر الابیض المتوسط. (از معجم المؤلفین ج7 ص91).

علی دوعنی.

[عَ یِ دَ عَ] (اِخ) ابن عبدالله باراس دوعنی حضرمی. صوفی و از اهل طریقت بود. وی در 19 ربیع الاول سال 1054 ه . ق. در حُزیبة از اعمال دوعن در حضرموت درگذشت. او راست: 1 - شرح قصیدهء ابوبکر عیدروسی. 2 - دو شرح کوچک و بزرگ بر الحکم العطائیة. (از معجم المؤلفین بنقل از خلاصة الاثر محیی ج3 ص172. ملحق البدرالطالع زبارة ص169. هدیة العارفین ج1 ص756).

علی دولابی.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن محمد دولابی. وی از فقیهانی بود که از مذهب فقهی محمد بن جریر طبری پیروی می کردند و پیش از سال 310 ه . ق. میزیست. او راست: 1 - اثبات الرسالة. 2 - اصول اصغر. 3 - اصول اکبر. 4 - اصول اوسط. 5 - اصول الکلام. 6 - افعال النبی (ص). 7 - التبصیر. 8 - الرد علی ابن المغلس. 9 - رسالهء کذبتما. 10 - عبارة الرؤیا. 11 - القراآت. 12 - کتاب فی بسم الله الرحمان الرحیم. 13 - المسألة فی افتراض الاماء. 14 - نامه به بربرالحزمی. 15 - نامه به علی بن عیسی. 16 - نامه به نصر قشوری. (از الفهرست ابن الندیم) (معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص678).

علی دولی.

[عَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کبودگنبد، بخش کلات شهرستان دره گز. واقع در 35 هزارگزی جنوب کبودگنبد. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و 110 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و نخود است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی دهخوارقانی.

[عَ یِ دِ خا رِ] (اِخ)(خواجه...) وی شاعر و از اهالی «بادام یار» از قرای دهخوارقان بود. و در سال 699 ه . ق. در عهد غازان خان درگذشت. بعضی اشعار او در کتاب «دانشمندان آذربایجان» آمده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص751 بنقل از دانشمندان آذربایجان ص100).

علی دهکی.

[عَ یِ دِ هَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد دهکی رازی، مکنّی به ابوالقاسم. وی از اهالی «دهک» بود که یکی از قرای ری است. کتاب اغانی را نزد ابوالفرج اصفهانی خواند. پدر او ابوالفرج ابراهیم از منشیان بزرگ شیراز و داماد ابوالفضل عباس شیرازی وزیر بختیار بود. (از معجم الادباء، چ مارگلیوث ج5 ص 78). و نیز رجوع به ابن الدهکی شود.

علی دیبلی.

[عَ یِ دَ بُ] (اِخ) ابن احمدبن محمد دیبلی شافعی. فقیه بود و در حدود سال 400 ه . ق. درگذشت. و دیبلی منسوب است به شهر دیبل، در ساحل دریای هند. او راست: 1 - ادب القضاء. 2 - شرح ادب القاضی. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص485).

علی دیربی.

[عَ یِ دَ رَ] (اِخ) ابن علی دیربی شافعی، مکنّی به ابونصر. صوفی بود. او راست: مختصر فتح الملک المجید المولف لنفع العبید، که در ششم جمادی الاولای سال 1216 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الخدیویة ج2 ص228).

علی دیری.

[عَ یِ دَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن محمد دیری جوبری دمشقی شافعی، ملقّب به علاءالدین و مکنّی به ابوالحسن. ادیب و شاعر بود و در سال 857 ه . ق. در قریهء شوبک از بلاد نابلس متولد شد و در 937 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از شذرات الذهب ج2 ص222. الکواکب السائرة ج2 ص200).

علی دیک.

[عَ یِ] (اِخ) از فضلای قرن سیزدهم مصر بود. او راست: عمل الدواوین المتواتر فی بیان رسوم الدفاتر، که در سال 1289 ه . ق. در قاهره به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس دارالکتب المصریة ج6 ص133).

علی دیلمی.

[عَ یِ دَ لَ] (اِخ) ابن بویهء دیلمی، ملقّب به عمادالدولة. رجوع به عمادالدولهء دیلمی شود.

علی دیلمی.

[عَ یِ دَ لَ] (اِخ) رکن الدوله حسن بن بویة دیلمی، ملقّب به فخرالدوله و مکنّی به ابوالحسن. سومین تن از دیالمهء ری و همدان و اصفهان که از سال 366 تا 376 ه . ق. سلطنت کرد. رجوع به فخرالدولة دیلمی شود.

علی دیلمی.

[عَ یِ دَ لَ] (اِخ) ابن محمد دیلمی (شیخ الامام...)، مکنّی به ابوالحسن. او راست: عطف الالف و المألوف. (از کشف الظنون ص1142).

علی دیناری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن دینار دیناری نحوی، مکنّی به ابوالحسن. وی از فرزندان دیناربن عبدالله بود و در سال 463 ه . ق. درگذشت. پدر او ابوالفتح محمد، از صاحبان علم و محدثان به شمار می رفت. (از معجم الادباء یاقوت چ مارگلیوث ج5 ص409).

علی دینوری.

[عَ یِ دَ نَ وَ] (اِخ) ابن عبدالواحد دینوری، مکنّی به ابوالحسن. قاری بود. وی از قزوینی و ابومحمد خلال و عده ای دیگر روایت کرد. و ابن الجوزی از او روایت دارد. او در جمادی الاخرهء سال 521 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین بنقل از شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص64. مرآة الجنان یافعی ج3 ص228).

علی دینوری.

[عَ یِ دَ نَ وَ] (اِخ) ابن محمد بن سهل صائغ دینوری، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی صائغ شود.

علی دیوانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن ابی محمد بن ابی سعدبن عبدالله واسطی، مشهور به دیوانی و مکنّی به ابوالحسن، قاری و شاعر بود. در سال 663 ه . ق. متولد شد. و بسال 743 ه . ق. در واسط درگذشت. او راست: 1 - ارجوزهء نظم اللوامع فی الشواذ. 2 - روضة التقریر فی الخلف بین الارشاد و التیسیر که نظم الارشاد قلانسی است. (از معجم المؤلفین بنقل از طبقات القراء ابن جزری ج1 ص580. الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص104. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص718. کشف الظنون حاجی خلیفه ص594 و 925).

علی ذکره السلام.

[عَ لا ذِ رِ هِسْ سَ](ع جمله اسمیه دعایی) بر یاد او درود باد! || (اِخ) لقبی است که اسماعیلیان برای چهارم از دعاة خود، جهت تعظیم او داده اند. و نام وی حسن بن محمد بن بزرگ امید است و در سال 520 ه . ق. متولد شد و از کودکی به تحصیل مسائل عقلی و نقلی مذهب اسماعیلیه پرداخت و فضیلیتی کسب کرد و از آنجا که پدرش محمد شخصی بغایت عامی بود، الموتیان این حسن را در جنب پدر عالمی متفوق و دانائی بزرگ می دانستند و می پنداشتند که امامی که حسن صباح وعده داده است همین شخص می باشد و او نیز با ایما و اشاره این تصور را تقویت می کرد. سرانجام پدرش از این وضع هراسیده جمعی از مخالفان خود یعنی قائلین به امامت پسرش را با وضعی فجیع به قتل رساند. در نتیجه او نیز از ترس پدر دست از دعوی خویش برداشت. و چون محمد بن بزرگ امید درگذشت، حسن بجای پدر بر مسند حکومت نشست و این بار دعوی نیابت امامت کرد و شرح آن واقعه به اجمال چنین است که: در روز هفدهم رمضان سال 559 ه . ق. فرمان داد تا اهالی ولایات در میدان مصلای الموت گرد آمدند و خود بر منبری که روی به سمت قبله داشت و بر چهار رکن آن چهار رایت به رنگهای سپید و سرخ و زرد و سبز قرار داده بودند، صعود کرد و چنان نشان داد که از جانب مقتدی، یعنی امام مفقود، کسی نزد او آمده است و به زبان ایشان خطبه آورده. آنگاه بر سر منبر فصلی فصیح و بلیغ ایراد کرد و خطبه ای به لغت عربی خواند به این عنوان که سخن امام است و یکی از حاضران ترجمهء آن الفاظ را برای سایرین تقریر می کرد. مضمون خطبه چنین بود که: حسن بن محمد بن بزرگ امید خلیفه و داعی و حجت ما است، باید که شیعهء ما در امور دینی و دنیاوی مطیع و متابع او باشند و حکم او حکم ما دانند و قول او قول ما شناسند و بدانند که مولای ما ایشان را شفیع شد و شما را به خدا رسانید... پس از پایان خطبه، دو رکعت نماز عید بگزارد و خوان بنهادند و قوم افطار کردند و این روز را «عید قیامت» خواند. و این رسم از آن روز نزد ملاحده بر جای ماند. و اسماعیلیان چون از این تاریخ، به فتوای حسن بن محمد امور دینی و ارکان شرائع را فروگذاشتند، ایشان را ملحد خواندند. چندی بعد حسن بن محمد که تا کنون خود را قائم مقام و نائب امام و فرزند محمد بن بزرگ امید می دانست، چنین ادعا کرد و تصریح نمود که گرچه در ظاهر او را پسر محمد بن بزرگ امید دانسته اند اما در حقیقت وی امام وقت است و از اولاد نزاربن مستنصر می باشد.
الموتیان را دربارهء چگونگی عوض شدن وی (که از اولاد نزار است) با فرزند محمد بن بزرگ امید، داستانی است که شرح آن در جامع التواریخ آمده است. اما اسماعیلیه و نزاریه در عدد آباء میان حسن و نزار به دو گروه شدند، قومی میان آنها سه پدر قائلند یعنی او راحسن بن القاهر بقوة اللهبن المهتدی بن هادی بن نزاربن مستنصر بالله می دانند. و گروهی میان آنان بیش از دو پدر نمی دانند و «القاهر بقوة الله» را لقب خود حسن دانند. و در عرف طائفهء نزاریه شهرت او به «علی ذکره السلام» بوده است :
غم را کجا وجود بماند، چو ما بریم
نام محمد بن علی ذکره السلام.
و آن در اصل جمله ای دعایی بود که به ایام وی به هم می گفتند و بعد با همین لقب مشهور شد. حسین بن محمد را دربارهء امور دینی و فلسفهء ارکان شریعت معتقدات خاصی است که بتفصیل در جامع التواریخ آمده است. حسن بن محمد سرانجام پس از چهار سال حکومت در روز یکشنبه ششم ربیع الاول سال 561 ه . ق. در قلعهء لَمبَسَر (یا لَمَّسَر) به کارد برادرزنش حسن بن ناماور (یا نامور) که از بقایای آل بویه بود به قتل رسید. (از جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله همدانی چ دبیرسیاقی صص8 - 101) (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص471) (از دستورالوزراء خوندمیر ص228).

علی ذماری.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن حسن بن احمدبن حسین بن علی بن یحیی بن محمد شبیبی ذماری. رجوع به علی شبیبی شود.

علی ذوالفقار.

[عَ یِ ذُلْ فَ] (اِخ) از قضات مصر و رئیس دادگاه ملی منصورة بود. او راست: رسالة فی شرح اثبات الدیون و التخلص منها، که در سال 1310 ه . ق. در زمان حیات مؤلف در قاهره به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس القوانین المکتبة البلدیة ج10. فهرس الازهریة ج 6 ص63).

علی ذوالقدرلو.

[عَ یِ ذُلْ قَ] (اِخ)(علی بیک...). حاکم شیراز. رجوع به علی بیک ذوالقدرلو شود.

علی ذوالکفایتین.

[عَ یِ ذُلْ کِ یَ تَ](اِخ) ابن ابی الفضل محمد بن حسین بن محمد بن عمید، مکنّی به ابوالفتح، فرزند ابن عمید بود. در سال 337 ه . ق. متولد شد و در سن بیست ودو سالگی که پدرش درگذشت، رکن الدوله امر وزارت را به او سپرد. اما عضدالدوله پسر رکن الدوله از وی رنجیده بود و سبب مهم آن این بود که چون عضدالدوله از بغداد بیرون رفت، این ابوالفتح علی پیش بختیار رفت و خلعت او پوشید و از او اقطاع گرفت و بختیار او را لقب ذوالکفایتین داد. و مویدالدوله نیز بواسطهء تکبری که ابوالفتح داشت و نیز بسبب شکوه و جلالی که او بین دیلمیان یافته بود بر وی حسد برد و صورت حال به برادر خود عضدالدوله که در اصفهان بود، فرستاد. عضدالدوله نیز که از او رنجیده بود، به مؤیدالدوله نوشت که او را دفع کند. و بدین ترتیب ابوالفتح علی در روز یکشنبه دوم ربیع الاول سال 366 ه . ق. به دست مؤیدالدوله به قتل رسید. (از تجارب السلف نخجوانی ص230). و نیز رجوع به ذوالکفایتین شود.

علی ذهلی.

[عَ یِ ذُ] (اِخ) ابن حسن ذهلی افطس، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی افطس شود.

علی ذیبینی.

[عَ یِ ذَ بَ] (اِخ) ابن قاسم حنش ذیبینی صنعانی. رجوع به علی حنش شود.

علی رابض.

[عَ یِ بِ] (اِخ) ابن محمودبن محمد رابض بدخشانی. او راست: اخلص الخالصة، که ملخصی است از خالصة الحقائق لما فیه من اسالیب الدقائق تألیف عمادالدین محمودبن احمد فارابی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص699).

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) متوفی در سال 686 ه . ق. او راست: تهذیب الاسماء و اللغات. (از معجم المؤلفین ج7 ص92).

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) مشهور به متکلم. رجوع به علی متکلم شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد دهکی رازی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی دهکی شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن مکی رازی، ملقّب به حسام الدین. رجوع به علی (ابن مکی...) شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن بندار رازی حنفی، مکنّی به ابوالقاسم. متوفی در سال 474 ه . ق. او راست: شرح الجامع الصغیر فی الفروع، محمد بن حسن شیبانی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ج1 ص563).

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن جعفربن سعید سعیدی رازی حذاء. مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حذاء شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین بن جنید رازی، مشهور به مالکی و مکنّی به ابوالحسن. محدث و حافظ بود. سفرهای بسیار کرد و نزد ابوجعفر نفیلی به کسب دانش پرداخت و در سال 291 ه . ق. در سن بیش از هشتادسالگی درگذشت. او راست: حدیث مالک. (از معجم المؤلفین بنقل از تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص14. شذرات الذهب ابن عماد ج2 ص208).

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حمزة بن علی بن طلحة بن علی رازی الاصل بغدادی المولد و المسکن، مکنّی به ابوالحسین و مشهور به ابن بقشلان و ملقّب به علم الدین. وی در سال 515 ه . ق. در بغداد متولد شد سپس به شام رفت و از آنجا به مصر سفر کرد و در شعبان سال 559 ه . ق. در مصر درگذشت. او را خطی بسیار خوب بود. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج5 ص204).

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن خلیل بن ابراهیم بن محمدعلی رازی طهرانی نجفی. رجوع به علی تهرانی (ابن خلیل بن..) شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عباس خراذینی رازی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی خراذینی شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبیداللهبن حسن بن حسین بن بابویه قمی رازی. رجوع به علی قمی شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن مجاهدبن مسلم بن رفیع کابلی رازی کندی، مکنّی به ابومجاهد. رجوع به کابلی (ابومجاهد علی بن...) و علی (ابن مجاهدبن مسلم...) شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن علی خزاز رازی قمی، مکنّی به ابوالقاسم. رجوع به علی خزاز شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد رازی، ملقب به زین الدین و مکنّی به ابوالحسن. متکلم و شاعر قرن ششم هجری بود. او راست: 1 - دقائق الحقایق. 2 - مسائل فی المعدوم و الاحوال. 3 - مناظرات و نیز اشعاری دارد. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص79. فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص 323. تذکرة المتبحرین ص489).

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمودبن حسن حمصی رازی شیعی، ملقّب به جمال الدین. رجوع به علی حمصی شود.

علی رازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمودبن محمد بن مسعودبن محمودبن محمد بن محمد بن محمد بن عمر شاهرودی بسطامی هروی رازی فخری بکری حنفی، مشهور به مصنفک و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی راسبی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن احمد راسبی، مکنّی به ابوالحسن. وی بر حدود واسط تا جندی شاپور و از شوش تا شهرزور امارت می کرد و ثروتی فراوان داشت و نزد خلفا وجهه ای به دست آورد و در جندی شاپور درگذشت. (از الاعلام زرکلی بنقل از النجوم الزاهرة ج3 ص183. دول الاسلام ذهبی ج1 ص144).

علی رافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن قاسم بن علیف بن هیس بن سلیمان بن عمروبن نافع حکمی زبیدی رافعی شراحیلی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی حکمی شود.

علی راکبی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن علی جلاد راکبی نخلی حنفی. رجوع به علی جلاد شود.

علی رامتینی.

[عَ یِ] (اِخ) وی شاعر و از اهالی رامتین که از مضافات بخارا است بود و سپس به خوارزم رفته در آنجا درگذشت. شرح حال و قسمتی از اشعار او در مجمع الفصحاء آمده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص756 بنقل از مجمع الفصحاء ج1 ص338).

علی رامز.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن ابراهیم رامزبن ابراهیم حسن. وی دارای درجهء دکتری در طب بود و در موسیقی و نقاشی و رسم توانایی داشت. و تحصیلات خود را در ایتالیا و آلمان به انجام رسانده بود. تولد او در قاهره در سال 1292 ه . ق. و وفاتش در نهم حزیران سال 1346 ه . ق. بوده است. او راست: کتابی دربارهء نباتات کشورهای گرمسیر. (از معجم المؤلفین بنقل از معجم الاطباء ص296).

علی رامشی.

[عَ یِ مُ] (اِخ) ابن محمد بن علی رامشی بخاری ضریر، ملقّب به حمیدالدین. فقیه و اصولی و محدث و مفسر بود و در سال 666 یا 667 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - شرح النافع، در فروع فقه حنفی. 2 - الفوائد، در فروع فقه حنفی. (از معجم المؤلفین بنقل از تاج التراجم ابن قطلوبغا ص34. کشف الظنون حاجی خلیفه ص2033. الفوائدالبهیهء لکنوی ص125، ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص616. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص711).

علی رامهرمزی.

[عَ یِ هُ مُ] (اِخ) ابن احمدبن فضل رامهرمزی اربکی، مکنّی به ابوطاهر. رجوع به علی اربکی شود.

علی رامهرمزی.

[عَ یِ هُ مُ] (اِخ) ابن عیسی صائغ رامهرمزی نحوی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی صائع (ابن عیسی...) شود.

علی رامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن قاسم سعدی حلبی رامی. او راست: التعلیم و الاعلام فی رمی السهام، که آن را برای امیر برسبای چرکسی تألیف کرد. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص425).

علی راوندی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) ابن فضل اللهبن علی بن عبیدالله حسنی راوندی، ملقب به عزالدین، فقیه و مفسر و ادیب و نویسندهء قرن هفتم هجری بود و در سال 599 ه . ق. متولد شد و در سال 652 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: 1 - تفسیر القرآن. 2 - حسیب النسیب للحسیب النسیب. 3 - الطرازالمذهب فی ابرازالمذهب. 4 - مجمع الطوائف و منبع الطرائف. 5 - نثراللاَلی لفخر المعالی. (از معجم المؤلفین ج7 ص166).

علی رباطی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن حسین رباطی مغربی مالکی، مشهور به ابن بری و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به ابن بری و علی (ابن محمدبن...) شود.

علی ربعی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن احمدبن عرام بن احمد ربعی اسوانی. عالم و ادیب مصری بود و در سال 580 ه . ق. درگذشت. و او را تألیفات بسیاری است. ((از معجم المؤلفین بنقل از الاعلام زرکلی ج5 ص61. الطالع السعید ص198).

علی ربعی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن میمون ربعی دمشقی، مشهور به ابن ابی زروان، محدث وحافظ بود. در سال 362 ه . ق. متولد شد و در ماه صفر 436 ه . ق. در دمشق درگذشت. و در باب توما دفن شد. (از معجم المؤلفین بنقل از سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص129. تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص 8. الوافی صفدی ج12 ص34).

علی ربعی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن عدلان بن حمادبن علی ربعی موصلی، ملقّب به عفیف الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی موصلی شود.

علی ربعی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن عیسی بن فرج بن صالح ربعی شیرازی الاصل بغدادی، مکنّی به ابوالحسن و ملقّب به کمال الدین و منعوت به ابن الاخت. وی نحوی و لغوی بود و در سال 328 ه . ق. متولد شد. ابتدا نزد ابوسعید سیرافی تحصیل کرد سپس به شیراز رفت و نزد ابوعلی فارسی تلمذ کرد و مدت بیست سال ملازم وی بود آنگاه به بغداد بازگشت و در دهم محرم سال 420 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1 - البدیع، در نحو. 2 - التنبیه علی خطاء ابن جنی فی تفسیر شعر المتنبی. 3 - شرح ایضاح ابی علی فارسی، در نحو. 4 - شرح البلغة. 5 - شرح مختصر جرمی. (از معجم المؤلفین ج7 ص164). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: عیون التواریخ ابن شاکر ج13 ص111. سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص287. الوافی صفدی ج12 ص 134. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص433. معجم الادباء یاقوت ج14 ص78. انباءالرواة قفطی ج2 ص297. نزهة الالبای انباری ص414. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص216. کشف الظنون حاجی خلیفه ص212. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص172. روضات الجنات خوانساری ص483. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص686. نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن عیسی بن..) شود.

علی ربعی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن محمد بن صافی بن شجاع ربعی مالکی، مکنّی به ابوالحسن. مورخ و ساکن دمشق بود و در سال 435 یا 444 ه . ق. درگذشت. او راست: الاعلام فی فضائل الشام. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس المؤلفین بالظاهریة. کشف الظنون حاجی خلیفه ص1275. مقدمة فضایل الشام صلاح الدین منجد. فهرس المخطوطات المصورهء لطفی عبدالبدیع ج 2 ص 199. الاعلام زرکلی ج5 ص146. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص687).

علی ربعی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن محمد ربعی، مشهور به لخمی و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی شود.

علی ربعی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن محمودبن حسن بن نبهان یشکری ربعی. رجوع به علی یشکری شود

علی ربعی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن مقرب بن منصوربن مقرب بن حسن بن عزیزبن ضبار ربعی عیسونی احسائی، ملقّب به جمال الدین و مکنّی به ابوعبدالله. شاعر بود و از آل عیون به شمار می رفت که امیران احساء بودند. وی در سال 572 ه . ق. متولد شد و به عراق سفر کرد و مدتی در بغداد سکونت گزید سپس به موصل رفت و الناصر و آل ایوب را مدح کرد و به بحرین بازگشت و در سال 629 ه . ق. در آنجا درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین بنقل از الوافی صفدی ج12 ص209. اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص327. فوایدالرضویهء عباس قمی ج1 ص330. تذکرة المتبحرین ص490. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص706. الاعلام زرکلی ج5 ص175). و رجوع به معجم البدان یاقوت ج6 ص259 و الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص30 و 747 شود.

علی رتبلی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن احمدبن مجمد رتبلی، مکنّی به ابوالحسن. او راست: ادب القاضی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ج1 ص47).

علی رجبی.

[عَ یِ رَ جَ] (اِخ) ابن یوسف بن حیدرة بن حسن رجبی، ملقّب به شرف الدین و مکنّی به ابوالحسن. وی طبیب و حکیم و ادیب بود. در سال 583 ه . ق. در دمشق متولد شد و در سال 667 ه . ق. در همین شهر درگذشت. او راست: 1 - حواشی بر شرح ابن ابی صادق بر مسائل حنین. 2 - حواشی بر قانون ابن سینا. 3 - خلق الانسان و هیئة اعضائه و منفعتها. (از معجم المؤلفین ج7 ص265). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج12 ص331. عیون الابناء ابن ابی اصیبعة ج2 ص195. کشف الظنون حاجی خلیفه ص723. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص439. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص711.

علی رحالة.

[عَ یِ رَحْ حا لَ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی هروی موصلی، مکنّی به ابوالحسن. رحالهء (جهانگرد) قرن ششم هجری. رجوع به ابوالحسن سیاح و علی (ابن ابی بکربن...) شود.

علی رحبی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن محمد بن سلامهء روحانی مقری رحبی، مکنّی به ابوالحسن. وی محدث و مقری بود. رجوع به علی روحانی شود.

علی رزاز.

[عَ یِ رَزْ زا] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن داود رزاز. محدث بود و در 419 ه . ق. درگذشت. او را جزوه ای در حدیث است. (از معجم المؤلفین بنقل از لسان المیزان ابن حجر ج4 ص169).

علی رستغفنی.

[عَ یِ رَ تَ فَ ] (اِخ) ابن سعید رستغفنی حنفی، مکنّی به ابوالحسن. عالم و فقیه و متکلم و از یاران بزرگ ماتریدی بود. درگذشت وی پیش از سال 333 ه . ق. رخ داد. او راست: 1 - ارشادالمهتدی فی اصول الدین. 2 - الزوائد و الفوائد فی انواع العلوم. 3 - الفتاوی. (از معجم المؤلفین بنقل از تاج التراجم ابن قطلوبغا ص30. الجواهرالمضیة ج1 ص362. کشف الظنون ص67).

علی رسموکی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد رسموکی. لغوی و نحوی بود و در سال 1049 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - تقییدالامثلة المستحضرة لبعض مسوغات الابتداء بالنکرة. 2 - مسائل نحویة. 3 - نبراس القواعد النحویة. (از معجم المؤلفین بنقل از بروکلمن ج2 ص676).

علی رسولی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن داود المؤیدبن یوسف المظفر رسولی، ملقّب به سیف الدین و الملک المجاهد. پنجمین از سلسلهء رسولیان یمن بود. وی در سال 706 ه . ق. در زبید متولد شد و در سال 721 ه . ق. پس از مرگ پدرش مدت یک سال سلطنت کرد ولی امرا و ممالیک وی را خلع کردند و پس از چند ماه، دیگر بار او را به سلطنت بازگرداندند. رسولی در سال 751 ه . ق. به سفر حج رفت و چون اعضای حکومت مصر می پنداشتند که وی درصدد کوتاه کردن دست مصریان از حجاز است وی را به جبر از مکه به مصر بردند و مدت چهارده ماه در آنجا به سر برد سپس به کشور خویش بازگشت و در سال 764 ه . ق. در عدن درگذشت و جسد او به تعز منتقل گردید. وی فرمانروائی زیرک و ستوده خصال و شاعر و ادیب بود و شاعران و دانشمندان را بسیار گرامی می داشت. آثار بسیاری از او بر جای مانده که از آن جمله است: شهر ثعبات، مدرسه ای در مکه در جنب حرم، مدرسه ای در تعز، مسجدی در نویدرة در نزدیکی باب زبید و مدرسه ای در زبید که همگی به اشارت وی بنیان نهاده شد. وی را کتب و تألیفاتی نیز میباشد که از آن جمله است: 1 - الاقوال الکافیة فی الفصول الشافیة. 2 - الخیل صفاتها و انواعها و بیطرتها. 3 - دیوان شعر. (از الاعلام زرکلی بنقل از العقوداللؤلؤیة ج2 ص2. الدررالکامنة ج3 ص49. البدرالطالع ج1 ص444. ابن خلدون ج5 ص513) (از طبقات سلاطین اسلام ص88). و رجوع به معجم الانساب زامباور ص184 شود.

علی رسولی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن رسول. مسعود آخرین سلطان سلسلهء ایوبی عربستان در سال 619 ه . ق. وی را که پسر «رسول» و فرستادهء خلیفهء عباسی بود، به حکومت مکه تعیین کرد. پسر این علی، یعنی الملک المنصور نورالدین عمر، پس از وفات مسعود در سال 625 ه . ق. در یمن علم استقلال برافراشت و سلسلهء رسولیان یا آل رسول را تشکیل داد. (از طبقات سلاطین اسلام ص88). ونیز رجوع به الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص151 و معجم الانساب زامباور ص185 شود.

علی رشتی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) وی خطاط بود و شعر نیز می گفت. او در جوانی به اصفهان بیامد و در خط نستعلیق مهارت یافت و در آنجا مدح منوچهرخان بکرد. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص756 بنقل از المدایح المعتمدیة).

علی رشیدی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن شمس الدین بن محمد بن زهران بن علی شافعی رشیدی، مشهور به خضری. رجوع به علی خضری شود.

علی رشیدی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن عنتر رشیدی مصری. ادیب و شاعر بود و به سال 1195 ه . ق. در ثغر درگذشت. او راست: موشحات و مقاطیع و دیوان شعر. (از معجم المؤلفین بنقل از عجائب الاثار جبرتی ج1 ص68. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص770).

علی رشیدی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن قاسم رشیدی. او راست: کتاب متشابه القرآن. (از الفهرست ابن الندیم).

علی رشیدی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن محمد بن زهران بن علی رشیدی مصری شافعی، مشهور به خضری. رجوع به علی خضری شود.

علیرضا.

[عَ رِ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل. واقع در 19 هزارگزی شمال باختری سکوهه و 14 هزارگزی باختر راه شوسهء زاهدان به زابل. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای گرم و معتدل و 160 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین می شود و محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

علیرضا.

[عَ رِ] (اِخ) ابن ابراهیم مغنیساوی رومی حنفی، مشهور به اولیازاده. فقیه و عالم فرایض بود و به سال 1301 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - رسالة الامتحان. 2- رسالة الفرائض. 3 - ملجأالمفتین فی الفتاوی، در چهار جلد. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین ج1 ص777).

علیرضا.

[عَ رِ] (اِخ) ابن حسین بن سلیمان اسپارته ای رومی حنفی، مشهور به وصفی. وی ادیب و از کتّاب شورای دولتی بود و در سال 1314 ه . ق. درگذشت. او راست: حسن التوسل فی النهار و اللیل. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج1 ص403).

علیرضا.

[عَ رِ] (اِخ) ابن حسین اردکانی شیرازی، مشهور به تجلی. عالم و ادیب و شاعر و منطقی بود و بسال 1085 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - حاشیه بر حاشیهء مولی عبدالله، در منطق. 2 - رساله ای در منع نماز جمعه در زمان غیبت. 3 - سفینة النجاة. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص254. هدیة العارفین ج1 ص760. فوائدالرضویهء عباس قمی ج1 ص301). رجوع به تجلی و الذریعه ج9 ص167 شود.

علیرضا.

[عَ رِ] (اِخ) ابن رئیس حسین رویدشتی اصفهانی. رجوع به علیرضا اصفهانی شود.

علیرضا.

[عَ رِ] (اِخ) ابن عبدالواحد ذوقی، متخلص به آگاه. رجوع به علیرضا آگاه شود.

علیرضا.

[عَ رِ] (اِخ) ابن طالب هندی پیشاوری. حکیم بود و در نظم سخن نیز دست داشت. و در حدود سال 1290 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1 - رمزة المیزان، که منظومه ای است در علم منطق. 2 - منظومه ای دربارهء طبیعیات. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص275).

علیرضا.

[عَ رِ] (اِخ) ابن محمود عمری. ادیب و از اهالی موصل بود. در سال 1248 ه . ق. متولد شد و در سال 1308 ه . ق. در بغداد درگذشت. او را شعر و مقاماتی است. (از الاعلام زرکلی بنقل از تاریخ الموصل ج2 ص260).

علی رضا.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن موسی الکاظم بن جعفرالصادق علیهم السلام، مکنّی به ابوالحسن. هشتمین امام نزد شیعهء امامیه. او راست: 1 - الرسالة الذهبیة فی حفظ صحة المزاج و تدبیره بالاغذیة و الاشربة و الادویة، که آن را برای مأمون عباسی تألیف کرده است. 2 - مسند فی فضل اهل البیت. رجوع به ابوالحسن (علی الرضا...) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص250. فهرس المؤلفین بالظاهریة. الاعلام زرکلی ج7 ص178. کشف الظنون حاجی خلیفه ص876. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص668.

علیرضا.

[عَ رِ] (اِخ) ابن یعقوب طرابزونی. منطقی بود. او راست: مغنی الطلاب علی ایساغوجی، که در سال 1299 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس المنطق مکتبهء بلدیه ص34).

علیرضاآباد.

[عَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان دشتابی، بخش بوئین شهرستان قزوین. واقع در 24 هزارگزی شمال باختری بویین و 18 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 75 تن سکنه. آب آن از رودخانهء خررود و از قنات تأمین می شود. و محصول آن چغندرقند و انواع میوه است. اهالی به زراعت اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن گلیم و جاجیم و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

علیرضا آگاه.

[عَ رِ] (اِخ) ابن عبدالواحد ذوقی، متخلص به آگاه. وی شاعر بود و در سال 1189 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص756 بنقل از تذکرهء سروآزاد ص346. نتائج الافکار ص84. گلستان مسرت ص530).

علیرضا اصفهانی.

[عَ رِ اِ فَ] (اِخ) ابن رئیس حسین رویدشتی اصفهانی. وی از اهالی رویدشت، از محال اصفهان بود و در قرن یازدهم میزیست و او را اشعاری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص757 بنقل از تذکرهء نصرآبادی فصل 9 ص247).

علیرضا اصفهانی.

[عَ رِ اِ فَ] (اِخ)لنجانی، مشهور به پرتو و آقاجان. رجوع به علیرضا پرتو شود.

علیرضابیگ.

[عَ رِ بَ] (اِخ) اصفهانی. وی شاعر و از تلامذهء مولی محمدباقر سبزواری در قرن یازدهم بود. وی ابتدا در ایروان و شیروان مستوفی بود سپس به اصفهان آمده عزلت اختیار کرد. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص757 بنقل از تذکرهء نصرآبادی فصل 6 ص189).

علیرضا پرتو.

[عَ رِ پَ تَ] (اِخ) لنجانی اصفهانی. وی به نام آقاجان نیز شهرت دارد. او را خطی خوش بود بخصوص در خط نسخ دستی توانا داشت. وی در سال 1304 یا 1306 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص157 و 757 بنقل از فهرس خطوط خوش ص28. المدایح المعتمدیة. المآثر ص205 و 216).

علیرضا تبریزی.

[عَ رِ تَ] (اِخ) عباسی. نقاش و یا خطاط مشهور دورهء صفویه در قرن یازدهم هجری. رجوع به عباسی (علیرضا...) و به علیرضا عباسی شود.

علیرضا تویسرکانی.

[عَ رِ تُ سِ] (اِخ)(امیر...) وی از شعرای قرن یازدهم هجری بود که برخی از اشعار او در تذکرهء نصرآبادی فصل 6 ص190 آمده است.

علیرضاچایی.

[عَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر. واقع در 8 هزاروپانصدگزی باختر اهر و 2 هزاروپانصدگزی راه ارابه رو تبریز به اهر. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و 273 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علیرضا ذوقی.

[عَ رِ ذَ] (اِخ) ابن عبدالواحد ذوقی، متخلص به آگاه. رجوع به علیرضا آگاه شود.

علیرضا رویدشتی.

[عَ رِ دَ] (اِخ) ابن رئیس حسین رویدشتی اصفهانی. رجوع به علیرضا اصفهانی شود.

علیرضا شاکر.

[عَ رِ کِ] (اِخ) ابن محمد شاکر. وی درجهء فریق (سپهبدی) داشت. او راست: القول السدید فی حرب الدولة العلیة مع الیونان سنة 1897 م. که در سال 1321 ه . ق. در قاهره به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس دارالکتب المصریة ج5 ص299 و ج8 ص207).

علیرضا شولستانی.

[عَ رِ لِ] (اِخ) وی در قرن یازدهم هجری در هند میزیست و او را اشعاری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص757 بنقل از تذکرهء نصرآبادی فصل 9 ص400).

علیرضا عباسی.

[عَ رِ عَبْ با] (اِخ)تبریزی. نقاش یا خطاط مشهور دورهء صفویه در قرن یازدهم هجری. رجوع به عباسی (علیرضا...) و مآخذ ذیل شود: الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص757. گلستان هنر. دانشمندان آذربایجان ص280. تذکرهء نصرآبادی فصل هفتم ص207. امتحان الفضلاء ج1 ص229 و 248. پیدایش خط و خطاطان ص140.

علیرضا کرمانی.

[عَ رِ کِ] (اِخ) وی معاصر مؤلف ریاض العارفین و ساکن قلعهء عسکر از بلوک کرمان و از مریدان رونق علیشاه بوده است. او را اشعاری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص758 بنقل از ریاض العارفین ص469).

علیرضا لنجانی.

[عَ رِ لِ] (اِخ) اصفهانی، مشهور به پرتو و آقاجان. رجوع به علیرضا پرتو شود.

علیرضاوندی.

[عَ رِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلان شهرستان شاه آباد. واقع در 18 هزارگزی شمال باختری گیلان، و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء گیلان به قصرشیرین. ناحیه ای است دشت و گرمسیر و مالاریایی و دارای 150 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گیلان تأمین می شود. محصول آن غلات، برنج، توتون، حبوب، پنبه، صیفی و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. این ده در دو محل مشهور به بالا و پایین واقع شده است و ساکنان آن از طایفه کلهر می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

علی رضایی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن محمد رومی، مشهور به رضایی. ادیب و شاعر و فقیه بود. وی در قسطنطنیه متولد شد و عهده دار امر قضاء در مصر گردید و در بیست وهشتم صفر سال 1039 ه . ق. درگذشت. او راست: 1 - ادل الخیرات فی الادعیة. 2 - الشهاب بطردالذباب. 3 - مختصر خریدة القصر و جریدة اهل العصر فی تراجم الشعراء، که آن را «عودالشباب» نامیده است. 4 - نقدالسائل فی جواب المسائل من الفتوی (یا نقدالمسائل فی جواب السائل). (از معجم المؤلفین) (از الاعلام زرکلی). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: خلاصة الاثر محیی ج3 ص187. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 702 و سایر صفحات. فهرس الخدیویة ج3 ص144 و ج4 ص286. الکشاف اسعد طلس ص80. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص755.

علی رضوی.

[عَ یِ رَ ضَ] (اِخ) (علی داماد...). رجوع به علی داماد شود.

علی رضوی.

[عَ یِ رَ ضَ] (اِخ) ابن صفدربن صالح رضوی قمی کشمیری. فقیه بود و در نزد پدرش صفدر تلمذ کرد. سپس به عراق مهاجرت کرد و سرانجام در سال 1269 ه . ق. در لکهنو درگذشت. او راست: 1 - رسالة فی اصل البراءة. 2 - رسالة فی حجیة الاستصحاب و معیارالاحکام فی شرح شرایع الاسلام. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعة ج41 ص275).

علی رضوی.

[عَ یِ رَ ضَ] (اِخ) ابن محمد بن علی رضوی تبریزی، مشهور به سیدعلی داماد. رجوع به علی داماد شود.

علی رضوی.

[عَ یِ رَ ضَ] (اِخ) ابن هاشم بن علی رضوی موسوی بغدادی نجفی. فقیه بود. در سال 1239 ه . ق. متولد شد و در 1273 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب فی الرهن. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج2 ص200).

علی رعینی.

[عَ یِ رُ عَ] (اِخ) ابن مهدی بن محمد بن علی بن داودبن محمد بن عبدالله بن محمد بن احمدبن عبدالقاهربن عبدالله بن اغلب بن ابی الفوارس بن میمون حمیری رعینی زبیدی، مکنّی به ابوالحسن. اولین تن از خوارج بنی مهدی در زبید. وی ابتدا از وعاظ و مرشدان به راه حق در تهامهء یمن بود و اندک اندک بسیاری ازمردم به او گرویدند تا در سال 545 ه . ق. گروه کثیری با وی بر امامت بیعت کردند و او بر جبال صعود کرد و کسانی را که با وی صعود کردند «مهاجر» نامید. وی بارها به قرای تهامه حمله آورد و بسیاری از آن مناطق را تسخیر کرد. و بین او و حاتم بن عمران صاحب یمن جنگی سخت درگرفت. سرانجام به سال 554 ه . ق. درگذشت و دو ماه پیش از وفاتش، شهر زبید را از دست متوکل علی الله احمدبن سلیمان خارج ساخت. عقاید او موافق عقیدهء خوارج بود و پیروانش را به مناسبت تهلیل بسیاری که می کردند «مهللة» نامیدند. جانشینان او تا سال 569 ه . ق. بلاد تهامه و بعضی نواحی آن را در تصرف داشتند و در این سال به دست ایوبیان منقرض گشتند. (از الاعلام زرکلی بنقل از بلوغ المرام ص17) (ازطبقات سلاطین اسلام ص85) (از معجم الانساب زامباور ص182).

علی رغم.

[عَ لا رَ مِ] (حرف اضافه مرکب)بر خلاف میل و خواهش. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). به ناخواست. به ناخواه. بررغم. نه بر میل :
امشب براستی شب ما روز روشن است
عید وصال دوست علی رغم دشمن است.
سعدی.
دوست بازآمد و دشمن به خصومت بنشست
باد نوروز علی رغم خزان بازآمد.
سعدی (بدایع).
پس او عصیان و نافرمانی ابوموسی کرد و علی رغم او با ایشان برفت. (تاریخ قم ص304).

علی رفاعی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن مبارک بن حسن بن احمدبن ابراهیم واسطی رفاعی، ملقّب به تقی الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی واسطی شود.

علی رفاعی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن محمد بن علی واسطی رفاعی، مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی واسطی شود.

علی رفیش.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن یاسین رفیش نجفی، از آل عنوز. وی فقیه و اصولی و منطقی بود و در بیست وهشتم شوال سال 1334 ه . ق. در نجف اشرف درگذشت. او راست: 1 - کتابی در اصول فقه. 2 - کتابی در فقه. 3 - کتابی در منطق. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص252).

علی رقی.

[عَ یِ رَقْ قی] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن حسن بن عبدالملک بن ابراهیم سلمی عباسی رقی بغدادی، مشهور به ابن عصار و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی عباسی شود.

علی رقی.

[عَ یِ رَقْ قی] (اِخ) ابن عبدالملک رقی، مکنّی به ابوالحصین. وی قاضی حلب بود و ذکر او در یتیمة الدهر ثعالبی آمده است. رجوع به یتیمة الدهر ج1 ص70 شود.

علی رکاب سالار.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن اسماعیل بغدادی جوهری، ملقّب به علم الدین و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علم الدین جوهری شود.

علی رکابی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن محمد بن حسن خلاطی حنفی قادوسی، مشهور به رکابی. رجوع به علی قادوسی شود.

علی رکینی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن حسین بن حیدررضا عاملی وکیلی. وی از واعظان به شمار می رفت و در سال 1273 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1 - تنبیه الغافلین و تحفة المریدین. 2 - سرورالمقبلین. (از معجم المؤلفین بنقل از اعیان الشیعه ج41 ص153).

علی رمانی.

[عَ یِ رُمْ ما] (اِخ) ابن عیسی بن علی بن عبدالله رمانی اخشیدی وراق، مکنّی به ابوالحسن. وی ادیب و نحوی و لغوی و متکلم و فقیه و اصولی و مفسر و منجم و منطقی بود. اصل او از سرمن رأی (سامراه) است و در سال 296 ه . ق. در بغداد متولد شد، معجم الادباء و مفتاح السعادة سال تولد او را 276 ه . ق. ذکر کرده اند، وی نزد ابن السراج و ابن درید و زجاج تحصیل کرد. و در یازدهم جمادی الاولای سال 384 ه . ق. در بغداد درگذشت. او راست: 1 - الاشتقاق. 2 - الجامع الکبیر فی التفسیر. 3 - شرح الصفات. 4 - المبتدا در نحو. 5- معانی الحروف. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: عیون التواریخ شاکر ج12 ص233. الوافی صفدی ج12 ص133. فهرس المؤلفین بالظاهریة. طبقات النحاة و اللغویین ابن شهبة ص436. الفهرست ابن الندیم ج1 ص63. معجم الادباء یاقوت ج14 ص73. المنتظم ابن جوزی ج7 ص176. تذکرة الحفاظ ذهبی ج3 ص182. نزهة الالبای انباری ص 389. میزان الاعتدال ذهبی ج2 ص235. النجوم الزاهرهء ابن تعزی بردی ج4 ص168. انباءالرواة قفطی ج2 ص294. البدایهء ابن کثیر ج10 ص314. الکامل ابن اثیر ج9 ص36. طبقات المفسرین سیوطی ص24. لسان المیزان ابن حجر ج4 ص248. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص109. بغیة الوعاة سیوطی ص 344. مرآة الجنان یافعی ج2 ص420. المختصر فی اخبارالبشر ابوالفداء ج2 ص136. مختصر دول الاسلام ج1 ص182. مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص 142. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص683. کشف الظنون حاجی خلیفه ص111 و سایر صفحات. روضات الجنات خوانساری ص480. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص268 و سایر صفحات. مقدمه توجیه اعراب ابیات ملغزه الاعراب، از سعید افغانی. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج1 ص49. و نیز رجوع به ابوالحسن رمانی شود.

علی رمضان.

[عَ رَ مَ] (اِخ) دامپزشک بود. او راست: الفوائدالحسان لمعالجة الحیوان؛ که در سال 1317 ه . ق. در قاهره در زمان حیات مولف چاپ شد. (از معجم المؤلفین بنقل از فهرس الطب المکتبة البلدیة ص33).

علی رمیلی.

[عَ یِ رُ مَ] (اِخ) ابن محسن صعیدی مالکی شاذلی وفائی، مشهور به رمیلی و مکنّی به ابوصلاح. متوفی در سال 1130 ه . ق. او راست: 1 - تعطیرالانفاس بمناقب سیدی ابی الحسن الشاذلی و سیدی ابی العباس. 2 - الدررالحسان فی حل مشکل قوله تعالی الآن. 3 - نیل المرام لوقف حمزة و هشام. (از معجم المؤلفین بنقل از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص765. فهرس الخدیویة ج5 ص36. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص465 و ج2 ص 698).

علی رندی.

[عَ یِ رُ] (اِخ) ابن حسن رندی (امیر امام جلال الدین...). وی در زمان حملهء چنگیزخان به بخارا، مقدم و مقتدای سادات ماوراءالنهر بود، و عطاملک جوینی در تاریخ جهانگشا نام وی را آورده است. رجوع به تاریخ مفصل ایران، مغول چ عباس اقبال ص29 شود.

علی رندی.

[عَ یِ رُ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالله بن مالک بن عباد نفزی رندی مالکی، مشهور به ابن عباد. رجوع به علی نفزی شود.

علی رندی.

[عَ یِ رُ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد حضرمی رندی اشبیلی اندلسی، مشهور به ابن خروف و مکنّی به ابوالحسن. رجوع به علی اشبیلی شود.

علی رنگی.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیم بلوک، بخش قاین، شهرستان بیرجند. واقع در 51 هزارگزی شمال باختری قاین. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و 11 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات و زعفران است. اهالی بزراعت اشتغال دارند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علی روایة.

[عَ لا رِ یَ تِن] (ع ق مرکب)بر روایتی. بنابر حکایتی. بنابر قولی.

علی روجی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن سلیمان بن ابراهیم روجی مصری (علی مبارک...) رجوع به علی مبارک شود.

علی روحانی.

[عَ یِ رُ] (اِخ) ابن محمد بن سلامهء روحانی مقری رحبی، مکنّی به ابوالحسن. وی از قرائت و شناختن وجوه آن توانایی داشت و مدتی مصاحب صوفیان گشت و در طلب حدیث به بلاد مختلف سفر کرد سپس در مصر مسکن گزید و در همانجا درگذشت. نسبت او به «روحا» از قرای «رحبة» است. (از معجم البلدان یاقوت: «روحا»).

علی رودباری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمودبن علی نجیب رودباری. از خطاطان بود و در تاریخ بیست وهشتم جمادی الاولای سال 813 ه . ق. کتاب «مجمل التواریخ و القصص» را استنساخ کرده است. رجوع به آخرین صفحهء مجمل التواریخ و القصص، چ ملک الشعراء بهار شود.

علی روزافزون.

[عَ یِ اَ] (اِخ) ابن بهرام بن اسکندر روزافزون. وی در زمان حکومت سیدعبدالله بن سیدعبدالکریم، صاحب اختیار امور ملک و مال مازندران بود و بر اهالی آن دیار بسیار ستم می کرد تا اینکه سادات بایلکانی بر او هجوم آوردند و در نیم فرسخی ساری وی را دستگیر ساختند و گردن زدند و جسد او را با ریسمانی به ساری بردند و به دار آویختند. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص352).

علی روشن.

[عَ رَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیمچه، بخش گتوند شهرستان شوشتر. واقع در 15 هزارگزی جنوب باختری گتوند و در کنار راه اتومبیل رو دزفول به شوشتر. ناحیه ای است دشت و گرمسیر و دارای 80 تن سکنه. آب آن از رود کارون تأمین می شود. و محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن ابراهیم مغنیساوی رومی حنفی (علی رضا...)، مشهور به اولیازاده. رجوع به علیرضا (ابن ابراهیم...) شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد جمالی حنفی رومی زنبیلی، ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی جمالی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین بن سلیمان اسپارته ای رومی حنفی (علی رضا...)، مشهور به وصفی. رجوع به علیرضا (ابن حسین...) شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن زکی بوسنوی رومی حنفی. رجوع به علی بوسنوی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن شعبان اقسرائی رومی حنفی. رجوع به علی اقسرائی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن صالح رومی، مشهور به عبدالواسع علیسی. رجوع به علی علیسی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالباقی بن احمد رومی حنفی، مشهور به ظریفی. رجوع به علی ظریفی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن حسام بن حامد، مشهور به ام ولدزادهء رومی. وی عهده دار امر قضا در حلب بود و در سال 980 ه . ق. در همین شهر درگذشت. اوراست: 1 - رسالة الامتحان. 2 - الرسالة السیفیة. 3 - الرسالة الشمعیة. (از معجم المؤلفین بنقل از ایضاح المکنون ج1 ص565. هدیة العارفین ج1 ص748).

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالله ادرنوی رومی حنفی (علی وحید...) رجوع به علی وحید شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالله انطاکی رومی حنفی. رجوع به علی انطاکی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عثمان بن سلیمان باباطاغی رومی حنفی. رجوع به علی باباطاغی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عثمان اقشهری رومی حنفی. رجوع به علی اقشهری شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن قاسم زیتونی رومی حنفی. رجوع به علی زیتونی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن لالی بالی رومی حنفی، مشهور به منق و ملقّب به علاءالدین. رجوع به علی منق شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد ادرنه ای رومی حنفی. ملقب به مدحی و مشهور به اسکیجی زاده. رجوع به علی اسکیجی زاده شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد چتالجه ای رومی حنبلی. رجوع به علی چتالجه ای شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد رومی. مشهور به رضائی. رجوع به علی رضائی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد رومی حنفی. مشهور به باشماقچی زاده. رجوع به باشمقچی زاده (سیدعلی...) و پاشمقچی زاده و علی (ابن محمد...) شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد قسطمونی رومی خلوتی شعبسانی (علی اطول...). مشهور به قره باش. رجوع به علی اطول قره باش شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد قیصری رومی حنفی. مشهور به نثاری. رجوع به علی نثاری شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن مصطفی بن بیرمحمد کوتاهیه ای رومی حنفی. ملقب به جبری و مشهور به بلبل زاده. رجوع به علی بلبل زاده شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن مصطفی قیصری رومی حنفی. مشهور به علی فردی. رجوع به علی فردی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن موسی بن ابراهیم رومی قوچحصاری. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی قوچحصاری و علاءالدین قوچحصاری شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن یحیی آیدینی رومی حنفی. رجوع به علی آیدینی شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن یوسف بن احمد رومی حنفی فناری. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی فناری شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) کوتاهیه ای (علی خیری...). رجوع به علی خیری شود.

علی رومی.

[عَ یِ] (اِخ) مرجوشی. شیمیدان قرن نهم ه . ق. او راست: در الانوار فی اسرار الاحجار. (از معجم المؤلفین از فهرس الخدیویة ج5 ص380).

علی رؤوس الاشهاد.

[عَ لا رُ ئو سِلْ اَ](ع ق مرکب) آشکارا. در حضور همهء مردم. در ملا عام. بی پرده. (ناظم الاطباء).

علی رؤوس الانام.

[عَ لا رُ ئو سِلْ اَ] (ع ق مرکب) علنی. در ملا عام. آشکارا.

علی رویانی.

[عَ یِ] (اِخ) (خواجه...) وی از مورخان طبرستان بود و خواندمیر در تاریخ حبیب السیر از او نقل می کند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص 406 شود.

علی ریاض.

[عَ] (اِخ) عالم در علوم طبیعی و شیمی و داروسازی. وی در قاهره متولد شد و تحصیلات خود را در مدارس مصر به پایان رساند و برای تخصص در داروسازی و علوم طبیعی و شیمی به فرانسه رفت. سپس در مدرسهء مهندسی مصر بسمت مدرسی منصوب گشت. و آنگاه استاد ادویه و شیمی در قصر عینی شد و سرداروساز بیمارستان قصر مذکور نیز بود. وی در سال 1317 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- الازهار الریاضیة فی المادة الطبیة. 2- التاریخ الطبیعی او التوقیعات الالهیة فی التاریخ الطبیعی. 3- الحیوان و التاریخ الطبیعی. 4 - النفحة الریاضیة فی الاعمال الاقرباذینیة. (از معجم المؤلفین ج7 ص95). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: معجم الاطباء احمد عیسی ص305. اکتفاء القنوع فندیک ص449. تاریخ آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان ج4 ص199. معجم المطبوعات سرکیس ص958. فهرس التاریخ الطبیعی مکتبة البلدیة ص4. فهرس الخدیویة ج6 ص3. اعلام زرکلی ج5 ص101. صفحات من الارب المصری عبدالحمید حسن ص158. هدیة العارفین ج1 ص777. فهرس الازهریة ج6 ص446. ایضاح المکنون ج1 ص66 و ج2 ص669.

علی ریحانی.

[عَ یِ رَ] (اِخ) ابن عبیدهء ریحانی بغدادی. مکنی به ابوالحسن. ادیب و نویسنده و شاعر و لغوی بود. وی از خواص مأمون بود و در تألیفاتش روش حکمت را می پیمود. او متهم به زندقه نیز بود و در سال 219 ه . ق. درگذشت. در معجم الادباء آثار ذیل از او ذکر شده است: 1- الاجواد. 2- اخلاق هارون. 3- ادب جوانشیر. 4- الاسنان. 5- امتحان الدهر. 6- الانواع. 7- انیس المَلک. 8- الاوصاف. 9- الایقاع. 10- تدرج. 11- التنبیه. 12- الجِدّ. 13- الجمل. 14- الخطب. 15- خطب المنابر. 16- رائدالرد. 17- روشنائدل. 18- الزمام. 19- سباریها. 20- سفرالجنة. 21- السمع و البصر. 22- شرح الهوی. 23- شمل الالفة. 24- الصبر. 25- صفة الدنیا. 26- صفة العلماء. 27- صفة الفَرس. 28- صفة الموت. 29- الطارس (در الفهرست: الطاوس). 30- الطارف. 31- العقل و الجمال. 32- فضائل اسحاق. 33- المتحلی. 34- المجالسات. 35- المخاطب. 36- مدح الندیم. 37- المسجّی. 38- المشاکل. 39- المصون. 40- المعاقبات. 41- المنادمات. 42- الموشح. 43- المومل و المهیب. 44- مهرزاد خشیش. 45- الناجم. 46- الناشی ء. 47- النکاح. 48- النملة و البعوضة. 49- وَرود و وَدود الملکتین. 50- الوشیج. 51- الهاشمی. 52- الیأس و الرجاء. (از معجم المؤلفین) (معجم الادباء ج14 ص 51). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج12 ص112. الفهرست ابن الندیم ج1 ص119. تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج12 ص18. معجم الادباء یاقوت. لسان المیزان ابن حجر ج4 ص242. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج2 ص231. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص379 و ج2 ص262 و سایر صفحات کشف الظنون حاجی خلیفه ص1468. روضات الجنات خوانساری ص472. هدیة العارفین ج1 ص668.

علی ریماوی.

[عَ یِ ری] (اِخ) ابن محمود ریماوی. شاعر بود و در سال 1277 ه . ق. در قدس متولد شد و در ازهر تحصیل کرد سپس بسمت مدرس فقه و عربی در مدرسهء معارف قدس منصوب گشت. و آنگاه روزنامهء «النجاح» را مدت دو سال منتشر کرد. (از معجم المؤلفین از الاعلام زرکلی ج5 ص172).

علی زاغونی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبیداللهبن نصربن سری زاغونی حنبلی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به زاغونی (علی بن عبیدالله...) و علی (ابن عبیدالله...) شود.

علی زاهی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن اسحاق بن خلف زاهی بغدادی. مکنی به ابوالقاسم. شاعر بود و در ابتدای دههء سوم ماه صفر سال 308 یا 318 ه . ق. متولد شد. و در ابتدای دههء سوم ماه جمادی الاَخرة سال 352 ه . ق. درگذشت و در مقابر قریش (کاظمین فعلی) دفن شد. وی سیف الدولة بن حمدان را مدح گفته است. و او را دیوان شعری است در چهار جلد که غالب اشعار آن در مدح اهل بیت است زیرا او از کسانی بود که علناً شروع به مدح اهل بیت کردند. زاهی منسوب به «زاه» است که قریه ای است به نیشابور. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج12 ص2 و اعیان الشیعهء عاملی ج41 ص65 و فوائد الرضویة ج1 ص274 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص680) (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص399 از ابن خلکان ج1 ص355 و کشف الظنون حاجی خلیفه ج2 ص93 و تاریخ بغداد ج11 ص350 و ریحانة الادب و مجالس المؤمنین ص228). و نیز رجوع به زاهی (علی بن...) شود.

علی زباب.

[عَ یِ زَبْ با] (اِخ) ابن ابراهیم. محدث بود و از عمر بن علک مروزی روایت کرد. و ابوزرعة روح بن محمد از علی زباب روایت می کند. (از تاج العروس) (منتهی الارب).

علی زبحی.

[عَ یِ زَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن علی بن زکریا زبحی جرجانی مکنی به ابوالحسن. نام او در سیرالنبلاء ذهبی بصورت «علی بن ابی محمد بن عبدالله...» آمده است. وی محدث و مورخ بود و نزد قاضی ابوبکر حمیری و ابوالقاسم حمزة بن یوسف سهمی کسب دانش کرد و در ماه صفر بسن 76سالگی در هرات درگذشت. او راست: تاریخ جرجان. زبحی منسوب است به «زبح» از نواحی جرجان. (از معجم المؤلفین از سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص230 و معجم البلدان یاقوت ج2 ص913 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص290 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص692).

علی زبیبی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن عمر زبیبی سمرقندی. محدث بود. رجوع به زبیبی (علی بن...) شود.

علی زبیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی بن محمد بن ابی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان بن عبدالله یمانی زبیدی شافعی. مشهور به ناشری و ملقب به موفق الدین. رجوع به علی ناشری شود.

علی زبیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن ابی بکربن محمد بن علی بن محمد بن شداد برعی ابیاری زبیدی یمنی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی برعی شود.

علی زبیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن حسن بن ابی بکربن حسن بن علی خزرجی زبیدی یمنی. مشهور به ابن وهاس و ملقب به موفق الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی یمنی شود.

علی زبیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن محمد بن محمد بن علی بن عبدالکریم قرشی زبیدی بصری. ملقب به زین العابدین. رجوع به علی بصری شود.

علی زبیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن قاسم بن علیف بن هیس بن سلیمان بن عمروبن نافع حکمی زبیدی رافعی شراحیلی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حکمی و زبیدی (علی بن قاسم بن...) شود.

علی زبیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن ابی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان ناشری زبیدی یمانی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ناشری شود.

علی زبیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن مهدی بن محمد بن علی بن داودبن محمد بن عبدالله بن محمد بن احمدبن عبدالقاهربن عبدالله بن اغلب بن ابی الفوارس بن میمون حمیری رعینی زبیدی. مکنی به ابوالحسن. اولین از بنی مهدی در زبید. رجوع به علی رعینی (ابن مهدی بن...) شود.

علی زبیری.

[عَ یِ زُ بَ] (اِخ) ابن داوودبن یحیی بن کامل بن یحیی بن جبارهء زبیری قرشی اسدی. ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و اصولی و ادیب و نحوی و شاعر و نویسنده بود. در سال 668 ه . ق. متولد شد و مدتی مشغول تدریس و فتوی دادن بود. و در سال 745 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: منسک. و نیز قطعات نظم و نثر دارد. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج12 ص 57 و شذرات الذهب ابن عماد ج6 ص 143 و الجواهر المضیئة ج2 ص335).

علی زرندی.

[عَ یِ زَ رَ] (اِخ) ابن یوسف بن حسن زرندی انصاری. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. محدث بود و در حرمین حدیث میگفت. وی در سال 772 ه . ق. درگذشت. او راست: مناظرة الحرمین و مناضلة المحلین. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1834 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 725).

علی زرویلی.

[عَ یِ زَرْ] (اِخ) ابن احمدبن قاسم بن موسی. مشهور به مصباح زرویلی. ادیب بود و او را نظمی نیکو است. وی در سال 1097 ه . ق. در بنی زرویل (نزدیک فاس) متولد شد و در بین آنها پرورش یافت. سپس به فاس رفت و به تحصیل پرداخت و با یحمدی وزیر مرتبط گشت و پانزده قصیده در مدح او سرود. این قصاید را در کتاب خویش بنام «سنا المهتدی الی مفاخر الوزیر الیحمدی» ضبط کرده است و این کتاب را در سال 1125 ه . ق. به پایان رساند و خود در 1158 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 767. فهرست الخدیویة ج4 ص 263. ایضاح المکنون ج2 ص 29. فهرس المخطوطات المصورة ج2 ص 83. تاریخ آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان ج3 ص 320. دلیل المؤرخ المغرب ابن سودة.

علی زرویلی.

[عَ یِ زَرْ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالحق زرویلی. مشهور به صغیر و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی صغیر شود.

علی زریاب.

[عَ یِ زِرْ] (اِخ) ابن نافع. مکنی به ابوالحسن و ملقب به زریاب. مولای مهدی خلیفهء عباسی و موسیقی دان مشهور عهد خویش بود. وی شاعر و دانا به برخی از علوم طبیعی و احوال و سیر پادشاهان و خلفا بود. آواز خوشی نیز داشت. زریاب نخستین بار عود را که تا آن زمان چهار وتر داشت بر پنج وتر قرار داد. غناء را در بغداد نزد اسحاق موصلی آموخت و در کودکی نزد هارون الرشید آواز خواند. سپس به شام و از آنجا به اندلس رفت و عبدالرحمان بن حکم شخصاً به استقبال او آمد و وی را تنها ندیم خویش قرار داد و برای او دویست دینار در ماه مقرر کرد. وی در حدود سال 230 ه . ق. در قرطبة درگذشت. او در این شهر ساختن مضراب عود را از پرهای بال کرکس اختراع کرد در حالیکه عود را تا آن زمان از چوب میساختند. (از الاعلام زرکلی از نفح الطیب ج2 ص 749 و الاغانی ج4 ص 354 و کتاب بغداد طیفور ص 153 و تاج العروس ج1 ص 286). و رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون پروین گنابادی ج2 ص865 شود.

علی زفره ای.

[عَ یِ زِ رَ] (اِخ) ابن حسن زفره ای اصفهانی. متخلص به رجاء. شاعر بود و در محرم سال 1281 ه . ق. در اصفهان متولد شد و در بیست وهفتم محرم سال 1361 ه . ق. در تهران درگذشت. او راست: 1- تجویدالقرآن. 2- دبستان الشعراء، در علم عروض. 3- رکازالدعوات. 4- عمان الحساب، که نظم خلاصة الحساب الهبائیه است. 5- قواعدالرمل. 6- قواعدالنجوم. 7- گلستان ادباء. 8- مختصرالنجوم. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص 355 و 741 از شعرای معاصر اصفهان ص 207).

علی زقاق.

[عَ یِ زَقْ قا] (اِخ) ابن قاسم بن محمد تجیبی مغربی. مشهور به زقاق و مکنی به ابوالحسن. فقیه و شاعر و از مردم فاس بود. از غرناطة نیز دیدن کرد و نزد برخی از علمای آنجا بکسب دانش پرداخت و در سال 912 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- لامیه ای در علم قضاء. 2- المنهج المنتخب الی اصول عزیت فی المذهب. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص398 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص740 و الاعلام زرکلی ج5 ص136).

علی زمزمی.

[عَ یِ زَ زَ] (اِخ) ابن الفرج زمزمی (علی خلیفة...). رجوع به علی خلیفة شود.

علی زمزمی.

[عَ یِ زَ زَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن علی بن محمد بن داود بیضاوی الاصل مکی شافعی. مشهور به زمزمی و ملقب به نورالدین. فقیه و اصولی و عالم به فرایض و ریاضی دان و شاعر بود. در مکه تولد یافت و در سال 885 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: 1- کنزالطلاب فی الحساب. 2- مشرع الفائض فی الفرائض. 3- منظومهء تحفة الطلاب. 4- منظومهء فتح الوهاب فی علم الحساب. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج5 ص 291 و ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص 253 و ج2 ص 176 و هدیة العارفین بغدادی ج2 ص 737).

علی زمیلی.

[عَ یِ زُ مَ] (اِخ) ابن حسن بن علی زمیلی بغدادی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بغدادی شود.

علی زنبقی.

[عَ یِ زُمْ بَ] (اِخ) ابن نصربن سلیمان زنبقی لغوی. مکنی به ابوالحسن. وی ادیب و خوش خط بود و یاقوت حموی گوید که کتب ادبی متعددی بخط او دیده است. مسکن او در مصر بود و شاید از اهالی آنجا نیز باشد. در سال 384 ه . ق. کتاب الهمز ابوزید انصاری نزد او خوانده شده است. (از معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج15 ص 97 و چ مارگلیوث ج5 ص 432).

علی زنبیر.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن احمد زنبیر. مکنی به ابوالحسن. وی ساکن شهر سلا بود و وفات او بعد از سال 1320 ه . ق. بوده است. او راست: درر عقد النصیحة بسلک الابزیز بنحور حورالجنة حبور مولای عبدالعزیز. (از معجم المؤلفین از دلیل مؤرخ المغرب ص 430).

علی زنبیلی.

[عَ یِ زَمْ] (اِخ) ابن احمدبن محمد جمالی حنفی رومی زنبیلی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی جمالی شود.

علی زنجانی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن محمد حسین زنجانی. متکلم و شاعر متوفی در سال 1136 ه . ق. او را ارجوزه ای است در علم کلام. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج42 ص 85).

علی زنجانی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن هارون زنجانی. مکنی به ابوالحسن. وی از مؤلفان اخوان الصفا بود و ذکر او در تاریخ الحکماء قفطی آمده است. رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص 83 شود.

علی زنده.

[عَ یِ زِ دَ] (اِخ) (شیخ...) وی از محرکان میرزا سعد وقاص در مخالفت با میرزا شاهرخ بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 593 شود.

علی زواوی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالمؤمن زواوی مغربی مالکی. از فضلا بود و در سال 828 ه . ق. درگذشت. او راست: عقودالدرر فی علوم الاثر. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص 730).

علی زواوی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن محمد مغازی زواوی. رجوع به علی مغازی شود.

علی زهراوی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن سلیمان زهراوی. مکنی به ابوالحسن. عالم در حساب و هندسه و طب و تفسیر و فقه و زبان عربی بود و بسیاری از علوم ریاضی را نزد مسلمة بن احمد مجریطی آموخت و مدتی نیز مصاحب او بود. وی پیش از سال 398 ه . ق. میزیست. او راست: 1- کتاب الارکان، که در معاملات بر طریق برهان است. 2- کتابی در تفسیر قرآن. (از معجم المؤلفین از الصلهء ابن بشکوال ج1 ص406، بغیة الملتمس ص410، هدیة العارفین ج1 ص686، عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج2 ص40 معجم الاطباء احمد عیسی ص306، تراث العرب العلمی ص306).

علی زهری.

[عَ یِ زُ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد زهری شروانی مدنی نقشبندی حنفی. ملقب به اکمل الدین. رجوع به علی شروانی شود.

علی زهری.

[عَ یِ زُ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالرحمان بن احمدبن عبدالرحمان بن یعیش زهری باجی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی باجی شود.

علی زهری.

[عَ یِ زُ] (اِخ) ابن محمد بن علی زهری شروانی مدنی حنفی. رجوع به علی شروانی شود.

علی زیات.

[عَ یِ زَیْ یا] (اِخ) ابن محمد زیات. وی محدث قرن 12 ه . ق. بود. او راست: تعلیق بر الاربعین النوویة. (از معجم المؤلفین از فهرس الازهریة ج 1 ص 395).

علی زیادی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن یحیی زیادی مصری شافعی. ملقب به نورالدین. فقیه بود و در پنجم ربیع الاول سال 1024 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر شرح المنهج زکریای انصاری، در فروع فقه شافعی. 2- شرح المحرر رافعی، در فروع فقه شافعی. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة، خلاصة الاثر محیی ج1 ص754، کشف الظنون حاجی خلیفه ص1613 و 1876، فهرست الخدیویة ج3 ص220، الکشاف طلس ص86، ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص443، فهرس الازهریة ج2 ص502).

علی زیتونی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن قاسم زیتونی رومی حنفی. فقیه بود و در طرابزون فتوی میداد. وی در سال 979 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تعلیق بر مفتاح العلوم سکاکی. 2- شرح الهدایهء مرغینانی، در فروع فقه حنفی. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 748).

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن عمر بن سالم بن عبیداللهبن حسن علوی حسینی زیدی شافعی. مکنی به ابوالحسن. وی از فرزندان زیدبن علی بغدادی و محدث بود. در سال 529 ه . ق. متولد شد و در 16 شوال سال 575 ه . ق. درگذشت. او را مصنفات بسیاری است. (از معجم المؤلفین از تذکرة الحفاظ ذهبی ج 4 ص 149).

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن احمد شهامی عاملی زیدی. ملقب به زین الدین. رجوع به علی عاملی شود.

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن سلیمان یمنی بکیلی تمیمی زیدی اسماعیلی. ملقب به حیدرة. رجوع به علی بکیلی شود.

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن صالح بن محمد بن علی بن ابی الرجال صنعانی زیدی. مکنی به ابومحمد و ملقب به قاضی جمال الدین. رجوع به علی صنعانی شود.

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن صلاح بن علی بن محمد بن عبدالله صعدی یمانی زیدی. رجوع به علی صعدی شود.

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن عباس بن حسین زیدی. ملقب به المنصور باللّه. امام زیدی یمن. وی از بنی قاسم و از نوادگان الهادی الی الحق بود. در سال 1151 ه . ق. در صنعاء متولد شد. و در عهد پدرش «المهدی» والی بر صنعاء بود و در سال 1189 پس از مرگ پدرش با او بیعت شد و پیوسته در صنعاء بسر میبرد و تا آخر عمر از آنجا خارج نگردید. و در سال 1224 ه . ق. درگذشت. در عهد او «شریف حمود» در «تهامة» اعلان استقلال داد. لطف الله جحاف مورخ یمانی کتابی دربارهء این علی بن عباس دارد که آن را «درر نحور الحور العین لسیرة الامام المنصور و أعلام دولته المیامین» نامیده است. (از الاعلام زرکلی از بلوغ المرام ص70 و نیل الوطر ج2 ص 140 و البدر الطالع ج1 ص459).

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن عبدالله (الهدی)بن احمد زیدی. ملقب به منصور. امام زیدی یمن. وی از بنی قاسم و از نوادگان الهادی الی الحق و از اهالی صنعاء بود. در سال 1251 ه . ق. پس از فوت پدرش به امامت منصوب گشت و چهار بار او را خلع کردند و دوباره به امامت برگزیدند تا اینکه در آخرین خلع بسال 1288 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از نیل الوطر ج 2 ص 142 و ترجیع الاطیار بمرقص الاشعار ص 400 و بلوغ المرام ص 71).

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی زیدی. وی فقیه قرن 10 ه . ق. و عهده دار امر قضاء در صنعا بود و در سال 959 ه . ق. در عاشر از بلاد خولان درگذشت. او را شرحی است بر اثمار. (از معجم المؤلفین از البدر الطالع شوکانی ج1 ص471).

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن علی بن یحیی بکری زیدی یمنی. رجوع به علی بکری شود.

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن محمد (صلاح الدین الناصر)بن علی (المهدی)بن محمد حجاج بن یوسف زیدی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به نجاح الدین و المنصور، و مشهور به ابن صلاح. وی امیر یمن و از نوادگان الهادی یحیی بن حسین بود. در سال 775 ه . ق. متولد شد و در سال 793 بعد از پدرش به امیری یمن رسید و «صعدة» را نیز پس از مدتها محاصره تسخیر کرد و بر بسیاری از قلاع اسماعیلیه دست یافت و آنان را از «ذی مرمر» بیرون راند و در سال 840 ه . ق. در صنعاء درگذشت. محمد بن ابراهیم وزیر کتابی دربارهء این علی زیدی دارد که آن را «الحسام المشهور فی الذب عن دولة الامام المنصور» نامیده است. (از الاعلام زرکلی از الضوء اللامع ج 5 ص 232 و بلوغ المرام ص 52 و البدر الطالع ج 1 ص 487).

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن محمد خلیلی زیدی جیلی. رجوع به علی خلیلی شود.

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن محمد نجری یمانی زیدی. مشهور به ابن هطیل. رجوع به علی نجری شود.

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن یحیی بن راشد وشلی زیدی یمنی. رجوع به علی وشلی شود.

علی زیدی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن یحیی بن محمد بناء زیدی. رجوع به علی بناء شود.

علی زیری.

[عَ یِ زی] (اِخ) ابن یحیی بن تمیم بن معزبن بادیس بن منصوربن یوسف زیری. هفتمین از بنی زیری در تونس بود. وی در پانزدهم صفر سال 479 ه . ق. در مهدیة متولد شد و در دهم ذی حجهء سال 509 ه . ق. به سلطنت رسید و در بیست ودوم ربیع الثانی سال 515 ه . ق. درگذشت. (از معجم الانساب زامباور ص109) (طبقات سلاطین اسلام ص33). و رجوع به ابن خلکان ج2 ص241 شود.

علی زین العابدین.

[عَ یِ زَ نُلْ بِ](اِخ) ابن عبدالله بن شیخ بن عبدالله بن شیخ بن عبدالله عیدروس. مشهور به زین العابدین. وی ادیب و شاعر و نویسنده بود. در سال 984 ه . ق. متولد شد و بسال 1041 ه . ق. در تریم درگذشت. او را آثار منظوم و منثور بسیاری است و نیز رسائل متعددی در علوم مختلف دارد. (از معجم المؤلفین از خلاصة الاثر محیی ج 3 ص 166).

علی زین العرب.

[عَ یِ زَ نُلْ عَ رَ] (اِخ)ابن عبدالله. مشهور به زین العرب مصری. وی طبیب قرن 8 ه . ق. بود. او راست: شرح کلیات قانون ابن سینا، که در سال 751 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1313). در کشف الظنون نیز آمده است که علی بن احمد مشهور به زین العرب نخجوانی یا مصری، سه شرح بر مصابیح السنهء بغوی نگاشته است و در شرح اوسط گوید که آن را در حدود سال 650 ه . ق. تألیف کرده است. رجوع به کشف الظنون ص 1699 و نیز به علی زین العرب (ابن عبیدالله...) شود.

علی زین العرب.

[عَ یِ زَ نُلْ عَ رَ] (اِخ)ابن عبیداللهبن احمدبن زین الدین. مشهور به زین العرب نخجوانی یا مصری. محدث بود و پیش از سال 758 ه . ق. میزیست. او راست: شرح مصابیح السنة. (از معجم المؤلفین از فهرس مخطوطات الحدیث بالظاهریة و الدرر الکامنهء ابن حجر ص 80). و نیز رجوع به علی زین العرب (ابن عبدالله...) شود.

علی زینبی.

[عَ یِ زَ نَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد زینبی. مکنی به ابوالقاسم. فقیه بود و در سال 447 ه . ق. در بغداد متولد شد. المسترشد باللّه عباسی وی را منصب قاضی القضاتی داد، و مدتی نیز عهده دار نیابت وزارت بود. او در سال 543 ه . ق. در بغداد درگذشت. او راست: 1- التجرید فی الفقه، و شرح آن، در سه مجلد که آن را «ایضاح» نامیده است. 2- الجامع الکبیر. (از معجم المؤلفین از الاعلام زرکلی ج 5 ص 90).

علی زینبی.

[عَ یِ زَ نَ] (اِخ) ابن طرادبن محمد زینبی. مکنی به ابوالقاسم و ملقب به شرف الدین. مادرش زینب بنت سلیمان بن علی بن عبدالله بن عباس بود. وی در سال 462 ه . ق. متولد شد و در ابتدا وزیر المسترشد باللّه عباسی گشت و نزد او تقربی بسیار یافت و منصب نقیب النقبائی را نیز بعهده داشت. وقتی ابوالحسن برادر المسترشد باللّه از بغداد به حله نزد بنی مزید فرار کرد، المسترشد این شرف الدین علی را بطلب برادر نزد او فرستاد، ولی دبیس بن صدقهء مزیدی از تحویل دادن او خودداری کرد. و در سال 529 ه . ق. که میان خلیفه المسترشد و سلطان مسعود سلجوقی جنگ و جدال بوقوع پیوست و منتهی به شکست لشکر خلیفه شد، وی نیز همراه المسترشد باللّه گرفتار گشت. و بعد از مسترشد چون المقتضی باللّه بخواستهء سلطان مسعود بخلافت رسید، این شرف الدین علی را نیز مقام وزارت داد. و در سال 534 ه . ق. بسبب اختلافی که میان او و خلیفه رخ داد از وزارت استعفا داد و تا آخر عمر خانه نشین گردید و در سال 538 ه . ق. درگذشت. او مردی کریم بود و بهر مناسبتی هدایای بیشمار تقدیم سلطان و خلیفه میکرد و بواسطهء این خرجها در آخر عمر دچار فقر و تنگدستی شده بود. (از تجارب السلف نخجوانی ص 298) (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 318 و 321) (دستورالوزراء خوندمیر ص 92) (از الاعلام زرکلی از کامل ابن اثیر، حوادث سال 522 و النجوم الزاهرة ج 5 ص 273 و المنتظم ج 10 ص109).

علی زینی.

[عَ یِ زَ] (اِخ) ابن محمدحسین نجفی زینی. وی شاعر بود و در سال 1215 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. و نیز تقریظی بر تخمیس البردهء محمدرضا نحوی دارد. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 4 ص 8 و ج 9 ص 758 از تکملة الامل).

علیس.

[عَ] (ع ص، اِ) بریانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بریانی فربه. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || گوشت بریان شده در پوست. (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || بریانی پخته شده. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). ج، اَعلاس. (اقرب الموارد).

علیس.

[] (اِخ) نام بطنی است از زرانقة، که آن نیز از تیره های معازبة در یمن باشد. (از تاج العروس، ذیل مادهء تزرنق) (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 819).

علی سائح.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن محمد خراسانی حسنی. مشهور به سائح علوی. کیمیاگر بود و در شهرهای مختلف مسافرت میکرد و در حدود سال 305 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الاصول فی الصنعة. 2- الحجر الطاهر. 3- الحقیر النافع. 4- رسالة الیتیم. 5- الشعر و الدم و البیض. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص676 و فهرس المخطوطات المصورهء کونتش ج3 ص37).

علی ساری.

[عَ یِ] (اِخ) (سید...) وی حاکم ساری بود و وقتی سیدعلی آملی بجنگ او آمد از وی شکست خورد و به استرآباد رفت و برادر دیگر خود سیدنصیرالدین را که پدرش مؤلف تاریخ طبرستان است نزد شاهرخ میرزا پسر امیرتیمور فرستاد و از او طلب کمک برای دفع مخالفان خویش کرد. شاهرخ میرزا نیز موافقت کرد و فرمان داد جمعی از سپاهیان خراسان بکمک او بشتابند. اما پیش از رسیدن سپاهیان خراسان خود سیدعلی ساری بکمک عده ای از اطرافیان خود توانست ساری را دوباره تسخیر کند. و در سال 814 ه . ق. در رودبار بار دیگر با سیدعلی آملی جنگید و بر او پیروز شد. و در سال 820 ه . ق. سیدعلی ساری بمرض نقرس دچار شد و پس از تعیین پسر خود سیدمرتضی به جانشینی درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 صص346 - 349).

علی ساکنها السلام.

[عَ لا کِ نِ هَسْ سَ] (ع جملهء اسمیه دعایی) بر ساکن آن درود باد! بیشتر این جمله را پس از نام مدینهء رسول (ص) آرند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

علی سالم.

[عَ سا لِ] (اِخ) علی محمد سالم بن سالم. وی در سال 1312 ه . ق. در قید حیات بود و مدتی در جامع احمدی در طنطا بخدمت علم مشغول بود. او راست: 1- الانتقاد الادبی علی ستارات اشعار السید محمد القصبی التی وصفها فی کتابه المسمی بالعقد الذهبی. 2- الانتقاد الادبی فی الرد علی الشیخ احمد الظواهری. (از معجم المؤلفین از معجم المطبوعات سرکیس ص 1369).

علی سالمی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن موسی بن علی بن موسی بن محمد بن خلف انصاری سالمی اندلسی جیانی. مشهور به ابن ارفع رأس و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی سامانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن یحیی بن نصربن احمد سامانی. وی از خاندان سامانیان و تنها فرزند پدر خویش بود. رجوع به احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج 1 ص 321 شود.

علی سبتی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالله سبتی اندلسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. از فقیهان بود و بسال 567 ه . ق. درگذشت. او راست: اللباب فی اصول الفقه. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1542).

علی سبتی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن ابراهیم بن علی بن یوسف سبتی عاملی کفراوی. ادیب و نحوی و بیانی و لغوی و شاعر و نویسنده و مورخ بود و در 25 ذی حجهء سال 1236 ه . ق. در «کفری» که قریه ای است از قرای جبل عامل و از اعمال صور، متولد شد و در اوایل رجب سال 1303 ه . ق. در همین قریه درگذشت. او راست: 1- رساله ای در فضل علی بن ابی طالب (ع). 2- شرح میمیهء ابی فراس. 3- العقد المنضد و الجواهر المجرد، در شرح قصیدهء علی بیک اسعد، که شامل شرح حال بسیاری از رجال و علمای هم عصر مؤلف در جبل عامل میباشد. 4- الکنوز، در علم نحو که ناتمام است. 5- الیواقیت، در علم بیان. لقب او در معجم المؤلفین بصورت «سبیتی» آمده است. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 19) (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص 321).

علی سبتی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن یقظان سبتی. وی طبیب و شاعر و ادیب بود. اصل او از «سبتة» است و گویند که در سال 544 ه . ق. وارد مصر شد و از آنجا به یمن و سپس به عراق و سایر بلاد سفر کرد. او را قصیده ای دربارهء جمال الدین محمد اصفهانی وزیر است که قسمتی از آن را قفطی نقل کرده است. (از تاریخ الحکماء قفطی ص 239).

علی سبزواری.

[عَ یِ سَ زِ] (اِخ)(سید...) وی نوادهء میرشمس الدین نقیب الاشراف سبزوار بود و در قرن 11 ه . ق. میزیست. او را بعضی اشعار است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 758 از تذکرهء نصرآبادی فصل پنجم ص97).

علی سبزواری.

[عَ یِ سَ زِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن حسین بن عبدالصمد تمیمی نیشابوری سبزواری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی تمیمی شود.

علی سبزواری.

[عَ یِ سَ زِ] (اِخ) مؤید سربداری (خواجه...). آخرین از امرای سربداری. رجوع به علی مؤید سبزواری شود.

علی سبکی.

[عَ یِ سُ] (اِخ) ابن عبدالکافی بن علی بن تمام بن یوسف بن موسی بن تمام أنصاری خزرجی سبکی شافعی. ملقب به تقی الدین و مکنی به ابوالحسن. عالم در فقه و تفسیر و منطق و قرائت و حدیث و ادب و نحو و لغت و حکمت بود. وی در اول ماه صفر سال 683 ه . ق. در سبک العبید از توابع منوفیه در مصر متولد شد. و فقه را نزد پدر خویش آموخت سپس به قاهره رفت و از آنجا به شام سفر کرد و عهده دار امر قضاء در آنجا شد. او در جمادی الآخرهء سال 756 ه . ق. در قاهره درگذشت و در مقابر صوفیه دفن گردید. تعداد تألیفات او را در حدود صدوبیست و برخی صدوپنجاه نقل کرده اند، که از آن جمله است: 1- الابتهاج فی شرح المنهاج، از نووی. 2- الاسئلة فی العربیة، که در جواب سؤالات محمد بن عیسی السکسکی است. 3- بیان احکام الربط فی اعتراض الشرط علی الشرط. 4- التحبیر المهذب فی تحریر المذهب. 5- تسریح الناظر فی انعزال المناظر. 6- الدر النظیم فی تفسیر القرآن العظیم. 7- رافع الشقاق فی مسألة الطلاق. 8- رفع الحاجب عن مختصر ابن الحاجب در اصول. 9- الرقم الابریزی فی شرح مختصر التبریزی. 10- السیف المسلول علی من سب الرسول (ص). 11- شفاءالاسقام فی زیارة خیرالانام، در رد ابن تیمیة که منکر سفر زیارت بوده است. 12- شن الغارة علی من انکر السفر للزیارة، که برخی آن را همان «شفاءالاسقام...» دانسته اند. 13- الطوالع المشرقة فی الوقف علی طبقة بعد طبقة. 14- العلم المنشور فی اثبات المشهور. 15- الفتاوی، که آن را فرزندش تاج الدین در سه مجلد جمع آوری کرده است. 16- کشف القناع فی افادة الامتناع. 17- المواهب الصمدیة فی المواریث الصفدیة. (از معجم المؤلفین) (از ریحانة الادب ج2 ص163 از هدیة الاحباب ص147 و قاموس الاعلام ج4 ص2534). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: طبقات الشافعیهء سبکی ج6 ص146. الدرر الکامنهء ابن حجر ج3 ص63. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج10 ص318. القلائد الجوهریهء محمد بن طولون ج1 ص106. شذرات الذهب ابن عماد ج6 ص180. بغیة الوعاة سیوطی ص342. الدارس نعیمی ج1 ص134. قضاة دمشق ابن طولون ص101. مفتاح السعادهء طاش کبری ج2 ص221. روضات الجنات خوانساری ص495. کشف الظنون ص3، 7، 21 و ... ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص286 و ج2 ص74 و ... هدیة العارفین بغدادی ج1 ص720. فهرس الفهارس کتانی ج2 ص369. عقودالجوهر جمیل العظم ص181. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج1 ص285. البیت السبکی محمدالصادق ص50.

علی سبیتی.

[عَ یِ سُ بَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن ابراهیم بن علی بن یوسف سبتی عاملی کفراوی. رجوع به علی سبتی شود.

علی سپهسالار.

[عَ یِ سِ پَ] (اِخ) وی از سپهسالاران نصربن احمد سامانی بود و نصر او را بجنگ ماکان کاکی فرستاد و چون بخراسان رسید بر ماکان ظفر یافت و او را بقتل رساند و بکاتب خود گفت که شرح واقعه را به اختصار برای امیر نصر بنویس او نیز این عبارت را نگاشت «اما ماکان صار کاسمه». در تاریخ حبیب السیر حکایتی دربارهء تحمل علی سپهسالار در برابر نیش کژدم نقل شده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 359 شود.

علی سپهسالار.

[عَ یِ سِ پَ] (اِخ) از سرداران ترکان خاتون مادر سلطان محمد خدابنده، و مشهور به دروغینی یا کوه دروغان. رجوع به علی دروغینی شود.

علی سجلماسی.

[عَ یِ سِ جِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن الشریف الحسنی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به اعرج. از پادشاهان دولت سجلماسهء علوی در مغرب أقصی بود و در سجلماسة مسکن داشت. در سال 1147 ه . ق. اهل فاس پس از خلع برادرش عبدالله، با او بیعت کردند و او بفاس آمد. اما در سال 1149 ه . ق. وی را از حکومت خلع، و دوباره با برادرش بیعت کردند. و او بنزد عربهای احلاف در نزدیکی «تازا» رفت و سالهای طولانی در آنجا بسر برد تا اینکه در سال 1169 ه . ق. از جانب برادرش به «تافیلات» فرستاده شد و در حدود سال 1170 ه . ق. در آنجا درگذشت. وی شخصی عاقل و بردبار بود. (از اعلام زرکلی از الاستقصا ج 4 ص 65 و اتحاف اعلام الناس ج 5 ص 443).

علی سجلماسی.

[عَ یِ سِ جِ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن محمد بن عبدالله بن عبدالله بن عبدالله بن یحیی أنصاری سجلماسی جزائری مالکی. مکنی به ابوالحسن. ادیب و شاعر و مفسر و فقیه و محدث و اصولی بود و در علم طب و فرائض و معانی و بیان و تاریخ و منطق نیز دست داشت. وی در ثافلات متولد شد و در سجلماسة زیست سپس به فاس رفت و در سال 1057 ه . ق. در الجزائر درگذشت. او راست: 1- تفسیرالقرآن. 2- التقیید الجلیل علی مختصر خلیل، در فروع فقه مالکی. 3- منظومهء الدرة المنیفة فی السیرة الشریفة. 4- منظومهء مسالک الوصول الی مدارک الاصول. 5- منظومه ای در تشریح. (از معجم المؤلفین ج7 ص143). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: خلاصة الاثر محیی ج3 ص173. تعریف الخلف حفناوی ج1 ص69. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص756. فهرس الازهریة ج2 ص420. فهرس مخطوطات الظاهریة یوسف عش ج6 ص27. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص305 و ج2 ص106 و...

علی سحیمی.

[عَ یِ سُ حَ] (اِخ) ابن شیبان بن محرزبن عمروبن عبدالله بن عمروبن عبدالعزیزبن سحیم حنفی سحیمی یمامی. مکنی به ابویحیی. وی یکی از اعضای وفد بنی حیفه بود که با پیغمبر (ص) بیعت کردند. و او را احادیثی است که بخاری در «الادب المفرد» آورده است. (از الاصابهء ابن حجر ج 4 قسم اول).

علی سحیمی.

[عَ یِ سُ حَ] (اِخ) ابن طاق بن منذربن قیس بن عمر بن عبدالله بن عمر بن عبدالعزی بن سحیم حنفی سحیمی یمامی. ابن حبان وی را از صحابه دانسته است. و ابوداود و ترمذی و نسائی حدیثی از وی روایت کرده اند. (از الاصابهء ابن حجر ج 4 قسم اول).

علی سخاوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن جبارهء کندی محلی سخاوی مالکی. ملقب به شرف الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جبارة. رجوع به علی (ابن جبارة...) شود.

علی سخاوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن محمد سخاوی. مکنی به ابوالحسن. وی منسوب به «سخا» است و آن قریه ای است در مصر. او ابتدا بر مذهب مالکی بود سپس به مذهب شافعی گروید و در مسجدی در «قرافة» ساکن شد. و هنگامی که ابوالقاسم شاطبی به آن دیار آمد وی نزد او قرائت قرآن را با روایات مختلف خواند. سپس به دمشق رفت و حلقهء درسی در جامع دمشق تشکیل داد. یاقوت حموی گوید که این شرح حال را در سال 619 ه . ق. نوشتم در حالیکه این علی بن محمد در دمشق است و سنین کهولت را میگذراند. او راست: 1- شرح المفصل. 2- کتابی در تفسیر قرآن. 3- الوحید فی شرح القصید، که منظور قصیدهء شاطبی است. (از معجم الادباء چ قاهره ج15 ص65 و چ مارگلیوث ج5 ص414).

علی سخاوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالصمدبن عبدالاحدبن عبدالغالب همدانی مصری. ملقب به علم الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علم الدین سخاوی شود.

علی سخومی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن صلاح الدین سخومی. محدث بود. او راست: منهل الینابیع، که شرح مصابیح السنهء بغوی است، و در سال 762 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 490).

علی سد.

[عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو، بخش قروه، شهرستان سنندج. این ده مشهور به علی سرخ است. رجوع به علی سرخ شود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

علی سدیدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) غوری (امیر...). وی به نیابت ملک غیاث الدین پیرعلی بر قلعهء ترشیز (کاشمر) حکومت میکرد. و امیر تیمور گورکانی که در سال 784 ه . ق. بقصد تسخیر خراسان رفته بود وقتی به قلعهء ترشیز رسید این قلعه را از امیر علی سدیدی غوری بصلح گرفت و بهادران ساکن آن را مورد لطف قرار داد. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص433).

علی سرا.

[عَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش کوچصفهان، شهرستان رشت. واقع در 8هزارگزی شمال کوچصفهان و 5هزارگزی راه شوسهء کوچصفهان به رشت. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب و مالاریایی. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از خمام رود که از شعب سفیدرود است تأمین می شود. و محصول آن برنج، صیفی و مختصری ابریشم است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

علی سرا.

[عَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن. واقع در 3هزارگزی خاور فومن، و یکهزارگزی جنوب راه فومن به شفت. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مرطوب. و سکنهء آن 213 تن است. آب آن از رودخانه و استخر تأمین می شود و محصول آن برنج، ابریشم، توتون و چای است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

علی سربداری.

[عَ یِ سَ بِ] (اِخ) ملقب به شمس الدین و مشهور به چشمی. ششمین از امرای سربداری خراسان که از سال 748 تا 753 ه . ق. حکومت کرد. رجوع به علی چشمی شود.

علی سربداری.

[عَ یِ سَ بِ] (اِخ) مؤید سبزواری (خواجه...). آخرین تن از امرای سربداری. رجوع به علی مؤید سبزواری شود.

علی سرخ.

[عَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور، شهرستان بیجار. واقع در 40هزارگزی باختر حسن آباد سوگند، و 6هزارگزی شمال خاوری میدان. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 330 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و صنایع دستی زنان بافتن قالیچه و جاجیم است. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

علی سرخ.

[عَ سُ] (اِخ) (پهلوان...) وی از مقربان پهلوان اسد خراسانی بود که در سال 754 ه . ق. بواسطهء اینکه در کرمان عصیان کرده بود با شاه شجاع جنگید. دشمنان پهلوان اسد خراسانی تصمیم گرفتند که وی را با زهر بقتل رسانند و برای اطمینان از نتیجهء سمی که ساخته بودند مقداری از آن را به این پهلوان علی سرخ خوراندند و وی پس از یک شبانه روز درگذشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 307 شود.

علی سرخ.

[عَ سُ] (اِخ) خوافی. مکنی به ابومسلم. وی در ملازمت سلطان ابوسعید بود و در فن کشتی گیری و تیراندازی مهارتی کامل داشت. ولی در مسابقه ای که با امیر عبدالرزاق در تیراندازی داد از وی شکست خورد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 356 شود.

علی سرد.

[عَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو، بخش قروه، شهرستان سنندج. واقع در 13هزارگزی شمال خاوری گل تپه، و 12هزارگزی خاور راه شوسهء همدان به بیجار. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 400 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات، حبوب، انگور، صیفی و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است، و در تابستان از طریق سراب می توان اتومبیل برد. فاضل آب سراب را در زمستان و بهار در غار بالای این ده بوسیلهء سدی جمع آوری می نمایند و در تابستان به مصرف آبیاری اراضی طراقیا میرسانند. نام اصلی این ده علی سد است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

علی سردار.

[عَ یِ سَ] (اِخ) وی از سرداران لشکر سلطان محمود سلجوقی بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 520 شود.

علی سرمینی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن صدقة بن منصور سرمینی. مکنی به ابوالفتح. او راست: درر الابکار فی وصف الصفوة الاخیار، که در سال 821 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون ج 1 ص 463).

علی سروجی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن أبی سرور سروجی. فقیه و مورخ قرن هفتم هجری. وفات او بعد از سال 648 ه . ق. بوده است. او راست: بلغة الظرفاء فی ذکر تواریخ الخلفاء. (از معجم المؤلفین از التعریف بالمؤرخین عزاوی ج 1 ص 67).

علی سرهندی.

[عَ یِ سَ هَ] (اِخ) از شعرای هند در قرن یازدهم و دوازدهم هجری. رجوع به علی سهرندی شود.

علی سرهندی.

[عَ یِ سَ هَ] (اِخ) ابن ناصر علی سهرندی یا سرهندی، مشهور به عظیم. رجوع به علی عظیم شود.

علی سریده.

[عَ سُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمین، بخش زرقان، شهرستان شیراز. واقع در 81هزارگزی شمال خاوری زرقان، و 2هزارگزی راه شوسهء شیراز به اصفهان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی، و 59 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات و چغندر است. اهالی به زراعت و قالی بافی اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

علی سعدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن جعفربن علی سعدی صقلی. مشهور به ابن قطاع و مکنی به ابوالقاسم. رجوع به ابن قطاع و علی (ابن جعفر...) شود.

علی سعدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن حجربن ایاس سعدی مروزی. وی محدث و حافظ و جهانگرد (رحال) و از مردم خراسان بود. در سال 154 ه . ق. متولد شد. و سفری بدمشق کرد و در نیمهء جمادی الاولی سال 244 ه . ق. در سن نودسالگی درگذشت. او راست: 1- احکام القرآن. 2- فوائد فی الحدیث. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص 672 و تذکرة الحفاظ ذهبی ج 2 ص 33 و تاریخ دمشق ابن عساکر ص 12 و الوافی صفدی ج12 ص20).

علی سعدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن سلیمان بن احمدبن محمد سعدی صالحی حنبلی مرداوی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مرداوی شود.

علی سعدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان سعدی. مشهور به ابن قطاع و مکنی به ابوالقاسم. رجوع به ابن قطاع (ابوالقاسم علی بن جعفر...) و علی (ابن عبدالرحمان سعدی) شود.

علی سعدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالله بن جعفربن نجیح سعدی (از موالی طایفهء سعدی) بصری. مشهور به ابن مدینی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بصری شود.

علی سعدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن قاسم سعدی حلبی رامی. رجوع به علی رامی شود.

علی سعدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن قاضی سعدی. ملقب به علاءالدین. او راست: غایة البیان و نهایة التبیان فی تاریخ آل عثمان. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1191).

علی سعدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن عبدالظاهربن نشوان جذامی مصری سعدی. ملقب به علاءالدین. وی ادیب و نویسنده و شاعر و کاتب دولت منصوریه بوده است. در سال 676 ه . ق. متولد شد و در چهارم رمضان سال 717 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- المفاخرة بین السیف و الرمح. 2- مراتع الغزلان فی وصف الغلمان. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص 171 و الدرر الکامنهء ابن حجر ج 3 ص 109 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1758).

علی سعیدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن جعفربن سعید سعیدی رازی حذاء. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حذاء شود.

علی سعیدی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن محمد سعیدی بیاری. مکنی به ابوالحسن. وی از فضلا و محدثان بود. رجوع به معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج 15 ص 58 و چ مارگلیوث ج 5 ص 410 شود.

علی سغدی.

[عَ یِ سُ] (اِخ) ابن حسین بن محمد سغدی حنفی. فقیه بود و در سال 461 ه . ق. در بخارا درگذشت. نسبت او به «سغد» از نواحی سمرقند است. او راست: 1- النتف فی الفتاوی. 2- شرح بر کتاب خصاف در ادب قاضی بر مذهب ابوحنیفه. 3- شرح الجامع الکبیر شیبانی، در فروع فقه حنفی. (از معجم المؤلفین از تاج التراجم ابن قطلوبغا ص 32 و الجواهر المضیئهء قرشی ج 1 ص 361 و الفوائد البهیهء لکنوی ص 121 و کشف الظنون ص 46 و هدیة العارفین ج 1 ص 691).

علی سفاقسی.

[عَ یِ سَ قُ] (اِخ) ابن محمد بن سلیم نوری. مکنی و مشهور به ابوالحسن سفاقسی. رجوع به علی نوری شود.

علی سفطی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالله سفطی مصری مالکی. مشهور به وراق و ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی وراق شود.

علی سفیانی.

[عَ یِ سُفْ] (اِخ) ابن عبدالله بن خالدبن یزیدبن معاویة بن أبی سفیان اموی سفیانی. مکنی به ابوالحسن. وی از اصحاب علم و روایت و از بقایای بنی امیه در شام بود. در سال 105 ه . ق. متولد شد و هنگام مفاخرت میگفت «أنا ابن شیخی صفین» زیرا مادرش نوادهء علی بن ابی طالب (ع) و پدرش نوادهء معاویه بود. او در دمشق اقامت داشت و از اختلاف بین امین و مأمون عباسی استفاده کرد و خود مدعی خلافت شد و در سال 195 ه . ق. دمشق را تحت سلطهء خویش درآورد و حاکم أمین را از آنجا براند و دامنهء قدرت او تا «صیدا» گسترش یافت. و در اوایل سال 198 ه . ق. بر اثر حملهء ابن بهیس محمد بن صالح، رهبر قیسیة، وی و مسلمة بن یعقوب با لباس زنانه فرار اختیار کردند و پس از چندی علی سفیانی درگذشت. (از الاعلام زرکلی از خطط الشام ج 1 ص 183 و الکامل ابن اثیر ج 6 ص 82 و شذرات الذهب ج 1 ص 342 و النجوم الزاهرة ج 2 ص 147 و البدایة و النهایة ج10 ص 227).

علی سقا.

[عَ یِ سَقْ قا] (اِخ) ابن شعیب سقا. وی از مشایخ تصوف و اهل حیرهء نیشابور بود و با ابوحفص صحبت داشت. گویند که او پنجاه وپنج بار حج کرده است. (از نفحات الانس جامی چ توحیدی پور ص 108).

علی سقاط.

[عَ یِ سَقْ قا] (اِخ) ابن محمد بن علی مغربی. مشهور به سقاط و مکنی به ابوالحسن. متکلم و شاعر بود. در فاس متولد شد و در سال 1183 ه . ق. در مصر درگذشت. او را ارجوزه ای است در توحید. و نیز فهرستی دارد. (از معجم المؤلفین از دلیل مؤرخ المغرب ابن سودة ص 357 و فهرست الخدیویة ج 2 ص 26).

علی سقاف.

[عَ یِ سَقْ قا] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالرحمان سقاف علوی. ملقب به نورالدین. و در هدیة العارفین نام او به صورت «علی بن ابی بکربن عبدالرحمان بن محمد باعلوی» آمده است. وی فقیه و صوفی و شاعر و تولد و وفات او در مدینه بود. (818 - 895 ه . ق.). او راست: 1- البرقة المشیقة فی الباس الخرقة الانیقة. 2- الدر المدهش البهی فی مناقب الشیخ سعدبن علی. 3- دیوان شعر. 4- کتابی در علم میقات. 5- کتاب النکاح. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص 1738 و هدیة العارفین ج 1 ص 738 و ایضاح المکنون ج 1 ص 177 و 448 و الاعلام زرکلی ج 5 ص 74 و کنزالبراهین جعفری ص 70 و فهرس الفهارس کتانی ج 1 ص 180).

علی سقاف.

[عَ یِ سَقْ قا] (اِخ) ابن شیخ بن محمد بن علی سقاف علوی. مشهور به ابن شهاب الدین. نسابه بود و در سال 1136 ه . ق. در تریم از بلاد حضرموت متولد شد، و در سال 1203 ه .ق. در شجر درگذشت. او راست: الشجرة العلیة، در 14 جلد. (از معجم المؤلفین از اعلام زرکلی ج5 ص 106).

علی سقطی.

[عَ یِ سَ قَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن ابراهیم حجازی شافعی. مشهور به سقطی. متوفی در حدود سال 880 ه . ق. او راست: کشف طریق الوفا الموصلة الی قدم أهل الصفا. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 736).

علی سقطی.

[عَ یِ سَ قَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد حجازی سقطی حنفی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی حجازی شود.

علی سکتواری.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن مصطفی موستاری سکتواری. ملقب به علاءالدین و مشهور به علی دده و شیخ التربة. رجوع به علی دده شود.

علی سکری.

[عَ یِ سُکْ کَ] (اِخ) ابن عیسی بن سلیمان بن محمد بن سلیمان بن ابان نفری فارسی. مشهور به سکری و شاعرالسنة و مکنی به ابوالحسن. ادیب و شاعر متولد در ماه صفر سال 357 ه . ق. در بغداد. اصل او از نفر است که از بلاد فارس میباشد. وی در سال 413 ه . ق. در بغداد درگذشت. او را دیوان شعر بزرگی است. و نیز مناقضاتی با شعرای شیعهء امامیه دارد. (از معجم المؤلفین از تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج 12 ص 17 و اللباب ابن اثیر ج 2 ص 19) (از الاعلام زرکلی از تبیین کذب المفتری ص 248).

علی سلامة.

[عَ یِ سَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی سلامهء صنعانی. وی در دهم رمضان المبارک سال 1090 ه . ق. در صنعاء درگذشت. او راست: 1- شرح بر الفصول اللؤلؤیة فی الاصول الفقهیة. 2- شرح بر الهدایة. (از معجم المؤلفین از ملحق البدر الطالع زبارة ص 179).

علی سلطان.

[عَ سُ] (اِخ) نسب او به اوکتای قاآن میرسد. وی در زمانی که بیسوتیمور از امرای چنگیزی در حدود سال 727 ه . ق. سلطنت می کرد، بر او خروج کرد و بر الوس جغتای استیلا یافت و عهدنامهء قبل خان و قاجولی بهادر را ضایع ساخت و چندگاهی پادشاهی کرد و پس از فوت او محمدخان بن پولادخان بن کونجک بر تخت پادشاهی نشست. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 91).

علی سلطان.

[عَ سُ] (اِخ) قوچین. وی از سرداران میرزا شاهرخ بهادر بود. در روز جمعه بیست وسوم ربیع الآخر سال 830 ه . ق. وقتی که شاهرخ میرزا به مسجد جامع هرات رفته بود، شخصی احمدلر نام که از مریدان فضل الله استرآبادی بود وی را با کارد مورد حمله قرار داد و زخمی کرد. و این علی سلطان قوچین در همان ساعت او را بکشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 615 شود.

علی سلمی.

[عَ یِ سَ لَ] (اِخ) وی پدر سدرة است و ابوعمر گوید که او از اهالی قباء می باشد و حدیثی از وی نقل کنند. (از الاصابهء ابن حجر ج 4 قسم اول).

علی سلمی.

[عَ یِ سَ لَ] (اِخ) «ابن بزار» وی را جزء صحابه ذکر کرده و ظاهراً اشتباه است. رجوع به الاصابهء ابن حجر ج 4 قسم چهارم شود.

علی سلمی.

[عَ یِ سَ لَ] (اِخ) ابن احمدبن عثمان بن محمد بن اسحاق سلمی مناوی قاهری شافعی. رجوع به علی مناوی شود.

علی سلمی.

[عَ یِ سَ لَ] (اِخ) ابن حسین عبدالرحیم سلمی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن قصار. ادیب و لغوی و خطاط. رجوع به ابن قصار (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی سلمی.

[عَ یِ سَ لَ] (اِخ) ابن حکم سلمی. وی برادر معاویة بن حکم است. و معاویه گوید که روزی با پیغمبر (ص) بوده ایم و در واقعه ای پای علی بدیوار خندق اصابت کرد و پیغمبر (ص) بر آن دست مالید و بدین ترتیب هیچگونه آسیبی به او نرسید. (از الاصابهء ابن حجر ج 4 قسم اول).

علی سلمی.

[عَ یِ سَ لَ] (اِخ) ابن طاهربن جعفر سلمی. مکنی به ابوالحسن. وی نحوی بود و در سال 431 ه . ق. متولد شد. و نزد جمعی از مدرسان تحصیل کرد و در بیست ویکم ربیع الاول سال 500 ه . ق. درگذشت. (از معجم الادباء چ قاهره ج13 ص257 و چ مارگلیوث ج5 ص225).

علی سلمی.

[عَ یِ سَ لَ] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن حسن بن عبدالملک بن ابراهیم سلمی عباسی رقی بغدادی. مشهور به ابن عصار و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عباسی شود.

علی سلمی.

[عَ یِ سَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی سلمی سمیساطی. مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی سمیساطی شود.

علی سلمی.

[عَ یِ سَ لَ] (اِخ) ابن مسلم بن محمد بن علی سلمی دمشقی شافعی خلوتی. مشهور به ابن سهروردی و ملقب به جمال الاسلام و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سهروردی شود.

علی سلیمانی.

[عَ یِ سُ لَ] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن سلیمان سلیمانی اربلی. ملقب به امین الدین. صوفی و شاعر بود و در سال 670 ه . ق. درگذشت. او را قصیده ای است که هر بیت آن شامل نوعی از صنایع بدیعی است. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 712).

علی سلیمی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن سلیم دمشقی صالحی شافعی. مشهور به سلیمی و ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. فقیه و مفسر و نحوی متولد در سال 1113 ه . ق. وی در دوم جمادی الاولی سال 1200 در دمشق درگذشت. او راست: 1- تکملة شرح تفسیر البیضاوی عمر رومی، از سورهء اسراء تا آخر قرآن. 2- الزبدة المطریة علی منظومة الآجرومیة، در نحو. 3- شرح غایة الاختصار ابن قاسم. (از معجم المؤلفین از عقوداللاَلی فی الاسانید العوالی ص 30 و سجل مخطوطات الظاهریة و سلک الدرر مرادی ج 3 ص 219 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص771 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 139 و فهرس الفهارس کتانی ج 2 ص 342).

علی سماقة.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن احمد سماقهء عاملی مشغری. از فضلای قرن 10 ه . ق. است که نزد شهید ثانی تحصیل کرده است. او را بر تعدادی از کتب، حواشیی است. (از معجم المؤلفین از امل الاَمل ص 442).

علی سمرقندی.

[عَ یِ سَ مَ قَ] (اِخ)(دهقان...) مشهور به دهقان علی شطرنجی. رجوع به علی شطرنجی شود.

علی سمرقندی.

[عَ یِ سَ مَ قَ] (اِخ) ابن اسحاق بن ابراهیم حنظلی سمرقندی. فاضلی است که سمعانی از او نقل میکند. وی تا حدود سال 562 ه . ق. میزیست. او راست: کتاب المشافهات. (از معجم المؤلفین از اللباب ابن اثیر ج 1 ص 212 و ایضاح المکنون ج 2 ص 305).

علی سمرقندی.

[عَ یِ سَ مَ قَ] (اِخ) ابن عمر زبیبی سمرقندی. محدث است. و نیز رجوع به علی زبیبی شود.

علی سمرقندی.

[عَ یِ سَ مَ قَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن علی بن احمدبن محمد بن اسحاق اسبیجابی سمرقندی. ملقب به بهاءالدین. رجوع به علی اسبیجابی شود.

علی سمرقندی.

[عَ یِ سَ مَ قَ] (اِخ) ابن محمد قوشچی. رجوع به علاءالدین قوشچی شود.

علی سمرقندی.

[عَ یِ سَ مَ قَ] (اِخ) ابن یحیی سمرقندی قرمانی حنفی. ملقب به علاءالدین. فقیه و مفسر و منطقی قرن 9 ه . ق. بود و در حدود سال 860 ه . ق. در لارنده از بلاد قرمان درگذشت. وی از شاگردان علاءالدین بخاری بوده است. او راست: 1- تفسیرالقرآن، تا سورهء مجادله که در چهار مجلد است. 2- حاشیه بر شرح شمسیه. 3- حاشیه بر شرح مطالع. 4- حاشیه بر شرح مواقف سید شریف. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 225 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 733).

علی سمری.

[عَ یِ سِمْ مَ] (اِخ) ابن محمد. وی آخرین سفیر حضرت قائم (ع) در دورهء غیبت صغری بود که حاجات خلق را به صاحب الامر میرساند و پس از او سفیر دیگری امام (ع) را ندیده و حدیثش را نشنیده است. وی در سال 326 ه . ق. درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 101).

علی سمسمانی.

[عَ یِ سِ سِ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالغفار سمسمانی. مکنی به ابوالحسن. وی نزد ابوبکربن شاذان و ابوالفضل بن مأمون تحصیل کرد و خطی مرغوب داشت و شخصی صدوق بود. و در روز چهارشنبه چهارم محرم سال 415 ه . ق. درگذشت. (از وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص 364). و در معجم الادباء نام او بصورت «علی بن عبیدالله سَمسَمی» ضبط شده است. رجوع به معجم الادباء چ قاهره ج 14 ص 58 و چ مارگلیوث ج 5 ص 271 شود.

علی سمسمی.

[عَ یِ سَ سَ] (اِخ) ابن عبیدالله سمسمی لغوی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سمسمانی (ابن عبدالله...) شود.

علی سملالی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن محمد (فتحا) سوسی سملالی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سوسی شود.

علی سمنانی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) (خواجه...) وی از وزرای امیر تیمور گورکانی بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 398 شود.

علی سمنانی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن محمد بن احمد سمنانی حلبی حنفی. مکنی به ابوالقاسم. فقیه و مورخ بود و در سال 493 یا 499 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- روضة القضاة و طارق النجاة، که در ادب قضاء است. 2- العروة الوثقی، در شروط. (از معجم المؤلفین از الفوائد البهیهء لکنوی ص 123 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1133 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 99 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 694).

علی سمند.

[عَ یِ سَ مَ] (اِخ) ابن خواجه عبدالصمد گیلانی. مشهور به سمند. وی برادر حسین خان کلانتر اردو بود و در قرن 11 ه . ق. میزیست. او را برخی اشعار است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 470 از تذکرهء نصرآبادی فصل 5 ص 137).

علی سموقی.

[عَ یِ سَمْ مو] (اِخ) ابن احمد طائی سموقی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به بهاءالدین. وی از بزرگان دعات باطنیهء دروز، و یکی از «حدود خمسهء» آنان بود. از او بکنایت «تالی» و «جناح ایسر» نام برند و «مقتنی» لقب دهند. و نیز بنام «الوزیر الخامس» وی را خوانند و دیگر از القاب او در کتب مذهبی آنان «التابع» و «خامس الحدود» و «آخرالحدود» است. او در عهد الحاکم بامرالله فاطمی می زیست و از طرفداران و پیروان بزرگ او بشمار می رفت و با حمزة بن علی نیز ارتباط داشت. او از نویسندگان بزرگ این فرقه است و می توان وی را واضع اساس دیانت در دروز دانست. او را رسائل و مقالاتی است که از آن جمله است: 1- التبیین و الاستدراک. 2- الرد علی المنجمین. 3- الرسالة الواصلة الی الجبل الانور. 4- السفر الی السادة فی الدعوة لطاعة ولی الحق. 5- القسطنطنیة، و آن رساله ای است برای قسطنطین امپراطور نصرانی، و علی سموقی در آن سعی کرده است که برای امپراطور ثابت کند که حضرت مسیح در جسم «حمزة بن علی فارسی» حلول کرده است. 6- النقط والدوائر. (از الاعلام زرکلی از دائرة المعارف الاسلامیة ج 9 ص 218 و تاریخ حلب ج 1 ص219).

علی سمهودی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمدبن علی بن عیسی بن محمد بن عیسی حسنی شافعی سمهودی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. مورخ و فقیه بود و در سال 844 ه . ق. در سمهود واقع در مصر متولد شد سپس به مدینه رفت و در سال 911 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1- امنیة المعتنین بروضة الطالبین، از نووی. 2- جواهرالعقدین فی فضل الشرفین شرف العلم الجلی و النسب العلی. 3- خلاصة الوفا باخبار دار المصطفی. 4- شفاءالاشواق لحکم ما یکثر بیعه فی الاسواق. 5- اللؤلؤ المنثور فی نصیحة ولاة الامور. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 192). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس المؤلفین بالظاهریة. الضوء اللامع سخاوی ج 5 ص 245. شذرات الذهب ابن عماد ج 8 ص 50. البدر الطالع شوکانی ج 1 ص 470. النور السافر عیدروسی ص 58. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 194 و... مخطوطات الموصل جلی ص 43. المخطوطات التاریخیهء کورکیس عواد ص55. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 740.

علی سمیرمی.

[عَ یِ سُ مَ رَ] (اِخ) ابن احمدبن حرب سمیرمی. ملقب به کمال الدین و مکنی به ابوطالب. وی در زمان سلطان محمد بن ملکشاه وزارت اهل حرم را عهده دار بود و پس از سلطان محمد، پسرش سلطان محمود وی را وزیر خود گردانید. و وقتی سلطان محمود از عمش سلطان سنجر در نواحی ساوه شکست خورد و به اصفهان گریخت، این کمال الدین علی را به معذرت خواهی نزد سلطان سنجر فرستاد و او توانست با بیان و منطق خوشی که داشت سلطان سنجر را بسر مهر آورد و برادرزادهء خود را عفو کند. پس از آن مقام کمال الدین علی بالا گرفت ولی پس از مدتی در سال 516 ه . ق. بدست یکی از فدائیان اسماعیلیه کشته شد. وی همان کسی است که به کشتن حسین بن علی طغرائی دستور داد، لذا گویند که بدست یکی از بردگان طغرائی به انتقام اربابش کشته شد. و مدت وزارت او سه سال و دو ماه بوده است. سمیرمی منسوب است به «سمیرم» که در انتهای حدود اصفهان از طرف شیراز است. (از دستورالوزراء خواندمیر ص 206 و الاعلام زرکلی از ابن خلکان ج 1 ص 161 و مرآة الزمان ج 8 ص 107).

علی سمیساطی.

[عَ یِ سُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی سلمی سمیساطی. مکنی به ابوالقاسم. وی ریاضی دان بود و در سال 373 ه . ق. متولد شد. نسبت او به «سمیساط» است و آن قلعه ای است بر ساحل فرات بین قلعة الروم و ملطیة. او ساکن دمشق گردید و در آنجا خانقاه سمیساطیة را بنا کرد و آن خانقاه اکنون مشهور به «شمیساتیه» است. (از الاعلام زرکلی از النجوم الزاهرة ج 5 ص 70 و الدارس نعیمی ج 2 ص 151).

علی سنجاری.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن تاج الدین سنجاری مکی حنفی. فقیه است. او راست: القربة بکشف الکربة، عن بیان عدم صحة صلاة المؤتم بالامام الخارج، و هو فی جوف الکعبة. که آن را در مکه در حدود سال 1109 ه . ق. تألیف کرده است. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون ج 1 ص222).

علی سنجانی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن زین العابدین حسینی سنجانی غروی. ملقب به محدث و مکنی به ابوالفضائل. از شعرا و فقهای اواخر قرن 13 ه . ق. بود. او راست: حملات اللیث، در رد اصولی ها. که آن را در سال 1295 ه . ق. پس از بازگشت از سامراء، بنام حاج احمد میرزا لکهنوی نگاشته است. و او را دیوان شعر و برخی تألیفات دیگر است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 739).

علی سنجانی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن قاسم خوافی سنجانی. مکنی به ابوالحسن. وی ادیب و شاعر بود و کتاب العین را خلاصه کرده است. (از معجم الادباء چ قاهره ج 14 ص 104 و چ مارگلیوث ج 5 ص 298).

علی سندی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن ابی الحسن سندی مدنی. ملقب به نورالدین. محدث بود و در سال 1138 ه . ق. درگذشت. او راست: کفایة الحاجة فی شرح سنن ابن ماجة. (از معجم المؤلفین از فهرس الازهریة ج 1 ص544).

علی سنهوری.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن حسن سنهوری شافعی. ملقب به نورالدین. مقری بود و در سال 913 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- التحفة البهیة فی شرح نظم الاجرومیة. 2- العلویة فی نظم الاجرومیة. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص 741).

علی سنهوری.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی نطوبسی قاهری أزهری ضریر مالکی سنهوری. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و نحوی قرن 9 ه . ق. بود. وی در حدود سال 814 ه . ق. در نطوبس متولد شد و از آنجا به سنهور رفت و در 19 رجب سال 889 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- دو شرح بر اجرومیة. 2- دو شرح بر المختصر، که کامل نیست. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 5 ص 249 و نیل الابتهاج تنبکتی ص 737 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 208).

علی سوادی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن علی سوادی کوکبانی. رجوع به علی کوکبانی شود.

علی سودانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن بری. فقیه و متکلم و صوفی (1013 - 1073 ه . ق.). او راست: شرحی بر ام البراهین سنوسی، در عقائد. (از معجم المؤلفین از الاعلام زرکلی ج5 ص72).

علی سوسی.

[عَ یِ] (اِخ) مکنی به ابوالحسن. مورخ بود و در سال 1364 ه . ق. درگذشت. او راست: أخبار الحاج حسن الاضرانی. (از معجم المؤلفین از دلیل مورخ المغرب ابن سودة ص 210).

علی سوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان خزاز سوسی (شوشی). مکنی به ابوالعلاء. رجوع به علی خزاز شود.

علی سوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد (فتحا) سوسی سملالی. مکنی به ابوالحسن. متوفی در سال 1328 ه . ق. او راست: طوالع الحسن و اتباع السنن بظهور رایة سیدنا و امیرنا مولانا الحسن. (از معجم المؤلفین از دلیل مؤرخ المغرب ابن سودة ص 182).

علی سوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد سوسی فاسی. مکنی به ابوالحسن. عالم و ادیب بود و در نوزدهم جمادی الثانیهء سال 1311 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- شرح الفیهء ابن مالک، در نحو. 2- قصیده ای در مدح پیغمبر (ص). (از معجم المؤلفین از سلوة الانفاس کتانی ج 3 ص 351).

علی سویدی.

[عَ یِ سُ وَ] (اِخ) ابن عبدالله بغدادی سویدی. متکلم بود و در حدود سال 1170 ه . ق. درگذشت. او راست: المشکاة المضیئة فی الرد علی الوهابیة. (از معجم المؤلفین ج 7 ص132).

علی سویدی.

[عَ یِ سُ وَ] (اِخ) ابن محمد سعیدبن عبدالله بن حسین سویدی بغدادی عباسی. مکنی به ابوالمعالی. وی محدث و مورخ و نسابه و متکلم و ادیب و شاعر و نویسنده بود. در بغداد متولد شد و در سال 1237 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: 1- تاریخ بغداد فی الوقائع و تراجم العلماء. 2- ذخرالمعاد فی معارضة بانت سعاد. 3- سبائک الذهب فی معرفة أنساب العرب. 4- العقد الثمین فی بیان مسائل الدین. 5- الکوکب المنیر فی شرح المناوی الصغیر. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 200). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: المسک الاذفر آلوسی ج 1 ص 73. فهرس الفهارس کتانی ج 2 ص 350. اصفی الموارد وائلی ص 101. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 773. روض البشر شطی ص 178. البغدادیون اخبارهم و مجالسهم ابراهیم الدروبی ص 26. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 540 و ج 2 ص105. فهرس مخطوطات الموصل جلی ص 43. الدلیل العراقی الرسمی لسنة 1936 م. ص 951. المکتبة البلدیة، فهرس التوحید ص 25.

علی سهرندی.

[عَ یِ سَ رَ] (اِخ) از شعرای هند در نیمهء دوم قرن 11 و اوایل قرن 12 ه . ق. وی در سهرند (یا سرهند) متولد شد و نزد شیخ محمد معصوم تلمذ کرد و تخلص «علی» را برگزید. سپس از مقربان سیف خان حاکم اللهآباد گردید و پس از درگذشت وی از خواص ذوالفقار گشت و سرانجام به شاه جهان آباد آمد و در بیستم رمضان سال 1108 ه . ق. در آنجا درگذشت و در نزدیکی قبر نظام الدین دهلوی دفن گردید. و در هنگام مرگ تقریباً شصت ساله بود. نام او را برخی از تذکره نویسان «ناصرعلی» نوشته اند. او را دیوان شعری است که چند بار در بلاد مختلف هند بطبع رسیده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص 758 از کلمات الشعراء سرخوش ص9 و 74 و تذکرهء سرو آزاد هندی ص129 و آتشکدهء آذر ص 349 و خزانهء عامره ص328 و نتایج الافکار ص475).

علی سهرندی.

[عَ یِ سَ رَ] (اِخ) ابن ناصرعلی سهرندی (یا سرهندی) مشهور به عظیم. رجوع به علی عظیم شود.

علی سهروردی.

[عَ یِ سُ رَ وَ] (اِخ) ابن مسلم بن محمد بن علی سلمی دمشقی شافعی خلوتی. مشهور به ابن سهروردی و ملقب به جمال الاسلام و مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و اصولی و مفسر و عالم به فرایض و ریاضی دان بود و در نزد غزالی تلمذ کرد و در ذی قعدهء سال 533 ه . ق. در دمشق درگذشت. او را تصنیفاتی در فقه و تفسیر است. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 241). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: طبقات الشافعیهء اسنوی ص 19. سیرالنبلاء ذهبی ج 12 ص 152. الوافی صفدی ج 12 ص 203. طبقات الشافعیهء سبکی ج 4 ص 283. طبقات المفسرین سیوطی ص 26. مرآة الجنان یافعی ج 3 ص 261. الدارس نعیمی ج 1 ص 180. شذرات الذهب ابن عماد ج 4 ص 102. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 18.

علی سهل.

[عَ یِ سَ] (اِخ) (امیر...) ابن امیر شیخ. در سوم شوال 754 ه . ق. امیر مبارزالدین محمد بن مظفر پس از شش ماه محاصره توانست شیراز را تصرف کند و امیر شیخ ابواسحاق بن امیر محمودشاه اینجو فرار اختیار کرد و پس از مدتی که سپاهی گرد آورد دوباره بشیراز بازگشت و شاه شجاع مأمور جنگ با او شد. اما امیر شیخ به اصفهان رفت و شاه شجاع به شیراز آمد. در این هنگام امیر علی سهل فرزند امیر شیخ که ده ساله بود و بحسن خط شهرت داشت بدست دشمنان افتاد و شاه شجاع که حاکم کرمان شده بود او را با خود به کرمان برد و در آنجا بقتل رساند و شایع ساخت که به اجل طبیعی درگذشته است. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص288).

علی سهل.

[عَ یِ سَ] (اِخ) اصفهانی (شیخ...). از بزرگان تصوف بود و با شیخ جنید مکاتباتی داشت. برخی از سخنان و گفته های او در تذکرة الاولیاء عطار ذکر شده است. رجوع به تذکرة الاولیاء عطار، نیمهء دوم ص 89 شود.

علی سهمی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن ماجدهء سهمی. مکنی به ابوماجدة. وی از صحابه بود و از ابوبکر و عمر روایت کرد. (از الاصابهء ابن حجر ج5 قسم سوم).

علی سهیلی.

[عَ یِ سُ هَ] (اِخ) ابن احمد سهیلی اسفراینی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی اسفرایینی شود.

علی سیاح.

[عَ یِ سَیْ یا] (اِخ) ابن ابی بکربن علی هروی موصلی. مکنی به ابوالحسن. رحالهء قرن 6 ه . ق. رجوع به ابوالحسن سیاح و علی (ابن ابی بکربن...) شود.

علی سیازی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسن سیازی. محدثی بود از مردم «سیازهء» بخارا. (منتهی الارب).

علی سیاه پوش.

[عَ یِ] (اِخ)(سلطان...). ابن صدرالدین موسی سیاهپوش صوفی. وی از متصوفهء اواخر قرن هشتم و اوایل قرن 9 ه . ق. بود که پس از پدرش مدت 38 سال به ارشاد سالکین اشتغال داشت و در روز سه شنبه هجدهم رجب سال 830 ه . ق. در بیت المقدس درگذشت و در همانجا مدفون گشت و قبر او مشهور به «سیدعلی عجم» است. او را دیوان شعری است. و آل سیاهپوش هنوز در آذربایجان شهرت دارند. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 759 از دانشمندان آذربایجان ص 279 و ریحانة الادب). و نیز رجوع به علی بن صدرالدین موسی... شود.

علی سیاه خراب.

[عَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور، بخش صحنه، شهرستان کرمانشاهان. واقع در 24هزارگزی شمال باختری صحنه، و 4هزارگزی باختر راه شوسهء کرمانشاه به سنقر. ناحیه ای است دشت و سردسیر و دارای 45 تن سکنه. آب آن از رودخانهء جامیشان تأمین می شود. و محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

علی سیاه و کلاته سید.

[عَ وَ کَ تَ سَیْ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت، بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. واقع در 16هزارگزی خاور تربت حیدریه، و 6هزارگزی راه شوسهء عمومی تربت به خواف. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 199 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. و محصول آن غلات و چغندر و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری و کرباس بافی اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق رود می توان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

علی سیستانی.

[عَ یِ سی] (اِخ) ابن جولوغ سیستانی. مکنی به ابوالحسن و متخلص به فرخی شاعر شهیر. رجوع به فرخی سیستانی شود.

علی سینیزی.

[عَ یِ سی] (اِخ) ابن معلی بزار سینیزی. محدث بود. رجوع به علی (ابن معلی...) شود.

علیش.

[عُ لَ] (اِخ) لقب عبدالله بن محمد بن احمد علیش. فقیه بود و در مصر متولد شد و در آنجا پرورش یافت و در سال 1294 ه . ق. درگذشت. او را رساله ای است در حساب و کتابی در منطق. (از معجم المؤلفین از الیواقیت الثمینهء ازهری ج 1 ص189).

علیش.

[عُ لَ] (اِخ) محمد بن احمدبن محمد علیش مالکی مغربی اشعری شاذلی ازهری. مکنی به ابوعبدالله. وی از علمای مالکی اواخر قرن 13 ه . ق. و اصل او از طرابلس غرب بود و در رجب سال 1217 ه . ق. در قاهره متولد شد و در ازهر تحصیل کرد و در سال 1245 ه . ق. در جامع ازهر به تدریس فقه مالکی پرداخت. وی متهم به همراهی قیام اعرابی شد و در حالی که در منزلش بستری بود او را به بیمارستان زندان منتقل کردند و در نهم ذیحجهء سال 1299 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1- الایضاح فی الکلام علی البسملة الشریفة. 2- تدریب المبتدی و تذکرة المنتهی، در فرائض مذاهب اربعه. 3- تقریب العقائد السنیة بالادلة القرآنیة. 4- حاشیهء شرح ایساغوجی شیخ الاسلام، در منطق، که آن را به نام «القول المشرق علی شرح ایساغوجی فی المنطق» نامیده است. 5- حاشیه بر رسالة الصبان البیانیة، در علم بلاغت. 6- موصل الطلاب لمنح الوهاب فی قواعدالاعراب، که شرح قواعدالاعراب شیخ یوسف برناوی است. 7- هدایة السالک الی اقرب المسالک، در فروع فقه مالکی. 8- هدایة المرید لعقیدة التوحید. که همهء این کتب در قاهره بچاپ رسیده است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 125 از معجم المطبوعات ص 1372 و معجم المؤلفین ج 9 ص 12). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس المؤلفین بالظاهریة. هدیة العارفین بغدادی ج 2 ص 382. نفحة البشام فی رحلة الشام قایاتی ص 6. معجم المطبوعات سرکیس ص 1372. فهرست الخدیویة ج 1 ص 385 و سایر مجلدات و صفحات. فهرس الازهریة ج 2 ص 383 و سایر مجلدات و صفحات. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 271 و سایر مجلدات و صفحات. الاعلام زرکلی ج 6 ص 244. اکتفاءالقنوع فندیک ص 495. مرآة العصر زخورة ج 1 ص 196. الاَداب العربیه شیخو ج 2 ص 85. تاریخ آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان ج 4 ص 305.

علی شابشتی.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن محمد شابشتی. مکنی به ابوالحسن. وی ادیب و نویسنده بود و عزیز عبیدی صاحب مصر او را عهده دار کتابخانهء خویش کرد و وی را به ندیمی برگزید. او در سال 388 یا 390 ه . ق. در مصر درگذشت. او راست: 1- التوقیف و التخویف. 2- الدیارات. 3- مراتب الفقهاء. 4- مکاتبات و مراسلات. 5- الیسر بعدالعسر. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 202). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج 12 ص 199. فهرس المؤلفین بالظاهریة. وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص 426. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 462 و ... ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 351. مقدمهء کتاب الدیارات شابشتی نوشتهء کورکیس عواد. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج 2 ص 64. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 684. الاعلام زرکلی ج 5 ص 143.

علی شادی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان، بخش حومهء شهرستان مشهد. واقع در 69هزارگزی شمال مشهد. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 17 تن سکنه. آب آن از رودخانه تأمین می شود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد کیزانی حموی شاذلی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حموی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن احمد مغربی یشرطی شاذلی. رجوع به علی یشرطی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن حجازی بن محمد بیومی حسنی ادریسی شاذلی شافعی خلوتی دمرداشی احمدی. رجوع به علی بیومی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن عبدالقادربن عبدالرحمان بن علی بن علی بن علی بن امین علوی اندلسی جزائری مالکی شاذلی. رجوع به علی اندلسی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالجبار شاذلی ضریر. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به شاذلی و علی بن عبدالله بن... شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن عطیة بن حسن بن محمد بن حداد هیتی حمومی شافعی. رجوع به علوان حموی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن عمر بن ابراهیم قرشی صوفی شاذلی. وی متصوف و از اهالی یمن بود. در سال 755 ه . ق. در قرشیة السفلی واقع در وادی رمع از نواحی زبید متولد شد. سپس مدتی در قدس بسر برد و آنگاه به مصر رفت و به طریقهء شاذلیة در تصوف پیوست و به یمن بازگشت. و شهرهای ایران و حبشه را نیز سیاحت کرد و در بازگشت به موطن خویش در «مخا» مسکن گزید و در آنجا خانه هایی برای خود و برای مهمانان خویش بساخت و در سال 828 ه . ق. در همان شهر درگذشت. «باب شاذلی» در این شهر به وی منسوب است. (از اعلام زرکلی از نزهة الجلیس ج 2 ص 163 و الضوء اللامع ج 5 ص 263).

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن عمر بن علی بن حسام الدین أبوصیری حنفی شاذلی. مشهور به ابن بتنونی. رجوع به علی بتنونی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن عمر قرشی شاذلی. مکنی به ابوالحسن. او راست: المنامات، که خوابهای مشایخ را در آن جمع آوری کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1845).

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن محسن صعیدی مالکی شاذلی وفایی. مشهور به رمیلی و مکنی به ابوصلاح. رجوع به علی رمیلی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن محمد بن خلف بن جبریل منوفی مصری شاذلی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی منوفی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن وفا قرشی انصاری سکندری شاذلی مالکی. مشهور به ابن وفا و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قرشی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) (درویش...) ابن محمد دمشقی شاذلی حنفی. رجوع به علی دمشقی شود.

علی شاذلی.

[عَ یِ ذِ] (اِخ) دمشقی حنفی. مشهور به درویش. رجوع به علی دمشقی شود.

علی شار.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء بخش خرقان، شهرستان ساوه واقع در 20هزارگزی شمال باختری ساوه. و در سر راه عمومی خرقان به زرند. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و دارای 1250 تن سکنه. آب آن از رودخانهء لار و ینگی کند تأمین می شود. و محصول آن غلات، سیب زمینی، باغات، انگور، بادام و یونجه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان بافتن قالیچه و گلیم و جاجیم است. این ده دارای زیارتگاهی بنام «هفت امام» است. و آثار قلعهء مخروبه ای نیز روی تپهء شمال آبادی واقع است. مزارع دین باغی، گون بابک، کهریز چائی، دره قلمشر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن ابی بکر انصاری شافعی. مشهور به کلبشی و کلبشاوی. رجوع به علی انصاری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن احمدبن علی بن عمر حلبی قاهری شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حلبی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن داودبن سلمان بن سلیمان عطار دمشقی شافعی، ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عطار شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد حسینی جویمی شیرازی شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی جویمی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابی بکربن خلیفهء همدانی حسینی یمانی شافعی. مشهور به ابن ازرق و ملقب به موفق الدین و نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ازرق شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابی بکربن سلیمان هیثمی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی هیثمی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی بن ابی بکربن عمر بن احمدبن عبدالرحمان بن محمد خزرجی انصاری مکی شافعی. مشهور به ابن جمال مصری. رجوع به علی مکی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی بن محمد بن ابی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان بن عبدالله یمانی زبیدی شافعی. مشهور به ناشری و ملقب به موفق الدین. رجوع به علی ناشری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابی بکربن محمد بن علی بن محمد بن شداد برعی ابیاری زبیدی یمنی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی برعی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابی حزم فرشی دمشقی مصری شافعی. مشهور به ابن نفیس و ملقب به علاءالدین. رجوع به ابن نفیس و علی(ابن ابی حزم...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ابی علی بن محمد بن سالم تغلبی آمدی حنبلی شافعی. ملقب به سیف الدین. رجوع به علی آمدی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن زبیر عنانی فسوی شافعی. ملقب به رشید و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فسوی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن احمد قلقشندی مصری شافعی. نسابهء قرن 10 ه . ق. رجوع به علی قلقشندی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن تقی الدین بخاری مکی شافعی. مشهور به قبانی. رجوع به علی بخاری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن حسین بن احمدبن حسین بن محمویه یزدی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی یزدی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن عثمان بن محمد بن اسحاق سلمی مناوی قاهری شافعی. رجوع به علی مناوی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن ابراهیم عزیزی بولاقی شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی عزیزی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن علی واحدی نیشابوری شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن...) و علی(ابن احمد...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن عمر بن سالم بن عبیداللهبن حسن علوی حسینی زیدی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی زیدی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد دیبلی شافعی. رجوع به علی دیبلی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد شیرازی مکی شافعی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی شیرازی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن محمد دیری جوبری دمشقی شافعی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دیری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمد بغدادی شافعی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن مرزبان. رجوع به علی بغدادی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمد قرافی انصاری مصری شافعی. رجوع به علی قرافی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمد مصری شامی شافعی اشعری. مشهور به ابن صدقة. رجوع به علی مصری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن احمد نجاری شعرانی شافعی. رجوع به علی شعرانی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن محمد بن عربشاه اسفرایینی شافعی مکی. مشهور به عصامی و حفید. رجوع به علی عصامی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن موسی بن علی بن حسن بن محمد دمشقی شافعی. مشهور به ابن عمادالدین و ابن وِسّ و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی(ابن عمادالدین...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن یوسف قونوی تبریزی شافعی ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قونوی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن انجب بن عثمان بن عبدالله بن عبیداللهبن عبدالرحیم بغدادی خازن شافعی. مشهور به ابن ساعی و ملقب به تاج الدین و مکنی به ابوطالب. رجوع به ابن ساعی و به علی بن انجب بن... شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ایوب قدسی شافعی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی قدسی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حبیب اللهبن محمد بن نوراللهبن ابی اللطف شافعی قدسی. رجوع به علی قدسی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حجازی بن محمد بیومی حسنی ادریسی شاذلی شافعی خلوتی دمرداشی احمدی. رجوع به علی بیومی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسن بن حسین بن محمد موصلی مصری شافعی خلعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی خلعی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن ابی الطیب باخرزی سخنی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن باخرزی و ابوالحسن (علی بن حسن...) و نیز علی(ابن حسن...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسن بن علی اسنوی مصری شافعی. ملقب به بدرالدین. رجوع به علی اسنوی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسن بن علی زمیلی بغدادی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بغدادی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسن بن هبة اللهبن عبدالله بن حسین دمشقی شافعی. مشهور به ابن عساکر و ملقب به ثقة الدین و مکنی به ابوالقاسم. رجوع به ابن عساکر و به علی(ابن حسن...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسن برزنجی مدنی شافعی. رجوع به علی برزنجی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسن سنهوری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی سنهوری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسن شافعی. مشهور به بیهقی. رجوع به علی بیهقی (ابن حسن...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسین بن قاسم بن منصوربن علی موصلی شافعی. مشهور به ابن شیخ عوینة و ملقب به زین الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی موصلی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسین اصابی قطیعی یمنی شافعی. رجوع به اصابی و به علی (ابن حسین...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن خلف بن خلیل بن عطاءالله غزی شافعی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی غزی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن خلیل بن احمدبن سالم شافعی، ملقب به علاءالدین. نحوی متوفی در سال 950 ه . ق. او راست: العقائد البصرویة، در نحو. (از معجم المؤلفین ج7 ص 88) (از هدیة العارفین ج1 ص744).

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن خلیل مرصفی یا مرصفاوی مصری مدنی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مرصفی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن داودبن سلیمان جوهری مصری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی جوهری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن زیدبن محمد بن حسین بن سلیمان بن ایوب انصاری اوسی خزیمی بیهقی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بیهقی و ظهیرالدین (ابوالحسن علی بن...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن سالم بن عبدالناصر غزی شافعی. رجوع به علی غزی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن سعد بیوسی احمدی شافعی اشعری. رجوع به علی احمدی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن سندبن علی بن سلیمان لواتی الاصل. ابیاری شافعی مصری. رجوع به علی ابیاری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن شلبی شبینی شافعی. رجوع به علی شبینی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن شمس الدین بن محمد بن زهران بن علی شافعی رشیدی. مشهور به خضری. رجوع به علی خضری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن صدقة بن علی بانقوسی حلبی مصری شافعی ملقب به علاءالدین. رجوع به علی بانقوسی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالبر حسنی شافعی. مشهور به ونایی و ملقب به جمال الدین. رجوع به علی ونایی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن حسین عثمانی صفدی شافعی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی صفدی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد بن محمد بن اسماعیل شلقامی قاهری شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قاهری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد خطیب شربینی مصری شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی شربینی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن هارون بن عیسی بن هارون بغدادی شافعی. مکنی به ابوالخطاب. رجوع به علی بغدادی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن حسن بن علی بن اسماعیل جرجانی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن عبدالعزیز فقیه) و علی (ابن عبدالعزیزبن...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمد بن یحیی بن مجدالدین طبری حسینی شافعی مکی. رجوع به علی طبری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالقادر حسنی شامی قاهری أزهری شافعی. مشهور به سید فرضی و ملقب به نورالدین. رجوع به علی فرضی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالکافی بن علی بن تمام بن یوسف بن موسی بن تمام انصاری خزرجی سبکی شافعی. ملقب به تقی الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سبکی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی الحسن اردبیلی تبریزی شافعی. ملقب به تاج الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی تبریزی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمدبن علی بن عیسی بن محمد بن عیسی حسنی شافعی سمهودی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سمهودی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالله شونی احمدی مصری شافعی. رجوع به علی شونی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالله شیفتکی شیرازی شافعی. ملقب به شرف الدین. رجوع به علی شیرازی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عثمان بن عمر بن صالح دمشقی شافعی. مشهور به ابن صیرفی و ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی صیرفی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عطیة بن حسن بن محمد بن حداد هیتی حموی شاذلی. رجوع به علوان حموی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن علی بن علی بن علی بن مطاوع عزیزی مصری ازهری شافعی. رجوع به علی عزیزی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن علی بن مرادبن عثمان بن علی بن قاسم عمری موصلی شافعی. رجوع به علی عمری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن علی دیربی شافعی. مکنی به ابونصر. رجوع به علی دیربی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن علی شبراملسی شافعی قاهری. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالضیاء. رجوع به علی شبراملسی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن عمر بن ناجی میهی شافعی بصیر. رجوع به علی میهی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن مهدی بن مسعودبن نعمان بن دیناربن عبدالله بغدادی دارقطنی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی(ابن عمربن...) و دارقطنی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن حسن حربی بغدادی شافعی. مشهور به ابن قزوینی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن عمربن...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن فضل اللهبن محمد مرعشی شافعی. رجوع به علی مرعشی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن قاسم اردبیلی خلیلی شافعی بطائحی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بطائحی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن ابراهیم بن ابی القاسم بن عمر بن احمدبن ابراهیم بن محمد بن عیسی بن مطیر حکمی یمنی شافعی. مشهور به ابن مطیر. رجوع به علی حکمی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن عبدالله بن مفرج انصاری اسکندری شافعی. ملقب به شمس الدین. رجوع به علی انصاری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن ابراهیم حجازی شافعی سقطی. رجوع به علی سقطی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن جدیدبن علی بن محمد بن جدید حضرمی تریمی شافعی. مشهور به ابن جدید. رجوع به علی حضرمی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن عبدالله بن عباد عبادی هروی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عبادی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن احمد قزوینی بغدادی شافعی. ملقب به تاج الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قزوینی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن ابی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان ناشری زبیدی یمانی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ناشری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن علی بن محمد بن داود بیضاوی الاصل مکی شافعی. مشهور به زمزمی و ملقب به نورالدین. رجوع به علی زمزمی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن محمد بن بشر انطاکی تمیمی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی انطاکی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن اقبرس قاهری شافعی. مشهور به ابن اقبرس و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی قاهری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن خالد بلاطنسی شامی شافعی. رجوع به علی شامی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن زهران بن علی رشیدی مصری شافعی. مشهور به خضری. رجوع به علی خضری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن سعدبن محمد بن علی بن عثمان بن اسماعیل بن ابراهیم جبرینی حلبی طائی شافعی. مشهور به ابن خطیب الناصریة و مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی حلبی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن عامر نجار مصری شافعی. رجوع به علی نجار شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن احمدبن محمد بکری صدیقی مصری شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بکری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن خطاب مغربی مصری باجی شافعی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی باجی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحیم بن محب الدین بن ایوب مکی شافعی. مشهور به ایوبی. رجوع به علی ایوبی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالعزیزبن فتوح بن ابراهیم تغلبی موصلی دمشقی شافعی. مشهور به ابن دریهم و ملقب به تاج الدین. رجوع به ابن دریهم و علی(ابن محمد...) شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بهرمسی محلی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابومحمد. رجوع به علی محلی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن عثمان بن محمد بن رجب بن علاءالدین دمشقی شافعی. مشهور به ابن شمعة. رجوع به علی دمشقی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی اللطف مقدسی شافعی. مکنی به ابوالفضل و مشهور به ابن ابی اللطف. رجوع به علی مقدسی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن سلیم دمشقی صالحی شافعی سلیمی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سلیمی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن عبدالرحمان بن عراق شامی حجازی شافعی. مشهور به ابن عراق و ملقب به سعدالدین. رجوع به علی حجازی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن وهب بن مطیع قشیری شافعی. ملقب به محب الدین و مشهور به ابن دقیق العید. رجوع به علی قشیری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن هبة اللهبن احمد اسنائی مصری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی اسنائی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن علی کیاهراسی طبرستانی شافعی. ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کیاهراسی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی بن محمد اشمونی الاصل قاهری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی اشمونی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی دمشقی محلی نمراوی شافعی. مشهور به قطبی و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی قطبی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی بن احمدبن حجر عسقلانی مصری کنانی شافعی. مشهور به ابن حجر. رجوع به علی عسقلانی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بن محمودبن ابی العزبن احمدبن اسحاق بن ابراهیم کازرونی بغدادی شافعی. ملقب به ظهیرالدین. رجوع به علی کازرونی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد أشمونی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی ابوالحسن. رجوع به اشمونی و علی اشمونی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد بستی شافعی. مکنی به ابوالفتح. رجوع به ابوالفتح بستی و علی بستی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد حزوری آمدی شافعی. رجوع به علی آمدی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد شافعی. صوفی بود و مدتی در مدرسهء احمدیهء قاهره تدریس کرد و سپس به مکه رفت و در آنجا مجاور شد و در سال 1166 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح الدور الاعلی لمحیی الدین بن عربی. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 202 از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 768).

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد شرنقاشی خطیب شافعی. رجوع به علی شرنقاشی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد شیرازی عمری شافعی. رجوع به علی شیرازی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد عسیلی مصری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی عسیلی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمد عقینی انصاری تعزی یمنی شافعی. رجوع به علی عقینی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن محمود کرمانی شافعی. ملقب به ضیاءالدین. رجوع به علی کرمانی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن مراد عمری موصلی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالفضل. رجوع به علی عمری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن مسلم بن محمد بن علی سلمی دمشقی شافعی خلوتی.مشهور به ابن سهروردی و مکنی به ابوالحسن و ملقب به جمال الاسلام. رجوع به علی سهروردی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن مصطفی دباغ حلبی شافعی. مشهور به میقاتی و مکنی به ابوالفتوح. رجوع به علی میقاتی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن مهدی بن علی بن مهدی کسروی اصفهانی بغدادی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کسروی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن ناصربن محمد بن احمد بلبیسی مکی شافعی حجازی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ناصر. رجوع به علی حجازی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن هبة الله دستاوی شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی دستاوی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن یحیی زیادی مصری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی زیادی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن یعقوب بن جبریل بن عبدالمحسن بکری مصری شافعی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به نورالدین. رجوع به علی بکری شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن یعقوب بن شجاع بن علی بن ابراهیم بن محمد بن ابی زهران موصلی شافعی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به عمادالدین. رجوع به علی موصلی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن یوسف بن احمد مصری مکی یمنی شافعی. مشهور به غزولی. رجوع به علی غزولی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن یوسف بن حریزبن فضل بن معضادبن فضل لخمی شطنوفی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی شطنوفی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) غزالی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی غزالی شود.

علی شافعی.

[عَ یِ فِ] (اِخ) (ملا...) کورانی. رجوع به علی کورانی شود.

علی شاکر.

[عَ کِ] (اِخ) ابن حسین شاکر جرکسی پارسی. نحوی بود. او راست: تقریرات بر خطبهء الفوائد الضیائیهء عبدالرحمان بن احمد جامی، در نحو، که در سال 1286 ه . ق. در بولاق در زمان حیات مؤلف چاپ شد. (از معجم المؤلفین از فهرست الخدیویة ج 4 ص 32 و معجم المطبوعات ص 1093).

علی شاکر.

[عَ کِ] (اِخ) (علی رضا...) ابن محمد شاکر. رجوع به علیرضا شاکر شود.

علی شاملو.

[عَ یِ] (اِخ) (سلطان علی بیگ...). وی نوادهء علیقلی خان شاملو ترکمان و در زمرهء یساولان بود. و شعر نیز میگفت و او را یک مثنوی بر وزن «تحفة العراقین» است. (از الذریعهء آقا بزرگ طهرانی ج 9 ص 395 از آتشکدهء آذر ص 14 و تذکرهء خوشگو و تذکرهء غنی ص 61 و تذکرهء حسینی ص 135).

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن ابی طلحهء شامی. مکنی به ابوطلحة. از روات حدیث بود. رجوع به ابوطلحة (علی بن...) شود.

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمد شامی خزرجی. مکنی به ابوالحسن. از فضلای قرن 11 ه . ق. بود و در سال 1033 درگذشت. او راست: مبادرة الاسعاف بنظم اجواد بعض الاشراف. (از معجم المؤلفین از دلیل مؤرخ المغرب ص 451).

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمد مصری شامی شافعی اشعری. مشهور به ابن صدقة. رجوع به علی مصری شود.

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن جهم بن بدربن جهم بن سعود قرشی شامی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جهم. رجوع به ابن جهم و علی(ابن جهم بن...) شود.

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین بن عزالدین بن حسن بن محمد بن صلاح بن حسن بن جبریل حسنی یمنی شامی. متکلم بود. در ربیع الاول سال 1033 ه . ق. در مسور خولان العالیة متولد شد و در 27 رمضان سال 1120 ه . ق. در صنعاء درگذشت. او راست: العدل و التوحید فی اصول الدین. (از معجم المؤلفین از ملح البدر الطالع زبارة ص163).

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالقادر حسنی شامی قاهری أزهری شافعی. مشهور به سید فرضی و ملقب به نورالدین. رجوع به علی فرضی شود.

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالمحسن بن دوالیبی بغدادی شامی حنبلی. مکنی به ابوالمعالی و ملقب به عفیف الدین. رجوع به علی دوالیبی شود.

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن خالد بلاطنسی شامی شافعی. ادیب و از اهالی دمشق بود. و در سال 936 ه . ق. درگذشت. او راست: نزهة الناظر و بهجة الخاطر فی الادب، نظم و نثر. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 642 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص743).

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن عبدالرحمان بن عراق شامی حجازی شافعی. مشهور به ابن عراق و ملقب به سعدالدین. رجوع به علی حجازی شود.

علی شامی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن مکی بن عیسی بن حسن بن عیسی شامی عاملی جیلی. ملقب به نجیب الدین و مشهور به ابن مکی. فقیه و متکلم و ادیب و شاعر و نویسنده بود و در سال 1038 ه . ق. در قید حیات بوده است. وی به حجاز و یمن و هند و بلاد عجم و عراق سفر کرده است. او راست: 1- الرحله المنظومة. 2- رسالة فی حساب الخطأین. 3- شرح الرسالة الاثنی عشریة. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین از سلافة العصر ابن معصوم ص 310 و فوائد الرضویهء عباس قمی ج 1 ص 328 و أمل الاَمل حر عاملی ص 445 و اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 95).

علیشاه.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیس، بخش شبستر، شهرستان تبریز. واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری شبستر، و 4هزارگزی راه شوسهء صوفیان به سلماس، و 2هزارگزی خط آهن جلفا. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و 1910 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

علیشاه.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور، شهرستان بیجار. واقع در 30هزارگزی جنوب حسن آباد سوگند، و 4هزارگزی مدک. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 220 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی زنان بافتن قالیچه و جاجیم است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

علی شاه.

[عَ] (اِخ) وی از همراهان امیر تیمور گورکانی بود که در جنگ امیر تیمور با توقتمش خان شرکت داشت. برادر او محمد آزاد نیز در این جنگ شرکت جست. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 410 و 464).

علی شاه.

[عَ] (اِخ) ابن تکش خوارزم شاهی. ملقب به تاج الدین. رجوع به علیشاه خوارزمشاهی شود.

علی شاه.

[عَ] (اِخ) ابن حسام الدین اکبرآبادی هندی. مشهور به آرزو و ملقب به سراج الدین. شاعر ایرانی متوطن در هند. رجوع به علی آرزو شود.

علی شاه افشار.

[عَ هِ اَ] (اِخ) لقب علی قلی خان برادرزادهء نادرشاه افشار است. رجوع به علی قلی خان افشار شود.

علی شاه بمی.

[عَ هِ بَ] (اِخ) (پهلوان...) وی از همراهان امیر مبارزالدین محمد بن مظفر (پدر شاه شجاع) در جنگ با اوغانیان در صحرای خاوران بود. این جنگ در سال 747 ه . ق. بوقوع پیوست و امیر مبارزالدین در آن سخت زخمی شد و پهلوان علیشاه بمی اسب خود را باو داد تا از مهلکه جان سالم بدر برد. اما خود علیشاه بمی با ششصد تن از دلاوران بدست مخالفان کشته شد. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 284). و نیز رجوع به تاج الدین (علی شاه) شود.

علی شاه بنگالی.

[عَ هِ بَ] (اِخ) ملقب به علاءالدین. سومین تن از سلاطین بنگالهء غربی. رجوع به علاءالدین (علی شاه) شود.

علی شاه تبریزی.

[عَ هِ تَ] (اِخ)(خواجه...) ملقب به تاج الدین جیلانی یا علیشاه جیلانی. وزیر سلطان محمد خدابنده. رجوع به تاج الدین (علیشاه جیلانی) شود.

علی شاه جیلانی.

[عَ هِ] (اِخ) (خواجه...) یا تبریزی. ملقب به تاج الدین. وزیر سلطان محمد خدابنده. رجوع به تاج الدین علیشاه جیلانی شود. و او را مدرسه ای بوده که در تاریخ حبیب السیر از آن نام برده شده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 609 شود.

علی شاه خوارزمشاهی.

[عَ هِ خوا / خا رَ] (اِخ) ابن تکش. ملقب به تاج الدین. وی حاکم نیشابور بود و در سال 597 ه . ق. سلطان غیاث الدین محمد غوری لشکر به شادیاخ نیشابور کشید و پس از مدتی محاصره توانست آنجا را تسخیر کند و علیشاه بن تکش را دست بسته نزد او آوردند ولی به اشارهء دایهء سلطان او را رها کردند و بخوارزم فرستادند. بعدها وقتی سلطان غیاث الدین محمود بسلطنت رسید علیشاه بن تکش از نزد برادر خود سلطان محمد خوارزمشاه فرار کرد و به فیروزکوه غور نزد سلطان محمود رفت و چون سلطان محمد، علیشاه را از سلطان محمود مطالبه کرد او را دست بند زدند تا نزد برادرش بازگردانند. اما عده ای از اهل عراق و خراسان که از طرفداران علیشاه بودند از سلطان محمود خواستند که از این امر منصرف شود و سلطان محمود چون تقاضای آنها را نپذیرفت وی را کشتند و بهاءالدین سام بتخت سلطنت نشست. و پس از این واقعه علیشاه به طرف غزنین رفت. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 606 و 608). و رجوع به تاریخ مفصل ایران، مغول، عباس اقبال ص10 شود.

علی شاهدان.

[عَ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان گرکن، بخش فلاورجان، شهرستان اصفهان. واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری فلاورجان، و یکهزارگزی جنوب جادهء مبارکه به اصفهان. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل و مالاریائی، و 328 تن سکنه. آب آن از زاینده رود تأمین میشود. و محصول آن غلات، برنج، صیفی و پنبه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

علی شاهرودی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی شاهرودی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد شاهرودی. فقیه قرن 14 ه . ق. وی تحصیلات خود را در تهران به پایان رساند سپس به نجف و کربلا رفت و در بیستم ربیع الثانی سال 1351 ه . ق. در سن شصت و سه سالگی در کاظمین درگذشت و جسد او در نجف دفن گردید. او را تعلیقی است بر العروة الوثقی. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 86).

علی شاهرودی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمودبن محمد بن مسعودبن محمودبن محمد بن محمد بن محمد بن عمر شاهرودی بسطامی هروی رازی فخری بکری حنفی. مشهور به مصنفک و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی شاه شاه عبدالعظیمی.

[عَ هِ شا عَ دُلْ عَ] (اِخ) وی در قرن 10 ه . ق. میزیست و شعر نیز میگفت. برادرش میر هدایة الله عظیم نیز از شعرا بود. ابیاتی از اشعار وی در تحفهء سامی نقل شده است. (از الذریعهء آقا بزرگ طهرانی ج 9 ص 759 از تحفهء سامی ص 42).

علیشاه عوض.

[عَ عِ / عَ وَ] (اِخ) ده مرکزی بخش شهریار، تابع شهرستان تهران. واقع در 30هزارگزی باختر تهران. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل، و 2964 تن سکنه. آب آن از قنات جدید و از رودخانهء کرج تأمین می شود. و محصول آن غلات، انگور، انواع میوه، سیب زمینی، بنشن و چغندرقند است. اهالی به زراعت و باغداری اشتغال دارند. و دارای حدود 30 باب دکان مختلف است. ادارات دولتی واقع در این قصبه عبارتند از: بخشداری، امین صلح، دامپزشکی، شعبهء بانک کشاورزی، آمار، بهداری، فرهنگ، دفتر پست، پاسگاه ژاندارمری، بیمارستان و دبستان. این ده دارای کارخانهء برق کوچک و آسیای موتوری نیز میباشد. راه آن فرعی و شوسه است که در کیلومتر 15 جادهء تهران به قزوین جدا میشود. و از طریق باباسلمان - بادامک - سیدآباد، همه روزه اتوبوس بین تهران و این قصبه رفت وآمد میکند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

علی شاه مزینانی.

[عَ هِ مَ] (اِخ)(پهلوان...) وی از همراهان شاه شجاع، از امرای آل مظفر بود. وقتی پهلوان اسد خراسانی در کرمان آغاز مخالفت با شاه شجاع کرد، شاه این پهلوان علی شاه را همراه پهلوان خرم خراسانی بدفع او فرستاد. چون این پهلوانان به کرمان رسیدند وضع پهلوان اسد رو بخرابی میرفت و قحط و غلا شهر را تسخیر کرد و قرار شد که پهلوان اسد سکه به نام پادشاه زند و خود تسلیم شود. اما در چهاردهم رمضان سال 775 ه . ق. به اندیشهء پهلوان علی شاه، وقتی پهلوان اسد به حمام میرفت عده ای بر سر او ریختند و وی را قطعه قطعه کردند. پهلوان علیشاه مزینانی سر او را بشیراز فرستاد. و روز دیگر حسام الدین که خواهرزادهء پهلوان اسد و کوتوال قلعه بود با پهلوان علیشاه صلح کرد و قلعه را تسلیم او کرد و بر حسب امر شاه، امیر اختیارالدین حسن قورچی مأمور حکومت بر ایالت کرمان شد. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 صص 307 - 308).

علیشاهی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاوید، بخش فهلیان و ممسنی، شهرستان کازرون. واقع در 38هزارگزی خاور فهلیان و در دامنهء جنوبی کوه پرویر. ناحیه ای است گرمسیر و مالاریائی، و دارای 77 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات و برنج و ماش است. اهالی به زراعت و قالی بافی اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. در نزدیکی این قریه معدن سنگ گچ قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

علیشاهی.

[عَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان گور، بخش ساردوئیه، شهرستان جیرفت. واقع در 44هزارگزی خاور ساردوئیه و در سر راه مالرو ساردوئیه به دارزین. این ده دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

علیشاهی.

[عَ] (اِخ) تیره ای است از شعبهء «باوی» و آن شعبه ای است از طوایف کوه گیلویه از ایلات فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص88).

علی شبامی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن احمد شبامی عاملی زیدی. ملقب به زین الدین. رجوع به علی عاملی شود.

علی شب دری.

[عَ یِ ؟] (اِخ) رجوع به علی لوذری شود.

علی شبراملسی.

[عَ یِ شَ مِ] (اِخ) ابن علی شبراملسی شافعی قاهری. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالضیاء. فقیه و اصولی و مورخ بود. وی در سال 997 ه . ق. متولد شد و در جامع ازهر تحصیل کرد و در 18 شوال سال 1087 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر شرح ابن قاسم بر ورقات امام حرمین، در اصول فقه. 2- حاشیه بر شرح الشمائل ابن حجر هیتی. 3- حاشیه بر شرح مقدمهء جزریه، در تجوید. 4- حاشیه بر المواهب اللدنیهء قسطلانی، در پنج مجلد. 5- حاشیه بر نهایة المحتاج، در فروع فقه شافعی. شبراملسی نسبت است به «شبراملس» که در غربیهء مصر واقع است. (از معجم المؤلفین ج7 ص153). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس المؤلفین بالظاهریة. خلاصة الاثر محیی ج3 ص174. فهرست الخدیویة ج1 ص332 و ج3 ص220. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص761. کشف الظنون حاجی خلیفه ص1897. فهرس الازهریة ج1 ص453 و ج2 ص37 و... الاعلام زرکلی ج5 ص129. رحلهء عبدالله بن محمد بن ابی بکر عیاشی ص145. فهرس مخطوطات الظاهریهء یوسف العش ج6 ص66. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص54 و...

علی شبیب.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن محمد شبیب. فقیه بود و تحصیلات خود را در نجف به پایان رساند. وی از شاگردان محمد کاظمی بود و در سال 1293 ه . ق. درگذشت. او را تألیفات و تعلیقاتی به زبان عربی است. (از معجم المؤلفین از اعیان الشعیهء عاملی ج 42 ص 86).

علی شبیبی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن حسن بن احمدبن حسین بن علی بن یحیی بن محمد شبیبی ذماری. فقیه و عالم فرایض بود. و در 18 شوال سال 1203 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- درة الحائض فی علم الفرائض. 2- عقدالجمان المنتقی من الشرح والبیان. (از معجم المؤلفین از نیل الوطر زبارة ج2 ص 129).

علی شبینی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن چلبی. از علمای اواخر قرن 13 ه . ق. بود. او راست: نورالانوار فی فهم بعض معانی کتاب الله العزیز الغفار، در تفسیر قرآن. (از معجم المؤلفین از فهرس الازهریة ج 1 ص 280).

علی شبینی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن شلبی شبینی شافعی. فقیه و مفسر بود. او راست: 1- تفسیر قرآن. 2- شرح بر منهج الطلاب زکریای انصاری، در فروع فقه شافعی، که در سال 1189 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. و نیز او را تقریری است. (از معجم المؤلفین از فهرس الازهریة ج 1 ص 204 و ج 2 ص 547).

علی شبیه.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی بن حسین بن زیدبن علی بن حسین بن زیدبن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام علوی. مکنی به ابوالقاسم و مشهور به شبیه یا ابن الشبیه. رجوع به علی علوی(ابن عبدالله بن علی بن...) شود.

علی شجری.

[عَ یِ شَ جَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد علوی عمری شجری. ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن صوفی. در انساب تألیفاتی داشت و در سال 425 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1- الشافی. 2- العیون. 3- المبسوط، در انساب. 4- المجدی فی انساب الطالبین. 5- المشجرات، در انساب. (از معجم المؤلفین از فوائدالرضویهء عباس قمی ج 1 ص 323 و تذکرة المتبحرین ص 490 و اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 32).

علی شدقمی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن حسن بن علی بن حسن بن علی بن شدقم بن ضامن بن محمدحمزی حسنی مدنی. ملقب به زین الدین. فقیه و محدث بود که در سال 950 ه . ق. متولد شد و در سال 1033 ه . ق. در مدینه درگذشت. او راست: زهرة المقول فی نسب ثانی فرعی الرسول، که آن را بصورت ذیلی بر کتاب پدرش موسوم به «المستطابة فی نسب سادات طابه» نگاشته است. او را قصائدی نیز میباشد. (از الذریعهء آقا بزرگ طهرانی ج 9 ص 740).

علی شراحیلی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن قاسم بن علیف بن هیس بن سلیمان بن عمروبن نافع حکمی زبیدی رافعی شراحیلی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حکمی شود.

علی شربینی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد خطیب شربینی مصری شافعی. مکنی به ابوالحسن. مفسر بود. او راست: فتح الرحیم الرحمان فی تفسیر آیة «ان الله یأمر بالعدل و الاحسان» که در سال 1028 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون ج 2 ص 165 و هدیة العارفین ج 1 ص754).

علی شربینی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن محمد بن علی شربینی. متولد در سال 977 ه . ق. او راست: مطالع البدور العلیة فی منازل السرور الادبیة. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 218).

علی شرغی.

[ع یِ شَ] (اِخ) ابن حسین بن سلام شرغی. وی محدث و فقیه و از مردم شرغ بود و از بغوی روایت کرد (شرغ قریه ای است به بخارا). (منتهی الارب) (از تاج العروس). نام پدر وی در تاج العروس «حسن» آمده است.

علی شرفی.

[عَ یِ شَ رَ] (اِخ) ابن طیب بن عبدالرحمان شرفی اندلسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی اندلسی شود.

علی شرنقاشی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن محمد شرنقاشی خطیب شافعی. وی ادیب بود. وفات او پس از سال 1200 ه . ق. روی داده است. او راست: 1- اوزان البحور الشعریة والفنون الادبیة. 2- التحفة المرضیة علی شرح المنظومة الرحبیة فی الفرائض. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 771 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 257).

علی شروانی.

[عَ یِ شِرْ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد زهری شروانی نقشبندی حنفی. ملقب به اکمل الدین. وی صوفی بود و در سال 1118 ه . ق. در مدینه درگذشت. او راست: 1- اقصی المطالب. 2- جامع المناسک. 3- خلاصة التواریخ. 4- دلیل الزائرین و أنیس المجاورین فی زیارة سیدالمرسلین. 5- مهمات المعارف الواجبة علی العباد فی أحوال المبدأ و المعاد. (از معجم المؤلفین از سلک الدرر ج3 ص201. و هدیة العارفین ج1 ص764 و ایضاح المکنون ج1 ص434 و ج2 ص610).

علی شروانی.

[عَ یِ شِرْ] (اِخ) ابن محمد بن علی زهری شروانی مدنی حنفی. وی ادیب بود و در سال 1134 ه . ق. در مدینه متولد شد و در همانجا در سال 1200 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر دیباجة الدرر. 2- هوامشی بر المختصر. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین از سلک الدرر مرادی ج 3 ص 231).

علی شروقی.

[عَ یِ شُ] (اِخ) ابن محمدعلی بن حیدربن شیخ خلیفهء مجیراوی شروقی نجفی. وی در سال 1237 ه . ق. در نجف متولد شد و نزد انصاری و سیدحسین کوهکمری تلمذ کرد. سپس در همان شهر به تدریس پرداخت و پس از چندی برای بازستاندن املاک خود که غصب شده بود به سوق الشیوخ رفت و در سال 1314 ه . ق. در همانجا درگذشت. او را تألیفاتی در فقه و اصول و علم الرجال بوده است. (از مصنفی علم الرجال آقا بزرگ ص323).

علی شریشی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی بن عبدالرحمان امیمی شریشی. رجوع به علی امیمی شود.

علی شریشی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن احمدبن علی شریشی. مشهور به ابن لبال و مکنی به ابوالحسن. نویسنده و مقری و ادیب و شاعر و لغوی بود و در سال 583 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح مقامات حریری. (از معجم المؤلفین از طبقات القراء ج 1 ص521. و التکملهء ابن ابار ص 673).

علی شریف.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن حسن بن قاسم حسنی فاطمی علوی. مشهور به شریف. وی جد ملوک سجلماسی در مغرب اقصی بود. جد او حسن بن قاسم نخستین فرد از این خاندان بود که از ینبع النخل در حجاز، وارد مغرب شد. علی شریف در سجلماسة پرورش یافت و دیرزمانی در فاس اقامت گزید و بارها در جهاد شرکت کرد و برای پادشاهی از وی دعوت کردند اما او نپذیرفت. و در سال 1069 ه . ق. در سجلماسة درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاستقصاء ج4 ص4).

علی ششتری.

[عَ یِ شُ تَ] (اِخ) ابن عبدالله ششتری نمیری اندلسی. مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و صوفی و حکیم و ادیب و شاعر و نویسندهء قرن هفتم ه . ق. بود و در سال 668 ه . ق. در دمیاط مصر درگذشت. او راست: 1- دیوان شعر. 2- الرسالة العلمیة. 3- الرسالة القدسیة فی توحید العامة و الخاصة و المراتب الایمانیة و الاسلامیة و الاحسانیة. 4- العروة الوثقی فی بیان السنن و احصاءالعلوم و مایجب علی المسلم أن یمله و یعتقده الی وفاته. 5- المقالید الوجودیة فی أسرار الصوفیة. ششتری منسوب است به قریهء ششتر از نواحی وادی آش در اندلس. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 135). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: نفح الطیب مقری ج 7 ص 161. لسان المیزان ابن حجر ج 2 ص 240. جامع الکرامات حسن کوهن ص 63. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 510 و ج 2 ص 99 و ... فهرس المخطوطات المصورهء سید ج 1،ص 461. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 711.

علی شطرنجی.

[عَ یِ شِ رَ] (اِخ)(دهقان...) نام او را بصورت «ابوعلی سمرقندی» نیز آورده اند. وی از شعرای قرن ششم ه . ق. و معاصر با آل خاقان (یا آل افراسیاب) و لامعی جرجانی و سوزنی بوده است. او را در شطرنج مهارت بسزائی بود. (از الذریعهء آقا بزرگ طهرانی ج 9 ص 529 و 759 از آتشکدهء آذر ص 332 و صبح گلشن ص 224 و ریحانة الادب ج 2 ص 327 و القاموس ترکی ج 4 ص 2859 و تذکرهء غنی ص 73 و مجمع الفصحاء ج 1 ص 344 و روز روشن ص 470).

علی شطرنجی.

[عَ یِ شِ رَ] (اِخ)(خواجه...) تبریزی. وی از بزرگان عهد امیر تیمور گورکانی بود و کلام الله را از حفظ داشت و در علم حدیث بسیار ماهر بود. و نیز در فن شطرنج آن مایه استاد بود که همهء مردم آن عصر استادی او را مسلم میداشتند و وی همیشه در مجالس امیرتیمور به آن بازی میپرداخت. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 550).

علی شطنوفی.

[عَ یِ شَ طَ] (اِخ) ابن یوسف بن حریز (یا جریر)بن فضل بن معضادبن فضل لخمی شطنوفی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. وی قاری و نحوی بود. خاندانش از مردم بلقاء شام بودند ولی او بسال 644 یا 647 ه . ق. در قاهره متولد شد و در بیستم ذی حجهء سال 713 ه . ق. در همین شهر درگذشت. صاحب هدیة العارفین وفات او را در مکه نوشته است. او راست: 1- اخبار الشیخ عبدالقادر جیلی، در حدود سه مجلد. 2- شرح الشاطبیة. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 264). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: طبقات القراء ابن جزری ج 1 ص 585. بغیة الوعاة سیوطی ص 358. فهرست الخدیویة ج 5 ص 20. المخطوطات التاریخیهء عواد ص 74. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 716. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 256.

علی شظبی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن احمدبن مکابر شظبی یمنی. رجوع به علی یمنی شود.

علی شظبی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن زیدبن حسن شظبی صریمی صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی شعبانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) (علی اطول...) ابن محمد قسطمونی رومی خلوتی شعبانی. مشهور به قره باش. رجوع به علی اطول قره باش شود.

علی شعبی.

[عَ یِ شُ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر شعبی یمانی. وی در حدود سال 800 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: الاربعون فی فضل الائمة العادلین والسلاطین المقسطین. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 727).

علی شعرانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن احمد نجاری شعرانی شافعی. فقیه و اصولی بود. او راست: حاشیه بر شرح جمع الجوامع سبکی، که در سال 970 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون ج 1 ص 366).

علی شغال.

[عَ یِ ؟] (اِخ) (ملا...) نصرابادی نام او را با ابیاتی از اشعارش که در معما سروده است در تذکرهء خود آورده است. (از الذریعهء آقا بزرگ طهرانی ج 9 ص 529 از تذکرهء نصرابادی، فصل پانزدهم ص 504).

علی شغانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) (امیر علاءالدین...). وی از وزرای میرزا شاهرخ بوده است. رجوع به علاءالدین شغانی و حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 554 و 599 و 624 شود.

علی شقانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) (امیر علاءالدین...) از وزرای میرزا شاهرخ بود. رجوع به علاءالدین شقانی شود.

علی شکری.

[عَ یِ شُ] (اِخ) ابن احمد کریدی حنفی. ملقب به شکری. رجوع به علی کریدی شود.

علی شلقامی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد بن محمد بن اسماعیل شلقامی قاهری شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قاهری شود.

علی شماخی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن صادق بن محمد بن ابراهیم بن حسین بن محمد داغستانی شماخی حنفی. محدث و مفسر بود و اصلش از شهر شماخ است. او در حدود سال 1125 ه . ق. متولد شد و در جامع اموی زیر قبهء نسر علم حدیث آموخت. و در 13 ذی حجهء سال 1199 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: 1- تعلیقات بر اماکن از تفسیر بیضاوی. 2- حاشیه بر خلاصة الحساب. 3- حاشیه بر رسالهء اصطرلاب. 4- رسالة فی نجاة ابوی الرسول (ص) 5- شرح حدیث الرحمة. (از معجم المؤلفین از عقود اللاَلی فی الاسانید العوالی ص 26 و سلک الدرر مرادی ج 3 ص 215 و هدیة العارفین ج 1 ص 77 و ایضاح المکنون ج 1 ص 140).

علی شماع.

[عَ یِ شَمْ ما] (اِخ)(درویشعلی...) وی طبیب بود و شعر نیز می سرود. و میرعلیشیر شرح حال او را با ابیاتی از اشعارش نقل کرده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 323 از مجالس النفائس ترکی میرعلیشیر نوائی ج 3 ص 83 و 257).

علی شمشاطی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن محمد شمشاطی عدوی. مکنی به ابوالحسن. از ادیبان و شاعران به شمار میرفت و در سال 377 ه . ق. در قید حیات بود و سال وفات او را 380 ه . ق. ذکر کرده اند. او راست: 1- أخبار ابی تمام والمختار من شعره. 2- تفضیل أبی نواس علی أبی تمام. 3- شرح الحماسة الطائیة. 4- المذکر و المؤنث. 5- المقصور و الممدود. و او را اشعاری نیز هست. شمشاطی منسوب است به «شمشاط» که شهری است از بلاد ارمینیة. اما مؤلف هدیة العارفین آن را شهری بر فرات در نزدیکی بغداد دانسته است. (از معجم المؤلفین از عیون التواریخ ابن شاکر کتبی ج 12 ص 207 و الوافی صفدی ج 12 ص 194 و معجم الادباء یاقوت ج 14 ص 240 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 38 و ج 2 ص 258 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 682).

علی شمشاطی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن محمد عدوی شمشاطی. مکنی به ابوالحسن و ابوالقاسم. وی ادیب و لغوی بود و در هندسه و ریاضی نیز دست داشت. در الجزیرة مقیم بود و در سال 453 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: 1- الانوار والثمار. 2- البرهان فی النص الجلی علی امیرالمؤمنین. 3- شرح الحماسة. 4- غریب القرآن. 5- مختصر فقه أهل البیت. (از معجم المؤلفین از کتاب الرجال نجاشی ص 186 و اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 25 و منتهی المقال ابوعلی ص 224 و منهج المقال میرزا محمد ص 238 و تنقیح المقال مامقانی ج 2 ص 306).

علی شمیم.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن حسن بن عنتربن ثابت حلی. مشهور به شمیم و ملقب به مهذب الدین و مکنی به ابوالحسن. وی ادیب و نحوی و لغوی و شاعر بود. در سال 511 ه . ق. متولد شد و از بغداد به دیاربکر و شام رفت و سپس در موصل مسکن گزید و در آنجا در سال 601 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- أنیس الجلیس فی التجنیس. 2- الحماسة، که از اشعار اوست. 3- شرح اللمع ابن جنی، در نحو. 4- شرح مقامات حریری. 5- مناقب الحکم و مثالب الامم. (از معجم المؤلفین ج7 ص67). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: وفیات الاعیان ج1 ص434. معجم الادباء ج2 ص243. بغیة الوعاة سیوطی ص333. شذرات الذهب ابن عماد ج5 ص4. کشف الظنون ص197 و... ایضاح المکنون ج2 ص194 و... هدیة العارفین ج1 ص703. سیرالنبلاء ذهبی ج13 ص94. ذیل تاریخ بغداد ابن نجار ج10 ص210. الوافی صفدی ج12 ص30.

علی شناوی.

[عَ یِ شِنْ نا] (اِخ) مکنی به ابوالصفا. او راست: الفوائد السنیة فی ذکر الصلاة علی خیر البریة، که در 29 رجب سال 1142 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از فهرست الخدیویة ج 2 ص 213).

علی شنترینی.

[عَ یِ شَ تَ] (اِخ) ابن بسام شنترینی اندلسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن بسام و علی(ابن بسام...) شود.

علی شندی.

[عَ شَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان تمین، بخش میرجاوه، شهرستان زاهدان. واقع در 18هزارگزی جنوب باختری میرجاوه و در کنار راه فرعی میرجاوه به خاش، و دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

علی شوشی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان خزاز سوسی (شوشی). مکنی به ابوالعلاء. رجوع به علی خزاز شود.

علی شوکانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن علی بن عبدالله یمنی صنعانی حنبلی. مشهور به ابن شوکانی. وی پیش از سال 1250 ه . ق. درگذشته است. او راست: 1- تکمیل الحجة والبیان فی شرح بیتی امام الزمان. 2- القول الشافی السدید فی نصح المقلد و ارشاد المستفید. (از معجم المؤلفین از حلیة البشر عبدالرزاق بیطار ج 2 ص 441 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 775 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 317 و ج 2 ص 249).

علی شولستانی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن حجة اللهبن علی بن عبدالله بن حسین بن محمد بن عبدالملک طباطبائی شولستانی نجفی. ملقب به شرف الدین. رجوع به علی طباطبایی شود.

علی شونی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالله شونی احمدی مصری شافعی. از مشایخ شعرانی در قرن دهم ه . ق. بود و در سال 944 ه . ق. درگذشت. او راست: مصباح الظلام بالصلاة و السلام علی خیرالانام. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 744 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 492).

علی شهاب.

[عَ شَ] (اِخ) ترشیزی (ملا...). وی از شعرای قرن نهم ه . ق. است و از جمله ممدوحان او محمد جوکی بن شاهرخ (متوفی در 848 ه . ق.) بوده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 552 و 752 از تذکرهء دولت آبادی ص 6 و آتشکدهء آذر ص 70 و تذکرهء دولتشاه سمرقندی ج 1 ص 17 و ج 4 ص 98 و ریحانة الادب و سفینة الشعراء ص 194 و قاموس ترکی و روز روشن ص 362).

علی شهرابانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن محمد بن وضاح بن محمد بن وضاح شهرابانی. ملقب به کمال الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن وضاح. وی فقیه و عالم فرایض و محدث و شاعر بود. در رجب سال 571 یا 590 یا 591 ه . ق. در شهرابان از سواد عراق متولد شد و در دوم ماه صفر سال 671 یا 672 یا 673 یا 674 ه . ق. به اختلاف روایات، در بغداد درگذشت. او راست: 1- الدلیل الواضح فی اقتفاء نهج السلف الصالح. 2- الرد علی أهل الالحاد. (از معجم المؤلفین از ذیل طبقات الحنابلهء ابن رجب ص 315 و الحوادث الجامعهء ابن فوطی ص 376 و تاریخ علماء بغداد ابن رافع سلامی ص 153 و شذرات الذهب ابن عماد ج 5 ص 337 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص712).

علی شهرستانی.

[عَ یِ شَ رِ] (اِخ) ابن محمدحسین بن محمدعلی مرعشی شهرستانی حائری. از علمای نیمهء اول قرن چهاردهم ه . ق. است که در یازدهم رجب سال 1344 ه . ق. در کربلا درگذشت. او راست: 1- التحفة الرضویة فی الرد علی نصیحة الشیعة. 2- الدرة العزیزة فی شرح الوجیزة البهائیة. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص 325 و معجم المؤلفین عمررضا کحالة ج 7 ص 192 از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 25).

علی شهریاری.

[عَ یِ شَ] (اِخ) قمی. وی در قرن یازدهم ه . ق. میزیست و شعر نیز می سرود. ابیاتی از شعر او را نصرآبادی نقل کرده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج9 ص759 از تذکرهء نصرآبادی، فصل نهم ص 367).

علی شهیدی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن عثمان شهیدی. ملقب به رکن الدین. او راست: یواقیت الاخبار. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص2053).

علی شهیدی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) احمد. از فضلائی است که در سال 1331 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- ابوالدنیا أو تاریخ الکون و الانسان من عهدالخلیفة الی الاَن. 2- ام الدنیا أو المرأة و حالتها. 3- الکتابة و الکتاب. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة و معجم المطبوعات ص 1157).

علی شهیفنی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن حسین حلی شهیفنی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به شهیفیة یا شفیهیة. وی شاعر بود و او را دیوانی است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 562 و 742 از مجالس المؤمنین ص 382).

علی شیبانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن روزبه شیبانی. ملقب به اختیارالدین. از امرا و ملوک جبال. رجوع به اختیارالدین (علی بن...) شود.

علی شیبانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن عبدالکریم بن عبدالواحد شیبانی موصلی. مشهور به ابن اثیر جزری و ملقب به عزالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن اثیر و علی (ابن محمدبن...) شود.

علی شیبانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن یوسف بن ابراهیم بن عبدالواحدبن موسی بن احمدبن محمد بن اسحاق شیبانی قفطی. مشهور به قاضی اکرم و مکنی به ابوالحسن و ملقب به جمال الدین. رجوع به علی قفطی شود.

علی شیبانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) مغری. مشهور به ابن أبی الرجال و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن ابی الرجال، و علی بن ابی الرجال شود.

علی شیحی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عمر بن خلیل شیحی بغدادی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. مفسر و فقیه و محدث و مورخ بود. در سال 678 ه . ق. در بغداد متولد شد و به دمشق رفت و متولی خزانة الکتب (کتابخانه) در سمیساطیة شد و در سال 741 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الروض و الحدائق فی تهذیب سیرة خیرالخلائق محمد المصطفی سید اهل الصدق و الوفا. 2- شرح عمدة الاحکام حافظ عبدالغنی، که آن را «عمدة الافهام فی شرح الاحکام» نامیده است. 3- لباب التأویل فی معانی التنزیل، در تفسیر. 4- مقبول المنقول، در ده مجلد، که آن جمع بین مسند شافعی و احمد و ستة و موطأ و دارقطنی است. شیحی منسوب است به «شیحة» از اعمال حلب. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 177). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس االمؤلفین بالظاهریة. الدرر الکامنهء ابن حجر ج 3 ص 97. تاریخ علماء بغداد ابن رافع سلمی ص 151. شذرات الذهب ابن عماد ج 6 ص 131. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 591. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1540. فهرست الخدیویة ج 1 ص 194. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 718. برنامج المکتبة العبدلیة ج 1 ص 103.

علی شیخ.

[عَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد، بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 47هزارگزی شمال باختری خوی، و 2500گزی شمال راه شوسهء سیه چشمه به خوی. ناحیه ای است دره و سردسیر و سالم. و سکنهء آن 940 تن است. آب آن از رود آقچای و از چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن ارابه رو است. و از راه ارابه رو شگفتی، در تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی شیخانی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن عبدالله قادری شیخانی. رجوع به علی قادری شود.

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد حسینی جویمی شیرازی شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی جویمی شود.

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن احمدبن محمد شیرازی مکی. ملقب به علاءالدین. فقیه و اصولی و نحوی و منطقی و صوفی و مفسر بود. بسال 788 ه . ق. در بغداد متولد شد و در 861 ه . ق. در مکه درگذشت. او راست: 1- تفسیرالقرآن. 2- شرح بر الحاوی. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 5 ص 189).

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) (علی رضا...) ابن حسین اردکانی شیرازی. مشهور به تجلی. رجوع به علیرضا(ابن حسین...) و تجلی شود.

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن عباس بن حسین شیرازی کازرونی. مشهور به حاج مجتهد و متخلص به رحمت. رجوع به علی کازرونی شود.

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن عبدالله شیفتکی شیرازی شافعی. ملقب به شرف الدین. فقیه و نحوی قرن نهم ه . ق. بود و در سال 907 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- شرح ارشاد تفتازانی، در نحو. 2- شرح محرر رافعی، در فروع فقه. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 136 از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 740 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1613).

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن عیسی بن فرج بن صالح ربعی شیرازی بغدادی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ربعی شود.

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن قاسم بن نعمة الله ظهیرالدین شیرازی. وی در مکه متولد شد و در سال 1051 ه . ق. در هند درگذشت. او را اشعاری است که صاحب سلافة العصر آن را نقل کرده است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 760 از سلافة العصر ص 172 و 182).

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن محمد شیرازی حنفی، ملقب به علاءالدین. در کشف الظنون شهرت او «علائی» آمده است. وی مفسر بود و در سال 945 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- أسئلة القرآن و اجوبتها. 2- دستورالوزراء. 3- مصباح التعدیل فی کشف انوار التنزیل، که حاشیه ای است بر تفسیر بیضاوی. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 193 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 744).

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن محمد شیرازی عمری شافعی. وی در حلب متولد شد و در سال 922 ه . ق. در بروسة درگذشت. او راست: 1- حواشی بر الکافیة، در نحو. 2- شرح تهذیب المنطق و الکلام تفتازانی. 3- شرح فصوص الحکم ابن عربی. (از معجم المؤلفین از الکواکب السائرهء غزی ج 1 ص 263 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 517 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 741).

علی شیرازی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابیوردی لاله گونی شیرازی. وی شاعر بود و در سال 1284 ه . ق. در «لاله گون» از قرای شیراز متولد شد. سپس به سامراء رفت و نزد شاگردان میرزا حسن شیرازی تلمذ نمود. و در سال 1357 ه . ق. در شیراز درگذشت. او راست: کنزالنصائح یا گنج سعادت، که نظم است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 748).

علیشیر نوائی.

[عَ رِ نَ] (اِخ) (امیر...) نام او علیشیربن الوس یا کیچکنه یا کیچینه یا کجکنهء نوائی جغتائی و ملقب به نظام الدین است. وی از مشاهیر درباریان و وزرای سلطان حسین میرزا بایقرای گورکانی (875- 911 ه . ق.) و از بزرگ زادگان خاندان جغتای بن چنگیزخان حاکم ماوراءالنهر و کاشغر و بلخ و بدخشان بود. او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و ترکی جغتائی دارد به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوائی» و در اشعار فارسی «فانی» یا «فنائی» است. وی در سال 844 ه . ق. متولد شد و در خردسالی با سلطان حسین میرزا که همدرس و هم مدرسه بوده اند، عهد و پیمان بسته بودند که هر کدام به سلطنت برسد از حال دیگری تفقد نموده و فراموشش نکند. نوائی از آن پس بمنظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه ای سخت شد. در این هنگام سلطان حسین میرزا در هرات به سلطنت نشست و به حکم همان پیمان قدیم، امیر علیشیر را از سمرقند فراخوانده منصب مهرداری خود را به وی واگذار کرد و اندکی پس از آن امر صدارت را نیز به او داد و بزرگی مقامش به جایی رسید که هر یک از برادران و فرزندان سلطان، ملازمت او را مایهء شرف و افتخار خود میدانستند و سلطان نیز بی مشورت او به هیچ کاری اقدام نمی کرد. اما علیشیر با وجود این همه مشاغل، از مطالعات علمی و تألیفات مختلف دست برنداشت و مجلس او مجمع علما و فضلای آن روزگار بود و کتابخانهء وی نیز عمومی و مورد استفادهء علاقمندان بود که از آنجمله خواندمیر مؤلف تاریخ حبیب السیر نیز از آن کتابخانه بهره ها برده است. سرانجام وی از امور دولتی استعفا داده منزوی گشت و با ملاعبدالرحمان جامی مصاحب شد و درویشی را بر همهء امور ترجیح داد. و در عین انزوا نیز مورد توجه سلطان حسین بوده و شاهزادگان موظف به استفاده از مجالس وی بودند. و عاقبت او به سال 906 یا 907 ه . ق. درگذشت.
امیر علیشیر علاوه بر مقام علمی و تألیفات بسیاری که داشت، از آنجا که شخصی خیر و نیکوکار بود آثار خیریهء بسیاری از او به جای مانده است که از آن جمله ایوان جنوبی صحن عتیق حضرت رضا (ع) و آب نهر خیابان مشهد، و مقبرهء فریدالدین عطار نیشابوری در نیشابور، و بقعهء امیر قاسم الانوار در قریهء لنگر میباشد و تعداد این آثار او را تا سیصد وهفتاد نوشته اند. از جمله تألیفات اوست: 1- اربعین منظوم. 2- تاریخ انبیاء، به ترکی. 3- تاریخ ملوک عجم، به ترکی. 4- ترجمة اللغة الترکیة بالفارسیة، که یک نسخهء آن در کتابخانهء رضوی موجود است. 5- خمسهء نوائی، که در تقلید و استقبال از خمسهء نظامی سروده و آن پنج مثنوی است به زبان ترکی جغتائی به نامهای: حیرة الابرار، لیلی و مجنون، فرهاد و شیرین، سبعهء سیاره، سد اسکندری یا اسکندرنامه. 6- خمسة المتحیرین، و آن رساله ای است به زبان ترکی جغتائی در شرح حال عبدالرحمان جامی. و با در نظر گرفتن یک مقدمه و یک خاتمه و سه مقاله، بدین نام خوانده شده است. 7- دیوان ترکی غزلیات، که شامل چهار دیوان به نامهای: غرائب الصغر (یا غرائب النوائب)، نوادرالشباب، بدایع الواسط، و فوائدالکبر میباشد و آنها را بترتیب در خردسالی و جوانی و سن کمال و سالخوردگی و انزوا نظم کرده است. 8- دیوان فارسی، محتوی شش هزار بیت. 9- سراج المسلمین. 10- عروض ترکی. 11- مثنوی لسان الطیر. 12- مجالس النفائس، که تذکره ای است به ترکی در شرح حال قریب به سیصد و پنجاه تن از بزرگان و شعرای معاصر خود. و دو ترجمه آن در تهران به چاپ رسیده است. 13- محاکمة اللغتین، در محاکمهء دو زبان ترکی و فارسی. و به چندین دلیل اولی را کاملتر از دومی دانسته است. 14- محبوب القلوب. 15- مفردات، در معمی. 16- منشآت ترکی. 17- منشآت فارسی. 18- نسائم المحبة، که ترجمهء ترکی نفحات الانس جامی است. 19- نظم الجواهر. (از ریحانة الادب از مجمع الفصحاء ج 1 ص 41 و قاموس الاعلام ج 6 ص 3195 و لغات تاریخیه و جغرافیهء احمد رفعت ج 7 ص 53 و تذکرهء نصرآبادی ص 470 و فهرست کتابخانهء سپهسالار تهران). و نیز رجوع به مآخذ ذیل شود: حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 137 و 159 و ... دستورالوزراء خواندمیر ص 397 و 404 و ... الذریعهء آقابزرگ ج 9 ص 804. ترجمهء مجالس النفائس، در مقدمهء آن و ص 244. مجالس العشاق. تحفهء سامی ص 179. مرآة الخیال ص 172. فهرست کتابخانهء مجلس شورای ملی ج 3 ص 367.

علی شیروان.

[عَ شیرْ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش بدره، شهرستان ایلام است. و حدود آن به شرح زیر است: از شمال به دهستان بیجنوند، از بخش شیروان چرداول. از باختر به دهستان میش خاص. از خاور به بخش طرهان، از شهرستان خرم آباد. از جنوب به بخش ارکو. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و سالم. آب آن از رودخانهء گنجه و از چشمه سارها تأمین می شود. این دهستان از 12 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده. و جمعیت آن در حدود 2100 تن است. محصولات عمدهء آن غلات و حبوب است اهالی به زراعت دیم و گله داری اشتغال دارند. رودخانهء گرو از سمت شمال باختری از وسط اراضی این دهستان عبور میکند، و آب آن تلخ و شور است. راه این دهستان مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن ابراهیم انباری شیعی. از فضلای قرن دهم ه . ق. رجوع به علی انباری شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن احمد ابیوردی شیعی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی قرة. متکلم قرن دهم ه . ق. رجوع به علی ابیوردی شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن اسباط بن سالم کوفی شیعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کوفی شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن جمشید نوری مازندرانی اصفهانی شیعی. رجوع به علی نوری شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن حسین قمی شیعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی قمی شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن عبدالله بن عمران قرشی مخزومی شیعی میمونی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی میمونی شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی المعالی الصغیربن ابی المعالی الکبیر طباطبائی اصفهانی کاظمی حائری شیعی امامی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن محمد بن هلال جزائری عراقی شیعی. مشهور به ابن هلال. رجوع به علی جزائری شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن محمد برزج کوفی شیعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی برزج شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن محمودبن حسن حمصی رازی شیعی. ملقب به جمال الدین. رجوع به علی حمصی شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) (علی بلال...) ابن معاویة بن احمد ازدی مهلبی بصری شیعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مهلبی شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) ابن مهزیار اهوازی دورقی شیعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی اهوازی شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) استرابادی. ملقب به شرف الدین. رجوع به علی استرابادی شود.

علی شیعی.

[عَ یِ شی] (اِخ) نجفی حسینی اشراباذی شیعی. ملقب به شرف الدین. رجوع به علی نجفی شود.

علی شیفتکی.

[عَ یِ تَ] (اِخ) ابن عبدالله شیفتکی شیرازی شافعی. ملقب به شرف الدین. رجوع به علی شیرازی شود.

علیص.

[عُلْ لَ] (ع اِ) گیاهی است که نان خورش کنند و از آن شوربا سازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

علی صائب.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن فرحان موسی دیری. لغوی و مورخ بود. وی در سال 1288 ه . ق. در دیرالزور از شهرهای سوریه متولد شد و دو زبان ترکی و فارسی را آموخت. سپس به قائم مقامی حسکه در الجزیره منصوب شد. و در ساختن شهر قامشلی سهیم بود. او در دوم تموز (ژوئیه) سال 1956 م. (1375 ه . ق.) در دیرالزور درگذشت. او راست: 1- تأریخ التاریخ. 2- تطور الحروف الهجائیة. 3- العرب فی الجاهلیة والاسلام. 4- معجم الصائب فی اللغة، در 11 جلد. 5- المنهل، که مجموعه ای است تاریخی و ادبی و اجتماعی، در ده جزو. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 110).

علی صائغ.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن محمد حسینی عاملی جزینی مشهور به صائغ. فقیه و محدث. وی نزد شهید ثانی تحصیل کرد. و در یازدهم ماه رجب سال 980 ه . ق. درگذشت و در قریهء صدیق در شرق تبنین دفن شد. او راست: 1- شرح ارشاد. 2- شرح شرائع. (از معجم المؤلفین از روضات الجنات خوانساری ص 408 و اعیان الشیعهء عاملی ج 41 ص 166 و فوائد الرضویهء عباس قمی ج 1 ص 276).

علی صائغ.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن عیسی صائغ رامهرمزی نحوی شاعر. مکنی به ابوالحسن. وی در نحو و لغت و ادب دستی توانا داشت، و استاد ابوهاشم بن ابی علی جبائی بود. صائغ در سال 312 ه . ق. کشته شد. (از معجم الادباء چ قاهره ج 14 ص 65 و چ مارگلیوث ج 5 ص 275).

علی صائغ.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن محمد بن سهل صائغ دینوری. مکنی به ابوالحسن. وی از بزرگان مشایخ تصوف در اواخر قرن سوم و نیمهء اول قرن چهارم بود. مولد و منشأ وی در دینور بود و زمان المقتدر باللّه عباسی را دریافت. او نزد شیخ ابوجعفر صیدلانی تلمذ کرد و خود استاد شیخ ابوالحسین قرافی و ابراهیم برقی و ابوعثمان مغربی بود. وی در اواخر عمر به مصر رفت و در سال 331 ه . ق. در آنجا درگذشت. او را کرامات بسیاری است که یکی از آنها در صفة الصفوة منقول است. (از نامهء دانشوران ج 3 ص 31) (صفة الصفوهء ابن جوزی ج 4 ص 60).

علی صاحب الزنج.

[عَ یِ حِ بُزْ زَ] (اِخ)ابن محمد بن احمد علوی. مشهور به صاحب الزنج. رجوع به صاحب الزنج شود.

علی صادق.

[عَ دِ] (اِخ) بای تونس. رجوع به علی تونسی شود.

علی صالح.

[عَ لِ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان دیمچه، بخش گتوند، شهرستان شوشتر. واقع در 13هزارگزی جنوب باختری گتوند، و یک هزارگزی شمال خاوری راه دزفول به شوشتر. این ده دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

علی صالحی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن آیبک ترکمانی صالحی. ملقب به نورالدین و ملقب به منصور. دومین تن از ممالیک بحری در مصر و شام. رجوع به علی بحری (ابن آیبک...) شود.

علی صالحی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن سلیمان بن حمزهء مقدسی صالحی حنبلی. ملقب به فخرالدین. رجوع به علی صالحی شود.

علی صالحی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن سلیمان بن احمدبن محمد سعدی صالحی حنبلی مرداوی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مرداوی شود.

علی صالحی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالحمید هیتی بغدادی دمشقی صالحی. رجوع به علی هیتی شود.

علی صالحی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن سلیم دمشقی صالحی شافعی سلیمی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سلیمی شود.

علی صالحی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) مالکی. متوفی در سال 1324 ه . ق. او راست: رسالة فی تحقیق مبادی ءالعلوم الاحد عشرالمستعملة فی الازهر و بها الامتحان. (از معجم المؤلفین از معجم المطبوعات سرکیس ص 1364 و فهرس الازهریة ج 6 ص 192).

علی صانع.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان صانع. مورخ قرن پنجم ه . ق. او راست: فضائل اهل البیت. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 120).

علی صانعی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ملقب به علاءالدین. رجوع به علاءالدین صانعی شود.

علی صدر.

[عَ صَ] (اِخ) (خواجه...) اصل او از خوارزم بود و در خراسان میزیست. وقتی محمد تیمور سلطان بر خراسان مسلط شد برخی از متعصبان اهل سنت شروع به اذیت و آزار شیعیان کردند و فتنه ها برپا ساختند تا اینکه این خواجه علی صدر بنا به درخواست امیر غیاث الدین محمد بن امیریوسف، به محمد تیمور سلطان گوشزد کرد که این اعمال موجب فتنه و تخریب مملکت میشود و بدین ترتیب دستور منع آزار شیعیان صادر شد. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 533).

علی صدفی.

[عَ یِ صَ دَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن احمدبن یونس بن عبدالاعلی صدفی مصری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن یونس (ابوالحسن علی بن...) و علی (ابن عبدالرحمان بن احمد...) شود.

علی صدیقی.

[عَ یِ صِدْ دی] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن احمدبن محمد بکری صدیقی مصری شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بکری شود.

علی صردر.

[عَ یِ صُرْ رَ دُرر] (اِخ) ابن حسن بن علی بن فضل. مشهور به صردر و مکنی به ابومنصور. رجوع به صردر و علی(ابن حسن...) شود.

علی صرصری.

[عَ یِ صَ صَ] (اِخ) ابن احمد نجری صرصری. مکنی به ابوالحسن. فاضلی بود از قبیلهء مصمودهء کتامة از بلاد هبط. و در سال 1037 ه . ق. درگذشت. او را فهرستی است از شیوخ و سلسله های طریقت خود. (از معجم المؤلفین از فهرس الفهارس کتانی ج 2 ص 114 و دلیل مؤرخ المغرب ص 350).

علی صریع الدلاء .

[عَ یِ صَ عُدْ دِ](اِخ) ابن عبدالواحد بغدادی. مشهور به صریع الدلاء و مکنی به ابوالحسن. رجوع به صریع الدلاء و علی بن عبدالواحد بغدادی شود.

علی صریمی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن زیدبن حسن شظبی صریمی صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی صعدی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن صلاح بن علی بن محمد بن عبدالله صعدی یمانی زیدی. محدث و اصولی بود و در حدود سال 1070 ه . ق. در گذشت. او راست: 1- ایضاح سبیل الوصول الی معنی ذوی العقول فی معرفة قواعدالاصول. 2- التفضیل لاسباب التنزیل. 3- منهج الکمال فیما جاء فی الحدیث من کلام ذی الجلال. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص 760).

علی صعیدی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن احمدبن مکرم الله صعیدی عدوی مالکی أزهری. فقیه و محدث و اصولی و متکلم و منطقی قرن دوازدهم ه . ق. وی در سال 1112 ه . ق. در بنی عدی از نواحی اسیوط متولد شد و در دهم رجب سال 1189 ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- اتحاف المرید لجوهرة التوحید. 2- حاشیه بر شرح ابن عبدالحق سنباطی بر مقدمهء بسملة و الحمدلة. 3- حاشیه بر شرح زکریا انصاری بر الفیهء عراقی، در مصطلح حدیث. 4- حاشیه بر شرح سلم اخضری، در منطق. 5- حاشیه بر کفایة الطالب ربانی برای رسالهء ابن ابی زید قیروانی، در فروع فقه مالکی. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس المؤلفین بالظاهریة. عجائب الاَثار ج 1 ص 414. کنزالجواهر ص 160. سلک الدرر ج 3 ص 206. الخطط التوفیقیة ج 9 ص 94. فهرس الفهارس کتانی ج 2 ص 115. هدیة العارفین ج 1 ص 769. فهرست الخدیویة ج 1 ص 235 و سایر مجلدات و صفحات. فهرس التیموریة ج 1 ص 92. فهرس مذهب مالک ص 8. فهرس الازهریة ج 1 ص 306. ایضاح المکنون ج 2 ص 501. فهرس دارالکتب المصریة ج 6 ص 165.

علی صعیدی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن حمید صعیدی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن صباغ یا ابن حمزه. از عرفای بزرگ اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم ه . ق. بود. پدر او شغل صباغی داشت و با وجود اصرار پدر در اینکه شغل او را دنبال کند، وی راه سیر و سلوک را پیش گرفت. صعیدی با الناصرالدین الله عباسی معاصر بود و در روزگار آل ایوب در مصر بسر میبرد و با شیخ عبدالکریم فتاوی صحبت داشت. و سرانجام بسال 612 ه . ق. در صعید مصر در گذشت. (از نامهء دانشوران ج 3 ص44).

علی صعیدی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن محسن صعیدی مالکی شاذلی وفایی. مشهور به رمیلی و مکنی به ابوصلاح. رجوع به علی رمیلی شود.

علی صغیر.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن زین الدین بن محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی. مشهور به شیخ علی صغیر. وی نزد عم خود شیخ علی کبیر (متوفی در سال 1013 ه . ق.) تلمذ کرد و تعلیقاتی بر کتب او دارد. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص325).

علی صغیر.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی عاملی جبعی اصفهانی. مشهور به شیخ علی صغیر. فقیه و ادیب و محدث بود. در سال 1013 ه . ق. متولد شد و در سال 1103 ق. در اصفهان درگذشت. صاحب «مصنفی علم الرجال» نام او را «شیخ علی کبیر» ضبط کرده است. او راست: 1- حاشیه بر شرح لمعة. 2- حاشیه بر الصحیفة الکاملة. 3- الدر المنثور فی المأثور و غیرالمأثور، در دو مجلد. 4- الدر المنظوم من کلام المعصوم. 5- السهام المارقة من اعراض الزنادقة. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الثبت بحرانی ص 23. روضات الجنات خوانساری ص 411. فوائد الرضویهء عباسی قمی ج 1 ص 322. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 759. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 450. روضات الجنات خوانساری ص 411. امل الاَمل حر عاملی ص 445. و رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص 331 شود.

علی صغیر.

[عَ یِ صُ غَیْ یِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالحق زرویلی. مشهور به صغیر و مکنی به ابوالحسن. فقیه بود و ابوالربیع او را بسمت قاضی فاس منصوب کرد و مدتی در جامع اجدع آن شهر تدریس کرد. عمر او بیش از یکصد سال بود و در سال 719 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- التقیید علی المدونة، در فروع فقه مالکی. 2- مجموعهء فتواهای او که شاگردانش آن را جمع آوری کرده اند. (از معجم المؤلفین از الاعلام زرکلی ج 5 ص 156).

علی صفدی.

[عَ یِ صَ فَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن حسین عثمانی صفدی شافعی. ملقب به علاءالدین. فقیه و مورخ و خطیب و مدرس بود و در سال 759 ه . ق. در صفد درگذشت. او راست: 1- تاریخ صفد. 2- طبقات الفقهاء. 3- النافع فی الفقه. (از معجم المؤلفین از الدرر الکامنهء ابن حجر ج 3 ص 58 و شذرات الذهب ابن عماد ج 6 ص 187 و کشف الظنون ص 1922).

علی صفدی.

[عَ یِ صَ فَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن طرخان حموی صفدی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حموی شود.

علی صفوت.

[عَ صَفْ وَ] (اِخ) ابن محمد خربوطلی میقاتی. او راست: شموس الادلة فی بیان سمت القبلة، که در سال 1319 ه . ق. پس از مرگ مؤلف به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة).

علی صفوتی.

[عَ یِ صَفْ وَ] (اِخ) ابن احمد خیالی بن ابراهیم گلشنی. مشهور به صفوتی. وی صوفی و شاعر و از اهل طریقت بود و تصدی امور زاویهء جده را در مصر بعهده داشت. و در سال 1005 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص750).

علی صفوی.

[عَ یِ صَ فَ] (اِخ)(سلطان...) ابن سلطان حیدر صفوی. پس از شهادت سلطان حیدر، چون فرزندش صغیر بود، برادرش سلطان علی از جانب گروه صوفیان به قائم مقامی او انتخاب شد. و چون خبر تجمع صوفیان به گوش یعقوب میرزا رسید دچار ترس شد و سلطان علی و والده و برادران او را به شیراز تبعید کرد و در قلعهء اصطخر مقید کرد. ولی پس از چندی رستم بیک برای جلوگیری از پیشرفت میرزا بایسنقر، آنان را از اصطخر به تبریز آورد و گروه صوفیان دوباره گرد سلطان علی جمع شدند و به جنگ میرزا بایسنقر رفتند و در این واقعه میرزا بایسنقر به قتل رسید. پس از این واقعه سلطان علی و همراهانش به اردبیل بازگشتند و مریدان بسیاری گرد او جمع شدند و رستم بیک از جلال و حشمت او اندیشناک شد و از بیم اینکه مبادا سلطان علی روزی با او مخالفت کند، دستور داد که وی را در اردو نگاه دارند. و چون این عمل نیز فایده ای نداشت و از تجمع صوفیان نکاست، در سال 898 ه . ق. رستم بیک تصمیم به قتل سلطان علی گرفت و سلطان علی چون از این تصمیم آگاه شد در مقابل سپاه رستم بیک مقاومت کرد ولی سرانجام به دست آنان کشته شد. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 435 و 436 و 439 - 441).

علی صقر.

[عَ صَ] (اِخ) أزهری. عالم در علم بیان بود. او راست: شرک الاَمل لصید شوارد المسائل فی المعانی و البیان و البدیع، که در سال 1311 ه . ق. در مصر پس از مرگ مؤلف بچاپ رسید. (از معجم المؤلفین از فهرس دارالکتب المصریة ج 2 ص310).

علی صقلی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن حسن بن حبیب صقلی لغوی. مکنی به ابوالحسن. ابن قطاع نام او را آورده و گوید که وی از لغویان انگشت شمار بود و در نقد شعر و معانی آن نیز تبحر داشت. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 115).

علی صقلی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن حسن صقلی قزوینی. محدث و حافظ بود و به سال 403 یا 404 ه . ق. درگذشت. او راست: سرورالاسرار من کلام الشیوخ للاخبار. (از معجم المؤلفین از لسان المیزان ابن حجر ج 4 ص 220).

علی صقلی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن جعفربن علی سعدی صقلی. مشهور به ابن قطاع و مکنی به ابوالقاسم. رجوع به ابن قطاع و علی (ابن جعفربن علی...) شود.

علی صلیحی.

[عَ یِ صُ لَ] (اِخ) ابن محمد بن علی صلیحی. مکنی به ابوالحسن (ویا ابوکامل). وی مؤسس سلسلهء سبعیهء بنی صلیح در یمن بود. پدر او محمد در یمن به امر قضا اشتغال داشت و عامربن عبدالله رواحی داعی با او دوستی می ورزید و این دوستی سبب ایجاد علاقه ای بین عامر و علی که در آن موقع کودکی بیش نبود گردید. و چون عامر درگذشت کلیه کتب و رسائل و اسرار خویش را به علی بن محمد سپرد. و علی به واسطهء هوش و ذکاوتی که داشت در اندک مدتی کتب بسیار آموخت و مشهور خاص و عام گردید چنانکه همه یقین داشتند که روزی سراسر یمن به تصرف او در خواهد آمد. علی مخفیانه برای المستنصر خلیفهء فاطمی مصر دعوت میکرد ولی چون از «نجاح» امیر تهامه بیم داشت با او از در دوستی درآمد و وی را بوسیلهء کنیزکی که به او اهدا کرد مسموم ساخت. در سال 453 ه . ق. دعوت خویش را با اجازهء المستنصر آشکار ساخت و در ظرف دو سال یعنی تا اوایل سال 455 ه . ق. سراسر یمن را به تصرف در آورد و در صنعاء مستقر گردید و تمام امیرانی را که قلمرو آنها را تصرف کرده بود به گرد خویش جمع کرد. در سال 473 ه . ق. وی به قصد حج راه کعبه را پیش گرفت، ولی در راه گرفتار سعید أحول پسر «نجاح» گردید و بدست او به قتل رسید. صلیحی اشعاری نیکو نیز میسرود. (از وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص404).

علی صناری.

[عَ یِ صِنْ نا] (اِخ) ابن عراق صناری خوارزمی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی خوارزمی شود.

علی صندیلی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن حسن بن علی نیشابوری صندیلی حنفی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی نیشابوری شود.

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن اسماعیل بن صلاح حسنی یمانی صنعانی. دانشمند و ادیب، و از آل امیر بود. در ذی قعدهء سال 1171 ه . ق. در صنعاء متولد شد. و در دهم ذی حجهء 1219 ه . ق. درگذشت. وی در ابتدا مصاحب مساکین بود و سپس از آنها رویگردان شد و متهم به بدعت گشت. و در سال 1216 ه . ق. در شورش صنعاء از جانب امام زندانی شد و از موعظه منع گشت و شروع به سرودن اشعار فکاهی کرد که در آنها وزراء و امرای مملکت را مورد تمسخر قرار میداد. او راست: 1- رسالة فی تحریم تحلیة السلاح بالذهب. 2- رسالة فی فضائل اهل البیت. 3- سوانح الفکر و موانح الذکر. 4- سوق الشوق لاهل الذوق من تحت الی فوق. 5- الفتح الالهی بتنبیه اللاهی. 6- النفحات الربانیة و اللمحات الرحمانیة فی احراز الصلات بابراز ضمائر الصلوات. و نیز اشعاری دارد. (از معجم المؤلفین از البدر الطالع ج1 ص420 و نیل الوطر ج2 ص110 و هدیة العارفین ج1 ص774 و ایضاح المکنون ج2 ص664) (از الاعلام زرکلی ج5 ص55).

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن اسحاق بن احمدبن حسن حسنی یمنی صنعانی. عالم و ادیب و شاعر. در سال 1150 ه . ق. در صنعاء متولد شد و در 8 جمادی الاولای 1220 ه . ق. در همان شهر درگذشت. او راست: الصادح الغریب، که شرح قصیدهء بشری الکئیب بالفرج القریب است. (از معجم المؤلفین از نیل الوطر ج 2 ص 120).

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن حسن اکوع صنعانی. رجوع به علی اکوع شود.

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن حسین بن صلاح بن بدرالدین حسنی صنعانی مؤیدی. ملقب به جمال الدین. رجوع به علی مؤیدی شود.

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن زیدبن حسن شظبی صریمی صنعانی فقیه بود. در ربیع الاَخر سال 882 ه . ق. در صنعاء درگذشت. او راست: 1- التذکرة فی فروع الفقه الشافعی. 2- شرح علی التکملة. 3- تعالیق. (از معجم المؤلفین از ملحق البدر الطالع زبارة ص164).

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن صالح بن محمد بن علی بن ابی الرجال صنعانی زیدی. مکنی به ابومحمد و ملقب به قاضی جمال الدین. از شعرای اواخر قرن یازده و اوایل قرن دوازدهم ه . ق. بود. وی معاصر ضیاءالدین یوسف، مؤلف «نسمة السحر فیمن تشیع و شعر» و در سال 1111 ه . ق. در قید حیات بوده است. برادرش احمدبن صالح مؤلف «مطلع البدور» است. او را دیوان شعری است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 743 از نسمة السحر فیمن تشیع و شعر ضیاءالدین) (از معجم المؤلفین ج 7 ص 110).

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمدبن محمد بن محسن جلال حسنی صنعانی. رجوع به علی جلال شود.

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن قاسم حنش ذیبینی صنعانی. رجوع به علی حنش شود.

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد عنسی صنعانی. رجوع به علی عنسی شود.

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن علی بن عبدالله یمنی صنعانی حنبلی. مشهور به ابن شوکانی. رجوع به علی شوکانی شود.

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی سلامهء صنعانی. رجوع به علی سلامة شود.

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن یحیی بن احمدبن مضمون صنعانی. فقیه بود و در سال 1061 ه . ق. متولد شد و در بیست و دوم صفر سال 1115 یا 1119 ه . ق. درگذشت. او راست: مجموعهء فتاوی در یک مجلد. (از معجم المؤلفین از البدرالطالع شوکانی ج 1 ص 501).

علی صنعانی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) ابن یحیی خیوانی صنعانی. رجوع به علی خیوانی شود.

علی صنهاجی.

[عَ یِ صُ] (اِخ) ابن سعیدبن حمامهء صنهاجی (شیخ...) او راست: البیان فی معرفة الاوزان. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 264).

علی صنهاجی.

[عَ یِ صُ] (اِخ) ابن یحیی بن تمیم بن معز صنهاجی. از امرای افریقیه. وی امیری شجاع و باحزم و دوراندیش بود و در سال 509 ه . ق. پس از وفات پدرش به امارت رسید و به «مهدیة» رفت و در آنجا اقامت گزید و تونس را نیز که در دست یکی از امرا بود تسخیر کرد و خیال داشت که با «روجردوم» امیر صقلیة (سیسیل) نیز بجنگد که مرگ او را مهلت نداد و در سال 515 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الخلاصة النقیة ص 50 و ابن الوردی ج 2 ص 28 و ابن خلدون ج 6 ص 161 و البیان المغرب ج 1 ص 306 و اعمال الاعلام ص 33).

علی صنهاجی.

[عَ یِ صُ] (اِخ) ابن یحیی بن قاسم صنهاجی جزیری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی جزیری شود.

علی صوتی.

[عَ یِ صَ] (اِخ) (سید...) یزدی. وی شاعر بود و در موسیقی مهارت داشت و در اواخر عمر از ندیمان شاه سلیمان گشته بود و در سال 1080 ه . ق. درگذشت. او را در حدود سیصد رباعی است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 620 از آتشکدهء یزدان ص 303).

علی صوفی.

[عَ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب، شهرستان زابل. واقع در 12هزارگزی شمال باختری سکوهه، و 10هزارگزی باختر راه شوسهء زاهدان به زابل. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای گرم و معتدل، و 243 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. و محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

علیصی.

[عُ لَ] (اِخ) منسوب است به علیص، و او علیص بن ضمضم بن عدی است. که رعیل بن عصام بن حصن بن حارثة بن علیص شاعر به او منسوب است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر).

علی صیرفی.

[عَ یِ صَ رَ] (اِخ) ابن عثمان بن عمر بن صالح دمشقی شافعی. مشهور به ابن صیرفی و مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. فقیه و اصولی و محدث و خطیب قرن نهم ه . ق. بود. وی در سال 773 یا 778 ه . ق. در دمشق متولد شد و پس از مدتی تحصیل به قاهره رفت و سپس به دمشق بازگشت و در جامع بنی امیه به تدریس پرداخت و نیز در شامیهء برانیه و در دارالحدیث اشرفیه تدریس کرد. و در یازدهم رمضان سال 844 ه . ق. درگذشت و در مقابر صوفیان دفن گردید. او راست: 1- تهذیب ذهن الفقیه الساری لما وافق مسائل المنهاج من تبویب البخاری. 2- زادالسائرین و نزهة الناظرین فی فقه الصالحین، در 4 مجلد. 3- کتاب خطب. 4- نتائج الفکر فی ترتیب مسائل المنهاج علی المختصر، در 4 مجلد. 5- الوصول الی مافی الرافعی من الاصول. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس مخطوطات الظاهریة. الضوءاللامع سخاوی ج 5 ص 259. الدارس نعیمی ج 1 ص 43. شذرات الذهب ابن عماد ج 7 ص 252. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 341. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 945. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 732.

علی صیرفی.

[عَ یِ صَ رَ] (اِخ) ابن منجب بن سلیمان صیرفی مصری. مکنی به ابوالقاسم. ادیب و نویسنده و شاعر بود (463 - 542 ه . ق.) وی مدتی دیوان انشاء مصر را عهده دار بوده. او راست: 1- الاشارة الی من نال الوزارة. 2- دیوان رسائل، که در بارهء ملوک مصر نگاشته است و بیش از چهار مجلد است. 3- ردالمظالم. 4- عقائدالفضائل. 5- عمدة المحادثة. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص 210 و معجم الادباء یاقوت ج 15 ص 79 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 73 و ج 2 ص 124 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 698 والاعلام زرکلی ج 5 ص 176).

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن اسماعیل اندلسی مرسی ضریر. مشهور به ابن سیدة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن سیدة و علی (ابن سیدة...) شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن حسین بن علی اصفهانی باقولی ضریر. مشهور به جامع و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن حسین...) و علی (ابن حسین...) شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن حکم بن زبیر نخعی انباری ضریر. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی نخعی شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن شاهک عصار ضریر بیهقی. رجوع به علی بیهقی (ابن شاهک...) شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن عبدالغنی فهری حصری ضریر قیروانی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حصری شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالجبار شاذلی ضریر. مکنی به ابوالحسن و ملقب به نورالدین. رجوع به شاذلی و علی بن عبدالله بن... شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی نطوبسی قاهری ازهری ضریر مالکی سنهوری. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سنهوری شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن عثمان خلوتی ضریر. مشهور به ناظم الدرر. رجوع به علی خلوتی شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن عساکربن مرحب بن عوام بطائحی ضریر. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بطائحی شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالله قهندزی نیشابوری ضریر. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قهندزی شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بخاری ضریر. مکنی به ابوالحسن و ملقب به حمیدالدین. رجوع به علی بخاری شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن محمد بن علی ازجی ضریر. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ازجی شود.

علی ضریر.

[عَ یِ ضَ] (اِخ) ابن محمد بن علی رامشی بخاری ضریر. ملقب به حمیدالدین. رجوع به علی رامشی شود.

علیط.

[عِلْ یَ] (ع اِ) نام درختی است (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

علی طائفی.

[عَ یِ ءِ] (اِخ) ابن حسن بن صالح نجار طائفی. رجوع به علی نجار شود.

علی طائی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمد طائی سموقی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به بهاءالدین. رجوع به علی سموقی شود.

علی طائی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حرب بن محمد بن علی طائی موصلی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی موصلی شود.

علی طائی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسن بن محمد طائی جرمی کوفی. مشهور به طاطری و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی طاطری شود.

علی طائی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن سعدبن محمد بن علی بن عثمان بن اسماعیل بن ابراهیم جبرینی حلبی طائی شافعی. مشهور به ابن خطیب الناصریة و مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی حلبی شود.

علی طاطری.

[عَ یِ طَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد طائی جرمی کوفی. مشهور به طاطری و مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و محدث و از شیوخ واقفه بود. حسن بن محمد بن سماعهء صیرفی حضرمی (متوفی بسال 263 ه . ق.) نزد او تحصیل کرده است. او راست: 1- الامامة. 2- التوحید. 3- الفرائض. 4- المتعة. 5- النکاح. (از معجم المؤلفین از کتاب الرجال نجاشی ص179 و الفهرست طوسی ص 92 و منتهی المقال ابوعلی ص211 و منهج المقال میرزا محمد ص 229 و تنقیح المقال مامقانی ج 2 ص 278).

علی طالبی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن سعیدبن سعدبن زیدبن محسن حسینی طالبی. از اشراف مکه. وی در سال 1130 ه . ق. پس از عزل برادرش عبدالله به امارت مکه برگزیده شد. و در آن هنگام حکومت مکه در دست عثمانی ها بود و این علی بن سعید مدت هفت ماه و چهار روز امیر بود و به واسطهء بی نظمی هایی که در مکه و نواحی آن روی داد از جانب والی عثمانی عزل شد و در سال 1142 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی از خلاصة الکلام ص169).

علی طالقانی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن فضل مؤیدی طالقانی. وی در سال 421 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: الامثال البغدادیة. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 166).

علی طالقانی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن مهدی بن رضابن احمدبن حسین بن حسن طالقانی حسینی نجفی. مشهور به میرحکیم. وی در شب پنجشنبه هفدهم ذی قعدهء سال 1300 ه . ق. در نجف اشرف متولد شد، و نزد پدر خویش و شیخ محمد حرز و شیخ محمدجواد شبیبی تلمذ کرد، و در سال 1335 ه . ق. به بندر لنجه سفر کرد و در سال 1337 ه . ق. در آنجا درگذشت. او را دیوانی است در 600 صفحه. (از الذریعهء ج 9 ص 738 از غایة الامانی فی أحوال آل الطالقانی).

علی طاووس الحرمین.

[عَ یِ سُلْ حَ رَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن طرطوسی حرمی. مکنی به ابوبکر و مشهور به طاووس الحرمین. از علمای قرن چهارم ه . ق. رجوع به علی حرمی شود.

علی طاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن طاهربن معوضة بن تاج الدین قرشی اموی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به الملک المجاهد. یکی از مؤسسان دولت بنی طاهر در یمن. وی در سال 809 ه . ق. متولد شد و با برادرش عامر برای بدست گرفتن حکومت یمن مجاهدت می کرد تا اینکه در سال 858 ه . ق. بر سراسر تهامه دست یافتند و سپس دامنهء قلمرو خود را وسعت دادند و مناطق تحت حکومت خویش را بین خود تقسیم کردند و علی، تهامه را از حرض تا حیس با جمیع نواحی آن مالک شد؛ و عامر، حاکم بر حیس تا عدن و جمیع نواحی آن گردید. در سال 869 ه . ق. برادرش در جنگ با اهل صنعاء به قتل رسید در نتیجه مناطق وی تحت نفوذ علی درآمد و او در آبادانی جمیع این مناطق کوشش فراوان کرد و از خود آثاری بسیار باقی گذاشت تا اینکه در سال 883 ه . ق. درگذشت. وی نخستین کسی است که به کاشتن نخل و نیشکر و برنج در درهء زبید پرداخت. (از الاعلام زرکلی از السناالباهر و العقیق الیمانی والضوء اللامع ج 5 ص 233).

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن منصور قاسم بن محمد. مکنی به ابوالحسین، و نسب او به قاسم رسی طباطبائی میرسد. وی در سال 1096 ه . ق. درگذشت و در کاظمین دفن گردید. او را تألیفاتی است که از آنجمله دیوان شعر میباشد. (از الذریعه ج 9 ص 739 از نسمة السحر فیمن تشیع و شعر ضیاءالدین یوسف).

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن حجة اللهبن علی بن عبدالله بن حسین بن محمد بن عبدالملک بن حمزة بن حسن بن داودبن حمزة بن محمد بن محمودبن علی بن احمدبن مسلم بن محمد بن قاسم بن اسماعیل بن احمدبن یحیی بن حسین بن قاسم رشی بن ابراهیم بن اسماعیل دیباج بن ابراهیم بن عمر بن حسن مثنی بن حسن السبط طباطبائی شولستانی نجفی غروی ملقب به شرف الدین. از فقهای امامیهء ساکن نجف بود. و در سال 1060 ه . ق. در آن شهر درگذشت. و شولستانی نسبت است به «شولستان» که ناحیه ای است بین شیراز و خلیج بصره. او راست: 1- توضیح الاقوال و الادلة، فی شرح رسالة الاثنی عشریة. 2- حاشیه بر صحیفة الکاملة. 3- رسالة فی عصمة الانبیاء قبل البعثة و بعدها. 4- الرسالة النوریة، فی اصول الدین. 5- کنزالمنافع فی شرح مختصرالنافع، در فقه. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص 757 و ایضاح المکنون ج 1 ص 338 و أعیان الشیعة ج 41 ص 106 و روضات الجنات خوانساری ص 408) (از مصنفی علم الرجال ص271).

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن علی طباطبائی حائری (علینقی...) رجوع به علینقی شود.

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن رضابن محمدمهدی بحرالعلوم طباطبائی. وی فقیه بود و در سال 1224 ه . ق. در نجف متولد شد، سال وفات او 1298 ه . ق. است. او راست: شرحی بر کتاب نافع. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 93).

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن شاهمرادبن اسدبن جلال الدین بن حسن طباطبائی حسنی نجفی. طبیب قرن یازدهم ه . ق. او راست: مجربات الطب. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 107).

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن علی طباطبائی بروجردی. رجوع به علی بروجردی شود.

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی المعالی الصغیربن ابی المعالی الکبیر طباطبایی اصفهانی کاظمی حائری شیعی امامی. فقیه و اصولی بود، در ربیع الاول سال 1161 ه . ق. در کاظمیه متولد شد و در 1231 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- ترجمهء رسالهء خالش «آغابهبهانی» در اصول الدین، از فارسی به عربی. 2- حاشیه بر حدائق. 3- حاشیه بر مدارک. 4- حاشیه بر معالم الاصول. 5- رسالهء اختصاص الخطاب بالمشافهین. 6- رسالهء استظهارالحائض اذا تجاوز دمها. 7- رسالهء اصالة براعة ذمة الزوج من المهر و علی الزوجة اثبات اشتغال ذمته به. 8- رسالهء اصول الدین. 9- رسالهء تکلیف الکفار بالفروع. 10- رسالهء حجیة الاجماع والاستصحاب. 11- رسالهء حجیة الشهرة. 12- رسالهء حجیة مفهوم الموافقة. 13- رسالهء حلیة النظر بالجملة الی الاجنبیة و اباحة سماع صوتها کذلک. 14- رسالهء کفایة الضربة الواحدة فی الیتیم. 15- رسالهء منجزات المریض. 16- الریاض. 17- شرح صلاة المفاتیح. 18- شرح مبادی الاصول علامه. 19- مختصر الریاض. (از معجم المؤلفین (اعیان الشیعة ج 42). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: هدیة العارفین بغدادی ج 2 ص 771. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 603. فوائد الرضویهء عباس قمی ج 1 ص 323. روضات الجنات خوانساری ص 414. منتهی المقال ابوعلی ص 224. تنقیح المقال مامقانی ج 2 ص 307.

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن محمد بن محمدتقی بن محمدرضابن مهدی بحرالعلوم طباطبایی نجفی. متوفی در سال 1315 ه . ق. او راست: کشف الاستار فی شرح الاظهار. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 39).

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن محمدرضا طباطبایی. فقیه و اصولی بود، در سال 1224 ه . ق. متولد شد. و در سال 1299 ه . ق. در نجف درگذشت و در باب طوسی دفن گردید. او راست: 1- البرهان القاطع فی شرح المختصر النافع. 2- رسالة فی تصرفات المریض. 3- رسالة فی القبلة. 4- رسالة فی المسافة الملفقة. 5- منهج العابد فی جمیع أبواب الطهارة. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 46).

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن محمدرفیع طباطبایی. فقیه و مفسر و حکیم و متکلم بود و در سال 1195 ه . ق. در اصفهان درگذشت. او راست: 1- تفسیرالبیضاوی. 2- رسالة فی حرمة حلق اللحیة. 3- رسالة فی الرجعة. 4- رسالة فی صلاة الجمعة. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی و ج 42 ص 35).

علی طباطبائی.

[عَ یِ طَ طَ] (اِخ) ابن نقی بن جوادبن مرتضی حسینی طباطبائی بروجردی. فقیه و اصولی بود که در سال 1188 ه . ق. متولد شد و در نهم ربیع الاول سال 1249 ه . ق. در بروجرد درگذشت. او را تألیفاتی است که غالب آنها کامل نشده است. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 197).

علی طبرستانی.

[عَ یِ طَ بَ رِ] (اِخ) ابن محمد بن علی کیاهراسی طبرستانی شافعی. ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کیاهراسی شود.

علی طبری.

[عَ یِ طَ بَ] (اِخ) ابن سهل بن ربن طبری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن ربن و علی (ابن سهل...) شود.

علی طبری.

[عَ یِ طَ بَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمد بن محمد بن یحیی بن مجدالدین طبری حسینی شافعی مکی. مورخ بود و در سال 1070 ه . ق. در مکه درگذشت. او راست: 1- الارج المسکی و التاریخ المکی فی اخبار البلد الامین و تراجم الملوک و الخلفاء. 2- الاقوال المعلمة فی وقوع الکعبة المعظمة. 3- تحفة الکرام باخبار عمارة السقف والباب من البیت الحرام. 4- شن الغارة علی مانع نصب الستارة. 5- منظومه ای بنام شرح الصدور و تنویرالقلوب. (از معجم المؤلفین به نقل از خلاصة الاثر محیی ج 3 ص 161 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 759 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 57 و...).

علی طبری.

[عَ یِ طَ بَ] (اِخ) ابن قاسم طبری. ادیب بود و در حدود سال 683 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح لامیة العجم طغرائی، که آن را «حل المبهم و المعجم فی شرح لامیة العجم» نامیده است. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1538).

علی طبری.

[عَ یِ طَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن مهدی طبری اشعری. مکنی به ابوالحسن. محدث و فقیه و مفسر و اخباری بود، و در سال 324 ه . ق. در قید حیات بوده است. وی در بصره نزد ابوالحسن اشعری تحصیل کرد و در حدود سال 380 ه . ق. درگذشت. او راست: مشکلات الاحادیث الواردة. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص 190 و طبقات الشافعیهء سبکی ج 2 ص 312).

علی طبناوی.

[عَ یِ طَبْ بَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن یوسف بن محمد هیثمی طبناوی قاهری مالکی اشعری. ملقب به نورالدین. منجم و متصوف و شاعر بود. وی در سال 800 ه . ق. در محلهء ابی الهیثم در مصر متولد شد. آنگاه نزد برخی از امرا تقرب یافت و مدتی نیز در عهد الظاهر جقمق زندانی شد و در سال 888 در قاهره درگذشت. او راست: 1- دو ارجوزه در بارهء جیب. 2- الحمی الاحمدی و الرباط الصمدی. 3- وسیلة الخدم الی اهل الحل و الحرم. (از معجم المؤلفین بنقل از الضوءاللامع سخاوی ج 5 ص 287 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 706 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 733 و الاعلام زرکلی ج 5 ص163).

علی طحان.

[عَ یِ طَحْ حا] (اِخ) ابن عبدالله طحان أزهری مصری. اصولی بود و در نظم سخن نیز دست داشت و در سال 1207 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر شرح ملوی بر سمرقندیه. 2- دو لامیهء بزرگ و کوچک. 3- منظومه هایی در فقه و منطق و توحید و عروض و بیان و طب. (از معجم المؤلفین از حلیة البشر عبدالرزاق بیطار ج 2 ص 462 و عجائب الاَثار جبرتی ج 2 ص 242 و هدیة العارفین ج 1 ص 771 و ایضاح المکنون ج 2 ص582).

علی طرابزونی.

[عَ یِ طَ] (اِخ)(علیرضا...) ابن یعقوب طرابزونی. رجوع به علی رضابن یعقوب... شود.

علی طرابلسی.

[عَ یِ طَ بُ لُ] (اِخ) ابن خلیل حنفی. رجوع به علاءالدین طرابلسی شود.

علی طرابلسی.

[عَ یِ طَ بُ لُ] (اِخ) ابن عبدالله بن مخلوف طرابلسی مغربی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن مخلوف. مورخ بود و در سال 522 ه . ق. درگذشت. او راست: مفاخرالاسلام و مبانی الاحکام فی اخبارالنبی (ص). (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 696 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 521).

علی طرابلسی.

[عَ یِ طَ بُ لُ] (اِخ) ابن محمد بن منتصر طرابلسی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن منتصر. عالم فرایض و ریاضی دان بود، در سال 348 ه . ق. در طرابلس غرب متولد شد و در آنجا اقامت کرد. سپس به حج رفت و پس از بازگشت به «غنیمة» از قرای «مسلاته» رفت و در سال 432 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: الکافی فی الفرائض. (از معجم المؤلفین از الاعلام زرکلی ج 5 ص 146).

علی طرابلسی.

[عَ یِ طَ بُ لُ] (اِخ) ابن محمد بن ناصرالدین. امام جامع اموی دمشق. رجوع به علاءالدین (ابن ناصرالدین) شود.

علی طرابلسی.

[عَ یِ طَ بُ لُ] (اِخ) ابن مصطفی بن ابی اللطف طرابلسی حنفی. مشهور به ابن کرامة. وی ادیب و شاعر بود و در سال 1162 ه . ق. درگذشت. او را رساله و اشعاری است. (از معجم المؤلفین از سلک الدرر مرادی ج 3 ص232).

علی طرابلسی.

[عَ یِ طَ بُ لُ] (اِخ) ابن ناصرالدین بن احمد طرابلسی دمشقی حنفی. وی مدتی عهده دار توقیت در جامع اموی دمشق بوده است. او راست: نزهة العامل بالربع الکامل، که در سال 998 ه . ق. آن را تألیف کرده است. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة).

علی طرابلسی.

[عَ یِ طَ بُ لُ] (اِخ) ابن یاسین طرابلسی. ملقب به نورالدین. شیخ و قاضی القضات حنفی های مصر. وی در عهد سلطان سلیم ثانی از مقام قضاوت خویش اکراه پیدا کرد و سلطان یکی از قضات ترک را به جای وی برگزید. این قاضی جدید نزد سلطان سلیم از وی بدگویی کرد و سلطان سلیم به قتل یا تبعید او فرمان داد ولی این فرمان یک روز پس از مرگ طبیعیش رسید. او در سال 942 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الکواکب السائرة ج 3 ص 212 و شذرات الذهب ج 8 ص 248).

علی طرطوسی.

[عَ یِ طَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن طرطوسی حرمی. مکنی به ابوبکر. از علمای قرن چهارم ه . ق. رجوع به علی حرمی شود.

علی طرطوشی.

[عَ یِ طُ] (اِخ) ابن صالح بن ابی اللیث بن اسعدبن فرج بن یوسف طرطوشی دانی. مشهور به ابن عزالناس و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دانی شود.

علی طریحی.

[عَ یِ طُ رَ] (اِخ) ابن حسین طریحی نجفی. فقیه بود و در سال 1333 ه . ق. در شناقیه درگذشت و جسد او به نجف حمل شد و در آنجا دفن گردید. او راست: شوارع الاحکام التی فی شرائع الاسلام. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعة ج 41 ص 174).

علی طسوجی.

[عَ یِ طَسْ سو] (اِخ) ابن احمدبن عبدالنبی بن محمد طسوجی. فقیه و متکلم و ادیب و شاعر بود و در سال 1189 ه . ق. متولد شد. او راست: 1- دیوان شعر. 2- شرح معالم. 3- الکشکول. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعة ج 41 ص 74).

علی طغاتیموری.

[عَ یِ طُ تَ] (اِخ)(سلطان...) ابن پیرک پادشاه. وی آخرین پادشاه طغاتیموری بود که بر جرجان حکومت میکردند. پدرش پیرک پادشاه در سال 810 ه . ق. به دست لشکریان میرزا شاهرخ کشته شد و او به جای وی به تخت سلطنت نشست و مورد توجه شاهرخ شد. ولی چندی بعد از اردوی شاهرخ میرزا گریخت و به رستمدار رفت و به کمک یکی از امرای آنجا به استراباد آمد. لیکن در سال 812 ه . ق. بدست یکی از امرای الغ بیک مجروح شد و جان سپرد و بدین ترتیب سلسلهء طغاتیموریه نیز منقرض گردید. (از تاریخ مفصل ایران، مغول، عباس اقبال ص 478).

علی طغایی.

[عَ یِ طُ] (اِخ) (امیر شیخ...) وی از امرای سلطان بدیع الزمان میرزا بود. و وقتی محمدبابرشاه در حال مرگ بود و میخواست بین فرزندان خود و دیگر شاهزادگان، پیمان اتحاد و دوستی بندد، این امیر شیخ علی طغایی نیز در آن مجلس سوگند شرکت داشت. و هنگامی که هرات بدست محمدخان شیبانی فتح شد و بدیع الزمان میرزا منهزم گشت، وی درین معرکه به قتل رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 238 و 296 و 377).

علی طلیطلی.

[عَ یِ طُ لَ طَ / طُ] (اِخ)ابن عبدالرحمان بن یوسف انصاری طلیطلی. مشهور به ابن لونقة و مکنی به ابوالحسن. فقیه بود و در علم طب نیز مطالعاتی داشت. وی در سال 498 یا 499 ه . ق. در قرطبه درگذشت. (از معجم المؤلفین از التکملهء ابن آبار ص 662).

علی طمغاجی.

[عَ یِ طَ] (اِخ) رجوع به علی تمغاجی شود.

علی طنجی.

[عَ یِ طَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن تمیم طنجی مکناسی. فقیه و حافظ و عالم فرایض بود و در سال 734 ه . ق. درگذشت. او راست: تقیید علی المدونة. (از معجم المؤلفین از اخبار مکناس ابن زیدان ج 5 ص 452).

علی طندتایی.

[عَ یِ طَ دِ] (اِخ) ابن محمد بن سالم طندتایی ازهری. شاعر بود. او راست: سلسلة سلسلیة و حیاض رحیقیة و نفاس مسکیة فی نظم العروسیة، که در بیست و یکم جمادی الاولای سال 1304 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از فهرست الخدیویة ج 2 ص 88 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 777).

علی طوبی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسن بن طوبی. مکنی به ابوالحسن. ادیب و نویسنده و شاعر و معاصر معزبن بادیس بود. وی به مشرق نیز سفر کرد. و پیش از سال 454 ه . ق. میزیست. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین به نقل از الخریدهء عماد ج 11 ص 30).

علی طوری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالله طوری مصری حنفی. فقیه قرن دهم هجری بود و در سال 1004 ه . ق. در مصر درگذشت. او راست: ذخیرالناظر، در شرح الاشباه و النظائر ابن نجم، در فروع فقه. (از معجم المؤلفین از خلاصة الاثر محیی ج 3 ص 200 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 750 و فهرس التیموریة ج 4 ص 161).

علی طوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ملقب به علاءالدین. متوفی در 860 ه . ق. رجوع به علاءالدین طوسی شود.

علی طوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمد اسدی طوسی. مکنی به ابونصر. شاعر مشهور. رجوع به اسدی (علی بن احمد...) شود.

علی طوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن اسحاق طوسی. وی پدر خواجه نظام الملک و از عمال دیوان سلجوقیان بود و به سخاوت و کرم و مروت شهرت داشت. اما صاحب جامع التواریخ جلالی گوید که پدر خواجه نظام الملک «محمد» نام داشت. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 494) (دستورالوزراء خوندمیر ص 150).

علی طوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالله بن سنان طوسی تیمی. مکنی به ابوالحسن. از بزرگان علمای کوفه. رجوع به طوسی (ابوالحسن علی...) و معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص229 شود.

علی طوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن رضابن محمد بن حمزهء حسینی موسوی طوسی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن دفترخوان. ادیب و شاعر بود و در چهارم صفر سال 589 ه . ق. در حماة متولد شد و سپس به اربل در بغداد سفر کرد و در چهارم ربیع الاَخر سال 655 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الطلایع. 2- کتاب شاهنار، که سؤالات و جوابهایی است به نظم بین دو حکم الهی و طبیعی. 3- مبارز الاقران فی تخمیس المعلقات، در مدح اهل بیت. 4- المجلی. 5- ناصرالحق. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص 165 والنجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج 7 ص 57 و اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 26).

علی طولقی.

[عَ یِ طَ لَ] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزائری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علی طه.

[عَ طا ها] (اِخ) (علی محمود...) وی مهندس و ادیب و شاعر و نویسنده بود، در سال 1320 ه . ق. در منصورة متولد شد و از مدرسهء هندسهء تطبیقی فارغ التحصیل گشت و بیشتر مدت عمر خود را در خدمت دولت مصر به سر برد و سپس به سمت وکیل دارالکتب المصریة تعیین گشت و در تشرین ثانی سال 1949 م. (1369 ه . ق.) درگذشت. او را چند دیوان است که از آن جمله است: 1- ارواح شاردة، که محتوی شعر و نثر است. 2- ارواح و اشباح. 3- اغنیة الریاح الاربع، که نمایشنامه ای است به شعر. 4- شرق و غرب. (از معجم المؤلفین) صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس المؤلفین بالظاهریة. وحی الرسالهء زیات ج3 ص 188 و... مذاهب الادب خفاجی ص 213. ادباء معاصرون حبیب زحلاوی ص 152. الشعر المعاصر سحرتی ص 199. بین شاعرین مجددین ایلیا ابوماضی و علی محمود طه المهندس، نوشتهء شبکتی. الاعلام زرکلی ج 5 ص 173. اعلام الادب ادهم جندی ج 2 ص 481.

علی طهطاوی.

[عَ یِ طَ] (اِخ) (علی فهمی...) ابن رفاعة رافع بن بدوی طهطاوی. رجوع به علی فهمی شود.

علی طیبی.

[عَ یِ طَیْ یِ] (اِخ) ابن عیسی اردبیلی انصاری. رجوع به علاءالدین طیبی شود.

علی ظریفی.

[عَ یِ ظَ] (اِخ) ابن عبدالباقی بن احمد رومی حنفی. مشهور به ظریفی. فقیه متوفی در حدود سال 1110 ه . ق. او راست: نورالتقی فی شرح الملتقی، که در سال 1108 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص 1816 و هدیة العارفین ج 1 ص764).

علی ظفری.

[عَ یِ ظَ فَ] (اِخ) ابن عقیل بن محمد بن عقیل بغدادی ظفری حنبلی. مکنی به ابوالوفاء. علاوه بر کتاب الفنون و کتاب الواضع که در «ابوالوفاء» ذکر شده است، او راست: 1- الانتصار لاهل الحدیث. 2- تفضیل العبادات علی نعیم الجنات. 3- الفصول فی فروع الفقه الحنبلی، در ده مجلد. رجوع به ابوالوفاء (علی بن محمد بن عقیل حنبلی) و نیز به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص151. سیرالنبلاء ذهبی ج12 ص103. مناقب احمدبن حنبل از ابن جوزی ص227. فهرس مخطوطات الفقه الحنبلی بالظاهریة از طاهر جزائری، شمارهء 126. الوافی صفدی ج12 ص121. طبقات الحنابلهء فراء ص413. الکامل ابن اثیر ج10 ص198. البدایهء ابن کثیر ج12 ص184. طبقات القراء ابن جزری ج1 ص556. لسان المیزان ابن حجر ج4 ص243. مرآة الجنان یافعی ج3 ص204. مختصر دول الاسلام ج2 ص28. شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص35. کشف الظنون حاجی خلیفه ص71 و... ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص85 و... ج2 ص54 و... هدیة العارفین بغدادی ج1 ص695.

علی عادلشاهی.

[عَ یِ دِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن اسماعیل. پنجمین از حکام عادلشاهی است که در ولایت بیجاپور از سال 965 تا 987 ه . ق. حکومت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص 291) (معجم الانساب زامباور ص 439).

علی عادلشاهی.

[عَ یِ دِ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم. هشتمین و آخرین از حکام عادلشاهی است که در ولایت بیجاپور از سال 1070 تا 1097 ه . ق. حکومت کرد و درین سال سلسلهء آنها توسط مغولان منقرض گردید. (از طبقات سلاطین اسلام ص 291). ولی در معجم الانساب زامباور (ص 439) آمده است که این علی بن محمد تا سال 1083 ه . ق. سلطنت کرد و پس از او فرزندش اسکندر تا سال 1097 ه . ق. فرمانروائی داشت.

علی عادلی.

[عَ یِ دِ] (اِخ) ابن احمد عادلی عاملی مشهدی غروی نجفی. از شعرا و فقها بود و در سال 1122 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعة ج 41 ص 46 و مجلهء عرفان، شمارهء 38 ص 776). و رجوع به الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 664 شود.

علی عارزه گر.

[عَ یِ زَ گَ] (خواجه...)(اِخ) اصفهانی. آنگاه که سلطان سعید به خراسان رسید، مدتی جشن و سرور برپا کرد و در این جشن ها هر کس فن و هنری داشت عرضه کرد. از جمله این خواجه علی عارزه گر اصفهانی هنری بدیع داشت که موجب کمال تعجب سلطان شد و شرح آن در تاریخ حبیب السیر آمده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 84 شود.

علی عاصی.

[عَ یِ] (اِخ) عاملی کفراوی. رجوع به علی کفراوی شود.

علی عالونی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن احمد عالونی حنفی. متوفی در حدود سال 815 ه . ق. او راست: الانتقاد فی شرح عمدة الاعتقاد. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 729).

علی عامری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبیداللهبن حرث بن رحضة بن عامربن رواحة بن حجربن معیص بن عامربن لؤی قرشی عامری. ابن عبدالبرکان گوید که وی در روز فتح، اسلام آورد و در روز یمامة بقتل رسید. (از الاصابهء ابن حجر ج 4 قسم اول).

علی عامری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن مجاهدبن یوسف عامری. ملقب به اقبال الدولة. دومین و آخرین تن از امرای دانیة. رجوع به علی (ابن مجاهدبن یوسف...) شود.

علی عامری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن غالب عامری. مشهور به مجدالعرب و مکنی به ابوفراس. رجوع به علی مجدالعرب شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمدبن خاتون عاملی. فقیه و ادیب و شاعر قرن دهم هجری، و معاصر شهید ثانی. او را مجموعهء شعری است. (از معجم المؤلفین از امل الاَمل ص 442).

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمدبن موسی عاملی نباطی. رجوع به علی نباطی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمد حسینی عاملی. ملقب به تاج الدین. او راست: التتمة فی معرفة الائمة، که در سال 1018 ه . ق. آن را بپایان رسانده است. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعة ج 41 ص 60).

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمد سماقهء عاملی مشغری. رجوع به علی سماقة شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمد شبامی عاملی زیدی. ملقب به زین الدین. او راست: الاحکام الشرعیة فی فقه الامامیة. که در سال 958 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص 484).

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمد عادلی عاملی مشهدی غروی. رجوع به علی عادلی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمد فقیه عاملی. رجوع به علی فقیه شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن محمد حر عاملی. رجوع به علی حر شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی. وی از تلامذهء شیخ شهید و داماد او بود. وی نسخه ای از الخلاصهء علامه را در سال 968 ه . ق. تصحیح و مقابله کرده است و نظریات خود را در حواشی آن نگاشته است. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص 275).

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسین بن حیدررضا عاملی رکینی. رجوع به علی رکینی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسین بن عبدالعالی کرکی عاملی. مشهور به محقق ثانی، و محقق کرکی، و شیخ علائی، و مولی مروج. رجوع به علی کرکی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن محمد حسینی عاملی جزینی. مشهور به صائغ. رجوع به علی صائغ شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن رضی الدین بن علی بن احمدبن محیی الدین جامعی عاملی حویزی. رجوع به علی جامعی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن سعیدبن محمد بن احمدبن محمد بن حسن بن محمد بن علی بن محمد بن حسین بن عبدالسلام بن عبدالمطلب حر عاملی جبعی. رجوع به علی حر شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالعالی بن عبدالباقی بن ابراهیم بن علی بن عبدالعالی عاملی میسی. رجوع به علی میسی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن علی بن حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی جبعی بحرانی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی موسوی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن طی فقعانی عاملی. مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی فقعانی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن ابراهیم بن علی بن یوسف سبتی عاملی کفراوی. رجوع به علی سبتی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی عاملی جبعی اصفهانی. مشهور به صغیر. رجوع به علی صغیر شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن یونس بیاضی عاملی. ملقب به زین الدین و مکنی به ابومحمد. رجوع به علی بیاضی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن مکی بن عیسی بن حسن بن عیسی شامی عاملی جیلی. ملقب به نجیب الدین و مشهور به ابن مکی. رجوع به علی شامی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن مکی عاملی جزینی. مکنی به ابوالقاسم و ملقب به ضیاءالدین و حسام الدین و رضی الدین. رجوع به علی جزینی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد حر عاملی کرکی. رجوع به علی حر شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد طاهربن عبدالحمید بن موسی بن علی بن معتوق عاملی نباطی اصفهانی. مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و اصولی و مفسر و شاعر و ساکن نجف اشرف بود و در حدود سال 1140 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- دیوان شعر، در مراثی. 2- شرح الکفایة. 3- شریعة الشیعة و دلائل الشریعة. 4- الفوائد الغرویة، در اصول. 5- مشکاة الانوار فی تفسیرالقرآن. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص766 و ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص48).

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمود عاملی مشغرایی. رجوع به علی مشغرایی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محیی الدین جامعی عاملی. رجوع به علی جامعی شود.

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن مساعد. وی ساکن عباس آباد اصفهان بود و در همانجا درگذشت. او را ملمعاتی است که نصرآبادی آنها را نقل کرده است. (از الذریعه ج 9 ص 760 از تذکرهء نصرآبادی فصل نهم ص 398).

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن ناصربن زیدان عاملی معرکی. وی شاعر بود و در سال 1289 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از الذریعه ج9 ص 748 از اعیان الشیعهء عاملی ج 1 ص405).

علی عاملی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) عاصی عاملی کفراوی. رجوع به علی کفراوی شود.

علی عبادی.

[عَ یِ عَبْ با] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن عبدالله بن عباد عبادی هروی شافعی. مکنی به ابوالحسن. فقیه متوفی در سال 495 ه . ق. او راست: کتاب الرقم فی الفقه الهروی. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 299 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 694).

علی عباسی.

[عَ یِ عَبْ با] (اِخ) ابن احمد معتضدبن موفق بن متوکل عباسی. مکنی به ابومحمد و ملقب به المکتفی باللّه. هفدهمین خلیفهء عباسی در عراق. وی در «رقة» بود و چون پدرش المعتضد باللّه درگذشت، در سال 289 ه . ق. در همان «رقة» با او بیعت شد و به بغداد منتقل گردید و از عهدهء ادارهء خلافت نیکو برآمد و در عهد او انطاکیه که در دست رومیان بود فتح گردید. وی در سنین جوانی در بغداد درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 286) (الاعلام زرکلی از کامل التواریخ ابن اثیر ج 8 ص 3 و تاریخ طبری ج 11 ص 404 و مروج الذهب مسعودی ج 2 ص 382 و تاریخ بغداد ج 11 ص 316 و فوات الوفیات ج 2 ص 41).

علی عباسی.

[عَ یِ عَبْ با] (اِخ) ابن سلیمان بن احمدبن سلیمان أنصاری قرطبی عباسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی عباسی.

[عَ یِ عَبْ با] (اِخ) ابن سلیمان بن علی بن عبدالله بن عباس هاشمی عباسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی هاشمی (ابن سلیمان بن علی...) شود.

علی عباسی.

[عَ یِ عَبْ با] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن حسن بن عبدالملک بن ابراهیم سلمی عباسی رقی بغدادی. مشهور به ابن عصار و مکنی به ابوالحسن. لغوی و نحوی بود (508 - 576 ه . ق.). او را تألیفاتی است. (از معجم المؤلفین از سیر النبلاء ذهبی ج 12 ص 283 والوافی صفدی ج 12 ص 96).

علی عباسی.

[عَ یِ عَبْ با] (اِخ) ابن قاسم عباسی حنفی یمنی. وی عالم فرایض بود، در سال 1262 ه . ق. در یمن متولد شد و در سال 1300 در کولندی درگذشت. او راست: الفرات الفائض علی حدائق ذریعة الناهض الی تعلم احکام الفرائض. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 772 و فهرست الخدیویة ج 3 ص 311 و فهرس الازهریة ج 2 ص 705 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص180).

علی عباسی.

[عَ یِ عَبْ با] (اِخ) ابن محمد. مشهور به ابن محیا عباسی و ملقب به عمادالدین. نسب شناس بود و در حدود سال 750 ه . ق. درگذشت. او راست: نزهة ذوی العقول فی نسب آل الرسول. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 207 و 639 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 720).

علی عباسی.

[عَ یِ عَبْ با] (اِخ) ابن محمدسعیدبن عبدالله بن حسین سویدی بغدادی عباسی. مکنی به ابوالمعالی. رجوع به علی سویدی شود.

علی عبدری.

[عَ یِ عَ دَ] (اِخ) ابن حسن بن اسماعیل بن احمدبن جعفربن محمد بن صالح بن حسان بن حصن عبدری. مشهور به ابن مقلة و مکنی به ابوالحسن. ادیب و عروضی و شاعر و نویسنده. متولد در ربیع الاول سال 524 ه . ق. در بصره. و متوفی در 24 شعبان 599 ه . ق. در بصره. او را تصنیفاتی در ادب و عروض است. (از معجم المؤلفین از معجم الادباء ج 13 ص88 و انباءالرواة قفطی ج2 ص 242 و الوافی صفدی ج12 ص 34). وی از بنی عبدالقیس میباشد و در اعلام زرکلی لقب او «عبدی» آمده است.

علی عبدری.

[عَ یِ عَ دَ] (اِخ) ابن سعیدبن عبدالرحمان بن محرز عبدری. مکنی به ابوالحسن. فقیه و اصولی است. وی از اهالی جزیرهء میورقة بود و به مشرق رفت و عمل حج را به جا آورد و سپس به بغداد رفت و در محضر خطیب بغدادی و جز وی حضور یافت. و در جمادی الاَخرهء سال 493 ه . ق. در بغداد درگذشت. او راست: الکفایة فی مسائل الخلاف. (از معجم المؤلفین از مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی ص173 و الوافی صفدی ج 12 ص 72 و طبقات الشافعیهء سبکی ج 3 ص 298 و الصلهء ابن بشکوال ص 415 و کشف الظنون ص 1499).

علی عبدی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن حسن بن اسماعیل عبدی. مکنی به ابوالحسن. از بنی عبدالقیس است. رجوع به علی عبدری (ابن حسن بن اسماعیل بن احمدبن جعفربن...) شود.

علی عبدی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن عبدی. مکنی به ابوتمام و مشهور به ابن یزداد. وی قاضی واسط بود و در سال 372 ه . ق. در همین شهر متولد شد. در حدیث مورد اعتماد و قائل به خلق قرآن نیز بود. او در سال 459 ه . ق. در واسط درگذشت. (از الاعلام زرکلی از میزان الاعتدال ج 2 ص 238).

علی عبدی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن نصربن عقیل بن احمدبن علی بغدادی همام عبدی. مکنی به ابوالحسن. وی شاعر بود و به دمشق نزد الملک العادل رفت و مدتی «امجد» حاکم بعلبک را مدح کرد و در شعبان سال 569 ه . ق. در دمشق درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از البدایهء ابن کثیر ج 13 ص 24 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 539 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 703 و الاعلام زرکلی ج 5 ص 181).

علی عبرتائی.

[عَ یِ عَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن نصربن منصوربن بسام عبرتایی بغدادی. مشهور به ابن بسام و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن بسام و علی (ابن محمدبن...) شود.

علی عبسی.

[عَ یِ عَ بَ] (اِخ) ابن افلح بن محمد عبسی. مکنی به ابوالقاسم. شاعر بود و خلفا را مدح کرد. او را نوادر بسیاری است. وی از بغداد به شام فرار کرد و سپس به بغداد بازگشت و در 2 شعبان سال 553 ه . ق. درگذشت. تولد او در سال 443 بوده است. او را دیوان شعر و دیوان رسائل است. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص 764 وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص 455 و ذیل تاریخ بغداد ابن نجار ج 10 ص 188 والوافی صفدی ج 12 ص 9).

علی عبسی.

[عَ یِ عَ بَ] (اِخ) ابن حسین بن علی عبسی. مشهور به ابن کوچک وراق. ادیب بود و در مصر تحصیل کرد و ساکن شام و ساحل شد. وی در سال 394 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اعزالمطالب الی اعلی المراتب فی الزهد. 2- کتاب الطنبوریین. (از معجم المؤلفین از معجم الادباء ج 13 ص 157 و ایضاح المکنون ج 1 ص 100 و هدیة العارفین ج 1 ص686).

علی عبسی.

[عَ یِ عَ بَ] (اِخ) ابن حسین بن علی عبسی فراء. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فراء شود.

علی عبسی.

[عَ یِ عَ بَ] (اِخ) ابن عبیدالله عبسی. مکنی به ابوعاصم. از روات حدیث بود و ثوروی و ابوادریس از وی روایت کردند. و نیز رجوع به ابوعاصم عبسی شود.

علی عبشمی.

[عَ یِ عَ شَ] (اِخ) ابن ابی عاص بن ربیع بن عبدالعزی بن عبدشمس بن امیهء قرشی عبشمی. وی فرزند زینب علیهاالسلام و سبط پیغمبر (ص) بود و در بنی غاضرة ارتضاع کرد. گویند که پیغمبر (ص) در روز فتح وی را بر اشتر خویش سوار کرده بود. ابن مندة گوید که او در جوانی در عهد پیغمبر (ص) درگذشت، ولی ابن عساکر گوید که او در روز یرموک به قتل رسید. (از الاصابهء ابن حجر ج 4 قسم اول).

علی عبیدلی.

[عَ یِ عُ بَ دِ] (اِخ) ابن عبدالله بن عیاش قیروانی مالکی عبیدلی. فقیه و متکلم قرن هشتم ه . ق. بود. در قیروان ساکن شد و در سال 748 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- عقیدة فی التوحید. 2- کتاب فی الفقه. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 719).

علی عبیدی.

[عَ یِ عُ بَ] (اِخ) ابن منصوربن عزیزبن معز فاطمی عبیدی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به الظاهر لاعزاز دین الله. از پادشاهان فاطمی مصر. رجوع به علی فاطمی (ابن منصوربن...) شود.

علی عثمانی.

[عَ یِ عُ] (اِخ) ابن خضربن حسن عثمانی دمشقی. مکنی به ابوالحسن. حسابگر بود و در 25 یا 26 ماه شوال سال 459 ه . ق. در دمشق درگذشت. او را تصنیفاتی در علم حساب است. (از معجم المؤلفین از تاریخ دمشق ابن عساکر ج 12 ص 40).

علی عثمانی.

[عَ یِ عُ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن حسین عثمانی صفدی شافعی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی صفدی شود.

علی عجابی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن مبارک عجابی. وی قرائت را از کسائی فراگرفته و در حروف یسیره با او مخالف شده است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی عجلی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن هبة اللهبن علی بن هبة اللهبن جعفر عجلی جرباذقانی بغدادی. مشهور به ابن ماکولا و ملقب به سعدالملک و مکنی به ابونصر. رجوع به ابن ماکولا (ابونصر علی...) و به علی (ابن هبة اللهبن...) شود.

علی عجم.

[عَ یِ عَ جَ] (اِخ) (سید...) لقب علی بن صدرالدین موسی سیاهپوش صوفی است که در بیت المقدس بدین نام شهرت دارد. رجوع به علی سیاهپوش شود.

علی عجمی.

[عَ یِ عَ جَ] (اِخ) وی متکلم و منطقی بود و در سال 860 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- حواشی بر حاشیهء شرح شمسیهء سید شریف. 2- حواشی بر شرح مواقف سید شریف، در علم کلام. (از معجم المؤلفین از شذرات الذهب ابن عماد ج 7 ص 297 و الشقائق النعمانیهء طاش کبری ج 1 ص 163 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1716).

علی عجمی.

[عَ یِ عَ جَ] (اِخ) از تجار ایرانی ساکن یمن. رجوع به علی مصطفی عجمی شود.

علی عداس.

[عَ یِ عَدْ دا] (اِخ) ابن عمر عداس. مکنی به ابوالحسن. از وزرای بنی فاطمه در مصر. وی در سال 380 ه . ق. پس از درگذشت یعقوب بن کلس وزیر، به وزارت العزیز خلیفهء فاطمی منصوب گشت و فقط یک سال در این مقام باقی بود و پس از یک سال از سمت خویش عزل شد و در سال 391 ه . ق. در قاهره درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاشارة الی من نال الوزارة ص 25).

علی عدوی.

[عَ یِ عَ دَ] (اِخ) ابن احمدبن مکرم الله صعیدی عدوی مالکی ازهری. رجوع به علی صعیدی شود.

علی عدوی.

[عَ یِ عَ دَ] (اِخ) ابن محمد شمشاطی عدوی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی شمشاطی شود.

علی عدوی.

[عَ یِ عَ دَ] (اِخ) ابن محمد عدوی شمشاطی. مکنی به ابوالحسن و ابوالقاسم. رجوع به علی شمشاطی شود.

علی عدوی.

[عَ یِ عَ دَ] (اِخ) ابن مسافر عدوی. متکلم بود و در سال 557 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 241).

علی عذری.

[عَ یِ عُ] (اِخ) ابن عثمان بن محمد بن احمدبن حسن عذری بغدادی. مشهور به ابن قاصح و مکنی به ابوالبقاء (716 - 801 ه . ق.). قاری و منجم قرن هشتم ه . ق. بود. او راست: 1- تحفة الانام فی الوقف علی الهمز لحمزة و هشام. 2- درة الافکار فی معرفة اوقات اللیل و النهار. 3- سراج القاری المبتدی و تذکرة المقری المنتهی. 4- قرة العین فی الفتح والامالة بین اللفظین. 5- هدایة المبتدی فی معرفة الاوقات بربع الدائرة الذی علیه المقنطرات. (از معجم المؤلفین از فهرس مخطوطات القراءات بالظاهریة و طبقات القراء ابن جزری ج1 ص555 و الضوء اللامع سخاوی ج5 ص260 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص727 و فهرس المخطوطات المصورهء کونتش ج3 ص18 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص369 و سایر صفحات).

علی عراقی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن زین العابدین بن هاشم عراقی حسینی فاسی. مکنی به ابوالحسن. عالم و ادیب و نحوی بود و در سال 1194 ه . ق. درگذشت. او را فهرستی است. (از معجم المؤلفین از فهرس الفهارس کتانی ج 1 ص346).

علی عراقی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن محمد بن هلال جزائری عراقی شیخی. مشهور به ابن هلال. رجوع به علی جزائری شود.

علی عراقی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن هاشم عراقی حسنی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به زین العابدین. متوفی در سال 1194 ه . ق. او را فهرستی است. (از معجم المؤلفین از دلیل مورخ المغرب ابن سودة ص 358).

علی عراقی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن هلال جزائری عراقی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به زین الدین. رجوع به علی جزائری شود.

علی عرب.

[عَ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چادگان، بخش داران، شهرستان فریدن. واقع در 32هزارگزی جنوب خاوری داران، و 12هزارگزی جادهء کوهرنگ. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر، و دارای 327 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات آبی و دیمی است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

علی عرب.

[عَ عَ رَ] (اِخ) وی فقیه و منجم و طبیب بود و نزد محقق کرکی تحصیل کرده در اصفهان اقامت گزید. او در سال 940 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: رساله ای در آداب نکاح. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج 41 ص 346).

علی عربی.

[عَ یِ عَ رَ] (اِخ) نام وی در هدیة العارفین بصورت «علی بن عبدالله عربی حلی، مشهور به ابن لجام و ملقب به علاءالدین» آمده است. وی اصولی و فقیه و محدث و مفسر بود و از سایر علوم عقلی و شرعی اطلاع داشت و در شهر حلب میزیست. و در سال 901 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تعلیقی بر التوضیح در اصول فقه. 2- حاشیه بر شرح عقاید نسفی. از تفتازانی. 3- حواشی بر مقدمات أربع. (از معجم المؤلفین از الشقائق النعمانیهء طاش کبری ص 236 و شذرات الذهب ابن عماد ج 8 ص 5 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص498).

علی عربی.

[عَ یِ عَ رَ] (اِخ) ابن عمر عربی. مدرس. متوفی در حدود سال 980 ه . ق. او را رساله ای است در علم بدیع. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 158).

علی عرشانی.

[عَ یِ عَ رَ] (اِخ) ابن احمدبن علی عرشانی یمنی. محدث است و در سال 625 ه . ق. درگذشت. او راست: اشراط الساعة. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج1 ص706).

علی عزت.

[عَ عِزْ زَ] (اِخ) ابن بدوی مصری. وی ریاضیدان بود و مدتی در مدرسهء مهندسخانهء خدیویه علوم ریاضی را تدریس میکرد. و در ششم جمادی الثانیهء سال 1289 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الخلاصة العزیة فی تهذیب الاصول الحسابیة. 2- النخبة العزیة فی تهذیب الاصول الهندسیة. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة و فهرست الخدیویة ج 5 ص 181 و اکتفاء القنوع فندیک ص 457 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص775).

علی عزی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن علی عزی مالکی. او راست: قرة العیون علی الجوهر المکنون فی البلاغة، که در سال 981 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص 225 و هدیة العارفین ج 1 ص 748).

علی عزی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن علی عزی مخلاتی. رجوع به علی مخلاتی شود.

علی عزیزی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن ابراهیم عزیزی بولاقی شافعی. ملقب به نورالدین. فقیه و محدث بود و در سال 1070 ه . ق. در بولاق درگذشت. عزیزی، منسوب است به عزیزیة در شرقیهء مصر. او راست: 1- حاشیه بر شرح تحریر زکریا انصاری. 2- السراج المنیر بشرح الجامع الصغیر، فی الحدیث. 3- الفوائد العزیزیة، که حاشیه ای است بر شرح الغایة ابن قاسم. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة و خلاصة الاثر ج 3 ص 201 و فهرس الازهریة ج 2 ص 592 و فهرست الخدیویة ج 1 ص 347 و الکشاف ص 40).

علی عزیزی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن علی بن علی بن علی بن مطاوع عزیزی مصری ازهری شافعی. متوفی در سال 1199 ه . ق. او راست: 1- اشارات الفیضیة الی خبایا القصیدة الزریقیهء ابن زریق بغدادی. 2- کتابی در علم الاوفاق. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 770 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 83).

علی عسقلاتی.

[عَ یِ عَ قَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی بن احمدبن حجر عسقلانی مصری کنانی شافعی. مشهور به ابن حجر. فقیه و ادیب بود و در حدود سال 720 ه . ق. متولد شد و نزد ابوالفتح بن سیدالناس به کسب دانش پرداخت و مدتی نیز از ابن عقیل نیابت کرد. وی بارها به سفر حج رفت و در پانزدهم رجب سال 777 ه . ق. درگذشت. او را دیوانهای متعددی است که از آن جمله دیوان الحرم است، در مدح پیغمبر (ص). (از معجم المؤلفین از شذرات الذهب ابن عماد ج 6 ص252 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 497).

علی عسکری.

[عَ یِ عَ کَ] (اِخ) ابن سعدبن عبدالله عسکری. مکنی به ابوالحسن. محدث و حافظ و سیّاح (رحالة) بود و در سال 305 یا 313 ه . ق. در ری درگذشت. او راست: کتاب الرائد. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون ج 2 ص 302).

علی عسکری.

[عَ یِ عَ کَ] (اِخ) ابن سعید عسکری. وی بر بسیاری از اهل حدیث زمان خود برتری و رجحان داشت و در سال 300 ه . ق. درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 290).

علی عسکری.

[عَ یِ عَ کَ] (اِخ) ابن محمد بن جعفربن عنبسهء حداد عسکری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حداد شود.

علی عسکری.

[عَ یِ عَ کَ] (اِخ) ابن محمد عسکری. وی رسالهء احمدبن وزیر را ساخته است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی عسیلی.

[عَ یِ عُ سَ] (اِخ) ابن محمد عسیلی مصری شافعی. ملقب به نورالدین. نام او در هدیة العارفین به صورت «علی بن عبدالله عسلی» آمده است. وی ادیب و مطلع در علوم عقلی و نقلی بود و در سال 994 ه . ق. درگذشت. او راست: حاشیه بر مغنی اللبیب ابن هشام، در نحو. (از معجم المؤلفین از الکواکب السائرهء غزی ص 157 و شذرات الذهب ابن عماد ج 8 ص 434 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 748 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 124).

علی عشاقی.

[عَ یِ عُ] (اِخ) ابن عبدالغنی عشاقی. صوفی بود. او راست: الحبل المتین، در تصوف، که در سال 1290 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 391).

علی عصار.

[عَ یِ عَصْ صا] (اِخ) ابن شاهک عصار ضریر بیهقی. رجوع به علی بیهقی (ابن شاهک...) شود.

علی عصامی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن محمد بن عربشاه اسفرایینی شافعی مکی. مشهور به عصامی و «حفید» یعنی نوادهء عصام. از رجال بلاغت بود و در سال 1007 ه . ق. در مکه درگذشت. او راست: حاشیه ای بر شرح استعارات جد خود عصام الدین، بر سمرقندیة، در بلاغت. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج1 ص 751 و فهرست الخدیویة ج 4 ص 129).

علی عطار.

[عَ یِ عَطْ طا] (اِخ) ابن ابراهیم بن داودبن سلمان بن سلیمان عطار دمشقی شافعی. در المختصر نووی لقب او علاءالدین و کنیه اش ابوالحسن ذکر شده است. وی فقیه و محدث و متکلم بود که در عید فطر سال 654 ه . ق. متولد شد. پدر او عطار و جدش طبیب بود. او حدیث را از محیی الدین نووی گرفته است، و مدت سی سال مشیخهء مدرسهء نوریه را عهده دار بود و در سال 701 مبتلی به فلج گردید و در ذی حجهء سال 724 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: 1- اصول اهل السنة فی الاعتقاد. 2- تحفة الطالبین فی ترجمة الامام النووی. 3- ترتیب فتاوی النووی. 4- ترجمة الامام النووی. 5- شرح عمدة الاحکام. 6- فضل الجهاد. (از معجم المؤلفین از فهرس علم الکلام بالظاهریة و البدایة ج 14 ص 117 و شذرات الذهب ج 6 ص63 و کشف الظنون ص 368) (از الاعلام زرکلی ص 53 از التبیان والدررالکامة).

علی عطاس.

[عَ یِ عَطْ طا] (اِخ) ابن حسن بن عبدالله عطاس حضرمی باعلوی. ادیب و شاعر مورخ و از اهالی حضرموت بود. وی در سال 1121 ه . ق. در حریضة تولد یافت و سپس به بحرین رفت و در قریهء غبوار که امروز مشهور به مشهد است، متوطن شد. و در سال 1172 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1- خلاصة المغنم فی الاسم الاعظم. 2- الریاض المونقة فی الالفاظ المتفرقة. 3- العطیة الهنیة و الوصیة المرضیة و الجذوة المضیة. 4- قلائد الحسان، که دیوان شعر اوست. 5- المختصر فی سیرة سیدالبشر. (از الاعلام زرکلی از رحلة الاشواق القویة ص 121 و تاریخ الشعراء الحضرمیین ج 2 ص 158).

علی عطیة.

[عَ یِ عَ طی یَ] (اِخ) غمرینی. مکنی به ابومصلح. رجوع به علی غمرینی شود.

علی عظیم.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن ناصر علی سهرندی (یا سرهندی). وی از شعرای دربار محمدشاه هندی بود که در اواسط قرن دوازدهم ه . ق. درگذشت. بعضی اشعار او در نتایج الافکار آمده است. (از الذریعه ج 9 ص 760 از نتایج الافکار ص 495).

علی عقیقی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن محمد بن جعفربن عبدالله(1)بن حسین بن علی بن ابی طالب. مکنی به ابوالحسن و مشهور به شریف. از علمای امامیه بود و در سال 298 ه . ق. وارد بغداد شد. او راست: 1- الرجال. 2- کتاب بین المسجدین. 3- المدینة. 4- المسجد. 5- النسب. (از معجم المؤلفین از الفهرست طوسی ص 97 و معجم الادباء ج 12 ص 222 و ایضاح المکنون ج 2 ص 281 و تنقیح المقال ج 2 ص 266 و هدیة العارفین ج 1 ص 674). و رجوع به مصنفی علم الرجال ص 270 شود.
(1) - در کتاب «مصنفی علم الرجال» : عبیدالله...

علی عقیلی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن حسین بن حیدرة بن محمد بن عبدالله بن محمد مکنی به ابوالحسن. وی شاعر و از فرزندان عقیل بن ابی طالب و ساکن «فسطاط» در قاهره بود. وی نه به خدمت سلطان درآمد و نه کسی را مدح گفت، بلکه زندگی او مانند زندگی امرا و رؤسا و ملاکان بود. و در حدود سال 450 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: ایضاح المکنون ج 1 ص 519. اعلام زرکلی ج 5 ص 89. اعیان الشیعة ج 41 ص 75. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج 1 ص 450. هدیة العارفین ج 1 ص 712. مقدمهء دیوان شریف عقیلی از زکی محاسنی. الوافی صفدی ج12 ص 48.

علی عقیلی.

[عَ یِ عُ قَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن عبدالباقی بن ابی جرادهء عقیلی انطاکی. مکنی به ابوالحسن. وی اهل حلب بود و در باب انطاکیه سکونت داشت. مردی خردمند و صاحب فضایل و اخلاق پسندیده بود. در ادب و لغت و حساب و نجوم دستی توانا داشت و خط او نیکو بود. وی در محرم سال 461 ه . ق. در حلب متولد شد و در سال 517 ه . ق. ببغداد وارد شد. و در سال پانصد و چهل و اندی درگذشت. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 244 و چ قاهره ج 14 ص 5).

علی عقیلی.

[عَ یِ عُ قَ] (اِخ) ابن مسلم. هفتمین و آخرین تن از حکام بنی عقیل بود و از سال 486 تا 489 ه . ق. بر قسمتی از عراق عرب و موصل حکومت کرد و در این سال سلسلهء آنها توسط سلاجقه منقرض گردید (از طبقات سلاطین اسلام ص 106) (از معجم الانساب زامباور ص205).

علی عقینی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن محمد عقینی انصاری تعزی یمنی شافعی. مفسر و نحوی و بیانی و متکلم و محدث و اصولی متولد در سال 1033 ه . ق. وی در سوم ربیع الاَخر سال 1101 ه . ق. در تعز درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر تفسیرالقرآن. 2- شرح الفیهء ابن مالک، در نحو. 3- شرح المدخل فی المعانی و البیان. 4- شرح منظومه، در شعب ایمان. 5- شرح نخبة الفکر ابن حجر. (از معجم المؤلفین از البدرالطالع شوکانی ج 1 ص 496 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 763).

علی عکبری.

[عَ یِ عَ بَ] (اِخ) ابن حسین بن احمدبن ابراهیم عکبری. مشهور به ابن جدا و مکنی به ابوالحسن. فقیه و اصولی. وی در رمضان سال 468 ه . ق. درگذشت و در مقبرهء امام احمد دفن شد. او را تصنیفی در اصول است. (از معجم المؤلفین از طبقات الحنابلهء فراء ص 391 و الوافی صفدی ج 12 ص 47).

علی عکوک.

[عَ یِ عَ کَوْ وَ] (اِخ) ابن جبلة بن مسلم بن عبدالرحمان ابناوی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به عکوک. از شعرای مشهور عراق بود و اصل او از شیعیان خراسان است. وی در سال 160 ه . ق. در نزدیکی بغداد متولد شد و غالب اشعارش در مدح ابودلف عجلی است. او شخصی نابینا و ابرص بود و أصمعی شاعر بر او حسد می ورزید و هم اوست که وی را ملقب به عکوک (بمعنای فربه) کرد. علی بن جبلة در سال 213 ه . ق. به امر مأمون بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی از وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص 348 و سمط اللاَلی ص 330 و تاریخ بغداد ج11 ص 359 و الشعر و الشعراء ص 360 و کتاب الورقة ص 106 و نکت الهمیان ص 209). ابن الندیم در الفهرست می نویسد که او را صد و پنجاه ورقه شعر است.

علی عگده.

[عَ عَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی، بخش مرکزی شهرستان اهواز. واقع در 21هزارگزی جنوب اهواز، و 6هزارگزی باختر راه آهن اهواز به بندر شاهپور. ناحیه ای است دشت و گرمسیر، و دارای 75 تن سکنه. آب آن از چاه تأمین میشود. و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

علی علائی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن محمد. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی شیرازی (ابن محمد...) شود.

علی علوان.

[عَ عَلْ] (اِخ) ابن عطیة بن حسن بن محمد بن حداد هیتی حموی شافعی شاذلی. رجوع به علوان حموی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عباس حسینی علوی دمشقی. مکنی به ابوالقاسم و مشهور به نسیب. رجوع به علی نسیب شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن ابی احمدحسین طاهربن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن امام موسی بن جعفرالصادق (ع) ملقب به علم الهدی و ثمانینی و ذوالثمانین و ذوالمجدین و سید مرتضی و شریف مرتضی. رجوع به علم الهدی موسوی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالرحمان سقاف علوی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی سقاف شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن احمدبن حسین حسینی علوی آملی. ملقب به ممتازالعلماء و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی آملی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن عمر بن سالم بن عبیداللهبن حسن علوی حسینی زیدی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی زیدی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن احمد کوفی علوی. مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی کوفی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن حسن (یا حسین). مکنی به ابوالقاسم. منجم و ریاضیدان مشهور قرن چهارم ه . ق. رجوع به ابن اعلم شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن حسن بن قاسم حسنی فاطمی علوی. مشهور به شریف. رجوع به علی شریف شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن حمودبن میمون بن احمد ادریسی حسنی علوی حمودی. ملقب به الناصر لدین الله. نخستین تن از ملوک بنی حمود در قرطبة و مالقة. رجوع به علی حمودی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن شیخ بن محمد بن علی سقاف علوی. مشهور به ابن شهاب الدین. رجوع به علی سقاف شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن سالم عیدروس علوی. رجوع به علی عیدروس شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن عبدالرحمان بن علی بن علی بن علی بن أمین علوی اندلسی جزایری مالکی شاذلی. رجوع به علی اندلسی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن علی بن محمد بن علی بن عبدالحمید حسینی علوی نیلی نجفی. مشهور به نسّابة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی نیلی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد. ادیب مصری. رجوع به علوی حنفی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی بن حسین بن زیدبن علی بن حسین بن زیدبن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علوی علیهم السلام. مکنی به ابوالقاسم و مشهور به ابن الشبیه (معجم الادباء چ مارگلیوث) و یا شبیه (معجم الادباء چ قاهره) وی خطاط بود و از دسترنج خود معاش خویش را به دست می آورد و به فقرا نیز کمک میکرد. مولد او در عید اضحای سال 360 ه . ق. بود و در دههء اول رجب سال 441 ه . ق. درگذشت. صاحب معجم الادباء گوید که دیوانی از عروة بن ورد به خط او دیده است. رجوع به معجم الادباء چ قاهره ج 13 ص 271 و چ مارگلیوث ج 5 ص 230 شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزایری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علی طولقی شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد علوی. مشهور به صاحب الرنج. رجوع به صاحب الرنج شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن جعفربن محمد بن زید شهید علوی امامی حمانی. رجوع به علی حمانی (ابن محمد بن جعفر کوفی...) شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد علوی عمری شجری. ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن صوفی. رجوع به علی شجری شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن محمد خراسانی حسنی. مشهور به سائح علوی. رجوع به علی سائح شود.

علی علوی.

[عَ یِ عَ لَ] (اِخ) ابن موسی بن جعفربن محمد بن احمدبن طاوس علوی فاطمی. مشهور به ابن طاووس و ملقب به رضی الدین و مکنی به ابوالقاسم. رجوع به ابن طاووس و علی (ابن موسی بن...) شود.

علی علویة.

[عَ یِ عَلْ لو یَ] (اِخ) ابن عبدالله بن سیف (با یوسف)، مکنی به ابوالحسن و مشهور به علویة. موسیقی دان بغدادی. اصل او از سغد بود و علم موسیقی را نزد ابراهیم موصلی آموخت و در آواز و آهنگ سازی و نواختن عود مهارتی بسزا یافت. وی در دربار امین خلیفهء عباسی رامشگری میکرد و تا عهد المتوکل در قید حیات بود. وترهای عود او مقلوب و معکوس بود بدین ترتیب که «بم» در زیر همه قرار داشت و بالای آن «مثلث» و سپس «مثنی» و آنگاه «زیر». او را با امین و مأمون و معتصم و ابراهیم بن مهدی خلفای عباسی اخبار و حکایاتی است. (از الاعلام زرکلی از الاغانی ج 11 ص333).

علی علی آبادی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن محمد علیابادی. ملقب به بدرالدین. لغوی بود و در سال 952 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: الفصاح علی ترتیب الصحاح، در لغت. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون ج 2 ص 190 و هدیة العارفین ج 2 ص 745).

علی علیاری.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن محب اللهبن محمدجعفر علیاری قراجه داغی دیزماری تبریزی. وی فقیه و اصولی و محدث و طبیب و ریاضیدان و ستاره شناس و متکلم و ادیب و شاعر بود. در پنجم رمضان سال 1236 ه . ق. در قریهء سردرود دوفرسخی تبریز متولد و در قریهء علیار از نواحی تبریز اقامت گزید و پس از عزیمت به نجف اشرف برای تحصیل به تبریز وارد گشت و به تدریس و تألیف پرداخت و در روز پنج شنبه چهارم رجب سال 1327 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- ایضاح الغوامض فی تقسیم الفرائض. 2- بهجة الامال فی شرح زبدة المقال. 3- تقویم تام که سیصد و شصت و شش ورق است. 4- حاشیهء تشریح الافلاک. 5- حاشیهء روضة البهیة (شرح لمعهء معروف). 6- دلائل الاحکام فی شرح شرائع الاسلام. 7- ریاض المقاصد فی شرح قصیدة الشیخ حسن بن راشد فی مدح صاحب الزمان. (از ریحانة الادب از بهجة الامال) (از معجم المؤلفین). و رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص 328 و الذریعة ج 9 ص 760 شود.

علی علیسی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن صالح رومی. ملقب به عبدالواسع علیسی. متوفی در سال 950 ه . ق. او راست: همایون نامه، و آن ترجمهء ترکی «انوارسهیلی» حسین واعظ کاشفی است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1509).

علی عمادی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عبدالرحمان عمادی. شاعر و فقیه و از بزرگان دمشق بود و مدتی سمت افتاء حنفیان را در آنجا به عهده داشت. تولدش در سال 1048 ه . ق. و وفاتش در 1117 بوده است. (از الاعلام زرکلی از سلک الدرر ج 3 ص 196).

علی عماری.

[عَ یِ عَمْ ما] (اِخ) ملقب به بهاءالدین. از خاندان عماری در بیهق. رجوع به عماریان بیهق شود.

علی عماری.

[عَ یِ عَمْ ما] (اِخ)ابن حسن عماری. مکنی به ابوالحسن. از خاندان عماری در بیهق. رجوع به عماریان بیهق شود.

علی عمر.

[عَ عُ مَ] (اِخ) مصری. وی در سال 1287 ه . ق. در ناحیهء باجور مصر متولد شد و تحصیلات خود را در قاهره و انگلستان بپایان رساند و مشغول امور تعلیم و تربیت شد و بر اثر شرکتش در یک جنبش ملی، به رفح تبعید شد و پس از بازگشت بازرس وزارت فرهنگ گردید. و در سال 1349 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: هدایة المدرس. و نیز در تألیف القراءة الرشیدة شرکت داشت. (از معجم المؤلفین از الاعلام زرکلی ج 5 ص 132).

علی عمرانی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن احمد عمرانی موصلی. ریاضیدان و ستاره شناس. متوفی در حدود سال 344 ه .ق. او راست: 1- شرح کتاب الجبر و المقابلهء ابی کامل شجاع بن اسلم حاسب مصری. 2- کتاب الاختیارات. و تعدادی دیگر از کتب در نجوم. (از معجم المؤلفین بنقل از الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 283 و تاریخ الحکماء قفطی ص 233 و تراث العرب العلمی ص 222).

علی عمرانی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن عمران. مکنی به ابوالحسن. ممدوح منوچهری دامغانی شاعر. رجوع به علی عمرانی (ابن محمد...) شود.

علی عمرانی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن احمدبن مروان عمرانی خوارزمی. مکنی به ابوالحسن. ادیب و لغوی و مفسر بود و در حدود سال 560 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اشتقاق أسماء المواضع و البلدان. 2- شماریخ الدرر فی تفسیر الاَی والسور. او را شعری نیز هست. (از معجم المؤلفین) صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: معجم الادباء یاقوت ج 15 ص 61. بغیة الوعاة سیوطی ص 350. روضات الجنات خوانساری ص 485. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 102. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 698. ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 120. و نیز رجوع به ابوالحسن عمرانی شود.

علی عمرانی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن محمد عمرانی (یا علی بن عمران). مکنی به ابوالحسن. ممدوح منوچهری دامغانی شاعر. وی از خاندان عمرانی و از اصحاب انوشیروان پسر فلک المعالی بود. هنگامی که سلطان مسعود برای تصرف تاج و تخت از اصفهان و ری به خراسان و غزنین رفت و علاءالدوله بار دیگر متصرفات خود را پس گرفت مسعود لشکری از خراسان بدین نواحی فرستاد و لشکر دیگری نیز با این سپاه یار شد که علی بن عمران در آن بود. این هر دو لشکر ری را از علاءالدوله باز پس گرفتند. علاءالدوله در گیرودار معرکه زخم برداشت و گریخت. در سال 423 ه . ق. علی بن عمران و تاش فراش برای دنبال کردن علاءالدوله به همدان رفتند، علاءالدوله بجانب اصفهان رفت و علی بن عمران نیز به تعقیب وی روان شد. ولی علاءالدوله فرصتی یافت و بار دیگر به همدان بازگشت. علی بن عمران ناچار به همدان بازگردید ولی در راه از علاءالدوله شکست خورد و فرار کرد و پیش تاش آمد و باتفاق یکدیگر بار دیگر علاءالدوله را متواری ساختند. (دیوان منوچهری دامغانی چ دبیرسیاقی چ 2 ص 116 و 329) :
شنیدم که موسی عمران ز اول
به پیغمبری اوفتاد از شبانی
بعمدا علی بن عمران به آخر
رسد زین ریاست به صاحبقرانی.منوچهری.

علی عمروسی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن خضربن احمد عمروسی مالکی فقیه و متکلم متوفی در سال 1173 ه . ق. وی مدتی در جامع ازهر تدریس کرد. او راست: 1- حاشیه بر اتحاف المرید فی شرح جوهرة التوحید. 2- شرح مختصر خلیل، در فروع فقه مالکی در دو مجلد. (از معجم المؤلفین ج7 ص 86).

علی عمری.

[عَ یِ عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن مرادبن عثمان بن علی بن قاسم عمری موصلی شافعی. وی ادیب بود و در سال 1147 ه . ق. متولد شد و در 1192 ه . ق. درگذشت و در اسکدار دفن گردید. او راست: 1- دو کتاب که محتوی در حدود سی علم است. 2- کتابی در معانی و بیان. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 769 و الاعلام زرکلی ج 5 ص 130).

علی عمری.

[عَ یِ عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد علوی عمری شجری. ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن صوفی. رجوع به علی شجری شود.

علی عمری.

[عَ یِ عُ مَ] (اِخ) ابن محمد شیرازی عمری شافعی. ملقب به مظفرالدین. رجوع به علی شیرازی شود.

علی عمری.

[عَ یِ عُ مَ] (اِخ) ابن مراد عمری موصلی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالفضل. ادیب و شاعر متولد در سال 1060 ه . ق. است. وی امر قضا و افتاء را در موصل عهده دار شد و در سال 1147 ه . ق. در همین شهر درگذشت. او راست: 1- شرح الفقه الاکبر ابی حنیفه. 2- شرح کتاب الاَثار شیبانی. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین از سلکالدرر مرادی ج 3 ص231.

علی عنانی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن زبیر عنانی فسوی شافعی. ملقب به رشید و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فسوی شود.

علی عنانی.

[عَ یِ عِ] (اِخ) مصری (دکتر علی...). وی از دارالعلوم و از دانشگاه قدیم مصر فارغ التحصیل شد و فلسفه و زبانهای شرقی را در آلمان خواند و به مصر بازگشت و به استادی دارالعلوم منصوب شد و نیز بازرس کل فلسفه در وزارت فرهنگ گردید. و در سال 1359 ه . ق. درگذشت. او راست: الحیاة الاقتصادیة الالمانیة اثناءالحرب الحاضرة (سنة 1914 م). (از معجم المؤلفین ج 7 ص160).

علی عنبری.

[عَ یِ عَمْ بَ] (اِخ) ابن حصین بن مالک بن خشخاش عنبری تمیمی. مکنی به ابوالحر. وی را در بصره ثروتی بود ولی در مکه ساکن گشت. در عهد مروان بن محمد در مکه به طرفداری از طالب الحق که یکی از مخالفان مروان بود تظاهر کرد از این رو او را دستگیر کردند و به مدینه فرستادند ولی در راه توسط عده ای از یاران طالب الحق آزاد گردید و به مکه بازگشت و در نهان بسر میبرد. و هنگامی که ابوحمزه مختاربن عوف وارد مکه شد وی نیز جزو یاران او بود. و در سال 130 ه . ق. در شورش مکه به قتل رسد. (از الاعلام زرکلی از المسیر شماخی ص 98 و لسان المیزان).

علی عنسی.

[ع یِ عَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد عنسی صنعانی. ادیب و شاعر بود و در صنعاء متولد شد و در جمادی الاولی یا جمادی الاَخرهء سال 1139 ه . ق. در حیمة درگذشت. او راست: 1- الروض الاقحوانی فی الشعیر الزهوانی. 2- عنوان الشرف. 3- کأس المحتسی من شعرالعنسی، که دیوان شعر اوست. (از معجم المؤلفین از فهرس مخطوطات الظاهریة و البدرالطالع شوکانی ج 1 ص 475 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 766).

علی عنسی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن موسی بن عبدالملک بن سعید عنسی اندلسی غرناطی مغربی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن سعید. رجوع به ابن سعید و علی (ابن موسی ابن...) شود.

علی عنسی.

[عَ یِ عَ] (اِخ) ابن یحیی. ملقب به شمس الدین. شاعریمانی. وی از بنی عنس و از مذحج بود و مورد خشم الملک المظفر رسولی واقع گشت و او را زندانی کرد و در سال 681 ه . ق. در زندان درگذشت. (از الاعلام زرکلی از العقوداللؤلؤیة ج 1).

علی عوض.

[عَ یِ عِ وَ] (اِخ) ابن حسین بن علی عوض مزیدی اسدی حلی. فقیه و مورخ و ادیب و شاعر اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم ه . ق. بود که در سال 1250 یا 1253 ه . ق. متولد شد و در دوم جمادی الاَخرهء سال 1325 ه . ق. درگذشت و جسد او به وادی السلام در نجف اشرف حمل گردید و دفن شد. نام او در مصنفی علم الرجال به صورت «علی بن حسین بن عوض حلی اسدی» آمده است. او راست: 1- الاسرار المرضیة و الاَثار العوضیة. 2- تراجم المعاصرین من علماءالحلة. 3- الفلک المشحون فی الحرکة والسکون. 4- محاضرة الادیب و مسامرة الحبیب. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج41).

علی عیادی.

[عَ یِ عَیْ یا] (اِخ) ابن عبدالصادق بن احمدبن عبدالصادق بن محمد بن عبدالله عیادی مالکی. مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و متکلم و صوفی قرن دوازدهم ه . ق. بود. و در ربیع الاول سال 1138 ه . ق. در طرابلس غرب درگذشت. او راست: 1- تحفة الاخوان فی الرد علی فقراءالزمان. 2- شرح الصغری، متعلق به محمد سنوسی. 3- شرح منظومهء عبدالواحد ابن عاش، در فقه. 4- منظومه ای در بارهء عیوب نفس، و شرح آن. 5- هدایة العبید الی الطریق المبتغی المجید فی نظم اصول الطریق الزروقیة، و شرح آن. (از معجم المؤلفین از تاریخ طرابلس غرب از ابن غلیون ص 187 و اعلام من طرابلس علی مصراتی ص 145).

علی عیان.

[عَ یِ] (اِخ) ابن بیان فارسی. مشهور به عیان. او راست: مملکة المنتصف و مهلکة المعتسف که آن را در سال 999 ه . ق. تألیف کرده است. (از کشف الظنون ص 1822).

علی عیدروس.

[عَ یِ عَ دَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن سالم عیدروس علوی. وی ادیب و نحوی و منطقی و بیانی و از اهل حضرموت بود و از 1292 تا 1364 ه . ق. یعنی 72 سال زندگی کرد. او راست: 1- شرح الفیهء سیوطی، در نحو. 2- شرح شمسیة، در منطق. 3- شرح عقودالجمان فی المعانی والبیان. (از الاعلام زرکلی).

علی عیدروس.

[عَ یِ عَ دَ] (اِخ) ابن عبدالله بن شیخ بن عبدالله بن شیخ بن عبدالله عیدروس. مشهور به زین العابدین. رجوع به علی زین العابدین شود.

علی عیسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالله عیسوی. مکنی به ابوالحسن. او راست: فوائد ابی الحسن، در حدیث که ابن حجر آن را در «المجمع» یاد کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1294).

علی عیونی.

[عَ یِ عُ] (اِخ) ابن مقرب بن منصوربن مقرب بن حسن بن عزیزبن ضبار ربعی عیونی، ملقب به جمال الدین و مکنی به ابوعبدالله. رجوع به علی ربعی شود.

علی غایاتی.

[عَ یِ] (اِخ) ادیب و شاعر و سیاستمدار بود و به حزب ملی مصر انتساب داشت. مدت بیست و شش سال در تبعید و اختفا به سر برد و سپس به ژنو رفت و پس از بازگشت در بیست و یکم محرم سال 1376 ه . ق. در مصر درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از هوامش الصحافی العجوز ص 97).

علی غجدوانی.

[عَ یِ غُ دَ] (اِخ)بخارایی (علی خواجه...). حاکم شهر «جند» در عهد مغول. رجوع به علی خواجه غجدوانی شود.

علی غرناطی.

[عَ یِ غَ] (اِخ) ابن احمدبن خلف بن محمد باذش انصاری غرناطی. مشهور به ابن باذش و مکنی به ابوالحسن. رچوع به ابن باذش و غرناطی و علی باذش شود.

علی غرناطی.

[عَ یِ غَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن کوثر محاربی غرناطی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی محاربی شود.

علی غرناطی.

[عَ یِ غَ] (اِخ) ابن سعدبن علی. مکنی به ابوالحسن. وی بیست و چهارمین از ملوک بنی نصر بود که در غرناطة حکومت میکردند. و او از سال 866 تا 887 ه . ق. سلطنت کرده است. (از طبقات سلاطین اسلام ص 25) (معجم الانساب زامباور ص 94).

علی غرناطی.

[عَ یِ غَ] (اِخ) ابن محمد بن سلیمان بن علی بن سلیمان بن حسن انصاری غرناطی. مشهور به ابن الجباب و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی غرناطی.

[عَ یِ غَ] (اِخ) ابن موسی بن عبدالملک بن سعید عنسی اندلسی غرناطی مغربی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن سعید. رجوع به ابن سعید و علی (ابن موسی بن...) شود.

علی غروی.

[عَ یِ غَ رَ] (اِخ) ابن احمد عادلی عاملی مشهدی غروی. رجوع به علی عادلی شود.

علی غروی.

[عَ یِ غَ رَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن زین العابدین حسینی سنجانی غروی. ملقب به محدث و مکنی به ابوالفضائل. رجوع به علی سنجانی شود.

علی غروی.

[عَ یِ غَ رَ] (اِخ) ابن حجة اللهبن علی بن عبدالله بن حسین بن محمد بن ابراهیم عمر بن حسن مثنی بن حسن السبط (ع) طباطبائی شولستانی غروی نجفی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی غریفی.

[عَ یِ غَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن اسماعیل بن محمد بن علی بن احمدبن هاشم بن علوی بن حسین غریفی موسوی بحرانی. رجوع به علی موسوی شود.

علی غزال.

[عَ یِ غَزْ زا] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن غزال نیشابوری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن، و علی (ابن احمد...) شود.

علی غزالی.

[عَ یِ غَ] (اِخ) ابن محمد بن علی. مشهور به ابن قصیبة. او راست: 1- استعطاف المراحم و استسعاف المکارم، که در سال 878 ه . ق. آن را تألیف کرد. 2- خالصة عقدالدرر من خلاصة عقدالغرر. 3- الدرالمنظوم فی خلاصة العلوم، که آن را به نام سلطان محمد فاتح فراهم آورد. 4- طوالع انوار القلوب من مطالع اسرارالغیوب. 5- میزان الاستقامة لاهل القرب والکرامة. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 79 و 1916 و... و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 151 و ج 2 ص 87 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 734 و فهرست الخدیویة ج 7 ص 655).

علی غزالی.

[عَ یِ غَ] (اِخ) ابن محمدغزالی لوکری. مکنی به ابوالحسن. شاعر عهد سامانیان. رجوع به ابوالحسن علی بن محمد... شود.

علی غزالی.

[عَ یِ غَ] (اِخ) شافعی. ملقب به علاءالدین. وی پیش از سال 1012 ه . ق. میزیست. او راست: طرف الموافاة و ظرف المکافاة، که آن را به سلطان محمد مراد عثمانی هدیه کرد. (از معجم المؤلفین).

علی غزنوی.

[عَ یِ غَ نَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن اسماعیل غزنوی حنفی. ملقب به ناصرالدین. وی مفسر بود و در سال 582 ه . ق. درگذشت. او راست: التکسیر فی التفسیر. (از معجم المؤلفین).

علی غزنوی.

[عَ یِ غَ نَ] (اِخ) ابن عثمان بن ابی علی جلابی هجویری غزنوی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی جلابی (ابن عثمان بن...) شود.

علی غزنوی.

[عَ یِ غَ نَ] (اِخ) ابن عثمان غزنوی. مکنی به ابوالحسن. صوفی بود و در سال 465 ه . ق. درگذشت. او راست: کشف حجب المحجوب لارباب القلوب، در تصوف. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1494).

علی غزنوی.

[عَ یِ غَ نَ] (اِخ) ابن مسعودبن محمود غزنوی. ملقب به بهاءالدوله و مکنی به ابوالحسن. وی عم مسعودبن مودود بود که چون مسعود در صغر سن به سلطنت رسید و کفایت ادارهء مملکت را نداشت، بزرگان مملکت در ماه رجب سال 440 ه . ق. وی را از سلطنت خلع کرده عمش علی بن مسعود را به سلطنت نشاندند. بهاءالدوله علی، قریب دو سال فرمانروائی کرد و سپس در سال 441 ه . ق. به واسطهء خروج عبدالرشیدبن محمود، از غزنین فرار کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 359) (از معجم الانساب زامباور ص 418) (طبقات سلاطین اسلام ص 259).

علی غزولی.

[عَ یِ غُزْ وَ] (اِخ) ابن عبدالله بهائی دمشقی غزولی. ملقب به علاءالدین. رجوع به «غزولی» و علی بهایی شود.

علی غزولی.

[عَ یِ غُزْ وَ] (اِخ) ابن یوسف بن احمد مصری مکی یمنی شافعی. مشهور به غزولی. وی فقیه و اصولی و نحوی و عالم فرایض و شاعر بود و در مکه اقامت داشت و وفات او اندکی پس از سال 860 ه . ق. روی داد. او راست: 1- الایجاز اللامع علی جمع الجوامع سبکی. 2- زبدة الفرائض. 3- شرف العنوان، مشتمل بر پنج علم. 4- منظومة الحجة علی البهجة، در نحو. (از معجم المؤلفین از الضوءاللامع سخاوی ج 6 ص 51).

علی غزی.

[عَ یِ غَزْ زی] (اِخ) ابن خلف بن خلیل بن عطاءالله غزی شافعی. ملقب به علاءالدین. وی محدث و مورخ و فقیه بود در سال 712 ه . ق. متولد شد و در دمشق به تحصیل پرداخت و نزد ابن شحنة و جماعتی دیگر تحصیل کرد و در ماه ربیع الاَخر یا جمادی الاولای سال 792 ه . ق. درگذشت. او راست: مختصر تاریخ اسلام ذهبی. (از معجم المؤلفین از شذرات الذهب ابن عماد ج 6 ص323 و کشف الظنون ص 295).

علی غزی.

[عَ یِ غَزْ زی] (اِخ) ابن سالم بن عبدالناصر غزی شافعی. وی ادیب بود و در نظم سخن نیز دست داشت در قدس تحصیل کرد، و در سال 747 ه . ق. درگذشت. او راست: تخمیس البردة. (از معجم المؤلفین از الدررالکامنهء ابن حجر ج3 ص 51).

علی غزی.

[عَ یِ غَزْ زی] (اِخ) ابن عثمان غزی دمشقی حنفی. ملقب به شرف الدین. وی فقیه بود و در سال 799 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الجواهروالدر. 2- القواعد، در فروع فقه. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 148).

علی غسانی.

[عَ یِ غَسْ سا] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن یوسف بن مروان بن عمر غسانی. مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و محدث و حافظ و ادیب و نحوی و شاعر و نویسنده بود. در سال 507 ه . ق. متولد شد و در 609 در شهر «وادآش» درگذشت. او راست: 1- اقتباس السراج فی شرح مسلم، که شرح صحیح مسلم است. 2- نهج السالک للتفقه فی مذهب مالک، در ده مجلد. 3- الوسیلة، که دربارهء اسماء حسنی است. (از معجم المؤلفین از الدیباج ابن فرحون ص 209).

علی غماری.

[عَ یِ غُ] (اِخ) ابن میمون بن ابی بکربن علی بن میمون بن ابی بکربن یوسف بن اسماعیل بن ابی بکر هاشمی قرشی مغربی غماری فاسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی هاشمی شود.

علی غمرینی.

[عَ یِ غِ] (اِخ) (علی عطیهء...). مکنی به ابومصلح. قاری بود. او راست: الثغر الباسم فی قرائة عاصم، که در سال 1188 ه . ق. آن را تألیف کرد. (از معجم المؤلفین).

علی غنوی.

[عَ یِ غَ نَ] (اِخ) ابن منصوربن مضرس بن قیس غنوی جزری. مشهور به ابن غدیر. رجوع به علی جزری شود.

علی غوری.

[عَ یِ ؟] (اِخ) سدیدی (امیر...) حاکم قلعهء ترشیز (کاشمر) از جانب ملک غیاث الدین پیرعلی. رجوع به علی سدیدی غوری شود.

علیف.

[عَ] (ع ص) گوسفند فربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دابه ای که به او علف خورانده باشند. (از اقرب الموارد).

علی فارسی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن احمدبن سعیدبن حزم بن غالب بن صالح بن خلف بن سفیان بن یزید فارسی اندلسی قرطبی یزیدی. مشهور به ابن حزم و مکنی به ابومحمد. رجوع به ابن حزم و علی (ابن احمد...) شود.

علی فارسی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن بلبان بن عبدالله فارسی مصری حنفی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مصری شود.

علی فارسی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن بیان فارسی. مشهور به عیان. رجوع به علی عیان شود.

علی فارسی.

[عَ یِ رِ] (اِخ) ابن عیسی بن سلیمان بن محمد بن سلیمان بن ابان نفری فارسی. مشهور به سکری و شاعرالسنة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سکری شود.

علی فارسی.

[عَ یِ] (اِخ) برلاس (امیر...). وی از امرایی بود که در سال 858 ه . ق. همراه میرزا ابوالقاسم بابر بر سمرقند مستولی شدند. و او از جانب میرزا ابوالقاسم به حکومت ولایت کاشان و جاریک برگزیده شد. و در سال 863 ه . ق. وی به همراهی امیر سیداصیل، از جانب سلطان ابوسعید مأمور دستگیری میرزا علاءالدوله و پسر او میرزا ابراهیم شد که از هرات به طرف مزینان و سبزوار گریخته بودند. آنگاه مأمور تسخیر قلعهء عماد گشت و بر حسب فرمان سلطان، برج و بارهء این قلعه را ویران ساخت. و در سال 864 از جانب سلطان سعید به همراهی چند تن از امرای دیگر مأمور تأدیب بعضی از قبایل عرب گشت که در حدود بیاروجمند اقامت داشتند. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 54 و 77 و 78 و 122).

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمد حریشی فاسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حریشی شود.

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن زین العابدین بن هاشم عراقی حسینی فاسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عراقی شود.

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن عبدالملک بن یحیی بن ابراهیم حمیری کتامی فاسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قطان شود.

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) (علی حرازم...) ابن عربی برادهء مغربی فاسی تیجانی. رجوع به علی حرازم شود.

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عیاد تستری (شوشتری) بکری فاسی مغربی. رجوع به علی تستری شود.

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن قطان فاسی. مکنی به ابوالحسن. متوفی در سال 628 ه . ق. او راست: بیان الوهم و الایهام، در حدیث. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 262).

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن ابراهیم خزرجی فاسی. مشهور به حصار و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حصار شود.

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد سوسی فاسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سوسی شود.

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن منصور فاسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. وی فقیه بود و مدتی در مسجد قرویین تدریس کرد و در سال 1107 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح تحفهء ابن عاصم، در فروع فقه. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 763).

علی فاسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن میمون بن ابی بکربن علی بن میمون بن ابی بکربن یوسف بن اسماعیل بن ابی بکر هاشمی قرشی مغربی غماری فاسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی هاشمی شود.

علی فاطمی.

[عَ یِ طِ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن حسن بن قاسم حسنی فاطمی علوی. مشهور به شریف. رجوع به علی شریف شود.

علی فاطمی.

[عَ یِ طِ] (اِخ) ابن منصور (الحاکم بامرالله) ابن عزیزبن معز فاطمی عبیدی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به الظاهر لاعزاز دین الله. از ملوک فاطمی مصر. وی در سال 395 ه . ق. در قاهره متولد شد و در سال 411 ه . ق. پس از درگذشت پدرش به خلافت رسید و به واسطهء صغر سن، عمه اش «ست النصر» که خواهر الحاکم بامرالله بود عهده دار امور مملکت شد و تا سال 415 ه . ق. که درگذشت در این سمت باقی بود. و در این هنگام علی بن منصور خود امور خلافت را به دست گرفت و در عهد او وضع مصر و شام مضطرب گشت. و سرانجام در سال 427 ه . ق. در قاهره درگذشت. او مردی عدالت پرور و نرمخو بود. (از الاعلام زرکلی از اتعاظ الحنفا ص 271 و ابن خلدون ج 4 ص 61 و کامل التواریخ ابن اثیر ج 9 ص 110 و ابن ایاس ج 1 ص 58 و ابن خلکان ج 1 ص 366 و مورد اللطافة ص 10). و نیز رجوع به ظاهر (ابن ابی منصور الحاکم) شود.

علی فاطمی.

[عَ یِ طِ] (اِخ) ابن موسی بن جعفربن محمد بن احمدبن طاووس علوی فاطمی. ملقب به ابن طاووس و مکنی به ابوالقاسم و ملقب به رضی الدین. رجوع به ابن طاووس و علی (ابن موسی بن...) شود.

علی فاکهی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن حسن همدانی. مشهور به ابن فاکهی و مکنی به ابوالفضل محدث و نسب شناس بود و به سال 447 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب الالقاب. (از معجم المؤلفین).

علی فالی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن سلک فالی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به مؤدب. وی از اهالی «قالة» بود که شهری در نزدیکی «ایدج» است آنگاه به بصره منتقل شد و نزد عمر بن عبدالواحد هاشمی درس خواند سپس به بغداد رفت و در ذیقعدهء سال 448 ه . ق. درگذشت و در مقبرهء جامع منصور دفن گردید. او را اشعاری است. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 82).

علی فالی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن سلیمان فالی. مکنی به ابوالحسین. محدث و مؤدب بود و در ذی حجهء سال 448 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب الاستقامة. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص 1389 و ایضاح المکنون ج 2 ص266 و هدیة العارفین ج 1 ص 688).

علی فخری.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله فخری. متکلم قرن نهم ه . ق. او راست: تلخیص البیان فی ذکر فرق أهل الادیان. (از معجم المؤلفین).

علی فخری.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن محمودبن محمد بن مسعودبن محمد بن محمد بن محمد بن عمر شاهرودی بسطامی هروی رازی فخری بکری حنفی. مشهور به مصنفک و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی فراء .

[عَ یِ فَرْ را] (اِخ) ابن حسین بن علی عبسی فراء. مکنی به ابوالحسن. مورخ مصری و از فقهای مالکی. وی در سال 352 ه . ق. درگذشت. او را تاریخی است. (از اعلام زرکلی).

علی فراهانی.

[عَ یِ فَ] (اِخ) کمره ای. مشهور به آقاشیخ. رجوع به علی آقاشیخ شود.

علی فردی.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن مصطفی قیصری رومی حنفی. مشهور به فردی. متوفی در سال 1127 ه . ق. او راست: الحاشیة الفردیة علی الحسینیة فی الاَداب. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 767).

علی فرزدقی.

[عَ یِ فَ رَ دَ] (اِخ) ابن فضال بن علی بن غالب بن جابربن عبدالرحمان بن محمد بن عمروبن عیسی بن حسن ابن زمعهء مجاشعی قیروانی. مشهور به فرزدقی و مکنی به ابوالحسن. وی ادیب و نحوی و صرفی و لغوی و مفسر و مورخ و عروضی بود. در هجر متولد شد و شروع به جهانگردی کرد و سرانجام در بغداد ساکن گردید. و در آنجا به تدریس نحو و لغت پرداخت و از جماعتی از شیوخ مغرب حدیث نقل کرد و با نظام الملک نیز مرتبط گشت. و در دوازدهم ربیع الاول سال 479 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اکسیرالذهب فی صناعة الادب و النحو. 2- البرهان العمیدی فی التفسیر، در بیست مجلد. 3- الدول فی التاریخ. 4- شرح معانی الحروف رمانی. 5- الفصول فی معرفة الاصول. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 565). و نیز رجوع به ابوالحسن مجاشعی شود.

علی فرضی.

[عَ یِ فَ رَ] (اِخ)ابن عبدالقادر حسنی شامی قاهری ازهری شافعی. مشهور به سید فرضی و ملقب به نورالدین. وی حکیم و ریاضیدان و عالم فرایض بود. در اصل از مردم شام به شمار می رفت. در حدود سال 808 ه . ق. در قاهره متولد شد و در سال 870 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- عین المسموع فی شرح المجموع للکلائی، در فرائض. 2- الفوائد الجلیلة فی حل الفاظ الوسیلة، در حکمت. 3- الفوائد الربانیة فی شرح المبتکرات الحسابیه. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 5 ص 242 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 132).

علی فرغانی.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالجلیل فرغانی مرغینانی حنفی. ملقب به برهان الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مرغینانی شود.

علی فرغانی.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن عثمان بن محمد اوسی (در برخی نسخ: اوشی). ملقب به سراج الدین. ادیب و شاعر متوفی در سال 569 ه . ق. او راست: 1- قصیدهء لامیه، در اصول دین. 2- مختلف الروایة، که شرح منظومهء عمر نسفی است در خلاف. 3- مشارق الانوار فی شرح نصاب الاخبار لتذکرة الاخیار. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 526 و... الجواهر المضیئه قرشی ج 1).

علی فرغانی.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن مسعود فرغانی. مکنی به ابوسعد و ملقب به کمال الدین. او راست: المستوفی فی النحو. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1675).

علی فزاری.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن حوشب فزاری. مکنی به ابوسلیمان. محدث بود و ولیدبن مسلم از او روایت دارد. و نیز رجوع به ابوسلیمان (علی بن...) شود.

علی فزاری.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن غراب فزاری کوفی. مکنی به ابوالحسن. تابعی بود. و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی فزاری.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالرحمان بن ضحاک فزاری. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن مقری (در التکملة شهرت وی «ابن بقری» ذکر شده است). فقیه و محدث و متکلم بود و در سال 552 یا 553 یا 557 ه . ق. در غرناطة درگذشت. او راست: 1- شمائل النبی (ص) که آن را الشمائل بالنور الساطع الکامل نامیده است، در دو جلد بزرگ. 2- مدارک الحقائق فی اصول الفقه. 3- منهاج السداد فی شرح الارشاد. 4- نزهة الاصفیاء و سلوة الاولیاء فی فضل الصلاة علی خاتم الانبیاء (ص) در دوازده جلد. (از معجم المؤلفین).

علی فزاری.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن محمد فزاری. از قضاة قرن چهارم هجری بود. او راست: کتاب الدعاء. (از معجم المؤلفین).

علی فسوی.

[عَ یِ فَ سَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن زبیر عنانی فسوی شافعی. ملقب به رشید و مکنی به ابوالحسن. فقیه بود. و در سال 563 ه . ق. درگذشت. وی مدتی نیز عهده دار امور قضا بود. او راست: شرح المفتاح ابن قاص طبری، در فروغ فقه شافعی. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص 1769 و هدیة العارفین).

علی فسوی.

[عَ یِ فَ سَ] (اِخ) دانیالی فسوی برازی جهرمی. ملقب به شهاب الدین. رجوع به علی دانیالی شود.

علی فصیحی.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن ابی زید محمد بن علی نحوی استرابادی. ملقب به فصیحی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن ابی زید...) شود.

علی فقعانی.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن طی فقعانی عاملی. مکنی به ابوالقاسم. فقیه بود و در هفتم جمادی الاولی سال 855 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تعلیقاتی بر المسائل الشهیدیة. 2- رساله ای در عقود و ایقاعات. 3- المسائل الفقهیة، که به «مسائل ابی طی» مشهور است. و فقعانی منسوب است به «فقعیة» و آن قریه ای است در ساحل صور در لبنان. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 475 و فوائدالرضویهء عباس قمی ج 1 ص 314).

علی فقیه.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن احمد فقیه عاملی. ادیب و شاعر بود و پس از سال 1120 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از مجلهء عرفان شمارهء 40 ص 334).

علی فکری.

[عَ فِ] (اِخ) ابن محمد عبیدالله حکیم. وی در سال 1296 ه . ق. در قاهره متولد شد و به امر تدریس پرداخت و در سال 1372 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- آداب الفتی. 2- الانسان، در چهار جلد. 3- دلیل العملة و المعاملة. 4- سعادة الزوجین، در سه جلد. (از معجم المؤلفین).

علی فلکی.

[عَ یِ فَ لَ] (اِخ) ابن حسین بن احمدبن حسن بن قاسم بن حسن بن علی همدانی. مشهور به فلکی و مکنی به ابوالفضل. وی محدث و حافظ بود و در شعبان سال 427 ه . ق. در نیشابور درگذشت. او راست: 1- کتاب القاب المحدثین. 2- منتهی الکمال فی معرفة الرجال. (از معجم المؤلفین از اللباب ابن اثیر ج 2 ص 222 و تذکرة الحفاظ ذهبی ج 3 ص 303 و شذرات الذهب ابن عماد ج 3 ص 185 و کشف الظنون ص 1397).

علی فناری.

[عَ یِ فَ] (اِخ) ابن یوسف بن احمد رومی حنفی فناری. ملقب به علاءالدین. نام او در هدیة العارفین بصورت «علی بن یوسف بن بالی بن محمد بن حمزهء فناری» آمده است. وی در بروسا پرورش یافت و نزد عالمان هرات و سمرقند و بخارا تحصیل کرد و در سال 903 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- شرح قسم اللتجنیس فی علم الحساب. 2- شرح الکافیة، در نحو. (از معجم المؤلفین از الکواکب السائرهء غزی ج 1 ص 278 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1767 و الشقائق النعمانیهء طاش کبری ج 1 ص 321).

علی فنجگردی.

[عَ یِ فِ جِ گِ] (اِخ)ابن احمدبن محمد فنجگردی(1) نیشابوری. ملقب به شیخ الافاضل و مکنی به ابوالحسن. وی ادیب و نحوی و شاعر بود. در سال 433 ه . ق. متولد شد و در رمضان سال 513 ه . ق. در نیشابور درگذشت. او راست: 1- تاج الاشعار. 2- سلوة الشیعة. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعة ج 41 ص 45 و فوائدالرضویة ج 1 ص 286). و نیز رجوع به معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 103 شود.
(1) - منسوب به فِنجگرد، از قرای نیشابور.

علی فندروجی.

[عَ یِ فُ دَ] (اِخ) ابن نصربن محمد بن عبدالصمد فندروجی(1)اسفرایینی. مکنی به ابوالحسن. وی در سال 489 ه . ق. در نیشابور متولد شد و در سال 528 ه . ق. وارد بغداد گردید. ادیب و لغوی بود و خطی خوش داشت و شعر نیکو میسرود. سمعانی گوید که وفات او در حدود سال 550 ه . ق. روی داده است. و نمونه ای از اشعار او در معجم الادباء آمده است. رجوع به معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج 15 ص 98 و چ مارگلیوث ج 5 ص 433 شود.
(1) - منسوب به فندروج، قریه ای در نواحی نیشابور.

علی فؤاد.

[عَ فُ آ] (اِخ) منوفی. او راست: 1- اخلاق و عادات. 2- ادب النفس، که در سال 1327 ه . ق. برای دومین بار در قاهره به چاپ رسید. 3- مسرح الاعین. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة).

علی فوشنجی.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن احمدبن سهل فوشنجی هروی. مکنی به ابوالحسن. از عرفای نیمهء اول قرن چهارم هجری. رجوع به ابوالحسن فوشنجی و علی (ابن احمدبن...) شود.

علیفة.

[عَ فَ] (ع ص) ناقه و گوسپند که علوفه به خوردن دهی آن را و به چرا نگذاری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شتر ماده یا گوسفندی که برای فربه شدن، بدان علف دهند و به چرا فرستاده نشود. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). مفرد و جمع در آن یکسان است. (از اقرب الموارد). پروار. و نیز رجوع به عَلوفة و مَعلَفة شود.

علیفة.

[عَ فَ] (اِخ) ابن عدی بن عمروبن مالک بن عامربن بیاضهء بیاضی. نام او را «خلیفة بن عدی...» نیز آورده اند. ابن اسحاق و موسی بن عقبة وی را جزو کسانی آورده اند که در غزوهء بدر شرکت جستند. و ضراربن صرد به نقل از عبدالله بن ابی رافع گوید که وی در جنگ صفین همراه علی (ع) بوده است. (از الاصابهء ابن حجر ج 4، قسم اول).

علی فهری.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن فهر فهری مصری مالکی. مکنی به ابوالحسن. وی در حدود سال 440 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: فضایل مالک. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص 35).

علی فهری.

[عَ یِ فِ] (اِخ) ابن عبدالغنی فهری حصری ضریر قیروانی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حصری شود.

علی فهمی.

[عَ فَ] (اِخ) وی متصدی ادارهء بازرسی دخانیات در دو شهرستان دقهلیة و شرقیة در مصر بوده است. او راست: الحشرات المتلفة لزراعة القطن المصری و کیفیة ابادتها، که در سال 1313 ه . ق. در زمان حیات مؤلف در اسکندریه به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین).

علی فهمی.

[عَ فَ] (اِخ) ابن رفاعة رافع بن بدوی طهطاوی. در سال 1265 ه . ق. متولد شد و مدتی امور بازرسی و نظارت بر وزارت فرهنگ مصر را بر عهده داشت و در سال 1321 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- رقم العلم فی رسم القلم. 2- قدوة الفرع بأصله و حب الوطن و أهله. (از معجم المؤلفین).

علی فهمی.

[عَ فَ] (اِخ) ابن شاکر موستاری. مشهور به جابی زاده. رجوع به علی جابی زاده شود.

علی فهمی.

[عَ فَ] (اِخ) کامل بن علی محمد. رجوع به علی کامل شود.

علیفی.

[عُ لَ فی ی] (ع اِ مصغر) پالان علافی کوچک. (ناظم الاطباء). تصغیر و ترخیم «عِلافیّ» است و آن پالان منسوب به عِلاف میباشد. (از لسان العرب) (ذیل اقرب الموارد). رجوع به عِلاف و عِلافی شود.

علی فیاض.

[عَ یِ فَیْ یا] (اِخ) ابن محمد فیاض. مکنی به ابوالحسن. وی به عربی شعر می گفت و دیوان او پنجاه ورقه است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی فیجاطی.

[عَ یِ فی] (اِخ) ابن ابراهیم کنانی فیجاطی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کنانی شود.

علی فیضی.

[عَ یِ فَ] (اِخ) تربتی. وی شاعر و از اهالی تربت حیدریهء خراسان بود. و برخی از تذکره نویسان گویند که به هند سفر کرده اکبرشاه را مدح نمود. او را دیوانی است که پنج هزار بیت شعر دارد. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 845 از تحفهء سامی ص 118).

علی فیومی.

[عَ یِ فَیْ یو] (اِخ) ابن محمد بن علی مقری فیومی. مورخ بود و در سال 770 ه . ق. درگذشت. او راست: نثرالجمان فی تراجم الاعیان. (از معجم المؤلفین از فهرس المخطوطات المصورهء لطفی عبدالبدیع).

علیق.

[عَ] (ع اِ) علف ستور و جو و اسپست. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). و در تداول فارسی زبانان امروزی بیشتر بر علوفهء اسبان اطلاق میشود. || بر سبیل مثال شراب را نیز علیق نامند. (از لسان العرب از ازهری). || پوست سپیدی که بر آن چیزی نویسند. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || پوزه بند ستور. || (ص) آویزان. || ضعیف. || نرم. (ناظم الاطباء).

علیق.

[عُلْ لَ](1) (ع اِ) گیاهی است که به درخت پیچد. (از لسان العرب). گیاهی است که به درخت پیچد و شبیه به گل سرخ است و آن را عُلّیقی نیز گویند و یک دانهء آن عُلّیقة است. (از اقرب الموارد). درختی باشد که برگ آن را پزند و در خضاب به کار برند. (برهان قاطع) نباتی است خاردار و در برگ و شکل شبیه به گل سرخ و ثمرش در شکل و طعم مثل توت سیاه و آن را در دیلم «تموش» و به ترکی «بکورنیکان» و به یونانی «باطس» و به لاتینی «روس وسائر» و به فارسی «ورد» و به شیرازی «توت سه گل» نامند. و آن دو نوع است جبلی و غیرجبلی. غیرجبلی آن را به لاتین «سارساهوره» نامند. طبیعت آن مرکب القوی است و سردی و خشکی تا درجهء دوم بر آن غالب است. جمیع اجزای آن مجفف و مبرد است و نیز رادع و حابس نفث الدم و نزف الدم و سیلان رحم است و مقوی احشاءالرأس نیز میباشد. ضماد برگ آن برای زخمهای سرد و برآمدگی حدقهء چشم مفید است. و عصارهء مسحوق ساق و برگ تازهء آن با اندکی صمغ برای امراض حاره و باردهء چشم بخصوص قرحه و دمعه و ناخنه و ورم و برآمدگی آن نافع است. خاییدن برگ آن برای قروح لثه و استرخای آن و قلاع و بدبویی دهان و جراحات تازهء آن سودمند است، خاییدن میوهء رسیدهء آن نیز همین فایده را دارد. آشامیدن آب برگ و ساق تازهء آن با اندکی صمغ عربی برای تقویت معده و نفث الدم و حبس اسهال و فضلات و بواسیر نافع است. و آشامیدن آب طبیخ برگ و میوهء آن با گلاب در حین حیض مانع حمل است. و آشامیدن آب گل آن نیز حابس اسهال است. ضماد برگ آن مقوی معده است و بواسیری را که خون از آن جاری باشد درمان میکند و این ضماد محلل اورام و منفجرکنندهء دبیلات است و مانع ازدیاد آکله و نمله و ساعیه است. طلای عصارهء میوهء تازهء آن برای تخفیف قروح رطبه و منع سیلان چرک و رطوبات از آن مفید است و گل آن نیز این خاصیت را دارد. ضماد برگ و شاخه های تازه و نازک آن برای سحج رانها در هنگام سفر نافع است. طبیخ برگ و ثمر آن سیاه کنندهء موی است و خضابی است نیکو. و گویند هر کس بعد از هر حمام دو قدم خود را با آن بشوید موی او سفید نگردد. نوع جبلی آن کم خارتر است و خارهای آن باریکتر میباشد و خودش شبیه به نسرین است و خواصش مانند نوع غیرجبلی آن است. گویند که موسی (ع) آتش را از این درخت دیده است و برخی گویند که از درخت عناب دیده است. (از مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). و آن را نوعی لبلاب نیز دانند. رجوع به لبلاب شود.
(1) - در برهان قاطع به تخفیف لام ضبط شده است.

علی قابسی.

[عَ یِ بِ] (اِخ) ابن محمد بن خلف معافری مالکی. مشهور به ابن قابسی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بن محمدبن... و نیز به ابن قابسی ابوالحسن علی... شود.

علی قابونی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد قابونی دمشقی حنفی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. وی نحوی بود و در سال 858 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح الفیهء ابن مالک، در نحو. (از معجم المؤلفین).

علی قاپو.

[عَ] (اِخ) عالی قاپو. عمارتی است تاریخی در اصفهان. رجوع به اصفهان و به عالی قاپو شود.

علی قاپی.

[عَ] (اِ مرکب) دروازهء بلند، چه در ترکی «قاپی» بمعنای دروازه است، و علی قاپی کنایه از دروازهء ملوک و سلاطین است. (از آنندراج). و رجوع به اصفهان و به عالی قاپو شود.

علی قاپی.

[عَ] (اِخ) نام مقامی است در صفاهان که آستانهء حضرت امیرالمؤمنین علی علیه التحیة مقرر کرده اند و آن حکم کعبه دارد که داخل آن ایمن است از آفات. (فرهنگ چراغ هدایت). و نیز رجوع به اصفهان و به عالی قاپو شود :
حیدر که در مدینهء علم نبی است
مهرش ز غم جهان علی قاپی است.
سعید اشرف (از چراغ هدایت).
همچو سالک بر در آل نبی بردم پناه
جز علی قاپی درین آفاق ملجایی کجاست.
سالک یزدی (از آنندراج).

علیقات.

[] (اِخ) نام طائفه ای است منسوب به وادی علاقی که نسب آنان به عقیل بن ابی طالب میرسد. و اکنون در منطقه ای مابین دو شهر مضیق و کرسکو در سودان ساکنند. (از معجم قبائل العرب ج2 ص819).

علیقات.

[] (اِخ) از قبائل عرب ساکن مصر هستند که نسب آنان به عربهای حجاز میرسد و در قنا و اسوان سکونت دارند. (از معجم قبائل العرب ج2 ص819).

علی قادری.

[عَ یِ دِ] (اِخ) ابن عبدالله قادری شیخانی. صوفی و از اهل طرق بود و در سال 1092 ه . ق. درگذشت. او راست: أدل الخیرات فی الادعیة. (از معجم المؤلفین).

علی قادری.

[عَ یِ دِ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی بن احمدبن عمادالدین قادری حموی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی حموی شود.

علی قادری.

[عَ یِ دِ] (اِخ) ابن یحیی بن احمدبن علی بن احمدبن قاسم گیلانی قادری حموی. رجوع به علی گیلانی شود.

علی قادری.

[عَ یِ دِ] (اِخ) باقانی دمشقی. ملقب به نورالدین. وی فقیه بود و نزد بهنسی تحصیل علم کرد و برای ادای فریضه به حجاز رفت. و در سال 990 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: شرح ملتقی الابحر فی فروع الفقه الحنفی. (از کشف الظنون ص 1814).

علی قادوسی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن حسن خلاطی حنفی قادوسی. مشهور به رکابی. وی مورخ بود و در سال 708 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- شرحی بر الهدایة، در فروع فقه حنفی. 2- کتابی در سیرت پیغمبر (ص). (از معجم المؤلفین از الدرر الکامنهء ابن حجر ج 3 ص 101 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1012).

علی قاربوزآبادی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن کل محمد بن علی محمد قاربوزآبادی قزوینی. رجوع به علی قزوینی شود.

علی قاری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن سلطان محمد هروی قاری حنفی. مکنی به نورالدین. عالم قرن دهم و یازدهم ه . ق. رجوع به قاری و به مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج 7 ص 100. فهرس المؤلفین بالظاهریة. خلاصة الاثر محیی ج 3 ص 185. البدر الطالع شوکانی ج 1 ص 445. هدیة العارفین ج 1 ص 751. عقودالجوهر جمیل العظم ص 264. کشف الظنون ص 24 و 60 و 445 و... فهرست الخدیویة ج 1 ص 107 و...

علی قاضی.

[عَ یِ] (اِخ) وی از مقربان امیرحسن بیک بود و در سال 874 ه . ق. به رسم رسالت از جانب امیرحسن بیک به نزد ابوالغازی سلطان حسین میرزا آمد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 142 شود.

علی قاضی.

[عَ یِ] (اِخ) (شیخ...) وی از قضات بود و در ربیع الاَخر سال 776 ه . ق. که سلطان اویس در بستر بیماری بود او و ارکان دولت بر بالین او رفتند و طلب وصیت کردند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 242 و 243 شود.

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن احمدبن علی بن عمر حلبی قاهری شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حلبی شود.

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن احمدبن عثمان بن محمد بن اسحاق سلمی مناوی قاهری شافعی. رجوع به علی مناوی شود.

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن سودون یشبغاوی قاهری دمشقی حنفی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن سودون و علی (ابن سودون...) شود.

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد بن محمد بن اسماعیل شلقامی قاهری شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. فقیه بود و در حدود سال 746 ه . ق. متولد شد و در سال 842 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب فی الوثائق. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 120).

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمد قرافی قاهری نقاش. ملقب به نورالدین. رجوع به علی نقاش شود.

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن عبدالقادر حسنی شامی قاهری ازهری شافعی. مشهور به سید فرضی و ملقب به نورالدین. رجوع به علی فرضی شود.

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی نطوبسی قاهری ازهری ضریر مالکی سنهوری. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سنهوری شود.

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن علی شبراملسی شافعی قاهری. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالضیاء. رجوع به علی شبراملسی شود.

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن یوسف بن محمد هیثمی طبناوی قاهری مالکی اشعری. ملقب به نورالدین. رجوع به علی طبناوی شود.

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن محمد بن اقبرس قاهری شافعی. ملقب به علاءالدین و مشهور به ابن اقبرس. وی در سال 801 ه . ق. در قاهره متولد شد و در سال 862 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تحکیم العقول فی افول البدر بالنزول. 2- شرح شفای قاضی عیاض. 3- نکته هایی بر نزول الغیث دمامینی و بر التمهید و الکوکب اسنوی. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 5 ص292 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1054).

علی قاهری.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی بن محمد اشمونی الاصل قاهری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی اشمونی شود.

علی قاینی.

[عَ یِ یِ] (اِخ) ابن عابد. وی واعظ و خطیب در خراسان و هرات بود. و در سال 903 ه . ق. خطبه ای بنام ائمه ایراد کرد و در نتیجه عوام مردم بر او حمله کردند. و سرانجام وی در نیشابور درگذشت. او را برخی اشعار است. و گویند بسیار تیزهوش بود به طوری که قصائد را با یک بار شنیدن از حفظ میکرد. (از الذریعه ج 9 ص 761).

علی قاینی.

[عَ یِ یِ] (اِخ) ابن عبدالله بن وصیف قاینی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به حلاء. رجوع به علی حلاء شود.

علی قاینی.

[عَ یِ یِ] (اِخ) ابن محمد بن حجازی قاینی. رجوع به علی حجازی شود.

علیق الجبل.

[عُلْ لَ قُلْ جَ بَ] (ع اِ مرکب) علیق کوهی. نوعی از گیاه «علیق» است. رجوع به عُلّیق شود.

علیق القدس.

[عُلْ لَ قُلْ قُ] (ع اِ مرکب)نوعی گیاه «علیق» است که آن را علیق الکلب نیز گویند. رجوع به «علّیق الکلب» شود.

علیق الکلب.

[عُلْ لَ قُلْ کَ] (ع اِ مرکب)آن را علیق القدس نیز نامند و به شیرازی آن را درخت «سه گل» و به فرنگی «پلیور» گویند. و گل آن را به فارسی «سه گل» و به عربی «وردالساج» و «نسرین الساج» و به یونانی «طیش» یا «طش» خوانند. و آن گیاهی است بسیار بزرگتر از علیق و شبیه به درخت مورد میباشد اما برگهایش عریضتر از آن است و دارای خارهای سخت و صلب است و گل آن به رنگ سفید و میوه اش مانند زیتون، سبز میباشد اما پس از رسیدن قرمز میشود. و در جوف میوهء آن چیزی پشم مانند است و هرگاه بخواهند آن را به کار برند، پشم داخل آن را پاک می کنند زیرا این پشم به واسطهء چسبیدن به مری و به سبب شدت قبضی که دارد مهلک است. آشامیدن پوست و میوهء پختهء آن بغایت قابض طبع و حابس بول است. و گل آن سرد و خشک و قابض و مجفف میباشد و برای اسهال دموی و صفراوی و ضعف معده و ضرب و نفث الدم سینه مفید است. و گویند که پشم آن ملحم جراحات میباشد. (از تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویة).

علی قبانی.

[عَ یِ قَبْ با] (اِخ) ابن احمدبن تقی الدین بخاری مکی شافعی. مشهور به قبانی. رجوع به علی بخاری شود.

علی قتیبی.

[عَ یِ قُ تَ] (اِخ) ابن محمد بن قتیبهء نیشابوری قتیبی. مکنی به ابوالحسن. وی از تلامذهء ابومحمد فضل بن شاذان (متوفی در 260 ه . ق.) بوده است و بسیاری از شرح حال رجال را بنقل از قول این علی بن محمد در کتابهای مختلف ذکر کرده اند. اما او را تألیف مستقلی نبود. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی).

علی قدرالامکان.

[عَ لا قَ رِلْ اِ] (ع ق مرکب) چندانکه بتوان. چندان که بشود. به میزانی که بتوان. به مقداری که بتوان.

علی قدر مراتبهم.

[عَ لا قَ رِ مَ تِ بِ هِ](ع ق مرکب) براندازهء مراتب آنان. به قدر مقام و پایگاه آنان. به میزان مرتبتشان.

علی قدسی.

[عَ یِ قُ] (اِخ) (علامه...) ابن ایوب قدسی شافعی. ملقب به علاءالدین. او راست: اللباب فی تسلیة المصاب. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ج 2 ص 1542).

علی قدسی.

[عَ یِ قُ] (اِخ) ابن حبیب اللهبن محمد بن نوراللهبن ابی اللطف شافعی قدسی. فقیه بود و افتاء شافعیه را در قدس بر عهده داشت. وی در سال 1144 ه . ق. درگذشت. او را شرحهایی بر برخی از متون فقه شافعی است. و نیز رسائلی دارد. (از معجم المؤلفین از سلک الدرر مرادی).

علی قدمی.

[عَ یِ قُ دَ] (اِخ) ابن سلیمان بن درویش بن حاتم بحرانی قدمی. ملقب به زین الدین. رجوع به علی بحرانی شود.

علی قرافی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن احمد قرافی انصاری مصری شافعی. متوفی در حدود سال 940 ه . ق. او راست: 1- الجواهر المکللة. 2- الصوارم الهندیة. 3- نفحات العبیر الساری. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 23).

علی قرافی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمد قرافی قاهری نقاش. ملقب به نورالدین. رجوع به علی نقاش شود.

علی قرافی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن عثمان بن نصر قرافی. مکنی به ابوالحسین. از متصوفهء مشهور قرن چهارم ه . ق. وی زمان خلافت المقتدر باللّه و برخی دیگر از خلفای عباسی را دریافت و خود در دمیاط مصر میزیست و شاگرد ابوالحسن صائغ دینوری و ابوالخیر میناتی بود. او در سال 380 ه . ق. در سن 110سالگی درگذشت. و او را کراماتی است که در نامهء دانشوران منقول است. رجوع به نامهء دانشوران ج 3 ص 98 و ج 2 ص 394 ذیل ترجمهء ابوسلیمان نیلی شود.

علی قرباقی.

[عَ یِ قَ رَ] (اِخ) ابن موسی بن عبدالله لخمی بسطی. مشهور به قرباقی. رجوع به علی لخمی شود.

علی قربانی.

[عَ یِ قُ] (اِخ) (علی بیک...) ابن امیر ارغونشاه جونی قربانی. رجوع به علی بن امیر ارغونشاه... شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن ابی حزم قرشی دمشقی مصری شافعی. مشهور به ابن نفیس و ملقب به علاءالدین. رجوع به ابن نفیس و علی بن ابی حزم شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن ابی عاص بن ربیع بن عبدالعزی بن عبدشمس بن امیهء قرشی عبشمی. رجوع به علی عبشمی شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن ثابت بن سعیدبن علی بن محمد بن علی بن سعید تلمسانی قرشی اموی. رجوع به علی تلمسانی شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن جاراللهبن محمد بن ابی الیمن بن ابی بکربن علی بن محمد بن محمد بن حسین بن احمد قرشی مخزونی حنفی. مشهور به ابن ظهیرة. رجوع به علی مخزومی شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن جهم بن بدربن جهم بن سعود قرشی شامی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جهم. رجوع به ابن جهم و علی (ابن جهم...) شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن حسین بن حسان بن باقی قرشی. فقیه بود. او راست: اختیار مصباح المتهجد، که در سال 653 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعة ج 41 ص 133 و فوائدالرضویهء قمی ج 1 ص 276 و روضات الجنات خوانساری ص396).

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن حسین قرشی. او راست: المدخل فی الحساب. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1643).

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن حمیدبن احمدبن جعفربن ولید قرشی. محدث بود و در سال 610 ه . ق. حیات داشت. او راست: شمس الاخبار المنتقاة من کلام النبی المختار. (از معجم المؤلفین ج7 ص 85).

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن داودبن یحیی بن کامل بن یحیی بن جبارهء زبیری قرشی اسدی. ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی زبیری شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن طاهربن معوضة بن تاج الدین قرشی اموی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به الملک المجاهد. یکی از مؤسسان دولت بنی طاهر در یمن. رجوع به علی طاهری (ابن طاهربن...) شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن محمد بن محمد بن علی بن عبدالکریم قرشی زبیدی بصری. ملقب به زین العابدین. رجوع به علی بصری شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عمران قرشی مخزومی شیعی میمونی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی میمونی شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن عبیداللهبن حرث بن رحضة بن عامربن رواحة بن حجربن معیص بن عامربن لؤی قرشی عامری. رجوع به علی عامری شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن عمر بن ابراهیم قرشی صوفی شاذلی. رجوع به علی شاذلی (ابن عمربن...) شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن عمر قرشی شاذلی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی شاذلی (ابن عمر...) شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن محمد بن زبیر قرشی کوفی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن زبیر. محدث بود (254 - 348 ه . ق.). احمدبن عبدالواحدبن عبدون و تلعکبری از وی روایت کنند. و خود از علی بن حسن بن فضال روایت کرده است. او را کتابی در شرح حال رجال است که ابن الندیم از آن نقل کرده است. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی).

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی قرشی بسطی اندلسی مالکی. مشهور به قلصادی و ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قلصادی شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن وفا قرشی انصاری سکندری الاصل شاذلی مالکی. مشهور به ابن وفا و مکنی به ابوالحسن. مفسر و فقیه و صوفی و ادیب و شاعر بود. در سال 759 ه . ق. در قاهره متولد شد و در سال 807 ه . ق. در روضه درگذشت. او راست: 1- الباحث علی الخلاص فی احوال الخواص. 2- تفسیرالقرآن. 3- دیوان شعر. 4- الکوثر المترع من الابحر الاربع. 5- مفاتیح الخزائن العالیة فی التصوف. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة و الضوء اللامع سخاوی ج 6 ص 21 و شذرات الذهب ابن عماد ج 7 ص 70).

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن میمون بن ابی بکربن علی بن میمون بن ابی بکربن یوسف بن اسماعیل بن ابی بکر هاشمی قرشی مغربی غماری فاسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی هاشمی شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن هباربن اسودبن مطلب بن اسدبن عبدالعزی قرشی اسدی. رجوع به علی اسدی شود.

علی قرشی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن هند قرشی. مکنی به ابوالحسن. از مشایخ طریقت فارس در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم ه . ق. بود. رجوع به ابوالحسن (علی بن هند...) و نامهء دانشوران ج 3 ص 34 شود.

علی قرط اندکانی.

[عَ یِ قَ طِ اَ دُ](اِخ) یکی از شعرای قرن چهارم و پنجم ه . ق. است و ابیات ذیل از وی در لغت فرس اسدی (چ عباس اقبال) به عنوان شاهد آمده است:
ذیل لغت «پالیک» بمعنی پای افزار:
از خز و پالیک آنجای رسیدم که همی
موزهء چینی میخواهم و اسب تازی.
ذیل لغت «زُفت» بمعنی بخیل:
از لئیمان به طبع ممتازی
از خسیسان به عقل بی جفتی
منظرت به ز مخبرست پدید
که بتن زَفتی و بدل زُفتی.
ذیل لغت «غراشیده» به معنی خشم گرفته:
درآمد ز درگاه من آن نگار
غراشیده و رفته زی کارزار.
ذیل لغت «غوره» به معنی حصرم:
برفتم به رز تا بیارم کنشتو
چه سیب و چه غوره چه امرود و آلو.
ذیل لغت «غوشا» به معنی سرگین گاو و گوسفند:
رو همان پیشه که کردی پدرت
هیزم آور ز رز و چین غوشا.
ذیل لغت «فلج» بمعنی غلق:
در بفلجم کرده بودم استوار
وز کلیدانه فروهشته مدنگ.
ذیل لغت «ماکول» بمعنی گلوبنده و قوی اندام و کارکن:
قلیه کردم زود و آوردمش پیش
تا بخوردند آن دو ماکول نهنگ.

علی قرطبی.

[عَ یِ قُ طُ] (اِخ) ابن احمدبن سعیدبن حزم بن غالب بن صالح بن خلف بن سفیان بن یزید فارسی اندلسی قرطبی یزیدی. مشهور به ابن حزم و مکنی به ابومحمد. رجوع به ابن حزم و علی بن احمد... شود.

علی قرطبی.

[عَ یِ قُ طُ] (اِخ) ابن حموش بن محمد بن مختار قیروانی اندلسی قرطبی. رجوع به علی قیروانی شود.

علی قرطبی.

[عَ یِ قُ طُ] (اِخ) ابن خلف بن عبدالملک بن بطال بکری قرطبی مالکی. مشهور به ابن لجام و مکنی به ابوالحسن. محدث و فقیه بود. و مدتی در حصن لورقة امر قضاوت را به عهده داشت. وی در آخر ماه صفر سال 449 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الاعتصام، در حدیث. 2- شرح الجامع الصحیح بخاری، در چند کتاب. (از معجم المؤلفین از سیر النبلاء ذهبی ج 11 ص 159) (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 311).

علی قرطبی.

[عَ یِ قُ طُ] (اِخ) ابن سلیمان بن احمدبن سلیمان انصاری قرطبی عباسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی قرطبی.

[عَ یِ قُ طُ] (اِخ) ابن عتیق بن عیسی انصاری قرطبی. مکنی به ابوالحسن. محدث و حافظ و قاری بود و در علم کلام و اصول و طب و نظم شعر نیز دست داشت. وی نزد سلفی و دیگران تحصیل کرد و در کتاب تکمله، شیوخ او بالغ بر یکصدوپنجاه تن ذکر شده اند. او راست: بغیة الراغب و منیة الطالب. (از معجم المؤلفین از التکملهء ابن ابار ص 674 و طبقات القراء ابن جزری ج 1 ص 555).

علی قرطبی.

[عَ یِ قُ طُ] (اِخ) ابن محمد بن خلف اوسی قرطبی مالکی. مکنی به ابوالحسن. ادیب بود و در سال 526 ه . ق. درگذشت. او راست: التشبیهات فی اشعار اهل الاندلس. (از معجم المؤلفین).

علی قرطبی.

[عَ یِ قُ طُ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف بن مسعود قیسی قرطبی شاعر. ملقب به نظام الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن خروف. رجوع به ابن خروف (ضیاءالدین ابوالحسن...) و علی (ابن محمد بن یوسف بن...) شود.

علی قرظی.

[عَ یِ قَ رَ] (اِخ) ابن رفاعهء قرظی. وی را از انصار ذکر کرده اند. (از الاصابهء ابن حجر ج 4 قسم اول).

علی قرمانی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن یحیی سمرقندی قرمانی حنفی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی سمرقندی شود.

علی قرمطی.

[عَ یِ قِ مَ] (اِخ) ابن فضل بن احمد قرمطی. از کسانی است که مدتی بر یمن حکومت کردند. وی نخستین بار در سال 290 ه . ق. در کوه مسور (واقع در کوکبان یمن) شروع به دعوت برای مهدی منتظر (ع) کرد و عدهء کثیری از مردم قبایل به وی گرویدند و او زبید و صنعاء را نیز به تصرف آورد و ادعای پیغمبری کرد و مدت سیزده سال با قدرت تمام سلطنت داشت به طوری که مؤذن وی در اذان میگفت «اشهد أن علی بن الفضل رسول الله». او «مذیخرة» را که از اعمال صنعاء بود به پایتختی خویش انتخاب کرده بود و در سال 303 ه . ق. مسموم گشت و گویند که طبیبی بغدادی به نام «شریف» او را مسموم کرد. (از الاعلام زرکلی چ دوم ج 5 ص 135).

علی قرمیسینی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن هارون بن نصر قرمیسینی (کرمانشاهی) نحوی. مکنی به ابوالحسن. وی در سال 290 ه . ق. متولد شد و نزد علی بن سلیمان اخفش تحصیل کرد. و عبدالسلام بصری نزد او به تلمذ پرداخت و در سال 371 ه . ق. درگذشت. (از معجم الادباء چ قاهره ج 15 ص111 و چ مارگلیوث ج 5 ص 440).

علی قره باش.

[عَ یِ قَ رَ] (اِخ) (علی اطول...) ابن محمد قسطمونی رومی خلوتی شعبانی. مشهور به قره باش. رجوع به علی أطول قره باش شود.

علی قریب.

[عَ یِ قَ] (اِخ) (حاجب...) یا امیر علی خویشاوند. از امرای بزرگ دربار سلطان محمود غزنوی. رجوع به حاجب (علی بن قریب...) شود.

علی قریمی.

[عَ یِ قُ رَ] (اِخ) آق کرمانی. ملقب به نقشی. وی صوفی و شاعر و ساکن قسطنطنیه بود. در سال 1065 ه . ق. در کرمان درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین).

علی قزاق.

[عَ یِ قَزْ زا] (اِخ) (شیخ...) وی از امرای میرزا اسکندر بود و وقتی امیرتیمور گورکانی به نواحی اصفهان رسید او و شیخ محمد قرابت با قریب سیصد سوار از نزد میرزا اسکندر فرار کردند و به امیرتیمور ملحق شدند. رجوع به حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 589 شود.

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ملقب به کامی. از شعرای دربار اکبرشاه در هند بود و در سال 981 ه . ق. درگذشت او راست: نفائس المآثر، که تذکرة الشعرا است. (از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 749).

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن ابراهیم بن سلمة بن بحر قطان قزوینی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قطان شود.

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن حاتم. مکنی به ابوالحسن. فقیه و محدث است وفات وی بعد از سال 350 ه . ق. میباشد. طوسی در الفهرست گوید که وی را حدود سی کتاب فقهی است، از قبیل: 1- کتاب الحج. 2- کتاب الزکاة. 3- کتاب الصلاة. 4- کتاب الصوم. 5- کتاب الوضوء. (از معجم المؤلفین از الفهرست طوسی ص 98 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 67 و فوائد الرضویهء عباس قمی ج1 ص 267).

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن حسن صقلی قزوینی. رجوع به علی صقلی شود.

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی بن عبدالله بن احمد قزوینی. ملقب به تاج الدین و مکنی به ابوالحسن یا ابوتراب. شاعر قرن ششم ه . ق. بود و نزد فضل الله راوندی تحصیل کرد. او را دیوانی است در ده هزار بیت که غالب اشعار آن در مدح آل رسول (ص) است. (از معجم المؤلفین از فوائد الرضویهء عباس قمی ج 1 ص 309) (از الذریعه ج 9 ص 744 از الفهرست منتخب الدین).

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن عبدالملک بن عباس قزوینی نحوی. مکنی به ابوطالب. پدر او اهل علم و از راویان حدیث بود. و خود نیز به نوبهء خویش عالم و فاضل بود و جماعتی از مردم نزد او دانش فراگرفتند. و در اواخر سال 398 ه . ق. درگذشت. او را فرزندانی کوچک بود که همگی کشته شدند. (از معجم الادباء چ قاهره ج 14 ص 50 و چ مارگلیوث ج 5 ص 267).

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن عمر بن علی کاتبی قزوینی. ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به کاتبی قزوینی و علی (ابن عمربن...) شود.

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن حسن حربی بغدادی شافعی. مشهور به ابن قزوینی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن عمربن...) شود.

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن کل محمد بن علی محمد قاربوزآبادی قزوینی. فقیه و اصولی و مفسر و واعظ و لغوی بود. وی در قاربوزآباد از قرای قزوین متولد شد و نزد علمای قزوین دانش آموخت سپس به اصفهان و از آنجا به زنجان رفت و در هشتم محرم سال 1290 ه . ق. در زنجان درگذشت. او راست: 1- تفسیرالقرآن. 2- جوامع الاصول، در سه مجلد. 3- معدن الاسرار فی المواعظ، در پنج مجلد. 4- نظام الفرائد فی شرح القواعد للعلامة. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 10).

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن محمد بن احمد قزوینی بغدادی شافعی. ملقب به تاج الدین و مکنی به ابوالحسن. محدث و فقیه و لغوی بود. وی در نظامیهء بغداد تدریس می کرد و در سال 745 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- شرح مصابیح السنهء بغوی. 2- شرح مقامات حریری. 3- کتاب العجائب. 4- کتاب اللطائف. 5- المحیط بفتاوی اقطار البسیط. (از معجم المؤلفین).

علی قزوینی.

[عَ یِ قَزْ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله قزوینی. مکنی به ابوالحسن. از قضات بود و در سال 356 ه . ق. وارد بغداد شد. او راست: ملح الاخیار. (از معجم المؤلفین از کتاب الرجال نجاشی ص 19 و منتهی المقال ابوعلی ص 223 و تنقیح المقال مامقانی ج 2 ص 306 و ایضاح المکنون بغدادی ج 3 ص 552).

علی قسطمونی.

[عَ یِ قَ طَ] (اِخ) (علی اطول...) ابن محمد قسطمونی رومی خلوتی شعبانی. مشهور به قره باش. رجوع به علی اطول قره باش شود.

علی قسنطینی.

[عَ یِ قُ سَ] (اِخ) ابن محمد تمیمی مغربی اشعری قسنطینی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی تمیمی شود.

علی قشلاقی.

[عَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجوجین، بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 12هزارگزی شمال اردبیل، و 4هزارگزی راه شوسهء خیاو به اردبیل. ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای معتدل و 201 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی قشیری.

[عَ یِ قُ شَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن وهب بن مطیع قشیری شافعی. ملقب به محب الدین و مشهور به ابن دقیق العید. فقیه بود و در ماه صفر سال 657 ه . ق. در قوص متولد شد و در رمضان سال 716 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- تحفة اللبیب فی شرح کتاب التقریب. 2- شرح التعجیز، که کامل نشده است. (از معجم المؤلفین از طبقات الشافعیهء سبکی ج 6 ص 241 و الطالع السعید ادفوی ص 217 و دررالکامنهء ابن حجر ج 3 ص 113 و حسن المحاضرهء سیوطی ج 1 ص 238 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 418).

علی قصار.

[عَ یِ قَصْ صا] (اِخ) ابن احمد بغدادی مالکی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن قصار. نام او را به صورت «علی بن عمر بن احمد بغدادی» نیز آورده اند. وی فقیه و اصولی بود و نزد ابوبکر ابهری فقه آموخت و مدتی عهده دار منصب قضا در بغداد بود. و در هشتم ذیقعدهء سال 397 یا 398 ه . ق. درگذشت. او راست: عیون الادلة و ایضاح الملة فی الخلافیات. (از معجم المؤلفین).

علی قصار.

[عَ یِ قَصْ صا] (اِخ) ابن عبدالله بن شاذان بن بتتی قصار. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی (ابن عبدالله بن...) شود.

علی قصارة.

[ع یِ قَصْ صا رَ] (اِخ) ابن ادریس بن علی قصارهء حمیری. وی عالم در تاریخ و نحو و صرف و حساب و عروض و لغت و منطق بود. و در 13 رجب سال 1259 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تحقیق الخبر عمن مات من علماء القرن الثالث عشر. 2- حاشیه بر شرح بنانی بر سلم. (از معجم المؤلفین از سلوة الانفاس کتانی ج 2 ص 265 و دلیل مؤرخ المغرب ص 296).

علی قصارة.

[عَ یِ قَصْ صا رَ] (اِخ)مغربی. وی منطقی بود. او راست: حاشیة علی السلم، که در سال 1249 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین).

علی قطان.

[عَ یِ قَطْ طا] (اِخ) ابن ابراهیم بن سلمة بن بحر قطان قزوینی. مکنی به ابوالحسن. وی از ادبا و فضلای اواخر قرن سوم و نیمهء اول قرن چهارم هجری بود. در سال 254 ه . ق. متولد شد و در سال 345 ه . ق. درگذشت و عدهء بسیاری از دانشمندان آن زمان نزد او دانش آموختند. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 79).

علی قطان.

[عَ یِ قَطْ طا] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن عبدالملک بن یحیی بن ابراهیم حمیری کتامی فاسی. مکنی به ابوالحسن. فقیه و محدث و نحوی ساکن مراکش بود و در سال 618 یا 628 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- بیان الوهم و الایهام الواقعین فی کتاب الاحکام، در حدیث. 2- رفیق الطریق و طریق الرفیق، در فقه و نحو. (از معجم المؤلفین).

علی قطبی.

[عَ یِ قُ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی دمشقی محلی نمراوی شافعی. مشهور به قطبی و ملقب به علاءالدین. فقیه بود و در سال 803 ه . ق. در «نسرالبصل» درگذشت. او راست: 1- کفایة المبتدی فی الفقه. 2- مناسک الحج. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 6 ص 5 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 557).

علی قطیعی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن حسین اصابی قطیعی یمنی شافعی. رجوع به اصابی و علی (ابن حسین...) شود.

علی قطیفی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن احمدبن حسین قطیفی. وی فقیه امامی بود و در سال 1287 ه . ق. درگذشت. او راست: اصول الدین. (از معجم المؤلفین)

علی قطیفی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن سلیمان بن احمد آل حاجی بلادی قطیفی بحرانی. رجوع به علی حاجی شود.

علی قفاص.

[عَ یِ قُ] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی بن ابراهیم جذامی. مشهور به ابن قفاص. وی در 555 ه . ق. متولد شد و در 632 ه . ق. درگذشت. او راست: مختصر کتاب الاستذکار، از ابن عبدالبر. (از معجم المؤلفین از الدیباج ابن فرحون ص 210).

علی قفطی.

[عَ یِ قِ] (اِخ) ابن یوسف بن ابراهیم بن عبدالواحدبن موسی بن احمدبن محمد بن اسحاق شیبانی قفطی مشهور به قاضی اکرم و مکنی به ابوالحسن و ملقب به جمال الدین. وی ادیب و نویسنده و شاعر و نحوی و لغوی و فقیه بود. در سال 568 ه . ق. در شهر قفط از توابع صعید الایمن که جزء استان قنا در مصر است متولد شد و در قاهره پرورش یافت آنگاه به حلب رفت و در آنجا عهده دار وزارت شد و در رمضان سال 646 ه . ق. در این شهر درگذشت. او راست: 1- اخبارالعلماء باخبار الحکماء، مشهور به تاریخ الحکماء. 2- الاصلاح لما وقع من الخلل فی کتاب الصحاح للجوهری. 3- الدر الثمین فی اسماء المصنفین. 4- الکلام علی الجامع الصحیح للبخاری. (از معجم المؤلفین از سیرالنبلاء ذهبی ج 13 ص 277 و الوافی صفدی ج 12 ص 232 و معجم الادباء یاقوت ج 15 ص 175 و تاریخ مختصر الدول ابن عبری و بغیة الوعاة سیوطی ص 358 و شذرات الذهب ابن عماد ج 5). و نیز رجوع به ابن القفطی (جمال الدین ابوالحسن علی...) و مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص 304 شود.

علی قلاوونی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن شعبان (الملک الاشرف)بن حسین بن محمد بن قلاوون. ملقب به الملک المنصور. از سلاطین دولت قلاوونیة در مصر و شام. وی در سال 771 ه . ق. متولد شد. پدر او را در سال 778 ه . ق. ممالیک به قتل رساندند و وی را با وجودی که کودکی بیش نبود به سلطنت برگزیدند و خود به ادارهء ملک پرداختند. و همچنان فتنه انگیزی ادامه داشت چنانکه نائب السلطنهء دمشق نیز از اطاعت سلطان سر پیچید و وبا در مصر شیوع یافت تا در سال 783 ه . ق. علی منصور در سن بیست و دو سالگی به مرض وبا درگذشت و مانند اغلب سلاطین این سلسله هیچ قدرتی در حکومت نداشت. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 105).

علی قلچماق.

[عَ قُ چُ] (اِخ) نام شخصی از فساق است. و قلچماق در ترکی «سائیس» را گویند. (از آنندراج) :
ارشاد بچه پروریت گر هوس شود
برخیز و سر بپای علی قلچماق نه.
ناظم تبریزی (از آنندراج).

علی قلصادی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی قرشی بسطی اندلسی مالکی. مشهور به قلصادی و ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. ریاضیدان و عالم فرائض و منطقی و عروضی و فقیه و صوفی و محدث و نحوی قرن نهم ه . ق. بود. وی بسال 815 ه . ق. متولد شد و در نیمهء ذی الحجهء سال 891 ه . ق. در «باجة» از بلاد افریقیه درگذشت. بسطی منسوب است به «بسطة» و آن شهری است در اندلس. او راست: 1- اشرف المسالک الی مذهب مالک. 2- تقریب الموارث و منتهی العقول والبواحث فی الفرائض. 3- شرح قصیدهء خزرجیة، در عروض. 4- شرح حکم عطائیة، در تصوف. 5- کشف الاسرار عن علم الغبار. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج6 ص 14 و نفح الطیب مقری ج 2 ص 45 و البستان ابن مریم ص 141 و نظم العقیان سیوطی ص 131 و نیل الابتهاج تنبکتی ص 209).

علی قلعی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالمحسن بن محمد بن سالم قلعی مکی حنفی. ادیب و شاعر بود. وی در مکه متولد شد سپس سفری به شام و بلاد ترک و مصر کرد و در سال 1172 ه . ق. در اسکندریه درگذشت. او راست: 1- بدیعیة الانواع العجیبة الاختراع. 2- تکمیل الفضل بعلم الرمل. 3- دیوان شعر. 4- الفرج فی مدح عالی الدرج. (از معجم المؤلفین).

علی قلقشندی.

[عَ یِ قَ قَ شَ] (اِخ) ابن احمد قلقشندی مصری شافعی. وی نسب شناس (نسابه) بود و در حدود سال 790 ه . ق. درگذشت. او راست: قلائد الجمان فی التعریف بقبائل عربان الزمان. (از معجم المؤلفین).

علی قلندر.

[عَ یِ قَ لَ دَ] (اِخ) (امیر...) میکائیل. وی از امرای سلطان طاهر حاکم حله بود. و چون پدرش سلطان احمد از بغداد نزد او آمد وی از پدر بترسید و با امرای خود که از جملهء آنها امیرعلی قلندر میکائیل بود یاغی گشت و از آب بگذشت و سلطان احمد از قرایوسف کمک خواست و در جنگی که بین قرایوسف و سلطان احمد با سلطان طاهر در گرفت طاهر شکست خورد و بقتل رسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 516 شود.

علیقلی تبریزی.

[عَ قُ یِ تَ] (اِخ)اردبیلی تبریزی. متخلص به ماهر. رجوع به علیقلی ماهر شود.

علیقلی خان.

[عَ قُ] (اِخ) (حاج...) ملقب به سردار اسعد. او فرزند سوم حسینقلی خان ایلخانی بختیاری بود. وی یکی از سران جنبش آزادی خواهی و انقلاب در زمان مشروطیت به شمار می رفت. پدرش در شعبان 1299 ه . ق. بدست مسعودمیرزا ظل السلطان کشته شد و او پس از مرگ پدر چند سال در زندان به سر برد. پس از رهایی از زندان به تهران آمد و با امین السلطان بستگی پیدا کرد. هنگامی که ناصرالدین شاه به قتل رسید وی در تهران بود و با پنجاه سوار بختیاری و اولاد کرم خان فقط مراقب حفظ جان اتابک بود که پس از درگذشت شاه، در عمارت گلستان به امر مملکت داری پرداخته بود. در سال 1326 ه . ق. وی در پاریس می زیست و به یاری عده ای از ایرانیان آنجا اردویی تدارک دید و از راه دریا به ایران بازگشت و در جمادی ثانی 1327 ه . ق. وارد تهران شد. وی در کابینهء محمدولی خان سپهدار اعظم، وزیر داخله (کشور) بود. سردار اسعد در چند سال پایان عمر از بینایی محروم و فلج گردید و در نیمهء دوم محرم سال 1336 ه . ق. درگذشت. او علاوه بر شجاعت، قلمی رسا داشت و آثار فراوانی از خود به جای گذاشت که از آن جمله است «تاریخ بختیاری». (از متن و حواشی کتاب انقلاب ایران، تألیف ادوارد براون، ترجمهء احمد پژوه).

علیقلی خان.

[عَ قُ] (اِخ) ابن شاه وردی خان، والی لر کوچک. وی تا آخر عمر به صورت تبعید در خراسان می زیست و برخی اشعار او را نصرآبادی نقل کرده است. (از الذریعهء ج 9 ص 761 از تذکرهء نصرآبادی فصل دوم ص 32 و روز روشن ص 471).

علیقلی خان افشار.

[عَ قُ نِ اَ] (اِخ) وی برادرزادهء نادرشاه افشار بود. هنگامی که نادرشاه به ظلم و ستم و قتل مردم بیگناه پرداخت، در هر گوشه از مملکت ایران طغیان و شورش آغاز شد، از جمله این علیقلی خان در سیستان به مخالفت با عموی خود برخاست و شورش آغاز کرد. و در سال 1160 ه . ق. آنگاه که نادرشاه به قتل رسید بزرگان مملکت وی را به جانشینی او برگزیدند و او خود را به عادلشاه و علیشاه ملقب ساخت و نخست به کلات رفت و خاندان عموی خود را قتل عام کرد و تنها شاهرخ میرزا را که فرزند چهارده سالهء رضاقلی میرزا و نوادهء نادرشاه بود و نسب وی از مادر به خاندان صوفی می رسید باقی گذاشت تا اگر مردم به هواخواهی سلسلهء صفویه برخیزند وی را به سلطنت بنشاند و به نام او فرمانروایی کند. اما این عادلشاه پس از یک سال گرفتار شورش برادرش ابراهیم خان شد و به فرمان برادر وی را نابینا کردند. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه شود.

علیقلی خلخالی.

[عَ قُ یِ خَ] (اِخ)مشهور به واقف خلخالی. رجوع به علیقلی واقف شود.

علیقلی دامغانی.

[عَ قُ یِ] (اِخ) اردبیلی تبریزی دامغانی. متخلص به ماهر. رجوع به علیقلی ماهر شود.

علیقلی ماهر.

[عَ قُ یِ هِ] (اِخ) اردبیلی تبریزی دامغانی. متخلص به ماهر. وی شاعر و نقاش و خطاط قرن یازدهم ه . ق. بود. اصل او از صحرای دامغان است سپس به اردبیل رفت و در آنجا به عطاری اشتغال ورزید. او را دیوانی است. نام او را برخی تذکره نویسان «محمدقلی ماهر» آورده اند. (از الذریعه ج9 ص 761 و 953).

علی قلیوبی.

[عَ یِ قَلْ] (اِخ) ابن علی بن محمد بن احمدبن حبیب قلیوبی. شاعر مصری. وی در ایام العزیز عبیدی میزیست و فرماندهان و منشیان او را مدح میگفت. و در تشبیهات دستی توانا داشت به طوری که برخی او را هم ردیف ابن المعتز دانسته اند. او در حدود سال 412 ه . ق. در اوایل دولت الظاهر علی بن منصور درگذشت. (از الاعلام زرکلی از فوات الوفیات ج 2).

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمدعلی قمی نجفی. وی از فقها بود. در رمضان سال 1283 ه . ق. متولد شد و در 22 جمادی الثانیهء سال 1371 ه . ق. درگذشت و در مقبرهء شیخ نصرالله حویزی دفن گردید. او راست: 1- تنویرالمرآة، در شرح رجال اسانید کافی. 2- شرح تبصره، در فقه. 3- شرح المبتدی و رافع الغواشی عن بعض شبهات الحواشی. 4- شرح هدایة الامة. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعة ج 41 ص 34) (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص 329).

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن ابراهیم بن هاشم قمی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به شیخ اقدم. مفسر و فقیه و اخباری بود و در سال 329 ه . ق. درگذشت. کلینی نزد وی تلمذ کرده است. او راست: 1- اخبار القرآن و روایاته. 2- تفسیرالقرآن. 3- کتاب الشرائع. 4- کتاب الحیض. 5- الناسخ و المنسوخ. (از معجم المؤلفین از الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 222 و الفهرست طوسی ص 89 و معجم الاطباء ج 12 ص 215 و کتاب الرجال نجاشی).

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن ابی طالب قمی نجفی. متخلص به عارف. از شعرای معاصر و ساکن نجف اشرف بود که به قصد معالجهء امراض مزمنی که او را درگیر شده بود آن شهر را ترک گفت و در حدود سال 1325 ه . ق. در گیلان درگذشت. او را دیوان شعری است به عربی. و نیز دیوانی به زبان فارسی دارد که شامل رباعیات اوست لذا آن را «طومار رباعیات» نامیده است. و آن در دو جلد است یکی در توحید و عرفان، و دیگری در مناجات و اخلاق. (از الذریعه ج 9).

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن حسین بن موسی بن بابویه قمی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن بابویه. رجوع به ابن بابویه و علی (ابن حسین بن...) شود.

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن حسین قمی شیعی. ملقب به نورالدین. وی در سال 972 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: نهایة الاَمال فی ترتیب خلاصة الاقوال. (از معجم المؤلفین).

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن حیدربن علی منعل قمی. ملقب به نورالدین. متوفی در حدود سال 980 ه . ق. او راست: 1- شرح مبادی الوصول علامة. 2- نهایة الاَمال فی ترتیب خلاصة الاقوال ابن مطهر، در علم رجال. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص 749) (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص 279).

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن صفدربن صالح رضوی قمی کشمیری. رجوع به علی رضوی شود.

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن عبیداللهبن حسن بن حسین بن بابویه قمی رازی. محدث و حافظ و راوی و مورخ و فقیه بود. وی در سال 504 ه . ق. متولد شد و وفات او پس از سال 585 ه . ق. بوده است. او راست: 1- تاریخ مشایخ الشیعة و مصنفیهم. 2- کتاب الاربعین عن الاربعین من الاربعین فی فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام. (از معجم المؤلفین).

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن محمد بن علی خزاز رازی قمی. مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی خزاز شود.

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ) ابن موسی بن یزداد (یا یزید) قمی نیشابوری حنفی. مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و اصولی و محدث و جهانگرد و مفسر بود. اصل او از عراق بود و در نیشابور سکونت گزید و عمری طولانی کرد و در سال 305 یا 350 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اثبات القیاس والاجتهاد و خبرالواحد. 2- أحکام القرآن. 3- شرح الجامع الکبیر شیبانی. 4- کتاب فی بعض ما خالف فیه الشافعی العراقیین. (از معجم المؤلفین).

علی قمی.

[عَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ)شهریاری. رجوع به علی شهریاری شود.

علی قنائی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن عیسی بن عروة بن جراح قنائی. مکنی به ابوالحسن. وی نویسنده بود و در سال 413 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- طرف خبرالولایة. 2- نوادر الاخبار. (از معجم المؤلفین از کتاب الرجال نجاشی ص 192 و ایضاح المکنون ج 2 ص 679 و هدیة العارفین ج 1 ص 685).

علی قنائی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن محمد بن جعفربن محمد بن عبدالرحیم بن حجون قنائی. ملقب به فتح الدین. وی در سال 708 ه . ق. در قوص درگذشت. او راست: مختصرالروضة. و نیز اشعاری دارد. (از معجم المؤلفین از الطالع السعید ادنوری ص215).

علی قنالی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) (مولی...) ابن اسرافیل قنالی زاده. وی در سال 918 ه . ق. در قصبهء اسبارة از استان حمید متولد شد. و در 979 ه . ق. درگذشت. او راست: رسالهء سیفیه. (از معجم المؤلفین از شذرات الذهب ج 8 ص 388).

علی قنا واسطی.

[عَ یِ قَ سِ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن محمد بن دواس القنا الواسطی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن واسطی. از معاریف علمای نجوم. رجوع به ابوالحسن (علی بن احمدبن...) و تاریخ الحکماء قفطی ص 40 شود.

علی قنبری.

[عَ قَمْ بَ] (اِخ) تیره ای است از ایل «باصری» که آن از ایلات خمسهء فارس است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

علی قنوجی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن لطف الله حسینی قنوجی بخاری. مشهور به صدیق حسن. محدث بود. وی در 19 جمادی الاولای سال 1248 ه . ق. متولد شد و در ماه رجب سال 1307 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تخریج الوصایا من خبایاالزوایا. 2- الخطة فی ذکر الصحاح الستة. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة و فهرست الخدیویة ج 1 ص 34).

علی قوچحصاری.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن موسی بن ابراهیم رومی قوچحصاری. ملقب به علاءالدین. وی در سال 750 ه . ق. متولد شد و مدتی عهده دار مشیخهء اشرفیه در قاهره بود و در سال 841 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- أسئلة علاءالدین، در چند مجلد. 2- حاشیه بر شرح سعد بر مفتاح که بنام «کشف الرموز و مفتاح باب الکنوز» است. 3- شرح اورادالزینیة. (از معجم المؤلفین). و نیز رجوع به علاءالدین قوچحصاری شود.

علی قوچین.

[عَ یِ قو] (اِخ) (امیر...) وی از بزرگان دربار امیرتیمور گورکانی بود و هنگامی که جسد امیرتیمور را میخواستند به سمرقند ببرند او یکی از همراهان جسد بود. و نیز آنگاه که میرزا الغ بیک به قصد سرکوب کردن میرزا میرک احمد که بر اوزجند مسلط بود رفت و اوزجند را تصرف کرد، حکومت آنجا را به دست امیرعلی قوچین و امیر موسیکا و امیرمحمد تابان سپرد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 536 و 592 شود.

علی قورچی.

[عَ یِ] (اِخ) (پهلوان...) وی پس از کشته شدن احمد سیورغتمش اوغانی در جنگ با سلطان احمد، به پیشوایی جرما و اوغان منصوب گشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص318 شود.

علی قورچی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سربند پایین، بخش سربند، شهرستان اراک، واقع در 15هزارگزی جنوب باختری سربند. ناحیه ای است دامنه و سردسیر و دارای 500 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

علی قوشچی.

[عَ یِ] (اِخ) (امیر...) وی از بزرگان دربار سلطان محمد خدابنده اولجایتو بود و پس از آنکه محمد خدابنده خراسان را آرام کرد و عازم دارالملک تبریز شد، این امیرعلی قوشچی از جمله همراهان وی بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 192 و 218 و تاریخ مفصل ایران، مغول، عباس اقبال ص 308 و 321 شود.

علی قوشچی.

[عَ یِ] (اِخ) (ملا...) ابن محمد سمرقندی. وی علاوه بر کتبی که از او ذکر شده است مترجم برهان الکفایهء علی بکری نیز میباشد. رجوع به علاءالدین قوشچی و علی بکری (ابن محمد شریف...) شود.

علی قوصی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن عبدالحق حجاجی مالکی قوصی. وی فقیه و اصولی و مورخ و فلکی مصری بود. در سال 1202 ه . ق. در قوص متولد شد و تحصیلات خود را در جامع أزهر دنبال کرد و به تدریس پرداخت. سپس به غالب کشورهای عرب سفر کرد و در سال 1294 ه . ق. در اسیوط درگذشت. او راست: 1- ایقاظ الوسنان فی العمل بالسنة و القرآن. 2- تشنیف الاسماع بتعریف الاجماع. 3- حاشیه بر قصهء مولد از در دیر. 4- رساله ای در اصطرلاب. 5- شرح خطبهء مختصر سعد تفتازانی بر التلخیص. (از معجم المؤلفین).

علی قولٍ.

[عَ لا قَ لِنْ] (ع ق مرکب) بنابه گفته ای. بنابه روایتی. به قولی.

علی قومناتی.

[عَ یِ] (اِخ) فقیه بود و در حدود سال 800 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- شرح الزیج الشامل یوزجانی. 2- شرح الوقایة فی الفقه، که آن را «العنایة» نامیده است. (از معجم المؤلفین).

علی قونوی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن یوسف قونوی تبریزی شافعی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و متکلم و اصولی و ادیب و صوفی بود. در سال 668 ه . ق. در قونیه متولد شد. سپس به قاهره و از آنجا به دمشق رفت. و امر قضا را در شام عهده دار شد. و در ذی القعده یا شوال سال 729 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست. 1- التعرف لمذهب التصوف للکلابادی. 2- الشافی فی الاصول. 3- شرح الحاوی الصغیر فی فروع الفقه الشافعی. 4- مختصر منهاج الدین للحلیمی فی شعب الایمان. 5- مصنف فی حیاة الانبیاء. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: کشف الظنون ج 1 ص 411 و 420 و... هدیة العارفین ج 1 ص 717. الدرر الکامنة ص 24. طبقات الشافعیهء سبکی ص 144. تاریخ ابن وردی ج 2 ص 291. البدایهء ابن کثیر ج 14 ص 147.

علی قونوی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن صدری قونوی. ملقب به بدرالدین. صوفی بود و در سال 1216 ه . ق. درگذشت. او راست: کشف الاسرار فی شرح الطریقة المحمدیة، در وعظ و ارشاد. (از معجم المؤلفین).

علیقة.

[عَ قَ] (ع اِ) کابین زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شتر که همراه قوم فرستی تا خواربار آورند. (منتهی الارب). شتری که بقصد آوردن خواربار با قومی فرستند در برابر مزد، تا با آن خواربار بیاورند. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة): علّقتُ مع فلان علیقة و أرسلتُ معه علیقة. (منتهی الارب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة). ج، عَلائق.

علیقة.

[عُلْ لَ قَ] (ع اِ) یک دانه عُلّیق و آن گیاهی است که بر درخت می پیچد. (از اقرب الموارد). رجوع به عُلّیق شود.

علی قهستانی.

[عَ یِ قُ هِ] (اِخ)(خواجه...) وی ملقب به علاءالدین بود و اصلش از قهستان است سپس به خوارزم رفت و به ملازمت در گاه امیرتیمور گورکانی پرداخت و منصب خازنی او را به عهده گرفت. پس از درگذشت امیرتیمور، عمال دیوان میرزا شاهرخ شروع به محاسبهء خزانه کردند و مبلغ دوهزار تومان کسری یافتند و میرزا شاهرخ خواجه علی را به این علت به زندان افکند. وی را فرزندی بود به نام نعیم الدین نعمة الله، که با آنکه در علم سیاق و حساب تبحر زیاد نداشت توانست اشتباه بودن این محاسبه را درک کند و مبلغ کسری را به دویست تومان برساند. چون میرزا شاهرخ بر این امر آگاه شد خواجه علی را عفو کرد و این فرزند او بدین وسیله به دربار میرزا شاهرخ وارد شد. (از دستورالوزراء خوندمیر ص 372).

علی قهستانی.

[عَ یِ قُ هِ] (اِخ) ابن حسن قهستانی. مکنی به ابوبکر و ملقب به عمیدالملک. عارض سپاه سلطان محمود غزنوی، و ندیم و رئیس دارالانشاء محمد بن محمود غزنوی. وی شخصی کریم و شوخ طبع و از بزرگان فضلا و ادبای خراسان بود. و او را اشعار بسیاری در مدح محمد بن محمود است. و در حدود سال 420 ه . ق. به بغداد رفت و القادرباللّه و کاتب او عمیدالرؤساء ابوطالب بن ایوب کاتب را مدح گفت. وی بعدها به خدمت سلاجقه پیوست و در سال 431 ه . ق. در آن دولت به مقامات جلیل رسید. ابوبکر علی قهستانی از ممدوحین فرخی شاعر نیز بوده است فرخی چند قصیده در مدح او دارد. سوزنی در حق فرخی و این ممدوح گوید:
فرخی هندی غلامی از قهستانی بخواست
سی غلام ترک دادش خوش لقا و خوش کلام.
(از دیوان فرخی سیستانی چ دبیرسیاقی ص 31) (از معجم الادباء یاقوت چ مصر ج 13 ص 21). و نیز رجوع به ابوبکر (علی بن حسن...) شود.

علی قهستانی.

[عَ یِ قُ هِ] (اِخ) ابن حسین قهستانی. مکنی به ابوبکر. وی شاعری ایرانی بود و او را در هر دو زبان فارسی و عربی شعر است. این بیت از او در الجماهر بیرونی منقول است:
کذا الیواقیت فیما قدسمعت به
من طول تأثیر جرم الشمس فی الحجر.
و این بیت او در امثال و حکم دهخدا ذیل «الجنون فنون» آمده است:
تذکر نجداً و الحدیث شجون
و جن اشتیاقاً و الجنون فنون.
رجوع به الجماهر بیرونی چ حیدرآباد ص 81 و امثال و حکم دهخدا ج 1 ص 241 شود.

علی قهندزی.

[عَ یِ قُ هَ دِ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالله قهندزی نیشابوری ضریر. مکنی به ابوالحسن. وی عروضی بود و در حدود سال 420 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب العروض. و قهندزی منسوب است به قریهء «قهندز» (کهندژ) از قرای نیشابور. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1).

علیقی.

[عُلْ لَ قا] (ع اِ) گیاهی است که بر درخت می پیچد و آن را «علیق» گویند. رجوع به عُلّیق شود. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد).

علی قیچاطی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن عمر بن ابراهیم بن عبدالله کنانی قیچاطی. مکنی به ابوالحسن. ادیب و نویسنده و شاعر و قاری بود. وی در سال 650 ه . ق. متولد شد و در سال 730 یا 760 ه . ق. در غرناطة درگذشت. او راست: التکملة المفیدة لحافظ القصیدة أی الشاطبیة. (از معجم المؤلفین).

علی قیرشهری.

[عَ یِ شَ] (اِخ) ابن مخلص بابا. مشهور به عاشق پاشای قیرشهری. متوفی در سال 733 ه . ق. او راست: معارف نامه، که منظومه ای است به ترکی در احوال سلوک، و آن را در سال 730 ه . ق. تألیف کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص1725).

علی قیروانی.

[عَ یِ قَ رَ] (اِخ) ابن حموش بن مختار قیروانی اندلسی قرطبی. عالم بود و در سال 355 ه . ق. در قیروان متولد شد و در ماه محرم سال 437 ه . ق. درگذشت. او را مصنفاتی است. (از معجم المؤلفین از طبقات النحاة و اللغویین ابن شهبة).

علی قیروانی.

[عَ یِ قَ رَ] (اِخ) ابن عبدالغنی فهری حصری ضریر قیروانی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حصری شود.

علی قیروانی.

[عَ یِ قَ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن داود مالکی قیروانی. مکنی به ابوالحسن. فقیه بود و در جمادی الاولای 539 ه . ق. درگذشت. او راست: زهرالحدائق، که شرح رقائق ابن مبارک است. (از معجم المؤلفین).

علی قیروانی.

[عَ یِ قَ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عیاش قیروانی مالکی عبیدلی. رجوع به علی عبیدلی شود.

علی قیروانی.

[عَ یِ قَ رَ] (اِخ) ابن فضال بن علی بن غالب بن جابربن عبدالرحمان بن محمد بن عمروبن عیسی بن حسن بن زمعهء مجاشعی قیروانی فرزدقی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فرزدقی شود.

علی قیسی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن بُرَید ابودعامهء قیسی. مکنی به ابوالحسن. از ادیبان و راویان بزرگ بود و امیر ابونصر از وی نام برده است. وی از ابونواس و ابوعتاهیة روایت کرد، و ابن ابی طاهر و عون بن محمد کندی از وی روایت دارند. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 105).

علی قیسی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن محمد بن فرحون قیسی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن فرحون. ریاضیدان و از اهل قرطبة بود. وی مدتی در فاس سکونت کرد سپس مجاور مکه گردید و در آنجا در سال 601 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

علی قیسی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف بن مسعود قیسی قرطبی شاعر. ملقب به نظام الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن خروف. رجوع به ابن خروف (ضیاءالدین ابوالحسن...) و علی (ابن محمد بن یوسف بن ...) شود.

علی قیسی.

[عَ یِ قَ] (اِخ) کومی. وی پدر عبدالمؤمن بن علی قیسی کومی اولین سلطان سلسلهء موحدی در افریقیه بود. اصل او از قبیلهء کومیة است و آن قبیله، اندک مردمی در ساحل بحر از اعمال تلمسان بودند. این علی به کاسه گری اشتغال داشت و در تاریخ حبیب السیر برخی از وقایع او و پسرش عبدالمؤمن ضبط شده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 575 شود.

علی قیصری.

[عَ یِ قَ صَ] (اِخ) ابن محمد قیصری رومی حنفی. مشهور به نثاری. رجوع به علی نثاری شود.

علی قیصری.

[عَ یِ قَ صَ] (اِخ) ابن مصطفی قیصری رومی حنفی. مشهور به فردی. رجوع به علی فردی شود.

علیک.

[عَ لَ کَ](1) (ع حرف جر + ضمیر)مرکب از «علی» حرف جر و «ک» ضمیر متصل عربی. بر تو :
ترا ببینم و گویم علیک عین الله
بنام ایزد احسنت و زه نکو پسری.سوزنی.
- علیک(2) گفتن؛ پاسخ سلام دادن. مخفف «علیک السلام» است :
بیزارم از تو و همه یارانت، مر مرا
تا حشر با شما نه علیک است و نه سلام.
ناصرخسرو.
پس علیکش گفت و او را پیش خواند
ایمنش کرد و بنزد خود نشاند.مولوی.
|| (اِ فعل) بگیر. ملازم باش. رجوع به عَلیً شود.
(1) - با فتح «ک» برای مذکر است، و برای مؤنث ضمیر «ک» مکسور میگردد.
(2) - در فارسی «ک» بسکون تلفظ میشود.

علیک.

[عَ یَ] (اِخ) مرکب از: «علی» + «کاف تصغیر یا تحبیب» که آن را نام شخص میگذاشتند. از جمله «خواجه علیک» است که در اسرارالتوحید از او نقل قول شده است. رجوع به اسرارالتوحید ص93 و 135 و 288 و 290 شود.

علیک.

[عَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوه، بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه دارای 276 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

علیک.

[عَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان سلطان آباد، بخش حومهء شهرستان سبزوار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

علی کابلی.

[عَ یِ بُ] (اِخ)(علی پرست...). رجوع به علی پرست کابلی شود.

علی کابلی.

[عَ یِ بُ] (اِخ) ابن مجاهدبن مسلم بن رفیع کابلی رازی کندی. مکنی به ابومجاهد. رجوع به کابلی (ابومجاهد علی بن...) و علی (ابن مجاهدبن مسلم...) شود.

علی کاتب.

[عَ یِ تِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن اسحاق کاتب. از عالمان بود و او را کتابی است در نسب بنی عقیل که در سال 884 ه . ق. تألیف کرده است. (از معجم الادباء ج 12 ص 216).

علی کاتب.

[عَ یِ تِ] (اِخ) ابن ابی فتح کاتب. مشهور به مطوق. رجوع به علی مطوق شود.

علی کاتبی.

[عَ یِ تِ] (اِخ) ابن عمر بن علی کاتبی قزوینی. ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به کاتبی قزوینی و علی (ابن عمربن...) شود.

علی کاتبی قزوینی.

[عَ یِ تِ یِ قَزْ](اِخ) ابن عمر بن علی کاتبی قزوینی. ملقب به نجم الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به کاتبی قزوینی و علی (ابن عمربن...) شود.

علی کارزانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن منصوربن محمد بن ابی المعالی بن احمد حسینی کارزانی الاصل حائری المولد. مشهور به علی الکبیر. رجوع به علی کبیر شود.

علی کازرونی.

[عَ یِ زِ] (اِخ) ابن عباس بن حسین شیرازی کازرونی. مشهور به حاج مجتهد و متخلص به رحمت. شاعر بود و در ابتدای امر به نجف اشرف رفت و نزد آخوند خراسانی تلمذ کرد و به شیراز بازگشت و در هجدهم رجب سال 1343 ه . ق. در این شهر درگذشت. او راست: 1- تقریرات اصول. 2- دیوان شعر، مشتمل بر اشعار عربی و فارسی که در سال 1336 ه . ش. در نود صفحه در شیراز به چاپ رسید. 3- فوائد مشروطیت. (از الذریعه ج 9 ص 743 از فارسنامهء ناصری).

علی کازرونی.

[عَ یِ زِ] (اِخ) ابن محمد بن محمودبن ابی العزبن احمدبن اسحاق بن ابراهیم کازرونی بغدادی شافعی. ملقب به ظهیرالدین. ریاضیدان و فقیه و مورخ و شاعر و لغوی و عالم به علم فرائض بود. تولد او در سال 611 ه . ق. بوده است اما وفاتش را به اختلاف سال 697 ه . ق. و در حدود سال 700 ه . ق. و بعد از سال 700 ه . ق. یاد کرده اند. او راست: 1- روضة الاریب فی التاریخ، در هفده کتاب. 2- السیرة النبویة. 3- کسرالحساب فی الحساب. 4- المنظومة الاسدیة فی اللغة. 5- النبراس المضی ء فی الفقه. (از معجم المؤلفین از الدرر الکامنهء ابن حجر ج 3 ص 119 و طبقات الشافعیهء سبکی ج 6 ص 242 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 923 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 328 و ج 2 ص 714).

علی کاشانی.

[عَ یِ] (اِخ) (ملا...) مشهور به ملا علی حالی. او را اشعاری است که در تحفهء سامی منقول است. (از الذریعه ج 9).

علی کاشانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن خواجه میراحمد محتشم کاشانی. رجوع به علی محتشم شود.

علی کاشانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن قاسم کاشانی کاتب. مکنی به ابوالحسن. وی از نویسندگان مبرز بود و او را برخی از نامه ها است که در معجم الادباء نقل شده است. رجوع به معجم الادباء چ قاهره ج 14 ص 99 و چ مارگلیوث ج 5 ص 295 شود.

علی کاشانی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن کمال الدین حسین کاشانی. ملقب به غیاث الدین. رجوع به غیاث الدین (علی بن کمال الدین حسین کاشانی) شود.

علی کاشف الغطاء .

[عَ یِ شِ فُلْ غِ](اِخ) ابن محمدرضابن موسی بن جعفر کاشف الغطاء نجفی. وی مورخ بود و در حدود سال 1267 ه . ق. متولد شد. و نزد شیخ راضی و شیخ مهدی آل کاشف الغطاء و شیخ جعفر تستری و شیخ محمدحسن مامقانی تلمذ نمود و در اول محرم سال 1350 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الحصون المنیعة فی طبقات الشیعة در نه مجلد بزرگ. 2- سمیرالحاضر و أنیس المسافر، در پنج جلد بزرگ. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص 330) (از معجم المؤلفین).

علی کاشفی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن حسین بن علی کاشفی. از فضلای زمان دولت صفوی. وی در سال 910 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1- انیس العارفین، در پند و اندرز، به فارسی. 2- حرزالامان من فتن الزمان فی علم اسرار الحروف و خواص آیات القرآن. 3- لطائف الطوائف فی قصص و حکایات طریفة. (از معجم المؤلفین).

علی کاشی.

[عَ یِ] (اِخ) (میر...) وی معاصر شاه عباس اول بود و شعر نیز میسرود. نصرآبادی ابیاتی از اشعار او را نقل کرده است. رجوع به تذکرهء نصرآبادی فصل سیزدهم ص 484 شود.

علی کاشی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد مشهور به نصیرالدین کاشی. متکلم و فقیه و محدث متوفی در سال 755 ه . ق. و شهرت او را حلی نیز آورده اند. او راست: 1- الاعتراضات علی تعریف الطهارة. 2- تعلیقات علی هامش شرح الاشارات. 3- حاشیه بر شرح التجرید اصفهانی. 4- حاشیه بر شمسیه. 5- شرح طوالع بیضاوی. (از معجم المؤلفین از فوائدالرضویهء عباس قمی ج 1 ص 326 و تذکرة المتبحرین ص 490).

علی کاشی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن مراد کاشی. ملقب به علاءالدین. متوفی در سال 624 ه . ق. او راست: زبدة اللغة به زبان فارسی، که در دو قسمت است قسمت اول در اسماء و قسمت دوم در افعال. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 953).

علی کاظمی.

[عَ یِ ظِ] (اِخ) ابن حسین بن علی آل محظوظ وشاحی اسدی کاظمی. رجوع به علی محفوظ شود.

علی کاظمی.

[عَ یِ ظِ] (اِخ) ابن عطیفة بن مصطفی بن عیسی بن جلال الدین بن رضاءالدین بن سیف الدین بن میثة بن رضاءالدین بن محمدعلی بن عطیفهء حسنی کاظمی. وی فقیه و ادیب و نحوی و شاعر بود و در سال 1306 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- أنوارالریاض، در فقه. 2- شرح منظومهء درة از بحرالعلوم، در فقه. 3- شرح منظومهء نظام الدین احمد یزدی حائری. (از معجم المؤلفین).

علی کاظمی.

[عَ یِ ظِ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن محسن بن حسن المرتضی اعرجی کاظمی. فقیه متوفی در سال 1349 ه . ق. او راست: 1- تحفة المشتغلین فی شرح باب الاستثناء من شرح بدرالدین. 2- التقریب فی ایضاح التهذیب، در منطق. 3- المقاصد العلیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. (از معجم المؤلفین).

علی کاظمی.

[عَ یِ ظِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی المعالی الصغیربن ابی المعالی الکبیر طباطبایی اصفهانی کاظمی حائری شیعی امامی. رجوع به علی طباطبائی شود.

علی کاظمی.

[عَ یِ ظِ] (اِخ) ابن محمدحسین بن زین العابدین. مشهور به زین التمیمی کاظمی. رجوع به علی تمیمی شود.

علی کاظمی.

[عَ یِ ظِ] (اِخ) ابن مکی کاظمی. ادیب و شاعر متوفی در سال 1246 ه . ق. او را مجموعه ای است از اشعار. (از معجم المؤلفین).

علی کاکی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین کاکی. وی برادر ماکان بن کاکی است و در گرگان میزیست. پس از درگذشت ابوالقاسم جعفربن ناصرکبیر (304-311 ه . ق.) که حاکم طبرستان و مدعی حسن بن قاسم داعی صغیر، در حکومت بود، برادرزادهء او ابوعلی محمد بن ابوالحسین احمدبن ناصر کبیر (312-315 ه . ق.) در آمل علم حکومت برافراشت. اما ماکان بن کاکی که از امرای گیلان بود و دخترش در حرمسرای ابوالقاسم جعفربن ناصر کبیر می زیست، دخترزادهء خود اسماعیل بن ابی القاسم را با وجود خردسالی به پادشاهی برداشت و ابوعلی محمد را دستگیر کرد و نزد برادر خود علی بن حسین کاکی به گرگان فرستاد. علی بن حسین مقدم ابوعلی را گرامی داشت و با وی به احترام رفتار کرد و شبها با او مجالس عیش و نشاط به پا می کرد، و سرانجام شبی ابوعلی پهلوی علی بن حسین را با کارد بدرید و خود حکومت بلاد جرجان را به دست گرفت و آنگاه مازندران را نیز تسخیر کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 414). و نیز رجوع به سادات علوی، ذیل شرح حال «داعی صغیر» در این لغت نامه شود.

علی کامل.

[عَ مِ] (اِخ) ابن علی محمد (علی فهمی کامل...). نویسنده و مورّخ و سیاستمدار بود. وی در سال 1287 ه . ق. در قاهره متولد شد و در مدرسهء زبانهای خارجی و دبیرستان نظام تحصیل کرد و وارد ارتش شد سپس از ارتش استعفا داد و با برادرش مصطفی کامل در جنبشهای ملی شرکت کرد و حزب وطنی را تأسیس کردند و سرانجام در بیست وششم جمادی ثانیهء سال 1345 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- الاقتصاد السیاسی. 2- سیرة مصطفی کامل فی أربعة و ثلاثین ربیعاء در نه جلد. 3- المسألة المصریة. (از معجم المؤلفین).

علی کامی.

[عَ یِ] (اِخ) قزوینی. رجوع به علی قزوینی شود.

علی کانی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنار بروژ، بخش صومای، شهرستان ارومیّه. دارای 153 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی کاون.

[عَ یِ ؟] (اِخ) (امیر شیخ...) وی برادر طغاتیمور بود. در سال 741 ه . ق. این امیر شیخ علی کاون، برادر خود طغاتیمور را ملامت کرد که دو نوبت به عراق لشکر کشیده است ولی در هر دو نوبت شکست خورده است و برای اینکه آن شکست ها را جبران کند، شیخ علی خود به عراق آمد ولی در حدود ابهر زنجان از سپاهیان ملک اشرف شکست خورد و به مازندران گریخت. و در همان سال از طرف برادر مأمور سرکوب سربداران شد اما در جنگی که با امیرمسعود و شیخ حسن جوری کرد به قتل رسید. (از تاریخ مفصل ایران، مغول، عباس اقبال ص 361 و 470) (حبیب السیر چ خیام ص 360).

علی کاهی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام، بخش قلعه نو، شهرستان شاهرود. دارای 100 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

علیک السلام.

[عَ لَ کَسْ سَ](1) (ع، جمله اسمیه دعایی) درود بر تو باد. در جواب سلام گویند :
بدو گفت شعبه [ فرستادهء سعد ] که ای نیک نام
اگر دین پذیری علیک السلام. فردوسی.
زهی سعادت من کم تو آمدی به سلام
خوش آمدی و علیک السلام و الاکرام.
سعدی (غزلیات).
(1) - بفتح «ک» برای مذکر است، و در تأنیث «ک» آن مکسور میگردد، ولی در فارسی غالباً رعایت نمیشود.

علی کبیر.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی عاملی جبعی اصفهانی. مشهور به شیخ علی صغیر و یا شیخ علی کبیر. رجوع به علی صغیر شود.

علی کبیر.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن منصوربن محمد بن ابی المعالی بن احمد حسینی کازرانی الاصل حائری المولد و المدفن، مشهور به علی الکبیر. وی در سال 1207 ه . ق. در کربلاء درگذشت. او را تصنیفاتی است. (از معجم المؤلفین).

علی کتامی.

[عَ یِ کُ] (اِخ) ابن جعفربن فلاح کتامی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن فلاح. از بزرگترین وزرای حکومت الحاکم بامرالله فاطمی در مصر بود. وی فرماندهی لشکریان الحاکم را که به شام میرفتند بر عهده داشت. در سال 406 ه . ق. مریض شد و خلیفه به تن خویش به عیادت او رفت. سپس به وزیرالوزراء ذوالریاستین الاَمر المظفر قطب الدولة ملقب گردید. و در حال 409 ه . ق. بدست دو سوار ناشناس در قاهره به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی از الاشارة الی من نال الوزارة ص30).

علی کتامی.

[عَ یِ کُ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن عبدالملک بن یحیی بن ابراهیم حمیری کتامی فاسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قطان شود.

علی کتامی.

[عَ یِ کُ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالملک بن یحیی بن ابراهیم بن یحیی کتامی. مشهور به ابن قطان و مکنی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و محدث و از اهالی فاس بود. اصلش از قرطبة است و در سال 628 ه . ق. در سجلماسة درگذشت. او راست: 1- بیان الوهم و الایهام فی الحدیث. 2- شرح أحکام عبدالحق. 3- مقالات فی الاوزان. 4- النزع فی القیاس. 5- النظر فی احکام النظر. (از معجم المؤلفین از سیرالنبلاء ذهبی ج 13 ص 196 و التکملهء ابن أبار ص 686 و تذکرة الحفاظ ذهبی ج 4 ص 192 و نیل الابتهاج تنبکتی ص 200 و کشف الظنون حاجی خلیفه).

علی کثیری.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن عمر بن جعفربن عبدالله بن کثیر کثیری. سلطان «شبام» در حضرموت. وی در سال 906 ه . ق. در شبام متولد شد و به راه تصوف گروید و کسب ادب نیز کرد. در سال 943 ه . ق. به مخالفت با بدربن عبدالله حاکم شبام برخاست و شورش کرد و آنجا را به زیر سلطهء خویش درآورد و در حدود پانزده سال بر آنجا فرمانروایی کرد و درین هنگام از سلطان بدر شکست خورد و زندانی گشت و در سال 977 ه . ق. آزاد گردید و در سال 981 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

علی کج کینه.

[عَ یِ کَ نَ] (اِخ)(سلطان...) وی به همراهی امیر مغول از جانب ابوالغازی سلطان حسین میرزا حاکم بلخ بود. و سلطان محمود میرزا چون جهت تصرف بلخ به آن حوالی آمد، دروازه ها را به روی او بستند، اما این سلطان علی کج کینه به هواخواهی سلطان محمودمیرزا، دروازهء خواجه عکاشه را به روی سپاهیان او گشود و بلخ به تصرف سلطان محمود درآمد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 153 شود.

علی کحال.

[عَ یِ کَحْ حا] (اِخ) ابن عیسی بن علی کحال. طبیب بود و در امراض چشم تخصص داشت و در سال 430 ه . ق. درگذشت او راست: تذکرة الکحالین فی العین و أمراضها. و صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی «اندر علاج شرتاق» از وی نقل کند. (از معجم المؤلفین از عیون التواریخ ابن شاکر ص 182 و فهرس مخطوطات الطب بالظاهریة و عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج 1 ص 247 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 390 و فهرست کتابخانهء دانشگاه تهران ج 3 ص 732). و رجوع به ذخیرهء خوارزمشاهی شود.

علی کراع النمل.

[عَ یِ کُ عُنْ نَ] (اِخ)ابن حسن هنائی. مشهور به کراع النمل و دوسی و مکنی به ابوالحسن. لغوی و از اهل مصر بود. وی بر مذهب کوفیان بود و از بصریها نیز استفاده کرد. وفات او را 307 و 309 و 310 ه . ق. نوشته اند. او راست: 1- امثلة الغریب علی اوزان الافعال. 2- المصحف. 3- المنجد فیما اتفق لفظه و اختلف معناه. 4- المنضد. 5- المنظم. (از معجم المؤلفین از الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 83 و معجم الادباء ج 12 ص 13 و انباءالرواة قفطی ج 2 ص 240 و بغیة الوعاة سیوطی ص 333 و کشف الظنون ص 168).

علی کران.

[عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق، بخش مرکزی شهرستان خیاو و دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی کردلو.

[عَ کُ] (اِخ) یکی از طوایف ایل قشقائی ایران است که مرکب از صدخانوار و ساکن کوهمره میباشد. (از جغرافیای سیاسی ایران ص 84).

علی کردیلی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) (علی یوسف...) لقب او را «جریدلی» نیز گفته اند. رجوع به علی جریدلی شود.

علی کرکانی.

[عَ یِ کُ رَ] (اِخ) (شیخ...) مکنی به ابوالقاسم. از عرفای مشهور اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم ه . ق. و معاصر با شیخ ابوسعید ابوالخیر و سلطان محمود غزنوی بود. نسب او به سه واسطه به شیخ جنید میرسد و وی در نیشابور ساکن بود و بسیاری از کرامات او در نامهء دانشوران مذکور است. رجوع به نامهء دانشوران ج 2 ص 271 شود.

علی کرکی.

[عَ یِ کَ رَ] (اِخ) ابن حسین بن عبدالعالی کرکی عاملی. مشهور به محقق ثانی، و محقق کرکی، و شیخ علائی، و مولی مروج. فقیه بود و در 29 ذی حجهء سال 940 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- جامع المقاصد فی شرح القواعد، در فقه. 2- حاشیه بر شرائع. 3- الرسالة الجعفریة. 4- الرضا (ع). 5- صیغ العقود والایقاعات. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعة ج 41 ص 174 و روضات الجنات خوانساری ص 402 و هدیة العارفین ج 1 ص 744 و فوائدالرضویة ج 1 ص303 و امل الاَمل ص 443).

علی کرکی.

[عَ یِ کَ رَ] (اِخ) ابن محمد حر عاملی کرکی. رجوع به علی حر شود.

علی کرکی.

[عَ یِ کَ رَ] (اِخ) ابن هلال کرکی. پدرش مشهور به منشار بوده است. وی فقیه و ساکن اصفهان بود و در سال 984 ه . ق. در آنجا درگذشت و جسدش به مشهد رضا(ع) منتقل شد. او راست: کتاب الطهارة که آن را به فرمان شاه طهماسب نگاشت. (از معجم المؤلفین از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 200).

علی کرمانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ملقب به عمادالدین و متخلص به عماد و مشهور به عماد فقیه و خواجه عماد فقیه. از عرفای قرن هشتم ه . ق. رجوع به عمادالدین کرمانی شود.

علی کرمانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن حسین بن علی کرمانی. صوفی متوفی در حدود سال 470 ه . ق. او راست: سراج الشریعة و منهاج الحقیقة. (از معجم المؤلفین).

علی کرمانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن محمود کرمانی شافعی. ملقب به ضیاءالدین. وی در سال 830 ه . ق. در قید حیات بود و در آن وقت سنش بیش از نود سال بوده است. او راست: ضوءالمشارق الجدیر بالوضع علی المفارق (یا ضیاءالمشارق...) در چهار مجلد. (از معجم المؤلفین).

علی کریدی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن احمد کریدی حنفی. ملقب به شکری. فقیه و عالم فرایض و فلکی و مفتی قندیه بود. و در سال 1257 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- شرح زیج حسین حسنی منجم. 2- الفتاوی الشکریة. 3- کتاب الفرائض. (از معجم المؤلفین).

علی کزبری.

[عَ یِ کُ بَ] (اِخ) ابن احمدبن علی کزبری. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. عالم است و او را ثبتی است. (از معجم المؤلفین).

علی کسائی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن حمزة بن عبدالله بن عثمان اسدی کوفی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به کسائی. قاری و تجویددان و لغوی و نحوی و شاعر. رجوع به کسائی شود.

علی کسروی.

[عَ یِ کِ رَ] (اِخ) ابن مهدی بن علی بن مهدی کسروی اصفهانی بغدادی شافعی. مکنی به ابوالحسن. وی ادیب و حافظ و نحوی و شاعر و راوی بود. و پیش از سال 289 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: 1- الاعیاد و النواریز. 2- تأویل الاحادیث المشکلات الواردة فی الصفات. 3- کتاب الخصال، که در آن اشعار و حکم و امثال را جمع آوری کرده است. 4- مراسلات الاخوان و محاورات الخلان. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 247). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: طبقات الشافعیهء اسنوی ص 153. الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 150. معجم الادباء یاقوت ج 15 ص 88. بغیة الوعاة سیوطی ص 356. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 705. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 678. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص 220 و ج 2 ص 463.

علی کشمیری.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن صفدربن صالح رضوی قمی کشمیری. رجوع به علی رضوی شود.

علی کعبی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن محمود کعبی. مکنی به ابوالقاسم. او راست: تاریخ بلخ. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 289).

علی کفراوی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن ابراهیم بن علی بن یوسف سبتی عاملی کفراوی. رجوع به علی سبتی شود.

علی کفراوی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) عاصی عاملی کفراوی. متوفی در حدود سال 1300 ه . ق. در نجف. او راست: حاشیه ای بر معالم. (از معجم المؤلفین).

علی کفرطابی.

[عَ یِ کَ فَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن بختیشوع کفرطابی. وی چشم پزشک و کحال از اهالی «کفرطاب» در سوریه بود و وفات وی بعد از سال 460 ه . ق. است. او راست: تشریح العین. (از الاعلام زرکلی).

علی کلاالتقدیرین.

[عَ لا کِ لَتْ تَ رَ](ع ق مرکب) بر هر دو فرض.

علی کلایه.

[عَ کَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان املش، بخش رودسر، شهرستان لاهیجان و سکنهء آن 240 تن است. آب آن از رودخانهء پل رود تأمین می شود. و محصول آن برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

علی کلبشاوی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن ابوبکر انصاری شافعی. مشهور به کلبشی و کلبشاوی. رجوع به علی انصاری شود.

علی کلبشی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابراهیم بن ابوبکر انصاری شافعی. مشهور به کلبشی و کلبشاوی. رجوع به علی انصاری شود.

علی کلبی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن ابی الحسین حسنی کلبی مکنی به ابوالقاسم. وی از امیران صقلیة (سیسیل) بود. در سال 360 ه . ق. برادرش احمد که حاکم بر این جزیره بود برای فرماندهی ناوگان المعز فاطمی به مصر رفت و وی به جانشینی او به حکومت نشست و در سال 372 ه . ق. در جنگی که با «اوتون دوم» امپراتور آلمان در نزدیکی صقلیة کرد به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی از اعمال الاعلام ص 51 و البیان المغرب ج 1 ص 238 و ابن خلدون ج 4 ص 210 و المسلمون فی جزیرة صقلیة ص 152).

علی کلبی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن سلیمان کلبی. مکنی به ابونوفل. محدث است و از ولیدبن مسلم بن نوفل بن ابی عقرب روایت کند. و نیز رجوع به ابونوفل شود.

علی کل حالٍ.

[عَ لا کُلْ لِ لِنْ] (ع ق مرکب) به هر حال. به هر جهت. در هر حال.

علی کلینی.

[عَ یِ کُ لَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن علان. مکنی به ابوالحسن. از محدثان امامیهء زمان غیبت صغری. رجوع به علان کلینی شود.

علیکم.

[عَ لَ کُ] (ع حرف جر + ضمیر)(از: «علی» حرف جر + «کم» ضمیر متصل عربی در حال نصب و جر برای جمع مذکر مخاطب) بر شما.
- علیکم السلام؛ بر شما درود باد! در جواب سلام، برای جمع آید.
|| (اِ فعل) بگیرید. ملازم باشید. رجوع به عَلی شود.
- علیکم بالاحمرین؛ برای شما دو سرخ لازم باشد. حدیث است و منظور این است که نان و گوشت در غذا، اصل و عمده است. (از امثال و حکم دهخدا).
- علیکم بالحفظ، لا بجمع الکتب.؛ (علی (ع) از امثال و حکم دهخدا)؛ بر شماست که مطالب را حفظ کنید و به خاطر سپارید، نه آنکه به جمع آوری کتب بپردازید.
- علیکم بالسواد الاعظم (حدیث)؛ پیوسته ساکن شهرهای بزرگ و پرجمعیت باشید. ان الجفا و القسوة فی الفدادین، علیکم بالسواد الاعظم. (امثال و حکم دهخدا)؛ همانا جفا و قساوت در شتربانان و چوپانان و خربندگان است، بر شما است سکونت در شهرهای پرجمعیت. تمثل:
ده مرو ده مرد را احمق کند
عقل را بی نور و بی رونق کند
قول پیغمبر شنو ای مجتبی
گور عقل آمد وطن در روستا.مولوی.
و گاهی شعرا «السواد الاعظم» را به معنای لغوی کلمه گرفته اند، یعنی سیاهی بزرگ. و چون شهر از دور به سیاهی زند، مجازاً از آن به سواد تعبیر کرده اند و از سواد اعظم بدین تعبیر شهر بزرگ اراده کرده اند. و بیت ذیل موهم هر سه معنی مجازی و اصلی است :
من نه خود می روم اندر پی آن زلف بخم
مصطفی گفت: علیکم بسواد الاعظم.
- علیکم بالمدن ولو جارت، و علیکم بالطرق -ولو دارت، و علیکم بالسواد الاعظم.؛ (علی (ع) از احادیث مثنوی ص 75 از سفینة البحار ج 1 ص 146)؛ در شهرها سکونت گزینید، اگرچه جور و ستم در آن باشد، و از راههای هموار بروید، اگرچه دور و گردش داشته باشد، و شهرهای پرجمعیت را برای سکونت برگزینید.
- علیکم بحفظ السرائر فان الله تعالی مطلع -علی الضمائر.؛ (حسن بن علی (ع) از امثال و حکم دهخدا)؛ بر شما است حفظ و نگهداری اسرار، چه خداوند متعال بر مکنونات دلها آگاه است.
- علیکم بدین العجائز (حدیث)؛ بر شماست دیانت پیرزنان. توضیح آنکه عجوزی را پرسیدند خدای تعالی را به چه دانستی؟ گفت: به چرخ خود که تا دست بر آن دارم گردد، و چون بازدارم بایستد. (از امثال و حکم دهخدا).

علی کماجی.

[عَ کُ] (اِخ) مردی کماج فروش بود که سری بسیار بزرگ داشت گوئی که دو جمجمه به هم پیوسته داشت. و کسانی را که سری بزرگ داشتند به وی تشبیه میکردند و میگفتند «مثل علی کماجی». (از یادداشت مرحوم دهخدا).

علی کمر.

[عَ کَ مَ] (اِخ) دهی است از بخش نمین، شهرستان اردبیل و دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی کمره ای.

[عَ یِ کَ مَ رَ] (اِخ)فراهانی. مشهور به آقاشیخ. رجوع به علی آقاشیخ شود.

علی کمونه.

[عَ یِ کَمْ مو نَ] (اِخ) وی برادرزادهء محمد ثانی، و از خدمتکاران شاه طهماسب بود و شعر نیز میسرود. برخی از اشعار او در تحفهء سامی نقل شده است. (از الذریعه ج 9 ص 762).

علی کنانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن ابراهیم کنانی فیجاطی. مکنی به ابوالحسن. متوفی در سال 720 ه . ق. او راست: التکملة المفیدة لحافظ القصیدة الشاطبیة فی القراءات. (از کشف الظنون ص 649).

علی کنانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن عمر بن ابراهیم بن عبدالله کنانی قیچاطی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قیچاطی شود.

علی کنانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن محمد بن صائغ کنانی. متوفی در سال 680 ه . ق. او راست: شرح جمل ابوالقاسم زجاجی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 604).

علی کنانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن عبدالرحمان بن عراق شامی حجازی شافعی کنانی. مشهور به ابن عراق و ملقب به سعدالدین. رجوع به علی حجازی (ابن محمد بن ...) شود.

علی کنانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن محمد بن عمیر نحوی کنانی. مکنی به ابوالحسن. وی از یاران محمد بن حسن بن مقسم بود و در سال 416 ه . ق. امالی ثعلب را از او روایت کرده است. (از معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج 14 ص 245 و چ مارگلیوث ج 5 ص 378).

علی کنانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی بن احمدبن حجر عسقلانی مصری کنانی شافعی. مشهور به ابن حجر. رجوع به علی عسقلانی شود.

علی کنانی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن مقلدبن نصربن منقذ کنانی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به سدیدالملک. وی شاعر و امیری شجاع و کریم بود. او اولین تن از بنی منقذ است که بر قلعهء «شیزر» واقع بین معرة و حماة دست یافت. این قلعه در دست رومیان بود و وی در سال 474 ه . ق. آن را تسخیر کرد و تا سال 479 که سال وفات اوست در آنجا بود. او را دیوان شعری است. (از الاعلام زرکلی).

علی کندی.

[عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق، بخش قره آغاج، شهرستان مراغه. دارای 116 تن سکنه. آب آن از چشمه سارها تأمین می شود. و محصول آن غلات و نخود و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی کندی.

[عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. این ده مشهور به علوکندی است. رجوع به علوکندی شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی کندی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن جبارهء کندی محلی سخاوی مالکی. ملقب به شرف الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جبارة. رجوع به علی (ابن جبارة...) شود.

علی کندی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن ثروان بن حسن کندی. مکنی به ابوالحسن. وی پسر عم تاج الدین ابی الیمن زیدبن حسن کندی است و عماد او را در «خریدة» ذکر کرده و اصل او را از خابور دانسته است. او در دمشق به کثرت فضل و دانش و نیکی شعر مشهور بود و پس از سال 565 ه . ق. درگذشت. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 105).

علی کندی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن محمد کندی. آل باکثیر. فقیه و شاعر از اهالی حضرموت بود. و در سال 1081 ه . ق. در شهر تریس از شهرهای حضرموت متولد شد و در سال 1145 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: 1- بدیعیة و شرح آن. 2- الدلیل القویم لاهل تریم. (از معجم المؤلفین).

علی کندی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن مجاهدبن مسلم بن رفیع کابلی رازی کندی. مکنی به ابومجاهد. رجوع به کابلی (ابومجاهد علی بن...) و به علی (ابن مجاهدبن مسلم...) شود.

علی کندی.

[عَ یِ کِ] (اِخ) ابن مظفربن ابراهیم (یا هدیة)بن عمر بن یزید اسکندرانی وداعی دمشقی. متوفی در 716 ه . ق. رجوع به علاءالدین (ابن مظفر...) شود.

علی کنی.

[عَ یِ کَ] (اِخ) ابن قربانعلی بن قاسم بن محمدعلی آملی کنی تهرانی. از فقهای بزرگ امامیه در نیمهء دوم قرن سیزدهم بود. وی در سال 1220 ه . ق. در قریهء کن واقع در دوفرسخی شمال تهران متولد شد و به قصد تحصیل مسافرتهای بسیار و طولانی کرد. سرانجام در اواخر عمر به «کن» بازگشت و در بیست وهفتم محرم سال 1306 ه . ق. در سن 86سالگی درگذشت و در شهر ری در جوار مرقد شاه عبدالعظیم دفن گردید. و پس از چندی که جسد ناصرالدین شاه قاجار را نیز در آنجا دفن کردند، مقبرهء شیخ علی کنی در گوشه ای از مقبرهء ناصرالدین شاه قرار گرفت. او راست: 1- تحقیق الدلائل فی شرح تلخیص المسائل. 2- توضیح المقال فی علم الدرایة و الرجال. 3- القضاء و الشهادات، در سه جلد. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص 332 و معجم المؤلفین از الاعلام زرکلی ج 5 ص 138 و اعیان الشیعهء عاملی ج 42).

علی کوتوال.

[عَ یِ کوتْ] (اِخ) وی از جانب شاه منصور به ضبط ولایت شیراز اشتغال داشت که در سال 795 ه . ق. امیرتیمور گورکانی از راه شوشتر به آن شهر وارد شد و علی کوتوال از وی شکست خورد و به شوشتر فرار کرد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص223 شود.

علی کوتی.

[عَ یِ] (اِخ) فقیه و خطاط بود. وی از شاگردان محمود شکری آلوسی و علی آلوسی و عبدالوهاب نائب بوده است. و عهده دار امامت در جامع اصفیه بود و در بعقوبة نیز مدتی به افتاء مشغول شد و در سال 1335 ه . ق. در بغداد درگذشت و در مقبرهء غزالی دفن شد. (از معجم المؤلفین).

علی کوچک.

[عَ چَ / چِ] (اِخ) ابن بکتکین. ملقب به زین الدین. رجوع به زین الدین (علی کوچک...) شود.

علی کورانی.

[عَ یِ] (اِخ) (ملا...) شافعی. متکلم و منطقی بود و نام وی در هدیة العارفین بصورت علی بن محمد کورانی آمده است. وی مدتی امامت مسجد جرجیس را در شهر موصل عهده دار بود و در همین شهر در سال 1094 ه . ق. درگذشت. او راست 1- حاشیه بر شرح شمسیهء قطب. 2- حاشیه بر شرح عقائد نسفی از تفتازانی. (از معجم المؤلفین).

علی کوری.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان زبرخان، بخش قدمگاه شهرستان نیشابور. واقع در 15هزارگزی شمال قدمگاه. و دارای 256 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمد کوفی علوی. مکنی به ابوالقاسم. فقیه و اصولی و متکلم و حکیم و مفسر و از افاضل امامیه بود. و در جمادی الاولی 352 ه . ق. در کرمی از ناحیهء فسا درگذشت. او راست: 1- تثبیت نبوة الابناء. 2- تفسیر القرآن. 3- کتاب الاصول. 4- کتابی در فقه، بر روش و ترتیب کتاب مزنی. 5- معرفة وجوه الحکمة. (از معجم المؤلفین). و رجوع به مآخذ ذیل شود: الفهرست طوسی ص 91. کتاب الرجال نجاشی ص 188. الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 192 ایضاح المکنون ج 1 ص 11 و 51 و... و اعیان الشیعه ج 41 ص 44. هدیة العارفین ج 1 ص 681. روضات الجنات خوانساری ص 382. و نیز رجوع به ابوالقاسم (علی...) شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن اسباط بن سالم کوفی شیعی. مکنی به ابوالحسن. وی مقری و مفسر و عالم در بعض علوم بود و در اواسط قرن سیزدهم ه . ق. میزیست. او راست: 1- تفسیرالقرآن. 2- کتاب الدلائل. 3- کتاب المزار. 4- کتاب النوادر. (از معجم المؤلفین).

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن شعیب بن میثم بن یحیی تمار اسدی کوفی بصری میثمی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی میثمی شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن جبلهء کوفی. مکنی به ابوالحسن. تابعی است. و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن فضال بن عمر بن ایمن کوفی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن فضال. وی عالم و فقیه و محدث و مفسر و واعظ بود و در حدود سال 206 ه . ق. متولد شد و در 290 درگذشت. او راست: 1- التفسیر. 2- الجنة و النار. 3- الطب. 4- المواعظ. 5- الوضوء و الصلاة. (از معجم المؤلفین از الفهرست طوسی ص 92 و منتهی المقال ابوعلی ص 21 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 80 و ج 2 ص 93 و... و منهج المقال میرزا محمد ج 2 ص 230 و منتهی المقال مامقانی ج 2 ص 235). و رجوع به مصنفی علم الرجال ص 274 شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسن بن محمد طائی جرمی کوفی. مشهور به طاطری و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی طاطری شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسن کوفی. مکنی به ابوالشعثاء. محدث بود و از حفص بن غیاث روایت کرد. و نیز رجوع به ابوالشعثاء (علی بن...) شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حسین بن طریف کوفی. مکنی به ابومنذر. نسب شناس بود و در سال 768 ه . ق. درگذشت. او راست: شجرة آل العباس. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص1027).

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن حمزة بن عبدالله بن اسدی کوفی. مشهور به کسائی و مکنی به ابوالحسن. مقری و تجویددان و لغوی و نحوی و شاعر. رجوع به کسائی شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن رؤیم کوفی. او را پنجاه ورقه شعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن غراب فزاری کوفی. مکنی به ابوالحسن. تابعی است. و نیز رجوع به ابوالحسن (علی ابن...) شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن جعفر کوفی حمانی. رجوع به علی حمانی شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن عبدوس کوفی. مکنی به ابوالحسن. او راست: معانی التحمید و الدعاء. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1729).

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن زبیر قرشی کوفی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن زبیر. رجوع به علی قرشی شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد برزج کوفی شیعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی برزج شود.

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن مسهر کوفی. مکنی به ابوالحسن. وی مولای بنی قریش بود و در موصل و سپس در ارمینیة عهده دار امر قضاوت گردید و در این شهر اخیر بینایی خویش را از دست داد و به کوفه بازگشت و در سال 189 ه . ق. درگذشت. او را احادیثی در کتب ستة است. (از الاعلام زرکلی از نکت الهمیان ص 219 و تهذیب التهذیب ج 7 ص 383).

علی کوفی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن یقطین بن موسی کوفی بغدادی. وی در سال 124 ه . ق. در کوفه متولد شد و در 182 ه . ق. در بغداد درگذشت. آنگاه که ابومنصور دوانیقی خلیفهء عباسی به قصد ساختن شهر بغداد زمین آن ناحیه را بازرسی می کرد، این علی بن یقطین نیز همراه او بود و حکایتی در این مورد نقل می کند که در تاریخ حبیب السیر آمده است. او راست: 1- کتاب ماسئل عنه جعفرالصادق من الملاحم. 2- کتاب مناظرة الشاک بحضرة جعفرالصادق علیه السلام. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الفهرست طوسی ص 90. الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 224. کتاب الرجال نجاشی ص 194. منتهی المقال ابوعلی ص 226. منهج المقال میرزا محمد ص 240. تنقیح المقال مامقانی ج 2 ص 315. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 667. و نیز رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 213 شود.

علی کوکبانی.

[عَ یِ کَ کَ] (اِخ) ابن صلاح الدین بن علی بن صلاح الدین حسنی کوکبانی. ملقب به جمال الدین. مورخ بود و در حدود سال 1120 ه . ق. متولد شد. و در 1219 ه . ق. در صنعاء درگذشت. او راست: 1- اتحاف الخاصة بتصحیح الخلاصة. 2- دررالاصداف. 3- المختصر المستفاد من تاریخ العماد. 4- منهج الکمال النفسی بمعرفة الکلام القدسی، که در یک مجلد بزرگ است و آن را به ترتیب حروف الفبا نگاشته است. (از معجم المؤلفین از ملحق البدرالطالع زبارة ص 165).

علی کوکبانی.

[عَ یِ کَ کَ] (اِخ) ابن علی سوادی کوکبانی. فقیه یمانی و از زیدیه بود. و در سال 1316 ه . ق. درگذشت. 25 تألیف به وی نسبت داده اند که از آن جمله است: 1- رسائلی در مساحت و غیره. 2- نجاة العبد فی ارکان الاسلام الخمسة. 3- نظم الازهار، در فقه. (از معجم المؤلفین از الاعلام زرکلی ج 5 ص 130).

علی کولی.

[عَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی، بخش مرکزی شهرستان دزفول. دارای 100 تن سکنه. آب آن از رودخانهء دز تأمین میشود. و محصول آن غلات و برنج و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

علی کومی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان برکشلو، بخش حومهء شهرستان ارومیه. دارای 100 تن سکنه. آب آن از نهر شهرچای تأمین میشود. و محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی کوه دروغان.

[عَ یِ هِ دُ] (اِخ)(سپه سالار...) از سرداران سپاه سلطان محمد خوارزمشاه و مشهور به «دروغینی» یا «کوه دروغان» بوده است. رجوع به علی دروغینی شود.

علیکه.

[عَ کَ] (اِخ) ابن خالق. وی پس از درگذشت امیرتیمور گورکانی، مدتی بر تبریز تسلط داشت و بر مردم ستم میکرد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 562 شود.

علیکه بخشی.

[عَ کَ ؟] (اِخ) وی از جانب امیر نظام الدین شیخ علی طغانی ضبط برج چهل حجره را در بلخ به عهده داشت و در سال 902 ه . ق. که ابوالغازی سلطان حسین میرزا بایقرا این شهر را محاصره کرده بود این علیکه بخشی قصد خیانت کرد و می خواست آن برج را در اختیار سپاه بایقرا بگذارد. اما امیر شیخ علی بموقع متوجه گشت و قصد کرد علیکه بخشی را دستگیر کند و علیکه بخشی خود را از بالای برج چهل حجره به خندق شیخ حاجی انداخت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص210 و 211 شود.

علیکه تکتش.

[عَ کَ ؟] (اِخ) وی از امرای ابوالغازی سلطان حسین میرزا بایقرا بود و در برخی از جنگ ها شرکت داشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 155 شود.

علیکه کوکلتاش.

[عَ کَ کو کُ] (اِخ) (امیر علاءالدین...) وی از بزرگان دربار میرزا شاهرخ بود و وقتی میرزا خلیل سلطان به مخالفت با میرزا شاهرخ برخاست و سمرقند را مقر خویش ساخت این امیر علیکه کوکلتاش به همراهی امیر مضراب جاکو و امیرحسین صوفی ترخان مأمور دفع او شدند. و نیز در سال 835 ه . ق. که قرار شد شاهزاده میرزا بایسنقر در ولایت جرجان قشلاق کند، یکی از کسانی که در زمرهء همراهان او برگزیده شد، امیر علیکه بود. علیکه در سال 844 ه . ق. که عمرش از نود سال متجاوز بود درگذشت و در گنبد مدرسه ای که خود در سر خیابان هرات ساخته بود دفن گردید، و مناصب او به فرزند ارشدش امیر ابوالفضل تفویض گشت. از جمله آثار امیر علیکه رباطی است در پنج فرسخی هرات به جانب شمال. و اکثر بیوتات آن رباط تا سال 929 ه . ق. که سال تألیف تاریخ حبیب السیر است، برپا بوده. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 555 و 621 و 629).

علی کیاهراسی.

[عَ یِ هَرْ را] (اِخ) ابن محمد بن علی کیاهراسی طبرستانی شافعی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طبری و عمادالدین طبری و عمادکیا و عمادالدین کیا. وی فقیه و اصولی و متکلم بود و در ذیقعدهء سال 450 ه . ق. متولد شد و در نیشابور نزد امام الحرمین تلمذ کرد سپس به بغداد رفت و در نظامیه به تدریس پرداخت. کیاهراسی از مصاحبان ابوحامد امام غزالی و مقرر درس او بود. و مدتی نیز در خدمت برکیارق بن ملکشاه سلجوقی سر میکرد و عهده دار امر قضاء آن دولت بود. و سرانجام در محرم سال 504 ه . ق. در بغداد درگذشت و در تربت ابواسحاق شیرازی دفن گردید. او راست: 1- أحکام القرآن. 2- التعلیق فی اصول الفقه. 3- شفاءالمسترشدین فی مباحث المجتهدین. 4- لوامع الدلائل فی زوایا المسائل. 5- نقد مفردات الامام احمد. (از معجم المؤلفین) (ریحانة الادب ج 3 ص398).

علی کیزوانی.

[عَ یِ کیزْ] (اِخ) ابن احمدبن محمد کیزوانی حموی شاذلی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حموی شود.

علی گرده.

[عَ گِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان بشیوه، بخش سرپل ذهاب، شهرستان قصرشیرین. دارای 130 تن سکنه. آب آن از رودخانه و از چشمهء پاطاق تأمین میشود. و محصول آن غلات، برنج، توتون، لبنیات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

علی گرزن.

[عَ گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچمال، بخش صحنه، شهرستان کرمانشاهان. دارای 462 تن سکنه. آب آن از رود گاماسیاب تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و توتون است اهالی به زراعت اشتغال دارند. و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. این ده در دو محل به فاصلهء 2هزارگزی واقع شده است و به علیا و سفلی مشهور است. و قسمت علیای آن دارای 278 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

علی گلپایگانی.

[عَ یِ گُ یِ] (اِخ)(علیخان...) ابن ذوالفقار گلپایگانی (جرباذقانی). رجوع به علیخان جرباذقانی شود.

علی گلشنی.

[عَ یِ گُ شَ] (اِخ) ابن احمد خیالی بن ابراهیم گلشنی. مشهور به صفوتی. رجوع به علی صفوتی شود.

علی گو.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک، بخش سراسکند شهرستان تبریز. دارای 163 تن سکنه. آب آن از رودخانه تأمین میشود. و محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

علی گوالیری.

[عَ یِ گَ] (اِخ)(علی خان...) ابن حسام الدین گوالیری اکبرآبادی. مشهور به آرزو. رجوع به علی آرزو شود.

علی گیلانی.

[عَ یِ گی] (اِخ) (سید...) آنگاه که سیدقوام الدین مرعشی قلعهء فیروزکوه را محاصره کرد، کوتوال آن حصار یعنی کیا جلال، سیدعلی گیلانی را که جامع اصناف و کمالات نفسانی بود شفیع خود قرار داد و به شفاعت این سیدعلی، مورد عفو سیدقوام الدین مرعشی واقع گشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 342 و 343 شود.

علی گیلانی.

[عَ یِ گی] (اِخ) ابن عبدالصمد گیلانی. مشهور به سمند. رجوع به علی سمند شود.

علی گیلانی.

[عَ یِ گی] (اِخ) ابن یحیی بن احمدبن علی بن احمدبن قاسم گیلانی قادری حموی. صوفی و ادیب و شاعر بود. وی در سال 1040 ه . ق. در حماة متولد شد و در آنجا مشیخة سجادهء قادریه را عهده دار شد و در همین شهر در سوم ذی قعدهء سال 1113 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- بلوغ البغیة فی شرح منظومة الحلیة. 2- دیوان شعر. 3- الرحلة المکیة. (از معجم المؤلفین).

علیل.

[عَ] (ع ص) بیمار و رنجور. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). ج، أعِلاّء، عَلیلون، عَلیلین. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رنجور. بیمار. ضعیف. ناتوان. درمانده. عاجز از بیماری. دردمند. (ناظم الاطباء). || مرد دوباره خوشبوی مالیده. (ناظم الاطباء). رجوع به علیلة شود.

علیلات.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ علیلة. رجوع به علیلة شود.

علی لاله گونی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابیوردی لاله گونی شیرازی. رجوع به علی شیرازی (ابیوردی...) شود.

علی لاهیجانی.

[عَ یِ لا] (اِخ)(میرزا...) حاکم ولایت لاهیجان مقارن ظهور صفویه بود. هنگامی که شاه اسماعیل صفوی در کودکی پیش از رسیدن به سلطنت در لاهیجان اقامت داشت این میرزا علی از وی توجه شایانی کرد و همواره تحت عنایات او بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 447 شود.

علی لحیانی.

[عَ یِ لِحْ] (اِخ) ابن مبارک لحیانی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن حازم. وی نزد کسائی تحصیل کرد، و ابوعبید قاسم بن سلام نزد او تلمذ کرد. وی پیش از سال 189 ه . ق. میزیست. او راست: کتاب النوادر. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 56 و 74). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 48. معجم الادباء یاقوت ج 14 ص 106. ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 345. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 668. انباءالرواة قفطی ج 2 ص255. المختصر من تاریخ اللغویین و النحویین ص 39. الوافی صفدی ج 12 ص 140. و نیز رجوع به لحیانی در همین لغت نامه شود.

علی لخمی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن انجب ابی المکارم المفضل بن ابی الحسن علی بن ابی الغیث مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفربن ابراهیم بن حسن لخمی مقدسی اسکندرانی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مقدسی شود.

علی لخمی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن عطیة بن مطرف بن سلمهء لخمی بلنسی. مشهور به ابن زَقّاق و مکنی به ابوالحسن. شاعر بود و نزد محمد بطلیوسی به تلمذ پرداخت و بسیاری از بزرگان را مدح کرد. وی در حدود سال 530 ه . ق. درگذشت. سال وفات او را 528 ه . ق. نیز گفته اند و سن او کمتر از چهل سال بود. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از فهرس المؤلفین بالظاهریة و التکملهء ابن أبار ص 663). و نیز رجوع به ابن زقاق شود.

علی لخمی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن محمد ربعی. مشهور به لخمی و مکنی به ابوالحسن. فقیه بود و در صفاقس سکونت داشت و در سال 498 ه . ق. درگذشت. او راست: التبصرة که تعلیقی است مفصل بر المدونة. (از معجم المؤلفین از الدیباج ابن فرحون ص 203 و الاعلام زرکلی ج 5 ص148).

علی لخمی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن محمد لخمی اشبیلی مغربی اندلسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. وی از مورخان بشمار می رفت و در سال 923 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: الدرالمصان فی سیرة المظفر سلیم خان العثمانی. (از معجم المؤلفین).

علی لخمی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن مفضل بن علی بن مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفر لخمی مقدسی اسکندرانی مالکی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به شرف الدین. رجوع به علی مقدسی شود.

علی لخمی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن موسی بن عبدالله لخمی بسطی. مشهور به قرباقی. فقیه بود و به احوال عرب و نسب های ایشان اطلاع داشت. وی در دهم صفر سال 842 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین از نیل الابتهاج تنبکتی ص207).

علی لخمی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن یوسف بن حریز (یا جریر)بن فضل بن معضادبن فضل لخمی شطنوفی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی شطنوفی شود.

علی لر.

[عَ لُ] (اِخ) (امیر...) ابن بدربن شجاع الدین خورشیدبن ابی بکر. وی از امیرزادگان لر کوچک (لرستان) بود که مخلوطی از کردان آسیای صغیر و لران ایرانی بودند و در حدود بین عراق عجم و عراق عرب میزیستند. و نخستین امیر آنان شجاع الدین خورشیدبن ابوبکر بود که از 580 تا 621 ه . ق. حکومت کرد. این امیر علی نوهء شجاع الدین بود و چون پدرش بدر به توطئهء سیف الدین رستم کشته شده بود، او نیز به کمک شرف الدین ابوبکر برادر سیف الدین، سیف الدین رستم را به قتل رساند و شرف الدین به جای وی نشست. اما امیرعلی بعد از مدتی به دست عزالدین گرشاسف برادر سیف الدین رستم و شرف الدین ابوبکر کشته شد. (از تاریخ مفصل ایران، مغول، عباس اقبال).

علی لشکری.

[عَ یِ لَ کَ] (اِخ) ابن موسی لشکری. مکنی به ابوالحسن. ششمین تن از بنی شداد بود که از سال 425 تا 441 ه . ق. بر گنجه حکومت کرد. وی از ممدوحان بزرگ قطران شاعر بود و این شاعر در حدود پانزده شانزده قصیده و قطعه در مدح او دارد و از اشعار وی معلوم میشود که این ابوالحسن لشکری به جنگ گرجیان و ارمنیان پرداخته و در جنگی آنان را سخت شکست داده، و شکست فضلون و مملان دو حاکم پیش از خود را جبران کرده است. او را چهار فرزند به نام منوچهر، انوشیروان، گودرز و اردشیر بوده است. (از شهریاران گمنام ص 278 و 328).

علی لکهنویی.

[عَ یِ لَ کَ] (اِخ) ابن دلدارعلی لکهنویی هندی. از علمای قرن سیزدهم ه . ق. وی در سال 1200 ه . ق. در لکهنو متولد شد و در آنجا نزد پدر خود به کسب دانش پرداخت سپس به عراق رفت و دیگر بار به لکهنو بازگشت. و از آنجا به خراسان کوچ کرد. و در 19 رمضان سال 1259 درگذشت. او راست: 1- التوضیح المجید فی تفسیر کلام الله المجید، در دو جلد. 2- رساله ای در اقامهء عزای حسین (ع) 3- رساله ای در تجوید. 4- دو رساله در بارهء متعه. (از اعیان الشیعة ج41 ص254).

علی لمتونی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن یوسف بن تاشفین لمتونی مرابطی. مکنی به ابوالحسن. امیر مسلمانان در مراکش و سومین تن از ملوک دولت ملثمان مرابطان. رجوع به علی مرابطی شود.

علی لوذری.

[عَ یِ ؟] (اِخ) وی را با لقب «شب دری» نیز می شناسند. او در سامراء نزد محمدحسن شیرازی تحصیل کرد و در حدود سال 1290 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب فی التعادل والترجیح و اصل البراءة. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 172).

علی لوکری.

[عَ یِ لَ کَ] (اِخ) ابن محمد غزالی لوکری. مکنی به ابوالحسن. شاعر عهد سامانیان. رجوع به ابوالحسن (علی ابن محمد...) شود.

علیلة.

[عَ لَ] (ع ص) زن رنجور و بیمار. ج، علائل، عَلیلات. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عَلیل شود. || زن دوباره خوشبوی مالیده. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

علیلة.

[عَ لَ] (اِخ) بنت کُمَیت. وی از زنان عابد عرب و بادیه نشین بود که دربارهء عبادت و زهد او داستانها گویند. رجوع به اعلام النساء عمررضا کحالة چ 2 ج 3 ص 343، و صفة الصفوهء ابن جوزی شود.

علیلة.

[عَ لَ] (اِخ) ربیع بن بدر. مکنی به ابوالعلاء. از روات حدیث بود. و نیز رجوع به ابوالعلاء (علیلة ربیع...) شود.

علی لهواری.

[عَ یِ لَ هْ] (اِخ) ابن یونس بن عبدالله لهواری تونسی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. وی در ذیحجهء سال 668 ه . ق. متولد شد. و او را تصنیفاتی است. (از معجم المؤلفین از نیل الابتهاج تنبکتی ص 204).

علی لیثی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن حسن بن علی لیثی مصری. ادیب و شاعر و نثرنویس. وی در سال 1237 ه . ق. در بولاق مصر متولد شد. و در سفرهای خدیوی اسماعیل همراه او بود و در 25 کانون دوم سال 1896 م. / 1313 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از الاعلام زرکلی).

علی لیثی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن محمد بن شاکر مؤدب لیثی واسطی. رجوع به علی مؤدب شود.

علیم.

[عَ] (ع ص) دانا. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). ج، علماء (منتهی الارب) (لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة)، عُلاّم. (متن اللغة) :
بهمه کار امامی، بهمه فضل تمام
بهمه باب ستوده، بهمه علم علیم.فرخی.
طالب حکمت شو ای مرد حکیم
تا از او گردی تو بینا و علیم. مولوی.
|| آنکه علمش محیط بر جمیع اشیاء باشد. (منتهی الارب). || (اِخ) یکی از صفات خداوند عالم جلّ شأنه است. (ناظم الاطباء). از اسماء حسنی است. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد) :
بنالم به تو ای علیم قدیر
ز اهل خراسان صغیر و کبیر.ناصرخسرو.
صد هزار آفرین ربّ علیم
باد بر ابر رحمت ابراهیم.
(از تاریخ بیهقی ص 387).

علیم.

[عُ لَ] (اِخ) ابن جَنّاب بن هُبَل بن عبدالله بن کنانة بن بکربن عوف بن عذرة بن زیداللات بن رُفَیدة بن ثوربن کلب، و او از فرزندان اسدبن وَبَرة بن تغلب بن حلوان بن عمران بن الحاف (یا الحافی)بن قضاعة است. وی جدی جاهلی است و چنانکه از نسب او پیداست از کنانهء عذرة و از قُضاعة بوده است که آنان از قحطانیة باشند. و از جمله فرزندان او کعب و عبیدالله هستند. و بنی معقل نیز به وی منسوبند. (از معجم قبائل العرب ج2 ص819 از تاریخ ابن خلدون ج2 ص248 و نهایة الارب قلقشندی و الانساب سمعانی و لسان العرب ابن منظور) (از الاعلام زرکلی از اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر ج2 ص149 و نهایة الارب ص300 و السبائک ص30 و تاج العروس ج1 ص407).

علیم.

[عَ] (اِخ) ابن سلمهء فهمی. ابوعمر کندی گوید که علیم از مصریانی است که به علی (ع) گروید و در جنگهای او شرکت داشت سپس با محمد بن ابی بکر وارد مصر شد آنگاه ابن خدیج نزد معاویه از وی شفاعت کرد و معاویه هنگام خلافت خود او را بخشود. وی در روز خندق فرمانده سربازانی بود که با مروان جنگیدند و هنگامیکه اهل مصر با مروان صلح کردند علیم به «برقة» گریخت و تا هنگام مرگ در آنجا اقامت کرد. وی در سال 68 ه . ق. در سن حدود هشتادسالگی درگذشت. (از الاصابهء ابن حجر ج 5 قسم سوم).

علیم.

[عُ لَ] (اِخ) ابن عدی بن عمروبن معن. جدی جاهلی است از باهلة از قیس بن عَلان که از عدنانیة باشند. (از تاج العروس ج 8 ص 408). و رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر شود.

علیم.

[عَ] (اِخ) ابن ناربوتابن عبدالرحمان. هشتمین تن از خانان خوقند بود که از سال 1215 تا 1224 ه . ق. بر فرغانه و تاشکند حکومت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص 252). در معجم الانساب زامباور (ص 411) نام او «عالم خان...» آمده است.

علی ماذکر.

[عَ لا ذُ کِ رَ] (ع ق مرکب)بنابر آنچه گفته شد. بنابر آنچه یاد شد.

علی ماردینی.

[عَ یِ ما] (اِخ) ابن عثمان بن ابراهیم بن مصطفی بن سلیمان ماردینی حنفی ترکمانی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی ترکمانی شود.

علی ماردینی.

[عَ یِ ما] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن شرف ماردینی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. او راست: الدرة السنیة فی العقیدة السنیة، که قصیده ای است میمی، و احمدبن علی بقاعی آن را شرح کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 740).

علی ماردینی.

[عَ یِ ما] (اِخ) ابن یوسف بن شیبان ماردینی. مشهور به ابن صفار ملقب به جلال الدین. رجوع به ابن صفار و علی (ابن یوسف بن...) شود.

علی مازندرانی.

[عَ یِ زَ دَ] (اِخ) (ملا...). مشهور به جاوید. و چون نسب خود را به بلال حبشی میرساند، به «حبش» نیز شهرت دارد. وی در مازندران قاضی بود و در سال 1070 ه . ق. در اصفهان درگذشت و در مقبرهء بابارکن الدین دفن گشت. تخلص او ابتدا «دانش» بود سپس تخلص «جاوید» را برگزید. او را اشعاری است. (از الذریعه ج 9 ص 190 و 753 از تذکرهء نصرآبادی ص 374 و آتشکدهء آذر ص 165 و تذکرهء غنی ص 35 و مطلع الشمس ج 2 ص 444).

علی مازندرانی.

[عَ یِ زَ دَ] (اِخ) ابن جمشید نوری مازندرانی اصفهانی شیعی. رجوع به علی نوری شود.

علی مازندرانی.

[عَ یِ زَ دَ] (اِخ) ابن علی استرابادی مازندرانی. ملقب به عمادالدین. رجوع به علی استرابادی شود.

علی مازندرانی.

[عَ یِ زَ دَ] (اِخ) ابن فاضل مازندرانی. ملقب به زین الدین. وی در حدود سال 699 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1- القوائد الشمسیة. 2- قصة الجزیرة الخضراء. (از معجم المؤلفین).

علی مازندرانی.

[عَ یِ زَ دَ] (اِخ) نوری مازندرانی اصفهانی. رجوع به علی نوری شود.

علی ماقیل.

[عَ لا لَ] (ع ق مرکب) بنابر آنچه گفته شده است. بنابر قول قائلی.

علی مالقی.

[عَ یِ لَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن حسن جذامی مالقی نباهی. مشهور به ابن حسن و مکنی به ابوالحسن. فقیه و ادیب و مورخ قرن نهم ه . ق. وی در سال 813 ه . ق. در مالقة متولد شد، سپس عهده دار امر قضاء در غرناطة گردید و دوباره با سمت سفیر سیاسی از غرناطة به فاس رفت. وی در سال 892 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1- المرتبه العلیا فیمن یستحق القضاء و الفتیا، در دو جزء. 2- نزهة البصائر والابصار. (از معجم المؤلفین).

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) مشهور به اثمیدی. از محدثان قرن هفتم ه . ق. رجوع به علی اثمیدی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن ابراهیم بحری مصری مالکی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. از قضات قرن نهم هجری. رجوع به علی مصری شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن احمدبن احمدبن محمد بن یوسف بلصفوری ازهری مالکی. رجوع به علی یوسف شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن احمدبن حسن بن ابراهیم تجیبی اندلسی مالکی. مشهور به حرالی. رجوع به علی حرالی شود.

علی مالکی.

[ع یِ لِ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالمؤمن زواوی مغربی مالکی. رجوع به علی زواوی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن احمدبن مکرم الله صعیدی عدوی مالکی ازهری. رجوع به علی صعیدی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن احمد حریشی فاسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حریشی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن جبارهء کندی محلی سخاوی مالکی. ملقب به شرف الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جبارة. رجوع به علی (ابن جبارة...) شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن انجب ابی المکارم المفضل بن ابی الحسن علی بن ابی الغیث مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفربن ابراهیم بن حسن لخمی مقدسی اسکندرانی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مقدسی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن جابربن عامر مالکی وفایی. رجوع به علی وفایی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن جعفربن خضر مالکی جناجی نجفی. وی فقیه و اصولی و مجتهد و ادیب و شاعر بود. در نجف متولد شد و در ماه رجب سال 1253 ه . ق. در کربلا به طور ناگهانی درگذشت و جسد او به نجف منتقل شد و دفن گردید. او راست: 1- حاشیه بر بغیة الطالب لعمل المقلدین، از پدرش جعفر. 2- شرح بر روضتین. «مالکی» نسبت به آل مالک از قبایل عرب در عراق است. و «جناجی» نسبت به «جناجیا» از قرای سواد عراق است. (از اعیان الشیعة ج 41 ص 101).

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن حسن بن خاطر جزیری مالکی. رجوع به علی جزیری شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن فهر فهری مصری مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فهری شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن حسین بن جنید رازی. مشهور به مالکی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی رازی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن خضربن احمد عمروسی مالکی. رجوع به علی عمروسی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن خلف بن عبدالملک بن بطال بکری قرطبی مالکی. مشهور به ابن لجام و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن خلیفهء حسینی مالکی. رجوع به علی حسینی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن سلیمان دمنتی بوجمعوی مغربی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دمنتی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن ظافربن حسین أزدی مصری مالکی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به جمال الدین. رجوع به علی ازدی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالحق حجاجی مالکی قوصی. رجوع به علی قوصی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد خفاف مالکی جزایری. رجوع به علی جزایری شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالسلام تسولی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی تسولی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالصادق بن احمدبن عبدالصادق بن محمد بن عبدالله عیادی مالکی، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عیادی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالقادربن عبدالرحمان بن علی بن علی بن علی بن أمین علوی اندلسی جزایری مالکی شاذلی. رجوع به علی اندلسی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابراهیم بن محمد انصاری مالکی. مشهور به متیطی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی متیطی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن خلف بن محمد بن عبدالرحمان بن عبدالملک انصاری مالکی. مشهور به ابن نعمة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی انصاری شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن داود مالکی قیروانی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قیروانی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی نطوبسی قاهری ازهری ضریر مالکی سنهوری. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سنهوری شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن عیاش قیروانی مالکی عبیدلی. رجوع به علی عبیدلی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالله سبتی اندلسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سبتی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالله سفطی مصری مالکی، مشهور به وراق و ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی وراق شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن محمد بن عبدالله بن عبدالله بن یحیی انصاری سجلماسی جزایری مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سجلماسی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عثمان بن علی بن عمر علوی طولقی جزایری حسنی خلوتی مالکی. رجوع به علوی طولقی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن علی عزی مالکی. رجوع به علی عزی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن عمر بن احمد بغدادی مالکی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن قصار. رجوع به علی قصار (ابن احمد بغدادی...) شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محسن صعیدی مالکی شاذلی وفائی. مشهور به رمیلی و مکنی به ابوصلاح. رجوع به علی رمیلی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالله بن مالک بن عباد نفزی رندی مالکی. مشهور به ابن عباد. رجوع به علی نفزی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی القاسم بن محمد بن فرحون تونسی مدنی مالکی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن فرحون. رجوع به علی تونسی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن عبدالله بن محمد بن علی باجی اندلسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی باجی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن احمدبن معوض حسنی ببلاوی مالکی ادریسی اشعری. رجوع به علی ببلاوی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن یوسف بن محمد هیثمی طبناوی قاهری مالکی اشعری. ملقب به نورالدین. رجوع به علی طبناوی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن خلف اوسی قرطبی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قرطبی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن خلف معافری مالکی. مشهور به ابن قابسی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی (ابن محمد...) و ابن قابسی (ابوالحسن علی...) شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن صافی بن شجاع ربعی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ربعی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان اجهوری مصری مالکی. مکنی به ابوالارشاد و ملقب به نورالدین. رجوع به علی اجهوری شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن حسین رباطی مغربی مالکی. مشهور به ابن بری و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن بری و علی (ابن محمدبن...) شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی قرشی بسطی اندلسی مالکی. مشهور به قلصادی و ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قلصادی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن وفا قرشی انصاری سکندری شاذلی مالکی. مشهور به ابن وفا مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قرشی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد لخمی اشبیلی مغربی اندلسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن محمد میلی جمالی تونسی مالکی. رجوع به علی جمالی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن مفضل بن علی بن مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفر لخمی مقدسی اسکندرانی مالکی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به شرف الدین. رجوع به علی مقدسی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن منصور فاسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فاسی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) تونسی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی تونسی شود.

علی مالکی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) صالحی. رجوع به علی صالحی شود.

علی ماوردی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) ابن محمد بن حبیب بصری. مشهور به ماوردی و مکنی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و مفسر و ادیب بود. وی در سال 364 ه . ق. متولد شد و در بصره و بغداد تحصیل علم کرد سپس امر قضاء را در بسیاری از شهرها به عهده گرفت و نزد پادشاهان آل بویه مقام و منزلتی داشت و در ربیع الاول سال 450 (یا آخر سال 450) در بغداد درگذشت و در مقبرهء باب الحرب دفن شد. او راست: 1- الاحکام السلطانیة. 2- ادب الدین و الدنیا. 3- تفسیر القرآن الکریم. 4- الحاوی الکبیر فی فروع الفقه الشافعی، در مجلدات متعدد. 5- قوانین الوزارة. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص162. الطبقات ابن صلاح ص70. طبقات الشافعیهء اسنوی ص156. مناقب الشافعی و طبقات اصحابه من تاریخ الذهبی ص131. فهرس المؤلفین بالظاهریة. الوافی صفدی ج12 ص154. تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج12 ص102. وفیات الاعیان ابن خلکان ج1 ص410. الانساب سمعانی ص504. معجم الادباء یاقوت ج15 ص52. طبقات الشافعیهء سبکی ج3 ص303. المنتظم ابن جوزی ج8 ص199. لسان المیزان ابن حجر ج4 ص260. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج5 ص64. تاریخ دولة سلجوق اصفهانی ص22. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص285.

علیم الله.

[عَ مُلْ لاه] (اِخ) ابن عتیق اللهبن فضل الله بلخی سرهندی حنفی (1109 - 1202 ه . ق.). صوفی و فقیه بود. او راست: 1- زبدة الروایات، در فروع فقه. 2- نزهة السالکین فی التصوف و السلوک. (از معجم المؤلفین).

علی مبارک.

[عَ مُ رَ] (اِخ) ابن سلیمان بن ابراهیم روجی مصری. وی در سال 1239 ه . ق. در قریهء برنبال جدید از شهرستان دقهلیهء مصر متولد شد و تحصیلات خود را در مدرسهء أبی زعبل و مدرسهء مهندسخانه در بولاق به پایان رسانید. سپس به پاریس رفت و پس از به دست آوردن گواهینامهء مدرسهء «متز» به مصر بازگشت و وارد خدمت ارتش شد و تا درجهء امیرألای (کلنل، سرهنگ) ترقی کرد. و به ترتیب این وظایف را به عهده گرفت: عضو کمیسیون امتحان مهندسان روستاها و معلمان مدارس. ناظر و ناظم مدارس دولتی. مدیر خط راه آهن. مدیر دیوان مدارس. مدیر ادارهء اشغال عامه. ناظر اوقاف عامه. وی با هیئت مصری در جنگ عثمانی و روسیه نیز شرکت داشت و کارهای عام المنفعهء بسیاری از قبیل تأسیس مدارس و کتابخانهء مصر و مدرسهء دارالعلوم انجام داده است. و نیز در راه آبیاری و امور وابسته بدان چون ساختن سدها و ترعه ها و جز اینها کوششهای بسیار و بسزائی کرد. و سرانجام بسال 1311 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- تذکرة المهندسین و تبصرة الراغبین. 2- حقائق الاخبار فی أوصاف البحار. 3- الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر القاهرة و مدنها و بلادها القدیمة و الشهیرة. 4- طریق الهجاء و التمرین علی القراءة و الکتابة. 5- المیزان فی الاقیسة و المکاییل و الاوزان. (از معجم المؤلفین).

علیم بخاری.

[عَ مِ بُ] (اِخ) نام او ملابقای علیم، و تخلصش بخاری بود. دو بیت از اشعار او را نصرآبادی نقل کرده است. (از تذکرهء نصرآبادی فصل دهم ص 443).

علی متقی.

[عَ یِ مُتْ تَ] (اِخ) ابن حسام الدین بن عبدالملک جونفوری هندی. مشهور به متقی و ملقب به علاءالدین. نام او در الاعلام زرکلی به صورت «علی بن عبدالملک بن حسام الدین...» آمده است. وی در فقه و حدیث و وعظ دست داشت. اصل او از جونفور هند بود و در سال 885 ه . ق. در رهانفور، از شهرهای دکن هند متولد شد و پس از چندی در مدینه سکونت گزید و دیر زمانی نیز در مکه اقامت کرد و در سال 975 در این شهر درگذشت. او راست: 1- ارشادالعرفان و عبارة الایمان. 2- البرهان الجلی فی معرفة الولی. 3- الرق المرقوم فی غایات العلوم. 4- کنزالعمال فی سنن الاقوال والافعال. 5- المواهب العلیة فی الجمع بین الحکم القرآنیة و الحدیثیة. (از معجم المؤلفین).

علی متویه.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن علی متویه. مشهور به واحدی نیشابوری و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن احمدبن...) شود.

علی متیطی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابراهیم بن محمد انصاری مالکی. مشهور به متیطی و مکنی به ابوالحسن. فقیه بود و مدتی عهده دار امر قضاء شریش بود و در سال 570 ه . ق. در همانجا درگذشت. او راست: النهایة و التمام فی معرفة الوثائق والاحکام. نسبت متیطی را به «متیطة» از قرای احواز در جزیرة الخضراء یاد کرده اند. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 693 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 700).

علی متیوی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن عبدالله متیوی. مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و نحوی و عروضی و ادیب بود و بسال 1247 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح بر قصیدهء ابراهیم ریاحی تونسی، در مدح مولای ابراهیم علوی. (از معجم المؤلفین از فهرس الفهارس کتانی ج 3 ص 132).

علی مجاشعی.

[عَ یِ مُ شِ] (اِخ) ابن فضال بن علی بن غالب بن جابربن عبدالرحمان بن محمد بن عمروبن عیسی بن حسن بن زمعة مجاشعی قیروانی فرزدقی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فرزدقی شود.

علی مجاهد.

[عَ یِ مُ هِ] (اِخ) ابن داودبن یوسف رسولی. ملقب به مجاهد. رجوع به علی رسولی (ابن داود مؤید...) شود.

علی مجدالعرب.

[عَ یِ مَ دُلْ عَ رَ] (اِخ)ابن محمد بن غالب عامری. مشهور به مجدالعرب و مکنی به ابوفراس. شاعر بود و در سال 753 ه . ق. در موصل درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 488 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 720).

علی مجروتی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد مجروتی. مکنی به ابوالحسن. وی از مردم مغرب بود و در سال 1003 ه . ق. درگذشت. سلطان منصور او را با هدایایی به همراهی محمدعلی فشتالی کاتب به نزد ملک ترک فرستاد. و وی کتابی دربارهء این مسافرتش بنام «النفحة المسکیة فی السفرة الترکیة» نگاشته است. (از معجم المؤلفین).

علی مجوسی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن عباس مجوسی. مشهور به ابن مجوس. طبیب و از اهالی اهواز بود. وی نزد ابوماهر موسی بن سیار تحصیل کرد. و برای عضدالدولهء دیلمی کتابی در درمان بیماریها به وسیلهء ادویهء مفرد نگاشت. و کتابی نیز به نام کامل الصناعة الطبیة در علم طب تألیف کرد که مشهور به ملکی شد و آن در دو مجلد بزرگ است. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج 12 ص 85. فهرس المؤلفین بالظاهریة. عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج 1 ص 236. تاریخ الحکماء قفطی ص 232. کشف الظنون ص 1380. فهرس الطب المکتبة البلدیه ص 35. کتبخانهء عاشرافندی ص 47. و نیز رجوع به ابن المجوس شود.

علی مجیراوی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن محمدعلی بن حیدربن شیخ خلیفهء مجیراوی شروقی نجفی. رجوع به علی شروقی شود.

علی محاربی.

[عَ یِ مُ رِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن کوثر محاربی غرناطی. مکنی به ابوالحسن. وی محدث و مسند و مقری بود و در ربیع الاَخر سال 589 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب العروس فی القراآت. (از معجم المؤلفین).

علی محتسب.

[عَ یِ مُ تَ سِ] (اِخ) ابن زیاد اسکندری. مشهور به محتسب و مکنی به ابوالحسن. متکلم بود و در سال 334 ه . ق. درگذشت. وی تصنیفاتی برای اهل سنت و مناظراتی با معتزله نیز دارد. او راست: 1- کتاب التوحید. 2- کتاب الموجز. (از معجم المؤلفین از الدیباج ابن فرحون ص193).

علی محتشم.

[عَ یِ مُ تَ شَ] (اِخ) ابن خواجه میر احمد محتشم کاشانی. متوفی در سال 1000 ه . ق. او را دیوان شعری است بنام «جلالیه» که آن را بنام شاطر جلال سروده است. و شاطر جلال مطربی بود که جزو دستهء مطرب و نوازنده در سال 970 ه . ق. از اصفهان به کاشان آمده و طرف توجه و تعلق خاطر محتشم کاشانی قرار داشت. (از فهرست کتب چاپی فارسی مشار ص 497). و نیز رجوع به محتشم کاشانی و الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص972 شود.

علی محفوظ.

[عَ مَ] (اِخ) از دانشگاه ازهر فارغ التحصیل شد و در دانشکدهء اصول الدین در دانشگاه ازهر به سمت استادی وعظ و ارشاد منصوب گشت و از واعظان و راهنمایان دینی بشمار میرفت و در سال 1361 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الابداع فی مضار الابتداع. 2- الدرة البهیة فی الاخلاق الدینیة. 3- هدایة المرشدین. (از معجم المؤلفین).

علی محفوظ.

[عَ مَ] (اِخ) ابن حسین بن علی آل محفوظ وشاحی اسدی کاظمی. وی ادیب و شاعر و فقیه بود و در سال 1274 ه . ق. درگذشت. او را مجموعه ای است ادبی در نامه نگاری (نظم و نثر) که بین او و همسرش رد و بدل شده است. (از معجم المؤلفین).

علی محلی.

[عَ یِ مَ حَلْ لی] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن جبارهء کندی محلی سخاوی مالکی. ملقب به شرف الدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جبارة. رجوع به علی (ابن جبارة...) شود.

علی محلی.

[عَ یِ مَ حَلْ لی] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بهرمسی محلی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابومحمد. شاعر بود و در سال 765 ه . ق. در بهرمس از توابع محلة متولد شد و در سال 841 ه . ق. در محلة درگذشت. او راست: 1- دیوان شعر. 2- قلائدالنحور لمهور الحور. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 5 ص314).

علی محلی.

[عَ یِ مَ حَلْ لی] (اِخ) ابن محمد بن عیسی دمشقی محلی نمراوی شافعی. مشهور به قطبی و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی قطبی شود.

علی محمد.

[عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوشخانه، بخش باجگیران، شهرستان قوچان. دارای 159 تن سکنه. آب آن از چاه شور تأمین میشود. و محصول آن غلات دیمی است. اهالی به زراعت و مالداری و بافتن گلیم و قالیچه اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

علیمحمد.

[عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) (میرزا...) ابن عبداللهخان امین الدولة بن محمدحسین خان صدراعظم فتحعلیشاه. وی از نوادگان محمدحسین خان صدراعظم، و ملقب به نظام الدوله بوده است. او را رساله ای است در شرح حال چند تن از روات عامه. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ).

علیمحمد.

[عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن محمد بن دلدارعلی نقوی نصیرآبادی. ملقب به تاج العلماء. رجوع به علی نقوی (ابن محمد بن محمدبن...) شود.

علیمحمد.

[عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن محمدرضا آرانی کاشانی. متخلص به بیضائی و مشهور به ادیب. رجوع به علیمحمد ادیب شود.

علیمحمد.

[عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) سالم بن سالم. رجوع به علی سالم شود.

علیمحمد آرانی.

[عَ مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ) ابن محمدرضا آرانی کاشانی. متخلص به بیضائی و مشهور به ادیب. رجوع به علیمحمد ادیب شود.

علیمحمد ادیب.

[عَ مُ حَمْ مَ دِ اَ] (اِخ) ابن محمدرضا آرانی کاشانی. متخلص به «بیضائی» و مشهور به ادیب. متولد در سال 1299 ه . ق. وی شاعر بود و در سال 1352 ه . ق. درگذشت. او را دیوانی است که جلد اول آن در سال 1327 ه . ش. در تهران به چاپ رسید. (از الذریعه ج 9 ص 154).

علیمحمد باب.

[عَ مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ)(میرزا...) (1235-1266 ه . ق.). پیشوای فرقهء بابیان. رجوع به «باب» در همین لغت نامه شود.

علیمحمد بیضائی.

[عَ مُ حَمْ مَ دِ بَ](اِخ) ابن محمدرضا آرانی کاشانی. متخلص به بیضائی و مشهور به ادیب. رجوع به علیمحمد ادیب شود.

علی محمدخانی.

[عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ)طایفه ای است جزء طایفهء «دورکی» و آن از طوایف هفت لنگ بختیاری است. این طایفه که به نام «عالی محمودی علی محمدخانی» مشهور است در مال امیر سوسن سکنی دارد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

علیمحمد شیرازی.

[عَ مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ)(میرزا...) یا میرزا علی محمد باب. مشهور به «باب». پیشوای فرقهء بابیان. رجوع به «باب» در همین لغت نامه شود.

علیمحمد کاشانی.

[عَ مُ حَمْ مَ دِ] (اِخ)ابن محمدرضا آرانی کاشانی. متخلص به بیضائی و مشهور به ادیب. رجوع به علیمحمد ادیب شود.

علیمحمد لغری.

[عَ مُ حَمْ مَ دِ ؟] (اِخ) وی از شعرای بلوچستان و مکران است و در سال 1250 ه . ق. درگذشت. او راست: انیس السالکین. (از الذریعه ج 9 ص 762 از حاشیهء روضات الجنات فی تاریخ هرات ص 538).

علی محمدلو.

[عَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق مرکزی، شهرستان خیاو. دارای 125 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوب است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. و راه آن مالرو است. این ده را علی بیک لو نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج 4).

علی محمود.

[عَ مَ] (اِخ) طه. رجوع به علی طه شود.

علی مختار.

[عَ یِ مُ] (اِخ) ابن عمیدالدین مختار. ملقب به شمس الدین و مکنی به ابوالقاسم. متولد در سال 536 ه . ق. وی شاعر بود و در کوفه نقابت طالبیان را عهده دار بود سپس الناصر او را به بغداد احضار کرد و نقابت طالبیان را در آنجا به عهدهء وی گذاشت. (از معجم المؤلفین).

علی مخرمی.

[عَ یِ مُ خَرْ رِ] (اِخ) ابن یحیی مخرمی. ملقب به جمال الدین و مکنی به ابوالحسن. ادیب و شاعر بود و در سال 646 ه . ق. درگذشت. او راست: نتائج الافکار. و نیز اشعار بسیاری از وی باقی مانده است. (از معجم المؤلفین از الحوادث الجامعهء ابن فوطی ص 236 و البدایهء ابن کثیر ج 13 ص 175).

علی مخزومی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن جاراللهبن محمد بن ابی الیمن بن ابی بکربن علی بن محمد بن محمد بن حسین بن احمد قرشی مخزومی حنفی. مشهور به ابن ظهیرة. وی فقیه و منطقی و نحوی و شاعر بود و در سال 1010 ه . ق. در سن بیش از نودسالگی درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر ایساغوجی قاضی زکریا انصاری. 2- حاشیه بر شرح توضیح. 3- دیوان شعر. 4- الشربات السنیة من مزاج الفاظ الاجرومیة، در نحو. 5- فتاوی. (از معجم المؤلفین).

علی مخزومی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عمران قرشی مخزومی شیعی میمونی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی میمونی شود.

علی مخزومی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن سلمهء مخزومی بلنسی. مکنی به ابوالحسن. نام او در سیرالنبلاء بصورت «علی بن محمد بن احمدبن حریق مخزومی بلنسی» آمده است. وی ادیب و لغوی و شاعر بود. در سال 551 ه . ق. متولد شد و در 622 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- دیوان شعر، در دو جزء. 2- شرح مقصورهء ابن درید. (از معجم المؤلفین از سیرالنبلاء ذهبی ج 13 ص 193 و الوافی صفدی ج 12 ص 145 و الاعلام زرکلی ج 5 ص 152).

علی مخلاتی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن علی عزی مخلاتی. او راست: 1- حاشیه بر شرح السبط بر الرحبیة. 2- کفایة الحفاظ لشرح بشارة الالحاظ فی علم الرسم و الاملاء، که در سال 1277 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین).

علی مدائنی.

[عَ یِ مَ ءِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن ابی سیف بصری مدائنی. مکنی به ابوالحسن. مورخ و اخباری و راوی شعر. رجوع به ابوالحسن مدائنی و ماخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج 7 ص 211. عیون التواریخ ابن شاکر ص 79. الوافی صفدی ج 12 ص 169. سیرالنبلاء ذهبی ج 7 ص 230. الانساب سمعانی ص 515. تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج 12 ص 54. الفهرست ابن الندیم ص 101. تاریخ طبری ج 11 ص 9. الفهرست طوسی ص 95. معجم الادباء یاقوت ج 14 ص 124. کامل التواریخ ابن اثیر ج 6 ص 175. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج2 ص259. شذرات الذهب ابن عماد ج 2 ص 54. مرآت الجنان یافعی ج 2 ص 83. لسان المیزان ابن حجر ج 4 ص 253. مختصر دول الاسلام ج 1 ص 105. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1420.

علی مدارسی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن جمال الدین بن محمد ابراهیم بن شمس الدین بن مجدالمعالی قوام الدین مرعشی مدارسی. رجوع به علی مرعشی شود.

علی مدحی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن محمد ادرنه وی رومی حنفی. ملقب به مدحی و مشهور به اسکیجی زاده. رجوع به علی اسکیجی زاده شود.

علی مدنی.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد زهری شروانی مدنی نقشبندی حنفی. ملقب به اکمل الدین. رجوع به علی شروانی شود.

علی مدنی.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ) ابن ابی الحسن سندی مدنی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی سندی شود.

علی مدنی.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ) ابن جعفربن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب مدنی. وی فقیه و ساکن «عریض» از نواحی مدینه بود و در سال 210 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- کتابی در حلال و حرام. 2- کتاب المناسک. (از معجم المؤلفین از الفهرست طوسی ص 87 و کتاب الرجال نجاشی ص 176 و منتهی المقال ابوعلی ص 209 و تنقیح المقال مامقانی ج 2 ص 272).

علی مدنی.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن حسن بن علی بن شدقم بن ضامن بن محمد حمزی حسنی مدنی. ملقب به زین الدین. رجوع به علی شدقمی شود.

علی مدنی.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ) ابن حسن برزنجی مدنی شافعی. رجوع به علی برزنجی شود.

علی مدنی.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ) ابن خلیل مرصفی یا مرصفاوی مصری مدنی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مرصفی شود.

علی مدنی.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ) ابن ظاهر وتری حسنی مدنی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. محدث بود. در سال 1261 ه . ق. در مدینه متولد شد و در همانجا در 29 جمادی اولای سال 1322 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- التحفة المدنیة فی المسلسلات الوتریة. 2- رسالة فی الکلام علی قول الغزالی لیس فی الامکان ابدع مماکان. (از معجم المؤلفین).

علی مدنی.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی القاسم بن محمد بن فرحون تونسی مدنی مالکی. ملقب به ابوالحسن و مشهور به ابن فرحون. رجوع به علی تونسی شود.

علی مدنی.

[عَ یِ مَ دَ] (اِخ) ابن محمد بن علی زهری شروانی مدنی حنفی. رجوع به علی شروانی شود.

علی مذحجی.

[عَ یِ مَ حِ] (اِخ) ابن احمدبن حسن مذحجی. مشهور به حدة و مکنی ابوالحسن. فقیه و حافظ، از اهل حصن ملتماس بود و در سال 746 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- أجوبة، در فقه. 2- تعلیق بر کتاب براذعی. (از معجم المؤلفین از الدیباج ص 206).

علی مرابطی.

[عَ یِ مُ بِ] (اِخ) ابن یوسف بن تاشفین لمتونی مرابطی. مکنی به ابوالحسن. امیر مسلمانان در مراکش و سومین تن از ملوک دولت ملثمان مرابطان است که از سال 500 تا 537 ه . ق. بر قسمتی از مراکش و الجزایر و اسپانیا حکومت کرد. وی در سال 477 ه . ق. در سبتة متولد شد و در سال 500 ه . ق. پس از درگذشت پدرش، با او بیعت شد. و در سال 503 با صد هزار سوار به قرطبة حمله کرد و بسیاری از شهرها و قری و قلاع آن نواحی را تصرف نمود. رفتار او در اوایل کار با مردم ناپسند بود. اما پس از چندی روش خود را تغییر داد و به عدالت و دیانت گروید. علی بن یوسف با عقاید حجة الاسلام امام محمد غزالی سخت مخالف بود و پیوسته دستور میداد مصنفات و تألیفات او را آتش زنند. و از جمله وقایع زمان او خروج عبدالمؤمن قیسی بوده است. و نیز در عهد سلطنت او، المهدی محمد بن عبدالله ظهور کرد و وی از دفع فتنهء المهدی عاجز شد و امور مملکتش دستخوش اغتشاش و اضطراب گشت و سرانجام در سال 537 در مراکش از غم و اندوه درگذشت و خبر مرگ او تا مدت سه ماه مخفی بود. مدت سلطنت وی سی وشش سال و هفت ماه بود و پس از وی پسرش تاشفین به پادشاهی رسید. (از الاعلام زرکلی) (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 574) (طبقات سلاطین اسلام ص 36) (معجم الانساب زامباور ص113).

علیمراد.

[عَ مُ] (اِخ) شیمی دان بود و در مدرسهء پزشکی مصر شیمی تدریس میکرد. او راست: الکیمیاء التحلیلیة المحکمیة، که در سال 1312 ه . ق. در بولاق در عهد حیات مؤلف به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین).

علیمرادخان افشار.

[عَ مُ نِ اَ] (اِخ) وی برادر فتحعلی خان افشار بود. و هنگامی که در سال 1173 ه . ق. کریم خان زند به قصد تسخیر آذربایجان بدان ناحیه رهسپار گشت، این علیمرادخان در ارومیه متحصن شد و کریم خان نتوانست بر او دست یابد. و پس از چندی وی به اتفاق برادر خود فتحعلی خان بجنگ کریمخان رفت. (از مجمل التواریخ گلستانه ص338).

علیمرادخان زند.

[عَ مُ نِ زَ] (اِخ)سومین تن از سلاطین زندیان به شمار میرفت وی که خواهرزادهء کریم خان زند بود دو بار به سلطنت رسید. نخستین بار در سال 1193 ه . ق. بدین تفصیل که زکی خان برادر مادری کریم خان پس از مرگ وی با این علیمرادخان همدست شد و به مخالفت با صادق خان برادر کریم خان برخاست و زمینه را چنان فراهم ساخت که ابوالفتح خان پسر کریم خان رسماً به پادشاهی برگزیده شود، اما دیری نگذشت که صادق خان ابوالفتح خان را از پادشاهی بر کنار ساخت و خود از سال 1193 تا 1195 ه . ق. در شیراز سلطنت کرد. و در این هنگام علیمرادخان وی را مغلوب و مقتول ساخت و خود برای بار دوم از سال 1196 تا 1199 سلطنت کرد و در این سال درگذشت. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه و طبقات سلاطین اسلام ص 234 و معجم الانساب زامباور ص 389 شود.

علیمرادخانی.

[عَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان چرداول، بخش شیروان چرداول، شهرستان ایلام. واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری چرداول، و در کنار راه مالرو شیروان. ناحیه ای است کوهستانی و گرمسیر و دارای 150 تن سکنه. آب آن از رودخانهء چرداول تأمین میشود و محصول آن غلات و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. این ده در دو محل نزدیک به هم مشهور به علیا و سفلی قرار دارد. و سکنهء قسمت سفلای آن 100 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

علیمرادی.

[عَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند، بخش دلفان، شهرستان خرم آباد. دارای 240 تن سکنه. آب ان از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و لبنیات و پشم است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

علی مرادی.

[عَ یِ مُ] (اِخ) ابن محمد بن مرادبن علی بخاری الاصل دمشقی حنفی نقشبندی. مشهور به مرادی. ادیب و شاعر و نویسنده بود. در سال 1132 ه . ق. در دمشق متولد شد و عهده دار افتاء حنفی شد و در سال 1184 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اقوال الائمة العالیة فی احکام الدروز و التیامنة. 2- دیوان شعر. 3- الروض الرائض فی عدم صحة نکاح اهل السنة للروافض. 4- القول المبین الرجیح عند نقد العصبات تزویج اولی الارحام صحیح. و نیز او را آثار نثری بسیاری است. (از معجم المؤلفین).

علی مراغه ای.

[عَ یِ مَ غَ] (اِخ) وی در ذی قعدهء سال 528 ه . ق. با همدستی ابوعبیده محمد دهستانی، آقسنقر حاکم مراغه را به قتل رساند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 470 شود.

علی مراکشی.

[عَ یِ مَرْ را کُ] (اِخ) ابن علی بن عمر مراکشی. مکنی به ابوالحسن. از علمای قرن 7 ه . ق. در بلاد مغرب. وی در علم نجوم و ریاضی و جغرافی و در ساختن ساعتهای آفتابی شهرت داشت. او راست: 1- تلخیص العمل فی رؤیة الهلال. 2- جامع المبادی والغایات فی علم المیقات. (از معجم المؤلفین از تراث العرب العلمی طوقان ص 365).

علی مراکشی.

[عَ یِ مَرْ را کُ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان اقاوی الاصل. مشهور به مراکشی. وی فقیه و نحوی و از قبیلهء بنی صالح در سوس اقصی بود و در سال 910 ه . ق. در حضرة مکناسیة درگذشت. او راست: 1- اجوبة حسان در فقه. 2- شرح بر منظومهء وجیزهء ابوالعباس مجیلدی در توقیت. (از معجم المؤلفین از اخبار مکناس ابن زیدان ج 5 ص 450).

علی مراکشی.

[عَ یِ مَرْ را کُ] (اِخ) ابن محمد مسفیوی مراکشی. مکنی به ابوالحسن. مورخ و از وزراء بود و در عهد دولت حسینی عهده دار وزارت شکایات بود و در سال 1315 ه . ق. درگذشت. او راست: الدرر السنیة فی الدولة الحسینیه. (از معجم المؤلفین).

علی مربیطری.

[عَ یِ مُ بَ طِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالودود مربیطری. مکنی به ابوعیسی. وی شاعری کم شعر بود و نیکو شعر میگفت. در شهر خود «مربیطر» در شمال بلنسیة خطبه میگفت و احکام دینی را به مردم می آموخت. (از الاعلام زرکلی).

علی مرتضی.

[عَ لی یِ مُ تَ ضا] (اِخ)لقب امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام است. رجوع به علی (ابن ابی طالب...) شود :
بدانسان که گوئی علی مرتضی(1)
همی برکشد ذوالفقار از نیام. سوزنی.
(1) - در شعر شاهد «علی» با تخفیف و سکون یاء است.

علی مرتضی.

[عَ مُ تَ ضا] (اِخ) ابن عبدالحمید بن فخاربن معد موسوی حلی. مشهور به مرتضی. فقیه و نسب شناس و اخباری متوفی در حدود سال 760 ه . ق. او راست: الانوار المضیئة فی أحوال المهدی. (از معجم المؤلفین).

علی مرجوشی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) رومی. کیمیادان قرن 9 ه . ق. رجوع به علی رومی شود.

علیمردان.

[عَ مَ] (اِ مرکب) از نامهای ایرانیان و اغلب شیعیان است. مرکب از کلمهء عربی «علی» + «مردان» فارسی. و گاه برخی از آبادیها و دیهها را نیز بدین نام خوانده اند. و در اسامی اشخاص گاه کلمهء «خان» یا «بیگ» و امثال اینها را به آخر آن می فزایند. و گاهی کلمه های میرزا، امیر، میر، ملا و مانند اینها را به اول آن می فزودند :
نام او بود علیمردان خان
کلفت خانه ز دستش به امان.ایرج میرزا.

علیمردان.

[عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاقات افشار، بخش قیدار، شهرستان زنجان. دارای 111 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات است. اهالی به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

علیمردان خانی.

[عَ مَ] (اِخ) طایفه ای است جزء طایفهء «دورکی» و آن از طوایف هفت لنگ بختیاری است. این طایفه که بنام «عالی محمودی علیمردان خانی» مشهور است در مال امیر سوسن سکنی دارد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

علی مرداوی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن سلیمان بن احمدبن محمد سعدی صالحی حنبلی مرداوی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به علاءالدین. فقیه و محدث و اصولی بود و در سال 817 ه . ق. در شهر «مردا» از شهرهای فلسطین متولد شد سپس به قاهره و از آنجا به دمشق رفت و در این شهر در جمادی الاولای سال 885 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الانصاف فی معرفة الراجح من الخلاف. 2- تحریرالمنقول فی تمهید علم الاصول، که شرحی نیز بر آن نوشته است و آن را التحبیر فی شرح التحریر نامیده است، در دو مجلد. 3- التنقیح المشبع فی تحریم المقنع فی اصول الفقه. 4- کنوزالحصون المعدة الواقیة من کل شدة فی الاحادیث الواردة فی الاسم الاعظم. 5- المنهل العذب القریر فی مولد الهادی البشیر النذیر (ص). (از معجم المؤلفین از المنهج الاحمد ص509 و الضوء اللامع سخاوی ج5 ص225 و شذرات الذهب ابن عماد ج7 ص340 و البدر الطالع شوکانی ج1 ص446 و کشف الظنون ص357).

علی مرده.

[عَ مُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه، بخش دیوان دره، شهرستان سنندج. دارای 130 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات، عسل، پشم و نخود است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

علی مرسی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن اسماعیل اندلسی مرسی ضریر. مشهور به ابن سیدة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن سیدة و علی (ابن سیدة...) شود.

علی مرصفاوی.

[عَ یِ مَ صَ] (اِخ) ابن خلیل مرصفی یا مرصفاوی مصری مدنی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مرصفی شود.

علی مرصفی.

[عَ یِ مَ صَ] (اِخ) ابن خلیل مرصفی یا مرصفاوی مصری مدنی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. صوفی متوفی در سال 930 ه . ق. او راست: 1- کشف غوامض المنقول فی مشکل الاَیات و الاَثار و أخبار الرسول. 2- مبانی الطریق فی مبادی التحقیق. 3- المقنع و المورد العذب لمن یشرب و یکرع. 4- المنفرجة. 5- منهج السالک الی أشرف الممالک. (از معجم المؤلفین از الکواکب السائرهء غزی ج1 ص269 و کشف الظنون ص1869 و ایضاح المکنون ج2 ص549 و هدیة العارفین ج1 ص742).

علی مرعشی.

[عَ یِ مَ عَ] (اِخ) ابن جمال الدین بن محمدابراهیم بن شمس الدین بن مجدالمعالی قوام الدین مرعشی مدارسی. متوفی در سال 1376 ه . ق. او را تعالیقی است. (از معجم المؤلفین).

علی مرعشی.

[عَ یِ مَ عَ] (اِخ) ابن حسین حسینی مرعشی. فقیه و محدث و مورخ و نسب شناس و متکلم. متولد در سال 1039 ه . ق. وی در سال 1081 ه . ق. درگذشت و در مقبرهء علامهء حلی در غری دفن شد. او را کتبی در فقه و نسب است و نیز رساله ای در شرح حال بزرگان خاندان خود دارد. (از اعیان الشیعة ج 41 ص 152).

علی مرعشی.

[عَ یِ مَ عَ] (اِخ) (علی نواب...) ابن سلطان العلماء مرعشی فقیه قرن یازدهم ه . ق. است. او راست: شرح القواعد، در فقه. (از معجم المؤلفین).

علی مرعشی.

[عَ یِ مَ عَ] (اِخ) ابن فضل اللهبن محمد مرعشی شافعی. فقیه بود و در سال 1134 ه . ق. درگذشت. او راست: مواهب العزیز فی شرح الوجیز للغزالی، در فروع فقه شافعی. (از معجم المؤلفین).

علی مرعشی.

[عَ یِ مَ عَ] (اِخ) ابن محمدحسین بن محمدعلی بن محمدحسین بن محمدعلی حسینی مرعشی. مفسر و متکلم متوفی در سال 1344 ه . ق. او راست: 1- البیان المبرهن فی عرس قاسم بن الحسن. 2- التبیان فی تفسیر غریب القرآن. 3- التحفة العلویة. 4- رسالة فی قاعدة اعراض المالک عن ماله. 5- شرح الباب الحادی عشر فی الکلام. (از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 40).

علی مرعشی.

[عَ یِ مَ عَ] (اِخ) ابن محمد مرعشی تبریزی. ملقب به شرف الدین و سیدالاطباء. فقیه و طبیب قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم بود که در سال 1316 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تعلیق بر «رجال ابی علی» یا بر «رجال الکبیر». 2- حاشیة الجواهر. 3- حاشیة القانون، در طب. 4- حاشیة المتاجر، در فقه. 5- ذیل بر عمدة الطالب. 6- قانون العلاج. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص312) (معجم المؤلفین ج7).

علی مرغینانی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن أبی بکربن عبدالجلیل فرغانی مرغینانی حنفی. ملقب به برهان الدین و مکنی به ابوالحسن. فقیه و عالم فرایض و محدث و حافظ و مفسر بود و به سال 593 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- بدایة المبتدی. 2- التجنیس والمزید. 3- شرح الجامع الکبیر شیبانی. 4- مختارالفتاوی. که همگی آنها در فروع فقه حنفی است. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: کشف الظنون ص227 و 1830 و... هدیة العارفین ج1 ص702. ایضاح المکنون ج2 ص570. الاعلام زرکلی ج5 ص73. الجواهر المُضیئه ج1 ص383. الفوائد البهیة ص141. طبقات الفقهاء طاش کبری ص98. تاج التراجم ابن قطلوبغا ص31. سیرالنبلاء ذهبی ج13 ص53. طبقات الحنفیة ص25. فهرس المؤلفین بالظاهریة. تراجم الاعاجم ص152.

علی مرغینانی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن عبدالرزاق مرغینانی. ملقب به ظهیرالدین. فقیه متوفی در سال 506 ه . ق. او راست: 1- فتاوی. 2- فوائد. 3- مناقب الامام الاعظم. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص 137 و الفوائد البهیهء لکنوی ص 121 و هدیة العارفین ج 1 ص 694).

علی مرغینانی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن (ابی بکر) محمد بن عبدالجلیل مرغینانی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به برهان الدین. وی از فقهای بزرگ قرن ششم ه . ق. و از مردم «مرغینان» بود و آن شهری است به ماوراءالنهر. وی در طلب حدیث به اماکن بسیاری رفت و از جمله شاگردان او شمس الائمهء کردری و امام برهان الاسلام هستند. او در سال 555 ه . ق. درگذشت. او راست: البدایة و الکفایة و الهدایة، در فقه حنفی. (از تاج العروس). و رجوع به منتهی الارب شود.

علی مرورالایام.

[عَ لا مُ رِلْ اَیْ یا] (ع ق مرکب) بر گذشت روزها. به مرور ایام. روزبه روز. به گذشت روزگار. به تصاریف ایام. با گذشت روزگاران : امداد اقبال و دولت و اعداد پیروزی و نصرت علی مرورالایام متواتر میشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص427).

علی مروزی.

[عَ یِ مَرْ وَ] (اِخ) ابن اسحاق مروزی. مکنی به ابوالحسن. تابعی بود. و رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی مروزی.

[عَ یِ مَرْ وَ] (اِخ) ابن حجربن ایاس سعدی مروزی. رجوع به علی سعدی شود.

علی مروزی.

[عَ یِ مَرْ وَ] (اِخ) ابن حسین مروزی حنفی. ملقب به علاءالدین. فقیه متوفی در سال 452 ه . ق. او راست: الجامع فی الفقه. (از هدیة العارفین ج1 ص689).

علی مروزی.

[عَ یِ مَرْ وَ] (اِخ) ابن عبدالله بن مبارک مروزی. مکنی به ابوالحسن. صوفی و شاعر بود و در سال 519 ه . ق. درگذشت. او را قصیده ای است در ظاء و شرح آن. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1343 و هدیة العارفین ج 1 ص 696).

علی مری.

[عَ یِ مُرْ ری] (اِخ) ابن عبدالقادربن سودهء مری. مکنی به ابوالحسن. شاعر متوفی در سال 1333 ه . ق. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین).

علی مرینی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن عثمان بن یعقوب بن عبدالحق مرینی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به المنصور باللّه و مشهور به سلطان أکحل (به سبب سیه چرده بودن). دهمین سلطان از بنی مرین در مراکش بود و در سال 732 ه . ق. به سلطنت رسید. رجوع به ابوالحسن مرینی و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 126. جذوة الاقتباس ص 291. الاستقصاء ج 2 ص 57. الحلل الموشیة ص 134. اللمحة البدریة ص 92. دائرة المعارف الاسلامیة ذیل «بنومرین». معجم الانساب زامباور (بنومرین بفاس). ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج 1 صص44-48.

علی مزنی.

[عَ یِ مُ زَ] (اِخ) ابن فضل مزنی نحوی. مکنی به ابوالحسن. وی در عهد خویش از دانشمندان بزرگ بود که مردم از اطراف برای کسب دانش به سوی او روی می آوردند. او را تصنیفات مفیدی در نحو و صرف است و نیز کتابی در علم «بسم الله الرحمان الرحیم» دارد که آن را «بَسملة» نامیده است. (از معجم الادباء چ قاهره ج 14 ص 98 و چ مارگلیوث ج 5 ص 294).

علی مزیدی.

[عَ یِ مَزْ یَ] (اِخ) ابن حسین بن علی عوض مزیدی اسدی حلی. رجوع به علی عوض شود.

علی مزیدی.

[عَ یِ مَزْ یَ] (اِخ) ابن دبیس بن صدقة بن منصور اسدی. وی هشتمین و آخرین تن از حکام بنی مزید اسدی بود که پس از کشته شدن پدرش دبیس بن صدقه، و بعد از برادرش صدقة، از سال 540 تا 545 ه . ق. در نواحی حله حکومت میکرد و گاهی با سلجوقیان از در مخالفت و گاه از در موافقت درمی آمد تا اینکه در سال 545 ه . ق. درگذشت و با فوت او حکومت آل مزید بر آن سامان توسط اتابکان زنگی منقرض گردید. (از طبقات سلاطین اسلام ص 108 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 543 و الاعلام زرکلی از کامل التواریخ ابن اثیر ج 11 ص 40 و ابن خلدون ج4 ص 291 و مرآة الزمان ج 8 ص 207). و رجوع به معجم الانساب زامباور ص 208 شود.

علی مزیدی.

[عَ یِ مَزْ یَ] (اِخ) ابن سعیدبن احمدبن یحیی مزیدی حلی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به ملک الادباء و استاد شهید. شاگرد علامه. رجوع به ابوالحسن (علی بن سعید...) شود.

علی مزیدی.

[عَ یِ مَزْ یَ] (اِخ) ابن مزید اسدی. ملقب به سندالدوله یا سیف الدوله و مکنی به ابوالحسن. وی نخستین از فرمانروایان بنی مزید اسدی است که در سال 403 ه . ق. از جانب فخرالدولهء دیلمی به حکومت حله گماشته شد و در ذیقعدهء سال 408 ه . ق. درگذشت. مردی دلیر بود و جنگهایی که با بنی دبیس کرده است مشهور میباشد. (از طبقات سلاطین اسلام ص 108 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 541 و الاعلام زرکلی از کامل ابن اثیر ج 9 ص 105 و ابن خلدون ج 4 ص276). و رجوع به معجم الانساب زامباور ص 207 شود.

علی مسبحی.

[عَ یِ مُ سَبْ بِ] (اِخ)ابن زکریا. متوفی در سال 686 ه . ق. او راست: اللباب فی الجمع بین السنة و الکتاب. (از کشف الظنون ص1542).

علی مسرعی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن حسین مسرعی. مشهور به بولاقی. رجوع به علی بولاقی شود.

علی مسعری.

[عَ یِ مِ عَ] (اِخ) ابن محمد بن وهب مسعری. وی صاحب ابوعبید قاسم بن سلام بود و از او روایت کرد. (از معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج 14 ص 139 و چ مارگلیوث ج 5 ص 318).

علی مسعودی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن حسین بن علی مسعودی. مکنی به ابوالحسن. صاحب مروج الذهب. رجوع به مسعودی شود.

علی مسعودی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) (امیر سید...) ابن شهاب بن حسن بن محمد همدانی مسعودی. مشهور به ابن شهاب. ادیب و صوفی متولد در سال 714 ه . ق. وی در ابتدا ملازم شیخ شرف الدین محمودبن عبدالله مزدقانی بود و نیز از شیخ تقی الدین علی دوستی کسب روش طریقت میکرد. مسعودی به اشارهء شیخ شرف الدین محمود، سه نوبت ربع مسکون را طواف کرد و به صحبت هزار و چهارصد ولی رسید و در ششم ذیحجهء سال 786 یا 776 ه . ق. درگذشت و در ولایت ختلا در هند دفن گردید. وی از معاصران امیرتیمور گورگانی بوده است. او راست: 1- اخلاق محرم. 2- الاسرار القلبیة. 3- ذخیرة الملوک. 4- الرسالة القدسیة فی اسرار النقطة. 5- روضة العلوم و روحة المفهوم. 6- شرح اسماءالله. 7- شرح فصوص الحکم ابن عربی. 8- مرآة الرجال فی علم القیافة. 9- مشارب الاذواق، که شرح قصیدهء خمریهء ابن فارض است. (از معجم المؤلفین) (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 542) (الذریعه ج 9 ص 765).

علی مسفیوی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن محمد مسفیوی مراکشی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مراکشی شود.

علی مشد.

[عَ یِ مُ شِدد] (اِخ) ابن عمر بن قزل بن جلال ترکمانی. مشهور به مشد و ملقب به سیف الدین و مکنی به ابوالحسن. شاعر و از امراء بود. وی در سال 602 ه . ق. در مصر متولد شد و در روز عاشورای سال 656 ه . ق. در دمشق درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: الوافی صفدی ج 12 ص 128. البدایهء ابن کثیر ج 13 ص 197. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج 7 ص 64. شذرات الذهب ابن عماد ج 5 ص 280. حسن المحاضرهء سیوطی ج 1 ص 327. ایضاح المکنون بغدادی ج 491. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 710.

علی مشرفة.

[عَ یِ مُ شَرْ رَ فَ] (اِخ) ابن مصطفی بن عطیة بن جعفربن احمدبن عطیهء مشرفة. دکتر در فلسفه و علوم بود. وی در یازدهم ژوئیهء سال 1898 م. / 1316 ه . ق. در دمیاط متولد شد و گواهینامهء دانشسرای عالی را به دست آورد سپس با هیئتی برای مطالعهء ریاضیات به انگلستان رفت و گواهینامه ای در علوم و دکتری در فلسفه دریافت کرد و به مصر بازگشت و در دانشسرای عالی به تدریس پرداخت سپس به سمت استاد ریاضیات در دانشکدهء علوم گماشته شد و آنگاه وی را به ریاست این دانشکده برگزیدند و در شانزدهم کانون دوم سال 1950 م. / 1369 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- مطالعات علمیة. 2- نحن و العلم و الحیاة. 3- النظریة النسبیة الخاصة. (از الاعلام زرکلی).

علی مشرقی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن حسین بن عروهء مشرقی دمشقی حنبلی. مشهور به ابن زکنون و مکنی به ابوالحسن. محدث و فقیه بود. تولد او پیش از سال 760 ه . ق. بوده است. و در سال 837 ه . ق. در منزل خود واقع در مسجد قدم در حومهء دمشق درگذشت. او راست: 1- شرح مغنی، در چند مجلد. 2- الکواکب الدریة، در ترتیب مسند امام احمد بر ابواب بخاری، در بیش از یکصدوبیست مجلد. (از معجم المؤلفین).

علی مشطوب.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن احمدبن ابی الهیجاء هکاری. مکنی به ابوالحسن و ملقب به سیف الدین و مشهور به مشطوب. وی از امیرانی بود که با اسدالدین شیرکوه در جنگهای صلیبی شرکت داشت و تا آخر عمر ملازم صلاح الدین ایوبی بود. در این جنگها به اسارت صلیبی ها درآمد و خود را با پرداخت پنجاه هزار دینار آزاد ساخت. آنگاه از طرف صلاح الدین حاکم بر شهر نابلس شد و لقب امیر کبیر نیز داشت و در سال 558 ه . ق. در نابلس درگذشت. او را به واسطهء شکافی که در یکی از جنگها در صورتش پدید آمد «مشطوب» خواندند. (از الاعلام زرکلی از کتاب الروضتین ج2 ص209).

علی مشعشعی.

[عَ یِ مُ شَ شَ] (اِخ)سومین تن از خاندان آل مشعشع (از فرمانروایان خوزستان در قرن نهم ه . ق.) است که پس از محسن امارت یافت. رجوع به «آل مشعشع» شود.

علی مشعشعی.

[عَ یِ مُ شَ شَ] (اِخ) ابن خلف بن عبدالمطلب بن حیدربن محمد بن فلاح موسوی حسینی مشعشعی حویزی. رجوع به علی حویزی شود.

علی مشغرایی.

[عَ یِ مَ غَ] (اِخ) ابن محمود عاملی مشغرایی. فقیه و منطقی و عروضی قرن یازدهم ه . ق. بود. او راست: 1- امتحان الافکار فی مسألة الدار. 2- رساله ای در عروض. 3- رساله ای در قصر. 4- رساله ای در منطق. (از معجم المؤلفین).

علی مشغری.

[عَ یِ مَ غَ] (اِخ) ابن احمد سماقهء عاملی مشغری. رجوع به علی سماقة شود.

علی مشهدی.

[عَ یِ مَ هَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن ابراهیم حسینی مشهدی احسائی. ملقب به جمال الدین. رجوع به علی احسایی شود.

علی مشهدی.

[عَ یِ مَ هَ] (اِخ) ابن احمد عادلی عاملی مشهدی غروی. رجوع به علی عادلی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) مشهور به اثمیدی. از محدثان قرن هفتم ه . ق. رجوع به علی اثمیدی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن سعیدبن یوسف حوفی مصری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حوفی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن ابراهیم بحری مصری مالکی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. وی از قضاة بود و به عربیت و دانش فرایض و حساب و حدیث معرفتی تام داشت. در دوم جمادی الاولی سال 878 ه . ق. درگذشت. او را کتابی در نحو است. (از معجم المؤلفین از الانس الجلیل ص 587).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن ابی حزم قرشی دمشقی مصری شافعی. مشهور به ابن نفیس و ملقب به علاءالدین. رجوع به ابن نفیس و علی (ابن ابی حزم ...) شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمدبن ابی دجانهء مصری. مکنی به ابوالحسن. وی از خطاطان و کاتبان بود و خطی خوب و بسیار زیبا داشت. اصل او از مصر بود اما در بغداد اقامت داشت و در آنجا به خطاطی مشغول بود. نوشته ای از او در دست است که در سال 384 ه . ق. آن را نگاشته است. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 81).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمدبن احمد قلقشندی مصری شافعی. نسب شناس قرن دهم ه . ق. رجوع به علی قلقشندی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمد قرافی انصاری مصری شافعی. رجوع به علی قرافی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن احمد مصری شامی اشعری. مشهور به ابن صدقة. فقیه و واعظ قرن نهم ه . ق. بود و در سال 790 ه . ق. متولد شد. او راست: 1- اسرار العبادات والقربة الی رب البریات. 2- الجمع المنتخب فی الوعظ والخطب. 3- الکوکب الوهاج فی شرح المنهاج. 4- معالم الاحکام فی الفقه. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 5 ص 191).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) (علی عزت...) ابن بدوی مصری. رجوع به علی عزت شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن بلبان بن عبدالله فارسی مصری حنفی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و نحوی و محدث بود و در نظم سخن دست داشت. در سال 675 ه . ق. متولد شد. وی از امرا بود و به تدریس و افتاء اشتغال داشت و در 7 شوال سال 739 ه . ق. در منزل خود واقع بر ساحل نیل درگذشت. او راست: 1- الاحسان فی تقریب صحیح ابن حبان. 2- تحفة الحریص فی شرح التلخیص للخلاطی. 3- تحفة الصدیق فی فضائل ابی بکر الصدیق. 4- تلخیص الامام فی احادیث الاحکام لابن دقیق العید. 5- سیرة النبی (ص). و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین بمآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: کشف الظنون ص 158 و... هدیة العارفین ج 1 ص 718. ایضاح المکنون ج 1 ص 32. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج 9 ص 331. حسن المحاضرهء سیوطی ج 1 ص 267. تاج التراجم ابن قلطوبغا ص 31. الفوائد البهیة ص 118. الجواهر المضیئه قرشی ج 1 ص 354. فهرس المخطوطات المصورهء سید ج 1 ص 257.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن جزار مصری حنفی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. در برخی از علوم عصر خود دست داشت و بسال 984 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تحقیق آمال الراجین فی أن والدی المصطفی (ص) بفضل الله تعالی فی الدارین من الخالدین. 2- تحقیق السؤل و المنی فی الکلام علی ولدالزنا. 3- تحقیق الفرج والامان و الفرح لاهل الایمان بدولة السلطان سلیم بن سلیمان خان. 4- السر المصطفوی فی الطب النبوی. (از معجم المؤلفین).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسن بن ابراهیم انکوری مصری. مشهور به درویش. رجوع به علی درویش شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسن بن حسین بن محمد موصلی مصری شافعی خلعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی خلعی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسن بن صدقهء مصری یمانی حنفی. مشهور به امام بیرم پاشا. رجوع به علی بیرم شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسن بن علی اسنوی مصری شافعی. ملقب به بدرالدین. رجوع به علی اسنوی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسن بن علی لیثی مصری. رجوع به علی لیثی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن فهر فهری مصری مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فهری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن خلیل مرصفی یا مرصفاوی مصری مدنی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مرصفی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن داودبن سلیمان جوهری مصری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی جوهری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن رضوان بن علی بن جعفر مصری. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن رضوان. طبیب و حکیم و ریاضی دان بود. و در شهر جیزهء مصر متولد شد و در سال 453 یا 460 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تفسیر چهار مقاله از مقالات بطلمیوس. 2- حاشیه بر مقالهء اول مجسطی. 3- دفع مضار الابدان بأرض مصر. 4- رساله ای دربارهء بقای نفس بعد از مرگ. 5- رساله ای دربارهء فلج. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: سیرالنبلاء ذهبی ج 11 ص 170. عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج 2 ص 99. تاریخ مختصر الدول ص 331. تاریخ الحکماء قفطی ص 443. النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج 5 ص 69. شذرات الذهب ابن عماد ج 3 ص 291. کشف الظنون ص 1596. ایضاح المکنون ج 1 ص 474. عقودالجواهر ص 161. فی ادب مصر الفاطمیهء محمد کامل حسین ص84. فهرست خدیویة ج 6 ص 15. فهرست کتابخانهء دانشگاه تهران ج 3 ص862. فهرست کتابخانهء مجلس شورای ملی در تهران ص 14. هدیة العارفین ج 1 ص 690. و نیز رجوع به ابن رضوان شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن سراج بن عبدالله مصری. مکنی به ابوالحسن. محدث و حافظ و عارف به ایام (جنگها) بود و در مصر و شام و عراق دانش آموخت و در بغداد سکونت گزید و شروع به تصنیف کرد. وی در ربیع الاول سال 308 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین از سیر النبلاء ذهبی ج9 ص211 و تاریخ دمشق ابن عساکر ج12 ص51 و میزان الاعتدال ذهبی ج2 ص226 و تذکرة الحفاظ ذهبی ج2 ص289 و لسان المیزان ابن حجر ج4 ص230).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن سعیدبن عثمان بن سعید مصری. مکنی به ابوعلی. وی را تصانیفی بود. و بسال 353 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین از عیون التواریخ ج 12 ص 115).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) (علی مبارک...) ابن سلیمان بن ابراهیم روجی مصری. رجوع به علی مبارک شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن سلیمان بن عبدالله منصوری مصری. رجوع به علی منصوری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن سندبن علی بن سلیمان. وی در اصل لواتی بود ولی در ابیار می زیست و از شافعیان مصر بود. رجوع به علی ابیاری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن صدقة بن علی بانقوسی حلبی مصری شافعی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی بانقوسی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن ظافربن حسین أزدی مصری مالکی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به جمال الدین. رجوع به علی ازدی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن ظهیربن شهاب مصری. مشهور به ابن کفتی و ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. متوفی در سال 689 ه . ق. او را کتابی است که در آن از استادان و شیوخ خود که قرائت را از آنها فراگرفته است یاد میکند. (از معجم المؤلفین از طبقات القراء ابن جزری ج 1 ص 547).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن احمدبن یونس بن عبدالاعلی صدفی مصری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن یونس (ابوالحسن علی بن...) و نیز علی (ابن عبدالرحمان بن...) شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد خطیب شربینی مصری شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی شربینی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالقادر نبیتیتی مصری حنفی. رجوع به علی نبیتیتی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالله. مشهور به زین العرب مصری. رجوع به علی زین العرب شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالله سفطی مصری مالکی. مشهور به وراق و ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی وراق شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالله شونی احمدی مصری شافعی. رجوع به علی شونی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالله طحان ازهری مصری. رجوع به علی طحان شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالله طوری مصری حنفی. رجوع به علی طوری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالله مصری. مکنی به ابوالحسن. صوفی بود و در حدود سال 1075 ه . ق. درگذشت. او راست: تحفة الابرار فی ذکر شی ء من فضل صحبة الاخیار. (از هدیة العارفین بغدادی).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن علی بن علی بن علی بن مطاوع عزیزی مصری ازهری شافعی. رجوع به علی عزیزی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) (علی خیری...) ابن عمر خربونی مصری. رجوع به علی خیری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عنتر رشیدی مصری. رجوع به علی رشیدی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن حسن. مشهور به مصری و مکنی به ابوالحسن. واعظ و فقیه و محدث بود. وی در سال 251 یا 257 ه . ق. در سامراء متولد شد و به بغداد رفت و دیرزمانی نیز در مصر اقامت گزید سپس به بغداد بازگشت و در سال 337 یا 338 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الاخلاص. 2- الصیام. 3- فضل الفقر علی الغنی. (از معجم المؤلفین از الفهرست ابن الندیم ج1 ص185 و تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج12 ص75 و المنتظم ابن جوزی ج6 ص365 و شذرات الذهب ابن عماد ج2 ص347 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص679).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن حسن بن یوسف بن یحیی مصری. ملقب به کمال الدین و مشهور به ابن النبیه. ادیب و شاعر و نویسنده بود و در آغاز آل ایوب را مدح میگفت سپس بمدح الملک الاشرف پرداخت و ساکن نصیبین شد. و در بیست و یکم جمادی الاولای سال 619 ه . ق. در آنجا درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص 148 و سیرالنبلاء ذهبی ج 13 ص 161 و فهرس مخطوطات الظاهریة و فوات الوفیات ابن شاکر ج 2 ص 71 و شذرات الذهب ابن عماد ج 5 ص 85 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 769 و روضات الجنات خوانساری ص 488 و فهرست الخدیویة ج 4 ص 236).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن زهران بن علی رشیدی مصری شافعی. مشهور به خضری. رجوع به علی خضری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن سلیم مصری. ملقب به بهاءالدین و مشهور به ابن حِنّا. وی از بزرگان عصر خویش بود و در سال 603 ه . ق. در مصر متولد شد و وزارت الظاهر فاطمی را بر عهده داشت و پس از الظاهر در وزارت فرزندش سعید باقی ماند تا اینکه در سال 677 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از فوات الوفیات ج2 ص 76 و ابن فرات ج 7 ص 125).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن عامر نجار مصری شافعی. رجوع به علی نجار شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن احمدبن محمد بکری صدیقی مصری شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بکری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن خطاب مغربی مصری باجی شافعی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی باجی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان اجهوری مصری مالکی. مکنی به ابوالارشاد و ملقب به نورالدین. رجوع به علی اجهوری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالصمدبن عبدالاحدبن عبدالغالب همدانی سخاوی. ملقب به علم الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علم الدین سخاوی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن عبدالظاهربن نشوان جذامی مصری سعدی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی سعدی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن هبة اللهبن احمد اسنایی مصری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی اسنایی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن علی بن احمدبن حجر عسقلانی مصری کنانی شافعی. مشهور به ابن حجر. رجوع به علی عسقلانی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن محمد بن خلف بن جبریل منوفی مصری شاذلی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی منوفی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد اشمونی مصری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به اشمونی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد حداد مصری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حداد و نیز طبسی (علی بن محمدبن...) شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد عسیلی مصری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی عسیلی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمد مصری. ملقب به علاءالدین. فقیه و واعظ بود و در حدود سال 1127 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الاجوبة الغالیة عن المسائل الخافیة. 2- کشف القناع عن الفاظ شبهة السماع. 3- مشارق الانوار فی فضل الورع. 4- مشکاة الانوار فی لطائف الاخبار. (از معجم المؤلفین).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن محمودبن ابی بکر حموی مصری حنبلی. مشهور به ابن مغلی و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی حموی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) (علی بهجت...) ابن محمودبن علی آغا. رجوع به علی بهجت شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن منجب بن سلیمان صیرفی مصری. مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی صیرفی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن مؤمل بن علی بن غسان مصری. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن غسان. نویسنده و شاعر بود (435 - 515 ه . ق.). او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از خریدة القصر عماد اصفهانی، قسمت شعرای مصر ج 2 ص 227).

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) (قاضی...) ابن نعمان بن محمد بن منصور مغربی مصری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مغربی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن یحیی زیادی مصری شافعی. ملقب به نورالدین. رجوع به علی زیادی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن یعقوب بن جبریل بن عبدالمحسن بکری مصری شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بکری شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن یوسف بن احمد مصری مکی یمنی شافعی. مشهور به غزولی. رجوع به علی غزولی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) (دکتر علی...) عنانی. رجوع به علی عنانی شود.

علی مصری.

[عَ یِ مِ] (اِخ) علی عمر. رجوع به علی عمر شود.

علی مصطفی.

[عَ مُ طَ فا] (اِخ) عجمی. وی در اصل ایرانی بود و به بازرگانی اشتغال داشت سپس به یمن منتقل شد و برای عباس مهدی هدایایی برد و دیوانی در بستان متوکل برای وی بساخت که دیوارهای آن را با چینی آراست. او نخستین کسی است که شیشه و چینی و توت سفید را به یمن برد. عجمی در سال 1196 ه . ق. در صنعاء درگذشت. (از الاعلام زرکلی از ملحق البدر الطالع ص 181). وی به علی عجمی (خطاط) نیز معروف بود. رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ص 844 شود.

علی مصقلی.

[عَ یِ مَ قَ] (اِخ) ابن شجاع مصقلی. وی از دانشمندان متقدم اصفهان در قرن پنجم ه . ق. بود. رجوع به محاسن اصفهان مافروخی ص 30 و ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص123 شود.

علی مصنفک.

[عَ یِ مُ صَنْ نِ فَ] (اِخ)ابن محمودبن محمد بن مسعودبن محمودبن محمد بن محمد بن محمد بن عمر شاهرودی بسطامی هروی رازی فخری بکری حنفی. مشهور به مصنفک و ملقب به علاءالدین. وی از مشاهیر علمای عامه و از احفاد فخر رازی بود. نسب او از یک سو به ابوبکر صدیق و از سوی دیگر به عمر بن خطاب میرسد. او را در حدیث و تفسیر و فقه حنفی و شافعی و برخی از دانشهای دیگر دستی توانا بود. مصنفک در سال 803 ه . ق. در هرات یا در شاهرود (از مضافات بسطام) متولد شد و در هرات دانش آموخت و در سن هیجده یا بیست سالگی به تألیف و تصنیف پرداخت به همین سبب مشهور به مصنفک شد، چه «ک» علامت تصغیر است. وی در سال 871 یا 875 ه . ق. در قسطنطنیه (اسلامبول) درگذشت و در جوار ابوایوب انصاری دفن شد. او را تألیفات بسیاری است که از آن جمله است: 1- الاحکام و الحدود، در فقه. 2- انوار الاحداق، به فارسی که آن را برای محمودپاشای وزیر تألیف کرده است. 3- تحفة السلاطین، به فارسی، در اخلاق و نصایح که آن را برای الغ بیک نوشته است. 4- التحفة المحمودیة، به فارسی، در نصایح ملوک و وزراء که آن را نیز به نام الغ بیک وزیر نگاشته است. 5- التلویح. 6- حاشیه بر شرح عقاید نسفی، از تفتازانی. 7- حاشیه بر کشاف زمخشری، در تفسیر. 8- حاشیه بر مطالع الانوار ارموی، در منطق. 9- حاشیهء مطول. 10- حدائق الایمان لاهل الیقین و العرفان. 11- محمدیة، که تفسیر قرآن کریم است و آن را به امر سلطان محمدخان فاتح هفتمین سلطان عثمانی (855-886 ه . ق.) در ادرنه تألیف کرده است و به همین جهت آن را «محمدیه» نامیده است. 12- ملتقی البحرین، که در تفسیر قرآن است. (از ریحانة الادب ج 4 ص 32) (معجم المؤلفین).

علی مطعم.

[عَ یِ مُ عِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن همام بن محمد بن ابراهیم بن حسن انصاری دمشقی. مشهور به ابن شاطر، و معطم و ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. عالم فلکی. رجوع به علی (ابن شاطر...) شود.

علی مطوق.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن ابی فتح کاتب. مشهور به مطوق. وی اخبار وزراء المقتدر عباسی و دیگران را جمع آوری کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 30). و نیز رجوع به مطوق (علی بن فتح...) شود.

علی مطیرفی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن نقی بن احمدبن زین العابدین بن ابراهیم بن صقربن ابراهیم مهاشری مطیرفی احسایی. رجوع به علی احسایی شود.

علی مطیری.

[عَ یِ مُ طَ] (اِخ) ابن ظاهر مطیری اسدی حلی. رجوع به علی حلی شود.

علی مطیری.

[عَ یِ مُ طَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر مطیری. فقیه و از علمای بنی مطیر بود. وی در سال 1084 ه . ق. در زیدیة از شهرهای یمن درگذشت. او راست: مختصر التلخیص. (از الاعلام زرکلی از خلاصة الاثر ج 3 ص 193).

علی معافری.

[عَ یِ مَ فِ] (اِخ) (شیخ...) ابن سکن معافری. مکنی به ابوالحسن. او راست: ارجوزة فی تعبیر الرؤیا علی صفة خلق الانسان. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 62).

علی معافری.

[عَ یِ مَ فِ] (اِخ) ابن لب بن شلبون معافری. مکنی به ابوالحسن. از وزرای اندلس. وی از اهالی بلنسیة بود و والیان آنجا وی را کاتب خویش قرار دادند سپس محمد بن یوسف بن هود در سال 635 ه . ق. وی را به وزارت برگزید و او در سال 639 ه . ق. در مراکش درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تحفة القادم).

علی معافری.

[عَ یِ مَ فِ] (اِخ) ابن محمد بن خلف معافری مالکی. مشهور به ابن قابسی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی (ابن محمدبن...) و نیز به ابن قابسی (ابوالحسن...) شود.

علی معدل.

[عَ یِ مُ عَدْ دَ] (اِخ) ابن احمدبن طالب معدل. از دانشمندان علم کلام معتزله بود و در سال 386 یا 387 ه . ق. درگذشت. او را کتابی است در رد بر شیعه. (از معجم المؤلفین از لسان المیزان ابن حجر ج 4 ص 196).

علی معرکی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن ناصربن زیدان عاملی معرکی. رجوع به علی عاملی شود.

علی معصوم.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن معصوم بن نصیرالدین بن ابراهیم بن سلام اللهبن مسعودبن محمد بن منصور حسنی حسینی دشتکی شیرازی مدنی. مشهور به ابن معصوم و ملقب به صدرالدین. نام او سیدعلیخان است. رجوع به علیخان (ابن احمدبن محمدبن...) شود.

علی مغازی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن محمد مغازی زواوی. صوفی و از اهل طریقت بود. او راست: الفیوضات الاحسانیة و التدرجات الانسانیة فی نشر الطریقة الخلوتیة، که در سال 1301 ه . ق. به چاپ رسید. (از معجم المؤلفین).

علی مغانی.

[عَ یِ مُ] (اِخ) ابن لطف علی مغانی تبریزی. رجوع به علی تبریزی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالمؤمن زواوی مغربی مالکی. رجوع به علی زواوی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن احمد مغربی یشرطی شاذلی. رجوع به علی یشرطی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن حسین مغربی کاتب. مکنی به ابوالحسن. از بزرگان دولت فاطمی مصر بود. وی از یاران و خواص سیف الدوله علی بن حمدان به شمار می رفت، و سعدالدوله پسر سیف الدوله او را به وزارت خود برگزید و بر اثر اختلافی که میان آنان پدید آمد در سال 381 ه . ق. به مصر رفت و از خواص حاکم آنجا گردید. ولی در سال 400 ه . ق. مورد خشم حاکم واقع شد و به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی از الاشارة الی من نال الوزارة ص 47 و زبدة الحلب ج 1 ص 188).

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن سلیمان دمنتی بوجمعوی مغربی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دمنتی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن عبدالحمید مغربی. شاعر متوفی در حدود 830 ه . ق. او راست: الدرة المنظومة. (از معجم المؤلفین).

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن علی بن جابر بغدادی. ملقب به تقی الدین. ادیب و شاعر بود. اصل او از مغرب است و در بغداد مسکن گزید و به سال 684 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از الحوادث الجامعهء ابن فوطی ص 447) (از اعلام زرکلی از فوات الوفیات ج 2 ص 54).

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن عبدالله بن مخلوف طرابلسی مغربی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن مخلوف. رجوع به علی طرابلسی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) (علی حرازم...) ابن عربی. برادهء مغربی فاسی تیجانی. رجوع به علی حرازم شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن عیاد تستری (شوشتری) بکری فاسی مغربی. رجوع به علی تستری شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن قاسم بن محمد تجیبی مغربی. مشهور به زقاق و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی زقاق شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی القاسم بن ابراهیم بن علی بن محمد دادسی مغربی. رجوع به علی دادسی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن خطاب مغربی مصری باجی شافعی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی باجی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن حسین رباطی مغربی مالکی. مشهور به ابن بری و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن بری و نیز به علی (ابن محمدبن...) شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن محمد بن علی مغربی. مشهور به سقاط و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سقاط شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن محمد برکهء تطوانی مغربی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی تطوانی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن محمد تمیمی مغربی اشعری قسنطینی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی تمیمی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن محمد لخمی اشبیلی مغربی اندلسی مالکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی لخمی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن موسی بن عبدالملک بن سعید عنسی اندلسی غرناطی مغربی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن سعید. رجوع به ابن سعید و به علی (ابن موسی بن...) شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) ابن میمون بن ابی بکربن علی بن میمون بن ابی بکربن یوسف بن اسماعیل بن ابی بکر هاشمی قرشی مغربی غماری فاسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی هاشمی شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) (قاضی...) ابن نعمان بن محمد بن منصور مغربی مصری. مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و شاعر و قاضی مصر بود. پدرش که مؤلف «دعائم الاسلام» است از جانب المعز لدین الله خلیفهء فاطمی امر قضای مصر را به عهده داشت و چون در سال 363 ه . ق. درگذشت، فرزندش علی بن نعمان، به جانشینی او به قضاوت پرداخت و در سال 364 ه . ق. درگذشت و برادرش محمد بن نعمان امر قضا را به عهده گرفت و این منصب تا سال 401 ه . ق. در خاندان آنها باقی بود. ابوالحسن علی بن نعمان را مجموعه ای است از اشعار. (از معجم المؤلفین و الذریعه ج 9 ص 748 از نسمة السحر).

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) شیبانی. مشهور به ابن ابی الرجال و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن ابی الرجال، و به علی (ابن ابی الرجال...) شود.

علی مغربی.

[عَ یِ مَ رِ] (اِخ) قصارة. رجوع به علی قصارة شود.

علی مغنیساوی.

[عَ یِ مَ] (اِخ)(علی رضا...) ابن ابراهیم مغنیساوی رومی حنفی. مشهور به اولیازاده. رجوع به علی رضا (ابن ابراهیم...) شود.

علی مقداد.

[عَ مِ] (اِخ) (شیخ...) وی از اهالی یمن بود و در آغاز کار با امرای ترک عثمانی در یمن مربوط گشت ولی عثمانی ها به وی بدگمان شدند و او را دستگیر ساختند و بسیار آزار دادند. از اینرو وی پس از رهائی از چنگ عثمانی ها در حدود سی سال بسختی با لشکر و عمال دولت عثمانی در شهر انس واقع در جنوب غربی صنعاء جنگید تا اینکه در سال 1340 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تاریخ الیمن واسعی ص 152).

علی مقدسی.

[عَ یِ مَ دِ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالواحد مقدسی حنبلی. مشهور به ابن بخاری و ملقب به فخرالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی بخاری شود.

علی مقدسی.

[عَ یِ مَ دِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن سلیمان بن حمزهء مقدسی صالحی حنبلی. ملقب به فخرالدین. ادیب و شاعر و نویسنده و خطیب بود. در سال 740 ه . ق. متولد شد و در 791 ه . ق. درگذشت. او را اشعار و تعلیقات بسیاری است. (از معجم المؤلفین از شذرات الذهب ابن عماد ج 6 ص 318).

علی مقدسی.

[عَ یِ مَ دِ] (اِخ) ابن انجب ابی المکارم المفضل بن ابی الحسن علی بن ابی الغیث مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفربن ابراهیم بن حسن لخمی مالکی. وی از فقهای مذهب مالکی بود و در روز شنبه بیست وچهارم ذی قعدهء سال 544 ه . ق. در اسکندریه متولد شد و پس از تدریس در برخی از مدارس آنجا به قاهره رفت و در مدرسهء صاحبیة به تدریس پرداخت و در روز جمعه اول شعبان سال 611 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص 356).

علی مقدسی.

[عَ یِ مَ دِ] (اِخ) ابن محمد بن خلیل بن محمد بن محمد بن ابراهیم بن موسی حنفی. مشهور به ابن غانم مقدسی و ملقب به نورالدین. رجوع به ابن غانم (نورالدین علی بن...) و نیز به علی (ابن محمدبن...) شود.

علی مقدسی.

[عَ یِ مُ قَدْ دَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی اللطف مقدسی شافعی. مکنی به ابوالفضل. ادیب بود و در سال 856 ه . ق. در بیت المقدس متولد شد و در 934 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: مرالنسیم فی فوائدالتقسیم. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین از شذرات الذهب ابن عماد ج 8 ص 203 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 469 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 29 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص 742).

علی مقدسی.

[عَ یِ مَ دِ] (اِخ) ابن مفضل بن علی بن مفرج بن حاتم بن حسن بن جعفر لخمی مقدسی اسکندرانی مالکی. مکنی به ابوالحسین و ملقب به شرف الدین. وی محدث و حافظ و فقیه بود. در سال 544 ه . ق. متولد شد و در ثغر تحصیل کرد و در ماه شعبان سال 611 ه . ق. در قاهره درگذشت و در دامنهء کوه المقطم دفن گردید. او راست: 1- تحقیق الجواب عمن اجیز له مافاته من الکتاب. 2- ذیل بر ذیل اکفانی بر وفیات النقلهء کتانی. 3- کتاب الاربعین المرتبة علی طبقات الاربعین. 4- کتاب فی الصیام. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج12 ص207 و سیرالنبلاء ذهبی ج13 ص132 و تذکرة الحفاظ ذهبی ج4 ص178 و حسن المحاضرهء سیوطی ج 5ص 200).

علی مقدسی.

[عَ یِ مَ دِ] (اِخ) ابن منصوربن ناصر مقدسی حنفی. ملقب به علاءالدین. فقیه و اصولی بود و در سال 746 یا 748 ه . ق. درگذشت. وی مدتی در تنکزیهء قدس تدریس میکرد. او راست: شرح مغنی خبازی، در اصول فقه. (از معجم المؤلفین از الدرر الکامنهء ابن حجر ج3 ص135 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص1749).

علی مقری.

[عَ یِ مُ] (اِخ) ابن احمد مقری. از محدثان بود. (منتهی الارب).

علی مقری.

[عَ یِ مُ] (اِخ) ابن محمد بن سلامهء روحانی مقری رحبی، مکنی به ابوالحسن. وی محدث و مقری بود. رجوع به علی روحانی شود.

علی مقری.

[عَ یِ مُ] (اِخ) ابن محمد بن علی مقری فیومی. رجوع به علی فیومی شود.

علی مقشاعی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالصمدبن محمد بن علی بن یوسف بن سعید مقشاعی اصبعی بحرانی. رجوع به علی اصبعی شود.

علی مکناسی.

[عَ یِ مِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن تمیمی طنجی مکناسی. رجوع به علی طنجی شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ)ترانه سازی بوده است در دستگاه بوبکر ربانی. و در ذیقعدهء سال 421 ه . ق. که سلطان محمد غزنوی را، برادرش سلطان مسعود به قلعهء مندیش میفرستاد تا زندانی شود، این مرد که از ندمای او بود این دو بیت را بر بدیهه حسب حال او ساخت:
ای شاه چه بود اینکه ترا پیش آمد
دشمنت هم از پیرهن خویش آمد
از محنتها محنت تو بیش آمد
از ملک پدر بهر تو «مندیش» آمد.
اما نام این علی مکی در تاریخ بیهقی تصحیف شده به صورت «یکی» نگاشته شده است :«...قلعه ای دیدیم سخت بلند، و نردبان پایهای بی حد و اندازه، چنانکه بسیار رنج رسیدی تا کسی برتوانستی شد. امیرمحمد از مهد بزیر آمد و بند داشت، با کفش و کلاه ساده، و قبای دیبای لعل پوشیده. و ما وی را بدیدیم و ممکن نشد خدمتی یا اشارتی کردن. گریستن بر ما افتاد، کدام آب دیده که دجله و فرات چنانکه رود براندند. ناصری و بغوی که با ما بودند و یکی(1) بود از ندمای این پادشاه و شعر و ترانه خوش گفتی، بگریست و پس بدیهه نیکو گفت: ای شاه چه...». رجوع به تاریخ بیهقی چ فیاض ص 75، و چ سعید نفیسی ص 76، و به دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی چ 2 ص 331 شود. و نام این علی مکی در یکی از قصاید منوچهری دامغانی (ص133) آمده است:
یکی چون معبد مطرب، دوم چون زلزل رازی
سیم چون ستی زرین، چهارم چون علی مکی.(2)
(1) - ن ل: مکنی، و ظ: مکی.
(2) - ن ل: علی بیکی، که در این صورت شعر شاهد نیست.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن ابی بکربن علی بن ابی بکربن عمر بن احمدبن عبدالرحمان بن محمد خزرجی انصاری مکی شافعی. مشهور به ابن جمال مصری. وی در بعضی از علوم دست داشت و در سال 1002 ه . ق. متولد شد و در 1072 در مکه درگذشت. او راست: 1- التحفة الحجازیة فی نخبة الاعمال الحسابیة. 2- تحفة القری فی فضل القاطنین بام القری. 3- الدر النضید فی مآخذ القراءات من القصید. 4- کافی المحتاج لفرائض المنهاج. 5- المواهب السنیة فی الجبر والمقابلة. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص 759 و ایضاح المکنون ج 1 ص 130 و... و ج 2 ص 168 و ... و فهرس الازهریة ج 6 ص 151 و خلاصة الاثر ج 3 ص 128). و نیز رجوع به نامهء دانشوران ج 2 ص 419 شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن احمدبن محمد شیرازی مکی شافعی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی شیرازی شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن اسماعیل بن ابراهیم بن محمد بن عربشاه اسفرایینی شافعی مکی. مشهور به عصامی و حفید. رجوع به علی عصامی شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن تاج الدین سنجاری مکی حنفی. رجوع به علی سنجاری شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمد بن یحیی بن مجدالدین طبری حسینی شافعی مکی. رجوع به علی طبری شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن عبدالله بن حسن بن جهضم همدانی مکی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جهضم. رجوع به علی همدانی شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن کمال الدین محمود استرابادی مکی. رجوع به علی استرآبادی (ابن کمال الدین...) شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن علی بن محمد بن داود بیضاوی الاصل مکی شافعی. مشهور به زمزمی و ملقب به نورالدین. رجوع به علی زمزمی شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحیم بن محب الدین بن ایوب مکی شافعی. مشهور به ایوبی. رجوع به علی ایوبی شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن محمد بن عبدالمحسن بن محمد بن سالم قلعی مکی حنفی. رجوع به علی قلعی شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن ناصربن محمد بن احمد بلبیسی مکی شافعی حجازی. مشهور به ابن ناصر و ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی حجازی شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن نصر اسفرایینی مکی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی اسفرایینی شود.

علی مکی.

[عَ یِ مَکْ کی] (اِخ) ابن یوسف بن احمد مصری مکی یمنی شافعی. مشهور به غزولی. رجوع به علی غزولی شود.

علی ملک.

[عَ مَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز، شهرستان ارومیه. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای معتدل مالاریائی، و 307 تن سکنه. آب آن از رود گدارچای تأمین می شود. و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوب و برنج است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند، و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی مناوی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن احمدبن عثمان بن محمد بن اسحاق سلمی مناوی الاصل قاهری شافعی. فقیه و عالم در برخی از علوم بود و در 13 ربیع الاول سال 813 ه . ق. در قاهره متولد شد و در 877 درگذشت. او راست: 1- تعلیق بر الحاوی و بر ابی شجاع. 2- کعاز المحتاج لتوضیح المنهاج. (از معجم المؤلفین).

علی مناوی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن محمد مناوی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالهمم. وی نزد ابن امشاطی تحصیل کرد و پس از سال 900 ه . ق. درگذشت. او راست: وقایة العین بشرح تجرید کشف الرین فی احوال العین ابن اکفانی. (از معجم المؤلفین).

علی منتخب.

[عَ یِ مُ تَ خِ] (اِخ) ابن محمد بن ارسلان بن محمد منتخب. مکنی به ابوالحسن. ادیب و نویسنده و شاعر بود. وی به عراق سفر کرد و در سال 536 ه . ق. در واقعهء خوارزمشاهی در مرو کشته شد. او راست: تعلة المشتاق الی ساکنی العراق. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص146 و معجم الادباء یاقوت ج 15 ص 58 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 297).

علی منجم.

[عَ یِ مُ نَجْ جِ] (اِخ) ابن یحیی بن ابی منصور منجم. مکنی به ابوالحسن. وی راویهء اشعار و اخبار بود و در غناء دستی توانا داشت. و مدتها ندیم متوکل و خلفای پس از او تا معتمد بود. تولدش در سال 201 ه . ق. و وفاتش در سامره در سال 275 ه . ق. اتفاق افتاد. او راست: 1- اخبار اسحاق بن ابراهیم. 2- الشعراء القدماء و الاسلامیین. 3- کتاب الطبیخ. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: تاریخ دمشق ابن عساکر ج 1 ص 283. الوافی صفدی ج12 ص 237. الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 143. وفیات الاعیان ابن خلکان ج 1 ص 449. معجم الادباء یاقوت ج 15 ص 144. الاعلام زرکلی ج 5 ص 184.

علی منجورانی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن محمد منجورانی بلخی. وی از زاهدین و پارسایان منجوران بود و آن قریه ای است به بلخ. احمدبن سهل گوید که وقتی ابوعلی منجوزانی درگذشت ما برای تسلیت پسرش یعنی این علی بن محمد رفتیم و پس از دفن پدر، علی بن محمد لباس از تن بدر کرد و داخل نهری شد و به مردم گفت اینک گواه باشید که مرا از ارث پدر هیچ نیست، اگر مایلید لباسی به من دهید تا آن را در بر کنم. راوی گوید که ما لباسی به او دادیم و به این ترتیب وی از اموال سرشار پدر خود هیچ نبرد. (از صفوة الصفوهء جمال الدین ابن جوزی ج4 ص148).

علی مندایی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن بختیاربن علی واسطی. مشهور به مندایی. مورخ بود و در علم فقه و ادب و لغت نیز دست داشت. وی در سال 559 ه . ق. متولد شد و مدتی عهده دار امر قضا در «واسط» بود و در سال 630 ه . ق. در همین شهر درگذشت. او را کتابی است در تاریخ. (از الاعلام زرکلی).

علی منذری.

[عَ یِ مُ ذَ] (اِخ) ابن محمد بن علی منذری. فقیه و متکلم بود و مدتی امر قضاء زنگبار را بر عهده داشت و در سال 1344 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اختصار الادیان. 2- الصراط المستقیم. 3- نورالتوحید. (از معجم المؤلفین).

علی منشلیلی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) او راست: نبذة فی بیان عدد الرسل المذکورة فی القرآن الکریم، که در دهم شوال سال 1210 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین).

علی منصوری.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن سلیمان بن عبدالله منصوری مصری. مقری و نحوی بود. وی در اسلامبول اقامت داشت و در سال 1134 ه . ق. در اسکدار درگذشت. او راست: 1- تحریر الطرق و الروایة فیما تیسر من الاَیات فی وجوه القراءات. 2- حل مجملات الطیبة فی القراءات. 3- ردالالحاد فی النطق بالضاد. 4- رساله ای در احوال نبی (ص) و عشرهء مبشرة. (از معجم المؤلفین).

علی منطلا.

[عَ یِ ؟] (اِخ) دمیاطی. رجوع به علی دمیاطی (منطلا) شود.

علی منعل.

[عَ یِ مُ نَعْ عِ] (اِخ) ابن حیدربن علی منعل قمی. ملقب به نورالدین. از علمای قرن دهم ه . ق. رجوع به علی قمی شود.

علی منفلوطی.

[عَ یِ مَ فَ] (اِخ)ابوالنصر منفلوطی. نام او در هدیة العارفین بغدادی به صورت «علی بن عبدالله منفلوطی» آمده است. وی شاعر بود و در منفلوط از اعمال مصر متولد شد و به جامع ازهر ملحق گشت و در سال 1298 ه . ق. در منفلوط درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: فهرس المؤلفین بالظاهریة. تاریخ آداب اللغة العربیهء جرجی زیدان ج 4 ص 238. الاعلام زرکلی ج 5 ص 181. هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 776. المکتبة البلدیة. فهرس الادب ص 59. فهرس دارالکتب المصریة ج 3 ص 140.

علی منق.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن لالی بالی رومی حنفی. مشهور به منق و ملقب به علاءالدین. وی ادیب و بیانی و مورخ و فقیه و اصل او از شهر علائیه لی بود و در قسطنطنیه میزیست و مدتی عهده دار قضاء در مرعش شد. تولدش در سال 934 ه . ق. و وفاتش در 992 ه . ق. روی داد. او راست: 1- افاضة المفتاح فی حاشیة تغییر المفتاح ابن کمال، در معانی و بیان. 2- سر حاشیه بر شرح سید بر مفتاح. 3- حاشیه بر الهدایة الی باب الزکاة، در فروع فقه حنفی. 4- العقد المنظوم فی ذکر افاضل الروم، که ذیلی است بر شقائق نعمانیة. 5- نادرة الزمن فی تاریخ الیمن. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1057 و... فهرس مخطوطات الظاهریهء یوسف عش ج 6 ص 187 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 749).

علی منوفی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) (علی فؤاد...) رجوع به علی فؤاد شود.

علی منوفی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن احمدبن عبدالقادربن عثمان منوفی جنوفی. در سال 823 ه . ق. در جنوف متولد شد و در 889 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تلخیص بدایة الهدایهء غزالی. 2- تلخیص شرح تعرف علاء قونوی، در تصوف. (از معجم المؤلفین).

علی منوفی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن محمد بن خلف بن جبریل منوفی مصری شاذلی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. وی فقیه و محدث و نحوی و لغوی بود و در سوم ماه رمضان سال 857 ه . ق. در قاهره متولد شد و در چهارم صفر سال 939 ه . ق. در همین شهر درگذشت. او راست: 1- تحفة المصلی و شرح آن، در فقه. 2- شرح آجرومیة، در نحو. 3- شرح رسالهء ابی زید قیروانی، در فقه. 4- دو شرح بر جامع صحیح بخاری. 5- شفاءالعلیل فی لغات خلیل. 6- عمدة السالک علی مذهب مالک و مختصر آن. (از معجم المؤلفین از فهرس مخطوطات النحو بالظاهریة و نیل الابتهاج تنبکتی ص 212 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 557 و ج 2 ص 514 و الاعلام زرکلی ج 5 ص 164).

علی مؤدب.

[عَ یِ مُ ءَدْ دِ] (اِخ) ابن احمدبن سلک فالی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به مؤدب. رجوع به علی فالی (ابن احمدبن...) شود.

علی مؤدب.

[عَ یِ مُ ءَدْ دِ] (اِخ) ابن محمد بن شاکر مؤدب لیثی واسطی. وی محدث و اخباری و واعظ بود و در سال 457 ه . ق. حیات داشت. او راست: 1- عیون الحکم و المواعظ و ذخیرة المتعظ والواعظ. 2- کتابی در فضائل اهل بیت. (از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 28).

علی موستاری.

[عَ یِ] (اِخ) (علی فهمی بن...) ابن شاکر موستاری. مشهور به جابی زاده. رجوع به علی جابی زاده شود.

علی موستاری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن مصطفی موستاری سکتواری. ملقب به علاءالدین و مشهور به علی دده و به شیخ التربة. رجوع به علی دده شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ملقب به صدرالملک. در طبقات ناصری آمده است که مهذب الدین وزیر در نزد سلطان معزالدین بهرامشاه بن التمش از بدرالدین سنقر سعایت و غیبت کرد و ذهن سلطان را نسبت به او مشوش ساخت. سنقر چون تغییر عقیدهء سلطان را نسبت به خود فهمید خواست که معزالدین را از سلطنت براند و یکی از برادران او را بر آن مسند بنشاند. و در روز دوشنبه هفدهم صفر سال 639 ه . ق. جمعی از بزرگان را که با او متفق بودند در خانهء صدرالملک علی موسوی که مشرف ممالک بود گرد آورد و صدرالملک را به طلب مهذب الدین وزیر فرستاد تا او را نیز شاید بتواند با خود هم عقیده سازد. مهذب الدین موضوع پیشنهاد صدرالملک علی را مخفیانه برای سلطان معزالدین فرستاد و از او خواست تا وقتی این مفسدان از آن خانه متفرق نشده اند آنان را مجازات کند و سلطان نیز چنین کرد. رجوع به حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 1 ص 621 شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن ابی احمد حسین طاهربن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن امام موسی بن جعفرالصادق (ع) ملقب به علم الهدی و ثمانینی و ذوالثمانین و ذوالمجدین و سید مرتضی و شریف مرتضی. رجوع به علم الهدی موسوی شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی. رجوع به علی عاملی شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن حسین قدامهء موسوی. مکنی به ابوجعفر. وی مربی و ممدوح ادیب صابر ترمذی، و سیدی جلیل القدر و بزرگوار بود و برای تعظیم، او را «رئیس خراسان» مینوشتند و سلطان سنجر وی را برادر خود میخواند. مسکن و موطن سیدعلی در نیشابور بود و او در خراسان ضیاع و عقار و احشام بی نهایت داشت. ادیب صابر در تهنیت آنکه سلطان، سیدابوجعفر را برادر خطاب کرد قصیده ای سروده است که این بیت از آن است:
اگرچه بهترین خلق عالم را پسر باشد
بزرگی را پدر شد تا برادر خواند سلطانش.
و نیز سوگندنامه ای در مدح وی دارد که در شرح حال ادیب صابر نقل شده است. رجوع به ادیب صابر در همین لغت نامه شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن خلف بن عبدالمطلب بن حیدربن محمد بن فلاح موسوی حسینی مشعشعی حویزی. محدث و مفسر و ادیب. رجوع به علی حویزی شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالحسین بن سلطان موسوی حسینی. وی فقیه و محدث و ادیب و شاعر و نویسنده بود و در سال 895 ه . ق. حیات داشت. او راست: دفع الملامة عن علی علیه السلام فی ترکه الامامة. (از معجم المؤلفین).

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالحمید بن فخاربن معد موسوی حلبی. مشهور به مرتضی. رجوع به علی مرتضی شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی موسوی. متولد در جمادی الثانیهء سال 1080 ه . ق. او راست: سفرنامهء حج، که در آن شرح حال اجداد خود، حکام حویزه را آورده است. (از اعیان الشیعهء عاملی ج 41 ص 329).

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن علی بن حسین بن ابی الحسن موسوی عاملی جبعی بحرانی. ملقب به نورالدین. فقیه بود و در سال 1068 ه . ق. در مکه درگذشت. او راست: 1- الانوار البهیة علی رسالة الاثنی عشریهء بهاء عاملی. 2- غررالجامع علی مختصر النافع، در فقه شیعه. 3- غنیة المسافر عن المنادم و المسافر فی الاخبار و النوادر. 4- الفؤاد و الشواهد المکیة فی مداحض حجج الخیالات المدنیة. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین).

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن محمد بن رضابن محمد بن حمزهء حسینی موسوی طوسی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن دفترخوان. رجوع به علی طوسی شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن اسماعیل بن محمد بن علی بن احمدبن هاشم بن علوی بن حسین غریفی موسوی بحرانی. فقیه و اصولی و ادیب بود. وی در سال 1264 ه . ق. در نجف اشرف متولد شد. و نزد علی طباطبایی و راضی نجفی و محمدحسین کاظمی و جز آنان کسب دانش کرد و در سال 1302 ه . ق. درگذشت. او را حواشیی بر کتب مختلف از قبیل التعادل و الترجیح شیخ مرتضی و حاشیهء ملا کاظم است. و نیز رسالاتی در مطالب مختلف از قبیل استحالهء اجتماع امر و نهی و علم جفر و رمل و غیره دارد. و منظومه هائی دربارهء اصول عقاید و تحریر اقلیدس و فقه و منطق و مواریث و هیئت از او به جای مانده است و تألیفات دیگری نیز دارد. رجوع به اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص 30 شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن نصربن هارون بن ابی القاسم حسینی یا موسوی تبریزی. ملقب به معین الدین یا صفی الدین و متخلص به قاسم و مشهور به قاسمی و شاه قاسم. عارف قرن نهم ه . ق. رجوع به قاسم انوار شود.

علی موسوی.

[عَ یِ سَ] (اِخ) ابن هاشم بن علی رضوی موسوی بغدادی نجفی. رجوع به علی رضوی.

علی موسی خانی.

[عَ سا] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت، بخش فریمان، شهرستان مشهد. دارای 148 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. و محصول آن غلات، بنشن و چغندر است. اهالی به زراعت و مالداری و قالیچه بافی اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ)(حاجب حسام الدین...). وی نایب الملک الاشرف مظفرالدین موسی ایوبی، در خلاط یا اخلاط بود. و وقتی شرف الملک وزیر در غیاب سلطان جلال الدین منکبرنی لشکریان جلال الدین را به غارت حدود ارزنة الروم و اخلاط فرستاد، لشکریان مزبور از این حاجب حسام الدین علی موصلی شکستی سخت خوردند. و این امر باعث شد که سلطان جلال الدین به طور ناگهانی به خلاط حمله کند ولی به واسطهء دفاع دلیرانهء مردم آنجا و حاجب علی، سلطان جلال الدین در سال 623 ه . ق. ناچار به بازگشت شد. در سال 625 ه . ق. شرف الملک وزیر جلال الدین، ملکه دختر طغرل سوم را که به عقد جلال الدین درآمده و در خوی بود، متهم به طرفداری از اتابکان کرد و در غیاب سلطان جلال الدین که به جنگ مغولان به اصفهان رفته بود، به تصرف بلاد او اقدام کرد. ملکه به حاجب علی پناه برد و متصرفات خود را تحت اختیار وی قرار داد تا از آنها دفاع کند. حاجب علی به خوی آمد و سپس بر مرند و خوی مسلط گشت و ملکه را نیز با خود برد. و در همین سال در نزدیکی «پرگری» که از نواحی ارمنستان است شکست سختی از قوای سلطان جلال الدین خورد و در پرگری متحصن شد. پس از رفع محاصره، به محل حکومت خود یعنی اخلاط رفت. و چندی بعد الملک الاشرف یکی از امرای خود را به نام عزالدین آیبک به حکومت اخلاط برگزید. و مقارن این احوال اخلاط نیز در محاصرهء شدید سلطان جلال الدین قرار گرفت و سلطان از حاکم جدید تسلیم حاجب علی را خواستار شد و حاکم، یعنی عزالدین آیبک، حاجب را به قتل رسانید و سر او را نزد جلال الدین فرستاد. اما جلال الدین به این امر راضی نشد و دست از محاصره برنداشت و سرانجام در بیست وهشتم جمادی الاخرهء سال 627 ه . ق. اخلاط را فتح و ویران ساخت. (از تاریخ مفصل ایران، مغول صص 120 - 132) (از حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 662).

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی هروی موصلی. مکنی به ابوالحسن. رحالهء قرن ششم ه . ق. رجوع به ابوالحسن سیاح و نیز به علی (ابن ابی بکربن...) شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن احمدبن هبل تبریزی بغدادی موصلی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به مهذب الدین. رجوع به علی تبریزی شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن احمد عمرانی موصلی. رجوع به علی عمرانی شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن حرب بن محمد بن علی طائی موصلی. مکنی به ابوالحسن. وی ادیب و شاعر و محدث و عارف به اخبار عرب و انساب آنان بود و در شعبان سال 175 ه . ق. متولد شد و در طلب حدیث به بلاد مختلف سفر کرد و در شوال سال 265 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین از شذرات الذهب ابن عماد ج 2 ص 150 و المنتظم ابن جوزی قسم 2 جزء 5 ص52) (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 281).

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن حسن بن حسین بن محمد موصلی مصری شافعی خلعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی خلعی شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن حسن بن وحشی نحوی موصلی. مکنی به ابوالفتح. ابوالفرج هبة اللهبن حداد کاتب گوید که ابن وحشی نحوی در شهر «آمد» شعری از خود برای من خواند. رجوع به معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 121 شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن ابی بکربن محمد موصلی حنبلی. ملقب به عزالدین. شاعر متوفی در سال 789 ه . ق. وی مدتی ساکن حلب بود و آنگاه به دمشق رفت. او راست: التوصل بالبدیع الی التوسل الشفیع، که بدیعیه ای است و شرح آن. نیز دیوان شعری دارد. (از معجم المؤلفین).

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن حسین بن قاسم بن منصوربن علی موصلی شافعی. مشهور به ابن شیخ عوینه و ملقب به زین الدین و مکنی به ابوالحسن. متولد به سال 681 ه . ق. وی فقیه و اصولی و ادیب و ناظم و ناثر و نحوی بود و به قصد حجاز از شام به موصل رفت ولی در سال 755 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1- شرح بدیع النظام بین کتابی الهزدوی و الاحکام لابن الساعاتی. 2- شرح تسهیل الفوائد و تکمیل المقاصد ابن مالک، در نحو. 3- شرح مفتاح العلوم سکاکی. 4- نظم کتاب الحاوی الصغیر قزوینی، در فروع فقه شافعی. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص 236 و 406 و... هدیة العارفین ج 1 ص 720 و النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج 10 ص 297 و البدر الطالع شوکانی ج 1 ص 442).

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن خلیفهء موصلی. نحوی متوفی در سال 562 ه . ق. او راست: المعونة، در نحو. (از کشف الظنون ص1743).

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن سعدبن علی بن عبدالواحدبن عبدالقاهربن احمدبن مسهر موصلی. مکنی به ابوالحسن و ملقب به مهذب الدین و مشهور به ابن ابی الوفاء. وی شاعر بود و در «آمد» (دیاربکر) متولد شد و به بیشتر ولایات موصل سفر کرد و خلفا و ملوک را مدح گفت و در سال 543 یا 546 ه . ق. درگذشت. او را دیوان شعری است در دو مجلد. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص 70 و وفیات الاعیان ج 1 ص456 و مرآة الجنان ج 3 ص 278 و کشف الظنون ص 768). و نیز رجوع به ابوالحسن (مهذب الدین شاعر) شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن ابی محمد خلیعی موصلی حلبی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی خلیعی شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن عدلان بن حمادبن علی ربعی موصلی. ملقب به عفیف الدین و مکنی به ابوالحسن. وی در سال 583 ه . ق. متولد شد و در سال 666 ه . ق. در قاهره درگذشت. او در حل معما یدی طولی داشت. او راست: 1- عقلة المجتاز فی حل الالغاز. 2- مصنفی در حل مترجم ملک اشرف. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص 115 و فوات الوفیات ابن شاکر ج 2 ص 59 و بغیة الوعاة سیوطی ص 343 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص112).

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن علی بن مرادبن عثمان بن علی بن قاسم عمری موصلی شافعی. رجوع به علی عمری شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالعزیزبن فتوح بن ابراهیم تغلبی موصلی دمشقی شافعی. مشهور به ابن دریهم و ملقب به تاج الدین. رجوع به ابن دریهم و به علی (ابن محمد...) شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن عبدالکریم بن عبدالواحد شیبانی موصلی. مشهور به ابن اثیر جزری و ملقب به عزالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن اثیر و علی (ابن محمدبن...) شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن محمدشریف بکری موصلی. از منجمان و احکامیان متقدم. رجوع به علی بکری (ابن محمد...) شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن مراد عمری موصلی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالفضل. رجوع به علی عمری شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن هبة اللهبن عثمان بن احمدبن ابراهیم بن رائقهء موصلی محدث شیعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن هبة اللهبن...) شود.

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن یعقوب بن شجاع بن علی بن ابراهیم بن محمد بن ابی زهران موصلی شافعی. ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی زهران. قاری و تجویددان بود. در سال 621 ه . ق. در موصل متولد شد و در هفدهم ماه صفر سال 682 ه . ق. در دمشق درگذشت. او راست: 1- التجرید فی التجوید. 2- شرح القصید، در چهار مجلد که کامل نیست. (از معجم المؤلفین).

علی موصلی.

[عَ یِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن یوسف بن رمضان موصلی حنفی. ملقب به علاءالدین. محدث بود و در سال 1243 ه . ق. درگذشت. او را کتابی است محتوی اسانید کتب ششگانه و جز آنها. (از معجم المؤلفین).

علی مؤمنی.

[عَ یِ مُءْ مِ] (اِخ) ابن ادریس مأمون بن یعقوب منصور. مکنی به ابوالحسن سعید و ملقب به معتضد باللّه. از خلفای موحدان (بنی عبدالمؤمن) در مراکش. وی پس از درگذشت برادرش رشید عبدالواحدبن ادریس در سال 640 ه . ق. به خلافت رسید. در ایام او کار بنی مرین بالا گرفت و وی با لشکری مجهز به جنگ آنان رفت و بسیاری از دژها و قلاع را تسخیر کرد تا در صفر سال 646 ه . ق. به تلمسان رسید و به دست حاکم آنجا یعنی یغمراسن بن زیان از بنی عبدالواد، به قتل رسید. و پس از او المرتضی ابوحفص عمر بن ابراهیم بن یوسف به جایش به خلافت نشست. (از الاعلام زرکلی) (حبیب السیر چ خیام ج2 حاشیهء ص583).

علی مؤید.

[عَ یِ مُ ءَیْ یِ] (اِخ)(خواجه...) سبزواری سربداری. یازدهمین و آخرین امیر سربداری. وی از امرای خواجه وجیه الدین مسعود بود و به واسطهء بزرگزادگی و دینداری شهرت داشت و پس از قتل پهلوان حسن که دهمین امیر سربداران بود حکومت ملک سربداران را به دست گرفت و در ترویج تشیع جهد فراوان کرد. او در ابتدای سلطنت، درویش عزیز مجدی را به جنگ ملک معزالدین حسین کرت روانه کرد اما وقتی درویش به نیشابور رسید نسبت به او تغییر عقیده داد، او را دستگیر کرد و در سال 772 ه . ق. به قتل رساند. بعداً چون بین او و امیر ولی اختلاف افتاد و امیر ولی سبزوار را محاصره کرد، خواجه علی از امیرتیمور گورکانی کمک خواست و امیرتیمور در سال 786 ه . ق. به خراسان آمد و خواجه علی و جمیع خاندان او از ملازمان وی شدند و خواجه بدین ترتیب قریب هفت سال با اقربای خود در رکاب امیرتیمور بود و در سال 788 ه . ق. در خرم آباد لرستان در ضمن جنگی تیری به او اصابت کرد و به قتل رسید و با درگذشت او سلسلهء سربداران منقرض گردید. وی در ترویج علم و ادب بخصوص در استحکام مبانی تشیع سعی بسیار کرد و شیخ شهید مکی کتاب لمعهء دمشقیهء خود را به نام وی تألیف کرد و به خراسان فرستاد. (از تاریخ مفصل ایران، مغول، عباس اقبال ص 476) (از حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 366 و 438).

علی مؤیدی.

[عَ یِ مُ ءَیْ یَ] (اِخ) ابن حسین بن محمد بن صلاح بن بدرالدین حسنی صنعانی مؤیدی. ملقب به جمال الدین. شاعر بود و در صنعاء متولد شد. وی در سال 1131 ه . ق. درگذشت. او را مجموعه ای است از اشعار. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 742).

علی مؤیدی.

[عَ یِ مُ ءَیْ یَ] (اِخ) ابن فضل مؤیدی طالقانی. رجوع به علی طالقانی شود.

علی مهائمی.

[عَ یِ مَ ءِ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن اسماعیل مهائمی دکنی هندی حنفی. ملقب به علاءالدین. وی فقیه و متکلم و مفسر و صوفی بود. در سال 776 ه . ق. متولد شد و در 835 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تبصیرالرحمان و تیسیرالمنان لبعض ما یشیر الی اعجاز القرآن. 2- رساله ای در تفسیر «الم». 3- الزوارف فی شرح عوارف المعارف. 4- شرح فصوص الحکم ابن عربی. 5- شرح نصوص صدرالدین قونوی. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص 730 و ایضاح المکنون ج 1 ص 52 و 614).

علی مهاشری.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن نقی بن احمدبن زین الدین بن ابراهیم بن صقرابن ابراهیم مهاشری مطیرفی أحسائی. رجوع به علی أحسائی شود.

علی مهدی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن منصور المهدی لدین الله. فقیه و مجتهد و از ائمهء زیدیان در یمن بود. وی در سال 705 ه . ق. در «هجرة» از قرای الهان متولد شد و پس از مرگ المؤید باللّه یحیی بن حمزة، با وی بیعت شد. و او صنعاء را تصرف کرد سپس بر صعدة و ذمار نیز دست یافت و با باطنیان جنگید و قرای آنها را ویران کرد. وی راههایی ساخت و هفده امارت مستقل را از بین برد. و در سال 773 ه . ق. در ذمار درگذشت و جسد او به خعدة منتقل شد. او را تصانیف و رسالاتی است. (از الاعلام زرکلی).

علی مهلبی.

[عَ یِ مُ هَ لْ لَ] (اِخ) ابن أبان مهلبی. از بنی مهلب بن أبی صفرة. وی شخصی شجاع و انقلابی بود و از بزرگترین یاران علی بن محمد صاحب الزنج به شمار میرفت و با او در جنگهای بسیاری به مخالفت با بنی عباس شرکت کرد. هنگامی که صاحب الزنج به قتل رسید، علی مهلبی مخفی گشت و در سال 270 ه . ق. به چنگ الموفق عباسی افتاد و او را پس از زندانی کردن در بغداد به قتل رساند. (از الاعلام زرکلی).

علی مهلبی.

[عَ یِ مُ هَ لْ لَ] (اِخ) ابن احمد مهلبی لغوی، مکنی به ابوالحسن. وی در نحو و لغت و روایت اخبار و تفسیر اشعار از پیشوایان بشمار می رفت. در نزد المعز و العزیز والیان مصر تقرب داشت و عهد کافور اخشیدی را نیز درک کرد و او را با ابوالطیب احمد متنبی داستان و مشاجره ای بود. وی در سال 385 ه . ق. در مصر درگذشت. (از معجم الادباء چ مارگلیوث ج 5 ص 81).

علی مهلبی.

[عَ یِ مُ هَ لْ لَ] (اِخ) (علی بلال...) ابن معاویة بن احمد ازدی مهبلی بصری شیعی. مکنی به ابوالحسن. متوفی در حدود سال 250 ه . ق. او راست: الرشد والبیان. (از هدیة العارفین).

علیمی.

[عُ لَ] (ص نسبی) منسوب به علیم که تیره ای (بطنی) است از بنی کلب. و نسبت آنان به علیم بن جناب بن هبل بن عبدالله بن کنانة بن بکربن عوف بن عذرة است. رجوع به علیم (ابن جناب بن هبل بن...) شود.

علیمی.

[عُ لَ] (ص نسبی) منسوب به علیم، که تیره ای (بطنی) است از باهلة. و نسبت آنان به علیم بن عدی بن عمروبن معن است. رجوع به علیم (ابن عدی بن عمروبن...) شود.

علیمی.

[عُ لَ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد بن عبدالرحمان عمری علیمی مقدسی حنبلی. ملقب به مجیرالدین و مکنی به ابوالیمن. وی مورخ بود و در سال 860 ه . ق. در قدس متولد شد و تحصیلات خود را در قاهره به انجام رسانید و در سال 928 ه . ق. در قدس درگذشت. او راست: 1- اتحاف الزائر و اطواف المقیم المسافر. 2- الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل، در دو مجلد. 3- التاریخ المعتبر فی ابناء من عبر. 4- فتح الرحمان فی تفسیر القرآن، در دو مجلد. 5- المنهج الاحمد فی تراجم اصحاب الامام احمد. (از ریحانة الادب ج 3 ص 126).

علیمی.

[عُ لَ] (اِخ) محمد بن عبدالرحمان بن محمد عمری علیمی. ملقب به شمس الدین و مکنی به ابوعبدالله. فقیه و محدث و خطیب و از قضات بود و در سال 806 یا 807 ه . ق. در رملة متولد شد و در آنجا پرورش یافت سپس به صفد رفت. و بار دیگر به رملة بازگشت و عهده دار امر قضاء در آنجا شد و در چهارم ذی قعدهء سال 873 ه . ق. در آنجا درگذشت. او را خطبه هایی است. (از معجم المؤلفین).

علیمی.

[عُ لَ] (اِخ) یاسین بن زین الدین بن ابی بکربن محمد بن علیم حمصی شافعی. مشهور به علیمی. نحوی و متکلم و بیانی قرن یازدهم ه . ق. بود. در حمص متولد شد سپس با پدر خود به مصر رفت و پس از اتمام تحصیلات، در جامع ازهر به تدریس پرداخت و در بیست ویکم شعبان سال 1061 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر شرح الفیهء ابن مالک، در نحو. 2- حاشیه بر شرح سنوسی، در توحید. 3- حاشیه بر شرح عصام الدین اسفرایینی بر سمرقندیه، در بلاغت. 4- حاشیه بر شرح القطر فاکهی، در نحو. 5- شرح لامیهء ابن وردی. (از ریحانة الادب ج 3 ص126 از معجم المطبوعات ص 1946) (از معجم المؤلفین).

علی میبدی.

[عَ یِ مَ بُ] (اِخ) ابن محمدعلی حسینی میبدی یزدی. رجوع به علی یزدی شود.

علی میثمی.

[عَ یِ مَ ثَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن شعیب بن میثم بن یحیی تمار اسدی کوفی بصری میثمی. مکنی به ابوالحسن. وی از احفاد میثم تمار از خواص امیرالمؤمنین علی علیه السلام بود. و خود وی در زمرهء اصحاب امام علی بن موسی الرضا علیه السلام به شمار میرفت. وی از متکلمان امامیه بود و نخستین کسی است که باب علم کلام را مفتوح کرد. اصل او از کوفه بود اما ساکن بصره گردید و او را با ملحدان و نصاری و دیگر ائمهء مذاهب مناظرات بسیاری است که در کتب گوناگون نقل شده است. و از آن جمله مجالس اوست با هشام بن حکم (متوفی در سال 179 ه . ق.) در عهد رشید عباسی. او راست: 1- الاستحقاق. 2- الکامل، که کتابی است در امامت. (از ریحانة الادب ج 4 ص 113 از هدیة الاحباب ص 250 و نامهء دانشوران ج 1 ص 731) (از معجم المؤلفین از الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 175 و الفهرست طوسی ص87 و هدیة العارفین ج 1 ص 669 و کتاب الرجال نجاشی ص 176 و منتهی المقال ج 2 ص 207 و تنقیح المقال مامقانی ج 2 ص 270).

علی میرآخور.

[عَ یِ خوَرْ / خُرْ] (اِخ)(امیر...) وی از امرای ابوالغازی سلطان حسین میرزا بود و در سال 874 ه . ق. با وی در جنگ با میرزا یادگار محمد شرکت داشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص140 شود.

علی میرزا.

[عَ] (اِخ) (سلطان...) وی از مقربان شاه اسماعیل صفوی بود و در سال 920 ه . ق. در جنگی که بین شاه اسماعیل و سلطان سلیم درگرفت به قتل رسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 547 شود.

علی میرزا.

[عَ] (اِخ) (سلطان...) ابن سلطان محمودمیرزا. وی از شاهزادگان تیموری و مادر او زهره بیگی آغا از قوم ازبک بود. علی میرزا بر سمرقند و بخارا سلطنت میکرد. در سال 905 ه . ق. که محمدخان شیبانی قصد تسخیر سمرقند و بخارا را کرده بود مدتها آن ولایات را محاصره کرد ولی سودی نبخشید. تا زهره بیگی آغا مادر سلطان علی میرزا، به طمع اینکه محمدخان شیبانی او را به زنی بگیرد، بر طبق قراری که مخفیانه با محمدخان گذاشته بود شروع به اغوای سلطانعلی و تشویق او به تسلیم در مقابل محمدخان کرد. از سوی دیگر خواجه قطب الدین یحیی با این امر سخت به مخالفت برخاست ولی سرانجام بر اثر وسوسهء زهره بیگی آغا، در یکی از روزهای جمعه که قطب الدین یحیی و دیگر بزرگان در مسجد جامع به نماز مشغول بودند، سلطان علی میرزا با گروهی از خواص خود از دروازهء چهارراههء سمرقند به نزد محمدخان شیبانی رفت و به او پناه برد. و خواجه قطب الدین هنگامی که بر این امر آگاه شد مردم را به مقاومت در برابر سپاه محمدخان دعوت کرد اما چون کسی به دعوت او پاسخ نداد، خود نیز بدان سپاه ملحق شد. و محمدخان پس از اینکه بر ملک سمرقند مسلط گشت و ولایات اطراف آن را نیز تسخیر کرد، برای اینکه خیال خود را از وجود برخی از اشخاص که احتمال مخالفت آنها میرفت آسوده سازد آنها را به قتل رسانید که از آن جمله سلطانعلی میرزا بود. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 98 و 232 و 276 - 279) (دستورالوزراء ص 340).

علی میرزاآباد.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیگ، بخش دلفان، شهرستان خرم آباد. دارای 180 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات و توتون و لبنیات است. ساکنان این ده از طایفهء خاوه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

علی میرزایی.

[عَ] (اِخ) ایلی است دارای یکصد خانوار و در ولایت سرخس در سرحد ایران و روس سکونت دارد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص185).

علی میرزایی.

[عَ] (اِخ) تیره ای است از ایل «باصری» و آن از ایلات خمسهء فارس است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

علی میرزایی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان خاوه بخش دلفان، شهرستان خرم آباد. دارای 180 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و توتون و لبنیات است. ساکنان این ده از طایفهء خاوه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

علی میسی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن عبدالعالی بن عبدالباقی بن ابراهیم بن علی بن عبدالعالی عاملی میسی. ادیب و شاعر و نحوی بود. او راست: شرح اجرومیة، که در سال 1020 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. میسی منسوب است به «میس» که از بلاد جبل عامل است. (از اعیان الشیعة ج41 ص294).

علی میسی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن عبدالعالی میسی. ملقب به زین الدین و مکنی به ابوالقاسم و مشهور به ابن مفلح. وی از فقیهان قرن 10 ه . ق. بود و در سال 938 ه . ق. درگذشت. از جمله شاگردان او شهید ثانی بوده است. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی).

علی میقاتی.

[عَ یِ می] (اِخ) (علی صفوت...) ابن محمد خربوطلی میقاتی. رجوع به علی صفوت شود.

علی میقاتی.

[عَ یِ می] (اِخ) ابن مصطفی دباغ حلبی شافعی. مشهور به میقاتی و مکنی به ابوالفتوح. وی محدث و ادیب و نویسنده و شاعر بود (1104 - 1174 ه . ق.). او راست: 1- حاشیه بر شرح الدلائل فاسی. 2- شرح الجامع الصحیح بخاری. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین).

علی میکال.

[عَ یِ می] (اِخ) (خواجه...) ملقب به علاءالدین. وی به حسن خط مشهور بود و به وزارت سلطان حسین میرزای تیموری رسید. رجوع به علاءالدین (علی میکال) شود.

علی میلی.

[عَ یِ می] (اِخ) ابن محمد میلی جمالی تونسی مالکی. رجوع به علی جمالی شود.

علی میمندی.

[عَ یِ مَ مَ] (اِخ) ابن احمد میمندی. مکنی به ابوالحسن. وی از اهالی میمند بود و آن قریه ای است به فارس، نزدیک فیروزآباد. ابوالحسن علی بن احمد وزیر سلطان غازی محمودبن سبکتکین، و نویسنده ای ماهر و مدبر بود و احوال او در تاریخ یمینی آمده است. و ابوبکر ابن العمید این ابیات را در هجو او دارد:
یا علی بن احمد لا اشتیاقا
و انا المرء لااحب النفاقا
لم أزل أکره الفراق الی أن
نلته منک فارتضیت الفراقا
حسبنا بالخلاص منک نجاحا
و کفی بالنجاة منک خلاقا.
(از تاج العروس ذیل مادهء مند)(1).
(1) - به نظر میرسد که مؤلف تاج العروس در ذکر این شخص دچار اشتباه شده و معلوم نیست آن را از چه مأخذی نقل کرده است، زیرا خواجه ابوالقاسم احمدبن حسن میمندی که وزیر سلطان محمود و سپس وزیر پسرش سلطان مسعود غزنوی بود گویا بجز ابوالفتح عبدالرزاق بن احمدبن حسن، فرزند دیگری نداشت. و به فرض اینکه او را فرزندی دیگر بوده، به طور حتم وزیر سلطان محمود نبوده است، چه وزرای سلطان محمود فقط سه تن بوده اند (ابوالفتح بستی، خواجه احمدبن حسن، حسنک وزیر). علی بن احمد میمندی مکنی به ابوالحسن معلوم نشد که کیست و در تاریخ یمینی نیز ذکری از او دیده نشد و گویا شعر ابن عمید دربارهء علی بن احمد دیگری است. و نیز میمند که زادگاه احمدبن حسن است در مشرق ایران (افغانستان فعلی) قرار دارد و مربوط به میمند فارس نیست. فرض دیگر این است که تمام مطالب تاج العروس صحیح باشد جز آن قسمت که علی بن احمد را وزیر سلطان محمود دانسته است.

علی میمونی.

[عَ یِ مَ مو] (اِخ) ابن عبدالله بن عمران قرشی مخزومی شیعی میمونی. مکنی به ابوالحسن. فقیه و اصولی قرن چهارم ه . ق. بود و در سال 400 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الرد علی أهل القیاس. 2- کتاب الحج. (از معجم المؤلفین از کتاب الرجال نجاشی ص 190 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 688 و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 555 و ج 2 ص 288).

علی میوروقی.

[عَ یِ مَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالعزیز میوروقی. مکنی به ابوالحسن. از شعرا بود و در سال 475 ه . ق. درگذشت. او را مجموعهء شعری است. (از معجم المؤلفین).

علیمیون.

[عُ لَ می یو] (اِخ) تیره ای (بطنی) از بنی زریق، از ثعلبهء طی، از قحطانیة هستند که منازل آنان در اطراف دیار مصر قرار داشت. (از معجم قبائل العرب از نهایة الارب قلقشندی).

علی میهی.

[عَ یِ می] (اِخ) ابن عمر بن احمدبن عمر بن ناجی میهی شافعی بصیر. متوفی در دوازدهم ربیع الاول سال 1024 ه . ق. در طندتاء. او راست: 1- الرفائق المنظمة علی الدقائق المحکمة. 2- هدایة الصبیان لفهم بعض مشاکل القرآن. و میهی منسوب است به «میه» و آن از قرای مصر است. (از معجم المؤلفین).

علین.

[عِلْ لی / عُلْ لی] (ع ص، اِ) جِ «علی» در حال نصب و جر. شرفاء. مردمان بزرگ و رفیع القدر. (ناظم الاطباء). و رجوع به عِلّیّ و عُلّیّ شود.

علی نابلسی.

[عَ یِ بُ لُ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم جعفری نابلسی حنبلی. مشهور به ابن عفیف. وی ادیب و فقیه بود. در سال 752 ه . ق. متولد شد. مدتی امر قضاء را در نابلس عهده دار بود. و در سال 813 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- رشف المدام فی وصف الحمام. 2- کشف القناع فی وصف الوداع. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین).

علی ناجی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحمان بن خطاب مغربی مصری ناجی شافعی. ملقب به علاءالدین و مکنی به ابوالحسن. لقب او را «باجی» نیز گفته اند. رجوع به علی باجی (ابن محمد بن عبدالرحمان بن...) شود.

علی ناسخی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) مکنی به ابوالحسن. او راست: سراج العارفین. لقب او را «الناسخ» نیز گفته اند. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 983).

علی ناشری.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن أبی بکربن علی بن محمد بن أبی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان بن عبدالله یمانی زبیدی شافعی. مشهور به ناشری و ملقب به موفق الدین. وی فقیه و مورخ بود و در سال 754 ه . ق. در زبیدی متولد شد و در 15 صفر سال 844 ه . ق. در تعز درگذشت. او راست: 1- الثمر الیافع. 2- الجواهر المسمنات فی فروع الفقه الشافعی. 3- روضة الناظر فی اخبار دولة الملک الناصر. 4- الفوائد الزوائد. 5- مختصر فی زیارة النساء للقبور. و نیز او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 ص 718 و ایضاح المکنون ج 1 ص 347 و... و شذرات الذهب ابن عماد ج7 ص 251 و الضوء اللامع سخاوی ج 5 ص 205).

علی ناشری.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن ابی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان ناشری زبیدی یمانی شافعی. مکنی به ابوالحسن. وی شاعر بود و در اخبار و تاریخ و آداب و سیر پادشاهان اطلاعاتی داشت. و در سال 812 ه . ق. درگذشت. او راست: الادب السلسل الجاری فی ذکر الجواری. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 5 ص 290).

علی ناشی ء.

[عَ یِ شِءْ] (اِخ) ابن عبدالله بن وصیف بغدادی. مشهور به ناشی ءالاصغر. رجوع به ناشی ءالاصغر (علی بن عبدالله...) شود.

علی ناصری.

[عَ یِ صِ] (اِخ) ابن آیبک بن عبدالله تقصادی ناصری دمشقی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی دمشقی شود.

علی ناصری.

[عَ یِ صِ] (اِخ) ابن نیار اسدی ناصری. ملقب به شیخ الشیوخ صدرالدین. رجوع به علی اسدی (ابن نیار...) شود.

علی ناظم الدرر.

[عَ یِ ظِ مُدْ دُ رَ] (اِخ)ابن عثمان خلوتی ضریر. مشهور به ناظم الدرر. رجوع به علی خلوتی شود.

علی نباطی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی عاملی نباطی. از فضلای قرن یازدهم ه . ق. بود. وی در نجف سکونت داشت و در همانجا درگذشت. او راست: شرح الاثنی عشریة فی الصلاة، از شیخ بهاء. (از معجم المؤلفین).

علی نباطی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمدطاهربن عبدالحمید بن موسی بن علی بن معتوق عاملی نباطی اصفهانی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عاملی شود.

علی نباهی.

[عَ یِ نُ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن حسن جذامی مالقی نباهی. مشهور به ابن حسن و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مالقی شود.

علی نبیتیتی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن عبدالقادر نبیتیتی مصری حنفی. ریاضیدان و ادیب و نحوی و مطلع در علم عروض بود. و مدتی عهده دار توقیت در جامع أزهر شد و در حدود سال 1060 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- اجابة طلاب الهدی فی شرح مجیب الندا فی شرح قطرالندا، در نحو. 2- شرح بر الرحبیه در فرائض. 3- شرح الفتحیة فی الاعمال الجیبیة، از سبط ماردینی. 4- القول الوافی فی شرح الکافی فی العروض و القوافی. 5- مطالع السعادة الابدیة فی وضع الاوفاق والخواص الحرفیة و العددیة. (از معجم المؤلفین).

علی نثاری.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن محمد قیصری رومی حنفی. مشهور به نثاری. فقیه بود و به قسطنطنیة سفر کرد و در آنجا در سال 1110 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر قاضی میر. 2- الفوائد العلیة من المسائل الشرعیة، در فتاوی. (از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 764).

علی نجار.

[عَ یِ نَجْ جا] (اِخ) وی پدر خاقانی شاعر مشهور بود و خاقانی این شعر را در مدح وی گفته است:
یوسف نجار کیست نوح دروگر که بود
تا ز هنر دم زنند بر در امکان او
نوح نه بس علم داشت گر پدر من بدی
قنطره بستی به علم بر سر طوفان او.
(از المعجم فی معاییر اشعار العجم ص 240).

علی نجار.

[عَ یِ نَجْ جا] (اِخ) ابن حسن بن صالح نجار طائفی. پزشک بر روش طب قدیم. وی در سال 1228 ه . ق. در طائف متولد شد. و در ابتدا شغل نجاری داشت. سپس نزد یکی از اطبای هند طب را آموخت و شروع به معالجهء مردم بلاد خود کرد. و در سال 1313 ه . ق. در طائف درگذشت. او راست: 1- رساله ای در استخراج ادهان. 2- رساله ای در استخراج املاح. (از الاعلام زرکلی).

علی نجار.

[عَ یِ نَجْ جا] (اِخ) ابن محمد بن عامر نجار مصری شافعی. وی فقیه و اصولی و نحوی و مفسر قرن چهاردهم ه . ق. بود. در عزبة الحرمل از توابع شهر منیه در مصر متولد شد و تحصیلات خود را در ازهر انجام داد. و در سال 1351 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر شرح اسنوی بر المنهاج، در اصول. 2- رساله ای در علم اخلاق. 3- رساله ای در علم وضع. 4- شرح بیقونیة. 5- شرح شواهد اشمونی. (از معجم المؤلفین).

علی نجاری.

[عَ یِ نَجْ جا] (اِخ) ابن احمدبن تقی الدین بخاری (یا نجاری) مکی شافعی. رجوع به علی بخاری (ابن احمدبن...) شود.

علی نجاری.

[عَ یِ نَجْ جا] (اِخ) ابن احمد نجاری شعرانی شافعی. رجوع به علی شعرانی شود.

علی نجاری.

[عَ یِ نَجْ جا] (اِخ) ابن علی بن احمد نجاری حنفی. ملقب به علاءالدین. متکلم بود. او راست: فوائد القلائد و غررالفوائد فی شرح العقائد از نسفی، که در سال 967 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص746).

علی نجری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن احمد صرصری نجری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی صرصری شود.

علی نجری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی القاسم بن علی بن ناصر نجری یمنی. وی از فقیهان بشمار میرفت و در سال 822 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: شرح بر أزهار. (از معجم المؤلفین از ملحق البدر الطالع زبارة ص 171).

علی نجری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد نجری یمانی زیدی. مشهور به ابن هطیل. وی ادیب و نحوی بود و در سال 812 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- شرح المفصل زمخشری. 2- عمدة ذوی الهمم علی الحسبة فی علمی اللسان و القلم. (از معجم المؤلفین از البدر الطالع شوکانی ج 1 ص493 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 729).

علی نجف آبادی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ)(آقا...). وی از شاعران قرن یازدهم ه . ق. بود و در نجف آباد اصفهان میزیست. نصرآبادی ابیاتی از او نقل کرده است. رجوع به تذکرهء نصرآبادی فصل پنجم ص 135 شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمدعلی قمی نجفی. رجوع به علی قمی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن ابی طالب بن عبدالمطلب حسینی همدانی نجفی. رجوع به علی همدانی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن ابی طالب قمی نجفی. متخلص به عارف. رجوع به علی قمی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن احمد عاملی مشهدی غروی نجفی. رجوع به علی عادلی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن جعفربن خضر مالکی جناجی نجفی. رجوع به علی مالکی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن حجة اللهبن علی بن عبدالله بن حسین بن محمد بن عبدالملک طباطبائی شولستانی غروی نجفی. ملقب به شرف الدین. رجوع به علی طباطبایی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) (سید...) ابن حسن بن سلیمان بن سعدبن فرج اللهبن علی بن سعدبن عبدالله بن حماد حسینی جزایری نجفی. مشهور به سیدعلی حلو. رجوع به علی جزایری شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن حسین خیقانی حلی نجفی. رجوع به علی خیقاتی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن حسین طریحی نجفی. رجوع به علی طریحی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن خلیل بن ابراهیم بن محمدعلی رازی طهرانی نجفی. رجوع به علی تهرانی (ابن خلیل بن...) شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن شاهمرادبن اسدبن جلال الدین بن حسن طباطبائی حسنی نجفی. رجوع به علی طباطبایی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن علی بن محمد بن علی بن عبدالحمید حسینی علوی نیلی نجفی. مشهور به نسابة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی نیلی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن احمدبن مظفر نجفی. وی فقیه و اصولی بود و در حدود سال 1316 ه . ق. در نجف درگذشت در حالیکه سن او در حدود 60 سال بود. او را تألیفاتی در فقه است که از آنجمله است: 1- اراجیزی در فقه و اصول. 2- حاشیه بر رسائل شیخ مرتضی. و نیز او را اشعاری است. (از اعیان الشیعهء عاملی ج 5 ص 345).

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن فتح الله نهاوندی نجفی. رجوع به علی نهاوندی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن محمد بن علی رضوی تبریزی نجفی. مشهور به سیدعلی داماد. رجوع به علی داماد شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن محمد بن محمدتقی بن محمدرضابن مهدی بحرالعلوم طباطبائی نجفی. رجوع به علی طباطبایی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن محمدحسین نجفی زینی. رجوع به علی زینی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن محمد حسینی نجفی. مشهور به حکیم. رجوع به علی حکیم شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن محمدرضابن موسی بن جعفر کاشف الغطاء نجفی. رجوع به علی کاشف الغطاء شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن محمدعلی بن حیدربن شیخ خلیفهء مجیراوی شروقی نجفی. رجوع به علی شروقی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن مهدی بن رضابن احمدبن حسین بن حسن طالقانی حسینی نجفی. مشهور به میر حکیم. رجوع به علی طالقانی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن هاشم بن علی رضوی موسوی بغدادی نجفی. رجوع به علی رضوی شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) ابن یاسین رفیش نجفی. از آل عنوز. رجوع به علی رفیش شود.

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) حسینی اشراباذی شیعی. ملقب به شرف الدین. وی در سال 965 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1- تأویل الاَیات الباهرة فی فضل العترة الطاهرة. 2- الفروسیة فی شرح الجعفریة. 3- الکنز الجامع للفوائد النافعة. (از معجم المؤلفین).

علی نجفی.

[عَ یِ نَ جَ] (اِخ) خویی. رجوع به علی خویی شود.

علی نجیب.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمودبن علی نجیب رودباری. رجوع به علی رودباری شود.

علی نحوی.

[عَ یِ نَحْ] (اِخ) ابن ابی زید محمد بن علی نحوی استرآبادی. ملقب به فصیحی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن (علی بن...) شود.

علی نحوی.

[عَ یِ نَحْ] (اِخ) ابن محمد نحوی وزیر. مکنی به ابوالمکارم. متوفی در سال 561 ه . ق. او راست: مختصر الغریبین ابوعبید احمدبن محمد هروی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1209).

علی نخعی.

[عَ یِ نَ خَ] (اِخ) ابن حکم بن زبیر نخعی انباری ضریر. مکنی به ابوالحسن. از مؤلفان اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم ه . ق. بود و او را کتابی در رجال شیعه میباشد. وی از تلامذهء ابن ابی عمیر بود. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ طهرانی ص 278).

علی نخلی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن علی جلاد راکبی نخلی حنفی. رجوع به علی جلاد شود.

علی ندا.

[عَ نَ] (اِخ) برانی. نحوی بود. او راست: 1- شرح سنی المطالب لهدایة الطالب، که در محرم سال 1291 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. 2- ضوابط الرسم فی ایضاح الرقم. (از معجم المؤلفین).

علی نسابة.

[عَ یِ نَسْ سا بَ] (اِخ) ابن عبدالکریم بن محمد بن علی بن عبدالحمید حسینی علوی نیلی نجفی. مشهور به نسابة و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی نیلی شود.

علی نسفی.

[عَ یِ نَ سَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن ابی بکربن علی نسفی بیکندی. او راست: شرح قسمت سوم از مفتاح العلوم سکاکی، که در سال 719 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1767).

علی نسوی.

[عَ یِ نَ سَ] (اِخ) ابن احمد نسوی. مکنی به ابوالحسن. ریاضیدان و منطقی و از اهالی «نسا» در خراسان بود و تا حدود سال 421 ه . ق. میزیست. او راست: 1- التجرید فی اصول الهندسة. 2- رسالة فی المداخل الی علم المنطق. 3- المقنع فی الحساب الهندسی فی العراقین العربی و فارسی. (از معجم المؤلفین از فهرس مخطوطات الظاهریة و تراث العرب العلمی ص257).

علی نسوی.

[عَ یِ نَ سَ] (اِخ) ابن محمد نسوی. مکنی به ابوالقاسم. وی به عربی شعر میگفت و مقل است. (از الفهرست ابن الندیم).

علی نسیب.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عباس حسینی علوی دمشقی. مکنی به ابوالقاسم و مشهور به نسیب. وی از فضلا و محدثان دمشق بود (424 - 508 ه . ق.) و او را کتابی بنام «فوائد» دربارهء استادان خویش است. و نیز ده مجلد کتاب در حدیث دارد. (از الاعلام زرکلی).

علی نصرانی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن نصر نصرانی. مشهور به ابن طیب و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی (ابن نصر نصرانی) شود.

علی نصیرآبادی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن دلدار علی نقوی نصیرآبادی. رجوع به علی نقوی شود.

علی نطنزی.

[عَ یِ نَ طَ] (اِخ)(علیقلی...). رجوع به علیقلی شود.

علی نطوبسی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) ابن عبدالله بن علی نطوبسی قاهری أزهری ضریر مالکی سنهوری. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سنهوری شود.

علی نظاری.

[عَ یِ نَظْ ظا] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن محمد نظاری. امیر «بعدان» در یمن. او قلعه ای بنام «جب» داشت که ارتفاع آن مشهور بود. در هنگام فرمانروایی محمودپاشا بر یمن که جباری سرسخت بود، با این علی نظاری از در دشمنی درآمد و در سال 969 ه . ق. مدت هشت ماه قلعهء او را محاصره کرد و این محاصره به صلح انجامید به این شرط که «سنجق» ازآن علی نظاری گردد. و محمودپاشا بر این قرارداد سوگند خورد. اما چون علی نظاری با دویست تن از همراهان خویش از قلعه خارج شد محمودپاشا همگی آنان را به قتل رسانید و داخل قلعه گشت و تمام ساکنان آنجا را نیز هلاک کرد. (از الاعلام زرکلی از السنا الباهر).

علی نظر و عمارت.

[عَ نَ ظَ رُ عِ رَ] (اِخ)دهی است از دهستان چای باسار، بخش پلدشت، شهرستان ماکو. دارای 100 تن سکنه. آب آن از رودخانهء زنگمار تأمین می شود. و محصول آن غلات، پنبه، کنجد، کرچک، بزرک و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی نعمی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن حسن بن عبدالرحمان بن یحیی بن محمد بن عیسی نعمی حسنی یمنی. عالم و شاعر متولد در سال 984 ه . ق. وی عهده دار امر قضاء در ناحیهء صبیا از تهامه بود. و در ذی حجهء سال 1067 ه . ق. درگذشت. او را تألیفات و رسائلی است. (از معجم المؤلفین).

علی نفری.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ابن عیسی بن سلیمان بن محمد بن سلیمان بن ابان نفری سکری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی سکری شود.

علی نفزی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالله بن مالک بن عباد نفزی رندی مالکی. مشهور به ابن عباد. وی صوفی بود و در سال 810 ه . ق. درگذشت. او راست: التنبیه فی شرح الحکم العطائیة. (از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص728).

علی نقاش.

[عَ یِ نَقْ قا] (اِخ) ابن عبدالقادربن محمد قرافی قاهری نقاش ملقب به نورالدین. وی عالم در علوم هندسی بود و در سال 880 ه . ق. درگذشت. او راست: عمدة الحذاق فی العمل فی سائر الاَفاق. (از معجم المؤلفین).

علی نقشبندی.

[عَ یِ نَ بَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد زهری شروانی مدنی نقشبندی حنفی. ملقب به اکمل الدین. رجوع به علی شروانی شود.

علی نقشبندی.

[عَ یِ نَ بَ] (اِخ) ابن محمد بن مرادبن علی بخاری الاصل دمشقی حنفی نقشبندی. مشهور به مرادی. رجوع به علی مرادی شود.

علی نقشی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) قریمی آق کرمانی. ملقب به نقشی. رجوع به علی قریمی شود.

علی نقوی.

[عَ یِ نَ قَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن دلدارعلی نقوی نصیرآبادی. ملقب به تاج العلماء. از فقیهان امامیه و از اهالی لکهنوء در هند بود. در سال 1260 ه . ق. متولد شد و در 1312 ه . ق. درگذشت. او بر زبان فارسی و عربی و سریانی و عبری تسلط داشت. نام او در مصنفی علم الرجال به صورت «علیمحمدبن محمد بن دلدارعلی...» آمده است. او راست: 1- الاثناعشریة فی البشارات المحمدیة. 2- احسن القصص فی تفسیر سورة یوسف. 3- فصل الخطاب فی شرب الدخان. (از معجم المؤلفین). و رجوع به مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص 432 شود.

علینقی.

[عَ نَ] (اِخ) ابن احمدبن زین الدین احسائی. رجوع به علینقی احسائی شود.

علینقی.

[عَ نَ] (اِخ) ابن احمدعلی خان همدانی. متخلص به ایجاد. رجوع به علینقی ایجاد شود.

علینقی.

[عَ نَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن علی طباطبایی حایری. فقیه امامی اهل کربلاء. وی در سال 1289 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- الدرة الحائریة فی شرح کتاب الشرائع. 2- الدرة فی العام و الخاص. (از الاعلام زرکلی).

علینقی.

[عَ نَ] (اِخ) ابن حسن طباطبایی حایری. رجوع به علی نقی طباطبایی شود.

علینقی.

[عَ نَ] (اِخ) ابن محمد صالح مازندرانی. متخلص به سابق. رجوع به علینقی سابق شود.

علینقی.

[عَ نَ] (اِخ) ابن محمدهاشم طغایی کمرنی فراهانی شیرازی. ملقب به عزالدین. رجوع به علینقی شیرازی شود.

علینقی.

[عَ نَ] (اِخ) ابن نقدعلی خان هندی. متخلص به نظم و به انصاف. رجوع به علینقی انصاف شود.

علینقی احسایی.

[عَ نَ یِ اَ] (اِخ) ابن احمدبن زین الدین احسایی. وی شاعر بود و در سال 1236 ه . ق. از پدر خود اجازهء اجتهاد گرفت. او را دیوانی است. (از الذریعه ج 9 ص 763).

علینقی اصفهانی.

[عَ نَ یِ اِ فَ] (اِخ)زنجانی. رجوع به علینقی زنجانی شود.

علینقی انصاف.

[عَ نَ یِ اِ] (اِخ) ابن نقدعلی خان هندی. وی شاعر بود و ابتدا به «نظم» تخلص می کرد سپس متخلص به انصاف شد. و در سال 1195 ه . ق. درگذشت. او را دیوانی است. نام او در صبح گلشن «میرزا نقی...» آمده است. (از الذریعه ج 9 ص 108 و 763).

علینقی ایجاد.

[عَ نَ یِ] (اِخ) ابن احمدعلی خان همدانی. متخلص به ایجاد. اصل او از همدان بود و در «برهان پور» متولد شد و در سال 1189 ه . ق. درگذشت. ابیاتی از شعر او در نتایج الافکار نقل شده است. (از الذریعه ج 9 ص 764).

علی نقیب الاشراف.

[عَ یِ نَ بُلْ اَ](اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن علی بن ابراهیم بن عدنان حسینی دمشقی حنفی. مشهور به نقیب الاشراف. وی فقیه و اصولی و نحوی بود و در سال 852 ه . ق. در دمشق متولد شد. او راست: حاشیه بر الفیهء ابن مالک، در نحو. (از معجم المؤلفین).

علینقی حایری.

[عَ نَ یِ یِ] (اِخ)مشهور به میرزا هادی خراسانی. رجوع به علینقی خراسانی شود.

علینقی حایری.

[عَ نَ یِ یِ] (اِخ) ابن حسن طباطبائی حایری. رجوع به علینقی طباطبائی شود.

علینقی حیدری.

[عَ نَ یِ حَ دَ] (اِخ) ابن احمدبن مهدی بن احمدبن حیدر حیدری. منسوب به آل حیدر. او راست: الدوحة الحیدریة، در شرح حال اجداد خود تا امام حسن علیه السلام. (از مصنفی علم الرجال آقابزرگ ص 342).

علینقی خراسانی.

[عَ نَ یِ خُ] (اِخ)مشهور به میرزا هادی خراسانی حایری. متولد در سال 1297 ه . ق. او راست: 1- حاشیه بر تفسیر علی بن ابراهیم. 2- حاشیه بر مکاسب شیخ مرتضی. 3- رسالة مستخرجة من الصحاح الستة. 4- العین فی الحکمة. 5- منطق الحق. (از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص198).

علینقی زنجانی.

[عَ نَ یِ زَ] (اِخ)اصفهانی. متوفی در سال 1258 ه . ق. او را تصنیفاتی است. (از معجم المؤلفین).

علینقی سابق.

[عَ نَ یِ بِ] (اِخ) ابن محمدصالح مازندرانی. متخلص به سابق. وی برادر آقامحمدسعید و نوادهء دختری محمدتقی مجلسی بود. او پس از برادرش، به هند سفر کرد و اورنگ زیب عالمگیر را مدح کرد و به امر او شاهنامه ای سرود و در حدود سال 1083 ه . ق. درگذشت. (از الذریعه ج 9 ص 414 و 764).

علینقی شیرازی.

[عَ نَ یِ شی] (اِخ) ابن محمدهاشم طغایی کمرنی فراهانی شیرازی. ملقب به عزالدین. از فقها و متکلمان شیعهء امامیه. وی مدتی امر قضاء را در شیراز عهده دار بود سپس به اصفهان دعوت شد و شیخ الاسلام آنجا گردید و در سال 1060 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- جواب نوح افندی شیخ مفتی بلاد الروم فی مسألة الامامیة، در دو مجلد. 2- المقاصد العالیة فی الحکمة الیمانیة، در علم الکلام. 3- مناسک الحج و المعتمر. (از معجم المؤلفین).

علینقی طباطبایی.

[عَ نَ یِ طَ طَ] (اِخ)ابن حسن طباطبایی حایری. فقیه و اصولی بود و در ششم صفر سال 1289 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اصل الفقه، در یک مجلد بزرگ. 2- رسالة فی صلاة المسافر. 3- کتاب فی الاجارة. 4- کتاب القضاء. 5- منظومة مزیج الاحتیاج فی حکم منسک الحاج. (از الذریعه ج 1 ص 208) (اعیان الشیعه ج 42 ص 198).

علینقی طغایی.

[عَ نَ یِ طُ] (اِخ) ابن محمدهاشم طغایی کمرنی فراهانی شیرازی. ملقب به عزالدین. رجوع به علینقی شیرازی شود.

علینقی فراهانی.

[عَ نَ یِ فَ] (اِخ) ابن محمدهاشم طغایی کمرنی فراهانی شیرازی. ملقب به عزالدین. رجوع به علینقی شیرازی شود.

علینقی قمی.

[عَ نَ یِ قُ / قُمْ می] (اِخ)(مولی...). وی شاعر بود و به «قسمت» تخلص میکرد. نصرآبادی قسمتی از اشعار او را نقل کرده است. (از الذریعه ج9 ص881).

علینقی کمرنی.

[عَ نَ یِ کَ مَ] (اِخ) ابن محمدهاشم طغایی کمرنی فراهانی شیرازی. ملقب به عزالدین. رجوع به علینقی شیرازی شود.

علینقی گنابادی.

[عَ نَ یِ گُ] (اِخ) وی شاعر بود و او را دیوانی است به نام «صراط الجنة» که در سال 1216 ه . ق. از نظم آن فراغت یافت. و نیز شرحی بر این دیوان به نام «سبل المعرفة» دارد. (از الذریعه ج9 ص764).

علینقی مازندرانی.

[عَ نَ یِ زَ دَ] (اِخ)ابن محمدصالح مازندرانی. متخلص به سابق. رجوع به علینقی سابق شود.

علینقیه.

[عَ نَ یَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان، بخش ضیاءآباد، شهرستان قزوین. دارای 582 تن سکنه. آب آن از قنات و از چشمه سار تأمین میشود، و محصول آن غلات، انگور، یونجه و لبنیات است. ساکنان این ده از طایفهء یمنی هستند و تغییر مکان نمی دهند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

علینقی همدانی.

[عَ نَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن احمدعلی خان همدانی. متخلص به ایجاد. رجوع به علینقی ایجاد شود.

علینقی هندی.

[عَ نَ یِ هِ] (اِخ) ابن نقدعلیخان هندی. متخلص به انصاف و نظم. رجوع به علینقی انصاف شود.

علی نمراوی.

[عَ یِ نَ مِ] (اِخ) ابن محمد بن عیسی دمشقی محلی نمراوی شافعی. مشهور به قطبی و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی قطبی شود.

علی نمیری.

[عَ یِ نُ مَ] (اِخ) دارقطنی گوید که وی از صحابه بوده است. (از الاصابه ج 4 قسم اول).

علی نمیری.

[عَ یِ نُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله ششتری نمیری اندلسی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ششتری شود.

علی نوایی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) وی از وزرا بود و در سال 906 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- بدائع الوسط. 2- محبوب القلوب فی الاخلاق. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 203 و 1611).

علی نوبختی.

[عَ یِ نَ بَ] (اِخ) ابن اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت. وی سرسلسلهء یک شعبه از خاندان نوبختی بود و او دو پسر داشت یکی به نام ابوسهل اسماعیل که متکلمی معروف بود و دیگری به نام ابوجعفر محمد که ممدوح ابن الرومی بود. و نیز دختری داشت که نام و نشان او به دست نیامده است. اما فرزند آن دختر، ابومحمد حسن بن موسی بود که خواهرزادهء ابوسهل اسماعیل و ابوجعفر محمد محسوب می شود. (از خاندان نوبختی عباس اقبال ص 125).

علی نوبختی.

[عَ یِ نَ بَ] (اِخ) ابن عباس بن اسماعیل بن ابی سهل بن نوبخت. مکنی به ابوالحسین. وی از شعبه ای از خاندان نوبختی بود. و از بزرگان کتاب اعیان و شعرای بغداد و از مردمان کریم و ادب پرور معاصر ابوسهل اسماعیل بن علی نوبختی است. در شعر و ادب شاگرد بحتری و ابن الندیم بود و ابن الندیم مینویسد که اشعار او به دویست ورقه میرسد. وفات او در یکی از سالهای 323، 324، 327، 329 ه . ق. به اختلاف روایات قید شده است. و ابیاتی از اشعار او در کتاب خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال نقل شده است. (از خاندان نوبختی عباس اقبال ص 193) (معجم المؤلفین از الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 168) و اخبارالراضی و المتقی صولی ص 76).

علی نوده.

[عَ نَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوچصفهان، شهرستان رشت. سکنهء آن 571 تن است. آب آن از رودخانهء نوررود که از شعب رود سفیدرود است تأمین میشود. محصول آن برنج و ابریشم و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

علی نوری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن جمشید نوری مازندرانی اصفهانی شیعی. مفسر و متکلم و حکیم متوفی در سال 1246 ه . ق. او راست: 1- تفسیر سورة التوحید. 2- حجة الاسلام. 3- حواشی بر اسرارالاَیات. (از معجم المؤلفین).

علی نوری.

[عَ یِ] (اِخ) ابن محمد بن سلیم نوری. مکنی و مشهور به ابوالحسن سفاقسی. قاری و محدث و متکلم بود و در سال 1040 ه . ق. در سفاقس متولد شد و در آنجا پرورش یافت و در تونس شروع به تعلیم قراآت کرد و به مصر رفت و در سال 1117 یا 1118 ه . ق. در سفاقس درگذشت. او راست: 1- تنبیه الغافلین و ارشادالجاهلین. 2- العقیدة النوریة فی معتقدالسادة الاشعریة. 3- غیث النفع فی القراءات السبع. 4- معین السائلین من فضل رب العالمین. (از معجم المؤلفین).

علی نوری.

[عَ یِ] (اِخ) مازندرانی اصفهانی. وی حکیم بود و در اصفهان می زیست و در سال 1247 ه . ق. درگذشت و جسد او به نجف اشرف حمل گردید. او راست: حاشیه بر شرح ارشادات. (از اعیان الشیعه ج 42 ص 199).

علی نوفلی.

[عَ یِ نَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن سلیمان نوفلی. راوی است و از عبدالرحمان بن عباس روایت می کند. و ذکر او در الموشح آمده است. رجوع به الموشح مرزبانی ص 214 و 247 و 252 شود.

علی نهاوندی.

[عَ یِ نَ وَ] (اِخ) ابن فتح الله نهاوندی نجفی. فقیه و اصولی بود و در ربیع الثانی سال 1322 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تشریح الاصول الصغیر. 2- تشریح الاصول الکبیر. 3- کتاب الطهارة. (از اعیان الشیعه ج 42 ص 11).

علی نهاوندی.

[عَ یِ نَ وَ] (اِخ) ابن محمد نهاوندی نحوی. وی از جنادة ابی اسامة و از ابویوسف احمدبن حسین از مبرد روایت کند. (از معجم الادباء یاقوت چ قاهره ج 14 ص 248 و چ مارگلیوث ج 5 ص 379).

علی نهدی.

[عَ یِ نِ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن علی بن جعفر نهدی حمیری. فاضل قرن چهارم ه . ق. او راست: المأثور من العمل فی الشهور. (از معجم المؤلفین).

علی نهروانی.

[عَ یِ نَ رَ] (اِخ) ابن محمد بن موسی بن حسن بن فرات نهروانی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن فرات. وزیر المقتدر باللّه عباسی. رجوع به ابن فرات (ابوالحسن علی...) و علی (ابن محمد...) شود.

علی نیرمانی.

[عَ یِ نَ رَ] (اِخ) ابن محمد بن خلف نیرمانی. مکنی به ابوسعد. رجوع به ابوسعد نیرمانی و علی (ابن محمدبن...) شود.

علی نیریزی.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد بن علی نیریزی. ملقب به ارشدالدین و مکنی به ابوالحسن. فقیه و محدث و مفسر و ادیب بود و در شعبان سال 604 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- باکورة الطلب لاهل الادب. 2- تنویرالمصابیح فی شرح المصابیح فی الحدیث. 3- مجمع البحرین فی التفسیر و التأویل، در ده مجلد. (از معجم المؤلفین از شدالازار شیرازی ص 372).

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن علی واحدی نیشابوری شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن و علی (ابن احمد...) شود.

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن غزال نیشابوری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن، و علی (ابن احمد...) شود.

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد فنجکردی نیشابوری. ملقب به شیخ الافاضل و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فنجکردی شود.

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن احمد بستیغی نیشابوری. رجوع به علی (ابن احمد...) شود.

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن حسن بن علی نیشابوری صندیلی حنفی. مکنی به ابوالحسن. مفسر بود و در سال 484 ه . ق. درگذشت. او راست: تفسیرالقرآن. (از معجم المؤلفین).

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن حسین بن جعفربن محمد نیشابوری. مکنی به ابوالبرکات. وی شاعر و از فاضلان دولت سلطان محمودبن سبکتکین بود و نسب او به محمد دیباج بن امام صادق (ع) میرسید. او را دیوان شعری است. (از الذریعه ج 9 ص 742 از تاریخ عتبی و نسمة السحر فیمن تشیع و شعر، ضیاءالدین).

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن زکریا. مکنی به ابوالحسن. مورخ قرن نهم ه . ق. او راست: تاریخ الرجال. (از معجم المؤلفین).

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن سهل بن عباس بن سهل نیشابوری. مکنی به ابوالحسن. مفسر و مطلع در برخی از علوم دیگر. وی در ذی قعدهء سال 491 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- زادالحاضر والبادی. 2- کتابی در تفسیر. 3- مکارم الاخلاق. (از معجم المؤلفین از طبقات الشافعیهء اسنوی ص 157 و الوافی صفدی ج 12 ص 75 و طبقات الشافعیهء سبکی و روضات الجنات خوانساری ص481).

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد نیشابوری. مشهور به ابن ابی الطیب و مکنی به ابوالحسن. مفسر و شاعر بود و در نیشابور متولد شد و به قصبهء سبزوار رفت و در ماه شوال سال 458 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: 1- التفسیر الاوسط، در 11 جلد. 2- التفسیر الصغیر، در 3 جلد. 3- التفسیر الکبیر، در 30 جلد. و نیز دیوان شعری دارد. (از معجم المؤلفین از سیرالنبلاء ذهبی ج 11 ص 186 و الوافی صفدی ج 12 ص 91 و معجم الادباء ج 13 ص 273 و طبقات المفسرین سیوطی ص 23).

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد بن ابراهیم بن عبدالله قهندزی نیشابوری ضریر. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قهندزی شود.

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن حسین بن عبدالصمد تمیمی نیشابوری سبزواری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی تمیمی شود.

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد بن قتیبهء نیشابوری قتبی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قتیبی شود.

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد اسکافی نیشابوری. مکنی به ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم اسکافی شود.

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد نیشابوری. فقیه و محدث بود و در سال 1273 ه . ق. در محمره (خرمشهر) درگذشت و در همانجا دفن شد. او راست: 1- سبیکة اللجین. 2- العروة الوثقی. (از معجم المؤلفین).

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن محمد نیشابوری. مشهور به خبازی و مکنی به ابوالحسین. رجوع به علی خبازی شود.

علی نیشابوری.

[عَ یِ نَ] (اِخ) ابن موسی بن یزداد (یا یزید) قمی نیشابوری حنفی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی قمی شود.

علی نیلی.

[عَ یِ نی] (اِخ) ابن عبدالکریم بن علی بن محمد بن علی بن عبدالحمید حسینی علوی نیلی نجفی. مشهور به نسابة و مکنی به ابوالحسن. فقیه و اصولی و محدث شیعهء امامیه بود. اصل او از قریهء نیلة است ولی موطنش در نجف بود و نزد ابن فهد حلبی تحصیل کرد. وی در حدود سال 800 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1- الانصاف فی الرد علی صاحب الکشاف. 2- الانوار البهیة (یا الانوار المضیئة) فی الحکمة الشرعیة. 3- ایضاح المصباح لاهل الصلاح. 4- سرور أهل الایمان فی علامات ظهور صاحب الزمان. 5- السلطان المفرج عن اهل الایمان. نام و نسب او در «مصنفی علم الرجال» چنین آمده است: علی بن عبدالکریم بن عبدالحمید بن عبدالله بن احمدبن حسن بن علی بن محمد بن علی بن جلال الدین نسابة، ملقب به بهاءالدین. (از معجم المؤلفین).

علی نیلی.

[عَ یِ نی] (اِخ) ابن محمد بن عبدالحمید نیلی. مکنی به ابوالقاسم و ملقب به نظام الدین. وی از تلامذهء فخرالمحققین و سیدابوطالب اعرجی بوده است. و از جمله شاگردان او ابوالعباس احمدبن فهد حلی میباشد. او راست: جامع اشتات الرواة و الروایات عن الائمهء الهداة. (از مصنفی علم الرجال آقا بزرگ طهرانی ص 284).

علی نیلی.

[عَ یِ نی] (اِخ) ابن یوسف بن عبدالجلیل نیلی. ملقب به ظهیرالدین. فقیه و متکلم قرن هشتم ه . ق. و از شاگردان فخرالدین فرزند علامهء حلی بود. او راست: منتهی السؤول فی شرح الفصول خواجه طوسی. (از معجم المؤلفین).

علی واحدی.

[عَ یِ حِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن علی واحدی نیشابوری شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن و علی (ابن احمد...) شود.

علی وادی آشی.

[عَ یِ] (اِخ) ابن احمدبن یوسف وادی آشی. مکنی به ابوالحسن. عالم در بسیاری از علوم. متولد در 547 یا 549 ه . ق. و متوفی در 609 ه . ق. او راست: 1- اقتباس السراج فی شرح صحیح مسلم. 2- بهج المسالک فی شرح الموطأ، در ده جزء. 3- الترصیع فی تأصیل مسائل التفریع. 4- الوسیلة فی الاسماء الحسنی. (از معجم المؤلفین از التکملهء ابن ابار ص 657).

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن علی بن معتوق واسطی. مشهور به ابن ثردة (یا ابن فردة). وی از عقلای مجانین بود و شعر نیک میسرود. اصل او از واسط است. در سال 697 ه . ق. متولد شد و در بغداد پرورش یافت سپس به دمشق رفت و آغاز موعظه کرد، اما اندکی بعد در خردش نقصانی راه یافت. وی در سال 750 درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن ابی محمد بن ابی سعدبن عبدالله واسطی. مشهور به دیوانی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی دیوانی شود.

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن حسن بن احمد واسطی. مکنی به ابوالحسن. صوفی و نسب شناس (654 - 733 ه . ق.). او راست: 1- خلاصة الاکسیر فی نسب سیدنا الغوث الرفاعی الکبیر. 2- الکبائر و الصغائر. (از معجم المؤلفین از فهرس دارالکتب المصریة ج 5 ص 168).

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن طلحة بن کردان واسطی. مکنی به ابوالقاسم. وی نحوی بود و نزد ابوعلی فارسی و رمانی تحصیل کرد. و در سال 424 ه . ق. درگذشت. او را کتابی است بزرگ در اعراب قرآن، که در حدود 15 مجلد است. (از معجم المؤلفین از سیرالنبلاء ذهبی ج 11 ص 94 و الوافی صفدی ج 12 ص 77 و معجم الادباء ج 13 ص 259 و بغیة الوعاة سیوطی ص 339).

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن عاصم بن صهیب واسطی مکنی به ابوالحسن. از محدثان بود. در سال 105 ه . ق. متولد شد. وی شخصی پرهیزکار و پارسا و اصلش از واسط بود ولی در بغداد سکونت گزید و در سال 201 ه . ق. در همان شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تذکرة الحفاظ ج 1 ص 291 و میزان الاعتدال ج 2 ص 228 و تاریخ بغداد ج 11 ص 436). و نیز رجوع به ابوالحسن (علی بن عاصم...) شود.

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن مبارک بن حسن بن احمدبن ابراهیم واسطی رفاعی. ملقب به تقی الدین و مکنی به ابوالحسن. متوفی در سال 632 ه . ق. او راست: قرة العین فی مناقب أبی العلمین. (از معجم المؤلفین).

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن بختیاربن علی واسطی مندائی. رجوع به علی مندایی شود.

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن محمد بن شاکر مؤدب لیثی واسطی. رجوع به علی مؤدب شود.

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالرحیم بن دینار بصری واسطی کاتب. مکنی به ابوالحسین. رجوع به علی بصری (ابن محمدبن...) شود.

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن محمد بن علی واسطی رفاعی. مکنی به ابوالحسن. صوفی و نسب شناس بود و در حدود سال 800 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- خلاصة الاکسیر فی نسب السید الرفاعی الکبیر. 2- المختصر فی نسب آل سیدالبشر. (از هدیة العارفین بغدادی ج1 ص726).

علی واسطی.

[عَ یِ سِ] (اِخ) ابن نوح حسینی واسطی بلگرامی هندی حنفی. مشهور به غلام علی آزاد. رجوع به غلام علی آزاد شود.

علی واعظ.

[عَ یِ عِ] (اِخ) ابن عابد قاینی. از وعاظ خراسان در اوایل قرن دهم ه . ق. رجوع به علی قاینی شود.

علی والبی.

[عَ یِ لِ] (اِخ) ابن سالم بن مخارق والبی. مولای عباس بن عبدالمطلب. متوفی در سال 123 ه . ق. او را تفسیر است بر قرآن کریم. (از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 667).

علی والدالجمیع.

[عَ یِ لِ دُلْ جَ] (اِخ)ابن محمد بن ولید. ملقب به والدالجمیع. از دعات اسماعیلیان در یمن بود و در سال 612 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- دافع الباطل. 2- الذخیرة. (از الاعلام زرکلی).

علی وتری.

[عَ یِ وَ تَ] (اِخ) ابن ظاهر وتری حسنی مدنی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی مدنی شود.

علی وحید.

[عَ وَ] (اِخ) ابن عبدالله ادرنوی رومی حنفی. وی منطقی بود و در سال 1220 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- حاشیه بر شرح فناری بر ایساغوجی، در منطق. 2- الفوائد الوحیدیة علی الولدیة. (از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 773).

علی وداعی.

[عَ یِ وِ] (اِخ) ابن مظفربن ابراهیم، و یا هدیة بن عمر بن یزید کندی اسکندرانی دمشقی. متوفی در 716 ه . ق. رجوع به علاءالدین (ابن مظفر) شود.

علی ودانی.

[عَ یِ وَدْ دا] (اِخ) مکنی به ابوالمعارک. رجوع به ابوالمعارک (علی...) شود.

علی وراق.

[عَ یِ وَرْ را] (اِخ) ابن عبدالله سفطی مصری مالکی. مشهور به وراق و ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. وی نحوی و فقیه بود و در 864 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- شرح ایضاح ابی علی فارسی، در نحو. 2- مناسک حج. (از معجم المؤلفین).

علی وراق.

[عَ یِ وَرْ را] (اِخ) ابن عیسی بن علی بن عبدالله رمانی اخشیدی وراق. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی رمانی شود.

علی وردی.

[عَ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان لک، بخش قروه، شهرستان سنندج. این ده مشهور به کریم آباد است. رجوع به کریم آباد شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

علی وزان.

[عَ یِ وَزْ زا] (اِخ) ابن محمد وزان حلبی. مکنی به ابوالحسن. وی نحوی و عروضی بود و بیش از سال 356 ه . ق. می زیست. گمان میرود که وی در عهد سیف الدولة بن حمدان به سر می برد. او را کتابی است در علم عروض. (از معجم المؤلفین از معجم الادباء یاقوت ج 15 ص 56 و بغیة الوعاة سیوطی ص 355).

علی وشاحی.

[عَ یِ وِ] (اِخ) ابن حسین بن علی آل محفوظ وشاحی اسدی کاظمی. رجوع به علی محفوظ شود.

علی وشلی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) ابن یحیی بن راشد وشلی زیدی یمنی. فقیه متولد در سال 662 ه . ق. وی در سال 777 ه . ق. در صعدة درگذشت. او راست: الزهرة علی اللمع. (از معجم المؤلفین از ملحق البدر الطالع زبارة ص 183 و تراجم الرجال جنداری ص 25).

علی وصفی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) (علیرضا...) ابن حسین بن سلیمان اسپارته ای رومی حنفی. مشهور به وصفی. رجوع به علیرضا (ابن حسین...) شود.

علی وطاسی.

[عَ یِ وَطْ طا] (اِخ) ابن محمد الشیخ بن ابی زکریا یحیی وطاسی بادسی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابوحسون. وی سومین و آخرین تن از ملوک بنی وطاس در فاس بود و در سال 932 ه . ق. پس از درگذشت برادرش محمد بن محمد به پادشاهی رسید. ولی برادرزاده اش احمدبن محمد بر او شورش کرد و وی را دستگیر ساخت تا در سال 956 ه . ق. سعدی ها که امیر مراکش بودند بر فاس مستولی شدند، در این هنگام او به جزائر فرار کرد و ترکان آنجا را با وعده های بسیار با خود همراه ساخت و به سرکردگی «صالح پاشای ترکمانی» در سال 961 ه . ق. بر فاس دست یافت. ولی سلطان محمد شیخ سعدی که از علی وطاسی شکست خورده بود سپاهی آماده ساخت و بر فاس حمله کرد و ابوحسون را در محلی به نام مسلمة به قتل رساند. (961 ه . ق.) و با کشته شدن او دولت وطاسی ها نیز منقرض گشت. (از الاعلام زرکلی).

علی وطاسی.

[عَ یِ وَطْ طا] (اِخ) ابن یوسف بن زیان وطاسی. مکنی به ابوحسون. وزیر عبدالحق بن عثمان در فاس. وی در سال 852 یا 853 ه . ق. پس از مرگ یحیی بن زیان وزیر، به وزارت رسید و تا سال 865 ه . ق. که به طور ناگهانی درگذشت، در وزارت باقی بود. (از الاعلام زرکلی از الضوء اللامع سخاوی ج 6 ص 52 و جذوة الاقتباس ص336).

علی وفائی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) ابن جابربن عامر مالکی وفایی. نسب شناس بود. او راست: مناهل الصفا باتصال نسب السادات بالنبی المصطفی، که در سال 1140 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین).

علی وفایی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) ابن عبدالبر حسنی شافعی. مشهور به وفایی و ملقب به جمال الدین. فقیه و صوفی و محدث بود. وی در سال 1170 ه . ق. متولد شد و در سال 1211 ه . ق. در مدینه درگذشت. او راست: 1- تحفة الافکار الالمعیة بشرح السبط للرحبیة. 2- دلیل السالک الی مالک الممالک. 3- الزهرة العلیا فی التخدیر من متاع الحیاة الدنیا. 4- عمدة الابرار فی احکام الحج و الاعتمار. 5- المنح الالهیة بشرح بعض الاوراد البکریة. (از معجم المؤلفین).

علی وفایی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) ابن محسن صعیدی مالکی شاذلی وفایی. مشهور به رمیلی و مکنی به ابوصلاح. رجوع به علی رمیلی شود.

علیون.

[عِلْ لی یو] (ع ص، اِ) جِ عِلّیّ در حالت رفع. رجوع به عِلّیّ شود. || (اِخ) منزلی است در آسمان هفتم که در آن ارواح مؤمنان باشد. (منتهی الارب). طبقهء بالایین بهشت. (از اقرب الموارد). و رجوع به عِلّیین شود.

علیون.

[] (اِخ) نام تیره ای (بطنی) است از حجایا، که آن یکی از قبایل بادیهء شرق اردن است. این بطن به شش فخذ ذیل تقسیم میشود: حمادات، بطنة، زعاریر، طحائرة، شحادات، هدایات. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 820).

علی وند.

[عَ وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء «بکش» است و آن طایفه ای است از ایل ممسنی در فارس. این تیره را «عالی وند» نیز نامند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص90) (از فارسنامهء ناصری، بلوکات فارس بلوک ممسنی ص 303).

علی ونیسی.

[عَ یِ ؟] (اِخ) مکنی به ابوالحسن (1130 - 1222 ه . ق.). او راست: 1- حاشیه بر شرح سید بر المواقف العضدیة. 2- حاشیه بر القطب. 3- شرح بخاری، در دوازده جلد. (از معجم المؤلفین).

علی وهرانی.

[عَ یِ وَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ناشربن مبارک وهرانی. مکنی به ابوبکر. وی مفسر و نحوی و شاعر و خطیب «داریا» از قرای دمشق بود. و در ذی قعدهء سال 615 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- تفسیرالقرآن. 2- شرح شواهد الجمل زجاجی، در نحو. و نیز او را اشعاری است. (از معجم المؤلفین از بغیة الوعاة سیوطی ص 340 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 461 و طبقات المفسرین سیوطی ص 24).

علیوی.

[] (اِخ) نام بطنی است از معین، از عُتبة از صلتة، از شُمَّر طوقة. این بطن به نام «بوعلیوی» نیز شهرت دارد. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 820 از عشائر العراق عزاوی ص239).

علیوی.

[] (اِخ) نام فخذی است که در قرای مقطوعة و طابویة، از دیرالزور، که یکی از مناطق کشور سوریه است به سر می برند. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 820).

علیوی.

[] (اِخ) نام فخذی است از ابی زلیطی، از حدیدی ها، که یکی از عشائر سوریه باشند. این فخذ بنام «ابی علیوی» نیز شهرت دارند. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 820).

علی ویشجردی.

[عَ یِ جِ] (اِخ) ابن محمد ویشجردی. ملقب به جاسوس الفلک. یکی از علمای ریاضی و نجوم معاصر ابوریحان بیرونی است. و بیرونی در کتاب «نهایات للاماکن» از او نام برده است: «ولکن الزیج الذی ذکرته باقٍ فی ید علی بن محمد الویشجردی الملقب بجاسوس الفلک». (یادداشت مرحوم دهخدا).

علیة.

[عَ لی یَ] (ع ص) تأنیث عَلیّ. بلندمرتبه و رفیع القدر و بلند و بالا. (ناظم الاطباء). رجوع به عَلیّ شود.
- حضرت علیه؛ آستان بلندپایه. ترکیبی است که در عناوین و القاب زنان به کار میبردند.
- دولت علیه؛ دولت بلندپایه، که در عناوین دولتها بکار میرفت.
|| (ص نسبی) زنی که از اولاد حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام باشد. (ناظم الاطباء). و علویه هم بدین معنی آمده است.

علیة.

[عِلْ یَ] (ع ص، اِ) جِ عَلیّ. رجوع به عَلیّ شود. || شریف و رفیع القدر و رئیس: هو من علیة الناس؛ أی من أجلتهم و أشرافهم. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و نیز رجوع به عُلْی و عُلّیّ و عَلیّة و عُلّیَّة شود.

علیة.

[عِ لی یَ] (ع ص) شریف و رفیع القدر و رئیس. (ناظم الاطباء). و رجوع به عِلْیة و عَلیّة و عُلّیّة شود.

علیة.

[عِلْ لَ یَ] (ع ص) شریف و رفیع القدر و رئیس. (ناظم الاطباء). و رجوع به عِلْیة و عُلّیّة و عَلیّة و عُلْی و عُلّیّ شود.

علیة.

[عِلْ لی یَ] (ع ص، اِ) عُلّیّة. رجوع به عُلّیّة شود.

علیة.

[عُلْ لی یَ] (ع ص) عِلّیّة. شریف و رفیع القدر و رئیس. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به عِلْیة و عَلّیة و عُلْی و عُلّیّ شود. || (اِ) برواره و بالاخانه و غرفه. (ناظم الاطباء) (از لسان العرب). ج، عَلالیّ. || یک مشت آب. (ناظم الاطباء).

علیة.

[عُ لَیْ یَ] (اِخ) نام دو کوهست در یمامة. و در آن وادیهای بسیاری است از آن جمله «دَخول» است که امرؤالقیس از آن نام می برد. (از معجم البلدان یاقوت).

علیة.

[عُ لَیْ یَ] (اِخ) وی یکی از دختران امام زین العابدین (ع) امام چهارم شیعیان بود. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 68 از کشف الغمه از شیخ مفید).

علیة.

[عُ لَیْ یَ] (اِخ) وی یکی از دختران امام موسی کاظم (ع) امام هفتم شیعیان بود. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 81).

علیة.

[عُ لَیْ یَ] (اِخ) نام دختر مهدی عباسی مشهور به «عباسة» است که ادیب و شاعر بود (106 - 210 ه . ق.). وی در شعرهای خود آهنگهای زیبایی به کار می برد و برادرش هارون الرشید در اکرام و احترام او مبالغه می کرد. وی را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از عیون التواریخ ابن شاکر کتبی ج 3 ص 254 و نزهة الجلساء فی اشعار النساء سیوطی ص 9 و الوافی صفدی ج 12 ص 229 و الفهرست ابن الندیم ج 1 ص 164 و الاغانی اصفهانی ج 10 ص 162 و ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص 520 و اعلام النساء عمر رضا کحالة ج 3 ص334). و رجوع به عباسة شود.

علیة.

[عُ لَیْ یَ] (اِخ) نام دختر زریاب آوازه خوان بود. او را عمری طولانی بود آنچنانکه در حیاتش هیچ یک از افراد خاندانش زنده نبودند. (از اعلام النساء عمر رضا کحالة از نفح الطیب مقری).

علیة.

[عُ لَیْ یَ] (اِخ) نام دختر جودت پاشا مورخ قرن اخیر بود. وی از زنان نویسنده و داستانسرای قرن حاضر بود که در اسلامبول پرورش یافت و کتب بسیاری در موضوعهای اجتماعی و داستانی تألیف کرد که از آن جمله کتاب «المرأة المسلمة» است. رجوع به اعلام النساء شود.

علیه.

[عَ لَیْهْ] (ع حرف جر + ضمیر) بر او. بر وی. || ضرر. نقصان. زیان. (ناظم الاطباء). به زیان.
- بر علیه؛ در تداول فارسی معاصر، مقابل بر له، به جای به زیان و به سود است. و اینکه برخی آن را غلط شمارند (البته در تداول فارسی) بر اساسی نیست زیرا در فارسی به همین صورت متداول شده است. اما در نثر فصیح، علیه و بر علیه هیچیک را به کار نمیبرند. و فصیح تر آن است که به جای علیه «بر» و به جای له «به» بکار برده شود.
- له و علیه کسی گفتن؛ به سود کسی و به زیان دیگری سخن گفتن. به سود و به زیان کسی سخن گفتن.
- مأسوف علیه؛ ترکیبی است که به جای «مرحوم» برای غیرمسلمانان به کار برند، به معنی تأسف خورده بر وی.
- مُدَّعیعلیه؛ کسی که بر وی ادعا کنند در اصطلاح دادگستری (عدلیه). خوانده، در برابر مُدَّعی (خواهان).

علیه.

[عَ لی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرگور، بخش سلوانا، شهرستان ارومیه. دارای 115 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی هاجرها السلام.

[عَ لا جِ رِ هَسْ سَ] (ع جملهء اسمیه دعایی) بر هجرت کنندهء بدانجا (حضرت پیغمبر) درود باد! این جمله را پس از ذکر «مدینهء طیبه» آرند.

علی هاشمی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) شاعری است و قسمتی از اشعار او در مجالس النفائس آمده است. (از الذریعه ج 9 ص 764).

علی هاشمی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن جعدبن عبید هاشمی جوهری. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی جوهری شود.

علی هاشمی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن محمد بن عبدالمعین بن عون هاشمی. آخرین امیر سلسلهء هاشمیان است که در حجاز لقب «ملک» داشت. وی در سال 1298 ه . ق. در مکه متولد شد و بزرگترین فرزند پدر خود «ملک حسین» بود. و مدتی نیز با پدر خویش در استانبول بسر برد. در سال 1326 ه . ق. پدرش شریف مکه گشت و در شورشی که پدر او در سال 1916 م. به مخالفت با عثمانیها ایجاد کرد وی نیز دست داشت و در مدینه به سر می برد. پس از جنگ جهانی دوم وی از جانب پدرش به ریاست مجلس مکه منصوب گشت و ادارهء امور قبایل را نیز به عهده گرفت. در سال 1924 م. که طرفداران ملک سعود «طائف» را اشغال کردند و شریف حسین از پادشاهی استعفا گفت، او به جده رفت و مردم با او بیعت کردند. ولی بر اثر فشار ملک سعود ناچار در هفدهم دسامبر سال 1925 م. از پادشاهی کناره گرفت و به بغداد نزد برادرش ملک فیصل اول رفت و مهمان او گشت و در سال 1353 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

علی هاشمی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن حیدربن محمد بن احمد هاشمی حسنی تهامی. رجوع به علی تهامی شود.

علی هاشمی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن سلیمان بن علی بن عبدالله بن عباس هاشمی عباسی. مکنی به ابوالحسن. وی از امراء و ولاة بود. در سال 169 ه . ق. از جانب موسی هادی خلیفهء عباسی والی مصر گشت و پس از او از جانب هارون الرشید نیز در ولایت مصر باقی ماند و چون خیال تصرف خلافت بغداد را در سر می پروراند، در سال 171 ه . ق. از جانب هارون الرشید عزل گشت و به عراق بازگردانده شد و بعضی از کارهای لشکری به او محول گشت و در سال 178 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از النجوم الزاهرة ج 2 ص 61 و الولاة والقضاة ص131).

علی هاشمی.

[عَ یِ شِ] (اِخ) ابن میمون بن ابی بکربن علی بن میمون بن ابی بکربن یوسف بن اسماعیل بن ابی بکر هاشمی قرشی مغربی غماری فاسی. مکنی به ابوالحسن. وی صوفی بود. در سال 854 ه . ق. متولد شد و در صالحیهء دمشق سکونت داشت و به سال 917 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- بیان غربة الاسلام بواسطة صنفی المتفقهة و المتفقرة من أهل مصر والشام و ما یلیها من بلاد الاعجام. 2- تعظیم الشعائر من الصوامع والمساجد والمنابر. 3- رسالة الاخوان من أهل الفقه و حملة القرآن. 4- سفینة النجاة. 5- مبادی السالکین الی مقامات العارفین. (از معجم المؤلفین).

علیه الرحمة.

[عَ لَ هِرْ رَ مَ] (ع جملهء اسمیه دعایی)(1) رحمت بر او باد! این ترکیب را به منظور تکریم از گذشتگان پس از یاد کردن نام آنان می آورند، همچون شادروان و جز آن: سعدی علیه الرحمه شاعر بزرگ ایران و...
(1) - در فارسی به جای نوعی صوت تحسین و دعا به کار رود.

علیه السلام.

[عَ لَ هِسْ سَ] (ع جملهء اسمیه دعایی)(1) درود بر او باد! این ترکیب را پس از نام پیامبران و امامان آرند :
شنیدستم از راویان کلام
که در عهد عیسی علیه السلام.
سعدی (بوستان).
(1) - در فارسی به جای نوعی صوت تحسین و دعا به کار رود.

علیه الصلاة.

[عَ لَ هِصْ صَ] (ع جمله اسمیه دعایی) بر او درود باد! ترکیبی است که پس از نام پیامبران آرند :
در آن وقت وحی از جلیل الصفات
بیامد به عیسی علیه الصلاة.
سعدی (بوستان).

علیه اللعنة.

[عَ لَ هِلْ لَ نَ] (ع جمله اسمیه نفرینی)(1) لعنت بر او باد! نفرین بر او باد! پس از نام مردم شریر و بدکار آرند: شمر علیه اللعنة.
(1) - در فارسی به جای نوعی صوت تنفر و سرزنش به کار رود.

علی هجویری.

[عَ یِ هُ جْ] (اِخ) ابن عثمان بن ابی علی جلابی هجویری غزنوی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی جلابی (ابن عثمان بن...) شود.

علی هذا.

[عَ لا ها] (ع ق مرکب) مرکب از: «علی» (بر) + «هذا» (این) عربی، که در فارسی به جای قید ترتیب و تعلیل به کار رود. بنابراین. ازین رو. ازیرا. لاجرم. لهذا. لذا.

علی هذلی.

[عَ یِ هُ ذَ] (اِخ) ابن جبارهء هذلی بسکری. مکنی به ابوالقاسم. رجوع به علی بسکری شود.

علی هذلی.

[عَ یِ هُ ذَ] (اِخ) ابن عبدالجباربن سلامهء هذلی تونسی. مکنی به ابوالحسن. ادیب و لغوی و شاعر بود. وی در سال 428 ه . ق. در تونس متولد شد و در 519 ه . ق. در اسکندریه درگذشت. او را قصیده ای است در یازده هزار بیت بر یک قافیه و آن در رد بر مرتد بغدادی است. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج12 ص 94 و معجم الادباء ج 14 ص 8).

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) (میر...). وی از خطاطان مشهور بود و به زبان ترکی و فارسی شعر نیز می سرود. استاد خط او سلطانعلی مشهدی بود و برخی خط وی را بر استادش ترجیح داده اند. علی هروی در اواخر عمر توسط ازبکان اسیر گشت و به بخارا منتقل شد و در آنجا به سال 924 یا 925 و یا 926 ه . ق. درگذشت و در مرقد سیف الدین باخرزی دفن شد. او را رساله ای است به فارسی به نام «مدادالخط». و نیز اشعار و معماهایی از وی نقل میکنند. (از الذریعه ج 9 ص 764).

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) (امیر...). وی در قرن نهم در مدرسهء عبدالرحمان جامی می زیست و از جامی تلمذ میکرد شعر نیز می سرود و قسمتی از اشعار او را میر علیشیر نقل کرده است. (از الذریعه ج 9 ص 765).

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی هروی موصلی. مکنی به ابوالحسن. رحالهء (سیّاح) قرن ششم ه . ق. رجوع به علی (ابن ابی بکربن...) و ابوالحسن سیاح شود.

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) ابن احمدبن سهل فوشنجی هروی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن فوشنجی و علی (ابن احمدبن...) شود.

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) ابن سلطان محمد هروی قاری حنفی. مکنی به نورالدین. رجوع به قاری و علی قاری شود.

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد بن هیصم هروی. او عالم و ادیب و شاعر بود و پیش از سال 280 ه . ق. می زیست. وی به بغداد رفت و در آنجا از عثمان بن سعید دارمی حدیث روایت کرد و ابواحمد غطریفی جرجانی از وی روایت دارد. او راست: 1- تصفیة القلوب. 2- دیوان شعر. 3- عقودالجواهر. 4- مفتاح البلاغة. 5- النکت. 6- نهج الرشاد. (از معجم المؤلفین از الوافی صفدی ج 12 ص 91 و تاریخ بغداد خطیب بغدادی ج 13 ص 5 و معجم الادباء یاقوت ج 13 ص277 و اعیان الشیعهء عاملی ج 41 ص 341 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 697).

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن عبدالله بن عباد عبادی هروی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عبادی شود.

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) ابن محمد هروی. مکنی به ابوالحسن. وی ادیب و نحوی بود به مصر سفر کرد و در آنجا مسکن گزید و از ازهری روایت کرد. هروی پیش از سال 370 ه . ق. در قید حیات بود و سال وفات او را درحدود 415 ه . ق. نوشته اند. او راست: 1- الازهیة، که شرح حروف و عوامل است. 2- الذخائر، در نحو، در چهار مجلد. 3- المرشد، که خلاصه ای است از قواعد نحوی. (از معجم المؤلفین از معجم الادباء یاقوت ج 14 ص 248 و انباء الرواة قفطی ج 2 ص 311 و بغیة الوعاة سیوطی ص 355 و کشف الظنون حاجی خلیفه ص 73 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص686).

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) ابن محمودبن محمد بن مسعودبن محمودبن محمد بن محمد بن محمد بن عمر شاهرودی بسطامی هروی رازی فخری بکری حنفی. مشهور به مصنفک و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مصنفک شود.

علی هروی.

[عَ یِ هِ رَ] (اِخ) خراس. رجوع به علی خراس شود.

علی هزاراسبی.

[عَ یِ هَ زا اَ] (اِخ)(امیر...). وی و برادرش امیر پیردرویش هزاراسبی از جانب میرزا ابوالقاسم بابر حکومت بلخ و قندوز و بقلان را عهده دار بودند. در بین سالهای 857 و 858 ه . ق. میرزا سلطان ابوسعید به ولایات خراسان حمله کرد و امیرعلی و برادرش امیر پیردرویش در جنگ با او کشته شدند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 43 و 47 و 52 شود.

علی هکاری.

[عَ یِ هَکْ کا] (اِخ) ابن احمدبن ابی الهیجاء هکاری. مکنی به ابوالحسن و ملقب به سیف الدین و مشهور به مشطوب. رجوع به علی مشطوب شود.

علیهما.

[عَ لَ هِ] (ع حرف جر + ضمیر)مرکب از: «علی» حرف جر + «هما» ضمیر متصل عربی برای مثنای غائب در حال نصب و جر. بر آن دو!
- سلام الله علیهما؛ سلام خدای بر آن دو!
- علیهماالسلام؛ بر آن دو درود باد!

علیه ما علیه.

[عَ لَ هِ عَ لَیْهْ] (ع جمله اسمیهء نفرینی)(1) بر او باد آنچه بر اوست. در جایی گویند که در نفرین و آفرین به کسی دودل و مردد باشند. یا چون نام کسی را برند که اعمال یا عقاید نانیکو داشته است و نخواهند آشکارا او را نفرین و لعن کنند، گویند: «علیه ما علیه». و این خود نفرین گونه ای است: یزید علیه ما علیه!
(1) - در فارسی نوعی صوت است.

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن ابی بکربن حمیر یمنی همدانی. ملقب به سراج الدین و مکنی به ابوالحسن. وی محدث بود و در سال 557 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب الزلازل والاشراط. (از معجم المؤلفین از مرآة الجنان یافعی ج 3 ص313).

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن ابی بکربن خلیفهء همدانی حسینی یمانی شافعی. مشهور به ابن ازرق و ملقب به موفق الدین و نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ازرق شود.

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن ابی طالب بن عبدالمطلب حسینی همدانی نجفی. وی فقیه و اصولی بود و در حدود سال 1320 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- اصول الفقه. 2- تذکرة النفس فی الاخلاق. 3- کتاب الحساب. (از معجم المؤلفین).

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد همدانی مسعودی. مشهور به ابن شهاب. رجوع به علی مسعودی شود.

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن حسن همدانی. مشهور به ابن فاکهی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی فاکهی شود.

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن حسین بن احمدبن حسن بن قاسم بن حسن بن علی همدانی. مشهور به فلکی و مکنی به ابوالفضل. رجوع به علی فلکی شود.

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن حسن بن جهضم همدانی مکی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن جهضم. صوفی و عهده دار مشیخهء صوفیه در حرم بود. و در سال 414 ه . ق. درگذشت. او راست: بهجة الاسرار در تصوف. (از معجم المؤلفین). صاحب معجم المؤلفین به مآخذ ذیل نیز اشاره کرده است: سیرالنبلاء ذهبی ج11 ص61. عیون التواریخ ابن شاکر ج13 ص62. الوافی صفدی ج12 ص92. البدایهء ابن کثیر ج12 ص16. تذکرة الحفاظ ذهبی ج3 ص244. شذرات الذهب ابن عماد ج3 ص200. لسان المیزان ابن حجر ج4 ص238.

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن مشرف بن احمد همدانی. مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن اضحی. وی از بزرگان و قضات اندلس بود و در سال 492 ه . ق. در المریة متولد شد و دو بار عهده دار امر قضای آنجا گشت. سپس در غرناطة مسکن گزید و به مخالفت با «ملثمان» (نقاب پوشان) قیام کرد و در سال 539 ه . ق. درگذشت. وی ادیب و شاعر نیز بود. (از الاعلام زرکلی از الحلة السیراء ص207).

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالصمدبن عبدالاحدبن عبدالغالب مصری سخاوی. ملقب به علم الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علم الدین سخاوی شود.

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن یوسف همدانی. متوفی در سال 786 ه . ق. او راست: 1- اختیارات المنطق فی التصوف. 2- اوراد فتحیة. (از اعیان الشیعهء عاملی ج 24 ص 34).

علی همدانی.

[عَ یِ هَ مَ] (اِخ) ابن نصرالله همدانی. وی در حدود سال 1270 ه . ق. در همدان متولد شد و به نجف اشرف رفت و در سال 1339 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: تعلیقة علی الفرائد. (از اعیان الشیعه ج 42 ص 196).

علی هنائی.

[عَ یِ هُ] (اِخ) ابن حسن هنائی. مشهور به کراع النمل و دوسی و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی کراع النمل شود.

علی هندو.

[عَ یِ هِ] (اِخ) (شیخ ...). از امرای بزرگ طغاتیمورخان بود و پسر او امیر ولی است که پس از کشته شدن طغاتیمور بر ولایت جرجان مسلط گشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 366 شود.

علی هندی.

[عَ یِ هِ] (اِخ) وی در مکه مجاور گشت و در سال 952 ه . ق. در قید حیات بود. او راست: 1- ترتیب الجامع الصغیر علی ابواب الفقه. 2- مختصر النهایهء ابن اثیر. (از معجم المؤلفین).

علی هندی.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن اسماعیل مهائمی دکنی هندی حنفی. ملقب به علاءالدین. رجوع به علی مهائمی شود.

علی هندی.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن حسام الدین بن عبدالملک جونفوری هندی. مشهور به متقی و ملقب به علاءالدین. رجوع به علی متقی شود.

علی هندی.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن حسام الدین اکبرآبادی هندی مشهور به آرزو و ملقب به سراج الدین. رجوع به آرزو و علی شاه (ابن حسام الدین...) شود.

علی هندی.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن دلدارعلی لکهنویی هندی. رجوع به علی لکهنویی شود.

علی هندی.

[عَ یِ هِ] (اِخ) (علیرضا...) ابن طالب هندی پیشاوری. رجوع به علیرضا (ابن طالب...) شود.

علی هندی.

[عَ یِ هِ] (اِخ) ابن نوح حسینی واسطی بلگرامی هندی حنفی مشهور به غلامعلی آزاد. رجوع به غلامعلی آزاد شود.

علی هندی.

[عَ یِ هِ] (اِخ) اکبرآبادی هندی. ملقب به شرف الدین و متخلص به پیام. شاعر بود و در حدود سال 1150 ه . ق. در گذشت. او را در حدود هفت هزار بیت شعر است. (از الذریعه ج9 ص 751).

علی هیبة.

[عَ هَ بَ] (اِخ) طبیب بود و در قصرالعینی در قاهره تحصیل کرد. و با یکی از هیئتهای دولتی به فرانسه رفت و سرانجام در حدود سال 1265 ه . ق. درگذشت. او راست: طالع السعادة و الاقبال فی علم الولادة و امراض النساء و الاطفال. (از معجم المؤلفین).

علی هیتی.

[عَ یِ هی] (اِخ) ابن احمد هیتی. از متکلمان بود. او راست: السیف الباتر لرقاب الشیعة و الرافضة الکوافر، که در سال 1025 ه . ق. آن را در قسطنطنیة پایان داد. (از معجم المؤلفین).

علی هیتی.

[عَ یِ هی] (اِخ) ابن عطیة بن حسن بن محمد بن حداد حموی شافعی شاذلی. رجوع به علوان حموی شود.

علی هیتی.

[عَ یِ هی] (اِخ) ابن محمد بن عبدالحمید هیتی بغدادی دمشقی صالحی. فقیه بود. اصل وی از عراق است و در سال 812 ه . ق. متولد شد. سپس ساکن دمشق گردید و در سال 900 ه . ق. در صالحیهء دمشق درگذشت. او راست: فتح الملک العزیز بشرح الوجیز فی الفقه الحنبلی، در پنج مجلد. (از الاعلام زرکلی).

علی هیثمی.

[عَ یِ هَ ثَ] (اِخ) ابن ابی بکربن سلیمان هیثمی شافعی. ملقب به نورالدین و مکنی به ابوالحسن. محدث و حافظ. متولد در سال 735 ه . ق. وی با عراقی در سماع همراه گشت و ملازم او بود. و در 19 رمضان سال 807 ه . ق. در قاهره درگذشت. او راست: 1- بغیة الباحث عن زوائد مسند الحارث. 2- تقریب البغیة فی ترتیب أحادیث الحلیة. 3- زوائد المعجمین الاصغر و الاوسط للطبرانی. 4- مجمع الزوائد و منبع الفوائد. 5- موارد الظمآن فی زوائد صحیح ابن حبان. (از معجم المؤلفین).

علی هیثمی.

[عَ یِ هَ ثَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن یوسف بن محمد هیثمی طبناوی قاهری مالکی اشعری. ملقب به نورالدین. رجوع به علی طبناوی شود.

علی یار.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزمار خاوری، بخش ورزقان، شهرستان اهر. دارای 887 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین می شود. و محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

علی یاربیک.

[عَ بَ] (اِخ) ابن شادی خان. پدر او به عهد صفویه از جانب پادشاه هندوستان والی قندهار بود و پس از فتح قندهار توسط سپاه قزلباش به آنان پیوست و به گیلان منتقل شد و در آنجا درگذشت. از او فرزندانی رشید به جای ماند که از همه مشهورتر همین علی یاربیک است. و نصرآبادی این بیت را از اشعار او نقل کرده است:
دیوانه ای مگر ز غم عشق جان سپرد
کامروز در قلمرو زنجیر شیون است.
رجوع به تذکرهء نصرآبادی ص 66 شود.

علی یامی.

[عَ یِ] (اِخ) (علی الوحید...) ابن حاتم بن احمد یامی. آخرین تن از بنی حمدان یمن. رجوع به علی حمدانی (ابن حاتم...) شود.

علییان.

[عُ لَ] (ع ص، اِ) تثنیهء عُلَیّ.
-الثنیتان العلییان؛ دو دندان پیشین بالایین. (ناظم الاطباء).

علی یزدی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) (سید...) از سادات یزد و مشهور به صوتی. رجوع به علی صوتی شود.

علی یزدی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) (سید...) ملقب به غیاث الدین. وزیر شیخ ابواسحاق. رجوع به غیاث الدین علی یزدی شود.

علی یزدی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) نام او حسنعلی است و در شعر «علی» تخلص می کرده است. این شاعر بسیاری از بلاد را سیاحت کرد و در حدود نودسالگی به یزد فرودآمد و پس از حدود ده سال در آنجا درگذشت. از اشعار او در حدود هزار و پانصد بیت باقی مانده است که غالب آنها در مدح استاد خود «مؤمن» میباشد. (از الذریعهء ج 9 ص 765).

علی یزدی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن احمدبن حسین بن احمدبن حسین بن محمویه یزدی شافعی. مکنی به ابوالحسن. محدث و فقیه و مقری. در سال 473 یا 474 ه . ق. در یزد متولد شد و در اصفهان و کوفه و مکه تحصیل کرد، و ساکن بغداد گشت و در سال 551 ه . ق. درگذشت. او را کتابهای بسیاری در فقه و حدیث است. (از معجم المؤلفین از سیرالنبلاء ج 12 ص 221 و طبقات الشافعیهء اسنوی ص 186 و طبقات القراء ج1 ص517 و طبقات الشافعیهء سبکی ج4 ص271 و شذرات الذهب ج4 ص159 و مرآة الجنان ج3 ص298). در منتهی الارب آمده است که «علی بن احمد یزدی» از محدثان است.

علی یزدی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن بندار یزدی حنفی. مکنی به ابوالقاسم. فقیه بود و در سال 386 ه . ق. متولد شد و در 474 ه . ق. درگذشت. او راست: شرح الجامع الصغیر شیبانی، در فروع فقه حنفی. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون ص 562 و هدیة العارفین ج 1 ص 692 و الفوائد البهیة ص 119).

علی یزدی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن شیخ حاجی یزدی. ملقب به شرف الدین. ادیب و مورخ و شاعر نیمهء دوم قرن هشتم و نیمهء اول قرن نهم ه . ق. در یزد. وی مرید ملا حسین اخلاطی حروفی بود لذا او را اعتقادی راسخ به خواص حروف بوده است. سال درگذشت او را به اختلاف 830، 834، 850، 853 و 858 ه . ق. ذکر کرده اند. او راست: 1- تمرنامه. 2- حقائق التهلیل. 3- حلل مطرز در معما و لغز. 4- دیوان شعر. 5- شرح قصیدهء بردة در مدح نبی (ص). 6- ظفرنامه، در تاریخ تیمور. 7- کتابی در اسطرلاب. 8- کنه الزاد در علم وفق اعداد. 9- منتخب حلل. 10- مواطن. که غالب آنها در معما باشد. (از الذریعهء ج 9 ص 517).

علی یزدی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن محمدعلی حسینی میبدی یزدی. وی لغوی و ساکن کرمانشاه بود و در سال 1313 ه . ق. درگذشت. او راست: بدیع اللغة فی اللغات المولدة. (از اعیان الشیعهء عاملی ج 42 ص24).

علی یزیدی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن احمدبن سعیدبن حزم بن غالب بن صالح بن خلف بن سفیان بن یزید فارسی اندلسی قرطبی یزیدی. مشهور به ابن حزم و مکنی به ابومحمد. رجوع به ابن حزم و علی (ابن احمد...) شود.

علی یسوری.

[عَ یِ یَ] (اِخ) وی پدرزن محمودشاه بود که در جنگهای امیرتیمور گورکانی با وی همراه بوده است. رجوع به حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 412 شود.

علی یشبغاوی.

[عَ یِ یَ بَ] (اِخ) ابن سودون یشبغاوی قاهری دمشقی حنفی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابن سودون و به علی (ابن سودون...) شود.

علی یشرطی.

[عَ یِ یَ رُ] (اِخ) ابن احمد مغربی یشرطی شاذلی. وی شیخ طریقهء یشرطیة از طرق شاذلیة بود. در سال 1211 ه . ق. در بنزرت متولد شد و در سال 1266 ه . ق. در عکا (در فلسطین) مسکن گزید و به واسطهء انتشار طریقت او در شام، حکومت عثمانی از ترس برپا شدن فتنه، او را مدت سه سال به قبرس تبعید کرد. و پس از بازگشت نیز به تبلیغ برای طریقت خویش پرداخت و مدتی نیز در منزل امیر عبدالقادر تحت نظر بود تا در سال 1316 ه . ق. درگذشت. یشرطی منسوب به قبیله ای از قبایل مغرب است که گویند حسنی الاصل است. (از الاعلام زرکلی).

علی یشکری.

[عَ یِ یَ کُ] (اِخ) ابن محمودبن حسن بن نبان یشکری ربعی. وی فلکی بود و در سال 595 ه . ق. در بصره متولد شد و اصل او از بغداد است و در سال 680 ه . ق. در دمشق درگذشت. او را اشعار لطیفی است. (از الاعلام زرکلی).

علی یمامی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن شیبان بن محرزبن عمروبن عبدالله بن عمروبن عبدالعزیزبن سحیم حنفی سحیمی یمامی. مکنی به ابویحیی. رجوع به علی سحیمی شود.

علی یمامی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن طلق بن منذربن قیس بن عمروبن عبدالله بن عمر بن عبدالعزی بن سحیم حنفی سحیمی یمامی. رجوع به علی سحیمی شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن اسماعیل بن صلاح حسنی یمانی صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن ابی بکربن خلیفهء همدانی حسینی یمانی شافعی. مشهور به ابن ازرق و ملقب به موفق الدین و نورالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ازرق شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن ابی بکربن علی بن محمد بن ابی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان بن عبدالله یمانی زبیدی شافعی. مشهور به ناشری و ملقب به موفق الدین. رجوع به علی ناشری شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن احمدبن حسن یمانی. مشهور به ابن علیف. رجوع به علی (ابن احمد...) شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن احمد خرد یمانی. فقیه قرن دهم ه . ق. رجوع به علی خرد شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن اسماعیل بن اسحاق بن سالم بن اسماعیل بن عبدالله بن موسی بن بلال بن عامربن ابی موسی عبدالله بن قیس اشعری یمانی بصری. مکنی به ابوالحسن. پیشوای اشعریان. رجوع به ابوالحسن اشعری شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن حسن بن صدقهء مصری یمانی حنفی. مشهور به امام بیرم پاشا. رجوع به علی بیرم شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن صلاح بن علی بن محمد بن عبدالله صعدی یمانی زیدی. رجوع به علی صعدی شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر شعبی یمانی. رجوع به علی شعبی شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن محمد بن اسماعیل بن ابی بکربن عبدالله بن عمر بن عبدالرحمان ناشری زبیدی یمانی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی ناشری شود.

علی یمانی.

[عَ یِ یَ] (اِخ) ابن محمد نجری یمانی زیدی. مشهور به ابن هطیل. رجوع به علی نجری شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن ابی بکربن حمیر یمنی همدانی. ملقب به سراج الدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی همدانی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن ابی بکربن محمد بن علی بن محمد بن شداد برعی ابیاری زبیدی یمنی شافعی. مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی برعی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن اسعدبن ابی بکربن محمد بن عمر بن ابی الفتوح بن علی بن ابی الفتوح بن علی بن صبح اصبحی یمنی. ملقب به ضیاءالدین و مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی اصبحی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن علی جندی یمنی. رجوع به علی جندی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن علی عرشانی یمنی. رجوع به علی عرشانی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن قاسم بن محمدحسنی یمنی. مشهور به داعی. رجوع به علی داعی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن اسحاق بن احمدبن حسن حسنی یمنی صنعانی. رجوع به علی صنعانی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن مکابر شظبی یمنی. متوفی در صنعاء در ربیع الاَخر سال 907 یا 909 ه . ق. او راست: شرح بر عمدة. (از معجم المؤلفین).

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن حسن بن ابی بکربن حسن بن علی خزرجی زبیدی یمنی. مشهور به ابن وهاس و ملقب به موفق الدین و مکنی به ابوالحسن. نام او در هدیة العارفین به صورت «علی بن حسن بن محمد بن اسماعیل» آمده است. وی مورخ و ادیب بود و در نظم و نثر نیز دست داشت و در اواخر سال 812 ه . ق. درگذشت و سن او از هفتادسالگی درگذشته بود. او راست: 1- طراز اعلام الزمن فی طبقات اعیان الیمن. 2- العسجد المسبوک و الزبرجد المحکوک فیمن ولی الیمن من الملوک. 3- العقد الفاخر الحسن فی طبقات اکابر الیمن. 4- العقود اللؤلؤیة فی اخبار الدولة الرسولیة. 5- مرآة الزمن فی تاریخ زبید و عدن. (از معجم المؤلفین).

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن حسن بن محمد بن حسن بن عبدالرحمان بن یحیی بن محمد بن عیسی نعمی حسنی یمنی. رجوع به علی نعمی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن حسین بن عزالدین بن حسن بن محمد بن صلاح بن حسن بن جبریل حسنی یمنی شامی. رجوع به علی شامی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن حسین اصابی قطیعی یمنی شافعی. رجوع به اصابی و علی (ابن حسین...) شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن سلیمان یمنی. از علمای شیعهء اسماعیلیه در یمن. او راست: لب المعانی المحجوبة التی هی من فضل اهل الفضل موهوبة، که در سال 1286 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از الاعلام زرکلی).

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن سلیمان یمنی بکیلی تمیمی زیدی اسماعیلی. ملقب به حیدرة. رجوع به علی بکیلی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن قاسم عباسی حنفی یمنی. رجوع به علی عباسی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی القاسم بن علی بن ناصر نجری یمنی. رجوع به علی نجری شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکربن ابراهیم بن ابی القاسم بن عمر بن احمدبن ابراهیم بن محمد بن عیسی بن مطیر حکمی یمنی شافعی. مشهور به ابن مطیر. رجوع به علی حکمی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن علی بن یحیی بکری زیدی یمنی. رجوع به علی بکری شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن محمد بن علی بن عبدالله یمنی صنعانی حنبلی. مشهور به ابن شوکانی. رجوع به علی شوکانی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن محمد عقینی انصاری تعزی یمنی شافعی. رجوع به علی عقینی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن محمد یمنی بکری. رجوع به علی بکری شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن یحیی بن راشد وشلی زیدی یمنی. رجوع به علی وشلی شود.

علی یمنی.

[عَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن یوسف بن احمد مصری مکنی یمنی شافعی. مشهور به غزولی. رجوع به علی غزولی شود.

علیین.

[عَ لی یی] (ع ص، اِ) جِ عَلیّ در حال نصب و جر. || بلندمرتبه و رفیع و عالی. || (اِ) آسمان مکوکب. (ناظم الاطباء).

علیین.

[عِلْ لی یی] (ع ص، اِ) جِ عِلّیّ در حال نصب و جر. رجوع به عِلّیّ و عِلّیون شود. || (اِخ) طبقهء بالایین بهشت. (از اقرب الموارد). جایی به آسمان هفتم که ارواح مؤمنان را بدانجا ببرند، مقابل سجین. (یادداشت دهخدا). جای کروبیین در آسمان هفتم. (یادداشت دهخدا). دیوان اعمال ملائکه و صلحاء جن و انس در آسمان هفتم. (یادداشت دهخدا) :
از پی آنکه در از خیبر برکند علی
شیر ایزد شد و بگذاشت سر از علیین.
فرخی.
از بهر برشدن سوی علیین
از علم بال ساز و ز طاعت پر.ناصرخسرو.
آن بزرگی که رایت همت
بگذرانید از اوج علیین.مسعودسعد.
در حالت تو زاول بد همت تو عالی
وز همت تو برشد جاه تو به علیین.سوزنی.
ز آسمان تو سر بر فلک توان افراخت
نه این فلک فلکی همعنان علیین.سوزنی.
جای روح پاک علیین بود
جای روح هر نجس سجین بود.مولوی.
انبیا چون جنس علیین بدند
سوی علیین به جان و دل شدند.مولوی.

علیین.

[] (اِخ) نام قبیله ای است از عطیات، از بنی عطیة، که یکی از قبایل بادیهء شرق الاردن باشد. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 820 از تاریخ شرقی الاردن ص 224).

علی یوسف.

[عَ سُ] (اِخ) ابن احمدبن احمدبن محمد بن یوسف بلصفوری ازهری مالکی. وی ادیب و نویسنده و شاعر و روزنامه نگار بود. و در سال 1280 ه . ق. در شهر بلصفورة، از شهرهای استان جرجا، در مصر متولد شد و سپس به قاهره رفت و تحصیلات خود را در جامع ازهر ادامه داد. وی مجلهء هفتگی «الاَداب» و سپس روزنامهء «المؤید» را منتشر کرد. و او را در سیاست مصر و جهان اسلام مقامی بود. و مشیخهء سجادهء وفائیه را نیز به عهده داشت. و در 25 ذی قعدهء سال 1331 ه . ق. درگذشت. او راست: 1- ایام الخدیوی عباس الثانی فی دارالسعادة. 2- بیان فی خطة المؤید تجاه الدولة العلیة العثمانیة. 3- التعلیم فی مصر و حظ المسلمین و الاقباط منه. 4- مقالات قصر الدوبارة. 5- نسیم السحر و یا نسمة السحر، که دیوان شعر کوچکی است. (از معجم المؤلفین).

عم.

[عَ] (علامت اختصاری) اختصاری و رمزی است از «علیه السلام». درود بر او باد. رجوع به علیه السلام شود.

عمٍ.

[عَ مِنْ] (ع ص) عَمی. کور و نابینا. رجوع به عَمی شود.

عم.

[عَم م] (ع مص)(1) فراگرفتن و شامل شدن: عم القوم بالعطیة؛ بخشش و عطیهء او همهء آن قوم را فراگرفت و شامل شد. (از اقرب الموارد) (از المنجد). و رجوع به عُموم شود.
(1) - این مصدر فقط در المنجد (به استثنای چاپ هفدهم) و اقرب الموارد آمده است، و در سایر کتب لغت، ذکری از آن نیست.

عم.

[عَم م] (ع اِ) برادر پدر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). برادر پدر، خواه آن برادر صلبی و پدری باشد یا بطنی و مادری. (از اقرب الموارد). ج، أعمام، عُمومة، أعمَّة، أعُمّ (لسان العرب) (تاج العروس) (اقرب الموارد) (متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)، عُموم. (لسان العرب) (تاج العروس). جج، أعْمُمون (لسان العرب) (تاج العروس) (متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) أعُمّون. (اقرب الموارد). و منسوب به آن عَمّی و عَمَوی. (از متن اللغة). در حالت ندا به سه صورت «یابن عَمّی» و «یابن عَمِّ» و «یابن عَمَّ» به کار می رود یعنی «ای پسر عم من». (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). در حالت ندبه گاهی با هاء ندبه (یابن عَمّاه) و گاه بدون هاء (یابن عَمّا) می آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). در تداول زبان عرب می توان گفت «هما ابناعمٍّ» (آنها پسرعم هستند) ولی «هما ابناعمة» (آنها پسرعمه هستند) به کار نمی رود، و حال اینکه در «خال» به عکس این است و «هما ابناخالة» (آنها پسرخاله هستند) به کار می رود ولی «هما ابناخال» (آنها پسردایی هستند) نمی توان گفت. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از ناظم الاطباء). و سببش این است که وقتی شخصی پسردایی دیگری باشد، آن دگری پسرعمه اش می شود نه پسردائیش و نیز اگر پسرعمهء او باشد، دیگری پسردائیش میشود نه پسرعمه اش. (از اقرب الموارد) :
چو شاپور بنشست بر جای عم
از ایران بسی شاد و برخی دژم.فردوسی.
همتش اب و معالی اُم و بیداری ولد
حکمتش عم و جلالت خال و هشیاری ختن.
منوچهری.
ابن عبدالعزیز عمش را بگرفت و بازداشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 196). امیر مسعود از این بیازرد که چنین درشتیها دید از عمش. (تاریخ بیهقی ص 249). حاجب فاضل عم خوارزمشاه... ما را امروز بجای پدر است. (تاریخ بیهقی ص 332).
همواره پشت و یار من، پوینده بر هنجار من
خاراشکن رهوار من، شبدیزخال و رخش عم.
لامعی گرگانی.
بدل داد از شکوفه و برگ و میوه
عم و خال و تبار و دودمانت.ناصرخسرو.
خسیس است و بی قدر بی دین، اگر
فریدونش خال است و جمشید عم.
ناصرخسرو.
همه ستاره که نحس است مر رفیق ترا
چرا ترا بسعادت رفیق و خال و عمست.
ناصرخسرو.
آنکه مرد دها و تلبیس است
او نه خال و نه عم، که ابلیس است. سنائی.
فروغ فکر و صفای ضمیرم از عم بود
چو عم بمرد، بمرد آنهمه فروغ و صفا.
خاقانی.
کو آنکه ولینعمت من بود و عم من
عم چه که پدر بود و خداوند بهر باب.
خاقانی.
عم ز جهان عبره کرد، عبرت تو این بس است
نتوان با مرگ عم برگ نعم ساختن.خاقانی.
چنین پند از پدر نشنیده باشی
الا گر هوشیاری بشنو از عم.سعدی.
-امثال: عم جدا و کیسه جدا : بدل آنگه برادران باشید که زر و سیم یار برپاشید هیچ ناید تغیری پیدا تا بود عم جدا و کیسه جدا.
سنائی (امثال و حکم دهخدا).
|| در اصطلاح جدید عربی، پدر همسر (اعم از پدرزن یا پدرشوهر) را به کنایه «عم» گویند. (از المنجد چ هفدهم). || گروه. (از لسان العرب) (از تاج العروس). گروه بسیار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). گروه بسیار از مردم. (از متن اللغة). گروهی از مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). گروهی از حی (کمتر از قبیله). (از لسان العرب) (از تاج العروس). || گروه متفرق و پراکنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) ج، عَماعِم. (لسان العرب) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گیاه تر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). العشب کله(1)؛ همه نوع گیاه. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). و صاحب لسان بنقل از ثعلب، این معنی و شاهد ذیل را آورده است: یروح فی العم و یجنی الا بُلُما. || خرمابن دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نخل دراز که درازی و پیچیدن آن کامل شده باشد. (از تاج العروس) (از متن اللغة). عُمّ. رجوع به عُمّ شود.
(1) - ممکن است در نسخهء صاحب منتهی الارب «کله» به غلط «بلة» آمده باشد.

عم.

[عَم م] (اِخ) نام بطنی است که نسب آنان را به صورتهای مختلف آورده اند. برخی گویند که آنان در عهد خلافت عمر بن خطاب در بصره نزد بنی تمیم فرودآمدند، و اسلام آوردند و به همراهی مسلمانان در جنگها شرکت کردند. و بدین سبب مردم به آنان لقب «برادر» و «پسرعم» و غیره دادند و از آن پس جزئی از اعراب گردیدند و بدین لقب شهرت یافتند. و برخی گویند که «عم» لقب مالک بن حنظلة است. بعضی دیگر مینویسند که «عم» لقب مُرَّة بن مالک بن حنظلة بن مالک بن زیدمناة بن تمیم است که جدی جاهلی بود و فرزندان و قبیلهء او را «عَمّیّون» نامند. و آنان در عهد خلافت عمر به بصره آمدند و سپس به اهواز رفتند. و نام این جد جاهلی را ابوعبیدة به صورت «مرة بن وائل بن عمروبن مالک بن حنظلة بن فهم، از ازد» آورده است. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 820 از الاغانی ابوالفرج اصفهانی ج 3 ص 257 و تاج العروس زبیدی ج 8 ص 410 و لسان العرب ابن منظور ج 15 ص 324 و الاشتقاق ابن درید ص 226 و الانساب مقدسی ص 113 و الانساب سمعانی) (از تاج العروس) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة) (از الاعلام زرکلی ج 8 ص 92 از نقائض جریر والفرزدق ص 360 و المشکاة و القاموس).

عم.

[عَم م] (اِخ) موضع و دهی است میان حلب و انطاکیه، و عکاشة بن عبدالصمد عمی ضریر شاعر، بدانجا منسوب است. (از تاج العروس) (از منتهی الارب). ابن بُطلان بغدادی (متوفی در سال 444 ه . ق. در انطاکیه) این شهر را دیده است و آن را چنین توصیف میکند: بلده ای است ازآن روم، بین حلب و انطاکیه. چشمهء آبی دارد که از آن صید ماهی میشود و آسیایی بر آن میگردد. خوک و زنان بدکاره و خمر بسیار دارد و زنا در آنجا امر رایجی است. این بلده دارای چهار کنیسه و یک جامع است که مخفیانه در آن اذان میگویند... رجوع به تاریخ الحکماء قفطی چ لایپزیک ص 296 شود.

عم.

[عِم م] (اِخ) موضع و دهی است در حلب (این غیر از عَمّ است)، و جعفربن سهل عمی و بشران بن عبدالملک عمی منسوب بدانجا هستند. (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

عم.

[عُم م] (ع اِ) خرمابن دراز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از اقرب الموارد). نخل دراز که درازی و پیچیدن آن کامل شده باشد. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). عَمّ. و رجوع به عَمّ شود.

عم.

[عُم م] (ع ص، اِ) جِ عَمّاء. رجوع به عَمّاء شود. || جِ عَمیمة. رجوع به عَمیمة شود.

عم.

[عَمْ مِ / عَمْ مَ] (ع اِ) (یا...) ای عموی من. مخفف عَمّی در حالت ندا. رجوع به عَمّ شود.

عم.

[عَمْ مَ] (ع حرف جر + اسم) مرکب از: حرف جر «عن» + اسم استفهام «ما». دربارهء چه؟ از چه؟ : عمّ یتساءلون؟؛ دربارهء چه از همدیگر سؤال می کنند؟ (قرآن 78/1). || (اِخ) نامی که در تداول عامه به سورهء نبأ داده شده است، به مناسبت شروع سورهء مذکور با کلمهء «عم».
- عم جزؤ؛ جزئی از قرآن که محتوی سورهء نبأ یعنی سورهء هفتادوهشتم است تا پایان قرآن یعنی تا پایان سورهء یکصدوچهاردهم.

عما.

[عَ] (ع اِمص) طول و بلندی و درازی. عَمی. این صورت ضبط لسان العرب است و در دیگر کتب لغت، عمی آمده است. رجوع به عَمی شود.

عما.

[عَمْ ما] (ع حرف جر + اسم) مرکب از: حرف جر «عن» + «ما»ی موصول. دربارهء آنچه. از آنچه.

عما.

[عَمْ ما] (اِخ) ناحیه و صقعی است در صحرای خُساف بین بالس و حلب. (از معجم البلدان یاقوت از حازمی).

عما.

[عُمْ ما] (اِخ) نام بت و صنمی است ازآن خَولان در یمن. و آیهء شریفهء «و جعلوا للّه مما ذرأ من الحرث و الانعام نصیبا...» (قرآن 6/136) راجع به آن آمده است. (از معجم البلدان).

عماء .

[عَ] (ع اِمص) گمراهی. (منتهی الارب).گمراهی و غوایت. (ناظم الاطباء). رجوع به عماءة و عمایة شود. || ستیهیدگی و لجاجت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عماءة و عمایة شود. || (اِ) ابر. (از لسان العرب). ابر بلندبرآمدهء توبرتو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابر بلند و مرتفع یا ابر متراکم و انبوه. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). ابر سطبر و غلیظ. (غیاث اللغات). || ابر بارنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || ابر سیاه یا سپید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || ابر آب فروریخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یا ابری که آب و باران خود را فروریخته ولی مانند «جفال» (ابری که پس از فروریختن آب خود پراکنده شده باشد) پراکنده و مقطع نشده باشد. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). || ابری که آب خود را حمل کرده بالا رود. (از تاج العروس) (از متن اللغة). || ابر تنک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابر رقیق. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). ابر تنک و رقیق مانند دود. (غیاث اللغات). ابر بر کوه نشسته مانند دود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابر دودمانندی که بر سر کوهه نشیند. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). و آن همان است که ضباب و مه نامیده میشود. (از متن اللغة). یک قطعهء آن را عماءة نامند. (از لسان العرب).

عماء .

[عَمْ ما] (ع ص) دراز و درازقامت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد): جاریة عماء؛ دختر تام الخلقهء درازقامت. (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). نخلة عماء؛ خرمابن دراز. (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عمیمة. رجوع به عَمیمة شود. ج، عُمّ.

عمائر.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عَمارة. رجوع به عمارت شود. || جِ عِمارة. رجوع به عمارت شود.

عمائق.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ عَمیق. رجوع به عمیق شود. || جِ عَمیقة. رجوع به عمیقة شود.

عمائم.

[عَ ءِ] (ع اِ) عمایم. جِ عِمامة. رجوع به عمامة شود: العمائم تیجان العرب؛ دستارها تاج عربان باشد. زیرا عمامه نزد عرب چون تاج نزد ایرانیان بود. و هرگاه میخواستند کسی را سروری و سیادت دهند عمامه ای قرمزرنگ بر سر او می نهادند. (از لسان العرب) (از تاج العروس) :
اوصاف طره های عمایم بود همه
هر جا که ذکر طرهء طرار می کنم.
نظام قاری (دیوان ص 26).
- ارباب عمائم؛ اهل عمائم. مردمی که عمامه بر سر دارند. آخوندها. روحانیان :
ارباب عمائم این خبر را
از مُخْبر صادقی شنیدند.ایرج میرزا.
- اهل عمائم یا اهل العمائم؛ ارباب عمائم (عمایم). مردمی که عمامه بر سر دارند. عمامه داران. دستارداران. اهل دستار. اهل علم. طلاب علوم دینی. مجتهدان و علما. دستاربندان :
سرور اهل عمایم، شمع جمع انجمن
صاحب صاحبقران، خواجه قوام الدین حسن.
حافظ.
میان اهل عمایم سرآمد است چو تاج
چو موزه هرکه در این آستانه کرد عبور.
نظام قاری (دیوان ص 33).
خرد گفت ممدوح اهل العمائم
معین البرایا، کفیل المآرب.
نظام قاری (دیوان ص 29).

عماءة.

[عَ ءَ] (ع اِمص) گمراهی و لجاجت. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عمایة. عمیة. رجوع به عَمایة و عَمّیَّة شود. || (اِ) یک قطعه ابر متراکم بارنده. (از لسان العرب) (ازتاج العروس). رجوع به عَماء شود.

عمات.

[عَمْ ما] (ع اِ) جِ عَمّة. خواهران پدر. رجوع به عَمَّة شود.

عماد.

[عِ] (ع مص) قصد کردن بسوی کسی یا چیزی رفتن. (از متن اللغة). عَمْد. عَمَد. عُمْدة. عُمود. مَعمَد. رجوع به هر یک از مصادر فوق شود.

عماد.

[عِ] (ع اِ) چوبی که خانه بر آن استوار شود. (از لسان العرب) (از متن اللغه). ستون. (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). رکن. آنچه بدان تکیه شود. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عَمود. رجوع به عَمود شود. ج، عُمُد (لسان العرب) (اقرب الموارد)، عَمَد.(1)(متن اللغة) :
عماد دولت بوسعد مایهء همه سعد
که هدیه است ز گردون و تحفهء عالم.
مسعودسعد.
من دنیا را بدان چاه... مانند کردم... و آن چهار مار را به طبایع، که عماد خلقت آدمی است. (کلیله و دمنه). ابوالقاسم فقیه که عمدهء لشکر و عماد کار بود با جمعی دیگر از وجوه قوم گرفتار آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی). آنچه که عماد ملک و عمدهء دولت بود با جمعی اکابر و رؤوس عساکر گرفتار شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
پس ادب کردش بدین جرم اوستاد
که مساز از چوب پوسیده عماد.مولوی.
|| (اِمص) اسم است از مصدر عَمد. غسل دادن کودک را به آب تعمید. (از اقرب الموارد). || (اِ) رسیل لشکر و آنکه در جنگ موافقت او کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رسیل لشکر. (از تاج العروس). رئیس لشکر. (از متن اللغة). رئیس لشکر که او را زویر نامند. (از لسان العرب). عَمود. عُمدة. عُمدان. (از لسان العرب). رجوع به عمود و عمدة و عمدان شود. || خانه و بناهای بلند. و مذکر و مؤنث در آن یکسان است. و یکی آن «عمادة» است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). اما به گفتهء صاحب غیاث اللغات عماد به معنای مفرد و جمع هر دو آمده است. (از غیاث اللغات از کشف و منتخب).
- ارم ذات العماد (قرآن 98/6)؛ در وصف «ارم» آمده است یعنی دارای ستونها یا بناهای بلند. رجوع به «ارم ذات العماد» و «ذات العماد» شود :
جهان را به فرمان چندین بلاد
ستون در تست ذات العماد.نظامی.
- اهل العماد؛ باشندگان خیمهء بلند، یا عام است. (منتهی الارب) (از متن اللغة). کسانی که در خیمه های عالی و بناهای رفیع سکنی دارند. (ناظم الاطباء). صاحبان بناهای رفیع و عالی. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). صاحبان أخبیة (خیمه های پشمین یا موئی) که در غیر آنها سکنی نکنند، و آنان را «اهل العمود» نیز نامند. (از لسان العرب).
- رفیع العماد؛ شریف. بزرگوار. زیرا ستون خیمه های شریفان عرب بلند و رفیع بوده است. (از اقرب الموارد).
- ضمیر عماد؛ همان «ضمیر فصل» است که نحویان کوفه آن را «ضمیر عماد» نامند. و آن ضمیری است منفصل و مرفوع که بین مبتدا و خبر آید، خواه قبل از دخول عوامل (مانند: زیدٌ هو القائمُ) و خواه پس از دخول عوامل (مانند: کان زید هو القائمَ). و چون معنی و مفهوم کلام بر آن استوار است لذا آن را «عماد» گفته اند.
الف - شروط این ضمیر: 1 - ماقبل آن باید مبتدا، و معرفه باشد (هرچند کوفیان نکره بودن آن را نیز جائز دانسته اند). 2 - مابعد آن باید خبر برای مبتدا، و معرفه یا شبه معرفه باشد. 3 - خود ضمیر به صیغهء مرفوع، و مطابق با صیغهء ماقبل خود باشد.
ب - فائدهء این ضمیر: 1 - فائدهء لفظی، و آن برای نشان دادن این است که آنچه بعد از این ضمیر آمده است خبر می باشد نه تابع، و بدین سبب است که آن را «فصل» خوانده اند، چه بین خبر و تابع «فصل» می باشد. 2 - فایدهء معنوی، و آن تأکید و اختصاصی است که از این ضمیر مستفاد میشود.
ج- محل اعرابی آن: نحویان بصره برای این ضمیر محلی از اعراب قائل نیستند و آن را مانند حرف می دانند. اما کوفیان برای آن محلی از اعراب قائلند با این تفاوت که «کسائی» محل آن را تابع مابعدش میداند، ولی بعقیدهء «فرّاء» تابع ماقبل است. بدین ترتیب این ضمیر، بین مبتدا و خبر مرفوع است، و بین دو معمول «ظن» منصوب، و بین دو معمول «کان» به عقیدهء فراء مرفوع، و به عقیدهء کسائی منصوب، و بین دو معمول «ان» برعکس آن است.
د - وجوه مختلف آن در جمله: 1 - این ضمیر مبتدا و اسم مابعد آن خبر است و مجموع این مبتدا و خبر، خبر مبتدای اول یا خبر کان و نظایر آن باشد. 2 - مطابق عقیدهء بصریان، ضمیر عماد، مانند حروف، بدون ترکیب باشد. و بدین ترتیب اسم بعد از آن خبر برای مبتدا و نظایر آن می باشد. به همین جهت است که «الرقیب» در این آیهء شریفه منصوب خوانده شده است: «... کنت أنت الرقیب علیهم...» (قرآن 5/117). 3 - این ضمیر را مؤکّد برای اسم ماقبل بدانیم، و در این صورت نیز، اسم مابعد آن خبر خواهد بود. ولی غالب نحویان بر آنند که این وجه در صورتی امکان پذیر است که اسم ماقبل ضمیر، اسم ظاهر نباشد چه توکید اسم ظاهر به وسیلهء ضمیر جایز نیست. بنابراین در همان آیهء فوق این وجه نیز صدق می کند ولی در جمله ای از قبیل «زید هو العالم» صادق نیست. (از مغنی اللبیب باب چهارم) (کشاف اصطلاحات الفنون).
- طویل العماد؛ دارندهء خانه ها و بناهای بلند که آنها را برای زائران خود نشان کرده است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).
- || بلندبالا. (از لسان العرب) (از تاج العروس).
- غورالعماد؛ موضعی است در دیار بنی سلیم. رجوع به «غورالعماد» شود.
(1) - در لسان العرب و اقرب الموارد عَمَد اسم جمع دانسته شده است.

عماد.

[عِ] (اِخ) (قلعهء...) از قلاع مستحکم واقع در نواحی غربی افغانستان فعلی، و شرقی خراسان. و در تاریخ حبیب السیر در ضمن بیان وقایع سلسلهء تیموریان ذکر این قلعه بسیار رفته است. و ظاهراً به علت استحکام و استواری برای خزائن و دفاین سلطنتی مأمن و پناهی بوده است. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 4 ص 26 و 31 و 41 و 54 و 77 شود.

عماد.

[عِ] (اِخ) (میر...) خطاط مشهور عهد صفویه. رجوع به عماد قزوینی شود.

عماد.

[عِ] (اِخ) ابن ابراهیم تبریزی. متخلص به ارفع. رجوع به عماد تبریزی شود.

عماد.

[عِ] (اِخ) ابن اکیمة. مکنی به ابوالولید. محدث است. و نیز رجوع به ابوالولید (عمادبن...) شود.

عماد.

[عِ] (اِخ) ابن محمد بن یحیی بن علی بن فارسی. او راست: حاشیه بر حاشیهء سید شریف علی جرجانی بر شمسیهء نجم الدین عمر قزوینی کاتبی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ج 2 ص 1063).

عماد.

[عِ] (اِخ) (ملا...) ابن محمود طارمی از دانایان به علوم عقلی در قرن هفتم ه . ق. رجوع به عماد طارمی شود.

عمادآباد.

[عِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت، بخش زرقان، شهرستان شیراز. دارای 691 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سیوند و قنات تأمین می شود و محصول آن غلات و حبوب و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7). و در «فارسنامهء ناصری» آمده است که عمادآباد دهی است از ناحیهء خفرک سفلی، از نواحی بلوک مرودشت، از بلوکات فارس. و این ده در یک فرسخی بیشتر میانهء جنوب و مغرب فتح آباد واقع است. رجوع به فارسنامهء ناصری ص 300 شود.

عمادآباد.

[عِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه، بخش سروستان، شهرستان شیراز. دارای 135 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات و تنباکو و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

عمادآباد.

[عِ] (اِخ) دهی است از دهستان محمدآباد، بخش مرکزی شهرستان سیرجان. دارای 90 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود و محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عمادآور.

[عِ وَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار، بخش ری، شهرستان تهران. این ده متصل به مرکز بخش و راه شوسه است. دارای 193 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین می شود و محصول آن غلات، سبزی، صیفی و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عمادات.

[عِ] (ع اِ) جِ عمادة. ستونهای عمارت. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به عماد و عمادة شود.

عماد اردبیلی.

[عِ دِ اَ دَ] (اِخ) میرزا محسن خطاط اردبیلی شیرازی، ملقب به عمادالفقراء و متخلص به حالی. رجوع به عمادالفقراء شود.

عماد اصفهانی.

[عِ دِ اِفَ] (اِخ) محمد بن صفی الدین ابی الفرج محمد بن نفیس الدین ابی الرجاء حامدبن محمد بن عبدالله بن علی بن محمود اصفهانی. مکنی به ابوعبدالله، و ملقب به کاتب و عمادالدین و معروف به کاتب اصفهانی و عماد کاتب و ابن اخی العزیز. از فقهای شافعی اواخر قرن ششم ه . ق. است. رجوع به کاتب اصفهانی و عمادالدین کاتب شود.

عمادالاسلام.

[عِ دُلْ اِ] (اِخ) (خواجه...) ابن خواجه محمد عتیق الله. از وزرای سلطان حسین بایقرا، و برادرزن خواجه قوام الدین نظام الملک بن شهاب الدین اسماعیل خوافی. وی مردی حکیم و کم آزار و رعیت پرور و در عین حال شراب خواره و شهوت ران بود. در اواسط روزگار دولت سلطان حسین میرزا (صاحبقران) به منصب وزارت رسید و در حدود بیست سال در این مقام بود و سرانجام در روز یکشنبه بیست و یکم رمضان سال 904 ه . ق . مورد مؤاخذهء سلطان قرار گرفت و دستگیر شد. و چندی پس از آن خواجه نظام الملک مذکور نیز دستگیر شد و در یک روز به قتل رسیدند. (از دستور الوزرای خوندمیر ص 430 و 432) (حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 218 و 219)

عمادالاسلام.

[عِ دُلْ اِ] (اِخ) ابوساعدبن محمد بن احمد حنفی. متوفی در سال 432 ه . ق. قاضی نیشابور. او راست: کتاب الاعتقاد. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ج 2 ص 1393). و نیز رجو به ابوساعد (ابن محمدبن...) شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ دَ لَ] (اِخ) ابراهیم طفغاج بن نصر، مکنی به ابوالمظفر و ملقب به عمادالدولة. از سلاطین ایلک خانیهء ترکستان. رجوع به ابراهیم طفغاج و آل افراسیاب و عمادالدولهء ایلکخانی شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ / دَ لَ] (اِخ) ابوالخیر. وی پدر خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی، وزیر غازان خان و اولجایتو است. رجوع به تاریخ مغول اقبال ص 488 و ذیل جامع التواریخ رشیدی، تألیف حافظ ابرو ص41 شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ دَ لَ] (اِخ) ابوکالنجار (یا کالیجار) مرزبان بن سلطان الدوله شجاع بن بهاءالدولهء دیلمی، ملقب به عزالملوک عمادالدوله یا عمادلدین الله یا عماد دین الله. هفتمین تن از دیالمهء فارس. رجوع به ابوکالنجار (مرزبان بن سلطان الدوله...) و عماد لدین الله شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ دَ لَ] (اِخ) بوزان(1)بن الفقشت. حاکم قزوین. وی غلام زادهء سلطان ملکشاه سلجوقی بود و پس از اینکه فخرالمعالی شرفشاه بن محمدجعفر در سال 484 ه . ق. درگذشت، این عمادالدوله به حکومت قزوین منصوب گشت و با پسرش الفقشت، مجموعاً پنجاه ویک سال حکومت کردند. (از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ نوائی ص 796).
(1) - نام وی به صورت بوژان و توران نیز ضبط شده است. رجوع به تاریخ گزیده حاشیهء ص437 شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ دَ لَ] (اِخ) تورانشاه بن قاورد سلجوقی، ملقب به عمادالدوله و محیی الدین. چهارمین از سلاجقهء کرمان است. رجوع به عمادلدولهء سلجوقی شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ دَ لَ] (اِخ)عبدالملک بن احمدبن یوسف بن احمد جذامی ملقب به عمادالدوله. از امرای دولت هودی. رجوع به عمادالدولهء هودی شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ دَ لَ] (اِخ) علی بن بویهء دیلمی. اولین از دیالمهء فارس. رجوع به عمادالدولهء دیلمی (علی بن...) شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ دَ لَ] (اِخ)قاوردبیک بن چغری بیک، مشهور به قراارسلان و ملقب به عمادالدین یا عمادالدولة. اولین تن از سلاجقهء کرمان. رجوع به قاورد (ابن چغری بیک...) و قراارسلان (عمادالدوله...) شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ دَ لَ] (اِخ) محمد بن محمودبن سبکتکین، ملقب به عمادالدوله. رجوع به عمادالدولهء غزنوی (محمدبن...) شود.

عمادالدوله.

[عِ دُدْ دَ لَ] (اِخ) مسعودبن ابراهیم بن مسعودبن محمودبن سبکتکین، ملقب به عمادالدوله. رجوع به عمادالدولهء غزنوی (مسعودبن...) شود.

عمادالدولهء ایلک خانی.

[عِ دُدْ دَ لَ یِ لَ] (اِخ) ابراهیم بن طفغاج بن نصر، مکنی به ابوالمظفر و ملقب به عمادالدوله. از سلاطین ایلک خانیهء تاکستانی بود که از حدود سال 440 - 460 ه . ق. سلطنت کرد. و نام او را سلطان قلج طمغاج خان ابراهیم نیز آورده اند. رجوع به ابراهیم طفغاج و آل افراسیاب و طبقات سلاطین اسلام ص122 و تعلیقات چهارمقالهء نظامی عروضی ص 229 شود.

عمادالدولهء دیلمی.

[عِ دُدْ دَ لَ یِ دَ لَ](اِخ) علی بن بویهء دیلمی ملقب به عمادالدوله. اولین از سلاطین دیلمی فارس (320 - 338 ه . ق.). وی به همراه دو برادر کهتر خویش رکن الدوله حسن و معزالدوله احمد در اوان قیام داعیان علوی در گیلان و طبرستان بر کارداران امرای سامانی، در عداد یاران ماکان بن کاکی سردار دیلمی، درآمد. و پس از پریشانی احوال ماکان کاکی، این سه برادر به خدمت مرداویج بن زیار پیوستند و مرداویج مقدم آنان را گرامی داشت و هر کدام را مأمور قسمتی از عراق عجم کرد. از آن جمله علی (عمادالدوله) را نامزد کرج(1) کرد. وی در کرج (کره رود، کرج ابودلف) با مردم و عمال مرداویج با مهربانی و مدارا رفتار کرد. سپس به فتح قلاع اطراف کرج پرداخت و به زودی در آن نواحی صاحب قدرت گردید. و در سال 321 ه . ق. اصفهان را که در آن هنگام مظفربن یاقوت بر آن حکومت می کرد تسخیر کرد و چند ماهی بیش در آنجا نبود که مرداویج به سبب نگرانی خاطری که از عمادالدوله داشت، برادر خویش وشمگیر را با سپاهی انبوه برای دفع عمادالدوله بدانجا گسیل داشت. علی بن بویه نیز بدون جنگ و ستیز اصفهان را تخلیه کرد، و به ارجان، که ابوبکربن یاقوت بر آن حکومت می کرد، رفت و در ماه ذی حجهء سال 321 ه . ق. آنجا را تسخیر کرد. و به تدریج تا اواخر این سال سایر نواحی فارس را مسخر ساخت و سرانجام پس از جنگ سختی که با یاقوت حاکم شیراز کرد آنجا را نیز تحت نفوذ خویش درآورد. در این اوان مردوایج دست به تهیهء سپاهی عظیم جهت راندن عمادالدوله از شیراز زد، ولی اجل مهلتش نداد و در سال 323 به دست جمعی از غلامان ترک خود به قتل رسید و به این ترتیب عمادالدوله از شر دشمنی قوی پنجه رهایی یافت. عمادالدوله در سال 322 برادر خویش رکن الدوله حسن را مأمور فتح کرمان کرد و او بدون هیچگونه مقاومت از طرف اهالی، کرمان را تصرف کرد و بدین ترتیب دربار خلافت، کلیه متصرفات خود را در ایران از دست بداد. عمادالدوله در سال 329 ه . ق. در حین قلع و قمع شورشیان و مخالفان خویش، تا طبرستان پیش رفت، و در سال 331، برادرش احمد، خوزستان را نیز جزء متصرفات آل بویه درآورد. عمادالدوله در سال 337 سخت مریض شد و کارها را به برادرزادهء خویش عضدالدوله واگذاشت و خود در سال 338 درگذشت. عمادالدوله در تمام مدت امارت خود با مردم مهربانی کرد و بساط عدل و انصاف را در سراسر قلمرو خویش گستراند. برای اطلاع بیشتر راجع به این امر رجوع به مآخذ ذیل شود: تاریخ دیالمه و غزنویان، تألیف عباس پرویز. تاریخ ابن اثیر، حوادث سال 321 به بعد. تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی ص 415 - 418. ریحانة الادب ج 3 ص 127. الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 75. تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 422 - 427 و... احوال و اشعار رودکی، تألیف سعید نفیسی ص 427. آثار الباقیهء بیرونی ص 133 دستورالوزراء خوندمیر ص115. معجم الانساب زامباور ص 322. طبقات سلاطین اسلام ص 126. قاموس الاعلام ج 4 ص3157. تاریخ ابن خلکان ج 1 ص 364. تاریخ عمومی اقبال ج 1.
(1) - کرج، نزدیک سلطنت آباد و بین اصفهان و همدان واقع است.

عمادالدولهء دیلمی.

[عِ دُدْ دَ لَ یِ دَ لَ](اِخ) مرزبان بن سلطان الدولة ابی شجاع بن بهاءالدولهء دیلمی، مکنی به ابوکالنجار (یا ابوکالیجار) و ملقب به عزالملوک یا عمادلدین الله یا عمادالدولة. هفتمین از دیالمهء فارس. رجوع به ابوکالنجار (مرزبان بن سلطان الدوله) و عمادلدین الله شود.

عمادالدولهء سلجوقی.

[عِ دُدْ دَ لَ یِ سَ] (اِخ) تورانشاه بن قاورد، ملقب به عمادالدوله و محیی الدین. چهارمین از سلاجقهء کرمان است که از سال 477 تا 490 ه . ق. سلطنت کرد. وی شخصی دانش پرور بود و در زمان او مساجد و مدارس و خانقاهها و بیمارستانهای متعددی بنا شد. (از معجم الانساب زامباور ص 335 (طبقات سلاطین اسلام ص 135) (از تاریخ ادبیات در ایران، تألیف صفا ج 2 ص 244 از تاریخ سلجوقیان کرمان، تألیف محمد بن ابراهیم). و نیز رجوع به تورانشاه (ابن...) شود.

عمادالدولهء سلجوقی.

[عِ دُدْ دَ لَ یِ سَ] (اِخ) قاوردبیک بن چغری بیک، مشهور به قراارسلان و ملقب به عمادالدین یا عمادالدوله. اولین از سلاجقهء کرمان. رجوع به قاورد (ابن چغری بیک...) و قراارسلان (عمادالدوله) شود.

عمادالدولهء غزنوی.

[عِ دُدْ دَ لَ یِ غَ نَ](اِخ) لقب محمد بن محمودبن سبکتکین غزنوی است. وی پس از درگذشت پدرش سلطان محمود در غزنین به تخت سلطنت نشست و چون مسعود از اصفهان و ری به خراسان بازگشت و رجال دولت و سرداران جانب محمد را رها کردند و به مسعود پیوستند، این مرد به حکم برادر در قلعهء مندیش سالی چند محبوس و کور شد. و بعد از قتل مسعود یک سال دیگر حکومت کرد و در سال 434 ه . ق. به دست برادرزادهء خود مودود به قتل آمد. رجوع به محمد (ابن محمود غزنوی) شود.

عمادالدولهء غزنوی.

[عِ دُدْ دَ لَ یِ غَ نَ](اِخ) لقب مسعودبن ابراهیم بن مسعودبن محمودبن سبکتکین، از سلاطین سلسلهء غزنوی است. وی بعد از پدر خود سلطان ابراهیم، شانزده سال سلطنت کرد و در سال 508 ه . ق. درگذشت. رجوع به مسعود (ابن ابراهیم غزنوی) شود.

عمادالدولهء هودی.

[عِ دُدْ دَ لَ یِ](اِخ) عبدالملک بن احمدبن یوسف بن احمد جذامی، ملقب به عمادالدولة. وی از بنی هود و یکی از امرای دولت هودی است در سرقسطهء(1) اندلس. در سال 503 ه . ق. پس از درگذشت پدرش به حکومت رسید. و چند سال بعد الفونس طاغی(2) بر سرزمین او دست یافت و وی ناچار در قلعهء «روطة» از قلاع سرقسطه اقامت کرد و در سال 513 ه . ق. / 1119 م. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از ابن خلدون ج 4 ص 163 و الحلل الموشیهء لسان الدین ابن خطیب ص 71). و رجوع به طبقات سلاطین اسلام ص 23 و معجم الانساب زامباور ص 90 شود.
(1) - Zaragoza.
(2) - Alphonse 1er, Le Batailleur.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) مکنی به ابوالبرکات. وزیر سلطان مسعودبن محمد سلجوقی. رجوع به عمادالدین درگزینی شود.

عمادالدین.

[عِ دْدْ دی] (اِخ) (سید...) از مقاطعان فارس در دورهء ایلخانی. در سال 678 ه . ق. که سوغُنجاق یا سونجاق، سردار مشهور مغول به امر اباقاخان، برای ترمیم خرابیها و رفع تعدیات عمال دیوانی به شیراز آمد، پس از برخی اصلاحات که کرد، ترتیب مقاطعهء بلاد را موقوف داشت و یکی از مقاطعان آنجا را یعنی خواجه نظام الدین که آبادی بلوکش از دیگران بیشتر بود به نیابت معین کرد و خود به اردوی اباقا مراجعت نمود. اما سیدعمادالدین که خود از مقاطعان فارس بود بر جاه و مقام خواجه نظام الدین رشک برده از خدمتگزاری نسبت به سوغنجاق سرپیچی کرد و سوغنجاق به نایب خود دستور داد تا وی را زندانی و در کشیدن حساب او سختگیری کردند. سیدعمادالدین پس از رهایی از بند با مخالفان سوغنجاق همداستان شد به اردوی اباقاخان رفت و شرحی از تعدیات عمال سوغنجاق بیان داشت و در نتیجه خود سیدعمادالدین به همراهی دو تن دیگر مأمور رسیدگی به حساب عمال فارس مخصوصاً خواجه نظام الدین شد. چندی بعد اباقاخان درگذشت و سلطان احمد به جای وی جلوس کرد و سیدعمادالدین از جانب او به وزارت مملکت فارس منصوب گشت. اما پس از گذشتن یک سال سلطان احمد فرمان حکومت شیراز را به نام اتابک ابش خاتون که آخرین بازماندهء اتابکان سلغوری فارس بود، صادر کرد و ابش خاتون، وزارت خود را به عهدهء خواجه نظام الدین گذارد. در این احوال تخت ایلخانی به دست ارغون خان افتاده بود و او حکومت بر و بحر فارس را به عهدهء سیدعمادالدین گذارد. لذا سیدعمادالدین در رمضان سال 683 ه . ق. به شیراز آمد و به سرکوبی و تنبیه مخالفان خود پرداخت و برای خویش دستگاهی ملوکانه ترتیب داد و به ابش خاتون که نزد مردم شیراز سخت محترم بود اعتنائی نکرد. ابش خاتون از این رفتار سید رنجیده شد و از بزرگان شهر محضری گرفت بدین مضمون که چون سیدعمادالدین در حق مردم بداندیش بود جهت مصلحت ملک، به قتل رسید. سرانجام در بیست ویکم شوال سال 683 ه . ق. در حالی که سید سرگرم تهیهء وسایل لشکرکشی برای دفع طایفهء نکودری (که از سیستان عزم غارت فارس کرده بودند) بود، به دست کسان اتابک به قتل رسید. ابش خاتون و عمال او را به تبریز احضار کرد و آنان را به «یرغو» نشاند و محکوم به جریمه ای سنگین به مبلغ پنجاه تومان در حق ورثهء سیدعمادالدین و کسان او کرد. (از تاریخ مغول عباس اقبال صص393 - 395).

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) (شیخ...) از شعرای نیمهء اول قرن سیزدهم ه . ق. (1180 - 1249 ه . ق.). تولد و وفات او در حمص بود و او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از اعلام الادب ادهم جندی ج 2 ص 66).

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) صاحب بلخ. رجوع به عمادالدین بلخی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) ابراهیم بن عبدالواحدبن علی بن سرور مقدسی عمادی مکنی به ابواسحاق و ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادی (ابراهیم بن عبدالواحدبن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) ابن سلمه. هندوشاه نخجوانی نام او را جزء وزرای دولت سلجوقی آورده است و ذکری از اخبار و احوال وی نکرده است. رجوع به تجارب السلف نخجوانی چ عباس اقبال ص 282 شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) ابن مشطوب. نام وی احمدبن امیر یوسف سیف الدین علی بن احمدبن ابی السهیحاءبن عبدالله بن ابی خلیل بن مرزبان هکاری، مشهور به ابن مشطوب و ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالعباس است. از امرای بزرگ دولت صلاحیه در نابلس. رجوع به ابن مشطوب شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) احمدبن ابراهیم واسطی حنبلی، ملقب به عمادالدین. از علمای اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم ه . ق. رجوع به احمد (ابن ابراهیم...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) احمدبن امیر محمد، ملقب به عمادالدین. پنجمین از آل مظفر. رجوع به عمادالدین مظفری شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) احمدبن امیر یوسف سیف الدین علی بن احمدبن ابی الهیجاءبن عبدالله بن ابی خلیل بن مرزبان هکاری، مشهور به ابن مشطوب و ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالعباس. از امرای بزرگ دولت صلاحیه در نابلس. رجوع به ابن مشطوب شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) احمدبن علاءالدین ابی بکربن قماج، ملقب به عمادالدین. وی صاحب قلعهء ترمذ بود. در سال 551 ه . ق. سلطان غیاث مسعودبن محمد بن ملکشاه سلجوقی از نزد غزان گریخته و از جیحون عبور کرد و به قلعهء ترمذ نزد ابن عمادالدین احمد آمد و پس از چندی به واسطه حدوث برخی از وقایع ناچار به ترک آن قلعه گشت. رجوع به اخبار الدولة السلجوقیة چ لاهور ص123 و 124 شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) احمد زاکانی، ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادالدین زاکانی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) ادریس بن علی بن عبدالله بن حسن بن حمزه، مکنی به ابوموسی و ملقب به عمادالدین. وی از اهالی صنعاء و از اشراف و امرای یمن، و شخصی ادیب و تاریخ دان و سوارکاری ماهر بود. او نزد مؤید رسولی صاحب یمن تقرب داشت و در سال 699 ه . ق. به امارت «قمحة» رسید و مدتی نیز نامزد امامت زیدیة گردید. او راست: کنزالاخیار فی معرفة السیر و الاخبار؛ که خلاصه ای است از تاریخ ابن اثیر به اضافه اخبار عراق و مصر و شام تا سال 713 ه . ق. و اخبار یمن تا سال 714 ه . ق. وفات او در سال 714 ه . ق. / 1314 م. بوده است. (از الاعلام زرکلی از العقود اللؤلؤیة ج 1 ص 324 و آداب اللغة العربیة ج 3 ص 204 و الدرر الکامنة ج 1 ص 345 و ملحق البدر الطالع ص 52).

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) اسماعیل بن احمدبن سعید حلبی شافعی، مشهور به ابن اثیر و ملقب به عمادالدین. متوفی به سال 699 ه . ق. رجوع به اسماعیل (ابن احمدبن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) اسماعیل بن باطیش موصلی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالمجد و مشهور به ابن باطیش. رجوع به ابن باطیش و اسماعیل (ابن هبة الله ابن سعد...) و اسماعیل (ابن باطیش موصلی) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) اسماعیل بن رضی الدین بابا افتخاری، ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادالدین افتخاری شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) اسماعیل بن عادل ایوبی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوطاهر و مشهور به الملک الصالح. رجوع به عمادالدین ایوبی (اسماعیل بن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) اسماعیل بن علی بن محمودبن عمر بن شاهنشاه بن ایوب ایوبی، ملقب به عمادالدین و الملک الصالح و الملک المؤید، و مکنی به ابوالفداء. از ایوبیان دمشق و حماة. رجوع به ابوالفداء و اسماعیل (ابن علی بن شاهنشاه...) و اسماعیل (ابن علی بن محمودبن عمربن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) اسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی بصری یا بصروی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالفداء و مشهور به ابن کثیر. از علمای دمشق در قرن هشتم ه . ق. رجوع به ابن کثیر (عمادالدین...) و اسماعیل (ابن عمربن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) اسماعیل بن ناصربن قلاوون، ملقب به عمادالدین و مشهور به الملک الصالح. هفدهمین از ممالیک بحری مصر. رجوع به صالح شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) اسماعیل بن هبة اللهبن سعد، ملقب به عمادالدین و مشهور به ابن باطیش. از علمای قرن هفتم ه . ق. و معاصر ابن خلکان. رجوع به ابن باطیش و اسماعیل (ابن هبة اللهبن...) و اسماعیل (ابن باطیش موصلی) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) اسماعیل بخاری، ملقب به عمادالدین. رجوع به عماد بخاری شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) پهلوان بن هزاراسب، ملقب به عمادالدین. سومین تن از اتابکان لر بزرگ. رجوع به عمادالدین اتابکی (پهلوان بن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) حسن بن علی بن محمد بن علی بن محمد بن حسن طبرسی یا طبری مازندارنی، ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادالدین طبری و حسن طبری شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) حسین بن حسون مصری سخاوی، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به عمادالدین و مشهور به قوی و سخاوی. رجوع به عمادالدین سخاوی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) حسین بن محمد فقیه شافعی، ملقب به عمادالدین. از علمای قرن هشتم ه . ق. رجوع به حسین (ابن محمد شافعی) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) ذوالفقاربن محمد بن معبدبن حسن حسنی مروزی، مکنی به ابوالصمصام و ابوالوضاح و ملقب به عمادالدین معروف به سیدعمادالدین. رجوع به عمادالدین مروزی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) ذوالفقاربن مَعَدّ حسینی مروزی، ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادالدین مروزی (ذوالفقاربن محمدبن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) ذوالفنون بن محمد بن گمشتکین بن دانشمند، ملقب به عمادالدین. چهارمین تن از امرای بنی دانشمند در «سیواس». رجوع به عمادالدین دانشمندی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) زکریابن محمود (یا محمد)بن محمود انصاری قاضی قزوینی، مکنی به ابویحیی یا ابوعبدالله و ملقب به جمال الدین و عمادالدین یا عمیدالدین و مشهور به عماد قزوینی. از ادبا و فقهای قرن هفتم ه . ق. رجوع به قزوینی (زکریابن محمود...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) زنگی بن ارسلان شاه، ملقب به عمادالدین و مشهور به الملک المنصور. پدر او ارسلان شاه که از اتابکان موصل بود، در مرض موت، فرزند بزرگتر خود یعنی این عمادالدین زنگی را به ضبط بعضی از قلاع نامزد کرد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 556 شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) شاهفور (یا شهفور یا شاهپور)بن طاهربن محمد اسفرایینی شافعی، مکنی به ابوالمظفر و ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادالدین اسفراینی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) شاهنشاه بن محمد بن زنگی بن مودودبن زنگی بن آق سنقر، ملقب به عمادالدین. سومین تن از اتابکان سنجار. رجوع به عمادالدین زنگی (شاهنشاه بن محمدبن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) (قاضی...) عبدالجباربن احمدبن عبدالجبار رازی، ملقب به عمادالدین. امام معتزله. رجوع به عبدالجبار (ابن احمدبن عبدالجبار...) و عمادالدین رازی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ)عبدالرحمان بن احمدبن محمد دشتی اسپهانی، متخلص به جامی. شاعر و ادیب مشهور قرن نهم ه . ق. لقب مشهورش نورالدین است. رجوع به جامی (نورالدین عبدالرحمان بن احمدبن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ)عبدالرحیم بن شیخ الاسلام احمدبن ابی الحسن نامقی جامی ملقب به عمادالدین. وی یکی از چهارده فرزند شیخ الاسلام معین الدین ابونصر احمد نامقی بود که به صفت علم و عمل اتصاف داشت و نام او در تاریخ حبیب السیر مذکور است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 323 شود.

عمادالدین.

[عَ دُدْ دی] (اِخ) عبدالعزیز، ملقب به عمادالدین و مشهور به مولانازاده. رجوع به عمادالدین ابهری شود.

عمادالدین.

[عَ دُدْ دی] (اِخ) عبدالعظیم حسنی قزوینی. رجوع به عمادالدین قزوینی (عبدالعظیم...) شود.

عمادالدین.

[عَ دُدْ دی] (اِخ) عثمان بن عادل ایوبی، ملقب به عمادالدین و مشهور به الملک العزیز. رجوع به عمادالدین ایوبی (عثمان بن عادل...) شود.

عمادالدین.

[عَ دُدْ دی] (اِخ) عثمان بن یوسف، ملقب به عمادالدین و مشهور به الملک العزیز، از ایوبیان مصر. رجوع به عمادالدین ایوبی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) علی بن عبدالملک بن ابی الغنائم بندنیجی، ملقب به عمادالدین. فقیه و مورخ قرن هفتم ه . ق. رجوع به علی بندنیجی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) علی بن علی استرآبادی مازندرانی، ملقب به عمادالدین. فقیه قرن دهم ه . ق. رجوع به علی استرآبادی (ابن علی...) شود .

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) علی بن محمد، ملقب به عمادالدین و مشهور به ابن محیا عباسی. نسب شناس قرن هشتم ه . ق. رجوع به علی عباسی (ابن محمد...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) علی بن محمد بن علی جوینی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالحسن. فقیه قرن پنجم ه . ق. رجوع به علی جوینی (ابن محمد بن علی...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) علی بن محمد بن علی کیاهراسی طبرستانی شافعی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طبری و عماد کیا. از فقهای نیمهء دوم قرن پنجم ه . ق. رجوع به علی کیا هراسی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) علی بن یعقوب بن شجاع بن علی بن ابراهیم بن محمد بن ابی زهران موصلی شافعی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابی زهران. قاری قرن هفتم ه . ق. رجوع به علی موصلی (ابن یعقوب بن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) علی کرمانی، ملقب به عمادالدین و متخلص به عماد و مشهور به عماد فقیه و خواجه عماد فقیه. از عرفای قرن هشتم ه . ق. رجوع به عمادالدین کرمانی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) عمر بن عبدالحمید بن عبدالعزیزبن اسماعیل بن عبدالجباربن محمد بن عبدالعزیزبن ماک، از ذریهء ماکان بن کاکی دیلمی. وی از بزرگان قزوین و قاضی آنجا بود و حمدالله مستوفی دربارهء او گوید «... صاحب دیانت بود، موصوف به صفات حمیده. تمییز میان ظالم و مظلوم به اقصی الغایة کردی... در مدة العمر هیچ قضیه به خلاف شرع و راستی قطع نکرد و بدین سبب او را ثالث العمرین خواندند». رجوع به تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی ص 811 شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) عمر قضوی، ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادالدین قضوی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) فضل اللهبن علاءالدین طوسی مشهدی، ملقب به عمادالدین. از عرفای اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم ه . ق. رجوع به عمادالدین طوسی (فضل اللهبن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) فضل الله ابیوردی، ملقب به عمادالدین (شیخ...) رجوع به عمادالدین ابیوردی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ)قاوردبیک بن چغری بیک، مشهور به قراارسلان و ملقب به عمادالدین یا عمادالدوله. نخستین تن از سلاجقهء کرمان بود و از سال 423 تا 465 ه . ق. سلطنت کرد. رجوع به قاورد (ابن چغری بیک) و قراارسلان (عمادالدوله...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) محمد بن صفی الدین ابی الفرج محمد بن نفیس ابی الرجاء حامدبن محمد بن عبدالله بن علی بن محمود اصفهانی، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به عمادالدین و کاتب و معروف به کاتب اصفهانی و عماد کاتب و ابن اخی العزیز. فقیه اواخر قرن ششم ه . ق. رجوع به کاتب اصفهانی و عمادالدین کاتب شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) محمد بن علی بن حمزهء طوسی مشهدی، مکنی به ابوجعفر و ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طوسی و ابن حمزه. از علمای امامیهء قرن ششم ه . ق. رجوع به عماد طوسی و ابن حمزه شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) محمد بن علی بن محمد بن علی طبری آملی، مکنی به ابوجعفر و ملقب به عمادالدین. از علمای شیعهء قرن ششم ه . ق. رجوع به عمادالدین طبری شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) محمد بن محمد بن محمد دمشقی عمادی حنفی، ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادی (محمدبن...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) محمودبن احمد فارابی، ملقب به ابوالقاسم. رجوع به عمادالدین فارابی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) (امیر...) محمود اصفهانی، ملقب به عمادالدین. وزیر امیر نجم الدین ثانی. رجوع به عمادالدین اصفهانی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) محمود (سید...) جنابذی، ملقب به عمادالدین. وزیر میرزا الغ بیک. رجوع به عمادالدین جنابذی شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) محمود کاوان، ملقب به عمادالدین و مشهور به خواجه جهان. وی در گلبرکه بود و سلطان حسین میرزا بایقرا، سید کاظمی را به رسالت نزد او فرستاد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 334 شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) محمود کرمانی، ملقب به عمادالدین. وزیر «اخی جوق» در آذربایجان. رجوع به عمادالدین کرمانی (محمود...) شود.

عمادالدین.

[عِ دُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) مسعود سمنانی، وزیر امیر تیمور گورکانی. رجوع به عمادالدین سمنانی شود.

عمادالدین آملی.

[عِ دُدْ دی نِ مُ] (اِخ)محمدبن علی بن محمد بن علی طبری آملی، مکنی به ابوجعفر و ملقب به عمادالدین. از علمای شیعهء قرن ششم ه . ق. رجوع به عمادالدین طبری شود.

عمادالدین ابهری.

[عِ دُدْ دی نِ اَ هَ](اِخ) عبدالعزیز، ملقب به عمادالدین. در دو مورد از تاریخ حبیب السیر نام او آمده است، یکی جزء سادات و مشایخ معاصر شاهرخ بن امیر تیمور گورکانی، که در آنجا گوید وی سرآمد علمای روزگار بود و در اواخر عمر به عزم گذراندن حج اسلام از خراسان روانهء مکه و مدینه شد و در مراجعت در ولایت شام در قریهء «علا» در روز هجدهم رجب سال 843 ه . ق. درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 15). در جای دیگر در ذیل سادات و بزرگان معاصر سلطان حسین میرزا بایقرا نام او را آورده و گوید: خواجه عمادالدین عبدالعزیز، مشهور به مولانازادهء ابهری، عالمی متبحر و در علم حدیث و فقه حنفی و شافعی مهارت داشت و در زمان خاقان منصور (سلطان حسین میرزا بایقرا) به نام امیر نظام الدین علیشیر «مشکوة» را شرح نوشت. اما پیش از آنکه آن کتاب شهرت یابد، آن دولت منقرض گشت و عمادالدین سالها در مدرسهء خاقان سعید شاهرخ میرزا و مدرسهء سلطانی و خانقاه اخلاصیه به درس اشتغال داشت. و در همان سال که امیر مرتاض از هرات به جانب قندهار رفت، مولانازاده نیز راه هند پیش گرفت و دیگر از وی خبر نیامد و در ولایت سند درگذشت. (از حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ص349 و 382).

عمادالدین ابیوردی.

[عِ دُدْ دی نِ اَ وَ] (اِخ) شیخ فضل الله ابیوردی، ملقب به عمادالدین. وی از عرفای معاصر سلطان حسین میرزا بایقرا بود. و صاحب تاریخ حبیب السیر، در شرح حال شیخ جلال بن محمد بن عبدالملک آرد که این شیخ عمادالدین فضل الله ابیوردی به هرات آمد و شیخ جلال مجذوب او شده با وی به ابیورد رفت و مدت هفت سال در صحبت وی گذراند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 357 شود.

عمادالدین اتابکی.

[عِ دُدْ دی نِ اَ بَ](اِخ) پهلوان بن هزاراسب، ملقب به عمادالدین. سومین از اتابکان لر بزرگ است. وی پس از پدرش «هزاراسب» در سال 626 ه . ق. حکومت لرستان(1) را به دست گرفت و تا سال 646 ه . ق. که درگذشت این مقام را داشت و پس از او برادرش نصرة الدین کلجه به حکومت رسید. (از تاریخ مغول عباس اقبال ص444 و 448). و نیز رجوع به «اتابکان لرستان» و تاریخ حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 327 شود.
(1) - لرستان یعنی اراضی لرنشین، مقارن استیلای مغول به دو قسمت تقسیم می شد: لر بزرگ و لر کوچک. لر بزرگ را امروز کوه گیلویه و بختیاری نامند، و لر کوچک همان است که حالیه آن را لرستان گویند. بنابراین منظور از لرستان در اینجا همان کوه گیلویه و بختیاری است. رجوع به تاریخ مغول عباس اقبال ص 442 شود.

عمادالدین اتابکی.

[عِ دُدْ دی نِ اَ بَ](اِخ) زنگی بن آقاسنقر حاجب، ملقب به عمادالدین. سرسلسلهء اتابکان موصل و الجزیره و شام. رجوع به عمادالدین زنگی (زنگی بن آق سنقر...) شود.

عمادالدین اتابکی.

[عِ دُدْ دی نِ اَ بَ](اِخ) زنگی بن مودودبن زنگی بن آق سنقر، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالفتح. از اتابکان سنجار. رجوع به عمادالدین زنگی (زنگی بن مودود...) و ابوالفتح (زنگی ...) شود.

عمادالدین اتابکی.

[عِ دُدْ دی نِ اَ بَ](اِخ) شاهنشاه بن محمد بن زنگی بن مودودبن زنگی بن آق سنقر، ملقب به عمادالدین. سومین تن از اتابکان سنجار. رجوع به عمادالدین زنگی (شاهنشاه بن محمدبن...) شود.

عمادالدین ارتقی.

[عِ دُدْ دی نِ اُ تُ](اِخ) علی الپی، ملقب به عمادالدین و مشهور به العادل. یازدهمین تن از امرای ارتقیهء ماردین. رجوع به علی ارتقی شود.

عمادالدین استرابادی.

[عِ دُدْ دی نِ اِ تَ] (اِخ) علی بن علی استرآبادی مازندرانی، ملقب به عمادالدین. فقیه قرن دهم ه . ق. رجوع به علی استرابادی (ابن علی...) شود.

عمادالدین اسفرایینی.

[عِ دُدْ دی نِ اِ فَ] (اِخ) (امام...) شاهفور (یا شهفور یا شاهپور)بن طاهربن محمد اسفرایینی شافعی، مکنی به ابوالمظفر و ملقب به عمادالدین. متوفی به سال 471 ه . ق. او راست: تاج التراجم فی تفسیر القرآن للاعاجم، که از کتب مهم تفسیر به زبان فارسی است و مشهور به «تفسیر اسفرایینی» میباشد. (از تاریخ ادبیات در ایران صفا ج 2 ص 903). و نیز رجوع به کشف الظنون حاجی خلیفه ص 268 و اسفرایینی (ابوالمظفر...) شود.

عمادالدین اصفهانی.

[عِ دُدْ دی نِ اِ فَ] (اِخ) محمود اصفهانی (امیر...)، ملقب به عمادالدین. وی از جانب امیر یاراحمد اصفهانی مشهور به امیر نجم ثانی، وزیر و صاحب اختیار امور ملکی و مالی خراسان بود. و ذکر برخی اقدامات او در تاریخ حبیب السیر آمده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 529 و 532 شود.

عمادالدین افتخاری.

[عِ دُدْ دی نِ اِ تِ] (اِخ) (ملک...). نام او اسماعیل و ملقب به عمادالدین، و پدرش ملک رضی الدین بابا است. وی از شعرای اوایل عهد ابوسعید بهادرخان بود و حمدالله مستوفی گوید که اشعارش بهتر از شعر پدرش است. رجوع به تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ نوائی ص 742 شود.

عمادالدین ایوبی.

[عِ دُدْ دی نِ اَیْ یو](اِخ) اسماعیل بن عادل ایوبی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوطاهر و مشهور به الملک الصالح. از ایوبیان بود و از سال 615 تا 644 ه . ق. در «بصری» و سپس در دمشق حکومت کرد. (از معجم الانساب زامباور ص 155).

عمادالدین ایوبی.

[عِ دُدْ دی نِ اَیْ یو](اِخ) اسماعیل بن علی بن محمودبن عمر بن شاهنشاه بن ایوب ایوبی، ملقب به عمادالدین و الملک الصالح و الملک المؤید و مکنی به ابوالفداء. از ایوبیان دمشق و حماة. رجوع به ابوالفداء و اسماعیل (ابن علی بن شاهنشاه...) و اسماعیل (ابن علی بن شاهنشاه...) و اسماعیل (ابن علی بن محمودبن عمربن...) شود.

عمادالدین ایوبی.

[عِ دُدْ دی نِ اَیْ یو](اِخ) (الملک الناصر) عثمان بن صلاح الدین یوسف، ملقب به عمادالدین و مشهور به الملک العزیز و مکنی به ابوالفتح. دومین از امرای ایوبی مصر بود که در بیست وهفتم صفر سال 589 ه . ق. به جای پدر خویش به سلطنت نشست و در بیست وهفتم محرم سال 595 ه . ق. درگذشت. (از طبقات سلاطین اسلام استانلی لین پول ص 67) (معجم الانساب زامباور ص 150).

عمادالدین ایوبی.

[عِ دُدْ دی نِ اَیْ یو](اِخ) عثمان بن عادل ایوبی، ملقب به عمادالدین و مشهور به الملک العزیز (غیر از الملک العزیزبن الملک الناصر). وی از ایوبیان بود که از سال 608 ه . ق. الی 630 ه . ق. در باتیاس و سبیبه حکومت کرد. (از معجم الانساب زامباور ص 154).

عمادالدین بحری.

[عِ دُدْ دی نِ بَ](اِخ) اسماعیل بن ناصربن قلاوون، ملقب به عمادالدین و مشهور به الملک الصالح. هفدهمین از ممالیک بحری مصر است. رجوع به صالح شود.

عمادالدین بخاری.

[عِ دُدْ دی نِ بُ](اِخ) اسماعیل بخاری، ملقب به عمادالدین. رجوع به عماد بخاری شود.

عمادالدین بصروی.

[عِ دُدْ دی نِ بَ رَ] (اِخ) اسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی بصری یا بصروی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالفداء و مشهور به ابن کثیر. از علمای دمشق در قرن هشتم ه . ق. رجوع به ابن کثیر (عمادالدین...) و اسماعیل (ابن عمربن...) شود.

عمادالدین بلخی.

[عِ دُدْ دی نِ بَ](اِخ) وی صاحب بلخ بود و از امرا و بزرگانی به شمار می رفت که سلطان محمد خوارزمشاه در زمان حیات خود آنان را زندانی ساخته بود. ترکان خاتون که با حرم سلطان محمد و کودکان خردسال و نفایس خزاین قصد ترک خوارزم (در هنگام حملهء مغول) داشت به این خیال که فتنهء مغول به زودی خواهد خوابید و سلطنت خوارزمشاهیان مستقر خواهد گردید این امرا و بزرگان را که عمادالدین نیز از آنان بود، به آب جیحون انداخت تا مبادا بعدها مدعی خوارزمشاهیان گردند. (از تاریخ مغول عباس اقبال ص 43).

عمادالدین بندنیجی.

[عِ دُدْ دی نِ بَ دَ] (اِخ) علی بن عبدالملک بن ابی الغنائم بندنیجی، ملقب به عمادالدین. فقیه و مورخ قرن هفتم ه . ق. رجوع به علی بندنیجی شود.

عمادالدین جامی.

[عِ دُدْ دی نِ] (اِخ)عبدالرحمان بن احمدبن محمد دشتی اسپهانی، متخلص به جامی. شاعر و ادیب مشهور قرن نهم ه . ق. لقب اصلی او عمادالدین و لقب مشهورش نورالدین است. رجوع به جامی (نورالدین عبدالرحمان بن احمدبن...) شود.

عمادالدین جنابذی.

[عِ دُدْ دی نِ جَ بَ] (اِخ) محمود جنابذی (جنابدی، گنابادی) ملقب به عمادالدین. وزیر میرزا الغ بیک. پدر او سیدزین العابدین مدتی وزارت امیر تیمور گورکانی و میرزا شاهرخ را عهده دار بود و پس از فوت پدر، وی در ملازمت میرزا شاهرخ به سر می برد. در سال 847 ه . ق. امیر جلال الدین فیروزشاه که در واقع صاحب اختیار ملک و مال بود، سیدعمادالدین را به ضبط ولایت بلخ تعیین کرد و او روانهء قبة الاسلام بلخ گردید. سرانجام پس از درگذشت میرزا شاهرخ، چون میرزا الغ بیک را فتح خراسان دست داد این سیدعمادالدین را مورد لطف قرار داده وزارت خویش به وی سپرد و او تا آخر عمر در این منصب باقی بود. (از دستورالوزراء خوندمیر ص 362). و رجوع به حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 631 و 633 و ج 4 ص 21 شود.

عمادالدین جوینی.

[عِ دُدْ دی نِ جُ وَ] (اِخ) علی بن محمد بن علی جوینی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالحسن. فقیه قرن پنجم ه . ق. رجوع به علی جوینی (ابن محمد بن علی...) شود.

عمادالدین حسنی.

[عِ دُدْ دی نِ حَ سَ] (اِخ) عبدالعظیم حسنی قزوینی، ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادالدین قزوینی (عبدالعظیم...) شود.

عمادالدین حلبی.

[عِ دُدْ دی نِ حَ لَ](اِخ) اسماعیل بن احمدبن سعید حلبی شافعی، مشهور به ابن اثیر و ملقب به عمادالدین. متوفی بسال 699 ه . ق. رجوع به اسماعیل (ابن احمدبن...) شود.

عمادالدین حنبلی.

[عِ دُدْ دی نِ حَمْ بَ] (اِخ) احمدبن ابراهیم واسطی حنبلی، ملقب به عمادالدین. از علمای اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم ه . ق. رجوع به احمد (ابن ابراهیم واسطی...) شود.

عمادالدین دانشمندی.

[عِ دُدْ دی نِ نِ مَ] (اِخ) ذوالنون بن محمد بن گمشتکین بن دانشمند، ملقب به عمادالدین. چهارمین تن از امرای دانشمندیه (بنی دانشمند) بود که در «سیواس» حکومت میکردند. وی یک بار از سال 537 تا حدود 550 ه . ق. سلطنت کرد و بار دوم در سال 564 ه . ق. با لقب ناصرالدین به سلطنت نشست و تا سال 569 ه . ق. که سال درگذشت اوست حکومت راند. (از معجم الانساب زامباور ص 221) . نیز رجوع به ذوالنون (ابن محمدبن...) شود.

عمادالدین درگزینی.

[عِ دُدْ دی نِ دَ گَ] (اِخ) مکنی به ابوالبرکات. وزیر مسعودبن محمد سلجوقی، در آن زمان که فرمانفرمای عراق بود و پیش از رسیدنش به سلطنت. نسبت او از جانب پدر به بنی سلمه که آثارشان در عراقین مشهور است می رسد. و مادرش خواهرزادهء قوام الدین ابوالقاسم درگزینی بود. عمادالدین را چون هوس وزارت در سر افتاد از عراق به خراسان رفته خدمات شایانی به سلطان سنجر نمود و خواستهء خود را به سمع او رساند. سلطان سنجر نیز سلطان مسعود را که در آن زمان فرمانفرمای عراق بود وادارد کرد که وزارت خود را به عمادالدین دهد. و وی مدتی در این منصب بود. اما به واسطهء عداوت و سعایت کمال الدین ثابت و مؤیدالدین مرزبان که از ملازمان قدیمی سلطان بودند، سلطان مسعود وی را معزول کرد و امر وزارت به کمال الدین محمد خازن داد. (از دستورالوزراء خوندمیر ص 211) (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 524). و نیز رجوع به اخبارالدولة السلجوقیة چ لاهور ص 122 و آثار الوزراء عقیلی چ دانشگاه ص 260 شود.

عمادالدین دمشقی.

[عِ دُدْ دی نِ دِ مَ](اِخ) محمد بن محمد بن محمد دمشقی عمادی حنفی، ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادی (محمدبن محمدبن...) شود.

عمادالدین رازی.

[عِ دُدْ دی نِ] (اِخ)(قاضی...) عبدالجباربن احمدبن عبدالجبار رازی، ملقب به عمادالدین. وی امام معتزله و معاصر فخرالدولهء دیلمی بود. رجوع به عبدالجبار (ابن احمدبن عبدالجبار...) و تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ نوایی ص418 و 419 و 697 شود.

عمادالدین ریحان.

[عِ دُدْ دی نِ رَ](اِخ) از ملازمان سلطان ناصرالدین محمودبن ملک شمس الدین التمش. در سال 650 ه . ق. که سلطان ناصرالدین محمود به جانب لاهور و اوچهه و ملتان عزیمت میکرد به واسطهء سعایت این عمادالدین ریحان، سلطان بر الغ خان امیر غیاث الدین بلبن خرد خشم گرفت و تفصیل آن در تاریخ حبیب السیر آمده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 624 شود.

عمادالدین زاکانی.

[عِ دُدْ دی نِ](اِخ) احمد. وی از مردم قزوین بود. و اتابک سعدبن زنگی سلغری به وقت آنکه از خوارزمشاه خلاص شد به قزوین آمد و در خانهء این عمادالدین احمد، در محلهء ارداق منزل کرد. قحطی عظیم بود و عمادالدین او را نمی شناخت و با این حال خدماتی پسندیده به وی کرد. و اتابک سعد چون به پادشاهی فارس بازرسید وی را بدانجا دعوت کرد و اکرام فراوان کرد. (از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ نوائی ص793).

عمادالدین زنگی.

[عِ دُدْ دی نِ زَ] (اِخ)(اتابک شهید...). زنگی بن آق سنقر حاسب، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالجواد. سرسلسلهء اتابکان موصل و الجزیره و شام. وی از غلامان ترک ملک شاه بود که از سال 478 تا 487 ه . ق. در حلب از جانب تتش نیابت می کرد و در آخر کار بر او قیام کرد و اسیر شد. اما پدر او آق سنقر از جانب سلطان محمود سلجوقی به امارت بغداد منصوب شده بود و چون در روز جمعهء نهم ذیقعدهء سال 520 ه . ق. در مسجد جمعهء موصل به دست یکی از فدائیان ملاحده به قتل رسید، پسرش عمادالدین زنگی در سال 521 به جای وی نشست. او نخستین کس از این طایفه است که لقب «سلطان» بر وی اطلاق کردند. او به غایت مهیب خلقه و عظیم الرأس بود و در میدان شجاعت گوی مسابقت از امثال و اقران میربود. و در همین سال به فرمان المسترشد باللّه عباسی و سلطان مغیث الدین محمود سلجوقی، موصل نیز جزء حکومت وی شد. و در سال 523 ه . ق. حماة و حمص را تسخیر کرد و در سال 524 حلب را نیز بگشود. و در سال 534 دیاربکر و کردستان به قلمرو وی افزوده گشت. و در سال 541 ه . ق. به عزم فتح قلعهء «جعبر» شتافت و آن را محاصره کرد و در این محاصره نزدیک به ظفر و پیروزی بود که در شب پنجم ربیع الثانی همین سال سیصد تن از غلامان زنگی اتفاق کردند و او را به قتل رساندند، و از آن تاریخ وی به «اتابک شهید» ملقب گشت و ممالک او به دو پسرش سیف الدین غازی و نورالدین محمود رسید. اشتهار عمدهء عمادالدین زنگی در امر جهاد او در مقابل صلیبی ها است و او در واقع پیشقدم سلطان صلاح الدین به شمار میرفت. (از حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 551) (طبقات سلاطین اسلام استانلی لین پول ص 143) (معجم الانساب زامباور ص 341 و...). و رجوع به «اتابکان الجزیره و شام» در همین لغت نامه و اخبارالدولة السلجوقیة چ لاهور ص 108 و 196 شود.

عمادالدین زنگی.

[عِ دُدْ دی نِ زَ] (اِخ)زنگی بن مودودبن زنگی بن آق سنقر، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالفتح. وی نخستین از اتابکان سنجار بود و در سال 566 ه . ق. به حکومت رسید واز سال 578 تا 579 حلب نیز جزء قلمرو حکومت وی بود. او در محرم سال 594 ه . ق. درگذشت. (از معجم الانساب زامباور ص 341). و نیز رجوع به ابوالفتح (زنگی...) و «اتابکان سنجار» و ابن خلکان ج1 ص 194 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 554 شود.

عمادالدین زنگی.

[عِ دُدْ دی نِ زَ] (اِخ)شاهنشاه بن محمد بن زنگی بن مودودبن زنگی بن آق سنقر، ملقب به عمادالدین. وی سومین از اتابکان سنجار بود و در سال 616 ه . ق. در آن ناحیه سلطنت کرد. (از معجم الانساب زامباور ص 341). و رجوع به «اتابکان سنجار» شود.

عمادالدین زوزنی.

[عِ دُدْ دی نِ زو زَ](اِخ) از شعرای قرن هشتم ه . ق. مشهور به عماد زوزنی و ملک عماد خوافی زوزنی. وی از شعرای عهد سلاجقه و مداح طغان شاه و اهل زوزن و از تلامذهء سیدحسن غزنوی بود. وی پس از مدتی مداحی، به ارشاد امام غزالی ترک دنیا گفت. و قدم به دایرهء سیر و سلوک و تصوف گذاشت. این دو بیت از اشعار اوست که در حین استیذان ورود به مجلس غزالی گفته است:
خرد را دوش می گفتم که این کهنه جهان از کی
شد از غوغای شیطان و ز سودای هوی خالی
خرد گفتا عجب دارم که می دانی و می پرسی
بعهد علم غزالی، بعهد علم غزالی.
عماد زوزنی را دربارهء تاریخ وفات زین الدین ابوبکر تایبادی (متوفی در سال 791 ه . ق.) قطعه شعری است که در تاریخ حبیب السیر منقول است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 129 از قاموس الاعلام ج 5 ص 3205 و سفینة الشعراء ص 33) (الذریعه ج 9 ص 766 از تذکرهء دولتشاه سمرقندی ج 1 ص 42 و آتشکدهء آذر ص 77 و نفحات الانس و مجمع الفصحاء ج 1 ص 352 و روز روشن ص 474). نیز رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 641 و ج 3 ص 543 شود.

عمادالدین سخاوی.

[عِ دُدْ دی نِ سَ] (اِخ) حسین بن حسون مصری سخاوی، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به عمادالدین و مشهور به سخاوی و قوی. وی ادیب و شاعر و نحوی بود و به سال 583 ه . ق. در مصر درگذشت. این دو بیت از اوست:
ما سمعنا من الفضائل طرا
فی قدیم الاخبار أو فی الحدیث
فهو وقف علی الصحابة ماضٍ
منتهاه الی رواة الحدیث.
(از ریحانة الادب ج 2 ص 172 از روضات الجنات ص 493).

عمادالدین سراوی.

[عِ دُدْ دی نِ ؟](اِخ) وی مستوفی سلیمان خان حاکم قراباغ بود. و در آن هنگام ملک اشرف بن تیمورتاش بن امیر چوپان به همراهی یاغی باستی به کمک این سلیمان خان آمده بودند، عمادالدین سراوی می خواست با خدعه ای روابط بین ملک اشرف و یاغی باستی و امیر سیورغان را تیره سازد. ولی این نقشهء او آشکار شد و بر دست ملک اشرف به قتل رسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 234 شود.

عمادالدین سلجوقی.

[عِ دُدْ دی نِ سَ] (اِخ) قاوردبیک بن چغری بیک، مشهور به قراارسلان و ملقب به عمادالدین یا عمادالدوله. نخستین تن از سلاجقهء کرمان بود و از سال 423 تا 465 ه . ق. سلطنت کرد. رجوع به قاورد (ابن چغری بیک....) و قراارسلان (عمادالدوله...) شود.

عمادالدین سمنانی.

[عِ دُدْ دی نِ سِ](اِخ) (سید...) علاءالملک. وی از جمله کسانی بود که با نواب خواجه سعدالدین محمد ساوجی در آزار خواجه رشیدالدین طبیب همکاری کرد. و آنگاه که خواجه سعدالدین و دیگران به یاسا رسیدند، این سید عمادالدین سمنانی را مردم در سوم ذی حجهء سال 711 ه . ق. با کشیدن میل در چشمان او، نابینا کردند. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 193) (تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی ص 608).

عمادالدین سمنانی.

[عِ دُدْ دی نِ سِ](اِخ) (خواجه...). مسعود سمنانی، ملقب به عمادالدین. وی از بزرگ زادگان سمنان بود و دیرزمانی وزارت امیر تیمور گورکانی را به عهده داشت. و در هنگامی که امیر تیمور گورکانی به محاصرهء بغداد اشتغال داشت این خواجه عمادالدین مسعود سمنانی به تیر یکی از دشمنان به قتل رسید. (از دستورالوزراء خوندمیر ص341) (حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج3 ص500 و 501) شود.

عمادالدین شافعی.

[عِ دُدْ دی نِ فِ](اِخ) احمدبن ابراهیم واسطی شافعی مکنی به ابوالعباس. از علمای اواخر قرن هفتم ه . ق. رجوع به احمد (ابن ابراهیم واسطی حنبلی) شود.

عمادالدین شافعی.

[عِ دُدْ دی نِ فِ](اِخ) اسماعیل بن احمدبن سعید حلبی شافعی، مشهور به ابن اثیر و ملقب به عمادالدین. متوفی به سال 699 ه . ق. رجوع به اسماعیل (ابن احمدبن...) شود.

عمادالدین شافعی.

[عِ دُدْ دی نِ فِ](اِخ) حسین بن محمد فقیه شافعی، ملقب به عمادالدین. از علمای قرن هشتم ه . ق. رجوع به حسین (ابن محمد شافعی) شود.

عمادالدین شافعی.

[عِ دُدْ دی نِ فِ](اِخ) شاهپوربن طاهربن محمد اسفرایینی شافعی، مکنی به ابوالمظفر و ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادالدین اسفرایینی شود.

عمادالدین شافعی.

[عِ دُدْ دی نِ فِ](اِخ) علی بن یعقوب بن شجاع بن علی بن ابراهیم بن محمد بن ابی زهران موصلی شافعی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی زهران. قاری و تجویددان قرن هفتم ه . ق. رجوع به علی موصلی (ابن یعقوب بن...) شود.

عمادالدین شیرازی.

[عِ دُدْ دی نِ](اِخ) متخلص به نسیمی. از شعرای نیمهء اول قرن نهم ه . ق. رجوع به عمادالدین نسیمی شود.

عمادالدین شیرازی.

[عِ دُدْ دی نِ](اِخ) (میر...). مشهور به عماد شیرازی. رجوع به عماد شیرازی شود.

عمادالدین طبری.

[عِ دُدْ دی نِ طَ بَ](اِخ) حسن بن علی بن محمد بن علی بن محمد بن حسن طبری (یا طبرسی) مازندرانی، ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طبری و عماد طبرسی. از فقهای بزرگ امامیه و معاصر محقق حلی و خواجه نصیر طوسی بود. وی در سال 698 ه . ق. حیات داشت. او راست: 1 - احوال السقیفة یا کامل السقیفة. 2 - الاربعون حدیثا فی فضائل امیرالمؤمنین (ع) و اثبات امامته. این کتاب چون به نام بهاءالدین محمد جوینی (صاحب دیوان) نوشته شده است آن را به نام «اربعین بهائی» نیز می نامند. کتاب فوق نیز به همین جهت به «کامل بهائی» شهرت دارد. 3 - اسرارالائمة، یا اسرارالامامة، که در سال 698 ه . ق. تألیف شده است. 4 - بضاعة الفردوس. 5 - تحفة الابرار، به پارسی، در اصول دین. 6 - جوامع الدلائل و الاصول فی امامة آل الرسول. 7 - العمدة فی اصول الدین و فروعه الفرضیة و النقلیة. 8 - عیون المحاسن. 9 - الکفایة فی الامامة. 10 - معارف الحقائق. 11 - مناقب الطاهرین فی فضائل اهل البیت المعصومین. 12 - المنهج فی فقه العبادات و الادعیة و الاَداب الدینیة. 13 - النقض علی معالم فخرالدین الرازی. 14 - نهج الفرقان الی هدایة الایمان. (از ریحانة الادب ج 3 ص 127 از روضات الجنات ص 169 و الذریعة). و نیز رجوع به حسن طبری (ابن علی بن...) شود.

عمادالدین طبری.

[عِ دُدْ دی نِ طَ بَ](اِخ) علی بن محمد بن علی کیاهراسی طبرستانی شافعی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طبری و عماد کیا. از فقهای نیمهء دوم قرن پنجم ه . ق. رجوع به علی کیاهراسی شود.

عمادالدین طبری.

[عِ دُدْ دی نِ طَ بَ](اِخ) محمد بن علی بن محمد بن علی طبری آملی، مکنی به ابوجعفر و ملقب به عمادالدین. وی از علمای شیعهء اواسط قرن ششم ه . ق. و از تلامذهء شیخ ابوعلی بن شیخ طوسی بود. و شاذان بن جبرئیل و قطب راوندی (متوفی در 573 ه . ق.) از وی روایت کنند. او در سال 560 ه . ق. از بعضی مشایخ خود اجازه داشته است. او راست: 1 - بشارة المصطفی لشیعة المرتضی. 2 - الزهد و التقوی. 3 - الفرج فی الاوقات والمخرج بالبینات. (از ریحانة الادب ج 3 ص 129 از روضات الجنات ص 491. و مستدرک الوسائل ص 476).

عمادالدین طوسی.

[عِ دُدْ دی نِ](اِخ) فضل اللهبن علاءالدین طوسی مشهدی، ملقب به عمادالدین. از عرفای عهد شاه اسماعیل صفوی. وی از مریدان حاج محمد خبوشانی، مشهور به مخدوم اعظم (متوفی 937 ه . ق.) بوده است و در اندک زمانی در طریق تصوف پیش رفته از مشایخ بزرگ شد و از پیر خود اجازهء ارشاد داشته و شرحی بر لوایح عبدالرحمان جامی نوشته است. شهادت او بنابر نقل قاضی نورالله در سال 914 ه . ق. در مشهد در حال حیات مرشد خود بود و در همان شهر دفن گردید. از اشعار اوست:
بر درگه دوست تحفه جز جان نبری
دردت چو دهند نام درمان نبری
بی درد ز درد عشق نالان گشتی
خاموش، که عرض دردمندان نبری.
(از ریحانة الادب ج 3 ص 501 از ریاض العارفین ص 200 و اواسط مجالس المؤلفین).

عمادالدین طوسی.

[عِ دُدْ دی نِ](اِخ) محمد بن علی بن حمزهء طوسی مشهدی، مکنی به ابوجعفر و ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طوسی و ابن حمزه. از علمای امامیهء قرن ششم ه . ق. رجوع به عماد طوسی و ابن حمزه شود.

عمادالدین عباسی.

[عِ دُدْ دی نِ عَبْ با] (اِخ) علی بن محمد، ملقب به عمادالدین و مشهور به ابن محیا عباسی. نسب شناس قرن هشتم ه . ق. رجوع به علی عباسی (ابن محمد...) شود.

عمادالدین عراقی.

[عِ دُدْ دی نِ عِ](اِخ) (سید...) از شعرای دربار سلطان حسین بایقرا معاصر میر علیشیر نوایی. رجوع به عمادالدین یزدی شود.

عمادالدین عمادی.

[عِ دُدْ دی نِ عِ](اِخ) ابراهیم بن عبدالواحدبن علی بن سرور مقدسی عمادی، مکنی به ابواسحاق و ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادی (ابراهیم بن عبدالواحدبن...) شود.

عمادالدین عمادی.

[عِ دُدْ دی نِ عِ](اِخ) محمد بن محمد دمشقی عمادی حنفی، ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادی (محمدبن محمد...) شود.

عمادالدین غزنوی.

[عَ دُدْ دی نِ غَ نَ](اِخ) وی شاعر بود و برخی او را فرزند مختاری غزنوی دانند. و نیز برخی شهرت او را «عمادی غزنوی» گفته اند. او را دیوانی است. (از الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 766 از آتشکدهء آذر ص113 و مسرت ص 531).

عمادالدین فارابی.

[عِ دُدْ دی نِ](اِخ) محمودبن احمد فارابی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالقاسم. متوفی در سال 607 ه . ق. او راست: خالصة الحقائق لما فیه من اسالیب الدقائق، که دارای پنجاه باب بوده و مشتمل بر برگزیده هائی از اخبار و آثار و سخنان بزرگان و نیز حکم و اشعار است و در سال 597 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ج 1 ص 699).

عمادالدین فضلوی.

[عِ دُدْ دی نِ فَ لَ] (اِخ) مشهور به عماد لر. لقب او در تاریخ گزیده «فضلوی» و در حبیب السیر «فضولی» است. وی از مداحان و مصاحبان شمس الدین محمد جوینی صاحب دیوان، و از معاصران اباقاخان بن هلاکوخان بود. خواجه شمس الدین گاهی با وی شطرنج می باخت و بین آنان کلماتی به زبان مطایبه ردوبدل می شد که در تاریخ حبیب السیر و تاریخ گزیده آمده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 117 و تاریخ گزیده چ لندن ص 823 و مجالس النفائس میرعلیشیر نوائی چ حکمت ص 343 و الذریعه ج 9 ص 768 و روز روشن ص 474 شود.

عمادالدین فضولی.

[عِ دُدْ دی نِفُ](اِخ) یا فضلوی، مشهور به عماد لر. از مصاحبان خواجه شمس الدین محمد جوینی. رجوع به عمادالدین فضلوی شود.

عمادالدین قرشی.

[عِ دُدْ دی نِ قُ رَ](اِخ) اسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی بصری یا بصروی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالفداء و مشهور به ابن کثیر. از علمای دمشق در قرن هشتم ه . ق. رجوع به ابن کثیر (عمادالدین...) و اسماعیل (ابن عمربن...) شود.

عمادالدین قزوینی.

[عِ دُدْ دی نِ قَزْ](اِخ) زکریابن محمود (یا محمد)بن محمود انصاری قاضی قزوینی، مکنی به ابویحیی یا ابوعبدالله و ملقب به جمال الدین و عمادالدین یا عمیدالدین و مشهور به عماد قزوینی. از ادبا و فقهای قرن هفتم ه . ق. رجوع به قزوینی (زکریابن محمود...) شود.

عمادالدین قزوینی.

[عِ دُدْ دی نِ قَزْ](اِخ) عبدالعظیم حسنی قزوینی (سید...) ملقب به عمادالدین. از سادات و نقبای بزرگ قزوین بود و در تقوی و پرهیزکاری شهرت داشت. او را املاک بسیاری نیز بوده است. (از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ نوائی ص 798).

عمادالدین قضوی.

[عِ دُدْ دی نِ قَ ضَ] (اِخ) عمر قضوی، ملقب به عمادالدین. وی از جمله بزرگان قزوین بود. حمدالله مستوفی دربارهء او گوید که جد این خاندان «فخرالدین فخرآور» در دیوان قضا وکالت می کرد و بدین سبب آنها را «قضوی» خوانند. پسرش عزالدین ابی العز به خدمتکاری امیر آیتغمش مملوک اتابک محمد بن ایلدگز درآمد. و این عمادالدین عمر، نبیرهء اوست که به وقت آنکه خلیفه به دست مغول شهید شد و امیر بوقا امارت بغداد یافت وی نایب امیر بوقا شد. عمادالدین عمر در اجرای خیرات و رفع رسوم ناپسندیده سعی بلیغ کرد بدین سبب در بغداد نامش بلند شد و بغدادیان او را «ثالث العمرین» لقب دادند. رجوع به تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ نوائی ص 809 شود.

عمادالدین کاتب.

[عِ دُدْ دی نِ تِ](اِخ) محمد بن صفی الدین ابی الفرج محمد بن نفیس الدین ابی الرجاء حامدبن محمد بن عبدالله بن علی بن محمود اصفهانی، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به عمادالدین و کاتب، و معروف به کاتب اصفهانی و عماد کاتب و ابن اخی العزیز. فقیه شافعی مذهب قرن ششم ه . ق. رجوع به کاتب اصفهانی و مآخذ ذیل که در ریحانة الادب ذکر شده است شود: معجم الادباء ج19 ص11. تاریخ ابن خلکان ج2 ص188. قاموس الاعلام ج5 ص3204. کشف الظنون. الاعلام زرکلی چ 2 ج7 ص253. وفیات الاعیان ج2 ص74. الاعلام بتاریخ الاسلام. مرآة الزمان ج8 ص504. الطبقات الکبرای سبکی ج4 ص97. الوافی صفدی ج1 ص133. المختصر ابی الفداء ج3 ص100. کتاب الروضتین ج1 ص140 و ج2 ص244. الدراس نعیمی ج1 ص408. المختصر المحتاج الیه ص122. مفتاح السعادهء طاش کبری ج1 ص214. آداب اللغة العربیة ج3 ص61. معجم المؤلفین ج11 ص204. الجامع المختصر ابن ساعی ج9 ص61. البدایهء ابن کثیر ج13 ص30. مرآة الجنان یافعی ج3 ص492. شذرات الذهب ابن عماد ج4 ص332. ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص92.

عمادالدین کرمانی.

[عِ دُدْ دی نِ کِ](اِخ) (خواجه...). نام او علی و لقبش عمادالدین و تخلصش عماد و شهرتش عماد فقیه است. وی از مشایخ عرفا و شعرای کرمان در قرن هشتم ه . ق. و معاصر خواجه حافظ شیرازی و امیر مبارزالدین و شاه شجاع بود. و این دو پادشاه نسبت به او اخلاص می ورزیدند. عماد فقیه در کرمان زاویه و خانقاهی داشت و با مقام فقاهت به سرودن اشعار می پرداخت. و بیشتر اشعاری که از او باقیست غزل می باشد. وی در سال 772 یا 773 ه . ق. در کرمان درگذشت و در خانقاه خود دفن شد. او را علاوه بر غزلیات، پنج مثنوی است که مشهورترین آنها یکی «محبت نامهء بیدلان» و دیگری «مونس الابرار» و سه دیگر «محبت نامه» است. و یک نسخه از دیوان او که در حیات خودش در سال 763 ه . ق. با خط نسخ نوشته شده به شمارهء «182» در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار موجود است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 129 از قاموس الاعلام ج 5 ص 3206) (از تاریخ مغول عباس اقبال ص 552). و نیز رجوع به مآخذ ذیل شود: حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 3 ص 315 و 520. الذریعهء آقابزرگ طهرانی ج 9 ص 766. امتحان الفضلاء ج 1 ص 319. آتشکدهء آذر ص 120. رجال حبیب السیر ص 83. نتایج الافکار ص 465. تذکرهء حسینی ص 207. زندگی عماد فقیه تألیف ناظرزادهء کرمانی.

عمادالدین کرمانی.

[عِ دُدْ دی نِ کِ](اِخ) (خواجه...) محمود کرمانی، ملقب به عمادالدین. وزیر «اخی جوق» در آذربایجان. چون «جانی بیک خان» درگذشت پسرش «بیردی بیک خان» که حاکم آذربایجان بود به تختگاه پدر روانه شد. در این بین شخصی «اخی جوق» نام به مدد جمعی از امرای ملک اشرف بن تیمور تاش بن امیر چوپان (که به دست جانی بیک خان به قتل رسیده بود)، بر آذربایجان استیلا یافت و منصب وزارت خود را به این خواجه عمادالدین محمود کرمانی و امیر ابوبکربن خواجه علیشاه جیلانی داد. اما چندی بعد در سال 759 ه . ق. سلطان اویس بن امیر شیخ حسن بزرگ از بغداد لشکر کشیده اخی جوق را منهزم ساخت در نتیجه وزارت این دو تن نیز به نهایت رسید. (از دستور الوزراء خوندمیر ص 337) (حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 237).

عمادالدین کیاهراسی.

[عِ دُدْ دی نِ هَرْ را] (اِخ) علی بن محمد بن علی کیاهراسی طبرستانی شافعی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طبری و عماد کیا. از فقهای نیمهء دوم قرن پنجم ه . ق. رجوع به علی کیاهراسی شود.

عمادالدین لر.

[عِ دُدْ دی نِ لُ] (اِخ)ملقب به فضلوی یا فضولی. از مصاحبان شمس الدین محمد جوینی صاحب دیوان. رجوع به عمادالدین فضلوی شود.

عمادالدین مازندرانی.

[عِ دُدْ دی نِ زَ دَ] (اِخ) علی بن علی استرآبادی مازندرانی ملقب به عمادالدین. فقیه قرن دهم ه . ق. رجوع به علی استرآبادی (ابن علی...) شود.

عمادالدین مروزی.

[عِ دُدْ دی نِ مَرْ وَ] (اِخ) ذوالفقاربن محمد بن معبدبن حسن حسنی مروزی، مکنی به ابوالصمصام و ابوالوضاح و ملقب به عمادالدین و مشهور به سیدعمادالدین. نام او را به صورت «سیدذوالفقاربن مَعَدّ حسینی مروزی» نیز آورده اند. وی از علما و فقهای نامی امامیه در قرن ششم ه . ق. بود که از شیخ طوسی (متوفی 460 ه . ق.) و سیدمرتضی (متوفی 436 ه . ق.) و دیگران روایت می کند. و خود از مشایخ روایت ابن شهرآشوب و قطب راوندی و دیگران بوده است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 107 از هدیة العارفین ص 23 و مستدرک الوسائل ص495 و تنقیح المقال).

عمادالدین مشرف.

[عِ دُدْ دی نِ مُ رِ](اِخ) از نواب دیوان سلطان محمد خوارزمشاه. پس از حرکت ترکان خاتون از خوارزم (در هنگام حملهء مغول)، زمام امور کشور به دست سپهسالار علی (کوه دروغان) افتاد و او چون شخصی بی کفایت بود دو تن از نواب دیوان خوارزمشاه یعنی ابن عمادالدین مشرف و شرف الدین وکیل، به خوارزم آمدند و به نام خوارزمشاه به ادارهء دیوان خوارزم مشغول گردیدند. (از تاریخ مغول عباس اقبال ص 43).

عمادالدین مظفری.

[عِ دُدْ دی نِ مُ ظَفْ فَ] (اِخ) احمدبن امیرمحمد، ملقب به عمادالدین. پنجمین تن از آل مظفر بود و از سال 786 تا 789 ه . ق. در کرمان سلطنت کرد. (از دستورالوزراء خوندمیر ص246) (معجم الانساب زامباور ص 379) (طبقات سلاطین اسلام استانلی لین پول ص 222). نیز رجوع به «آل مظفر» و احمد (سلطان عمادالدین...) شود.

عمادالدین مقدسی.

[عِ دُدْ دی نِ مَ دِ / مُ قَدْ دَ] (اِخ) ابراهیم بن عبدالواحدبن علی بن سرور مقدسی عمادی، مکنی به ابواسحاق و ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادی (ابراهیم بن عبدالواحدبن...) شود.

عمادالدین موصلی.

[عِ دُدْ دی نِ مَ / مو صِ] (اِخ) اسماعیل بن باطیش موصلی، ملقب به عمادالدین و مکنی به عمادالدین و مشهور به ابن باطیش. رجوع به ابن باطیش و اسماعیل (ابن هبة اللهبن سعد...) و اسماعیل (ابن باطیش موصلی) شود.

عمادالدین موصلی.

[عِ دُدْ دی نِ مَ / مو صِ] (اِخ) علی بن یعقوب بن شجاع بن علی بن ابراهیم بن محمد بن ابی زهران موصلی شافعی، ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالحسن و مشهور به ابن ابی زهران. قاری و تجویددان قرن هفتم ه . ق. رجوع به علی موصلی (ابن یعقوب بن...) شود.

عمادالدین نسیمی.

[عِ دُدْ دی نِ نَ](اِخ) (سید...) شیرازی، متخلص به نسیمی. وی از شعرا و عرفای شیراز بود که اصول طریقت را از سید شاه فضل شیرازی نعیمی فراگرفت و دیوان اشعارش بالغ بر سه هزار بیت است. او را در سال 837 ه . ق. در شیراز به دار آویختند. ولی برخی گویند که وی در حلب به قتل رسید. (از ریحانة الادب ج 4 ص 193 از ریاض العارفین ص 402).

عمادالدین واسطی.

[عِ دُدْ دی نِ سِ](اِخ) احمدبن ابراهیم واسطی حنبلی، ملقب به عمادالدین. از علمای اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم ه . ق. رجوع به احمد (ابن ابراهیم...) شود.

عمادالدین هکاری.

[عِ دُدْ دی نِ هَکْ کا] (اِخ) احمدبن امیر یوسف سیف الدین علی بن احمدبن ابی الهیجاءبن عبدالله بن ابی خلیل بن مرزبان هکاری، مشهور به ابن مشطوب و ملقب به عمادالدین و مکنی به ابوالعباس. از امرای بزرگ دولت صلاحیه در نابلس. رجوع به ابن مشطوب شود.

عمادالدین یزدی.

[عِ دُدْ دی نِ یَ](اِخ) (سید...). وی از جمله شعرای دربار سلطان حسین بایقرا و معاصر میر علیشیر نوائی است. و میر علیشیر در «مجالس النفایس» گوید که او عراقی است و مولدش در یزد بود. و چون به هری رفت قانون می نواخت و از سلطان و نیز از مردم خراسان التفات بسیار یافت اما عقل معاش نداشت و هرچه یافت ضایع ساخت. رجوع به مجالس النفایس چ حکمت ص 212 و 312 شود.

عمادالشبا.

[عِ دُشْ شَ] (اِخ)(1) موضعی است به مصر. (منتهی الارب) (از تاج العروس) (از معجم البلدان).
(1) - در تاج العروس با الف یائی (الشبی) ضبط شده است.

عمادالفقراء .

[عِ دُلْ فُ قَ] (اِخ) میرزا محسن خطاط اردبیلی شیرازی، ملقب به عمادالفقراء و متخلص به حالی. وی شاعر بود و در سال 1373 ه . ق. درگذشت. او را دیوانی است که در دو مجلد به چاپ رسیده است. (از الذریعه ج 9 ص 226 و 766).

عمادالقراء .

[عِ دُلْ قُرْ را] (اِخ) هبة اللهبن یحیی بن محمد بن یحیی شیرازی الاصل، مشهور به ابن هراس و ملقب به عمادالقراء، و شمس الائمة و العلماء، و افضل الدین و مکنی به ابوطالب. مقری بود و تا سال 560 ه . ق. در قید حیات بوده است. او راست: 1- البستان. 2- البهجة فی القراءات السبع. (از معجم المؤلفین از شدالازار شیرازی ص 266 و طبقات القراء ابن جزری ج 2 ص 353).

عمادالکتاب.

[عِ دُلْ کُتْ تا] (اِخ) میرزا محمدحسین سیفی قزوینی، ملقب به عمادالکتاب. از استادان خوش نویس خط نستعلیق و مروج کتابچه های «رسم المشق». وی در قزوین در 27 فروردین سال 1285 ه . ق. متولد شد و غالب عمرش به کتابت و تعلیم خط نستعلیق گذشت. از جمله کارهای او کتابت نسخهء شاهنامهء معروف به «امیربهادری» است که در تهران به چاپ رسیده است. عمادالکتاب در سال 1334 ه . ق. در کمیتهء مجازات که به توسط میرزا ابراهیم خان منشی زاده و اسداللهخان ابوالفتح زاده در تهران تشکیل یافته بود داخل و به تحریر بیانیه های آن کمیته مأمور شد. در سال 1335 ه . ق. که دولت اعضای کمیتهء مزبور را دستگیر کرد عمادالکتاب مأمور به توقف در قم گردید و مدت ها در آنجا تحت نظر بود تا آنکه در عهد سلطنت رضاشاه پهلوی آزاد و در دفتر مخصوص دربار مأمور تحریرات گردید. و سرانجام در بیست وششم تیرماه سال 1315 ه . ش. / 27 ربیع الثانی 1355 ه . ق. در تهران درگذشت. (از وفیات معاصرین به قلم محمد قزوینی، مجلهء یادگار سال پنجم شمارهء 6 و 7).

عمادالملک.

[عِ دُلْ مُ] (اِخ) ابن نظام الملک. وی فرزند خواجه نظام الملک، وزیر ملک بوری برس بن الب ارسلان بود. بعد از فوت ملک شاه سلجوقی، خراسان دچار اغتشاش و اضطراب بود. و ملک ارسلان ارغون بن الب ارسلان به تدریج بر همهء خراسان مسلط گشت و در این هنگام سلطنت سلجوقی برای برکیارق مسلم گردید. برکیارق، عم خود یعنی ملک بوری برس بن الب ارسلان را به امارت خراسان برگزید. و او این عمادالملک را به وزارت خویش منصوب کرد. اما ارغون به امارت برادر خویش تن درنداد و چندین جنگ بین دو برادر رخ داد و سرانجام ملک ارسلان ارغون بر برادر غلبه یافت و او را به قتل رساند و وزیر او عمادالملک را نیز بعد از آنکه سیصدهزار دینار مصادر کرده بود از میان برد. (از تاریخ ادبیات در ایران صفا ج 2 ص 13 و 63 از اخبارالدولة السلجوقیة و تاریخ ابن الاثیر، حوادث سالهای 489 و 490 و 493 و 494).

عمادالملک.

[عِ دُلْ مُ] (اِخ) ابوالفضل. ممدوح انوری. انوری را قصیده ای است به مطلع:
چو شاه زنگ برآورد لشکر از مکمن
فروگشاد(1) سراپرده پادشاه ختن
که ممدوح این قصیده در بعضی نسخ دیوان انوری «سید اجل عمادالدین ابوالفضل طورانی» و بعضی دیگر «صاحب اعظم جلال الدین احمد» و برخی «صدرالوزراء مختارالسلاطین خواجه جلال الدوله عمادالدین ابوالفضل» ذکر شده است. لیکن از دو بیت ذیل از همین قصیده:
جلال دولت و دین(2) و عماد ملت و ملک(3)
مدار داد و دیانت، قرار فرض و سنن
جهان فضل، ابوالفضل، کز کفایت اوست
نظام ملک، چنان کز نظام ملک حسن
چنین برمی آید که لقب این ممدوح «عمادالملک» است نه عمادالدین، زیرا در هیچ یک از نسخ مضاف الیه عماد، «دین» نیامده است. همه جا «ملک» است. اما از شرح حال این شخص چیزی به دست نیامد.
(1) - ن ل: فروکشید.
(2) - ن ل: جلال دین پیمبر.
(3) - ن ل: دولت و ملک، ملک و ملوک.

عمادالملک.

[عِ دُلْ مُ] (اِخ) فتح الله، ملقب به عمادالملک. نخستین تن از عمادشاهیان است و از سال 890 تا 910 ه . ق. در «برار» دکن حکومت کرده است. رجوع به عمادشاهیان شود.

عمادالملک.

[عِ دُلْ مُ] (اِخ) محمد ختنی، ملقب به عمادالملک. رجوع به عمادالملک ختنی شود.

عمادالملک براری.

[عِ دُلْ مُ کِ بَ](اِخ) وی از سلاطین «برار» در هند بود که در عهد سلاطین بهمنی دکن (748 - 933 ه . ق.) خود را در برار شاه خواند و استقلال به دست آورد. (از طبقات سلاطین اسلام ص287).

عمادالملک ختنی.

[عِ دُلْ مُ کِ خُ تَ](اِخ) (امیر...) محمد، ملقب به عمادالملک. وی وزیر منکوقاآن بن تولی خان (متوفی در سال 655 ه . ق.) بوده است. (از حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 57). و رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی چ لیدن ج 1 ص 198 شود.

عمادالملک ساوجی.

[عِ دُلْ مُ کِ وَ](اِخ) وزیر رکن الدین پسر سلطان محمد خوارزمشاه. آن هنگام که خوارزمشاه از جلو سپاهیان مغول میگریخت چون به بلخ رسید این عمادالملک، او را به دعوت رکن الدین به عراق خواند تا در آن سرزمین برای جلوگیری از پیشرفت مغول به جمع و تهیهء سپاه مشغول شود. چندی بعد که سپاهیان مغول پس از غارت ری به سمت همدان می رفتند، در راه در نزدیکی دولت آباد ملایر به کسان خوارزمشاه برخوردند و بسیاری از آنان را به قتل رساندند که این عمادالملک از جملهء آنان بود. (از تاریخ مغول عباس اقبال ص 37 و 39) (حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 650). و رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی چ لیدن ج 2 ص107 و 208 و... شود.

عمادالملک قزوینی.

[عِ دُلْ مُ کِ قَزْ](اِخ) خطاط مشهور نیمهء دوم قرن دهم و اوایل قرن یازدهم ه . ق. رجوع به عماد قزوینی شود.

عماد بخاری.

[عِ دِ بُ] (اِخ) نام او اسماعیل بخاری و ملقب به عمادالدین بود. وی شعر می گفت و صاحب تاریخ گزیده شعر او را بر اشعار یکی از شعرا بنام «بدر» ترجیح داده است. (از الذریعه ج 9 ص 765 از تاریخ گزیده ص 824).

عماد تبریزی.

[عِ دِ تَ] (اِخ) ابن ابراهیم تبریزی، متخلص به ارفع. وی شاعر بود و ابیاتی از شعر او در تذکرهء نصرآبادی آمده است. (از الذریعه ج9 ص68 از تذکرهء نصرآبادی ص404 و صبح گلشن ص22).

عماد حزامی.

[عِ دِ حَزْ زا] (اِخ)(علامه...). از متأخرین محدثان است. (منتهی الارب).

عماد حسنی.

[عِ دِ حَ سَ] (اِخ) (میر...). خطاط مشهور. رجوع به عماد قزوینی شود.

عماد خوئی.

[عِ دِ خُ] (اِخ) وی ظاهراً وزیر عزالدین مسعودبن نورالدین ارسلان بود و نظامی گنجوی در «شرفنامهء» خود وی را مدح کرده و نظام الملک ثانی خوانده است. از آن جمله است در این بیت:
عماد خوی آن خواجهء ارجمند
که شد قدر قائل بدو سربلند.
(از فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج 2 ص 530).

عمادده.

[عِ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان صحرای باغ، بخش مرکزی شهرستان لار. واقع در 78هزارگزی جنوب باختر لار، و در کنار راه فرعی لار به سمیرم. ناحیه ای است جلگه و دارای آب و هوای گرم و مالاریائی و 1032 تن سکنه. آب آن از چاه و باران تأمین میشود. و محصول آن خرما است. اهالی به زراعت اشتغال دارند و صنعت دستی آنان چادرشب بافی است. این ده دارای پاسگاه ژاندارمری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7). مؤلف «فارسنامهء ناصری» نام این ده را «عماده ده» گفته و آن را دهی از ناحیهء مضافات لار، از بلوک لارستان، از بلوکات فارس شمرده است. و گوید که این ده نه فرسخ مغربی شهر لار واقع است. رجوع به فارسنامهء ناصری، بلوکات فارس، بلوک لارستان ص 291 شود.

عماد دین الله.

[عِ دُ نِلْ لاه] (اِخ)مرزبان بن سلطان الدولة ابی شجاع بن بهاءالدولهء دیلمی، مکنی به ابوکالنجار (یا ابوکالیجار) و ملقب به عزالملوک یا عماد دین الله یا عماد لدین الله یا عمادالدولة. هفتمین تن از دیالمهء فارس. رجوع به ابوکالنجار (مرزبان بن سلطان الدولة) و عماد لدین الله شود.

عماد رازی.

[عِ دِ] (اِخ) او را دیوانی است به فارسی. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 803).

عماد زوزنی.

[عِ دِ زو زَ] (اِخ) از شعرای قرن هشتم ه . ق. رجوع به عمادالدین زوزنی شود.

عمادشاهیان.

[عِ] (اِخ) سلسله ای از سلاطین هند هستند که از سال 890 تا 980 ه . ق. 1484 - 1572 م. در «بَرار» دکن حکومت کردند و تعداد آنان پنج تن بوده است: 1- عمادالملک فتح الله از 890 تا 910 ه . ق. 2- علاءالدین بن فتح الله از 910 تا حدود 936 ه . ق. 3- دریابن علاءالدین از حدود 936 تا حدود 968 ه . ق. 4- برهان بن دریا از حدود 968 تا 976 ه . ق. 5- توفان (یا توفال) ملقب به غاصب از 976 تا 980 ه . ق. توفال خان که وزیر دریابن علاءالدین بود در سال 976 ه . ق. برهان بن دریا را زندانی کرد و حکومت را خود به دست گرفت لذا مشهور به غاصب یا مغتصب شده است. و در سال 980 ه . ق. مرتضی نظام شاه بر این مملکت مستولی شد و این سلسله را منقرض کرد. (از طبقات سلاطین اسلام استانلی لین پول ص 290) (از معجم الانساب زامباور ص 438).

عماد شیرازی.

[عِ دِ] (اِخ) نام او میر عمادالدین شیرازی بود. وی به خراسان رفته مدح سلطان حیدر فرزند شاه اسماعیل کرد. او را اشعاری است. (از الذریعه ج 9 ص 766 از روز روشن ص 475 و نگارستان دارا).

عماد شیرازی.

[عِ دِ] (اِخ) میرزا محسن خطاط اردبیلی شیرازی، ملقب به عمادالفقراء و متخلص به حالی. رجوع به عمادالفقراء شود.

عماد طارمی.

[عِ دِ رَ] (اِخ) (ملا...) ابن محمود طارمی. وی در قریهء طارم از قرای خراسان متولد شد و در آنجا به تحصیل علوم مختلف پرداخت و چون پدرش وصف کرامات شیخ «شاه عالم» از فقهای گجرات را برای او نقل کرد (که داستان آن مفص در تاریخ النور السافر آمده است) وی به قصد زیارت این شیخ به گجرات سفر کرد ولی موفق به دیدار او نشد چون شیخ پیش از مدتی درگذشته بود. و خود عماد طارمی نیز در سال 641 ه . ق. در گجرات درگذشت. او در بسیاری علوم استاد بود مخصوصاً در علوم عقلی دستی توانا داشت. (از النور السافر محیی الدین عیدروسی ص 204).

عماد طبرسی.

[عِ دِ طَ رَ] (اِخ) حسن بن علی بن محمد بن علی بن محمد بن حسن طبری (یا طبرسی) مازندرانی، ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طبری و عماد طبرسی. رجوع به عمادالدین طبری و حسن طبری شود.

عماد طبری.

[عِ دِ طَ بَ] (اِخ) علی بن محمد بن علی کیاهراسی طبرستانی شافعی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طبری و عماد کیا. از فقهای نیمهء دوم قرن پنجم ه . ق. رجوع به علی کیاهراسی شود.

عماد طوسی.

[عِ دِ] (اِخ) محمد بن علی بن حمزهء طوسی مشهدی، مکنی به ابوجعفر و ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طوسی و ابن حمزه. وی از علما و فقهای بزرگ امامیه در قرن ششم بود که به جهت نسبت به کتاب «الوسیلة» گاهی او را «صاحب الوسیلة» نیز گویند. وی با شیخ منتخب الدین (متوفی در سال 585 ه . ق.) معاصر بود ولی سال وفاتش معلوم نیست. درگذشت او در کربلا بود و در خارج باب النجف مدفون است. او راست: 1- ثاقب المناقب فی المعجزات الباهرات للنبی (ص) والائمة المعصومین الهداة. 2- السرائع فی الشرائع. 3- الواسطة. 4- الوسیلة. (از ریحانة الادب ج 3 ص 130 از روضات الجنات ص 594 و الذریعة ج 5 ص5 و اعیان الشیعة ج 6 ص 65).

عماد غزنوی.

[عِ دِ غَ نَ] (اِخ) رجوع به عمادالدین غزنوی شود.

عماد فقیه.

[عِ دِ فَ] (اِخ) علی کرمانی، ملقب به عمادالدین و متخلص به عماد و مشهور به عماد فقیه و خواجه عماد فقیه. از عرفای قرن هشتم ه . ق. رجوع به عمادالدین کرمانی شود.

عماد قزوینی.

[عِ دِ قَزْ] (اِخ) (میر...). خطاط مشهور (961 - 1024 ه . ق.). نام او عمادالملک قزوینی حسنی بود و در خط نویسی به خصوص خط نستعلیق دستی توانا داشت. به همین جهت «خط میر» برای حسن خط مثل بوده است. و برخی خط او را بر خط میر علی تبریزی ترجیح داده اند. در سال 1024 ه . ق. شاه عباس صفوی وی را متهم به پیروی از مذهب تسنن کرده امر به قتل وی داد و در آخرین شب ماه رجب همین سال در راه حمام وی را به قتل رساندند. و گویند که یکی از تلامذهء او به نام ابوتراب خطاط اصفهانی جنازهء وی را در دروازهء طوقچی دفن کرد. و چون می خواست برای استاد خود مقبره ای بسازد وی را مانع شدند و فرزندان و یاران او را نیز طرد کردند و به قولی آنان به روم پناهنده شدند. خاندان عمادالملک قزوینی همگی را خطی خوش بود و در این فن مهارت داشتند از آن جمله اند: فرزندش میرزا ابراهیم، دخترش گوهرشاد، نوه اش محمدامین، دخترزادگانش میر رشید و میر عبدالرزاق و میر یحیی، دامادش میر محمدعلی که همسر گوهرشاد بود. میرعماد را طبع شعر نیز بود و پاره ای از اشعار او در «امتحان الفضلاء» میرزای سنگلاخ نقل شده است. او راست: آداب المشق، در طریق نگارش خط نستعلیق. (از الذریعه ج9 ص767 از تذکرهء نصرآبادی فصل هفتم ص207 و امتحان الفضلاء ج1 ص279 و ج2 ص381 و 397 و روز روشن ص474 و تذکرهء حسینی ص213 و تاریخ عالم آرای عباسی ص895 و روضة الصفویة و نشریهء دوستداران کتاب، سال 1331 ه . ش.). و نیز رجوع به فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج2 ص2 شود.

عماد قزوینی.

[عِ دِ قَ زْ] (اِخ) زکریابن محمود (یا محمد)بن محمود انصاری قاضی قزوینی، مکنی به ابویحیی یا ابوعبدالله و ملقب به جمال الدین و عمادالدین یا عمیدالدین و مشهور به عماد قزوینی. از ادبا و فقهای قرن هفتم ه . ق. رجوع به قزوینی (زکریابن محمود...) شود.

عماد کاتب.

[عِ دِ تِ] (اِخ) محمد بن صفی الدین ابی الفرج محمد بن نفیس الدین ابی الرجاء حامدبن محمد بن عبدالله بن علی بن محمود اصفهانی، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به عمادالدین و کاتب و معروف به کاتب اصفهانی و عماد کاتب و ابن اخی العزیز. فقیه اواخر قرن ششم ه . ق. رجوع به کاتب اصفهانی و عمادالدین کاتب شود.

عماد کجیج.

[عِ دِ کُ] (اِخ) (خواجه امام...). از فقها و محدثان شیعه در اواسط قرن ششم ه . ق. او راست: بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، در ذکر اخبار و روایاتی در اثبات مقام مذهب تشیع و پیشوایان آن. (از تاریخ ادبیات در ایران صفا ج2 ص 262).

عماد کرمانی.

[عِ دِ کِ] (اِخ) علی کرمانی، ملقب به عمادالدین و متخلص به عماد و مشهور به عماد فقیه و خواجه عماد فقیه. از عرفای قرن هشتم ه . ق. رجوع به عمادالدین کرمانی شود.

عماد کندی.

[عِ دِ کِ] (اِخ) نحوی. قاضی اسکندریه. وی در غرناطهء اندلس متوطن شد و در سال 720 ه . ق. درگذشت. او راست: الکفیل بمعانی التنزیل، که تفسیری است در بیست وسه مجلد بزرگ و بیشتر از جنبهء مسائل نحوی در آن بحث کرده است. (از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1502).

عماد کیا.

[عِ دِ] (اِخ) علی بن محمد بن علی کیاهراسی طبرستانی شافعی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به عمادالدین و مشهور به عماد طبری و عماد کیا. از فقهای نیمهء دوم قرن پنجم ه . ق. رجوع به علی کیاهراسی شود.

عماد لاری.

[عِ دِ] (اِخ) (خواجه...). از شعرای قرن نهم ه . ق. است که میرعلیشیر نوایی نام او را در مجالس النفائس آورده و گوید که او به تجارت اشتغال داشت و در ایام سلطان یعقوب خان بود و به «هری» سفر کرد و اشعار او مقبول اهل آنجا گشت. وی در سرودن مثنوی توانا بود و تتبع لیلی و مجنون کرده و آن را جواب گفته است. رجوع به مجالس النفائس ص121 و 312 شود.

عماد لدین الله.

[عِ لِ نِلْ لاه] (اِخ)مرزبان بن سلطان الدولة ابی شجاع بن بهاءالدولهء دیلمی، مکنی به ابوکالنجار (یا ابوکالیجار) و ملقب به عزالملوک یا عماد لدین الله یا عماد دین الله یا عمادالدولة. هفتمین تن از دیالمهء فارس است که از سال 415 تا 440 ه . ق. سلطنت کرد. رجوع به ابوکالنجار (مرزبان بن سلطان الدوله) و مآخذ ذیل شود: ریحانة الادب ج 3 ص 130 و ج 6 ص 330. قاموس الاعلام ج 6 ص 4259. طبقات سلاطین اسلام ص 127. معجم الانساب زامباور ص 19 و 66 و 209. حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 436.

عماد لر.

[عِ دِ لُ] (اِخ) نام او عمادالدین فضلوی یا فضولی و مشهور به عماد لر است. از مداحان و مصاحبان خواجه شمس الدین محمد جوینی. رجوع به عمادالدین فضلوی شود.

عماد مشهدی.

[عِ دِ مَ هَ] (اِخ) (میر...) متخلص به موسوی. «میر علیشیر نوائی» نام وی را جزو کسانی آورده است که پیش از سال 890 ه . ق. درگذشته اند و دربارهء او گوید که وی جوانی دانشمند و خوش محاوره و خوش خلق و خوش طبع بود، و در فن معمی مهارت تمام داشت و شعرای مشهد همه به خدمت او جمع می گردیدند و هرچه او می گفت به سمع رضا و اطاعت می شنودند. سپس بیتی از او در جواب شیخ کمال نقل می کند. رجوع به مجالس النفائس میر علیشیر ص 35 و 209 شود.

عماد موسوی.

[عِ دِ سَ] (اِخ) (میر...). از شعرای معاصر میر علیشیر نوائی. رجوع به عماد مشهدی شود.

عمادة.

[عِ دَ] (ع اِ) واحد عماد. یک بنا و خانهء بلند و رفیع. رجوع به عِماد شود.

عماده ده.

[عِ دَ دِهْ] (اِخ) دهی است از ناحیهء مضافات لار، واقع در بلوک لارستان. رجوع به «عمادده» شود.

عمادی.

[عِ] (حامص) (از: عماد + یاء مصدری) ستون بودن :
بسته در زنجیر، شادی چون کند؟
چوب اشکسته، عمادی چون کند؟مولوی.

عمادی.

[عِ] (اِخ) از شعرای قرن ششم ایران بود که در ری پرورش یافت. وی مداح طغرل بن ارسلان و ممدوح اوحدالدین انوری و سیدحسن غزنوی بود و بسال 587 ه . ق. درگذشت. این بیت از اوست:
مرا از شکستن چنان درد ناید
که از ناکسان خواستن مومیائی.
(از ریحانة الادب ج 3 ص 131 از قاموس الاعلام ج 5 ص 3206).

عمادی.

[عِ] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب، که از ایلات خمسهء فارس است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

عمادی.

[عِ] (اِخ) ابراهیم بن عبدالرحمان بن محمد بن عمادالدین عمادی دمشقی حنفی. از ادبا و علمای شام در قرن یازدهم ه . ق. است که در سال 1078 ه . ق. درگذشت. و از جمله اشعار اوست:
لاتخش من شدة و لا نصب
و ثق بفضل الاله و ابتهج
و ارج اذا اشتد هم نازلة
فآخر السهم اول الفرج.
پدرش عبدالرحمان عمادی نیز از افاضل عصر خویش در شام بود. (از ریحانة الادب ج 3 ص 130 از قاموس الاعلام ج 1 ص 577).

عمادی.

[عِ] (اِخ) ابراهیم بن عبدالواحدبن علی بن سرور مقدسی عمادی، مکنی به ابواسحاق و ملقب به عمادالدین. فقیه و نحوی و عالم به علم فرائض بود. وی در سال 543 ه . ق. در جماعیل متولد شد و به دمشق و آنگاه به بغداد رفت و در سال 614 ه . ق. درگذشت. او راست: الفروق، در مسائل فقه. (از معجم المؤلفین از البدایهء ابن کثیر ج 13 ص 77 و شذرات الذهب ابن عماد ج 5 ص 57 و الوافی صفدی، نسخهء خطی و سیرالنبلاء ذهبی، نسخهء خطی).

عمادی.

[عِ] (اِخ) احمدبن احمد عمادی مالکی ازهری دمرداشی، ملقب به شهاب الدین. محدث بود و در سال 1115 ه . ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین از فهرست الفهارس کتانی ج 3 ص 209).

عمادی.

[عِ] (اِخ) احمدبن محمد بن حجاج عمادی کمالی لاری، ملقب به تاج الدین و مکنی به ابوالفتح. او راست: حقایق الارصاد فی دقائق الارشاد، که در حدود سال 800 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 671).

عمادی.

[عِ] (اِخ) حامدبن علی بن ابراهیم بن عبدالرحمان (یا عبدالرحیم)بن عمادالدین حنفی دمشقی، مشهور به عمادی. از مفتیان و علمای قرن دوازدهم ه . ق. رجوع به حامد عمادی (ابن علی بن ...) و مآخذ ذیل شود: ریحانة الادب ج3 ص131. سلک الدرر ج2 ص11. معجم المؤلفین ج3 ص180. هدیة العارفین بغدادی ج1 ص261. فهرس الفهارس کتانی ج2 ص208. الکشاف طلس ص40. فهرس دارالکتب المصریة ج8 ص183. ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص13 و... کتاب فی التراجم ایوبی، نسخهء خطی ص95. السر المصون جمیل عظم، نسخهء خطی ص47. فهرس المؤلفین بالظاهریة نسخهء خطی.

عمادی.

[عِ] (اِخ) حامدبن محمد قونوی عمادی. مفتی روم در قرن دهم ه . ق. رجوع به حامد عمادی (ابن محمد...) شود.

عمادی.

[عِ] (اِخ) حمیدبن علی بن ابراهیم عمادی. فقیه بود و در سال 1171 ه . ق. درگذشت. او راست: مغنی المستفتی عن سؤال المفتی. (از معجم المؤلفین ج 4 ص 83).

عمادی.

[عِ] (اِخ) شهاب الدین بن عبدالرحمان بن محمد بن محمد عمادی دمشقی حنفی. مفسر و فقیه و ادیب و نویسنده و شاعر قرن یازدهم ه . ق. وی در سال 1007 ه . ق. متولد شد و نزد حسن بوربینی و دیگران تلمذ کرد و مدتی مشغول تدریس شد و در دهم رجب سال 1078 ه . ق. در دمشق درگذشت و در باب الصغیر دفن شد. او را کتابی است در تفسیر و فقه. (از معجم المؤلفین ج 4 ص 309 از خلاصة الاثر محیی ج 2 ص231).

عمادی.

[عِ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد بن محمد بن محمد بن محمد بن عمادالدین عمادی دمشقی حنفی. فقیه و مفسر و ادیب قرن یازدهم ه . ق. وی از فضلای عهد خود و ممدوح شعرا بود و در سال 978 ه . ق. 1570 م. در دمشق متولد شد و در هفدهم جمادی الاولی سال 1051 ه . ق. / 1641 م. در سن هفتادوسه سالگی درگذشت و در مقبرهء باب الصغیر دمشق دفن گشت. او راست: 1- تحریرالتأویل علی ما فی معانی بعض آی التنزیل. 2- الروضة الریا فیمن دفن بداریا. 3- الصلاة الفاخرة بالاحادیث المتواترة. 4- المستطاع من الزاد لافقر العباد ابن العماد. 5- المنسک. 6- الهدایة. 7- هدیة ابن العماد لِعُبّاد العباد فی الصلاة. و نیز او را اشعاری است. (از ریحانة الادب ج3 ص131). و رجوع به مآخذ ذیل شود: هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 549. حدیقة الافراج احمد انصاری ص 132. سلافة العصر ابن معصوم ص 372. الکشاف طلس ص 77. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 1829. ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 594 و ج 2 ص 724. فهرس دارالکتب المصریة ج 5 ص 208 و ج 8 ص 151. فهرست الخدیویة ج 1 ص 156 و ج 2 ص 569. فهرس المؤلفین بالظاهریة، نسخهء خطی. عرف البشام فیمن ولی فتوی دمشق الشام خلیل مرادی، نسخهء خطی.

عمادی.

[عِ] (اِخ) عبدالرحمان بن محمد عمادی، ملقب به شهاب الدین (1007 - 1078 ه . ق.). وی از فضلای دمشق بوده و او را نظمی نیکو و رسائل و تعلیقاتی در تفسیر و فقه است. (از الاعلام زرکلی از خلاصة الاثر ج 2 ص 231).

عمادی.

[عِ] (اِخ) علی بن ابراهیم بن عبدالرحمان عمادی. شاعر و فقیه دمشق است در نیمهء دوم قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم ه . ق. رجوع به علی عمادی شود.

عمادی.

[عِ] (اِخ) محمد بن محمد بن عبدالستار عمادی کُردَری حنفی، ملقب به حافظ الدین و شمس الائمة و مکنی به ابوالوجد. فقیه و اصولی بود. در هجدهم ذی قعدهء سال 599 ه . ق. متولد شد و در نهم محرم سال 642 ه . ق. در بخارا درگذشت. او راست: 1- الرد و الانتصار لابی حنیفة امام فقهاء الامصار. 2- الفوائد المنیفة فی الذب عن ابی حنیفة. 3- کتاب فی حل مشکلات القدوری. (از معجم المؤلفین از فهرست الخدیویة ج 5 ص59 و هدیة العارفین بغدادی ج 2 ص 122، و فهرست مخطوطات الظاهریة، نسخهء خطی).

عمادی.

[عِ] (اِخ) محمد بن محمد بن محمد دمشقی عمادی حنفی، ملقب به عمادالدین. از علمای قرن دهم ه . ق. است که در سال 986 ه . ق. درگذشت. او راست: عشرة ابحاث من عشرة علوم. (از معجم المؤلفین).

عمادی.

[عِ] (اِخ) محمد بن محمد بن مصطفی عمادی حنفی کردی، مکنی به ابوالسعود. فقیه و اصولی و مفسر و شاعر عثمانی در قرن دهم ه . ق. رجوع به ابوالسعود (ابن محمد عمادی کردی) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج 11 ص301. شذرات الذهب ابن عماد ج 8 ص 398. البدر الطالع شوکانی ج 1 ص 261. کشف الظنون حاجی خلیفه ص 65 و 247 و... نور عثمانیه کتبخانه ص 14. فهرس المؤلفین بالظاهریة، نسخهء خطی. الکواکب السائرهء غزی، نسخهء خطی ص 130.

عمادی.

[عِ] (اِخ) محمد امین. از خطاطان مشهور ایران و نوهء میر عماد حسنی مشهور، و کتابدار شاه عباس صفوی بود. خط او را معادل خط جدش می شمارند. وی در سال 1120 ه . ق. در سن چهل وپنج سالگی در اصفهان درگذشت. (از ریحانة الادب ج3 ص131 از قاموس الاعلام ج5 ص3206).

عمادی.

[عِ] (اِخ) مصطفی بن جعفر عمادی رومی، ملقب به صنع الله. فقیه و مفسر اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم ه . ق. رجوع به صنع اللهافندی و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج12 ص 245. هدیة العارفین بغدادی ج 2 ص 439.

عمادی آباد.

[عِ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران، بخش مرکزی شهرستان جیرفت. دارای 245 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عماد یزدی.

[عِ دِ یَ] (اِخ) (سید...) از شعرای دربار سلطان حسین بایقرا و معاصر میر علیشیر نوائی است. رجوع به عمادالدین یزدی شود.

عمادی شهریاری.

[عِ یِ شَ] (اِخ)(امیر...) از شعرای اواخر قرن ششم ه . ق. است. در مورد نام و مولد این شاعر اختلاف بسیار است و گاه او را «عمادالدین غزنوی» و گاهی «عمادی غزنوی» گفته اند. و «عمادی» ظاهراً تخلصی است که شاعر از لقب «عمادالدوله فرامرز» پادشاه مازندران گرفته است. آغاز شاعری عمادی و شهرت وی از دستگاه عمادالدوله فرامرزبن شهریار از امیران خاندان باوندی است که در نیمهء اول قرن ششم بر مازندران حکومت داشت. پس از درگذشت عمادالدوله فرامرز، شاعر از مازندران به عراق رفت و به خدمت سلطان طغرل بن محمد (526 - 529 ه . ق.) رسید و او را مدح گفت. و در همان حال مدح اتابک جهان پهلوان نیز که تا سال 581 ه . ق. می زیسته است در اشعار او دیده میشود. و تقی الدین کاشی، مدح طغرل بن ارسلان را (571 - 590 ه . ق.) نیز به وی نسبت می دهد. درگذشت عمادی را به اختلاف در سال 573 ه . ق. و 582 ه . ق. ضبط کرده اند. (از تاریخ ادبیات در ایران صفا ج 2 ص 743). و رجوع به مآخذ ذیل شود: لباب الالباب عوفی ج 2 ص 257. سخن و سخنوران ج 2 حاشیهء ص 167. آتشکدهء آذر چ هند ص 214. مجمع الفصحاء ج 1 ص 350. راحة الصدور راوندی چ لیدن ص 57 و 209 و 210. الذریعه ج 9 ص 768. بیست مقالهء قزوینی ج2 ص 343 و 354. شاهد صادق. خلاصة الاشعار.

عمادیه.

[عِ دی یَ] (اِخ) نام یکی از طوایف کرد است که «مسعودی» آنها را ذکر کرده است و این طایفه مشهور به «بهدینان» نیز می باشند. رجوع به کرد تألیف رشیدیاسمی ص 113 و 123 شود .

عمادیة.

[عِ دی یَ] (اِخ) قلعه ای است مستحکم و بزرگ از اعمال موصل که در شمال آن قرار دارد. این قلعه ابتدا ازآنِ اکراد بود و بنام «آشِب» خوانده میشد، ولی بسبب وسعت و بزرگی آن، آن را ویران کردند. و در سال 537 ه .ق. عمادالدین زنگی بن آق سنقر آن را تعمیر کرد و به نام خود «عمادیة» نامید. (از معجم البلدان یاقوت) (از تاج العروس) (از منتهی الارب). حمدالله مستوفی در ذکر شهرهای دیاربکر و ربیعه چنین می نویسد: «عمادیة شهری بزرگ است و عمادالدولهء دیلمی تجدید عمارت کرد و به عمادیة منسوب گردانید. هوائی بغایت خوش دارد. حقوق دیوانیش شصت وهشت هزار دینار است». رجوع به نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن مقالهء سوم ص 105 شود.

عمادیة.

[عِ دی یَ] (اِخ) نام باغی است در کرمانشاه. (از ناظم الاطباء).

عمادیه.

[عِ یَ / یِ] (اِ) یک قسم پارچهء ابریشمین. (ناظم الاطباء).

عمادیه.

[عِ دی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، واقع در 25هزارگزی جنوب خاوری کدکن، و در سر راه مالرو عمومی کدکن به رباط سنگ. ناحیه ای است دامنه و دارای آب و هوای معتدل و 83 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن و خشکبار است. اهالی به زراعت و گله داری و کرباس بافی اشتغال دارند. راه آن مالرو است و از طریق جوادیه میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عمار.

[عَ] (ع مص) تحیت و تهنیت گفتن. (از متن اللغة). رجوع به عَمارة و عِمارة شود. || دیر ماندن و دیر زیستن. (از ناظم الاطباء). رجوع به عَمر و عُمر و عَمارة شود. || (اِ) آس را گویند که درخت مورد باشد. و بعضی گویند «غار» است، و آن گیاهی که چون بسوزند بوی خوش کند. (برهان قاطع) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). آس. و یا هر نوع ریحان. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). بنک آس. (تحفهء حکیم مؤمن). بنک الاَس. (مخزن الادویه). || ریحان که بدان مجلس شراب را زینت دهند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ریحان. (از اقرب الموارد) (از المنجد). ریحان که بدان مجلس شراب را زینت دهند و هرگاه کسی داخل آن مجلس شود، اهل مجلس مقداری از این ریحان را به دست گیرند و به وسیلهء آن، تازه وارد را تحیت گویند. (از لسان العرب) (از تاج العروس). و ایرانیان آن را «میوران»(1)نامند. (از لسان العرب). ریحان تزیین مجلس شراب را، که چون تنی درآمدی، از آن بر دست گرفتندی و به آینده درود گفتندی. (یادداشت مرحوم دهخدا). || تحیت. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || هدیه. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). این معنی فقط در منتهی الارب، و به تبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء آمده است و در متن دیگری مذکور نیست. و به نظر می رسد که صاحب منتهی الارب «تحیة» را که یکی از معانی این لغت است، «تحفة» خوانده و آن را به «هدیه» ترجمه کرده است. || هرچه بر سر گذارند، از قبیل: عمامه و کلاه و تاج و غیره. (از لسان العرب). آنچه رئیس و بزرگ قوم بر سر نهد، خواه از ریحان باشد و خواه عمامه. (از تاج العروس). || تاجهایی از ریحان که ایرانیان بر سر می گذاشتند. (از لسان العرب) (از تاج العروس). عِمارة. (لسان العرب). رجوع به عِمارة شود. اکلیل ریحان که عجم بر سر نهادندی. بساک(2). (یادداشت مرحوم دهخدا). || جِ عَمارة. رجوع به عَمارة شود.
(1) - مَیْوَران، گیاه و گلهای خوشبوئی که خوان ضیافت را بدان می آرایند و میان مهمانان توزیع میکنند تا پیوسته در تندرستی و دوستکامی باشند. (از ناظم الاطباء).
(2) - بَساک، تاجی را گویند که از گلها و ریاحین و اسپرغمها و برگ مورْد سازند و پادشاهان و بزرگان در روزهای عید و جشن، و مردمان در روز دامادی بر سر گذارند. (از برهان قاطع).

عمار.

[عَ] (ع اِ) عماری. (ناظم الاطباء). عماری را گویند و آن چیزی است دراز شبیه به کجاوه و به عربی هودج خوانند. (برهان قاطع). صاحب آنندراج پس از نقل معنی کلمه آنچنان که در برهان آمده است گوید: و به این معنی، با فتح و تشدید نیز آمده [ عَمّار ]لیکن ظاهر آن است که بتخفیف، کنایه از زین و ستام باشد نه عماری :
همه جامه و گوهر شاهوار
همه تازی اسپان بزرین عمار.
فردوسی (از آنندراج).
اما این بیت در فرهنگ رشیدی، بعنوان شاهد برای «عمار» بمعنای «عماری» آمده و مصراع دوم آن چنین است: «همه تازی اسپان زرین عمار» و در شاهنامهء چ بروخیم ج 1 ص 63 همین بیت چنین آمده است:
همان جامه و گوهر شاهوار
همان اسپ تازی به زرین عذار.
(با نسخه بدل «فسار» از چ کلکته). و «ولف» در فهرست خود «عمار» را زین اسب معنی کرده است.

عمار.

[عَمْ ما] (ع ص) مرد بسیار نمازگزار و بسیار روزه دار. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). بسیار عبادت کننده و متعبد. (از متن اللغة). || قوی ایمان و ثابت و استوار در امر خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). شخص سخت پارسا. این لغت از «عَمیر» مشتق شده است و آن بمعنای جامهء سخت بافت و بسیار بادوام است. (از لسان العرب) (از تاج العروس). || نیکوثناء(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). این کلمه از عَمار مشتق شده است و به معنای «آس» است. (از لسان العرب) (از تاج العروس). || نیکورایحه(2). (ناظم الاطباء). طیب روایح. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || ملازم نماز به جماعت، و مهربان بر سلطان. (منتهی الارب). ملازم در جماعت مسلمین. (ناظم الاطباء). شخصی که امورش مجتمع و متمرکز، و ملازم جماعت، و بر سلطان مهربان باشد. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد)(3). این کلمه از لغت عَمارة مشتق شده است و آن بمعنای عمامة است و وجه شبه، برهم پیچیدگی و ملازمت آن بر سر انسان باشد. (از لسان العرب) (از تاج العروس). || صاحب حلم و وقار در کردار و گفتار خود. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). این کلمه نیز از عَمیر بمعنای جامهء سخت بافت و بسیاردوام، مشتق شده است. (از تاج العروس). || شخصی که اهل بیت و اصحاب و یاران خود را بر آداب و سنت پیغمبر اکرم (ص) بدارد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). شخصی که اهل بیت و یاران خود را بر آداب شریعت خداوند بدارد. (از اقرب الموارد). این کلمه از «عَمَرات» مشتق شده و آن گوشت پاره هایی است در زیر ریش و مابین حنک و صفحهء گردن. (از لسان العرب) (از تاج العروس). || شخصی که تا هنگام وفاتِ خود قائم بر امر به معروف و نهی از منکر باشد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). کسی که تا هنگام مرگ خود بر ایمان و طاعت و امر و نهی خود قائم و پابرجا باشد، و این کلمه از «عَمر» بمعنی بقا و هستی، مشتق شده است. (از لسان العرب) (از تاج العروس). || شخص محفوظ و مستور و پوشیده. (از لسان العرب) (از متن اللغة). این کلمه از عَمَر مشتق شده است و آن دستارمانندی باشد که زنان آزاده، سر خود را با آن می پوشاندند. (از لسان العرب) (از تاج العروس). || (اِ) زینتی که در مجالس باشد و این کلمه از «عَمر» به معنای گوشواره مشتق شده است. (از لسان العرب) (از تاج العروس).
(1) - در لسان العرب، نیکوثنا و نیکورایحه به یک معنی آمده است. و صاحب تاج العروس گوید که در بعضی از نسخ، این دو لغت به یک معنی آمده (شخص نیکوثنای نیکورایحه) و آن اصح است.
(2) - در لسان العرب، نیکوثنا و نیکورایحه به یک معنی آمده است. و صاحب تاج العروس گوید که در بعضی از نسخ، این دو لغت به یک معنی آمده (شخص نیکوثنای نیکورایحه) و آن اصح است.
(3) - در متن اللغة هر یک از این سه معنی بطور جداگانه آمده است.

عمار.

[عُمْ ما] (ع ص، اِ) جِ عامِر. رجوع به عامر شود. عمره گذاران. معتمرون. (از متن اللغة). زائرین. (ناظم الاطباء). قدیم در القاب حاجیان و آنان که زیارت خانهء خدا دریافته بودند، ترکیبات ذیل را می افزودند: «أقل الحاج و العمار» یا «خیر الحاج و العمار» یا «قدوة الحاج و العمار». || عمارالبیت؛ باشندگان خانه. (منتهی الارب). اهالی خانه و کسانی که در خانه میباشند. (ناظم الاطباء). || اجنهء ساکن خانه. (از اقرب الموارد).

عمار.

[عَ] (اِخ) نام کسی که «عماری» را اختراع کرده است. (ناظم الاطباء) (از برهان قاطع) (از آنندراج).

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) مولای بنی هاشم، مکنی به ابوعبدالله. وی تابعی بود. رجوع به ابوعبدالله (عمار...) شود.

عمار.

[] (اِخ) نام بطنی است از ثابت، از سِنجارة، از شَمَّر طائیة. این بطن به دو قسمت عجارشة و ذیاب تقسیم میشود. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 821 از عشائر العراق عزاوی ص184).

عمار.

[] (اِخ) نام بطنی است از دَواسِر که آن یکی از قبایل بادیهء نجد باشد. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 821 از تاریخ نجد تألیف الوسی ص 89).

عمار.

[] (اِخ) نام یکی از مشهورترین قبایل زیدیة در بلاد قعطیة، واقع در جنوب شبه جزیرهء عرب است. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 821 از تاریخ سینا تألیف نعوم شقیر ص 667).

عمار.

[] (اِخ) نام فرقه ای است از بنی سعید، و آن یکی از عشایر شمالی سوریه باشد. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 821 از عشائر الشام وصفی زکریا ج 2 ص 212).

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن ابی سلامة بن عبدالله بن عمران بن رأس بن دالان همدانی دالانی. تابعی بود. رجوع به عمار همدانی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن ابی سلیمان. وی فقیه کوفه بود و ذکر او در العقد الفرید آمده است. رجوع به العقد الفرید ابن عبدربه ج 3 ص 367 شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن ابی عمار. وی تابعی بود. (از منتهی الارب). و در امتاع الاسماع حدیثی از او نقل شده است. رجوع به امتاع الاسماع مقریزی ج 1 ص10 شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن ابی یسر کعب بن عمرو انصاری. رجوع به عمار انصاری (ابن کعب بن عمرو...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن احمد عجرود شرقی راشدی. از حکام «تمبکتو». رجوع به عمار راشدی (ابن احمد...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن اسماعیل، مکنی به ابوالنجم. وی از یاران ابومسلم خراسانی بود و در سال 133 ه .ق. که در سیستان آشوبی برپا گشته و شایعهء کشته شدن عمر بن عباس حاکم سیستان از جانب ابومسلم، منتشر شد... ابومسلم این ابوالنجم عمار را به سیستان فرستاد تا اگر عمر بن عباس به قتل رسیده باشد وی حاکم آنجا شود؛ ولی ابوالنجم چون به سیستان آمد، بوعاصم نامی از «بست» با سپاهی بزرگ بیامد و بنی تمیم نیز او را یاری کردند و به جنگ ابوالنجم شتافتند و او ناچار فرار اختیار کرد. (از تاریخ سیستان چ بهار ص 137).

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن اوس بن خالدبن عبیدبن امیة بن عامربن خطمهء انصاری خطمی. نام او عمارة است، ولی «ذهبی» عمار گفته است و بنابر عقیدهء ابن حجر «عمارة» صحیح است. رجوع به عمارهء انصاری (ابن أوس بن خالد...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن برکات بن جعفربن برکات بن ابی نمی حسنی. از اشراف و بزرگان مکه. رجوع به عمار حسنی (ابن برکات بن...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن بَولانیّة. جوالیقی بیتی از او در کتاب المعرب نقل میکند و مینویسد که شرح حالی از وی به دست نیامد. رجوع به المعرب جوالیقی ج 1 ص 336 مادهء «النورج» شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن حارث سدوسی. رجوع به عمار سدوسی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن حمید. برخی آن را نام ابوزهیر ثقفی دانسته اند. رجوع به عمار ثقفی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن حمیدهء تونسی مالکی. رجوع به عمار تونسی (ابن حمیدة...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن خالد. محدث بود و از جریر روایت کرده است. رجوع به کتاب المصاحف سجستانی چ اول ص 101 شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن رجاء تغلبی استرآبادی، مکنی به ابویاسر. رجوع به عمار تغلبی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن زربی بصری، مکنی به ابومعتمر. محدث بود و از معتمربن سلیمان روایت میکرد. رجوع به ابومعتمر (عماربن...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن زیادبن سکن. وی صحابی بود و «ابن الکلبی» گوید که او در غزوهء بدر شهید گشت. اما «ابن فتحون» بر آن است که «عماربن زیاد» در غزوهء احد شهید گشته است. و گویا این دو تن برادر بوده اند. (از الاصابهء ابن حجر، قسم اول حرف عین، ترجمهء شمارهء 5692). ابن عبدربه در عقدالفرید (ج 3 ص 326) آرد که «عماربن زیاد» از قبیلهء عبدالاشهل بن جشم بن حرث بن خزرج بن عمروبن سالک بن اوس بود، و در غزوهء بدر بشهادت رسید.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن سعد تجیبی. تابعی بود. رجوع به عمار تجیبی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن سعد قرظی. از فرزندان صحابه. رجوع به عمار قرظی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن سعود بکرنی. از حکام «تمبکتو». رجوع به عمار بکرنی (ابن سعود...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن شبیب سبائی. صحابی است. و نام او را «عمارة» دانسته اند. رجوع به عمارهء سبائی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن عبیدالله خثعمی. صحابی است. و نام او را «عمارة بن عبید خثعمی» دانسته اند. رجوع به عمارهء خثعمی (ابن عبید...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن عبید خثعمی. صحابی است. و نام او را «عمارة» دانسته اند. رجوع به عمارهء خثعمی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن عکرمة. «ذهبی» او را عماربن عکرمة گوید، اما «ابن حجر» نویسد که نام او «عمارة بن زعکرهء مازنی...» است. رجوع به عمارهء مازنی (ابن زعکرة...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن علی موصلی، مکنی به ابوالقاسم. طبیب و کحال نیمهء دوم قرن چهارم هجری. رجوع به عمار موصلی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن عمارهء زعفرانی بصری، مکنی به ابوهاشم و مشهور به صاحب الزعفرانی. محدث بود. رجوع به ابوهاشم (عماربن...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن غیلان بن سلمة بن معتب بن مالک بن کعب بن عمروبن سعدبن عوف بن ثقیف ثقفی. صحابی است. رجوع به عمار ثقفی (ابن غیلان...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن کعب بن عمرو انصاری. رجوع به عمار انصاری (ابن کعب بن...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن محمد، مکنی به ابوالحسین. از وزرای دولت فاطمی مصر بود. وی در عهد الحاکم بامرالله متصدی دیوان انشاء گشت. سپس وساطت بین خلیفه و طوایف مشارقه و ترکان را بعهدهء او گذاشتند و ملقب به امیرالخطیر و رئیس الرؤساء گشت. او در سال 411 ه .ق. در عهد الظاهر لاعزاز دین الله فاطمی از منصب خویش معزول گشت و سپس بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی از الاشارة الی من نال الوزارة ص 33 و النجوم الزاهرة ج 4 ص 189). رجوع به معجم الانساب زامباور ص 148 شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن محمد، مکنی به ابوالیقظان. محدث بود. نیز رجوع به ابوالیقظان (عماربن...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن محمد بن عمار، مکنی به ابوعلی و ملقب به فخرالملک. وزیر مسعودبن محمد سلجوقی از سلاجقهء عراق بود، که از سال 512 تا 513 ه .ق. این منصب را بعهده داشت. (از معجم الانساب زامباور ص 339).

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن مطر، مکنی و مشهور به ابوعثمان الصفار. تابعی بود. رجوع به ابوعثمان صفار شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن معاذبن زرارة بن عمروبن غنم بن عدی بن حارث بن مرة بن ظفر انصاری ظفری، مکنی به ابونملة. صحابی بود. رجوع به عمار انصاری (ابن معاذبن...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن معاویهء دهنی بجلی، مکنی به ابومعاویة. رجوع به عمار دهنی شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن یاسربن عامربن مالک بن کنانة بن قیس بن حصین وذیم کنانی مَذحجی عنسی قحطانی، مکنی به ابوالیقظان. رجوع به عمار کنانی (ابن یاسربن...) شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) ابن یحیی خزرجی، جد خاندان عماری در بیهق. رجوع به عماریان بیهق شود.

عمار.

[عَمْ ما] (اِخ) عطار، مکنی به ابوالهیثم. وی محدث بود. رجوع به ابوالهیثم (عمار عطار...) شود.

عماراب.

[عُ] (اِخ) نام بطنی است از شاقیة، و آن یکی از قبائل عرب در سودان باشد. و قبیلهء مزبور در ساحل نیل کبیر بسر میبرد. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 821 از تاریخ السودان نعوم شقیر ج 1 ص 53).

عمارات.

[عِ] (ع اِ) جِ عمارت. ساختمانها. رجوع به عِمارت شود.

عمارات.

[] (اِخ) نام عشیره ای است از عَنَزة. این عشیره در حدود چهارهزار خانه و یازده هزار خیمه دارند. و منازل آنان در ساحل فرات قرار گرفته و از شمال محدود است به کربلاء تا عانة و بوکمال و از جنوب به نواحی نفود. و گاهی در طلب چراگاه و مرتع تا حدود اراضی نجد پیش میروند. این عشیره در اوایل بهار معمولاً در نواحی غربی کربلا و قسمت سفلای قعرة بسر میبرند و در تابستان در سواحل فرات و یا در اطراف چاهها و غدیرهای وادی حوران منزل میکنند. عمارات به دو قسمت جبل و دَهامِشة تقسیم میشوند. و احتیاجات خود را از برنج و خرما و پوشاک از قرای فرات تهیه میکنند و بازار عمدهء آنان در کربلاست. سرسخت ترین دشمنان عمارات، شمر میباشند که بین آنان از حدود یک قرن پیش دشمنی سختی بوجود آمده است. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 821 از عشائرالشام وصفی زکریا ج2 ص 95، و تاریخ سینا تألیف نعوم شقیر ص671، و عشائرالعراق عزاوی ص 267، و البادیة تألیف عبدالجبار راوی ص 85).

عمارات.

[] (اِخ) نام بطنی است که به دهامشة منسوبند و در حماة بسر برند. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 822 از عشائرالشام وصفی زکریا ج 2 ص 151).

عمارات.

[] (اِخ) نام فرقه ای است از علایا، از لیاثنة در وادی موسی. اصل آنان از قریهء ادنی از اعمال خلیل است. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 822 از تاریخ شرقی الاردن و قبائلها تألیف بیک ص 365).

عمارات.

[عِ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه، واقع در 14هزارگزی جنوب باختری صحنه و 10هزارگزی جنوب راه شوسهء کرمانشاه به همدان. ناحیه ای است دشت و دارای آب و هوای سرد معتدل و 295 تن سکنه. آب آن از درهء سرخانی تأمین می شود. و محصول آن غلات، حبوب و توتون است. اهالی آنجا به زراعت اشتغال دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عمار استرآبادی.

[عَمْ ما رِ اِ تَ] (اِخ) ابن رجاء تغلبی استرآبادی، مکنی به ابویاسر. رجوع به عمار تغلبی شود.

عمار انصاری.

[عَمْ ما رِ اَ] (اِخ) ابن أوس بن خالدبن عبیدبن امیة بن عامربن خطمهء انصاری خطمی. «ذهبی» نام او را عمار و «ابن حجر» آن را عمارة داند. رجوع به عمارهء انصاری (ابن اوس بن خالد...) شود.

عمار انصاری.

[عَمْ ما رِ اَ] (اِخ) ابن کعب (ابی الیسر) بن عمرو انصاری. «ابن مندة» وی را از صحابه میشمارد، ولی «ابن حجر» این قول را رد میکند. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5700 شود.

عمار انصاری.

[عَمْ ما رِ اَ] (اِخ) ابن معاذبن زرارة بن عمروبن غنم بن عدی بن حارث بن مرة بن ظفر انصاری ظفری، مکنی به ابونملة. صحابی بود. «ابوالبشر دولابی» نام او را «عمارة بن معاذ» دانسته است، اما ابن البرقی بر آن است که نام وی «معاذبن زرارة» بوده است. وی با پدرش در غزوهء بدر شرکت داشت. و نیز غزوهء احد و غزوات پس از آن را دریافت و در عهد خلافت عبدالملک بن مروان درگذشت. در الاصابة احادیثی از او منقول است. رجوع به الاصابة ابن حجر، جزء هفتم، ترجمهء شمارهء 1156 و ابونملة شود. و در منتهی الارب آمده است که «عمارة بن معاذ» صحابی بود.

عمار بجلی.

[عَمْ ما رِ بَ] (اِخ) ابن معاویهء دُهنی بجلی، مکنی به ابومعاویة. رجوع به عمار دهنی شود.

عمار بدلیسی.

[عَمْ ما رِ بِ] (اِخ) از شاگردان شیخ ابوالنجیب سهروردی. رجوع به عمار یاسر بدلیسی شود.

عمار براجمی.

[عَمْ ما رِ بَ جِ] (اِخ)دارمی تمیمی. از بنی مالک بن حنظلة و جاهلی بود و در شقاوت بدو مثل زنند. رجوع به عمار دارمی شود.

عمار بصری.

[عَمْ ما رِ بَ] (اِخ) ابن زربی بصری، مکنی به ابومعتمر. محدث بود و از معتمربن سلیمان روایت میکرد. رجوع به ابومعتمر (عماربن...) شود.

عمار بصری.

[عَمْ ما رِ بَ] (اِخ) ابن عمارهء زعفرانی بصری، مکنی به ابوهاشم و مشهور به صاحب الزعفرانی. محدث بود. رجوع به ابوهاشم (عماربن...) شود.

عمار بصری.

[عَمْ ما رِ بَ] (اِخ) نسطوری. از فضلای نصرانیان عراق در قرن پنجم هجری. او راست: 1- البرهان فی الدین علی سیاق التدبیر الالهی. 2- المسائل و الاجوبة. (از معجم المؤلفین از المخطوطات العربیهء شیخو ص149).

عمار بکرنی.

[عَمْ ما رِ ؟] (اِخ) ابن سعود بکرنی. وی از حکام مراکشی «تمبکتو» بود و آن شهری بوده است در سودان. حکومت او در سال 1126 ه .ق. بوده و در «تذکرة النسیان» نام پدرش «سعید» آمده است نه سعود. (از معجم الانساب زامباور ص 135).

عمارت.

[عَ / عِ رَ] (ع مص) عمارة. مأهول و مسکون گرداندن. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). مأخوذ از عربی، آباد داشتن و آباد کردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) : اموال بسیار در عمارت آن صرف کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 441). از آبادی و عمارت و رعایت رعیت و آئین داد و انصاف دور بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 358). || (اِمص) آبادانی. (ناظم الاطباء) : و مال بی عمارت بدست نیاید. (کلیله و دمنه). چه عمارت نواحی و مزید ارتفاعات... به عدل متعلق است. (کلیله و دمنه).
این ده ویران چو اشارت رسید
از تو و آدم به عمارت رسید.نظامی.
توشه ز دین بر، که عمارت کم است
آب ز چشم آر، که ره بی نم است.نظامی.
گفت هر دارو که ایشان کرده اند
آن عمارت نیست، ویران کرده اند.مولوی.
|| (اِ) آبادی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). نظیر ده و قصبه و شهر و جز آن : از آثار او در عمارت دنیا هیچ نیست جز قصر شیرین. (فارسنامهء ابن بلخی ص 107). این بحیره ای است که در میان عمارتهاست، چنانکه از آباده و خبر و نیریز و خبرز و آن اعمال به ساحل آن بسی مسافتی نیست. (فارسنامه ص153). پیرامن آن همه عمارتهاست و چشمه ها و آبهای روان. (فارسنامه ص 155). یکی از ملوک با تنی چند از خاصان در شکارگاهی به زمستان از عمارت دور افتاد. (گلستان سعدی). || بنا. ساختمان. هر بنای مسکون و معمور. هر جای نو ساخته شده. (از ناظم الاطباء) :
چو هرچش ببایست برساختند
عمارت بخوبی بیاراستند.فردوسی.
هرکه آمد عمارتی نو ساخت
رفت و منزل به دیگری پرداخت.
سعدی (گلستان).
مکن خانه بر راه سیل ای غلام
که کس را نگشت این عمارت تمام.
سعدی (بوستان).
مال کس بی عمارتی ننهاد
وین عمارت به عدل باشد و داد.اوحدی.
|| تعمیر و مرمت. || آبادان. آباد. || فلاحت و زراعت. (ناظم الاطباء). و رجوع به عِمارة شود.
- عمارت پذیر؛ آبادی پذیر. که تعمیر و مرمت و آبادی قبول کند. سزاوار آبادانی. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عمارت پذیرفتن؛ قابل آبادانی شدن. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عمارت پرست؛ دوستدار بنا و ساختمان. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عمارت دوست؛ دوستدار آبادانی و ساختن عمارت. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عمارت ساز؛ آبادان کننده. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عمارت شدن؛ آباد گشتن. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عمارت کردن؛ ساختن. بنا کردن. مرمت کردن. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عمارت گر؛ عمارت ساز. بنّا و معمار. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عمارت گری؛ معماری و بنّائی. شغل بنّا. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عمارت یافتن؛ آباد شدن. آبادی یافتن. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.

عمارت.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک. دارای 456 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی زه آب تأمین میشود و محصول آن غلات، بنشن، چغندر قند، انگور و سایر میوه ها است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عمارت.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد. دارای 180 تن سکنه. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و پشم است. ساکنان این ده از طایفهء امرائی، و چادرنشین میباشند. مزرعهء داد درشت جزء این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

عمارت.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان شیروان بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام. دارای 110 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شیروان تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، پنبه و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عمارت.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان زروماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 257 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عمارت.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان. دارای 518 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عمارت.

[عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد. دارای 255 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عمارت پذیر.

[عَ / عِ رَ پَ] (نف مرکب)قابل آبادانی و زراعت. (ناظم الاطباء). آبادی پذیر. آبادانی پذیر. که قبول تعمیر و مرمت و ساختمان کند. سزاوار آبادانی :
چو آمد بجایی که بود آبگیر
بر و بوم آنجا عمارت پذیر.نظامی.
چنین گفت با پور دهقان پیر
که تفلیس از او شد عمارت پذیر.نظامی.
شبان گفت کای خسرو تخت گیر
بتاج تو عالم عمارت پذیر.نظامی.

عمارت پذیرفتن.

[عَ / عِ رَ پَ رُ تَ](مص مرکب) قابل آبادانی و زراعت شدن. آبادی پذیرفتن. آبادی گرفتن : اکنون به فر دولت قاهره ثبتهاالله عمارت پذیرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص142).

عمارت پرست.

[عَ / عِ رَ پَ رَ] (نف مرکب) مایل و راغب به بنای عمارتهای عالی. (ناظم الاطباء). دوستدار بنا و ساختمان :
اگرچه پس پرده دارد نشست
همه روزه باشد عمارت پرست.نظامی.

عمارت جمال الدین.

[عِ رَ تِ جَ لُدْ دی] (اِخ) عمارتی است که جمال الدین محمد بن شجاع الدین لنبانی اصفهانی در مسقط الرأس خود لنبان بنا کرد و به نام «عمارت جمال الدین» مشهور شد و ذکر این عمارت در ترجمهء محاسن اصفهان آمده است. رجوع به ترجمهء محاسن اصفهان آوی چ عباس اقبال ص 75 شود.

عمار تجیبی.

[عَمْ ما رِ تُ] (اِخ) ابن سعد تجیبی. وی تابعی بود و در فتح مصر شرکت داشت و در سال 105 ه .ق. درگذشت. روایاتی از عمروبن عاص و ابوالدرداء و غیره دارد. (از الاصابة ابن حجر، قسم سوم از حرف عین، ترجمهء شمارهء 6454 و حسن المحاضرهء سیوطی ج 1 ص 116).

عمارت دوست.

[عَ / عِ رَ] (ص مرکب)دوستدار آبادانی. دلبسته به بناها و آبادانیها. دوستدار ساختن عمارت : و عمارت دوست بود و عادل [ کیقباد ] . (فارسنامهء ابن البلخی ص 40).
عمارت دوست شد طاووس، از آن پای گلین دارد
ولکن سربزرگی یافت بوم، از بوم ویرانی.
خاقانی.

عمارت ساز.

[عَ / عِ رَ] (نف مرکب)سازندهء عمارت. عامل آبادانی. آبادان کننده :
پادشاهی در او عمارت ساز
دختری داشت پروریده بناز.نظامی.

عمارت سر.

[عَ / عِ رَ سَ] (اِخ) نام یکی از محله های خاوری شهر شاهی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عمارت شدن.

[عَ / عِ رَ شُ دَ] (مص مرکب) آبادان گشتن. آباد گشتن :
به حکمت چون عمارت شد دلت نیکوسخن گشتی
که جز ویران سخن ناید برون از خاطر ویران.
ناصرخسرو.

عمار تغلبی.

[عَمْ ما رِ تَ لَ] (اِخ) ابن رجاء تغلبی استرآبادی، مکنی به ابویاسر. وی محدث بود و عمری طولانی داشت. و در سال 267 ه .ق. در جرجان درگذشت. او راست: المسند فی الحدیث. (از اعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: تذکرة الحفاظ ذهبی ج 2 ص 128، معجم المؤلفین ج7 ص 267، ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 481 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 779.

عمارت کردن.

[عَ / عِ رَ کَ دَ] (مص مرکب) بنا کردن. (ناظم الاطباء). ساختن. برآوردن : بنای مدرسه ای فرموده بود [ طغرل بیک سلجوقی ]، بنزدیک بازار سراجان، و آن را عمارت میکردند. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص3).
پلی شناس جهان را و تو رسیده بر او
مکن عمارت و بگذار و خوش از او بگذر.
ناصرخسرو.
بالای خاک هیچ عمارت نکرده اند
کز وی به دیر و زود نباشد تحولی.سعدی.
|| تعمیر کردن. (ناظم الاطباء). مرمت کردن :
بام کسان را چه عمارت کنی
چون که نبندی خود دیوار خویش.
ناصرخسرو.
اکنون اتابک چاولی آن بندر را [ بندر الجرد را ] عمارت کرد و ناحیت آبادان شد. (فارسنامهء ابن البلخی چ اروپا ص 128). در کتاب معارف چنان است که سواری فرودآمد تا نعل برگیرد یا عمارتی کرده و برنشست. زرقا بدید و مردمان را بگفت. هیچ باور نداشتند تا بعد سه روز حسان برسید و همه را بکشت. (مجمل التواریخ و القصص ص 164).
جز بدین رطل گلین هیچ عمارت نکنم
چار دیوار گلین را که در او مهمانم.
خاقانی.
همه عمارت آرامگاه عقبی کرد
که اعتماد بقا را نشاید این بنیاد.سعدی.
|| آبادان کردن (زمین). مرادف کود دادن زمین. عمل آوردن (زمین) : بوقت آنکه خربوزه کارند زمین آن بر همان موجب که جالیز را کنند، کنند به عمارت تمام. (فلاحت نامه).

عمارت گر.

[عَ / عِ رَ گَ] (ص مرکب) بنّا و معمار. (ناظم الاطباء). عمارت ساز :
بحکمت مر دل ویرانت را خوش خوش عمارت کن
که ویران را عمارت گر همی خوش خوش کند عمران.
ناصرخسرو.

عمارت گری.

[عَ / عِ رَ گَ] (حامص مرکب) عمل عمارت گر و شغل معمار. شغل بنّا. (ناظم الاطباء). معماری. بنّائی :
سکندر که کرد آن عمارتگری
کجا تا کجا سد اسکندری.نظامی.
در آن سنگ بسته دز اوج سای
عمارتگری کرد بسیار جای.نظامی.

عمارتگه.

[عَ / عِ رَ گَهْ] (اِ مرکب) آبادانی. جای آباد. مقابل ویرانگه :
درخت و گل و سبزه، آب روان
عمارتگهی درخور خسروان.نظامی.
برون برد شه رخت از آن سنگلاخ
عمارتگهی دید و جایی فراخ.نظامی.

عمارتلو.

[عِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو. دارای 189 تن سکنه. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب است. این ده در دو محل بفاصلهء 2هزار گز واقع و بنام عمارتلوی علیا، و عمارتلوی سفلی مشهور است. سکنهء عمارتلوی علیا 112 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عمارت ملای انار.

[عِ رَ تِ مُلْ لا یِ اَ](اِخ) دهی است از دهستان ماهور و میلاتی بخش خشت شهرستان کازرون. دارای 150 تن سکنه. آب آن از باران تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عمار تمیمی.

[عَمْ ما رِ تَ] (اِخ) دارمی براجمی تمیمی. جاهلی و از بنی مالک بن حنظلة بود که در شقاوت بدو مثل زنند. رجوع به عمار دارمی شود.

عمار تونسی.

[عَمْ ما رِ نِ] (اِخ) ابن حُمَیدة تونسی مالکی. وی قاری بود. او راست: اللؤلؤ المنثور فی قراءة العشرة البدور که در سال 1316 ه .ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین).

عمارت یافتن.

[عَ / عِ رَ تَ] (مص مرکب) آباد گشتن. آبادی یافتن. آبادان شدن :
بزهد و طاعت یابد عمارت و نزهت
دل معطل مانده شده خراب و طلل.
ناصرخسرو.

عمار ثقفی.

[عَمْ ما رِ ثَ قَ] (اِخ) ابن حمید ثقفی طائفی، مکنی به ابوزهیر. وی از صحابه و ساکن طائف بود. اما «ابواحمد» در باب کنی دو تن ابوزهیر قائل شده است یکی ابوزهیربن معاذ و دیگری ابوزهیر ثقفی. و دربارهء شخص دوم گوید که نام وی عماربن حمید، و پدر وی ابوبکربن ابی زهیر بوده است. و «ابن حجر» در «الاصابة» حدیثهایی از وی روایت کرده است. رجوع به الاصابهء ابن حجر، جزء هفتم، باب کنی ترجمهء شمارهء 452 و ابوزهیر ثقفی شود.

عمار ثقفی.

[عَمْ ما رِ ثَ قَ] (اِخ) ابن غیلان بن سلمة بن معتب بن مالک بن کعب بن عمروبن سعدبن عوف بن ثقیف ثقفی. صحابی بود. و مادر او خالدة بنت ابی العاص، و خواهر حکم بوده است. صاحب «الاستیعاب» گوید که وی و برادرش «عامر» پیش از پدرشان اسلام آوردند. «هشام بن کلبی» روایت کند که چون عمار بنزد پیغمبر اکرم (ص) مهاجرت کرد، خازن اموال پدرش «غیلان» مالی از غیلان سرقت کرد و آن را به عمار نسبت داد. غیلان این تهمت را راست پنداشت و آن را بین مردم شایع ساخت. ولی پس از چندی بی گناهی عمار ثابت گشت و بدین جهت عمار تا آخر عمر بر پدرش خشمگین بود. این واقعه را برخی به برادرش «عامر» نسبت داده اند. و چون «غیلان» نیز اسلام آورد، عمار و عامر برای نشان دادن خشم خویش نسبت به غیلان، به اتفاق یکدیگر همراه خالدبن ولید بشام سفر کردند. (از الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5697).

عمار حسنی.

[عَمْ ما رِ حَ سَ] (اِخ) ابن برکات بن جعفربن برکات بن ابی نمی حسنی. از اشراف و بزرگان و فحلای مکه بود. و در ادب دست داشت و شعر نیز می سرود. وی در سال 1069 ه .ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

عمار خارجی.

[عَمْ ما رِ رِ] (اِخ) وی از رؤسای خوارج در ناحیهء سیستان بود و گاه گاه با یاران خود بر حکام وقت خروج میکرد و مردم را آزار و اذیت می رسانید. از جمله آنگاه که کار صالح بن نصر در «بست» بالا گرفته بود، این عمار به مخالفت با او خروج کرد و صالح بن نصر، سه تن از سران سپاه خویش یعنی کثیربن رقاد و یعقوب بن لیث و درهم بن نضر (یا درهم بن حسین) را مأمور جنگ او ساخت؛ ولی عمار قبل از جنگ فرار اختیار کرد. چندی بعد که کار سیستان بر یعقوب راست شد، یعقوب کس نزد عمار فرستاد و او را دعوت به دست کشیدن از مخالفت با خویش کرد، و عمار ظاهراً با این پیشنهاد یعقوب روی موافق نشان داد؛ ولی چندی بعد دیگر بار بر یعقوب خروج کرد و یعقوب با سپاهی آراسته بجنگ وی رفت و چون سپاه عمار نامنظم بود، لذا برخی از آنان گریختند و بسیاری بقتل رسیدند و عمار در روز شنبه دو شب مانده از جمادی الاَخرهء سال 251 ه .ق. کشته شد و سر او را به شهر آوردند و بر دروازهء طعام (از دروازه های سیستان) بیاویختند. و جسد وی را از دروازهء آکار (از دروازه های شهر زرنج در سیستان) آویزان کردند. محمد بن وصیف که دبیر رسایل یعقوب بود بمناسبت پیروزی یعقوب بر عمار و بر زنبیل، شعری در مدح او بسرود که دو بیت آن نقل میشود:
عمر عمار ترا خواست وزو گشت بری
تیغ تو کرد میانجی به میان دد و دام
عمر او نزد تو آمد که تو چون نوح بزی
در آکار تن او، سر او باب طعام.
بسام کورد که از خوارج بود و به صلح نزد یعقوب آمده بود، چون شعر محمد بن وصیف را بدید شعری بسرود و دربارهء عمار چنین گفت:
... عمر ز عمار بدان شد بری
کاوی خلاف آورد تا لاجرم
دید بلا بر تن و بر جان خویش
گشت بعالم تن او در الم...
و محمد بن مخلد نیز که شاعری پارسی گوی بود شعری بسرود که بیتی از آن این است:
... فخر کند عمار روزی بزرگ
کو همانم من که یعقوب کشت.
(از تاریخ سیستان چ ملک الشعرای بهار صص 193 - 212 و تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا چ1 ج1 ص 34 و 145 و 146).

عمار خثعمی.

[عَمْ ما رِ خَ عَ] (اِخ) ابن عبیدالله خثعمی. صحابی است. و نام او را «عمارة بن عبید خثعمی» دانسته اند. رجوع به عمارهء خثعمی (ابن عبید...) شود.

عمار خثعمی.

[عَمْ ما رِ خَ عَ] (اِخ) ابن عبید خثعمی. صحابی است. و نام او را «عمارة» دانسته اند. رجوع به عمارهء خثعمی شود.

عمار خزرجی.

[عَمْ ما رِ خَ رَ] (اِخ) ابن یحیی. جد خاندان عماری در بیهق. رجوع به عماریان بیهق شود.

عمار خطمی.

[عَمْ ما رِ خَ] (اِخ) ابن أوس بن خالدبن عبیدبن امیة بن عامربن خطمهء انصاری خطمی. «ذهبی» نام او را عمار و «ابن حجر» آن را عمارة داند. رجوع به عمارهء انصاری (ابن أوس بن خالد...) شود.

عمار دارمی.

[عَمْ ما رِ رِ] (اِخ) تمیمی. وی مردی جاهلی و از بنی مالک بن حنظلة و در شقاوت و نگون بختی مثل بود و سببش این بود که چون «ملک عمروبن هند» به انتقام خون برادرش «سعدبن هند» با بنی تمیم جنگید، بر برخی از زنان و کودکان آنها دست یافت و آنان را در آتش سوزاند. عمار چون آن بدید در آن مکان فرودآمد. پادشاه او را پرسید که کیستی؟ وی جواب گفت که من مردی از بَراجِم(1) هستم و چون دود را دیدم گمان بردم که طعامی پزند. ملک گفت که فرستادهء براجم چه نگون بخت و شقی است و فرمان داد تا او را در آتش افکندند. و از آن هنگام «اِن الشقی وافد البراجم» و «أشقی من وافد البراجم» مثل گشت. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: ثمارالقلوب ص 83، خزانة الادب بغدادی ج 4 ص 80، مجمع الامثال ج 1 ص 7 و 267، جمهرة الانساب ص 211 و رغبة الاَمل ج 2 ص 197.
(1) - براجم از بنی تمیم هستند.

عمار دالانی.

[عَمْ ما رِ] (اِخ) ابن ابی سلامة بن عبدالله بن عمران بن رأس بن دالان همدانی دالانی. تابعی بود. رجوع به عمار همدانی شود.

عمار دهنی.

[عَمْ ما رِ دُ] (اِخ) ابن معاویهء دهنی بجلی، مکنی به ابومعاویة. محدث بود. رجوع به ابومعاویة (عمار ابن...) شود. ابن الندیم در الفهرست آرد: «عماربن معاویة الدهنی العبدی الکوفی از مشایخ شیعه و رواة حدیث از ائمه بود». ابن عبدربه در العقد الفرید گوید که بنی دهن بن معاویة بن اسلم بن احمس که ساکن بجیله هستند از نسل عمار دهنی میباشند. رجوع به عقدالفرید ج 3 ص 338 شود. و دهار در دستورالاخوان آرد: دُهن حیی است از یمن که عمار دهنی بدان منسوب است.

عمار راشدی.

[عَمْ ما رِ شِ] (اِخ) مکنی به ابوراشد و مشهور به غربی. رجوع به عمار غربی شود.

عمار راشدی.

[عَمْ ما رِ شِ] (اِخ) ابن احمد عجرود شرقی راشدی. وی از حکام مراکشی «تمبکتو»، شهری از سودان بود، از سال 1073 الی 1076 ه .ق. (از معجم الانساب زامباور ص 133).

عمار زعفرانی.

[عَمْ ما رِ زَ فَ] (اِخ) ابن عمارة زعفرانی بصری، مکنی به ابوهاشم و مشهور به صاحب الزعفرانی. محدث بود. رجوع به ابوهاشم (عماربن...) شود.

عمارس.

[عَ رِ] (ع ص، اِ) جِ عُمروس. رجوع به عُمروس شود.

عمار سبائی.

[عَمْ ما رِ سَ] (اِخ) ابن شبیب سبائی. صحابی است. و نام او را «عمارة» دانسته اند. رجوع به عمارهء سبائی شود.

عمار سدوسی.

[عَمْ ما رِ سُ] (اِخ) ابن حارث سدوسی. وی از یاران علی بن ابی طالب علیه السلام بود و در جنگ جمل به دست ابن الیثربی شهید گشت. در این جنگ ابن الیثربی، چون عماربن حارث و هِندِ جَمَلی را به شهادت رساند، این بیت را سرود:
اِنی لمن یجهلنی ابن الیثربی
قتلت عمارا و هندالجملی.
(از عقدالفرید ابن عبدربه ج 5 ص 83).

عمار شرقی.

[عَمْ ما رِ شَ] (اِخ) ابن احمد عجرود شرقی راشدی. از حکام «تمبکتو». رجوع به عمار راشدی (ابن احمد...) شود.

عمارط.

[عَ رِ] (ع ص، اِ) جِ عُمروط. رجوع به عُمروط شود.

عمار طبرستانی.

[عَمْ ما رِ طَ بَ رِ] (اِخ)مکنی به ابوالحسین. وی ممدوح متنبی شاعر است و متنبی قصیده ای در مدح عمار دارد که رشیدالدین وطواط یک بیت آن را در باب تشبیه کنایت مثال آورده است. رجوع به حدائق السحر رشیدالدین وطواط چ عباس اقبال حاشیهء ص 46 و العرف الطیب ج 1 ص 139 شود.

عمارطة.

[عَ رِ طَ] (ع ص، اِ) جِ عُمروط. رجوع به عُمروط شود.

عمارطی.

[عُ رِ طی ی] (ع ص) فرج بزرگ زن. (از تاج العروس). شرم بزرگ زن. (از منتهی الارب) (از آنندراج).

عمار ظفری.

[عَمْ ما رِ ظَ فَ] (اِخ) ابن معاذبن زرارة بن عمروبن غنم بن عدی بن حارث بن مرة بن ظفر انصاری ظفری، مکنی به ابونملة. صحابی بود. رجوع به عمار انصاری (ابن معاذبن...) شود.

عمار عبادی.

[عَمْ ما رِ عَبْ با] (اِخ) وی از داعیان بنی عباس در عهد هشام بن عبدالملک بود. و چون کار این داعیان بالا گرفت، اسدبن عبدالله قسری والی خراسان، چند تن از ایشان از جمله عمار عبادی را بگرفت و دست و پای ببرید. (از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ امیرکبیر ص 285).

عمار عبدی.

[عَمْ ما رِ عَ] (اِخ) ابن معاویة دهنی عبدی کوفی. رجوع به عمار دهنی شود.

عمار عنسی.

[عَمْ ما رِ عَ] (اِخ) ابن یاسربن عامر کنانی مذحجی عنسی قحطانی، مکنی به ابوالیقظان. رجوع به عمار کنانی شود.

عمار غربی.

[عَمْ ما رِ غَ] (اِخ) راشدی مالکی، مکنی به ابوراشد و مشهور به غربی. وی ادیب و فقیه و شاعر و عارف به علوم نقلی و عقلی در قرن سیزدهم هجری و از اهالی قسطنطنیة از اعمال الجزایر و مفتی مالکیان در آن دیار بود و در جمادی الثانیة سال 1251 ه .ق. درگذشت. او راست: حاشیه بر شرح ابراهیم شبرخیتی بر المختصر، در فروع فقه مالکی. (از اعلام زرکلی).

عمار فتی.

[عَمْ ما رِ فِ تا] (اِخ) وی از حکام مراکشی «تمبکتو» از شهرهای سودان است. و از سال 1006 تا 1007 ه .ق. حکومت کرد. (از معجم الانساب زامباور ص 132).

عمار قحطانی.

[عَمْ ما رِ قَ] (اِخ) ابن یاسربن عامر کنانی مذحجی عنسی قحطانی، مکنی به ابوالیقظان. رجوع به عمار کنانی شود.

عمار قرظی.

[عَمْ ما رِ قَ رَ] (اِخ) ابن سعد قرظی. وی از فرزندان صحابه بود. و «ابن مندة» گوید که وی را رؤیت بود و حدیثی از او روایت کند، ولی «ابونعیم» رؤیت او را رد کرده است. (از الاصابهء ابن حجر، قسم دوم از حرف عین، ترجمهء شمارهء 6259).

عمار کنانی.

[عَمْ ما رِ کِ] (اِخ) ابن یاسربن عامربن مالک بن کنانة بن قیس بن حصین بن وذیم کنانی مذحجی عنسی قحطانی، مکنی به ابوالیقظان. وی از قبیلهء بنی ثعلبة بن عوف بن حارثة بن عامربن یام بن عنس بن مالک عنسی، و حلیف بنی مخزوم بود و مادرش «سمیه» مولای بنی مخزوم بوده است. وی و پدرش از نخستین کسانی بودند که به اسلام گرویدند و در راه نشر دین خداوند رنج و عذاب فراوانی متحمل شدند. و بارها پیغمبر اکرم (ص) بدانها میفرمود: «صبراً آل یاسر موعدکم الجنة». تولد عماربن یاسر در سال 57 پیش از هجرت بود و با پیغمبر اکرم (ص) به مدینه مهاجرت کرد و در تمام غزوات شرکت داشت، از جمله در غزوهء یمامه که گوشهایش قطع شد. پیغمبر اکرم (ص) عمار را لقب «الطیب المطیب» داده بود، و در حدیثی است که «عمار را در انتخاب دو امر مختار نکردند، مگر اینکه ارجح و اصح آن را برگزیده باشد». عاصم به نقل از زر از عبدالله، وی را جزء هفت تن مسلمانی آورده است که نخستین بار اسلام خویش را آشکار و علنی ساختند. عماربن یاسر نخستین کسی در اسلام بود که مسجد بنا کرد و آن مسجد «قبا» در مدینه بوده است. در سال 21 ه .ق. معین و دستیار سعدبن ابی وقاص والی کوفه بود و در سال 22 ه .ق. خلیفهء دوم ولایت آن شهر را به وی واگذار کرد و پس از چندی معزول ساخت. و در واقعهء جمل و صفین با حضرت علی (ع) شرکت داشت. و سرانجام در سال 37 ه .ق. در جنگ صفین در سن 93سالگی بشهادت رسید. از پیغمبر اکرم (ص) دربارهء عمار نقل کنند که فرموده است: «عمار را گروه گمراهان به قتل خواهند رساند». مجموعاً 62 حدیث به عماربن یاسر نسبت داده شده است. عمار یاسر بسبب زهد و تقوای بسیاری که داشت در ادبیات فارسی نمونه و مثالی از تعبد و پرهیزکاری گشته و برخی از فرق شیعه دربارهء او غلو کرده اند، از جمله «مخمسة» هستند که عمار را یکی از پنج شخصی میدانند که از طرف خداوند مأمور ادارهء مصالح عالمند. رجوع به خاندان نوبختی ص 263 شود. ناصرخسرو نیز گوید:
پسنده ست با زهد عمار و بوذر
کند مدح محمود مر عنصری را.
(از الاعلام زرکلی و الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5699 و معجم الانساب زامباور ص67). و رجوع به مآخذ ذیل شود: الاستیعاب. المحبر ص289. الطبری ج6 ص21. حلیة الاولیاء ج1 ص139. السالمی ج1 ص234. ذیل المذیل ص11. صفة الصفوة ج1 ص175. کشف النقاب. خلاصة تذهیب الکمال ص137. حبیب السیر چ خیام ج1 ص308، 311، 352 و سایر صفحات. امتاع الاسماع مقریزی ج1 ص18، 26، 38 و سایر صفحات. عقدالفرید ابن عبدربه ج1 ص338 و ج3 ص342، 348 و ج5 ص10، 15 و سایر صفحات و ج6 ص146 و ج7 ص171، 282. حسن المحاضرهء سیوطی ج1 ص100. تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ امیرکبیر ص180، 189، 212 و 678. عیون الاخبار دینوری ج3 ص111. مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعراء بهار ص239، 245 و سایر صفحات.

عمار کوفی.

[عَمْ ما رِ] (اِخ) ابن معاویهء دهنی عبدی کوفی. رجوع به عمار دهنی شود.

عمارلو.

[عَمْ ما] (اِخ) (ایل...) از ایلات ساکن اطراف بجنورد است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 187).

عمارلو.

[عَمْ ما] (اِخ) از ایلات ساکن رودبار قزوین هستند که چادرنشین اند و مرکب از دوهزار خانوار میباشند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 112).

عمارلو.

[عَمْ ما] (اِخ) یکی از دهستان های چهارگانهء بخش رودبار شهرستان رشت. این دهستان در مشرق بخش رودبار واقع بوده و حدود آن بدین قرار است: از شمال به دهستان دیلمان و سمام، از جنوب به رودخانهء شاهرود، از مشرق به دهستان رودبار الموت و از مغرب به دهستان رحمت آباد. دهستان عمارلو از سه بلوک فاراب، خورگاه و پیرکوه تشکیل شده است. این دهستان ناحیه ای است کوهستانی و دارای آب و هوای سردسیر است و آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و لبنیات است. جمع قرای این دهستان 71 آبادی بزرگ و کوچک و صدها مرتع و مزرعه است. جمعیت آن در حدود 26هزار تن میباشد. این دهستان فاقد راههای شوسه بوده و راههای آن مالرو و صعب العبور است. و بواسطهء فقر اقتصادی، در فصل پاییز پس از کشت گندم اکثر سکنهء آن با عائلهء خود برای کارگری به منطقهء گیلان رفته، اوایل بهار مراجعت میکنند. مالک عمده در این دهستان کم و اغلب خُرده مالک هستند. ساکنان آن از نژاد کرد بوده و در عهد نادرشاه افشار از قوچان به این حدود کوچانیده شده اند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2). در جغرافیای سیاسی کیهان ص 273 «عمارلو» یکی از نواحی نوزده گانهء گیلان به شمار آمده و این چنین توصیف شده است: عمارلو در دو طرف شاهرود واقع شده، از طرف شمال محدود است به کوههای دیلمان، از جنوب به قزوین و از مغرب به رحمت آباد. اسم قدیم آن خُرکام یا خُرکان بود و پس از آنکه نادرشاه طوایف عمارلو را به آنجا کوچ داد به این اسم معروف شد. مرکز آن منجیل در انتهای غربی کوههای البرز و در مشرق سفیدرود واقع شده، فاصلهء آن تا پل معروف منجیل دو کیلومتر، و از محل اتصال شاهرود و قزل اوزن فاصلهء آن زیاد نیست. خانه های آن در حدود 270 است. محصول مهم آن غلات و کمی زیتون میباشد. سکنهء عمارلو مخلوطی از کردها و ایلات دیگرند که در زمان صفویه و نادرشاه بدین نقطه آمده و دارای گلهء متعدد بوده، از این راه استفاده های زیاد میبردند. از صنایع مهم آنها بافت جاجیم و پارچه های پشمی دیگر است. اما راجع به وضع قدیم «خرکام» رجوع به نزهة القلوب ص 60 و جغرافیای سیاسی کیهان حاشیهء ص 272 شود.

عمار مالکی.

[عَمْ ما رِ لِ] (اِخ) ابن حمیدهء تونسی مالکی. رجوع به عمار تونسی (ابن حمیدة...) شود.

عمار مالکی.

[عَمْ ما رِ لِ] (اِخ) راشدی مالکی، مکنی به ابوراشد و مشهور به غربی. رجوع به عمار غربی شود.

عمار مذحجی.

[عَمْ ما رِ مَ حِ] (اِخ) ابن یاسربن عامر کنانی مذحجی عنسی قحطانی، مکنی به ابوالیقظان. رجوع به عمار کنانی شود.

عمار موصلی.

[عَمْ ما رِ مَ / مو صِ] (اِخ)ابن علی موصلی، مکنی به ابوالقاسم. طبیب و کحّال نیمهء دوم قرن چهارم هجری. اصل او از موصل بود و در ایام الحاکم بامرالله خلیفهء فاطمی مصر، به مصر سفر کرد. درگذشت او پیش از سال 411 ه .ق. بوده است. او راست: المنتخب فی علم العین و عللها و مداواتها بالادویة و الحدید، که آن را به نام الحاکم بامرالله تألیف کرد. (از الاعلام زرکلی). رجوع به طبقات الاطباء ج2 ص89، معجم المؤلفین ج7 ص268 و عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج2 ص89 شود.

عمار نسطوری.

[عَمْ ما رِ نَ] (اِخ) بصری. از فضلای قرن پنجم هجری در عراق. رجوع به عمار بصری (نسطوری) شود.

عمارة.

[عَ رَ] (ع مص) آباد کردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عمارت. رجوع به عمارت و عِمارة شود. || پرستیدن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || نماز و روزه داشتن خدای را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عَمر. رجوع به عَمر شود. || لازم گرفتن شخص، مال یا منزل خود را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عُمور. رجوع به عُمور و عِمارة شود. || آباد شدن و وافر و زیاد گردیدن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دیر ماندن و دیر زیستن. (از ناظم الاطباء). بسیار زندگی کردن و دیر به سر بردن. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). رجوع به عَمر و عُمر شود. || (اِ) هرچه بر سر گذارند از دستار و کلاه و تاج و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه بر سر است از عمامه و یا قلنسوة و یا تاج و غیره. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عَمار. (لسان العرب) (تاج العروس). ج، عَمار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هدیه و تحیه. (ناظم الاطباء). هدیه. (منتهی الارب). تحیت. (از لسان العرب). و معنای آن را «عمرک الله و حیاک الله» نیز گفته اند. (از تاج العروس) (از لسان العرب). ریحانه ای است که شخص بوسیلهء آن به پادشاه تحیت میگفت و این عبارت را انشاء میکرد: «عمرک الله». (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عِمارة. رجوع به عِمارة شود. || جامه پاره ای که برای زیب و زینت زیر سایبان دوزند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رقعه ای است مزین که در چتر و سایبان دوخته شود. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). و آن نشانهء ریاست بود. (از متن اللغة). || کم از قبیله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کوچکتر و کمتر از قبیله. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). قبیلهء بزرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). حی و قبیلهء بزرگ که به خود قائم باشد. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). «ابن الاثیر» و بعضی دیگر، در ردیف قبایل، «عمارة» را کوچکتر از قبیله و بزرگتر از بطن نوشته اند و ردیف آن را چنین آورده اند: شعب، قبیله، عمارة، بطن و فخذ. (از تاج العروس). عِمارة. رجوع به عِمارة شود. ج، عَمائر. || صدر و سینهء انسان. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). || در اصطلاح امروزین عرب، عمارة عبارت از تعدادی کشتی های جنگی است که با هم باشند. (از المنجد). ناوگان دریایی. ناوگان جنگی.

عمارة.

[عِ رَ] (ع مص) آباد داشتن و آباد کردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مأهول و مسکون گرداندن. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة): عمارة البلدان من عدل السلطان. (امثال و حکم دهخدا از عقدالعلی). || لازم گرفتن شخص مال یا منزل خود را. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد). عُمور. رجوع به عُمور و عَمارة شود. || (اِ) هدیه و تحیه و ریحانه. عَمارة. رجوع به عَمارة شود. || کم از قبیله. یا قبیلهء بزرگ. عَمارة. رجوع به عَمارة شود. ج، عَمائر. || در تداول عامهء عرب، سرگینی که بدان زمین را اصلاح و تقویت کنند. (از اقرب الموارد). کود. کوت. || آنچه بدان جای را آبادان کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

عمارة.

[عُ رَ] (ع اِ) مزد آباد کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اجرت آباد ساختن. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

عمارة.

[] (ع اِمص) نگاهبانی مسجدالحرام. یکی از مصالح و مؤسساتی بود که قبیلهء قریش برای ادارهء کعبه قرار داده بودند و منظور آن بود که متصدیان این مقام مراقبت کنند که کسی در آن محل مقدس یاوه سرایی و بدگویی نکند و فریاد نزند. رجوع به تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ج1 ص21 و ترجمهء تاریخ تمدن اسلام ج1 ص22 شود.

عمارة.

[عِ رَ] (اِخ) آبی است در سَلیلة از کوه قَطَن و در آن نخل هایی است. (از معجم البلدان) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

عمارة.

[عَمْ ما رَ] (اِخ) آبکی است جاهلی که آن را کوههایی سفید بوده است. و بدنبال آن «اغربة» بود که آن را کوههایی سیاه بوده است. و سپس «براق» قرار داشت. (از معجم البلدان) (از تاج العروس). رجوع به منتهی الارب و متن اللغة شود.

عمارة.

[عَمْ ما رَ] (اِخ) چاهی است در منی. (از تاج العروس) (منتهی الارب) (از متن اللغة).

عمارة.

[] (اِخ) نام قبیله ای است که تابع قُنفُذة بوده است. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة از الرحلة الیمانیة تألیف شرف برکاتی ص 65).

عمارة.

[] (اِخ) نام فخذی است از قبیلهء عُتَیبة که ساکن الرکبة، واقع در شمال شرقی طائف میباشند. (از معجم قبائل العرب از الارتسامات اللطاف تألیف امیر شکیب ارسلان ص 271).

عمارة.

[] (اِخ) نام فرقه ای است از حیدة، از خریص، از خرصة، از فدعان. (از معجم قبائل العرب از عشائرالشام وصفی زکریا ج 2 ص 263).

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) مکنی به ابوعبدالرحمان. تابعی بود. رجوع به ابوعبدالرحمان (عمارة...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ابی حسن انصاری. صحابی بود. رجوع به عمارهء انصاری (ابن ابی حسن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ابی حفصة، مکنی به ابوروح. محدث بود. رجوع به ابوروح (عمارة بن...) و سیرة عمر بن عبدالعزیز ص 153 و 279 و ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج 2 ص 148 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن احمد (یا محمد یا محمود) مروزی، مکنی به ابومنصور. از شعرای اواخر عهد سامانی و اوایل دورهء غزنوی بود. رجوع به ابومنصور (عمارة بن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن احمر مازنی. صحابی بود. رجوع به عمارة مازنی (ابن احمر...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن أوس بن ثعلبهء انصاری جشمی. صحابی بود. رجوع به عمارهء انصاری (ابن أوس بن ثعلبة...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن أوس بن خالدبن عبیدبن امیة بن عامربن خطمهء انصاری خطمی. صحابی بود. رجوع به عمارهء انصاری (ابن أوس...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن أوس بن زیدبن ثعلبة بن غنم بن مالک بن نجار. صحابی بود. و ابن اثیر گوید که وی همان عمارة بن أوس بن خالدبن امیة انصاری خطمی است، و ابن حجر نیز این نظر را تأیید کرده است. رجوع به عمارهء انصاری (ابن أوس بن خالدبن امیة بن...) و الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5703 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن تمیم قیسی لخمی. از امرای حجاج بن یوسف ثقفی. رجوع به عمارهء قیسی (ابن تمیم...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ثابت انصاری. صحابی بود. رجوع به عمارهء انصاری (ابن ثابت...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ثبیت نسائی. صحابی بود. رجوع به عمارهء نسائی (ابن ثبیت...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن جوین عبدی، مکنی به ابوهارون. محدث و تابعی بود. رجوع به ابوهارون (عمارة بن...) و منتهی الارب شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن حبیب نسائی. صحابی بود. رجوع به عمارهء نسائی شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن حزم بن زیدبن لوذان بن عمروبن عبدعوف بن غنم بن مالک بن نجار نجاری انصاری. صحابی بود. رجوع به عمارهء نجاری شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن حزن بن شیطان. وی صحابی بود. و ابن حجر اخباری از وی نقل میکند. رجوع به الاصابة ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5707 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن حسان. وی از یاران علی بن ابی طالب علیه السلام بود و در محرم سال 36 ه .ق. از جانب حضرت علی (ع) به حکومت کوفه منصوب گشت؛ اما عمارة چون به کوفه رسید شنید که مردم کوفه غیر ابوموسی اشعری، کسی را به امارت قبول ندارند. لذا وی ناچار شد که به مدینه بازگردد. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 524).

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن حمزة بن عبدالمطلب هاشمی. صحابی بود. رجوع به عمارهء هاشمی (ابن حمزة بن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن حمزة بن مالک بن یزیدبن عبدالله، مولای عباس بن عبدالملک. رجوع به عمارة (ابن حمزة بن میمون) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن حمزة بن میمون، از فرزندان عکرمة مولای ابن عباس. نام او در «معجم المؤلفین» بصورت عمارة بن حمزة بن مالک بن یزیدبن عبدالله، مولای عباس بن عبدالملک، و در معجم الادباء به کسر اول آمده است. وی نویسنده و شاعر و شخصی زیرک بود و منصور و مهدی خلفای عباسی او را احترام و اکرام بسیار میکردند. و دربارهء کرم او اخباری عجیب نقل میشود. او در سال 156 ه .ق. والی فارس در خوزستان و در سال 158 ه .ق. عامل خراج در بصره بود. او راست: 1 - دیوان رسائل. 2 - رسالة الخمیس. 3 - الرسالة الماهانیة. (از اعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: ارشاد الاریب ج6 ص3، النجوم الزاهرهء ابن تغری بردی ج2 ص164، ثمارالقلوب ثعالبی ص159، الشعور بالعور، رغبة الاَمل ج8 ص144، معجم المؤلفین ج7 ص268، الفهرست ابن الندیم ج1 ص118، معجم الادباء یاقوت ج15 ص242، معجم الانساب زامباور ص64 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص235.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن حمزة الماهانیة. رجوع به عمارهء ماهانیة شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن خثعمی. در «التجرید» آمده است که او را ذکری میباشد. (از الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5723).

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن راشد. «ابوهریرة» وی را تابعی دانسته است. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم چهارم از حرف عین، ترجمهء شمارهء 6807 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن رَعکزة. صحابی بود. (منتهی الارب).

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن روبهء ثقفی، مکنی به ابوزهرة. صحابی بود. رجوع به عمارهء ثقفی (ابن روبهء...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن رویبة. صحابی بود. در الاصابهء ابن حجر نام پدر او «روبة» آمده است. رجوع به عمارهء ثقفی (ابن روبة...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن زاذان. محدث بود و در عیون الانباء حدیثی از وی نقل شده است. رجوع به عیون الانباء دینوری ج 2 ص 209 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن زعکرهء مازنی، مکنی به ابوعدی. صحابی است. رجوع به عمارهء مازنی شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن زیادبن سفیان بن عبدالله بن ناشب عبسی. ملقب به وهاب و مشهور به دالق. از رؤسا و فرماندهان دورهء جاهلیت. رجوع به عمارهء عبسی شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن زیادبن سکن بن رافع بن امری ءالقیس انصاری. صحابی بود. رجوع به عمارهء انصاری (ابن زیادبن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن شبیب سبائی. صحابی بود. رجوع به عمارهء سبائی شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن شهاب ثوری. صحابی بود. رجوع به عمارهء ثوری شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن صعق بن کعب. «ابن حجر» وی را جزو صحابیانی آورده است که به زیارت پیغمبر اکرم (ص) نائل نشده اند و گوید که نام او در فتوح مسلمین آمده است. و پس از غزوهء یرموک، ابوعبیدة وی را از مرج الصفر به فحل فرستاد. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم سوم از حرف عین، ترجمهء شمارهء 6456 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عامربن مشنج بن اعوربن قشیر قشیری. صحابی بود. رجوع به عمارهء قشیری شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عامر انصاری. صحابی بود. رجوع به عمارهء انصاری (ابن عامر...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عبدالجبار، مکنی به ابوالحسن. محدث بود. رجوع به ابوالحسن (عمارة بن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن صیاد. وی تابعی بود. حمدالله مستوفی مینویسد که او بعد مروان الحمار نماند. رجوع به تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ امیرکبیر ص 255 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عبیدالله خثعمی. صحابی بود. نام پدر او را «عبید» دانسته اند. رجوع به عمارهء خثعمی (ابن عبید...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عبید خثعمی. صحابی بود. رجوع به عمارهء خثعمی شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عتیربن کدام. او را قلعه ای است به سرزمین فارس که به قلعهء عمارة بن عتیر مشهور است. و گاهی آنرا به نام قلعهء ابن عمارة نیز نامند. (از تاج العروس ذیل مادهء ع م ر).

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عقبة بن ابان بن ذکوان بن امیة بن عبدشمس بن عبدمناف قرشی اموی. صحابی و برادر مادری عثمان بن عفان بود. رجوع به عمارهء اموی (ابن عقبة بن ابی معیط ابان بن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عقبة بن ابی معیط ابان بن ابی عمرو ذکوان بن امیة بن عبدشمس بن عبدمناف قرشی اموی. صحابی و برادر مادری عثمان بن عفان بود. رجوع به عمارهء اموی (ابن عقبة بن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عقبة بن حارثهء غفاری. صحابی بود. رجوع به عمارهء غفاری (ابن عقبة بن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عقبة بن عبادبن ملیل غفاری. صحابی بود. نام او را عمارة بن عقبة بن حارثة دانسته اند. رجوع به عمارهء غفاری (ابن عقبة بن حارثة...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عقیل بن بلال بن جریربن عطیهء کلبی یربوعی تمیمی. از شعرای یمامة در قرن سوم هجری. رجوع به عمارهء کلبی شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن علی بن احمد حکمی مَذحجی یمنی شافعی، مکنی به ابومحمد. ملقب به نجم الدین. فقیه و مورخ و شاعر یمن در قرن ششم هجری. رجوع به عمارهء یمنی (ابن علی بن احمد...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عمروبن امیة بن خویلدبن عبدالله بن ایاس بن عبدبن ناشرة بن کعب بن جدی بن ضمرهء ضمری. صحابی بود. رجوع به عمارهء ضمری شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عمروبن حزم نجاری انصاری. تابعی و از شریفان مدینه در قرن اول هجری. رجوع به عمارهء نجاری (ابن عمروبن حزم...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عمیر. تابعی بود. (منتهی الارب). از معاصران مختار ثقفی است و در تاریخ امام یافعی بنقل از ترمذی حکایتی از قول ابن عمارة دربارهء سرانجام عبیداللهبن زیاد و یاران او نقل شده است که در تاریخ حبیب السیر آمده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 142 و عیون الاخبار دینوری ج 2 ص 168 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن عوف عدوانی. از صحابیان بود. رجوع به عمارهء عدوانی (ابن عوف...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن غراب. تابعی بود. (منتهی الارب). او را از بنی حمیر و تابعی دانسته اند. و «ابن حجر» گوید که در سنن ابوداود، حدیث وی به نقل از عمه اش و از عائشه آمده است. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم چهارم از حرف عین، ترجمهء شمارهء 6809 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن غَزیّة. محدث بود. در عیون الاخبار احادیثی از وی نقل شده است. رجوع به عیون الاخبار دینوری ج 1 ص 265 و 304 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن قرص لیثی. صحابی بود. رجوع به عمارهء لیثی (ابن قرص...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن قریط عامری. صحابی بود. رجوع به عمارهء عامری (ابن قریط...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن مالک بن عمروبن بثیرة بن مشنوءبن قشربن تمیم بن عوذمناة بن تاج بن تیم بن اراشة بن عامربن عبیلة بن قسیل بن فران بن بلی. رجوع به عمارهء بلوی شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن محمود (یا محمد یا احمد) مروزی، مکنی به ابومنصور. از شعرای اواخر عهد سامانی و اوایل دورهء غزنوی. رجوع به ابومنصور (عمارة بن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن مخشی. در «التجرید» آمده است که وی از امرای لشکر اسلام بود و در غزوهء یرموک شرکت داشت. (از الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5724). رجوع به عقدالفرید ابن عبدربه ج 3 ص 289 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن مخلدبن حرث انصاری نجاری. صحابی بود. رجوع به عمارهء نجاری (ابن مخلدبن حرث...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن مدرک بن جنادة. صحابی بود. و «ذهبی» ذکر او را کرده است و «ثقفی» نسب وی را نوشته است. (از الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5726).

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن معاذبن زرارة بن عمروبن غنم بن عدی بن حارث بن مرة بن ظفر انصاری ظفری، مکنی به ابونملة. صحابی بود. و نام او را «عمار» دانسته اند. رجوع به عمار انصاری (ابن معاذبن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن وثیمة بن موسی فارسی، مکنی به ابورفاعة. مورخ و محدث مصری است که در جمادی الاَخرهء 289 ه .ق. در آن دیار درگذشت. او را کتاب تاریخی است که بترتیب سنوات آن را نگاشته است. (از اعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: حسن المحاضرهء سیوطی ج1 ص319، کشف الظنون حاجی خلیفه ص280، معجم المؤلفین ج7 ص269 و المنتظم ابن جوزی ج6 ص37. رجوع به ابورفاعة (عمارة بن...) شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ولیدبن سویدبن زیدبن حرام. جدی است از بنی جذام. رجوع به عمارهء جذامی شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن ولیدبن مغیرة بن عبدالله بن عمر بن مخزوم. «ابن فتحون» وی را صحابی دانسته و حدیثی از او روایت میکند و نیز گوید که ولید را هفت پسر بود که سه تن از آنان، یعنی خالد و هشام و عمارة اسلام آوردند. اما «ابن حجر» این قول را رد کرده و گفته است آن سه تن «خالد و هشام و ولید» بوده اند و عمارة در کفر درگذشت، چه قریش وی را بنمایندگی نزد نجاشی فرستاده بودند و او را با نجاشی واقعه ای اتفاق افتاد که به اختلال مشاعر عمارة منجر گردید و سر به بیابان نهاد. (از الاصابهء ابن حجر، قسم چهارم از حرف عین، ترجمهء شمارهء 6811). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 311 و امتاع الاسماع مقریزی ج 1 ص 22 شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) ابن یحیی بن عمارهء حسنی، مکنی به ابوطاهر. ادیب و شاعر قرن ششم هجری. رجوع به عمارهء حسنی شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) بنت عبدالوهاب. رجوع به عمارهء حمصیة شود.

عمارة.

[عُ رَ] (اِخ) بنت نافع بن عمر جمحی. رجوع به عمارهء جمحی شود.

عمارهء اموی.

[عُ رَ یِ اُ مَ] (اِخ) ابن عقبة بن ابی معیط ابان بن ابی عمرو ذکوان بن امیة بن عبد شمس بن عبد مناف قرشی اموی. وی برادر مادری عثمان بن عفان بوده است. و در روز فتح مکه او و دو برادرش ولید و خالد اسلام آورده اند. و «ابن حجر» احادیثی از وی نقل کرده است. عمارة در کوفه اقامت میکرد و «مرزبانی» در معجم الشعراء ابیاتی از او در مدح برادر ناتنی خود، یعنی عثمان بن عفان نقل کرده است که در «الاصابة» مذکور است. رجوع به الاصابة و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 41، تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ امیرکبیر ص 240، امتاع الاسماع مقریزی ج 1 ص 306 و عیون الاخبار دینوری ج 1 ص 313 شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن ابی حسن انصاری. وی صحابی بود. در دو غزوهء بدر و عقبة شرکت داشت. و ابن حجر اخباری از وی نقل کرده است. رجوع به الاصابة شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن أوس بن ثعلبهء انصاری جشمی. صحابی بود. «اموی» بنقل از «ابن اسحاق» می نویسد که این عمارة بن أوس همراه برادرش مالک در یمامه شهید گشت. و ابن حجر گوید که احتمال میرود وی همان عمارة بن أوس بن خالد... انصاری خطمی باشد. رجوع به عمارهء انصاری (ابن أوس بن خالدبن عبید...) شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن أوس بن خالدبن امیة بن عامربن خطمهء انصاری خطمی. وی صحابی بود. «ابن حجر» حدیثی از او روایت کرده و «ذهبی» نام او را عمار... دانسته است. اما «ابن حجر» می نویسد که نام صحیح وی همان عمارة... است. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5702 شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن ثابت انصاری. وی صحابی و برادر خزیمة بن ثابت بود. «ابن حجر» در حدیث از وی روایت کرده است. رجوع به الاصابهء ابن حجر قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5705 شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن حزم بن زیدبن لوذان بن عمروبن عبد عوف بن غنم بن مالک بن نجار نجاری انصاری. صحابی بود. رجوع به عمارهء نجاری (ابن حزم بن...) شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن زیادبن سکن بن رافع بن امری ءالقیس انصاری. وی صحابی بود و برخی شهادت او را در غزوهء احد و بعضی در غزوهء بدر دانسته اند. اما «ابن اسحاق» مینویسد که در غزوهء احد پنج تن از مسلمانان در هنگام حمله به کفار، شهید گشتند که از جملهء آنان زیادبن سکن را یاد کرده اند. و برخی گویند که وی عمارة بن زیادبن سکن بوده است و پس از مجروح شدن، پیغمبر اکرم (ص) سر وی را بر دامن گرفت تا درگذشت. رجوع به الاصابة و امتاع الاسماع ج 1 ص132 شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن عامر انصاری. وی صحابی بود. «ابن صاعدة» با چند واسطه حدیثی از وی روایت کرده است. رجوع به الاصابة شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن عمروبن حزم نجاری انصاری. تابعی و از شریفان مدینه در قرن اول هجری بود. رجوع به عمارهء نجاری (ابن عمروبن حزم...) شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن مخلدبن حرث انصاری نجاری. صحابی بود. رجوع به عمارهء نجاری (ابن مخلدبن حرث...) شود.

عمارهء انصاری.

[عُ رَ یِ اَ] (اِخ) ابن معاذبن زرارة بن عمروبن غنم بن عدی بن حارثة بن مرة بن ظفر انصاری ظفری، مکنی به ابونملة. صحابی بود. نام او را «عمار» دانسته اند. رجوع به عمار انصاری (ابن معاذبن...) شود.

عمارهء بلوی.

[عُ رَ یِ بَلْ] (اِخ) (بنی...) نام بطنی است. (از تاج العروس) (از معجم قبائل العرب). «ابن اثیر» دربارهء این بطن چنین نویسد: عماری منسوب است به عمارة بن مالک بن عمروبن بثیرة بن مشنوءبن قشربن تمیم بن عوذمناة بن تاج بن تیم بن اراشة بن عامربن عبیلة بن قسیل بن فران بن بلی، بطنی از بلی است، و از آنان است: مجدربن زیادبن عمروبن زمزمة بن عمروبن عمارهء بلوی که هم پیمان انصار بود و در غزوهء بدر شرکت داشت. رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب شود.

عمارهء تمیمی.

[عُ رَ یِ تَ] (اِخ) ابن عقیل بن بلال بن جریربن عطیهء کلبی یربوعی تمیمی. از شعرای یمامة در قرن سوم هجری. رجوع به عمارهء کلبی شود.

عمارهء ثقفی.

[عُ رَ یِ ثَ قَ] (اِخ) ابن روبهء ثقفی، مکنی به ابوزهرة. وی صحابی بود. در کوفه سکونت داشت و او را دو حدیث است. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5710 شود. نام پدر او در منتهی الارب «رویبة» آمده است.

عمارهء ثوری.

[عُ رَ یِ ثَ] (اِخ) ابن شهاب ثوری. وی صحابی بود. از جانب علی (ع) حاکم کوفه شده بود. (از الاصابة).

عمارهء جذامی.

[عُ رَ یِ جُ] (اِخ) ابن ولیدبن سُوَیدبن زیدبن حَرام بن جذام، جدی است از بنی جذام. و فرزندان او در شرق مصر ساکن شدند و به «بنی عمارة» مشهور گشتند. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: سبائک الذهب ص 45، نهایة الارب قلقشندی ص 300 و معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج 2 ص 822.

عمارهء جشمی.

[عُ رَ یِ جُ شَ] (اِخ) ابن أوس بن ثعلبهء انصاری جشمی. صحابی بود. رجوع به عمارهء انصاری (ابن أوس بن ثعلبة...) شود.

عمارهء جمحی.

[عُ رَ یِ جُ مَ] (اِخ) بنت نافع بن عمر جمحی. محدث بود. (از تاج العروس). رجوع به اعلام النساء عمر رضا کحالة چ 2 ج 3 ص 343 شود.

عمارهء حسنی.

[عُ رَ یِ حَ سَ] (اِخ) ابن یحیی بن عمارهء حسنی، مکنی به ابوطاهر. ادیب و شاعر و عالم به لغت عرب و به علم فرائض در قرن ششم هجری. او را دیوان شعری است. (معجم المؤلفین از عنوان الدرایهء غبرینی ص23).

عمارهء حکمی.

[عُ رَ یِ حَ کَ] (اِخ) ابن علی بن احمد حکمی مَذحجی یمنی شافعی، مکنی به ابومحمد و ملقب به نجم الدین. فقیه و شاعر یمن در قرن ششم هجری. رجوع به عمارهء یمنی شافعی (ابن علی بن احمد...) شود.

عمارهء حمصیة.

[عُ رَ یِ حِ صی یَ] (اِخ)بنت عبدالوهاب. محدث بود. و فرزندش احمدبن نصر از او روایت دارد. (از تاج العروس). رجوع به اعلام النساء عمر رضا کحالة چ 2 ج 3 ص 343 شود.

عمارهء خثعمی.

[عُ رَ یِ خَ عَ] (اِخ) ابن عبید خثعمی. نام او را «عمار» و نام پدر او را «عبیدالله» نیز آورده اند. وی صحابی بود. برخی او را از اهل شام دانسته اند و حدیثی از او روایت کنند، اما «ابن حجر» آن را رد کرده و وی را تابعی میداند که از یک تن صحابی از قبیلهء خثعم حدیث کرده است. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم اول از حرف عین، ترجمهء شمارهء 5717، و قسم چهارم از حرف عین ترجمهء شمارهء 6808 شود.

عمارهء خطمی.

[عُ رَ یِ خَ] (اِخ) ابن أوس بن خالدبن عبیدبن امیة بن عامربن خطمهء انصاری خطمی. صحابی بود. رجوع به عمارهء انصاری (ابن أوس بن...) شود.

عمارهء خولانی.

[عُ رَ یِ خَ] (اِخ) مکنی به ابوعنبة. صحابی است و بدو قبله نماز کرده است. رجوع به ابوعنبة شود.

عمارهء سبائی.

[عُ رَ یِ سَ] (اِخ) ابن شبیب سبائی. نام او را «عمار» نیز گفته اند. وی صحابی بود، ولی حدیثی از او روایت نشده و «ابوعمر» درگذشت او را در سال 50 ه .ق. دانسته است. (از الاصابة). برخی نام پدر او را «حبیب» و بعضی «ثبیت» نوشته و لقب وی را «نسائی» دانسته اند. اما «ابن حجر» آن را رد کرده است. رجوع به عمارهء نسائی (ابن ثبیت...) و (ابن حبیب...) شود. و در منتهی الارب آمده است که «عمارة بن شبیب» صحابی بود. سیوطی در حسن المحاضرة ج 1 ص100 بنقل از تجرید مینویسد که وی وارد مصر شد و ابوعبدالرحمان شیبانی جیلی از او روایت کرد.

عمارهء شافعی.

[عُ رَ یِ فِ] (اِخ) ابن علی بن احمد حکمی مذحجی یمنی شافعی، مکنی به ابومحمد و ملقب به نجم الدین. فقیه و مورخ و شاعر یمن در قرن ششم هجری. رجوع به عمارهء یمنی (ابن علی بن احمد...) شود.

عمارهء ضمری.

[عُ رَ یِ ضَ] (اِخ) ابن عمروبن امیة بن خویلدبن عبدالله بن ایاس بن عبدبن ناشرة بن کعب بن جدی بن ضمرهء ضمری. «ابن حجر» گوید که نام او را جزء صحابه ندیده است، ولی «طبری» مینویسد که عمروبن عاص در سال پانزدهم هجری در اوایل خلافت خلیفهء دوم، عمارة را والی رملة کرد. و چون رسم بر این بود که فقط صحابیان را به ولایت انتخاب میکردند، لذا «ابن فتحون» وی را از صحابه دانسته است. رجوع به الاصابة و عیون الاخبار دینوری ج 1 ص 37 شود.

عمارهء ظفری.

[عُ رَ یِ ظَ فَ] (اِخ) ابن معاذبن زرارة بن عمروبن غنم بن عدی بن حارث بن مرة بن ظفر انصاری ظفری، مکنی به ابونملة. صحابی بود. نام او را «عمار» دانسته اند. رجوع به عمار انصاری (ابن معاذبن...) شود.

عمارهء عامری.

[عُ رَ یِ مِ] (اِخ) ابن قریط عامری. نام او را «عمرو» نیز ذکر کرده اند. و «ابن حجر» وی را جزو صحابیانی آورده است که به زیارت پیغمبر اکرم (ص) نائل نشدند. و گوید که او در اسلام خویش ثابت قدم بوده است. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم سوم از حرف عین، ترجمهء شمارهء 6459 شود.

عمارهء عبدی.

[عُ رَ یِ عَ] (اِخ) ابن جوین عبدی، مکنی به ابوهارون. محدث و تابعی بود. رجوع به ابوهارون (عمارة بن...) و منتهی الارب شود.

عمارهء عبسی.

[عُ رَ یِ عَ] (اِخ) ابن سفیان بن عبدالله ناشب عبسی. ملقب به وهاب و مشهور به دالق. از رؤسا و فرماندهان لشکر در دورهء جاهلیت. وی از توانگران و سخاوتمندان بشمار می رفت و بر خویش فرض کرده بود که نالهء اسیری را در تاریکی شب نشنود مگر به کمک وی بشتابد و او را از بند برهاند. وی سه برادر به نامهای ربیع و قیس و انس داشت که هر کدام به نوبهء خود در آن عهد رئیس و فرمانده بودند. عمارة به دست شرحاف بن مثلم ضبی به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عمارهء عدوانی.

[عُ رَ یِ عَدْ] (اِخ) ابن عوف عدوانی. «ابن حجر» وی را از صحابیانی دانسته است که به زیارت پیغمبر اکرم (ص) نائل نشدند. و گوید که وی کاهن بود و در حدود دویست و پنجاه سال عمر کرد و تا خلافت خلیفهء دوم در قید حیات بود. ابن حجر ابیاتی به وی نسبت داده است. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم سوم از حرف عین ترجمهء شمارهء 6457 شود.

عمارهء غفاری.

[عُ رَ یِ غِ] (اِخ) ابن عقبة بن حارثهء غفاری. صحابی بود. «ابن عبدالبر» بنقل از «ابن اسحاق» وی را جزء کسانی آورده است که در غزوهء خیبر شهید گشتند، اما در «المغازی» ابن اسحاق آمده است که در غزوهء خیبر شخصی یهودی که با عمارة می جنگید به قتل رسید نه خود عمارة. و «طبری» نام آن یهودی را «ذیال» نوشته و نسب عمارة را چنین آورده است: «عمارة بن عقبة بن عبادبن ملیل». (از الاصابة).

عمارهء فارسی.

[عُ رَ یِ] (اِخ) ابن وثیمة بن موسی فارسی، مکنی به ابورفاعة. مورخ و محدث مصری در قرن سوم هجری. رجوع به ابورفاعة (عمارة بن وثیمة...) و عمارة (ابن وثیمة بن موسی...) شود.

عمارهء قرشی.

[عُ رَ یِ قُ رَ] (اِخ) ابن عقبة بن ابی معیط ابان بن ابی عمرو ذکوان بن امیة بن عبدشمس بن عبدمناف قرشی اموی. صحابی است و برادر مادری عثمان بن عفان. رجوع به عمارهء اموی (ابن عقبة بن...) شود.

عمارهء قشیری.

[عُ رَ یِ قُ شَ] (اِخ) ابن عامربن مشنّج بن أعوربن قشیر قشیری. وی صحابی بود و «محمدبن زکریا علائی» او را جزء صحابیانی که از بنی قشیر بوده اند، آورده است. (از الاصابة ج3 ص276).

عمارهء قیسی.

[عُ رَ یِ قَ] (اِخ) ابن تمیم قیسی لخمی. وی از نزدیکان حجاج بن یوسف ثقفی بود. چون عبدالرحمان اشعث در جنگ سختی که بین او و سپاهیان مهلب و حجاج، در میان بُست و رُخَّد در سیستان درگرفت شکست خورد؛ به نزد زنبیل در زابلستان پناهنده شد. و چون این خبر به حجاج بن یوسف رسید، در سال 85 ه .ق. عمارة بن تمیم قیسی را نزد زنبیل فرستاد. عمارة با وعده های بسیار زنبیل را راضی ساخت که عبدالرحمان اشعث را در اختیار وی گذارد، اما عبدالرحمان با حیله ای خود را از بام بزیر افکند و درگذشت. و عمارة سر او را از تن جدا کرد و نزد حجاج فرستاد. سپس خود از جانب حجاج به امیری سیستان منصوب گشت، اما پس از چندی به امر عبدالملک معزول گشت و مسمع بن مالک بجای او بنشست. (از تاریخ سیستان چ بهار صص117-118). رجوع به کتاب البلدان یعقوبی چ لیدن (ضمیمهء اعلاق النفیسهء ابن رستة) ص283، کامل التواریخ ابن اثیر ج4 صص186-187 و حبیب السیر چ خیام ج2 ص156 شود.

عمارهء کلبی.

[عُ رَ یِ کَ] (اِخ) ابن عقیل بن بلال بن جریربن عطیهء کلبی یربوعی تمیمی. وی اهل یمامة و از نوادگان جریر شاعر بود و در سال 182 ه .ق. متولد شد. او ساکن بادیهء بصره بود و خلفای بنی عباس را دیدار میکرد و مورد اکرام آنان واقع میگشت و تا عهد الواثق بالله عباسی در قید حیات بود و در اواخر عمر بینایی خود را از دست بداد. عماره شاعری فصیح و توانا بود و نحویان بصره از لغات و زبان او استفاده میکردند و سرانجام در سال 239 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عمارهء لخمی.

[عُ رَ یِ لَ] (اِخ) ابن تمیم قیسی لخمی. از امرای حجاج بن یوسف ثقفی. رجوع به عمارهء قیسی (ابن تمیم...) شود.

عمارهء لیثی.

[عُ رَ یِ لَ] (اِخ) ابن قرص لیثی. صحابی بود و «مغلطای» نام او را بدین صورت آورده است. اما «ابن حجر» گوید که نام او «عبادة» میباشد نه «عمارة». رجوع به الاصابة شود.

عمارهء مازنی.

[عُ رَ یِ زِ] (اِخ) ابن احمر مازنی. وی از صحابیانی بود که در بصره سکنی گزیدند. «ابن حجر» حدیثی از او روایت کرده است. رجوع به الاصابة شود.

عمارهء مازنی.

[عُ رَ یِ زِ] (اِخ) ابن زعکرهء مازنی، مکنی به ابوعدی. وی صحابی بود. و «ابن سعد» وی را از کسانی داند که در فتح مکه شرکت داشتند. برخی گویند که وی ساکن شام گشت. و «ذهبی» نام او را «عماربن عکرمة...» نوشته است، اما «ابن حجر» گوید که نام صحیح او همان «عمارة بن زعکرة...» است. رجوع به الاصابة شود.

عمارهء ماهانیة.

[عُ رَ یِ نی یَ] (اِخ) ابن حمزة الماهانیة. صاحب رساله ای است که ابن الندیم آن را یکی از پنج کتابی دانسته است که همه کس بر خوبی آن همداستانند. (از الفهرست ابن الندیم).

عمار همدانی.

[عَمْ ما رِ هَ] (اِخ) ابن ابی سلامة بن عبدالله بن عمران بن رأس بن دالان همدانی دالانی. تابعی بود. و او ادراکی است. وی در غزوات علی علیه السلام شرکت داشت و همراه حسین بن علی (ع) در طف شهید گشت. (از الاصابة).

عمارهء مذحجی.

[عُ رَ یِ مَ حِ] (اِخ) ابن علی بن احمد حکمی مذحجی یمنی شافعی، مکنی به ابومحمد و ملقب به نجم الدین. فقیه و مورخ و شاعر یمن در قرن ششم هجری. رجوع به عمارهء یمنی (ابن علی بن احمد...) شود.

عمارهء مروزی.

[عُ رَ یِ مَرْ وَ] (اِخ) ابن محمد (یا احمد یا محمود) مروزی، مکنی به ابومنصور. از شعرای اواخر عهد سامانی و اوایل دورهء غزنوی. رجوع به ابومنصور (عمارة بن...) شود.

عمارهء مصری.

[عُ رَ یِ مِ] (اِخ) ابن حسن علی بن زیدان بن احمد حکمی یمانی مصری، مکنی به ابومحمد و ملقب به نجم الدین. شاعر و مورخ قرن ششم هجری در یمن. رجوع به عمارهء یمنی (ابن علی بن احمد...) شود.

عمارهء نجاری.

[عُ رَ یِ نَجْ جا] (اِخ) ابن حزم بن زیدبن لوذان بن عمروبن عبدعوف بن غنم بن مالک بن نجار نجاری انصاری. وی صحابی بود و در غزوهء عقبة و غزوهء بدر شرکت داشت. و در روز فتح مکه رایت بنی النجار را حمل میکرد. او در سال 13 ه .ق. در یمامة شهید گشت. اما «ذهبی» مینویسد که عمارة بن حزم در اواخر عمر بینایی خویش را از دست بداد و تا عهد خلافت معاویه در قید حیات بود. «ابن حجر» چند حدیث از وی روایت کرده است. (از الاصابه).

عمارهء نجاری.

[عُ رَ یِ نَجْ جا] (اِخ) ابن عمروبن حزم نجاری انصاری. وی تابعی و از بزرگان و شریفان مدینه بود و از یاران بزرگ عبدالله زبیر به شمار میرفت و در جنگهای وی با بنی مروان شرکت داشت. و در سال 73 ه .ق. در همان روزی که زبیر کشته شد وی نیز بقتل رسید و سر او همراه سر عبدالله زبیر و عبدالله بن صفوان به مدینه و از آنجا به شام نزد عبدالملک بن مروان فرستاده شد. (الاعلام زرکلی از تاریخ ابن اثیر ج 4 ص 138، تاریخ الاسلام ذهبی ج 3 ص115 و تهذیب التهذیب ج7 ص420).

عمارهء نجاری.

[عُ رَ یِ نَجْ جا] (اِخ) ابن مخلدبن حرث انصاری نجاری. صحابی بود و «موسی بن عقبة» وی را از شهدای غزوهء احد دانسته است، اما «ابن اسحاق» عامربن مخلد را جزء کسانی که در غزوهء احد شهید گشته یاد میکند و میگوید که وی در غزوهء بدر نیز شرکت داشت. و بنظر میرسد که این دو تن یکی باشند. (از الاصابة).

عمارهء نسائی.

[عُ رَ یِ نَ] (اِخ) ابن ثبیت نسائی. «ابوعلی بکری» وی را صحابی دانسته است، اما «ابن حجر» می نویسد که نام پدر او «شبیب» است نه ثبیت. و وی را همان عمارهء سبائی (ابن شبیب...) دانسته است. رجوع به الاصابهء ابن حجر، قسم چهارم از حرف عین، ترجمهء شمارهء 6806 شود.

عمارهء نسائی.

[عُ رَ یِ نَ] (اِخ) ابن حبیب نسائی. «ابن فتحون» وی را از صحابیان دانسته است، اما «ابن حجر» گوید که نام پدر او «شبیب» است نه حبیب و وی را همان عمارهء سبائی (ابن شبیب) دانسته است.

عمارهء هاشمی.

[عُ رَ یِ شِ] (اِخ) ابن حمزة بن عبدالمطلب هاشمی. صحابی بود. «ابوعمر» گوید که عمارة بن حمزة و برادرش یعلی، هنگام وفات پیغمبر اکرم (ص) سنین اندکی داشتند و روایتی از آنان بخاطر ندارم. و «ابن حجر» مینویسد که عمارة بزرگترین فرزند حمزه بود. و برخی گویند که «عمارة» نام دختر حمزه بوده است. (از الاصابة).

عماره یربوعی.

[عُ رَ یِ یَ] (اِخ) ابن عقیل بن بلال بن جریربن عطیهء کلبی یربوعی تمیمی. از شعرای یمامة در قرن سوم هجری. رجوع به عمارهء کلبی شود.

عمارهء یمنی.

[عُ رَ یِ یَ مَ] (اِخ) ابن علی بن احمد حکمی مذحجی یمنی شافعی، مکنی به ابومحمد و ملقب به نجم الدین. فقیه و عالم به علم فرائض و مورخ و شاعر یمن در قرن ششم هجری بود. نام او در الذریعة بصورت «عمارة بن حسن بن علی بن زیدان بن احمد حکمی یمانی مصری» آمده است. اصل وی از شهر مرطان در وادی السباع یمن بود و در سال 515 ه .ق. در تهامه متولد شد. و در سال 531 ه .ق. به زبید سفر کرد و نزد دانشمندان آنجا به تلمذ پرداخت. سپس به تجارت اشتغال ورزید و به عدن مسافرت کرد و از آنجا به مکه و سپس به مصر رفت و پس از چندی به زبید بازگشت. در سال 550 ه .ق. «قاسم بن هشام» امیر مکه وی را به رسالت نزد «طلائع بن رزیک» وزیر خلیفهء فاطمی فرستاد. عماره در مصر مورد احترام و اکرام فاطمیان قرار گرفت از این رو وی آنها را مدح بسیار کرده است. و سرانجام پس از سقوط دولت فاطمیان به دست صلاح الدین ایوبی، با صلاح الدین از در مخالفت درآمد و با هفت تن از بزرگان مصر توطئه ای به مخالفت با صلاح الدین ترتیب داد که باعث دستگیری وی و یارانش گردید و منجر به اعدام عماره در 26 شعبان سال 569 ه .ق. شد. او راست: 1 - اخبار الوزراء المصریین. 2 - اخبارالیمن یا تاریخ الیمن. 3 - دیوان شعر. 4 - شکایة المتکلم و نکایة المتألم. 5 - المفید فی اخبار الملوک بزبید. 6 - النکت العصریة فی أخبار الدیار المصریة که بنظر میرسد همان «اخبار الوزراء المصریین» باشد. (از الاعلام زرکلی).

عماری.

[عَمْ ما / عَ] (از ع، اِ) آنچه بر پشت پیل نهند و در آن نشینند و آن منسوب است به «عمار» واضع آن. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). صندوق مانندی که برای نشستن سوار آن را بر روی پشت شتر و فیل میگذارند و آن را محمل و هودج هم گویند. و در عربی با تشدید میم است و منسوب به «عمار» که نام اول سازندهء آن بود. و بیشتر عَمّاریة استعمال می شده. (از فرهنگ نظام). حوضهء چوبی که بر پشت فیل بندند، و این بمنزلهء کجاوه و محمل باشد بر پشت استر. (بهار عجم). هودج مانندی که بر پشت فیل بندند، مانند کجاوه و محمل که بر پشت استر و اشتر بندند. (ناظم الاطباء). و از لفظ «عماری دار» که کنایه از ساربان است، مستفاد میشود که عماری بمعنای «محمل» نیز آمده است. (آنندراج) :
ز گوهر یمن گشته افروخته
عماری یک اندر دگر دوخته.فردوسی.
عماری به پشت هیونان مست
چنان چون بود ساز و آیین ببست.
فردوسی.
عماری و بالای هودج بساخت
یکی مهد تا ماه را درنشاخت.فردوسی.
بیاورد پس خسرو خسته دل
پرستنده سیصد، عماری چهل.فردوسی.
عماری بماه نو آراسته
پس پشت او اندرون خواسته.فردوسی.(1)
با شیر ژیان روز شکار آن بنماید
کز بیم شود نرمتر از پیل عماری.فرخی.
باد خزانی ز ابر پیلان کرده ست
از پی آن تا ترا کشند عماری.فرخی.
بندگان تو با عماری و مهد
خادمان تو با کلاه و کمر.فرخی.
بانگ صلوات خلق از دور پدید آید
کز دور پدید آید از پیل تو عماری.(2)
منوچهری.
بوستان بانا امروز به بستان بُده ای
زیر آن گلبن چون سبز عماری شده ای.
منوچهری.
گر زآنکه خسروان را مهدی بود بر اشتر
خنیاگران او را پیل است بر عماری.
منوچهری.
بدین شهر دروازه ها شد منقش
از آسیب و از کوس چتر و عماری.زینبی.
سعد را به عماری اندر به سیستان فرستاد. (تاریخ سیستان). احمد بیرون شد... سوی کرکوری اندر عماری و سرهنگان با او و غلام او تگین با او بود اندر عماری، و یاران او بازگشتند و استر را پی کردند. (تاریخ سیستان).
پس آنگه بود چون شاهانه آیین
فرستادش عماریهای زرین.
(ویس و رامین).
کوتوال قلعهء کوهتیز با پیاده ای سیصد تمام سلاح با او نشاندند، حرمها را در عماریها و حاشیت را بر استران و خران. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 67). از بلخ حرکت کرد [ خواجه احمد ] و در راه هرچند پیل با عماری و استر با مهد بود با خواجه، وی بر تختی می نشست. (تاریخ بیهقی ص 246). لشکر بر سلاح و برگستوان و جامه های دیبای گوناگون با عماریها و سلاحها و بدو رویه بایستادند. (تاریخ بیهقی ص 290). فزون از صد شتر در زیر بار او، و او در عماری نشسته بود. (منتخب قابوسنامه ص 21).
ایا دیده تا روز شبهای تاری
بر این تخت سخت این مدور عماری.
ناصرخسرو.
نز عماری من آمدم بیرون
نه بدیده ست روی من مادر.مسعودسعد.
تا که عروس دولتت یافت عماری از فلک
بهر عماریش کند ابلق گیتی استری.
خاقانی.
ز پی عماری تو چه روان کنیم مرکب
چو رکیب تو روان شد، چه محل روان ما را.
خاقانی.
حد قدم مپرس که هرگز نیامده ست
در کوچهء حدوث عماری کبریا.
خاقانی.
جمعی را فرستادند و او را در عماری نهاده به قهندز نقل کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 51). او را در عماری بر صوب ترکستان بردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 90). درپوشید ردای ردی و درآمد در عماری بلاء. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 450).
لیلی چو ستاره در عماری
مجنون چو فلک به پرده داری.نظامی.
گل چون رخ لیلی از عماری
بیرون زده سر به تاجداری.نظامی.
پریرویی است شیرین در عماری
پرند او شکر در پرده داری.نظامی.
سلیمان است گویی در عماری
که بر باد صبا تختش روان است.
سعدی (بدایع).
ز جا برخاست با صد بیقراری
چو مه بنشست در شبگون عماری.
میرخسرو (از آنندراج).
بر گوهر غم کشد عماری
بر مرکب خون کند سواری.
شیخ ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).
توحید تو هرکه راند بی قیل
بر مورچه زد عماری فیل.
شیخ ابوالفیض فیاضی.
چشم بهار مثلت لیلی وشی ندیده
گلشن به دوش گیرد چون گل عماری تو.
محسن تأثیر (از آنندراج).
شدم از صحاری من اندر عماری
و قد صرت حقاً سعیدالعواقب.
(منسوب به حسن متکلم).
- عماری یکی؛ دو کس که در یک محمل نشینند، مانند: خانه یکی. (از آنندراج).
|| تابوت. (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از بهار عجم). تابوت حمل مرده. (فرهنگ نظام). تابوت بزرگ با سقف، و سقف آن هلالی باشد، و خاص سلاطین و بزرگان از علماء و ارکان باشد. تخت روان. (یادداشت مرحوم دهخدا). تخت روان مانندی که تابوت مرده را در آن گذاشته بر دوش کشند. (ناظم الاطباء) :
به آب سرشکم بشویید تن
بسازیدم از برگ نسرین کفن
گل اندر عماری من گسترید
عماریم چون غنچهء گل برید.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
(1) - علاوه بر شواهد فوق، این کلمه بارها در شاهنامهء فردوسی بکار رفته است.
(2) - در فارسی در این شاهد مشدد آمده است.

عماری.

[عَ] (اِخ) نام شمشیر ابرهة بن صباح حمیری است. (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

عماری.

[] (اِخ) نام بطنی است که در شهر جرابلس بسر برند. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة از عشائرالشام).

عماری.

[عِ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. دارای 151 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

عماری.

[عَمْ ما] (اِخ) ابومحمدبن ابی عمروبن ابی الحسن عماری. بزرگ خاندان عماری در بیهق است. رجوع به عماریان بیهق و عماری (عبدالرحمان بن ابی عمرو احمدبن...) شود.

عماری.

[عَمْ ما] (اِخ) احمدبن محمد بن عیسی عماری. وی استاد و شیخ «ابن جمیع» بوده است. (از تاج العروس).

عماری.

[عَمْ ما] (اِخ) عبدالرحمان بن ابی عمرو احمدبن محمد بن اسحاق بن ابراهیم بن عماربن یحیی بن عباس انصاری خزرجی عماری، مکنی به ابومحمد و از فرزندان قیس بن سعدبن عبادة است. او از اهالی نیشابور و حافظ و عالمی ثقه بود. و نزد ابوالعباس محمد بن اسحاق ضیعی و ابوعلی حامدبن محمد الرفا هروی در عراق و حجاز حدیث شنید. و در سال 394 ه .ق. در سن پنجاه وهفت سالگی درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب سمعانی ج 2 ص 150). رجوع به تاج العروس شود. این شخص ظاهراً همان بزرگ خاندان عماریان بیهق است که ابن فندق از آنان نام برده است. رجوع به عماریان بیهق شود.

عماری.

[عَمْ ما] (اِخ) نام او عبدالواحدبن احمد عماری عدل می باشد. وی استاد و شیخ ابن الصابونی بوده است. (از تاج العروس).

عماری.

[عَمْ ما] (اِخ) علی بن حسن عماری، مکنی به ابوالحسن و از خاندان عماری در بیهق است. رجوع به عماریان بیهق شود.

عماری.

[عَمْ ما] (اِخ) علی. ملقب به بهاءالدین و از خاندان عماری در بیهق است. رجوع به عماریان بیهق شود.

عماری.

[عَمْ ما] (اِخ) محمد بن ابی الحسن علی بن حسن عماری. ملقب به نجم الدین. وی از خاندان عماری در بیهق است. رجوع به عماریان بیهق شود.

عماری.

[عَمْ ما] (اِخ) محمد بن عبدالستار کردری عماری حنفی. ملقب به شمس الائمة است. وی از فقهای مشهور بوده است. (از تاج العروس).

عمار یاسر.

[عَمْ ما رِ سِ] (اِخ) عماربن یاسربن عامربن مالک بن کنانة بن قیس بن حصین بن وذیم کنانی مذحجی عنسی قحطانی. صحابی مشهور پیغمبر اکرم (ص) است که در ادبیات فارسی اغلب بصورت «عمار یاسر»، یعنی بصورت اضافهء بنوت به کار برده میشود. رجوع به عمار کنانی (ابن یاسربن...) شود.

عمار یاسر.

[عَمْ ما رِ سِ] (اِخ) (شیخ...) بدلیسی. وی از شاگردان شیخ ابوالنجیب سهروردی بود و نجم الدین کبری مدتی از او کسب فیض کرده است. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا چ 2 ج 2 ص 1013). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 3 ص 36 و رجال حبیب السیر ص 2 شود.

عماریان بیهق.

[عَمْ ما نِ بَ هَ] (اِخ)خاندانی از بزرگان بیهق بوده اند و نسب آنها از ابومحمدبن ابی عمروبن ابی الحسن عماری است. و او از نسل عبادهء خزرجی که سید خزرج و از صحابهء رسول اکرم (ص) بوده است، میباشد(1). این خاندان اص در نیشابور ساکن بوده اند و آنگاه بعضی از اولاد ابومحمد عماری به بیهق کوچ کردند. و ابومحمد عماری در ذیحجهء سال 394 ه .ق. در سن پنجاه سالگی درگذشت. و از جمله اولاد او ابوالحسن علی بن حسن عماری است که او را با حاکم امام ابوسعد محسن بن محمد کرامة که صاحب تصانیف بود، اتصال مصاهرت افتاد. و پس از او نجم الدین محمد بن ابی الحسن علی بن حسن عماری بود که در اعمال و اشغال سلطانیان وارد شد و ثروتی هنگفت گرد آورد و در روز پنج شنبه سوم ربیع الثانی سال 549 ه .ق. در مزینان به قتل رسید. و بعد از او بهاءالدین علی عماری و چند دختر بوده اند. جد این عماریان را، عماربن یحیی خزرجی گفته اند. (از تاریخ بیهق ابن فندق چ احمد بهمنیار ص 124).
(1) - راجع به احوال این شخص رجوع به عماری (عبدالرحمان بن ابی عمرو احمدبن...) شود.

عماری دار.

[عَ] (نف مرکب) دارندهء عماری. که عماری دارد. که عماری از جایی به جائی برد. کنایه از ساربان است. (از آنندراج). رجوع به عماری شود :
عماری دار لیلی را که مهد ماه در حکم است
خدایا در دل اندازش که بر مجنون گذار آرد.
حافظ.

عماریس.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عُمروس. رجوع به عُمروس شود.

عماریط.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عُمروط. رجوع به عُمروط شود.

عماری کش.

[عَ کَ / کِ] (نف مرکب)کشندهء عماری. که عماری را از سویی به سویی و از جایی به جایی برد. ساربان. عماری دار. (از آنندراج). کجاوه کش. رجوع به عماری شود :
ببستند اسپان جنگی در اوی
هم اشتر عماری کش و راه جوی.فردوسی.
ده و دو هزار اشتر بارکش
عماری کشان ششصد و شصت و شش.
فردوسی.
در عمارت نشست با دل خوش
ماه در موکبش عماری کش.نظامی.
عماری و اشتر به هرای زر
عماری کشان جمله زرین کمر.نظامی.
عماری کش نور خورشید باش
نه ترک عماری بر امید باش.نظامی.

عمارین.

[] (اِخ) نام فرقه ای از هِلسة که یکی از عشایر کرک است. (از معجم قبائل العرب از تاریخ شرقی الاردن تألیف بیک ص 352).

عمارین.

[] (اِخ) ابن عجلان. نام یکی از عشایر جبارات در بیرالسبع است. این عشیره دارای هشتادویک خانوار و 622 تن جمعیت است. به افخاذ ذیل تقسیم میشود: فوایدة، رویتبیة، مذاکیر، حلیسات. (از معجم قبائل العرب از القضاء بین البدو تألیف عارف ص 31، و تاریخ بیرالسبع و قبائلها تألیف عارف ص 150).

عماریة.

[عَ ری یَ /عَمْ ما یَ] (ع اِ) هودجی که در آن نشینند. (از اقرب الموارد). ج، عماریات : فأخرج رأسه من العماریة و علیه مطرف خزّ ذووجهین. (عیون أخبارالرضا).رجوع به عماری شود.

عماریة.

[عَمْ ما ری یَ] (اِخ) نام فرقه ای است از فرق فَطحیّة که آن از فرق شیعه است. و عماریة اصحاب عماربن موسی ساباطی میباشند. (از خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص 260).

عماریة.

[عَمْ ما ری یَ] (اِخ) قریه ای است در یمامة ازآنِ عبدالله بن دؤل. (از معجم البلدان یاقوت) (از تاج العروس) (از متن اللغة). و مؤلف منتهی الارب آن را به تخفیف یاء ضبط کرده است.

عماریة.

[] (اِخ) نام بطنی است از ذوی منصور، از معقل در مغرب أقصی. ریاست این بطن با فرزندان مظفربن ثابت بن مخلف بن عمران بوده است. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة از تاریخ ابن خلدون ج 6 ص 67).

عماس.

[عَ] (ع مص) سخت گردیدن و سیاه و تاریک گشتن روز. عَماسة. عَمس. عَمَس. عُموس. عُموسة. (از تاج العروس) (از متن اللغة). رجوع به عماسة، عمس، عموس و عموسة شود. || (ص) جنگ سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). حرب عماس؛ جنگ شدید و سخت. (از لسان العرب). || روز تاریک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). یوم عماس؛ روز تاریک. (از لسان العرب). || شب نیک تاریک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از متن اللغة) (از اقرب الموارد). لیلة عماس؛ شب تاریک. (از لسان العرب). || کار دشوار بی سروپای. (از منتهی الارب). کار دشوار بی سروته. (ناظم الاطباء). امر عماس؛ کار دشوار و تاریک که ندانند از کجا راه بدان برند. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عَمس. عموس. مُعمَّس. (لسان العرب) (تاج العروس). رجوع به عموس و معمس شود. || هرچه بدان راهی نباشد. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). ج، عُمس، عُمُس. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (متن اللغة) (اقرب الموارد). || شیر بیشهء درشت اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسد عماس؛ شیر سخت و شدید. (از لسان العرب) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || داهیه و زیرک. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || (اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عماس.

[عِ] (اِخ) روز سوم از ایام جنگ قادسیه را «یوم عماس» میگفتند. و یاقوت حموی مینویسد: معلوم نیست که آن نام موضعی است یا مشتق از کلمهء «عمس» مقلوب «معس» است. رجوع به معجم البلدان شود.

عماسا.

[ماسْ سا] (اِخ) معنای لغوی آن در قاموس کتاب مقدس «گوسفند» ذکر شده است و سپس مینویسد که نام دو تن بود. یکی عماسا پسر ثیرا و ابی جایل که در کناة آبشالوم شراکت میداشت و سردار لشکرش بود و سرانجام به دست یوآب سپهسالار داود به قتل رسید، و دیگری «عماسا» رئیس «افرائیمی» پسر «حدلای» که در سلطنت «احاز» ریاست می داشت. رجوع به قاموس کتاب مقدس شود.

عماسة.

[عَ سَ] (ع مص) سخت گردیدن و سیاه و تاریک گشتن روز. عَمس. عَمَس. عُموس. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عَماس. عُموسة. (تاج العروس) (متن اللغة). رجوع به عماس، عمس، عموس و عموسة شود.

عماشیش.

[عَ] (ع اِ) جِ عُمشوش. خوشه ای که همه یا بعضی از آن را خورده باشند. رجوع به عمشوش شود.

عماشیه.

[عَ شی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب (از بلوک عنافجه) بخش مرکزی شهرستان اهواز. دارای 185 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کارون تأمین می شود. محصول آن غلات است. این آبادی از دو محل به نام عماشیهء یک و عماشیهء دو تشکیل شده است. ساکنان آن از طایفهء بنی صمیمی لویمی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

عماص.

[عَ] (ع ص) روز نیک تاریک. (منتهی الارب). روز سخت و شب نیک تاریک. (ناظم الاطباء). یوم عماص بمعنای یوم عماس است. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). رجوع به عَماس شود. ج، عُمص، عُمُص. (ناظم الاطباء).

عماضج.

[عُ ضِ] (ع ص) درشت و سخت از اسب و شتر. عَمضَج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

عماعم.

[عَ عِ] (ع اِ) جِ عَمّ. گروه بسیار و گروه متفرق و پراکنده. رجوع به عَمّ شود.

عماق.

[عِ] (ع ص، اِ) جِ عَمیق و عَمیقة. رجوع به عمیق و عمیقة شود.

عماق.

[عِ](1) (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از لسان العرب) (از معجم البلدان). وادیی است. (از تاج العروس).
(1) - این کلمه در معجم البلدان به فتح اول، و در لسان العرب و تاج العروس و منتهی الارب به کسر آن ضبط شده است.

عماقریب.

[عَمْ ما قَ] (از ع، ق مرکب) (از: عن، حرف جر + ما، زائد + قریب) در زمان کمی. در این نزدیکی. بزودی. (ناظم الاطباء).

عماقلیل.

[عَمْ ما قَ] (از ع، ق مرکب) از آن کمتر. (دستورالادب نطنزی).

عماقة.

[عَ قَ] (ع مص) ژرف شدن. (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (ترجمان البلاغهء جرجانی). ژرف و عمیق شدن. (از ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || دور شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (ترجمان البلاغهء جرجانی). دور گردیدن. (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). دورتک و دراز گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عُمق. رجوع به عمق شود.

عماقیة.

[عَ یَ] (ع اِ) گیاه یا نوعی از درخت است در زمین حجاز و تهامة که عِمقی نامند. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). رجوع به عِمقی شود.

عماکر.

[عَ کِ] (اِخ) از قرای سخان است در یمن. (از معجم البلدان).

عمال.

[عَمْ ما] (ع ص) شخص پرکار و ادامه دهندهء عمل و کار. (از متن اللغة).

عمال.

[عُمْ ما] (ع ص، اِ) جِ عامِل. رجوع به عامل شود. حکام. (ناظم الاطباء). آنان که در دیوان یا دستگاهی به کاری گمارده شده اند. تحصیل داران و کسانی که مالیات و خراج دیوانی را از رعیت می ستانند. (ناظم الاطباء). کلمهء عمال را که خود جمع است، بر طبق تداول قدیم در حکم مفرد گرفته و به الف و نون علامت جمع فارسی، جمع بسته اند. اما چون از این تداول همگان را آگاهی نبوده است، صاحب غیاث اللغات و به تبع او صاحب آنندراج شرحی بر خطای این جمع نوشته اند که ذی نقل میشود، و طبعاً این گفته استوار نیست: «... و آنچه بعضی «عمالان» نویسند خطاست، چه صیغهء جمع را باز بطور فارسی جمع کردن چه حاجت، و این را بر لفظ «حوران» قیاس نباید کرد، چرا که عمالان در نظم ثقات واقع نشده و در نثر اعتبار نشاید» - انتهی : و ایشان را [ میر خراسان ] ملک مشرق خوانند و اندر همه خراسان عمال او باشند. (حدود العالم). «اخسیکت» قصبهء فرغانه است و مستقر امیر است و عمال. (حدود العالم).
کشوری خالی نخواهد بود از عمال او
ور همیدون هفت کشور هفتصد کشور شود.
فرخی.
تا گیتی و تا عامل و میر است به گیتی
تو میر ملک باش و ترا میران عمال.فرخی.
بنده به خلیفتی وی برود و به نام وی خطبه کند و یک ماهی به ری باشد تا عمال بر کار شوند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 399). از عمال بوالحسن سیدی و بوسعید غسان و عبدالرزاق مستوفی را درخواست. (تاریخ بیهقی ص 400). عمال شهر را که خوانده بود، می آیند و مالها ستده می آید و حاجب بزرگ و لشکرها به هرات رسیدند. (تاریخ بیهقی ص531).
خداوندا مرا معزول کردی
سرانجام همه عمال عزل است
به توقیع تو ایمن بودم از عزل
ندانستم که توقیع تو هزل است.
(از ترجمان البلاغهء رادویانی).
اگر مثال باشد تا عمال بعضی را در قبض و تصرف خود گیرند. (کلیله و دمنه).
همیشه تا فلک برشده ز روی مثل
بود چو دیوان وز هفت اختران عمال.
سوزنی.
عمال و معتمدان او در انبارهای غله باز کردند و غله ها بریختند و بر فقرا و مساکین صرف کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 330). جریدهء بقایای اموال بر اعمال و عمال عرض کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 344). سلطان مثال فرستاد و عمال خراسان را به حضرت خواند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 364). نسخجات محاسبات عمال و مؤدیان حساب دیوانی کل ولایات از بیگلربیگیان و حکام و سلاطین و... محاسبه مشخص، و مفاصا حساب میدهند. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 6). مفروغ نمودن محاسبات کل عمال ممالک محروسه، از وزراء و متصدیان و... شغل مختص مقرب الحضرت مشارالیه [ ناظر دفترخانهء همایون اعلی ]است. (تذکرة الملوک ص 36). از اجناس انفاد و وزراء و عمال و کرکیراقان، صدیک قیمت. (تذکرة الملوک ص62). رجوع به همان کتاب ص 17، 22، 29، 30، 41، 44، 45، 46، 47، 50، 51، 52، 53، 57، 58، 61، 63، 68 و 69 شود.
- عمال دیوانی؛ در تداول قدیم، آنان که در دیوان یا دستگاه دولت کار میکنند : کل عمال دیوانی از وزراء و مستأجران و ضابطان و متصدیان و مباشران مالیات دیوانی را به پای حساب می آورد [ داروغهء دفترخانه ] که مقرب الحضرة ناظر دفترخانه تفریغ و تصحیح محاسبهء ایشان نماید. (تذکرة الملوک ص 36).

عمالا.

[] (اِ) جنگ و خصومت به زبان ماوراءالنهر. (یادداشت مرحوم دهخدا از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

عمالجة.

[] (اِخ) نام فرقه ای است از ولدة، در جبل سمعان، از نواحی حلب. این فرقه دارای بیست خیمه باشند. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة).

عمالق.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عِملاق. رجوع به عملاق شود. || (اِخ) قومی باستانی از عرب بائدة. رجوع به عمالقة شود.

عمالقة.

[عَ لِ قَ] (ع اِ) جِ عِملاق. رجوع به عملاق شود. || (اِخ). عَمالیق. بنوعِملیق. بنوعِملاق. قومی از عرب بائده، و از فرزندان عملیق (عملاق) ابن لاوَذبن اِرَم بن سام بن نوح بودند. آنان امتی بودند بزرگ با قامتی دراز و با تنومندی. و طبری گوید: اممی از این قوم در بلاد پراکندند و از این قوم است اهل عمان و بحرین و حجاز و ملوک عراق و الجزیرة و جبابرهء شام و فراعنهء مصر. (از صبح الاعشی ج 1 ص 313). عمالقه قومی باستانی و ساکن شمال حجاز بودند و در عهد فراعنه مصر را گشودند و در بین سالهای 2213 تا 1703 ق.م. در آن کشور فرمانروایی میکردند. و آن چنان بود که در سال 2213 ق.م. گروهی از این قوم از راه کانال سوئز و یا دریای احمر وارد مصر شدند و اندک اندک بر تعداد آنان افزوده گشت و در فرصتی مناسب بر سلاطین آن دیار حمله کردند و خود حکومتی تشکیل دادند و نخستین سلطان آنان «سلاطیس» بود. سرانجام در سال 1703 ق.م. دیگر بار مصریان بر آنان غلبه کردند و ناچار به جزیرة العرب برگشتند و در یمن و حجاز و دیگر مناطق این جزیره دولتهایی تأسیس کردند. (از دائرة المعارف فرید وجدی). و رجوع به فهرست ترجمهء مقدمهء ابن خلدون شود. و برخی از مورخان جدید میگویند سامیهایی که در بابل دولت تشکیل دادند (دولت حمورایی) همین عمالقه بودند. و نیز آنها بوده اند که به مصر رفته و دولت موسوم به دولت شبانان را در آنجا برپا کردند. همچنین جبارانی که در عهد عتیق مذکور است که با یوشع جنگ کردند شعبه ای از همین عمالقه بودند، چه در روایات عرب نیز هست که عمالقه به شام رفته اند. (از تاریخ اسلام علی اکبر فیاض چ 1 ص 13). و برخی آنان را همان جبابره ای دانند که در عهد موسی علیه السلام در شام بودند. (از لسان العرب و تاج العروس و متن اللغة). و رجوع به مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص263، التیجان ص406، تاریخ طبری ج1 ص 140 و ج 2 ص 112، ابوالهول قال لی تألیف حافظ رمضان پاشا ص 122، معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة ج2 ص823، قلب جزیرة العرب فؤادحمزه ص 216، معجم البلدان یاقوت حموی ج 4 ص 1028، الصحاح جوهری ج 2 ص 110، صبح الاعشی قلقشندی ج 1 ص 313، الاخبار القدیمة عن الحوادث القدیمة تألیف ابوالفداء ص 395، منتخبات فی أخبار الیمن ص 77، نهایة الارب قلقشندی، نهایة الارب نوبری ج2 ص292 وفهرست ترجمهء مقدمهء ابن خلدون.

عمالة.

[عَ لَ] (ع مص) نیک کارکن و هوشیار گردیدن شتر و امثال آن. (از ناظم الاطباء)(1). عَمَل. رجوع به عمل شود. || (اِ) مزد کارکن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اجرت عمل. (ناظم الاطباء). اجرت کاری که انجام شده است. (از لسان العرب). اجرت کار و عمل. (از تاج العروس). عُملة. عِمالة. عُمالة. رجوع به عملة و عمالة شود. || علاوه بر مزد. (ناظم الاطباء). || کار و عمل ماده شتر. || نجابت ماده شتر. (از اقرب الموارد).
(1) - این مصدر فقط در فرهنگ ناظم الاطباء آمده است و در سایر فرهنگها ذکری از آن دیده نشد.

عمالة.

[عِ لَ] (ع اِ) مزد کارکن و اجرت عمل. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عُملة. عَمالة. عُمالة. رجوع به عملة و عمالة شود. || روزی و رزق کارگر. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عُمالة. رجوع به عُمالة شود. || حرفه و شغل عامل و حاکم و والی. (از اقرب الموارد). || علاوه بر مزد. (ناظم الاطباء).

عمالة.

[عُ لَ] (ع اِ) مزد کارکن و اجرت عمل. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). عُملة. عَمالة. عِمالة. رجوع عملة و عمالة شود. || روزی و رزق کارگر در مقابل کاری که به عهدهء او گذارده اند. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). || علاوه بر مزد. (ناظم الاطباء).

عمالة.

[عَمْ ما لَ] (ع ص) زیرک و باهوش در مورد شتر و نظایر آن. (از تاج العروس) (از ذیل اقرب الموارد از اساس) (از متن اللغة).

عمالی.

[] (اِخ) (حمیدهء...) وی مفتی مالکیان در الجزایر بود و در سال 1293 ه .ق. درگذشت. او را تألیفاتی در امر قضا میباشد. (از معجم المؤلفین).

عمالیق.

[عَ] (ع اِ) جِ عِملاق. رجوع به عملاق شود. || (اِخ) عمالقه. بنوعِملیق. بنوعِملاق. قومی باستانی از عرب بائده. رجوع به عمالقة شود.

عمام.

[عِ] (ع اِ) جِ عِمامة. رجوع به عمامة شود.

عمامرة.

[عَ مِ رَ] (اِخ) نام عشیره ای است در ناحیهء بنی عبید، در منطقهء عجلون. اصل آنان از کرک است. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة از تاریخ شرقی الاردن و قبائلها تألیف بیک ص 268).

عمامرة.

[عَ مِ رَ] (اِخ) نام یکی از عشایر ناحیهء علویان، در سوریه است. (از معجم قبائل العرب از تاریخ العلویین تألیف طویل ص 350).

عمامة.

[عِ مَ] (ع اِ) زره خود که در زیر قلنسوه پوشند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مِغفَر. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || خود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بَیضة و خود. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || دستار سر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). از پوششهای سر، و مشهور است. (از لسان العرب). آنچه بر سر پیچند. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). دستار. (دهار). سرپایان. مندیل. دولبند. نَصیف. صَوقَعة. ج، عَمائم، عِمام. عمامه دارای رنگهای مختلفی است، از قبیل سیاه و سفید و سبز و شیرشکری و غیره که هر کدام اختصاص به طبقه ای معین دارد. و معمو در زبان فارسی «عمامه» را بر دستار روحانیون اطلاق کنند. و بستن آن نیز بطور صحیح، فنی بود و اشخاصی بودند که حرفهء آنها عمامه پیچی بود و از این راه ارتزاق میکردند. کلمهء عمامه را در این معنی فارسی زبانان عَمّامه تلفظ کنند : از شوش جامه و عمامهء خز خیزد. (حدودالعالم).
بستد عمامه های خز سبز ضیمران
بشکست حقه های زر و در میوه دار.
منوچهری.
قبای سقلاطون بغدادی بود سپیدی سپید سخت خرد نقش پیدا و عمامهء قصب بزرگ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 150). سلطان محمود گفت: مردی کافی است، اما بالا و عمامهء او را دوست ندارم. (تاریخ بیهقی ص 373). این عمامه که دست بستهء ماست باید به این بستگی به دست ناصردین آید و وی بر سر نهد. (تاریخ بیهقی ص 377).
مرا بر سر عمامهء خز ادکن
بزد دست زمان خوش خوش به صابون.
ناصرخسرو.
بزرگ نیست و نه دانا بنزد او مگر آنک
عمامه قصب و اسب و سیم و زر دارد.
ناصرخسرو.
بر این بلند منبر از بهر قال و قیل
از بهر قیل و قال و عمامه و ردا شده ست.
ناصرخسرو.
گر بعمامه کسی سروریی یافته ست
پس شه مرغان سزد هدهد رنگین سلب.
اثیر اخسیکتی.
گر عمامه دیگری بندد رواست
لیکن استنجا به دست خود کنند.
خاقانی.
اطلس برنگ آتش و اصل عمامه از نی
ابرش چو باد نیسان، تندی بسان تندر.
خاقانی.
خورشید بر عمامهء او برفشانده تاج
برجیس بر رداش فدا کرده طیلسان.
خاقانی.
دستار من وقایهء جان شد و عمامهء من دربند کمند بماند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
بر رسم عرب عمامه دربست
با او به شراب و رود بنشست.نظامی.
از عمامه کمند کردندش
درکشیدند و بند کردندش.نظامی.
فلک را داده سروش سبزپوشی
عمامش باد را عنبرفروشی.نظامی.
یک فقیهی ژنده ها برچیده بود
در عمامه یْ خویش درپیچیده بود.مولوی.
وز دمشقی عمامه برباییم
افسر از فرق گنبد دوار.نظام قاری.
بر فرق آن عمامه ثعبان و دست موسی
بر جیب پهلوی آن هاروت و چاه بابل.
نظام قاری.
خامهء مشکین عمامه در تبیین سلسله نسب بزرگوار شاه سپهراقتدار شروع نمود. (تاریخ حبیب السیر چ طهران جزء چهارم از ج 3 ص 323).
مخور صائب فریب فضل از عمامهء زاهد
که در گنبد ز بی مغزی صدا بسیار می پیچد.
صائب تبریزی.
کار با عمامه و قطر شکم افتاده است
خم درین مجلس بزرگیها به افلاطون کند.
صائب تبریزی.
تا ازین بعد چه از پرده برآید کامروز
دور پرواری عمامه و قطر شکم است.
صائب تبریزی.
استعمام، اشتیاذ؛ عمامه بر سر بستن. (ناظم الاطباء). اعتصاب؛ عمامه بر سر نهادن. اعتمار؛ عمامه و جز آن بر سر بستن. اعتمام؛ عمامه بستن. اقتعاط؛ عمامه بستن بی درآوردن آن زیر زنخ. عمامه بستن بی تحت الحنک. تحنک؛ عمامه را از زیر زنخ برآوردن. (از منتهی الارب). تختمة؛ عمامه بندی. (ناظم الاطباء). تشوذ؛ عمامه بر سر بستن خویشتن را. (آنندراج). تعمم؛ عمامه بر سر بستن. (منتهی الارب). تعمیم؛ عمامه پوشانیدن. (ناظم الاطباء). تکویر؛ پیچیدن دستار بر سر. (منتهی الارب). عمامه بر سر بستن. تلحی؛ عمامه به زیر حنک درآورده، بستن. (آنندراج). تلفم؛ عمامه بستن مرد بر دهان بشکل نقاب، چنانکه تا به نوک بینی برسد. (ناظم الاطباء). تهریة؛ زرد گردانیدن جامه و عمامه را. قَفد؛ عمامه بستن بی شمله. کَور؛ پیچیدن عمامه بر دور سر. (از ناظم الاطباء). لَوث؛ دستار پیچیدن. (منتهی الارب). عمامه پیچیدن. مُعمَّم؛ عمامه بر سر گذاشته. (ناظم الاطباء). عمامه بسر. عمامه بسته.
أرخی عمامته؛ عمامهء خود را سست و نرم گردانید، کنایه از مأمون و مرفه الحال شدن است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).
- اهل عمامه؛ آنکه عمامه بر سر گذارد. روحانی :
وز مال شاه و میر چو نومید شد دلم
زی اهل طیلسان و عمامه و ردا شدم.
ناصرخسرو.
به روایت ابوشامه و بعضی دیگر از اهل عمامه، صد و چهل و شش هزار کس از کافران به تیغ جهاد مسلمانان به قتل رسیدند. (حبیب السیر چ طهران ص 404).
- عمامه آرائی؛ کنایه از اهل فضل و مشایخ گشتن. (از آنندراج) :
یکی صد گشت ثقل زاهد از عمامه آرایی
که بر دلها ز لفظ پوچ میگردد گران معنی.
صائب (از آنندراج).
- عمامه افکندن؛ برداشتن عمامه از سر. عمامه از سر دور کردن. بر زمین زدن یا افکندن دستار و عمامه، و آن نشانهء اظهار تأثر و اندوه از واقعه ای ناگوار باشد :
چون دید پدر به حال فرزند
آهی بزد و عمامه بفکند.نظامی.
- عمامه ای؛ آنکه عمامه بر سر نهد، در مقابل «کلاهی». عمامه بسر. دستاربند.
- عمامه بستن؛ پیچیدن عمامه بنحو مطلوب.
- عمامهء بسته؛ عمامه ای که پیچیده باشند و آمادهء بر سر گذاشتن باشد : عمامهء بسته خادم پیش برد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 378).
- نخ عمامه ای؛ قسمی گلولهء نخ که بصورت عمامه می پیچند بر آن در مقابل قرقره و سیگارت است.
-امثال: عمامه گذاشت تا کله بردارد. (امثال و حکم دهخدا).
|| چوبهای بهم بسته که بدان از دریا و نهر عبور نمایند. عامه. عامة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). رجوع به عامَة و عامَّة شود. || قحطی و خشکسالی. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از ذیل اقرب الموارد) (از متن اللغة). || قیامت و رستاخیز، چون در آن روز مرگ جمیع مردم را فرامی گیرد. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

عمامیت.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عِمّیت. رجوع به عِمّیت شود.

عمان.

[عَمْ ما] (اِ) جِ عَمّ به سیاق فارسی. برادران پدر. رجوع به عَمّ شود : تا اعیان معتمدان حشم آن جانب کریم و عمان و برادران و فرزندان... به مجلس خان حاضر آیند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 211). پارسازاده ای را نعمت بی کران از ترکهء عمان به دست افتاد. (گلستان سعدی، باب هفتم).

عمان.

[عُ](1) (اِخ) مَزون. نام شهری است عربی بر ساحل بحر یمن و هند. و آن در اقلیم اول واقع بوده، طول آن سی وچهار درجه و سی دقیقه، و عرضش نوزده درجه و چهل وپنج دقیقه است. این شهر در مشرق هَجَر قرار دارد و مشتمل بر بلاد بسیاری است. نخل و زراعت آن بسیار است و گرمای شدید آن زبانزد مردم میباشد. بیشتر مردمان این ناحیه در روزگار ما (اوایل قرن هفتم هجری) خوارج اباضیه هستند و مذهب خویش را کتمان نکنند، چنانکه اهل بحرین که در نزدیکی آنها واقع است، همگی روافض سبائیه بوده و نیز مذهب خویش را پنهان ندارند. اما دربارهء وجه تسمیهء آن «زجاجی» گوید که این شهر منسوب به «عمان بن ابراهیم خلیل» است. و «ابن الکلبی» آن را منسوب به «عمان بن سبأبن یفثان بن ابراهیم خلیل الرحمان» دانسته است(2). و ابن ابی الشیبة در کتاب خود، «عمان» را که در حدیث حوض آمده است، ظاهراً همین شهر دانسته است. (از معجم البلدان یاقوت). عمان شهری است عظیم [ به عربستان ] بر کران دریا و اندر وی بازرگان بسیارند و بارکدهء همهء جهان است و هیچ شهری نیست اندر جهان که اندر وی بازرگانان توانگرتر از آنجا بود. و همهء جهازهای مشرق و مغرب و جنوب و شمال بدین شهر افتد و از اینجا به جایها ببرند. (حدود العالم چ دانشگاه ص 169). و رجوع به لسان العرب و تاج العروس و اقرب الموارد و متن اللغة شود. وضع فعلی این ناحیه که در جنوب شرقی جزیرة العرب واقع است، چنین میباشد: از شمال محدود است به خلیج بصره، از مغرب به خلیج عمان، از جنوب به بحر عرب و از مشرق به عربستان سعودی. مجموع مساحت آن 88هزار میل مربع است. جمعیت آن در سال 1333 ه .ش. در حدود یک میلیون تن بوده است. قسمت ساحلی آن دشت، و قسمت داخلی آن تپه ماهور است. تقسیمات سیاسی آن بدین قرار است: 1 - هفت شیخ نشین واقع در سواحل شمالی، به نامهای: شارقة (شارجة)، کلبا، رأس الخیمة، ام القوین، عجمان، دبی، ابی ظبی و فجیرة. این شیخ نشینها تحت الحمایهء دولت بریتانیا میباشند و مجموع مساحت آنها شش هزار میل مربع میباشد و دارای هشتادهزار سکنه است. اهالی آن به استخراج مروارید، شکار ماهی و کشتی سازی اشتغال دارند. 2 - سلطنت نشین مسقط، شامل باقی ساحل می باشد. محصول آن خرما و انار است و از صادرات آن ماهی است. و بیشتر تجارت این منطقه با کشور هندوستان میباشد. این قسمت که بیش از دیگر نواحی به «عمان» مشهور است مابین خلیج عمان و شیخ نشینهای تحت الحمایه و ربع خالی و حضرموت و دریای عمان قرار دارد. مساحت آن در حدود 212هزار کیلومتر مربع، و جمعیت آن 550هزار تن است. پایتخت آن مسقط میباشد و شهرهای مهم آن عبارتند از: مرباط، صور و صُحار. 3 - امام نشین عمان، کشوری است مستقل داخل منطقهء عمان و از مغرب با کشور عربستان سعودی هم مرز میباشد. و دولت بریتانیا هنوز نتوانسته است در این منطقه نفوذ یابد. پایتخت آن شهر نزوی است و اهالی آن در تربیت شتر مهارت دارند. (از الموسوعة العربیه و المنجد). و رجوع به مزون شود :
گر خصمش امیر مصر گردد
کو را عدن و عمان ببینم.خاقانی.
گاو عنبرفکن از طوس به دست آرم لیک
بحر اخضر نه به عمان، به خراسان یابم.
خاقانی.
ز گنجه فتح خوزستان که کرده ست
ز عمان تا به اصفاهان که خورده ست؟
نظامی.
دیبای روم و شرب مصر و جواهر بحرین و آبنوس عمان و عاج هندوستان... (ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص 53).
-امثال: در و یا گهر به عمان بردن؛ کنایه از کار بیهوده انجام دادن است، نظیر: زیره به کرمان بردن :
نظم گهر گیر تو گفته خود سربسر
کس گهر از بهر سود باز به عمان برد!
جمال الدین اصفهانی (دیوان چ وحید دستگردی ص86).
(1) - عمان در تداول عامهء فارسی زبانان به غلط با میم مشدد تلفظ میشود.
(2) - و رجوع به «عمان بن قحطان» شود.

عمان.

[عَمْ ما] (اِخ) شهری است در طرف شام که قصبهء «بلقاء» بود. و «عمان» را در حدیث حوض غالباً همین شهر دانسته اند. و گویند که شهر دقیانوس همین عمان است و کهف و رقیم در نزدیکی آن قرار دارد و نزد اهل شهر مشهور است. «ابوعبدالله محمد بن احمد بشاری» در مورد عمان گوید: آن در کنار بادیه قرار گرفته و دارای قری و مزارع است و رستاق و قرای آن «بلقاء» است. این شهر مرکز حبوب و انعام میباشد و نهرها و آسیاهای آبی بسیار دارد. و جامع و مسجدی ظریف در قسمت بازار آن واقع است که صحن آن مانند مکه موزاییک با کاشی میباشد. قصر جالوت بر کوهی که بر این شهر مشرف است قرار دارد. و در این شهر قبر «أوریاء» نبی علیه السلام واقع گشته که بر آن مسجدی بنا شده و مَلْعَب سلیمان بن داود علیه السلام نیز بدانجا است. نرخ ارزاق در این شهر ارزان است و میوه های آن فراوان میباشد. ولی مردمان آن جاهل و راههای آن صعب العبورند. (از معجم البلدان یاقوت). و رجوع به لسان العرب و تاج العروس و اقرب الموارد و متن اللغة شود. این شهر اکنون پایتخت کشور اردن هاشمی است. در دامنهء کوه قرار گرفته و از مراکز مهم تجارتی میباشد. عمان در پایان جنگ بین المللی اول عبارت از قریه ای کوچک بود که چرکسها در آن می زیستند، ولی از زمان تشکیل دولت اردن و انتخاب آن به پایتختی، شروع به آبادی و عمران کرد. جمعیت آن در سال 1333 ه .ش. هشتادهزار تن بوده است. (از الموسوعة العربیة).

عمان.

[عُ](1) (اِخ) (بحر...) دریایی است در قارهء آسیا و در جنوب ایران که امتداد دریای هند بطرف شمال میباشد، و از راه تنگهء هرمز به خلیج فارس می پیوندد. این دریا بین سواحل جزیرة العرب و ایران و پاکستان و هندوستان قرار دارد. و قسمت شمالی آن را که بین ایران و عمان واقع است «خلیج عمان» نامند. بنادر مهم ایران که در ساحل این دریا قرار دارد عبارت است از: جاسک، چاه بهار، گواتر، کلاک و تیز. (از المنجد و جغرافیای طبیعی کیهان ص 112). برای اطلاع از وضع قدیمی این دریا رجوع به نزهة القلوب ص 233 شود. این دریا چون در جنوب ایران قرار دارد از قدیم در زبان فارسی، مثالی برای هر نوع دریا گردیده است :
ز خون دشمن او شد به بحر مغرب جوش
فکند تیغ یمانیش رخش در عمان
به بحر عمان زآن رخش صاف شد لؤلؤ
به بحر مغرب زآن جوش سرخ شد مرجان.
عنصری.
چو به دریا نه صدف ماند و نه در
زحمت ساحل عمان چه کنم.خاقانی.
از سحاب فضل و اشک حاج و آب شعر من
برگها را برکه های بحر عمان دیده اند.
خاقانی.
قطره که ودیعت صدف شد
لؤلؤ گردد به بحر عمان.خاقانی.
ز دریای عمان برآمد کسی
سفر کرده هامون و دریا بسی.
سعدی (بوستان).
-امثال: قطره به عمان بردن؛ کنایه از کار بیهوده انجام دادن است، نظیر: زیره به کرمان بردن :
حبه ای را جانب کان چون برم
قطره ای را سوی عمان چون برم.مولوی.
بضاعت من و بازار علم و حکمت او
مثال قطره و دجله ست و دجله و عمان.
سعدی.
لایق نبود قطره به عمان بردن
خار و خس صحرا به گلستان بردن
اما چه توان که رسم موران باشد
پای ملخی نزد سلیمان بردن.
؟ (امثال و حکم دهخدا، ذیل پای ملخ...).
(1) - در تداول عامهء فارسی زبانان غالباً به تشدید میم تلفظ میشود.

عمان.

[عُ](1) (اِخ) (خلیج...) خلیجی است واقع در قسمت شمالی دریای عمان، مابین ایران و عمان. رجوع به عمان (بحر...) شود.
(1) - در تداول عامهء فارسی زبانان غالباً به تشدید میم تلفظ میشود.

عمان.

[عُ](1) (اِخ) (دیر...) دیری است در نواحی حلب. معنای آن در لغت سریانی «دیر جماعت» باشد. و حمدان بن عبدالرحیم حلبی، و ابوفراس بن ابی الفرج بُزاعی دربارهء آن ابیاتی دارند که در معجم البلدان مذکور است. رجوع به معجم البلدان یاقوت شود. دیر عمان از اعمال حلب است. (از متن اللغة). دیر عمان از اعمال حلب و معنای آن «دیر شیخ» باشد. (از تاج العروس).
(1) - در تاج العروس به ضم اول (بر وزن غراب) و در معجم البلدان به فتح اول و تخفیف ثانی ضبط شده است.

عمان.

[عَمْ ما] (اِخ) دهی است از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان. دارای 860 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

عمان.

[عُ] (اِخ) ابن قحطان. بر طبق نوشتهء مورخان عرب، در موقع تفرق فرزندان نوح، قحطان به یمن آمد و پادشاه شد و پس از او پسرش «یعرب» به پادشاهی رسید و یعرب در موقع سلطنت خود، نواحی را به برادران خویش داد از جمله عمان را به عمان بن قحطان و حضرموت را به حضرموت بن قحطان. (از تاریخ اسلام تألیف فیاض ص 19).

عمان بلقاء .

[عَمْ ما نِ بَ] (اِخ) شهر «عمان» است که در شام در ناحیهء بلقاء واقع میباشد. رجوع به عَمّان شود.

عمان سامانی.

[عَمْ ما نِ سا] (اِخ) میرزا نوراللهبن میرزا عبدالله بن عبدالوهاب چهارمحالی اصفهانی. ملقب به تاج الشعراء و مشهور به عمان سامانی. وی از اهالی قریهء «سامان» است که آن از قرای چهارمحال خاک بختیاری میباشد. وی در سال 1264 ه .ق. متولد شد و در شب سه شنبه دوازدهم شوال سال 1322 ه .ق. درگذشت و در وادی السلام نجف دفن شد. او را دیوانی است به نام «گنجینهء اسرار» که در هند و در ایران به چاپ رسیده است. (از الذریعه). رجوع به «احوال و اشعار رودکی» ج 1 ص 314 شود.

عمانوئیل.

[] (اِخ) بمعنای خدا با ماست. و آن نام پسری است که در ایام اشعیای نبی تولد یافت. و رمزاً اشاره به آن عمانوئیل است که در انجیل متی وارد گشته. (از قاموس کتاب مقدس).

عمانویل شماع.

[؟ شَمْ ما] (اِخ)مخلصی. وی کشیش بود و در سال 1202 ه .ق. در دمیاط از اعمال مصر درگذشت. او راست: قطف الازهار فی علم الذمة و الاسرار. (از معجم المؤلفین).

عمانی.

[عَمْ ما] (ص نسبی) منسوب است به عمان که جایی است در شام و آن همان شهر بلقاء است. (از انساب سمعانی) (از اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر). رجوع به عَمّان شود.

عمانی.

[عُ](1) (ص نسبی) منسوب است به عمان که از بلاد بحری است در پایین بصره. (از انساب سمعانی) (از اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر). منسوب به عمان که در دریای هند و جنوب شرقی جزیرة العرب قرار دارد. رجوع به عُمان شود.
- لیموی عمانی؛ لیموترشی است که از سرزمین عمان آرند، و ریزتر و نازکتر و لطیف تر از لیموی سایر نواحی است.
(1) - این لغت در تداول عامهء فارسی زبانان به تشدید میم نیز تلفظ میشود.

عمانی.

[عُ] (ص نسبی) منسوب به دریای عمان. رجوع به عمان (بحر...) شود.
- درّ عمانی؛ دری که از دریای عمان صید شود و در نیکی شهرت دارد.

عمانی.

[عُ] (اِ) مروارید رصاصی که تیره گون باشد. (از جواهرنامهء شیخ عطار).

عمانی.

[عَمْ ما] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش گلوبندی شهرستان لار. دارای 332 تن سکنه. آب آن از چاه و باران تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

عمانی.

[عُ] (اِخ) ابزون بن مهبرد(1) عمانی کافی مجوسی، مکنی به ابوعلی. از شعرای اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری بود که در سال 430 ه .ق. درگذشت. او را دیوان شعری است که محمد بن احمد مشهور به ابوالحاجب آن را جمع آوری کرده است. رجوع به ابوعلی (ابزون بن...) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج 1 ص 131، الوافی صفدی ج 5 ص 103، کشف الظنون حاجی خلیفه ص 772 و معجم البلدان حموی.
(1) - در معجم البلدان: مهنبرذ، و در کشف الظنون: مهمرد.

عمانی.

[عَمْ ما] (اِخ) اسلم بن محمد بن سلامة بن عبدالله بن عبدالرحمان کنانی عمانی، مکنی به ابودفافة. محدث بود. اصل وی از عمان است و وارد دمشق شد و در آنجا از عطاءبن سائب بن احمدبن حفص عمانی مخزومی، و محمد بن هارون بن بکار، و عبدالله بن محمد بن جعفر قزوینی قاضی روایت کرد. ابوالحسین رازی و ابوبکر احمدبن صافی تنیسی از وی روایت کردند. وفات او را در سال 324 و یا 325 ه .ق. گفته اند. (از معجم البلدان).

عمانی.

[عُ] (اِخ) جاعدبن خمیس بن مبارک خروصی عمانی. ادیب و شاعر بود و در سال 1230 ه .ق. درگذشت. او راست: دلائل الاعجاز. وی اشعاری نیز دارد. (از معجم المؤلفین).

عمانی.

[عُ] (اِخ) حسن بن علی بن ابی عقیل عمانی. ملقب به حذاء و معروف به عمانی و ابن عقیل و ابن ابی عقیل، مکنی به ابومحمد. از بزرگان امامیه و متکلمان شیعهء اثناعشری قرن چهارم هجری. رجوع به «ابن ابی عقیل» و «حسن عمانی» و مآخذ ذیل شود: ریحانة الادب ج 5 ص 234، أمل الاَمل، هدیة الاحباب ص 46 و روضات الجنات ص168.

عمانی.

[عُ] (اِخ) حسن بن علی بن سعید عمانی، مکنی به ابومحمد. وی مقری بود و پس از سال 500 ه .ق. ساکن مصر گشت. او راست: 1 - المرشد. 2 - الوقف و الابتداء. (از معجم المؤلفین از طبقات القراء ابن جزری ج 1 ص 223).

عمانی.

[عُ] (اِخ) داودبن عفان عمانی. محدث بود و از انس بن مالک و غیره روایت کرده است. (از معجم البلدان).

عمانی.

[عُ] (اِخ) غطریف عمانی، مکنی به ابوهارون. محدث بود و از ابوالشعثاء و ابن عباس روایت کرده است. و حکم بن أبان عدنی (عبدی) از وی روایت کند. (از معجم البلدان) (از اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر ج 2 ص 151). رجوع به ابوهارون (الغطریف...) شود.

عمانی.

[عُ] (اِخ) قریش بن حیان عجلی عمانی، مکنی به ابوبکر. محدث بود. و اصل او از عمان بوده، سپس در بصره مسکن گزید. وی از ثابت بنانی روایت آورده و شعبة و بصریان از او روایت کرده اند. (از معجم البلدان) (از اللباب فی تهذیب الانساب سمعانی ج2 ص 151).

عمانی.

[عُ] (اِخ) محمد بن ذؤیب تمیمی نهشلی، مکنی به ابوالعباس و مشهور به عمانی راجز. رجوع به عمانی راجز شود.

عمانی.

[عُ] (اِخ) محمد بن شیخان سالمی عمانی. وی شاعر بود و در سال 1310 ه .ق. در قید حیات بوده است. او را دیوان شعری است در مدح برخی از پیشوایان اباضیه و تقریب به آنان. (از معجم المؤلفین).

عمانی.

[عَمْ ما] (اِخ) محمد بن کامل عمانی. محدث بود و از أبان بن یزید عطار روایت کرده است. و محمد بن زکریای اُضاخی از وی روایت دارد. (از معجم البلدان یاقوت) (از اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر ج 2 ص 151).

عمانی.

[عَمْ ما] (اِخ) نصربن مسروربن محمد زهری عمانی، مکنی به ابوالفتح. محدث بود و از ابوالفتح محمد بن ابراهیم طرطوسی و غیره روایت کرده است. (از معجم البلدان).

عمانی راجز.

[عُ یِ جِ] (اِخ) محمد بن ذُؤَیب فُقَیمی. مشهور به عمانی راجز. وی از شعرا بود و اخباری دربارهء او با هارون الرشید و دیگران در عیون الاخبار و الموشح آمده است. رجوع به عیون الاخبار دینوری ج 1 ص 93 و 231 و الموشح مرزبانی ص 297 شود. ابن سمعانی نام او را بصورت «محمدبن ذؤیب تمیمی نهشلی، مکنی به ابوالعباس و مشهور به عمانی راجز» ضبط کرده و گوید که وی از اهالی الجزیرة بود و چون مدتی در عمان بسر برد از این رو پس از بازگشت به شهر خود به عمانی شهرت یافت. او رشید و فضل بن ربیع را مدح گفت و مدتی طولانی عمر کرد و برخی گویند که در صدوسی سالگی درگذشت. رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر ج 2 ص 151 شود.

عمانی طبیب.

[عُ یِ طَ] (اِخ) وی از اطبا بود. و صاحب کتاب تتمهء صوان الحکمة، بنقل از ابوالخیر (یعنی حسن بن سواربن بابابن بهرام، مشهور به ابن خماد از اطبا و حکما و مترجمان بزرگ سریانی بعربی در نیمهء دوم قرن چهارم هجری) مینویسد: وی ماهرترین معاصران خویش در این صنعت بود. سپس سخنانی از او نقل میکند. رجوع به تتمهء صوان الحکمة ص 71 شود.

عمانیة.

[عُ نی یَ] (ع اِ) خرمابنی است به بصره که پیوسته بر آن غورهء نو و خوشهء پخته و خوشه تر باشد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نخلی است در بصره که در طول سال بر آن شکوفه های تازه و خوشه های میوه دار و خوشه های تر باشد. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة).

عما والله.

[عَ وَلْ لا هِ] (ع سوگند)(1) بمعنی «أما والله» میباشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). «عما والله» و «هما والله» مانند «أما والله» باشد که همزه را به عین و گاهی به هاء تبدیل کنند، و برخی از عرب آن را به غین نیز عوض کنند و «غما والله» گویند. (از لسان العرب) (از تاج العروس).
(1) - از: عما بجای أما، حرف استفتاح + و، قسم + الله.

عماة.

[عَ] (ع اِ) قطعه ابر متراکم. (از تاج العروس) (از متن اللغة). عَمایة. رجوع به عمایة شود.

عماة.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ أعمی. نابینایان. رجوع به اعمی شود.

عماهج.

[عَ هِ] (ع ص، اِ) جِ عَمهَج. رجوع به عمهج شود.

عماهج.

[عُ هِ] (ع ص) شیر دفزک(1). (منتهی الارب). شیر دفزک و سطبرشده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شیر غلیظ شتر. و یا شیرهای جامد و بسته شده(2)، و یا شیر خوشبوی در ابتدای تغییر و دگرگونی. و یا شیری که نگاه داشته شود تا طعم و مزه ای غیر ترش بگیرد و آب نیز با آن مخلوط نشود و بطور کامل غلیظ نشود، آنگاه آن را بیاشامند. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). و یا شیری که در خیک ریخته باشند و طعم و مزه ای نگرفته باشد. (از لسان العرب). و یا شیری که شیرین نباشد و مزه و طعمی نگرفته باشد. سُماهِج. (از لسان العرب) (از تاج العروس). || مرد فیرنده(3)و متکبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شخص متکبر و بخود بالیده. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || مرد پر از گوشت و پیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس) (از متن اللغة). شخص پرگوشت. (از لسان العرب). || سطبر و فربه. غُماهِج. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از متن اللغة). رجوع به غماهج شود. || گیاه سبز بهم پیچیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || کسی که خلقت و آفرینش او کامل و تمام باشد. || شرابی که گوارا باشد و به آسانی از گلوگاه بگذرد. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || مرد دراز(4). || مرد تیزرو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)(5). ج، عَماهیج. و به غالب معانی فوق بصورت عَمهَج و عُمهوج نیز آید. رجوع به عمهج و عمهوج شود.
(1) - دَفزَک، یعنی سطبر و فربه و غلیظ و ضخیم از هر چیز. (آنندراج).
(2) - عماهج به این معنی در لسان العرب به فتح اول ضبط شده است.
(3) - فیرنده، یعنی متکبر و متبختر. (ناظم الاطباء).
(4) - عماهج به این معنی فقط در دو مأخذ فوق آمده و در سایر کتب لغت عربی، تنها عَمهَج به این معنی ضبط گردیده است.
(5) - عماهج به این معنی فقط در دو مأخذ فوق آمده و در سایر کتب لغت عربی، تنها عَمهَج به این معنی ضبط گردیده است.

عماهیج.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عُماهج. رجوع به عماهج شود. || جِ عُمهوج. رجوع به عمهوج شود.

عمایت.

[عَ یَ] (ع اِمص) عمایة. گمراهی و ضلالت. (ناظم الاطباء) (از لسان العرب). || ستیهیدگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غوایت و لجاج در باطل. (از لسان العرب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). لجاجت. نافرمانی. عَماءة. عَمیّة. عمّیّة. رجوع به عماءة و عمیة شود : ابوعلی هم بر آن غوایت و عمایت مصرّ و مستمر. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 120). || (اِ) بقیهء تاریکی شب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). تاریکی صبحگاهی. (از لسان العرب). عمایة الصبح؛ بقیهء تاریکی از شب پیش از آن. (از متن اللغة). || قطعه ابر متراکم. (از لسان العرب) (از متن اللغة). عَماءة. عَماة. رجوع به عماءة و عماة شود.

عمایتان.

[عَ یَ] (اِخ) مثنای «عمایة» و آن نام دو کوه باشد: 1- عمایهءالعلیا که حریش و قشیر و عجلان در آن مشترکند. 2- عمایة القصیا که طرف مشرق آن متعلق به نُهم، و جنوب ازآنِ باهلة، و غرب آن از عجلان است. و گویند که عمایتان کوههائی است به رنگ سرخ و سیاه، و چون غالباً باعث گمراهی مسافران و رهروان میشود بدین نام خوانده شده است. (از معجم البلدان).

عمایر.

[عَ یِ] (اِخ) فخذی است از قبیلهء خالد که در ساحل خلیج فارس ساکنند و منطقهء آنان محدود است از شمال به وادی مقطع، از جنوب به ناحیهء بیاض و از مغرب به منطقهء صَمّان. (از معجم قبائل العرب از قلب جزیرة العرب فؤاد حمزة ص147).

عمایر.

[عَ یِ] (اِخ) شعبه ای از حدیدی ها هستند که مشهور به «ابی عمایر» نیز باشند. این شعبه در جنوب حلب ساکنند و در حدود پنجاه خیمه و چادر دارند. (از معجم قبائل العرب).

عمایرة.

[عَ یِ رَ] (اِخ) شعبه ای از عشیرهء عمایرهء صلت هستند که در ناحیهء «کورة» در منطقهء عجلون، واقع در قریهء «کفرعوان» بسر میبرند. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة از تاریخ شرقی الاردن و قبائلها تألیف بیک ص 325).

عمایرة.

[عَ یِ رَ] (اِخ) از عشایر «صلت» هستند که از نواحی قدس باشند. و از حدود سال 214 ه .ق. به عوامله پیوستند. تعداد آنان در حدود 150 تن است و آنان را خویشانی در «کفرعوان» است که به همین نام مشهورند. (از معجم قبائل العرب از تاریخ شرقی الاردن و قبائلها تألیف بیک ص 244).

عمایم.

[عَ یِ] (اِخ) قبیله ای است از قبایل عرب در مصر و منسوب به عرب حجاز است و در شهرستان «اسیوط» سکنی دارند. (از معجم قبائل العرب عمر رضا کحالة از الخطط التوفیقیة ج 17 ص 33 و تاریخ سینا تألیف نعوم شقیر ص 725 و قبائل العرب احمد لطفی سید ج 1 ص 34.

عمایمی.

[عَ یِ] (ص نسبی) منسوب است به «عمایمة». (از انساب سمعانی). و ابن اثیر آن را منسوب به «عمامة» ضبط کرده است. رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر ج2 ص151 شود.

عمایمی.

[عَ یِ] (اِخ) محمد بن حامدبن حرب بلخی عمایم، مکنی به ابوالفضل. محدث بود و از علی بن سلمهء لبقی روایت کرد. و محمد بن علی بن سهل محاملی مقری از او روایت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر ج 2 ص 151).

عمایة.

[عَ یَ] (ع مص) رجوع به عمایت شود.

عمایة.

[عَ یَ] (اِخ) گویند کوهی است مشهور در بحرین. و گویند عمامیة و بذیل دو کوهند در عالیة. و نیز گویند عمایة کوهی است در نجد در بلاد بنی کعب و ازآنِ حریش و حق و عجلان و قشیر و عقیل. و چون هرچه وارد این کوه شود نام و اثر او از بین میرود، لذا آن را بدین نام خوانده اند. و آن کوهی است مستدیر و حداقل طول و عرض آن ده فرسخ باشد. این کوه از تپه هایی پی در پی و قرمزرنگ تشکیل شده است. و در آن آبهایی اندک و شغال و پلنگ یافت شود. و درختانی بسیار دارد که اکثر آنها درخت «بان» است و قله هایی دارد که نتوان آنها را پیمود. (از معجم البلدان). عمایة، کوهی است در بلاد هذیل. (از لسان العرب) (از تاج العروس).

عمت.

[عَ] (ع مص) بافنده ساختن پشم و صوف را جهت رشتن. (منتهی الارب). گروهه کردن پشم از بهر رشتن. (تاج المصادر). پشم را گلوله وار پیچیدن تا جهت رشتن آن را به دست گیرند. (از اقرب الموارد). || چیره شدن بر کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بازداشتن و بی باکانه زدن کسی را به چوب دستی. (منتهی الارب). بازداشتن کسی را از هدف خود، و یا کسی را با چوبدست زدن بی توجه به آنکه زده میشود. (از اقرب الموارد).

عمت.

[عُ مُ] (ع اِ) جِ عَمیتة. رجوع به عمیتة شود.

عمت.

[عَمْ مَ] (ع اِ) عمة. عمه : ...والدهء امیر مسعود و عمتش حرهء ختلی نیز نبشته بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص17). عمت حرهء ختلی رضی الله عنها بر عادت سال گذشته... بسیار خوردنی با تکلف ساخته بود. (تاریخ بیهقی ص 256). رجوع به عمه شود.

عمتا.

[عَ] (اِخ) قریه ای است در اُردنّ و قبر ابوعبیدة بن جراح در این مکان است. «مهلبی» گوید که عمتا در وسط «غور» قرار دارد و در آن تیرهای نیکو می سازند و فاصلهء عمان تا عمتا دوازده فرسخ و از عمتا تا طبریة نیز دوازده فرسخ است. (از معجم البلدان).

عمج.

[عَ] (ع مص) شتاب رفتن. (منتهی الارب). سرعت گرفتن در حرکت. (از اقرب الموارد). زود رفتن. (تاج المصادر بیهقی). || پیچ پیچان رفتن. (منتهی الارب). به چپ و راست پیچیدن در راه. (اقرب الموارد). || شناوری نمودن. این کلمه را مقلوب مَعَج دانسته اند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمج.

[عَ مَ / عُمْ مَ] (ع اِ) مار. (منتهی الارب). عَومَج. رجوع به عومج شود.

عم جزء .

[عَمْ مَ جُزْءْ] (اِخ) جزء سی ام، یعنی قسمتی از قرآن کریم از سورهء عم یتسائلون (سورهء 78) تا پایان آن (سورهء 114). این جزء معمولاً برای آموزانیدن اطفال نوشته یا چاپ میشد. رجوع به عَمّ شود.

عمجة.

[عُ / عَ جَ] (ع ص) ناقة متلویة. (اقرب الموارد). ناقه ای که پیچ پیچان می رود.

عمد.

[عَ] (ع مص) ستون نهادن چیزی را و ایستاده کردن به آن. (منتهی الارب). سقف و امثال آن را بوسیلهء ستون به پا داشتن و محکم داشتن. (از اقرب الموارد). || آهنگ کردن خلاف خطا. (منتهی الارب). قصد و آهنگ چیزی کردن. (از اقرب الموارد). آهنگ کردن. (دهار). || سست و گران گردانیدن بیماری کسی را. (منتهی الارب). سنگین کردن و به درد آوردن بیماری کسی را. (از اقرب الموارد). || دردناک نمودن و گرانبار کردن وام کسی را. (منتهی الارب). || افکندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به عمود زدن. (منتهی الارب). بوسیلهء عمود کسی را زدن. (از اقرب الموارد). || بر عمود شکم زدن و اندوهگین ساختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || در دیانت مسیح؛ به آب معمودیة شستن کودک را. (از اقرب الموارد). رجوع به معمودیة شود.

عمد.

[عَ] (ع اِ) کوشش. (منتهی الارب). بطور جد و یقین: قطعه عمداً علی عین، و عمد عین. (از اقرب الموارد). || نیک راست و یقین. بیگمانی. (منتهی الارب). بطور قصد و اختیار، که ضد آن سهو و خطا میگردد. (از اقرب الموارد). تعمداً. دستی. دانسته. بعمد. متعمداً. عمداً. عمدی.
- بطور عمد؛ بطور قصد و آهنگ. (ناظم الاطباء).
- بعمد؛ به اختیار. (ناظم الاطباء). عمداً. دستی. دانسته.
- عمد داشتن؛ قصد داشتن.
- عمد کردن؛ بطور اختیار و از روی قصد و آهنگ کاری کردن. (ناظم الاطباء). قصد کردن.

عمد.

[عَ مَ] (ع مص) خشم گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چسبیدن به کسی. (منتهی الارب). ملازم گشتن. (از اقرب الموارد). || درون کوهان شتر ریز و شکسته گردیدن بجهت سواری. (منتهی الارب). شکسته شدن داخل سنام شتر از سواری، در حالی که ظاهر آن سالم باشد. (از اقرب الموارد). || سست و دردناک گردیدن مرد. (منتهی الارب). به درد آمدن. (از ذیل اقرب الموارد). || تر کردن خاک را باران، چندانکه بسته گردد بگرفتن. (منتهی الارب). نمناک کردن باران خاک را بطوریکه هنگام گرفتن، بسته گردد بجهت نمناکی. (از اقرب الموارد). || تر شدن خاک. (از منتهی الارب). || آماسیدن سرین از سواری و کشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || در شگفت شدن از کسی: أنا أعمد منه؛ در شگفتم از وی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمد.

[عَ مَ] (ع اِ) ورم تن و زخم آن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ورمی است که در پشت باشد. (از ذیل اقرب الموارد). || جِ عماد و یا اسم جمع برای عماد. و رجوع به عماد شود. || چوبهای بهم بسته که بدان از دریا و نهر عبور نمایند. (ناظم الاطباء). قسمی قایق یا کشتی. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
اندر آن دشت که تو تیغ برآری ز نیام
مردم از خون به عمد گردد و آهو به شناه.
فرخی.
بر سر دریا همی راند او عمد
می نمودش آن قدر بیرون ز حد.
مولوی (مثنوی ج1 ص68).
می رود سباح ساکن چون عمد
اعجمی زد دست و پا و غرق شد.مولوی.

عمد.

[عَ مِ] (ع ص) خاک تر. (منتهی الارب). مکانی که باران آن را نمناک کرده باشد. (از اقرب الموارد). || هو عمدالثری؛ او بسیار نیکوئی کننده و بسیاراحسان است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتر که درون کوهانش خسته و شکسته باشد. (منتهی الارب). شتری که سنامش به «عمد» دچار شده باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به عَمَد شود.

عمد.

[عُ مُ] (ع اِ) جِ عَمود. (منتهی الارب). رجوع به عَمود شود. || جِ عماد. رجوع به عِماد شود.

عمد.

[عُ مُدد] (ع ص) جوان پر از جوانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و مؤنث آن عُمدّة میگردد. (از اقرب الموارد).

عمد.

[عَ] (اِخ) رودباری است در حضرموت. (منتهی الارب).

عمداً.

[عَ دَنْ](1) (ع ق) بقصد و بعمد و بطور اراده و اختیار. (ناظم الاطباء). اگر در امری ناکردنی جرأت نمایند و قصد را در آن مدخلی بود، چنانچه گویم فلان مرضی مهلک نداشت که بمیرد، لیکن عمداً زهر خورد و بمرد، پس عمداً است، و اگر جرأت و قصد را در آن مدخلی نیست، پس سهو است. (از آنندراج). دستی. دستی دستی. دانسته و فهمیده. از روی عمد. عامداً. متعمداً. قاصداً :
گر ناوکی اندازد عمدا بنشاند
پیکان پسین ناوک در پیشین سوفار.
منوچهری.
برآمد زاغ رنگ و ماغ پیکر
یکی میغ از ستیغ کوه قارن
چنانچون صدهزاران خرمن تر
که عمدا درزنی آتش بخرمن.منوچهری.
سر او بسته به پنهان ز درون عمدا
سر ماسورگکی در سر او پیدا.منوچهری.
آن را که ندانی چه طاعت آری
طاعت نبود بر گزاف و عمدا.ناصرخسرو.
ستور از کسی به که بر مردمی
به عمدا ستوری کند اختیار.ناصرخسرو.
چو کفتاری که بندندش به عمدا
همی گویند کاینجا نیست کفتار.
ناصرخسرو.
خورشید به مویه شود و روی بپوشد
کآن روی چو خورشید بیارایی عمدا.
مسعودسعد.
دانی که به عشق تو گرفتارم
برساخته ای تو خویشتن عمدا.مسعودسعد.
دوش در روی گنبد خضرا
مانده بود این دو چشم من عمدا.
مسعودسعد.
رخسار صبح پرده به عمدا برافکند
راز دل زمانه به صحرا برافکند.خاقانی.
بر آن سریر سر بی سران به تاج رسد
تو تاج بر سری از سر فرونهی عمدا.
خاقانی.
چشم دزدیدم ز نور حضرتش
تا نپنداری که عمدا دیده ام.خاقانی.
قرة العین مرا عمدا بجا بگذاشتند
یا خود آنان از ره دیگر مگر بازآمدند.
کمال الدین اسماعیل.
کس بدین شوخی و رعنائی نرفت
خود چنینی یا بعمدا می روی.سعدی.
مردم از قاتل عمدا بگریزند بجان
پاکبازان بر شمشیر بعمدا آیند.سعدی.
صید بیابان سر از کمند بپیچد
ما همه پیچیده در کمند تو عمدا.سعدی.
(1) - این کلمه که منوَّن است در تداول فارسی زبانان مخصوصاً در شعر، بصورت غیرمنوَّن (بر وزن فردا) تلفظ میشود. و گاه بجای تنوین «ب» به اول آن درآورند: بعمد. و گاهی نیز «ب» و الف تنوین، هر دو در کلمه گرد آیند: بعمدا.

عمداء .

[عُ مَ] (ع اِ) جِ عَمید. سردار و بزرگ قوم. رجوع به عمید شود : شکایتی از جمعی والیان و عمداء آنجا بر وی عرض کردند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 98).

عمدان.

[عُ] (ع اِ) رسیل لشکر. پیغام بر لشکر. (از منتهی الارب). رسیل لشکر، و در برخی نسخه ها بمعنی «رئیس لشکر» آمده است. (از اقرب الموارد).

عمدان.

[عُ] (اِخ) نام کوه یا جایگاهی است. و برخی گویند که آن قلعه ای است در رأس جبل در یمن که ازآنِ آل ذی یزن بوده است. و نیز گویند که اصل کلمه «غمدان» با غین میباشد. (از معجم البلدان). رجوع به غمدان شود.

عمدان.

[عُمْ مَ](1) (ع ص) بلندبالا. (منتهی الارب). طویل و مؤنث آن عمدانة باشد. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به عُمُدّان ضبط شده است.

عمدانة.

[عُمْ مَ نَ] (ع ص) تأنیث عمدان. زن بلندبالا. رجوع به عمّدان شود.

عمد معنوی.

[عَ دِ مَ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح تصوف) عبارت است از روح عالم و قلب آن و نفس آن. و آن حقیقت انسان کامل است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عمدة.

[عُ دَ] (ع اِ) عمده. آنچه تکیه نمایند بر آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تکیه گاه. ستون : و آن را عمده هر نیکی و سرمایهء هر علم و راهبر هر منفعت و مفتاح هر حکمت می شناسند. (کلیله و دمنه). || آنکه بر وی تکیه کنند و کار سپارند. (منتهی الارب) (آنندراج) :
عمدهء کار مرد و زن بودی
عدت شغل خاص و عام شدی.مسعودسعد.
عمدهء مملکت قاهره بورشد رشید
خاص شاهی که فروزندهء تخت و تاج است.
مسعودسعد.
عمدهء مملکت علاءالدین
حافظ و ناصر زمان و زمین.نظامی.
|| «عمدة» را برای بزرگداشت و تفخیم به کلماتی دیگر میفزودند و لقب بزرگان قرار میدادند، چون: عمدة الدولة. عمدة الدین. عمدة العلماء. عمدة الملک. عمدة الملوک و السلاطین. عمدة الوزراء... رجوع به هر یک از این ترکیبات در ردیف خود شود. || رسیل لشکر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اصطلاح نحو) آن است که در برابر فُضله باشد. یعنی اساس و تکیهء جمله بر آن باشد. زیرا فضله کلماتی است که جملهء مستقلی را تشکیل نمیدهد و رکن کلام نباشد، از قبیل حال و مفعول و غیره. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح نحو) عمده بر اعراب «رفع» اطلاق میشود، چنانکه فضله بر اعراب نصب. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عمدة.

[عُ مُدْ دَ] (ع ص) مؤنث عمدّ. رجوع به عمدّ شود.

عمده.

[عُ دَ / دِ] (از ع، ص، اِ) بزرگ و کلان. (ناظم الاطباء). مقدار کلی و بسیار از هر چیز. کلی.
- عمده خر؛ آنکه کالا یکجا و بصورت کلی خرد.
- عمده خری؛ خریدن کالا بصورت کلی و بسیار.
- عمده فروش؛ آنکه کالا بمقدار کلی فروشد. مقابل خرده فروش.
- عمده فروشی؛ فروختن کالا بصورت کلی. در مقابل خرده فروشی.

عمدة الدولة.

[عُ دَ تُدْ دَ لَ] (ع اِ مرکب)(از: عمدة + دولة) تکیه گاه دولت. این ترکیب به عنوان لقب بزرگان و ارکان دولت بکار می رفت.

عمدة الدولة.

[عُ دَ تُدْ دَ لَ] (اِخ) لقب ابواسحاق بن حسین از آل بویه است که در مصر درگذشت. و برخی او را ابواسحاق بن معزالدولة نوشته اند. رجوع به آثار الباقیهء بیرونی ص 133 و مجمل التواریخ و القصص ص 397 و 428 شود.

عمدة الدولة.

[عُ دَ تُدْ دَ لَ] (اِخ)غضنفربن ناصرالدوله حسین، مکنی به ابوالتغلب و ملقب به عمدة الدولة. از ملوک آل حمدان. رجوع به ابوتغلب و تاریخ حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 2 ص 547 شود.

عمدة الدین.

[عُ دَ تُدْ دی] (ع اِ مرکب)(از: عمدة + دین) تکیه گاه دین. این ترکیب به عنوان لقب برای فقها و دانشمندان علوم دینی بکار میرفت.

عمدة الدین.

[عُ دَ تُدْ دی] (اِخ) محمد بن اسعدبن محمد بن حسین بن قاسم عطاری طوسی، مکنی به ابومنصور و ملقب به عمدة الدین و مشهور به حفدة. فقیه شافعی نیشابوری در قرن ششم هجری. خاقانی قصیده ای در مرثیهء این عمدة الدین دارد که یک بیت آن نقل میشود:
ز انفاس عمدة الدین در شرق و غرب بود
با امت استقامت و با ملت انتظام.
رجوع به ابومنصور حفده، و مآخذ ذیل شود: ریحانة الادب ج 1 ص 332، تاریخ ابن خلکان ج2 ص 45 و طبقات الشافعیة ج 4 ص 65.

عمدة الملک.

[عُ دَ تُلْ مُ] (ع اِ مرکب) (از: عمدة + ملک) تکیه گاه ملک و مملکت. این ترکیب به عنوان لقب برای امرا و ارکان دولت بکار میرفت.

عمدة الملک.

[عُ دَ تُلْ مُ] (اِخ) حاکم غزنه در عهد چنگیز. وی و برادرش رضی الملک که از ترمذ به غزنه آمده بودند، چون مردم صلاح الدین حاکم غزنه را کشتند، این دو برادر بر آن شهر مستولی شدند و رضی الملک به سلطنت غزنین منصوب گشت. و چندی بعد، شهر غزنه توسط اعظم ملک پسر عمادالدین والی سابق بلخ، و ملک شیر حکمران کابل از دست عمدة الملک خارج گشت. رجوع به تاریخ جهانگشای جوینی چ لیدن ج 2 ص 194 و تاریخ مغول عباس اقبال ص 60 شود.

عمدی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عمد. باتعمد. تعمداً. از روی قصد. رجوع به عَمد شود.

عمر.

[عَ] (ع مص) دیر ماندن و زیستن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دیر زیستن. (دهار). عُمر. عَمَر. عَمارة. رجوع به عمر و عمارة شود. || دیر داشتن و باقی گذاردن. (از اقرب الموارد): عمره الله؛ دیر دارد او را خدای. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هرگاه لام ابتدا بر «عمر» درآید مرفوع میگردد بنابر مبتدا بودن که خبر آن محذوف باشد، چنانکه گوئیم: لعمرُ الله که تقدیر آن لعمر الله یسمی، یا لعمر الله ما اُقسم به میباشد. و هرگاه بدون لام باشد مانند سایر مصادر منصوب میگردد، چنانکه گوئیم عمر الله ما فعلت کذا، و عمرک الله ما فعلتُ. و اما معنای لعمر الله و عمر الله «به هستی و بقای خداوند سوگند میخورم» میباشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آبادان گردیدن و مسکون شدن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || سکونت و منزل کردن. || بنا کردن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || پرستش و عبادت کردن. (از اقرب الموارد). عَمارة. رجوع به عمارة شود. || خدمت کردن. عَمارة. رجوع به عمارة شود. || نماز خواندن و روزه گرفتن. (از اقرب الموارد). عَمارة. رجوع به عمارة شود.

عمر.

[عَ] (ع اِ) زندگانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، أعمار. رجوع به عُمر و عُمُر شود. گویند که عمر غیر از بقاء است، زیرا عمر عبارت از مدتی است که بدن بوسیلهء حیات قائم است و حال اینکه بقاء ضد فنا و نیستی است؛ لذا غالباً خداوند را به بقاء توصیف کنند و وصف او به «عمر» نادر است. (از اقرب الموارد). || دین و ملت، چنانکه گویند: لَعَمری؛ سوگند به دینم. || گوشت میان دو دندان، یا گوشت بن دندان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گوشت لثه. (از اقرب الموارد). ج، عُمور، عُمر. رجوع به عمر شود. || گوشوارهء بالایین. || هر دراز میان دو سِنَّة که دانهء سیر باشد. || درخت دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و یک دانهء آن عَمرة است. (از اقرب الموارد). || نخل السکر. خرمایی است نیکو و جید. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمر.

[عَ مَ] (ع مص) دیر ماندن و زیستن. (از اقرب الموارد). عَمر. عُمر. عَمارة. رجوع به عمر و عمارة شود.

عمر.

[عَ مَ] (ع اِ) دین و ملت. (منتهی الارب). دین. (اقرب الموارد). || دستار که زن حرة بدان سر را پوشد، یا آنکه چون او را نه خِمار باشد و نه سربند، سر را در آستین درآرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و سپس بمعنای دو انتهای آستین بکار رفته است، چنانکه در النهایة آمده: و لا بأس أن یصلّی الرجل فی عَمَرَیه. (از اقرب الموارد)؛ اشکالی ندارد که شخص با دو انتهای آستین خود نماز بگزارد. و رجوع به عمران شود.

عمر.

[عُ] (ع مص) دیر ماندن و زیستن. (از منتهی الارب). عَمر. رجوع به عَمر شود. || دیر داشتن. (از منتهی الارب). عَمر. رجوع به عَمر شود.

عمر.

[عُ] (ع اِ) زندگانی. (منتهی الارب) (دهار). حیات. (اقرب الموارد). زیست. زندگی. مدت حیات و زندگانی :
چرا عمر کرکس دوصد سال ویحک
نماند فزونتر ز سالی پرستو.رودکی.
عمری که مر تراست سرمایه
ویداست و کارهات بدین زاری.رودکی.
من عمر خویش را بصبوری گذاشتم
عمری دگر بباید تا صبر بر دهد.دقیقی.
از عمر نمانده ست بر من مگر آمرغ
در کیسه نمانده ست بر من مگر آخال.
کسائی.
عمر چگونه جهد از دست خلق
باد چگونه جهد از بادخن.کسائی.
مرا عمر بر شست شد سالیان
به رنج و به سختی ببستم میان.فردوسی.
کنون عمر نزدیک هشتاد شد
امیدم بیکباره بر باد شد.فردوسی.
اگر عمر باشد هزار و دویست
بجز خاک تیره ترا جای نیست.فردوسی.
ورا پادشاهی دو مه بود و چار
بدینسان ز عمرش برآمد دمار.فردوسی.
چرا نه مردم عاقل چنان بود که به عمر
چو دردسر رسدش مردمان دژم گردند.
عسجدی.
مقدرالاعمار... روزگار عمر و مدت پادشاهی این مقدار نهاده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 384). بباید دانست که عمرها باید و روزگارها تا کس آن تواند دید. (تاریخ بیهقی ص640).
ای پسر ار عمر تو یک ساعت است
ایزد را بر تو در او طاعت است.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص226).
دانی که بقا نیست مگر عمر، پس او را
بر چیز فنایی مده، ای غافل و مفروش.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص 413).
آن عمر که آخر فنا پذیرد
پیوسته بود بابتداش پایان.ناصرخسرو.
عمر خود خواب جهان است چرا خسبی
بر سر خواب جهان خواب دگر مگزین.
ناصرخسرو.
عمر چون نامه ای است از بد و نیک
نام مردم بر او چو عنوانیست.مسعودسعد.
چون آب به جویبار و چون باد به دشت
روز دگر از عمر من و تو بگذشت.خیام.
عمر چندانکه عمر مور و مگس
امل افزون ز عمر ده کرکس.سنائی.
مال و عمر خویش در مرادهای این جهانی نفقه کند. (کلیله و دمنه). می گفت عمر عزیز به زیان آوردم. (کلیله و دمنه).
بس پربهاست عمر ولیکن شکسته به
آن جام گوهری که در او خون خود خورم.
مجیر بیلقانی.
روز و شب است سیم سیاه و زر سپید
بیرون ازین دو عمر ترا یک پشیز نیست.
خاقانی.
روزم به غم فروشد، لابلکه عمر هم
حالم به هم برآمد، لابلکه کار هم.خاقانی.
باری اگر طویلهء عمرم گسسته ای
چشم مرا طویلهء گوهر فزوده ای.خاقانی.
ماتم عمر داشتم چو رسید
عمر ثانی شناختم چو برفت.خاقانی.
چنان دان که یابم دو چندین درنگ
نه هم پای عمرم درآید بسنگ.نظامی.
تو چه دانی قدر عمر ای هیچکس
مردگان دانند قدر عمر و بس.عطار.
عمر خوش در قرب جان پروردن است
عمر زاغ از بهر سرگین خوردن است.
مولوی.
دریغا که بر خوان الوان عمر
دمی چند خوردیم و گفتند بس.سعدی.
یک لحظه بود این یا شبی کز عمر ما تاراج شد
ما همچنان لب بر لبی نابرگرفته کام را.
سعدی.
گوش تواند که همه عمر وی
نشنود آواز دف و چنگ و نی.سعدی.
کهتران مهتران شوند بعمر
کس نزاده ست مهتر از مادر.وصفی کرمانی.
از عمر چه حاصل است آنرا
کش عشق نسوخته ست خرمن.نظام وفا.
- آخر عمر؛ انتهای زندگی. موقع فرارسیدن مرگ : آدمی از آن روز که در رحم نطفه گردد تا آخر عمر یک لحظه از آفت نرهد. (کلیله و دمنه).
- آفتاب عمر؛ عمر را تشبیه به آفتاب کنند از جهت طلوع و غروب آن :
از جور تو آفتاب عمرم
بالای سر آمده ست، فارحم.خاقانی.
- آفتاب عمر به زردی رسانیدن؛ به اواخر عمر رساندن. به مرگ رساندن :
مژه کرد سام نریمان پرآب
که عمرش به زردی رساند آفتاب.
فردوسی.
- ابلق عمر؛ کنایه از شب و روز، بجهت سپیدی و سیاهی آن :
ترسم که بچشم ابلق عمر
از ناخنه، استخوان ببینم.خاقانی.
- ایام عمر؛ روزگار زندگی. ایام حیات :بشناختم که آدمی... قدر ایام عمر خویش بواجبی نمیداند. (کلیله و دمنه).
- بازماندهء عمر؛ آنچه از عمر و زندگی باقی مانده است : یا ملک من شود در بازماندهء عمرم از زر یا رزق ... خواه بزرگ، خواه حقیر از ملک من بیرون است. (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 318).
- باقی عمر؛ بازماندهء عمر. بقیهء مدت زندگی :مثال این همچنانست که مردی در حد بلوغ بر سر گنجی افتد... فرحی بدو راه یابد و باقی عمر از کسب فارغ آید. (کلیله و دمنه).
عمر نبود آنچه فارغ از تو نشستم
باقی عمر ایستاده ام به غرامت.سعدی.
- برگشتن عمر یا برگشتن روز عمر؛ کنایه از حیات دوباره یافتن است :
خاقانی را چه خیزد از وصلت
آن روز که روز عمر برگردد.خاقانی.
برنگردم من از تو تا عمر است
آن ندانم که عمر برگردد.خاقانی.
- بقیهء (بقیت) عمر؛ باقیماندهء عمر. باقی زندگی : بقیّت عمر معتکف نشیند. (دیباچهء گلستان).
- تضییع عمر؛ بیهوده گذراندن زندگی : هیچ خردمند تضییع عمر در طلب آن جایز نشمرد. (کلیله و دمنه).
- درازعمر؛ آنکه عمرش طولانی باشد :
برغم انف اعادی درازعمر بمان
که دزد دوست ندارد که پاسبان ماند.
سعدی.
- روز عمر به شام آوردن یا در شب افتادن یا -فروشدن؛ کنایه است از به پایان رسیدن عمر :
وگر شیر باشد به دام آورد
همی روز عمرش به شام آورد.فردوسی.
روز عمرم در شب افتاده ست باز
وز شبم روز عنا زاده ست باز.خاقانی.
دور از تو گذشت روز عمرم
نزدیک شد آفتاب زردش.خاقانی.
روز عمرم فروشد از غم دل
حاصلی نیست جز دریغ از تو.خاقانی.
- سال عمر؛ سن. سالهایی که از زندگی گذشته باشد : چون سال عمر بهفت رسید مرا بر خواندن علم طب تحریض نمودند. (کلیله و دمنه).
گرچه مویت سپید شد بی وقت
سال عمرت هنوز نوروز است.خاقانی.
بسال عمرم از او بیست وپنج بخریدم
شش دگر را شش روز کون بود بها.خاقانی.
سال عمرش صد و در بر ز بتان چارده ماه
تا مه و سال و سفر با حضر آمیخته اند.
خاقانی.
- سیر آمدن از عمر؛ بیزار گشتن از زندگی :
همانا که از عمر سیر آمدی
که چونین بچنگال شیر آمدی.فردوسی.
- شامگاه عمر؛ اواخر عمر :
دریای توبه کو که درین شامگاه عمر
چون آفتاب غسل به دریا برآورم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص251).
- شیشهء عمر؛ عمر را از جهت آنکه زودگذر بوده و ممکن است به آسیب کوچکی از بین برود، تشبیه به شیشه کرده اند، مثل شیشهء عمر دیو، و بر سنگ زدن شیشهء عمر.
- ضایع شدن عمر؛ تباه گشتن زندگی :
آن است خردمند که جز بر طلب فضل
ضایع نشود یک نفس از عمر زمانیش.
ناصرخسرو.
- عمر ابد؛ عمر باقی. (آنندراج). زندگانی جاوید و دائمی. (ناظم الاطباء).
- عمر از سر کردن؛ کنایه از عمر نو یافتن است. (آنندراج) :
عمرم شده در رخت ببینم
عمری هم از آن ز سر توان کرد.
میرخسروی (از آنندراج).
- عمر اندک؛ زندگی کوتاه: عمر اندک در امن و راحت، بهتر که زندگانی بسیار در خوف و خشیت. (از امثال و حکم دهخدا).
- عمر باقی؛ عمر ابد. (آنندراج). عمر جاوید :
عمر باقی طلب از عدل و یقین دان که بود
برق را کوتهی عمر ز شمشیر دراز.
سیف اسفرنگ (از امثال و حکم دهخدا).
- عمر بلند؛ عمر ابد. عمر باقی. (آنندراج). عمر جاوید. مقابل عمر کوتاه و عمر اندک.
- عمر به آخر رسیدن؛ پایان یافتن مدت حیات : کارهای دیگر شد که این پادشاه را عمر به آخر رسیده بود که کس زهره نمی داشت که به ابتدا سخن گفتی با وی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 602).
مجلس تمام گشت و به آخر رسید عمر
ما همچنان در اول وصف تو مانده ایم.
سعدی.
- عمر به باد دادن؛ بیهوده گذراندن زندگی. بی هدف سپری ساختن حیات :
دادم به باد عمری در انتظار روزی
این داغ ناامیدی بر انتظار من چه.خاقانی.
در بیعگاه دهر به بادی بداد عمر
در قمرهء زمانه بخاکی بباخت بخت.خاقانی.
به گردن در آتش درافتاده ای
به باد هوا عمر برداده ای.سعدی.
و اصو عمر را بجهت سرعت گذشتن آنغالباً به باد تشبیه کنند :
دریاست جهان و تن تو کشتی و عمرت
بادیست صبایی و جنوبی و شمالی.
ناصرخسرو.
- عمر به باد گشتن؛ تلف شدن عمر. بیهوده سپری گشتن زندگی :
در بسته را کس نداند گشاد
بدان رنج عمر تو گردد به باد.فردوسی.
- عمر به بن برآوردن؛ پایان دادن حیات. به سر رساندن زندگانی :
دقیقی رسانید اینجا سخن
زمانه برآورد عمرش به بن.فردوسی.
- عمر به کران کردن؛ به سر رساندن حیات و زندگی. به انجام رسانیدن عمر. (آنندراج) :
عمری به کران کنم که اهلی
زین کوچهء باستان ببینم.
خاقانی (از آنندراج).
- عمرپرداز؛ صرف کنندهء عمر. (آنندراج) :
از آن ره که او عمرپرداز گشت
چو نومید شد عاقبت بازگشت.
نظامی (از آنندراج).
- عمر پیوسته؛ عمر باقی و عمر بلند. عمر جاودان و عمر جاوید. (از آنندراج).
- عمر جاوید؛ عمر باقی و بلند. عمر جاویدان و جاودان. عمر پیوسته. (از آنندراج) : آب زندگانی عمر جاوید دهد. (کلیله و دمنه).
خبر ز تلخی آب بقا کسی دارد
که همچو خضر گرفتار عمر جاوید است.
صائب.
- عمر خاص؛ لقب جرجیس پیغمبر که کافران سه بار او را کشتند و باز زنده شد. (آنندراج).
- عمر خود را به کسی دادن؛ کنایه از بخشیدن عمر خود است به دیگری به دعا. (از آنندراج) :
میشود دل عاقبت از لعل میگونش خراب
شیشه عمر خویش را آخر به ساغر میدهد.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
- عمر دادن بر؛ سپری کردن عمر بر چیزی :
عمر دادم بر امید جاه و حاصل هیچ نی
مشک را دادن به نکبا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
- عمر دراز؛ عمر بلند. (از آنندراج). زندگانی طولانی. (ناظم الاطباء) :
این جهان بود ای پسر عمری دراز
هر سویی یار و رفیق و رهبرم.ناصرخسرو.
هرکه بمحل رفیع رسد اگرچه چون گل کوته زندگانی بود، عقلا آن را عمری دراز شمرند. (کلیله و دمنه).
عدل کن زآنکه سرو بستان را
دست کوتاه داده عمر دراز.سیف اسفرنگ.
- امثال: عمر دراز از برای تجربه خوب است. (آنندراج). عمر دراز از بهر تجربه است. (امثال و حکم دهخدا).
- عمر در سر شدن؛ به آخر رسیدن زندگی. (ناظم الاطباء). تمام شدن و به آخر رسیدن. (از آنندراج).
- عمر دوباره؛ عمر دیگر. زندگانی مجدد. زندگی از نو: عمر دوباره به کسی ندهند. (جامع التمثیل از امثال و حکم دهخدا) :
عمر دوباره است بوسهء من و هرگز
عمر دوباره نداده اند کسی را.
فرخی (از امثال و حکم دهخدا).
- عمر رفتن؛ گذشتن عمر :
عمر من اندر غمش رفت چو ناخن بسر
ماندم ناخن کبود از تب هجران او.خاقانی.
- عمر سفر کوتاه است؛ در مقام تسلیت به کسی که یکی از دوستان یا خویشان او به سفر رود گویند. (امثال و حکم دهخدا) :
چرا چه شد سفرش آنقدر دراز کشید
مگر نه عمر سفر غالباً بود کوتاه.قاآنی.
- عمر ضایع کردن؛ تباه کردن زندگی. بیهوده گذراندن حیات :
عمر ضایع مکن ای دل که جهان میگذرد.
سعدی (از امثال و حکم دهخدا).
- عمر طبع؛ عبارت از عمر یکصدوبیست سال است، چرا که نزد حکما عمر نوع انسان صدوبیست سال باشد و کمی و بیشی آن به عوارض، و عطای کبری مرادف عمر طبعی است. (از آنندراج).
- عمر فانی؛ عمری که از بین می رود. عمر گذران. ضد عمر جاویدان :
عمر فانی را بدین در کار بند
تا بیابی عمر و ملک بی زوال.ناصرخسرو.
- عمرفرسا؛ زندگی ناپایدار و فانی. (ناظم الاطباء).
- عمر کردن؛ زیستن و زندگی کردن. (ناظم الاطباء).
- عمر کسی خواستن؛ خواستن طول عمر او. (از یادداشت مرحوم دهخدا) :
من عمر تو در شادی با عمر شه عالم
پیوسته همی خواهم ز ایزد به شب تاری
هرکو نه شبی صد ره عمرش به همی خواهد
بی شک به به بر ایزد باشَدْش گرفتاری.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 116).
- عمر کوتاه؛ زندگی کم مدت. حیات اندک. عمر اندک. مقابل عمر دراز :
به گیتی بهی بهتر از گاه نیست
بدی بدتر از عمر کوتاه نیست.فردوسی.
یکایک همی پروریشان بناز
چه کوتاه عمر و چه عمر دراز.فردوسی.
- عمر گذاردن؛ سپری کردن زندگی :
عمر به خشنودی دلها گذار
تا ز تو خشنود بود کردگار.نظامی.
- عمر گذاشتن؛ گذراندن عمر :
تا ز بهر یکی که پنجه سال
عمر بگذاشت بی نماز و طهور.
ناصرخسرو.
بدین امید عمری می گذاشتم که... یاری... به دست آورم. (کلیله و دمنه).
- عمر گذشته؛ آن مدت از زندگی انسان که سپری شده است :
چون ز عمر گذشته بندیشم
آه و واغصتا علی ما فات.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص592).
- عمر مؤبد؛ عمر ابد. (آنندراج). عمر جاوید. حیات جاودان. زندگانی جاودانی.
- عمر نوح؛ مدت زندگی نوح نبی علیه السلام است که بفرمودهء قرآن کریم نهصدوپنجاه سال میان قوم زیسته است : فلبث فیهم أَلف سنةٍ الا خمسین عاماً. (قرآن 29 / 14). (از امثال و حکم دهخدا) :
گر عمر خویش نوح ترا داد و سام نیز
زیدر برفت بایدت آخر چو نوح و سام.
ناصرخسرو.
عمر تو عمر نوح باد ولی
دولتت دولت محمد باد.خاقانی.
کز عمر هزارساله چون نوح
صد دولت دیرمان ببینم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص289).
می بایدم خزانهء قارون و عمر نوح
تا دولت وصال تو گردد میسرم.
اوحدی (از امثال و حکم دهخدا).
نه عمر نوح بماند نه ملک اسکندر
نزاع بر سر دنیای دون مکن، درویش.
حافظ.
یا مرا در امید وعدهء تو
صبر ایوب و عمر نوح دهد.
گلخنی قمی (از امثال و حکم دهخدا).
عمر اگر خوش گذرد زندگی نوح کم است
ور به ناخوش گذرد، نیم نفس بسیار است.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
- عُمروَر؛ مسن و معمر. (از آنندراج).
- عمرور شدن؛ عمر بسیار بهم رسانیدن. مسن و صاحب سن شدن. معمر گردیدن.
||- کنایه از تمام شدن عمر و به آخر رسیدن زندگی باشد. (آنندراج) (از ناظم الاطباء).
- عمر وفا کردن؛ دیر پاییدن عمر. مهلت دادن عمر : اگر دیگر بار در طلب ایستم، عمر وفا نمیکند. (کلیله و دمنه).
رفتی که وفا نکرد عمرت
تا جان دارم وفات جویم.خاقانی.
- عمر یافتن؛ زندگانی یافتن. دیری زیستن :ما پیران اگر عمر یابیم بسیار آثار ستوده خواهیم دید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص393).
- قضا کردن عمر؛ گذراندن زندگی :
تا دو نفس حاصل است عمر قضا کن بمی
گر دو نفس بیش نیست اول و انجام صبح.
خاقانی.
کرده اند از می قضای عمر و هم معلوم عمر
بر سر مرغان و در پای مغان افشانده اند.
خاقانی.
- کم عمر؛ اندک عمر. کم سن. کوتاه زندگی :
سه چیز است کآن در سه آرامگاه
بود هر سه کم عمر و گردد تباه.نظامی.
- گذر عمر یا گذشتن عمر؛ سپری گشتن زندگی :
بیا که عمر چو باد بهار میگذرد
بکار باش که هنگام کار میگذرد.
عمعق بخاری.
گویی سکندرم ز پی آب زندگی
عمرم گذشت و چشمهء حیوان نیافتم.خاقانی.
بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین
کاین اشارت ز جهان گذران ما را بس.
حافظ (دیوان چ پژمان ص168).

عمر.

[عُ] (ع اِ) گوشت میان دو دندان، یا گوشت بن دندان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گوشت لثه. (از اقرب الموارد). || مسجد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عبادتگاه ترسایان. (منتهی الارب). کنیسه. (اقرب الموارد). کلیسا. || نخل السکر. خرمایی است نیکو و جید. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَمر. رجوع به عَمر شود. ج، عُمور، اَعمار.

عمر.

[عُ مُ] (ع اِ) زندگانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، أعمار. عُمر. عَمر. رجوع به عُمر و عَمر شود.

عمر.

[عُ مَ] (ع اِ) جِ عُمرة. رجوع به عمرة شود.

عمر.

[عَ مَ] (اِخ) کوهی است که آب را در مسیل مکه ریزد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) نام مردی است و آن معدول از «عامر» باشد، لذا غیرمنصرف است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) نام بطنی است از سُبَیع که در «عارض» اقامت دارند. (از معجم قبائل العرب ج 2).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) نام فخذی است از تمیم که در نجد اقامت دارند. (از معجم قبائل العرب ج 2 ص 824).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) (کوشک...) از دیه های بخاراست که مدتها پیروان مقنع در آنجا بسر می بردند. رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج 1 ص 306 شود.

عمر.

[عُمْ مَ] (اِخ) موضعی است نزدیک واسط. (منتهی الارب). دیهی است در یک فرسخی واسط. (از تاریخ ابن اثیر ج 7 ص 135 و 137).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن احمد. از خلفای عباسی مصر. رجوع به عمر عباسی (ابن ابراهیم...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن سعید. مشهور به ابن حمامة. رجوع به عمر شافعی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عبدالله. ملقب به کمال الدین. رجوع به عمر عجمی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عبدالله عکبری. مشهور به ابن مسلم. رجوع به عمر عکبری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد، مکنی به ابوالبرکات. رجوع به عمر کوفی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد مصری. مشهور به ابن نجیم. رجوع به عمر مصری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم خیامی نیشابوری. رجوع به عمر خیام شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم دمشقی. مشهور به مالکی. رجوع به عمر مالکی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالحق مرینی. رجوع به عمر مرینی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابی بکر (المتوکل علی الله) بن یحیی بن ابراهیم حفصی، مکنی به ابوحفص. دوازدهمین پادشاه بنی حفص (موحد) در تونس. وی بسال 723 ه .ق. تولد یافت و در سال 747 ه .ق. با وی بیعت شد و فقط مدت ده ماه و سیزده روز حکومت کرد. رجوع به ابوحفص (عمربن ابی بکر) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص200، الخلاصة النقیة ص 72، خلاصة تاریخ تونس ص 117، الدولة الحفصیة ص 113 و طبقات سلاطین اسلام ص 44.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابی بکر محمد بن معمر. مشهور به ابن طبرزد. رجوع به ابن طبرزد شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابی خلیفهء عبدی محدث. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابی زیاد. رجوع به عمر ابزاری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابی سلمة. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابی عمر محمد بن یوسف بن یعقوب بغدادی، مکنی به ابوالحسین. وی محدث، لغوی، نحوی و محاسب قرن سوم و چهارم هجری بود که بسال 328 ه .ق. درگذشت. رجوع به ابوالحسین (ابن ابی عمر...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمد. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمد، مکنی به ابوحفص و مشهور به ابن شیخ. وی از اهالی رأس الجبل بود (1237 - 1329 ه .ق). او را رسائلی در مسائل شرعی است. (معجم المؤلفین ج 7 ص 273 از اعلام الشرقیهء مجاهد).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم برمکی. رجوع به عمر برمکی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم عبدوی نیشابوری. رجوع به عمر عبدوی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن ابی بکر شافعی. رجوع به عمر رازی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن احمد مصری. رجوع به عمر نشائی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن تقی. مشهور به ابن خلدون. رجوع به ابن خلدون (ابومسلم عمربن...) و عمر حضرمی (ابن احمدبن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالله جمل. رجوع به عمر جمل شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن عبیدالله. ملقب به تاج الشریعة. رجوع به عمر مجوبی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن عثمان. مشهور به ابن شاهین. رجوع به عمر بغدادی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن علی. مشهور به ابن خدر. رجوع به عمر هلالی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن علی شماع. ملقب به زین الدین. رجوع به عمر شماع شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن عمر. مشهور به ابن سریج. رجوع به عمر شافعی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد. ملقب به نعیمی. رجوع به عمر خربوتی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بلبیسی. ملقب به سراج الدین. رجوع به عمر بلبیسی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمدبن هبة اللهبن محمد بن هبة اللهبن احمدبن یحیی بن زهیربن هارون بن موسی بن عیسی بن محمد بن ابی جرادهء عقیلی حلبی حنفی، مکنی به ابوالقاسم یا ابوحفص و ملقب به کمال الدین و مشهور به ابن عدیم. ادیب، نویسنده، شاعر، مورخ، فقیه و محدث بود. در سال 586 یا 588 ه .ق. در حلب متولد شد و در جمادی الاولی سال 660 یا 666 ه .ق. در قاهره درگذشت. علاوه بر کتبی که در ذیل عنوان «ابن العدیم» ذکر شده کتاب بغیة الطلب فی تاریخ حلب نیز تألیف اوست. رجوع به ابن العدیم در همین لغت نامه و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج7 ص275، معجم الادباء چ مصر ج16 ص5، النجوم الزاهرة ج 7 ص 208، المختصر من اخبار البشر ج 3 ص 224، فوات الوفیات ابن شاکر کتبی ج 2 ص 101، البدایة ابن کثیر ج 13 ص 236، مرآة الجنان یافعی ج4 ص 158، حسن المحاضرة ج 1 ص 265، تاج التراجم ص 35، کشف الظنون ص 30 و سایر صفحات، هدیة العارفین ج 1 ص787، اعیان الشیعة ج42 ص222، الجواهر المضیئة و الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 197.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمد ادلبی. مشهور به عنز. رجوع به عمر عنز شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمد خرمی حموی. رجوع به عمر حموی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن احمد عینتابی. رجوع به عمر عینتابی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ادریس. رجوع به عمر ادریسی (ابن ادریس...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن اُذَینَة. از مشایخ شیعه و ائمهء روات فقه بود. (از الفهرست ابن الندیم).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن اسحاق بن احمد. رجوع به عمر غزنوی (ابن اسحاق بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن اسحاق بن یوسف. دوازدهمین سلطان موحدی در مغرب. رجوع به عمر موحدی (ابن اسحاق بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن اسحاق واشی. رجوع به عمر واشی (ابن اسحاق...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن اسماعیل. ملقب به رشیدالدین. رجوع به عمر فارقی (ابن اسماعیل بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ایوب موصلی، مکنی به ابواسحاق. محدث بود. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن بدر. ملقب به ضیاءالدین. رجوع به عمر موصلی (ابن بدربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن بزری. نام وی عمر بن محمد بن احمد، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به جمال الاسلام و مشهور به ابن بزری میباشد. فقیه شافعی قرن پنجم و ششم هجری. رجوع به ابن بزری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن بکیر. از اصحاب حسن بن سهل. او اخباری و راویه و نسابه است و کتاب معانی القرآن را فراء برای او نوشت. او راست: یوم الغول، یوم الظهر، یوم ارمام، یوم الکونة و یوم منابض. (از ترجمهء الفهرست ابن الندیم).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ثابت ثمانینی، مکنی به ابوالقاسم. از نحویان قرن پنجم هجری. درگذشت او را بسال 442 ه .ق. نوشته اند. رجوع به ثمانینی (عمربن...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 200، ارشادالاریب ج 6 ص 46، وفیات الاعیان ج 1 ص 379، نکت الهمیان ص 220 و بغیة الوعاة ص 360.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن جعفر زعفرانی. رجوع به عمر زعفرانی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن جمیع، مکنی به ابوحفص. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن جندب، مکنی به ابوعطیة. رجوع به ابوعطیة (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حبیب عدوی. رجوع به عمر عدوی (ابن حبیب بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حجاج. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن ابی طالب (ع). از فرزندان امام حسن (ع) بود و مادر او ام ولد نام داشت. وی در کربلا شهید گشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 صص 32 - 33 شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حسن بن علی بن محمد کلبی، مکنی به ابوخطاب و مشهور به ابن دحیة. رجوع به ابوخطاب (ابن دحیة بن عمر...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 201، وفیات الاعیان ج 1 ص 381، نفح الطیب ج 1 ص 368، میزان الاعتدال ج 2 ص 252، لسان المیزان ج 4 ص 292 و حسن المحاضرة ج 1 ص 201.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حسن هوزنی اشبیلی. رجوع به عمر هوزنی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حسین بن عبدالله خرقی. رجوع به ابن خرقی و عمر خرقی (ابن حسین بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حسین بن علی بن ابی طالب (ع). وی از فرزندان امام حسین (ع) بود که در واقعهء کربلا چهار سال داشت و پس از آن به اندک زمانی درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص 54 و 61).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حسین بن مالک شیبانی اشنانی. رجوع به ابوالحسین (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حسین سیوطی. رجوع به عمر مکرم شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حفص بن عتاب. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حفص بن عثمان. مشهور به ابن حفص. رجوع به عمر مهَلَّبی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حفص بن عمر بن ثابت. رجوع به ابوسعد (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حفص (حفصون) بن عمر بن جعفربن شتیم بن دمیان بن فَرغَلوش بن اذفونش. مشهور به ابن حفصون. وی از شورشیان اندلس در قرن چهارم هجری و مردی جنگجو، دلاور و نخستین کسی بود که نایرهء نفاق و اختلاف را برافروخت. از این رو مورخان او را به لقب لعین و خبیث و رأس النفاق خوانده اند. اصلش از کورهء «تاکرنا» بود و شهرهای بسیاری را گشود و بسال 286 ه .ق. نصرانیت خویش را آشکار ساخت. و پس از جنگ ها و ستیزه جوئیهای بسیار با امرا و شاهان سرانجام بسال 305 ه .ق. درگذشت و برخی گویند که کشته شد. رجوع به الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 202، و البیان المغرب ج 2 ص 105، و تاریخ ابن خلدون ج 4 ص 134 و جذوة المقتبس ص 282 شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حفص عبدی. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حکم بن رافع انصاری. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حمامة. عمر بن ابراهیم. مشهور به ابن حمامة. رجوع به عمر شافعی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حیدر. از امرای منگیت در بخارا بود. وی در سال 1242 ه .ق. حکومت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص 248).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن خدر. عمر بن احمد. مشهور به ابن خدر. رجوع به عمر هلالی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن خطاب بن نفیل قرشی عدوی، مکنی به ابوحفص. دومین خلیفهء مسلمانان. وی نخستین کسی است در اسلام که ملقب به «امیرالمؤمنین» گشت. عمر مردی شجاع و دوراندیش بود و به عدل او مثل زنند. در سال چهلم پیش از هجرت به جهان آمد و در روزگار جاهلیت از پهلوانان قریش بشمار میرفت و سفیر آنان بود. در سال پنجم پیش از هجرت اسلام آورد و باعث تقویت مسلمانان که در آن زمان تعداد آنها اندک بود گشت. در سال سیزدهم هجری در روز درگذشت خلیفهء اول با وی بخلافت بیعت شد. در عهد او شام، عراق، قدس، مدائن، مصر و الجزیرة به دست نیروی اسلام فتح گشت. او نخستین کسی است که تاریخ هجری را متداول ساخت و برای مسلمانان بیت المال بنیان نهاد و نیز در روزگار او دیوان هائی به سبک دیوان های ایران تأسیس گشت. دو شهر بصره و کوفه به امر او ساخته شد. وی بتنهایی از بازارها و معابر می گذشت و هر جا اصحاب دعویی به او روی می آوردند همانجا بین آنها داوری میکرد. درهم ها در عهد او نقش کسری داشت و او در بعضی از آنها جملهء «الحمدلله» و در برخی «لا اله الا الله وحده» و در بعضی «محمد رسول الله» را بیفزود. نقش مهر او «کفی بالموت واعظا یا عمر» بوده است. پیغمبر (ص) او را لقب فاروق و کنیهء «ابوحفص» داد. وی دختر خویش حفصه را به ازدواج پیغمبر (ص) درآورد. و سرانجام بسال 23 ه .ق. شخصی به نام فیروز فارسی، مکنی به ابولؤلؤ که غلام مغیرة بن شعبه بود، وی را در نماز صبح با خنجر مجروح ساخت و پس از سه روز درگذشت. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: ابن اثیر ج 3 ص 19، طبری ج 1 ص 187، الاصابة ترجمهء شمارهء 5738، صفة الصفوة ج1 ص101 و حبیب السیر چ خیام ج 2. نام عمر در آثار شاعران ایران بسیار آمده است که اینک نمونه ای نقل میشود. و گاه به رعایت وزن شعر حرف میم کلمه مشدد آورده شده است :
عمر کرد اسلام را آشکار
بیاراست گیتی چو باد بهار.فردوسی.
وین سنیان که سیرتشان بغض حیدر است
حقا که دشمنان ابوبکر و عمرند.ناصرخسرو.
دستش نگیرد حیدرم، دستم نگیرد عمرش
رفتم پس آبشخورم، رو از پس آبشخورش.
ناصرخسرو.
چون داد کنی خود عمر تو باشی
هرچند که نامت عمر نباشد.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص359).
زآن فقاعی که سنت عمر است
رافضی نیستم، چرا نخورم.خاقانی.
شهربانووار چون رفتی به راه
من عمروار احتسابش کردمی.خاقانی.
دیده را بر جستن عمر گماشت
رخت را و اسب را ضایع گذاشت.مولوی.
جهانبان و دین پرور و دادگر
نیاید چو بوبکر بعد از عمر.سعدی.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن خلدون. نام وی عمر بن احمد است. رجوع به عمر حضرمی (ابن احمد...) و ابن خلدون (ابومسلم...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن دحیهء کلبی، مکنی به ابوخطاب. رجوع به ابوخطاب (ابن دحیة بن...) و عمر (ابن حسن بن علی بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ذربن عبدالله. رجوع به ابوذر (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن رضیع. رجوع به ابواحمد (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ریاح. نام بطنی است از هلال بن عامر، از عدنانیة. (معجم قبائل العرب ج 2 از تاریخ ابن خلدون ج 6 ص 32).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن زین العابدین. از فرزندان امام زین العابدین (ع). رجوع به عمر (ابن علی بن حسین بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سریج. رجوع به عمر شافعی (ابن احمدبن عمر...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سعدبن ابی وقاص زهری مدنی. از قتلهء حسین بن علی (ع). رجوع به عمر مدنی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سعد انماری. رجوع به ابوکبشة (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سعیدبن طالب. نام فخذی است از آل عمر از آل کثیر که یکی از قبایل حضرموت باشد. (از معجم قبائل العرب ج 2).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سلمهء حداد نیشابوری. رجوع به ابوحفص حداد شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سلیط. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سلیمان. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سهل. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سهلان ساوی. رجوع به ابن سهلان و عمر ساوی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن شابه بصری. وی همان عمر بن شبه است که نام پدر او در الفهرست ابن الندیم «شابه» ضبط شده است. رجوع به ابوزید (عمربن شبة بن...) و عمر (ابن شبة بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن شاهنشاه. رجوع به عمر ایوبی (ابن شاهنشاه بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن شاهین. رجوع به عمر بغدادی (ابن احمدبن عثمان...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن شاهین سمرقندی. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن شَبّة بن عُبیدة بن ریطهء نمیری بصری، مکنی به ابوزید. شاعر، راویة و مورخ قرن سوم هجری. رجوع به ابوزید (عمربن شبة بن...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص206، ارشاد الاریب ج 6 ص 48، تهذیب التهذیب ج 7 ص 460، فوات الوفیات ج 1 ص 378 و بغیة الوعاة ص361.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن شور. رجوع به ابوشور (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن شیخ. رجوع به عمر (ابن احمد...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن طبرزد. رجوع به ابن طبرزد شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن طوسون بن محمد سعیدبن محمدعلی. مورخ و از امرای سابق مصر بوده است. در سال 1289 ه .ق. در اسکندریه تولد یافت و تحصیلات خویش را در سویس تکمیل کرد. در زبان و ادبیات عربی و ترکی و فرانسه و انگلیسی دستی توانا داشت. در برخی جنبشهای انقلابی مخالف بیگانگان شرکت داشت و سرانجام بسال 1363 ه .ق. در اسکندریه درگذشت. او تألیفات بسیاری به زبان عربی و فرانسه دارد که از آن جمله است: 1 - البعثات العلمیة فی عهد محمدعلی و عباس و سعید. 2 - خط الاستواء. 3 - ضحایا مصرفی السودان و خفایا السیاسة الانکلیزیة. 4 - تاریخ نیل (به فرانسوی). 5 - جغرافیای مصر در عهد عرب (به فرانسوی). (از الاعلام زرکلی).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عامر تمار. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عباد. حسن بن موسی النوبختی را کتابی است به نام «کتاب الاحتجاج لعمربن عباد و نصرة مذهبه». (از الفهرست ابن الندیم).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالحمید. رجوع به عمادالدین (عمربن عبدالحمیدبن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان ابار. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان فاخوری بیروتی. رجوع به عمر فاخوری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن ابی دلف. رجوع به عمر دلفی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن عمر بن مازة، مکنی به ابومحمد و ملقب به برهان الائمة و حسام الدین و مشهور به صدر شهید. از اکابر حنفیهء خراسان در قرن ششم هجری. رجوع به صدر شهید و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 210، الفوائد البهیة ص 149 و الجواهر المضیئة ج 1 ص 391.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن مروان. رجوع به عمر اُموی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن منذربن زبیربن عبدالرحمان بن هبار مطلبی اسدی قرشی. اولین تن از ملوک بنی هبار در سند. رجوع به هباری (عمربن عبدالعزیز...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالعزیز شطرنجی. رجوع به عمر شطرنجی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابراهیم باجمال. فقیه و متصوف اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری (857 - 916 ه .ق). رجوع به باجمال شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی ربیعة. رجوع به عمر مخزومی (ابن عبدالله...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد بامخرمه. رجوع به عمر بامخرمة شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبدالاسد. رجوع به عمر مخزومی (ابن عبدالله بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عبیدبن یعمر. رجوع به ابوالشعثاء (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی. رجوع به ابواسحاق سبیعی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی بن سعید فودودی. رجوع به عمر فودودی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عمر بن عبدالعزیز هباری قرشی، مکنی به ابومنذر. سومین تن از ملوک بنی هبار در سند. رجوع به هباری (عمربن عبدالله...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد سلمی. رجوع به عمر سلمی (ابن عبدالله...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محیص. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالله (عبیدالله) اقطع. رجوع به عمر اقطع (ابن عبیدالله...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالملک بن محمد بن عبدالرحمان بن معاویة بن حدیج. مشهور به ابن ملاک. والی اسکندریه در قرن دوم هجری. وی ابتدا از جانب محمد بن هبیرة والی اسکندریه گشت و چون فضل بن عبدالله امیر مصر شد ابن ملاک بر او شورید و فتنه ای در اسکندریه آغاز گشت که به کشتن ابن ملاک به سال 200 ه .ق. انجامید. (از الاعلام زرکلی از خطط مقریزی ج 1 ص 172 و الولاة کندی ص 157).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالواحد. یکی از روات قرائت ابن عامر بواسطهء یحیی بن حارث ذماری است. (از الفهرست ابن الندیم).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالواحد دمشقی سلمی. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالوهاب. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبیداللهبن معمر. رجوع به عمر تیمی (ابن عبیداللهبن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبیدالله اقطع. رجوع به عمر اقطع شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عثمان بن اسنفداد کاتب. از شعرای مصر بود و دیوان او پنجاه ورقه است. (از الفهرست ابن الندیم).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عثمان بن شاهین. رجوع به ابوحفص (عمر...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عثمان بن یعقوب مرینی. رجوع به ابوعلی (عمربن ابی سعید...) و عمر مرینی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عدیم. رجوع به ابن العدیم و عمر (ابن احمدبن هبة اللهبن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علاء. وی از موالی و عامل مهدی عباسی بر طبرستان بود. او را از فرماندهان بزرگ و شخصی سخی و دوراندیش دانسته اند و گویند که وی ابتدا در ری به قصابی اشتغال داشت، سپس با جمعی به جنگ ستباد (ستفاذ) که در ایام منصور خلیفهء عباسی در طبرستان خروج کرده بود، رفت و از خود فداکاریهای بسیار نشان داد و این امر باعث تقرب وی به دستگاه خلافت گشت. و سرانجام در حدود سال 165 ه .ق. در زمان خلافت المهدی عباسی در طبرستان کشته شد. (از الاعلام زرکلی از سمط اللاَلی ص 551 و فتوح البلدان ص 346).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن ابی طالب (ع). مشهور به عمر اکبر. از فرزندان امیرالمؤمنین (ع) است و مادر او ام حبیبة بوده است. و بطنی از بنی هاشم از قریش از عدنانیه به وی منسوب است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 5 ص 584، معجم قبائل العرب ج 2 و نهایة الارب نویری ج 2 ص 360 شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن احمدبن لیث. رجوع به عمر لیثی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن احمد انصاری. رجوع به عمر انصاری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن بدوح. رجوع به ابن البدوح و عمر قلعی (ابن علی بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب (ع). از فرزندان امام زین العابدین (ع). وی از جمله اولاد امیرالمؤمنین (ع) است که ابوسلمهء خلال پیش از تشکیل دولت عباسیان، بدانها مکتوب نوشت تا قبول خلافت کنند. دو دیگر یکی امام جعفر الصادق (ع) و دیگری عبدالله بن حسن بن حسن بن علی المرتضی بوده اند. ولی هر سه تن این پیشنهاد را رد کردند. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 68 و 200).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن رسول. رجوع به عمر رسولی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن سالم بن صدقهء لخمی اسکندری فاکهانی. ملقب به تاج الدین. از علمای نحو اسکندریه در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری. رجوع به تاج الدین (فاکهانی...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج 5 ص 217، البدایة و النهایة ج14 ص 168، الدرر الکامنة ج 3 ص 178 و بغیة الوعاة ص 362.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن مرشد. رجوع به ابن فارض (ابوحفص و ابوالقاسم...) و عمر (ابن فارض...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی بن مقدم. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن علی مطوعی. رجوع به عمر مطوعی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عمرو احموسی. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن فارض. نسب وی چنین است: عمر بن علی بن مرشدبن علی حموی مصری، مکنی به ابوحفص و ابوالقاسم و ملقب به شرف الدین و مشهور به ابن فارض. او شاعر و متصوف اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری بود. رجوع به ابن فارض (ابوحفص و ابوالقاسم...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 216، وفیات الاعیان ج 1 ص 383، التکملة لوفیات النقلة، میزان الاعتدال ج 2 ص 266، شذرات الذهب ج 5 ص 149، لسان المیزان ج 4 ص 317، حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 334 و نامهء دانشوران ج 2 ص 449.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن فرحان طبری. رجوع به عمر طبری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن فهد. رجوع به عمر هاشمی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن قاسم کوفی. رجوع به ابوزبید (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن قیس سندل. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن لحأبن حدیر. رجوع به عمر تیمی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن مبارک، مولای خزاعة. شاعری قلیل الشعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر فارسکوری. ادیب قرن دهم و یازدهم هجری بود که بسال 1018 ه .ق. درگذشت. رجوع به فارسکوری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن احمد، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به جمال الاسلام. رجوع به ابن بزری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن اسماعیل. رجوع به عمر نسفی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن علی بن عدیس قضاعی. رجوع به عمر قضاعی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد (احمد) بن تقی بن عبدالله حضرمی. رجوع به عمر حضرمی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن حمدبن خلیل سکونی. رجوع به عمر سکونی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن خالدبن عبدالملک مرورودی. رجوع به عمر مرورودی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن عمویة. رجوع به عمر سهروردی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن محمد بن مسلمهء تجیبی. رجوع به عمر تجیبی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله ازدی شلوبینی یا شلوبین. رجوع به عمر شلوبینی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن عمر خبازی خجندی. رجوع به عمر خبازی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن ابی الخیر. رجوع به عمر هاشمی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن منصور. رجوع به عمر امینی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف ازدی. رجوع به عمر ازدی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن محمد مالکی. رجوع به ابوالفرج (مالکی...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن مختاربن منفی. رجوع به عمر مختار شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن مسعودبن احمدبن عبدالعزیزبن مازه. ملقب به صدرالشریعة و برهان الاسلام و تاج الدین. وی از ائمهء بزرگ ماوراءالنهر و از صدور آل مازه است که در علوم دینی و ادبی تبحر داشت و در قرن ششم هجری، در عهد سلطنت قلج طغماج خان ابراهیم بن حسین و پسرش نصرة الدین قلج ارسلان عثمان، از شاهان آل افراسیاب به سر میبرد. وی یکی از استادان عوفی، صاحب لباب الالباب بوده است. او را رباعیات مشهوری است. رجوع به مآخذ ذیل شود: تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج 2 ص 833، لباب الالباب ج 1 ص169، کشف الظنون ص69، چهارمقالهء نظامی عروضی «بنی مازه» ص114 و 121.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن مسلم. رجوع به عمر عکبری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن مصطفی حمد. رجوع به عمر حمد شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن مطرف. رجوع به ابوالوزیر (عمربن...) و عمر عبدی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن مظفربن عمر بن محمد بن ابی الفوارس معری کندی. رجوع به ابن الوردی (زین الدین...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 228، فوات الوفیات ج 2 ص 116، بغیة الوعاة ص 365، النجوم الزاهرة ج 10 ص 240، آداب اللغة العربیة ج 3 ص 192، دائرة المعارف اسلامی ج 1 ص 302 و نامهء دانشوران ج 2 ص 310.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن مظفر یوسف بن عمر بن رسول، مکنی به ابوالفتح. متوفی بسال 696 ه .ق. او را کتابی است در نجوم به نام تبصرة. (از گاهنامهء 1310 ص 91). رجوع به کشف الظنون شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن معمر. رجوع به عمر (ابن موسی بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ملاک. رجوع به عمر (ابن عبدالملک بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ملقن. رجوع به عمر انصاری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن منبه سدوسی. رجوع به ابوالمنبه (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن موسی بن جعفر الصادق (ع). از فرزندان امام هفتم است و برخی نام او را محمد دانسته اند. (از حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 81).

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن موسی بن عبیداللهبن معمر. مشهور به ابن معمر. از فرماندهان شجاع قرن اول هجری. وی به کمک ابن اشعث بر عبدالملک بن مروان خروج کرد. و در واقعهء دیرالجماجم شرکت داشت. و سرانجام به سال 83 ه .ق. در خراسان دستگیر و به امر حجاج کشته شد. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: تهذیب التهذیب ج 7 ص501، غایة النهایة ج 1 ص 598 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 156.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن نبیل. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن نجیم. رجوع به عمر مصری شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن واصل. رجوع به ابویزید (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن وردی. رجوع به ابن الوردی و عمر (ابن مظفربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن هارون. رجوع به عمر بلخی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن هبیرة. رجوع به ابن هبیرة (ابوالمثنی...) و عمر فزاری (ابن هبیرة بن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن هرمز. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن یحیی بن عبدالواحد هنتاتی. رجوع به ابوحفص (عمربن یحیی اول...) و عمر حفصی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن یحیی بن محمد هنتاتی. رجوع به عمر حفصی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن یزیدبن عمیر اسیدی. رجوع به عمر اسیدی شود.

عمر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن یوسف بن عمر بن علی بن رسول. رجوع به عمر رسولی (ابن یوسف...) شود.

عمرآباد.

[عُ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک. دارای 966 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، انگور و میوه. در تپهء مجاور این ده آثار بناهای قدیمی دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عمرآباد.

[عُ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشخور بخش رزن شهرستان همدان. این ده دارای یکصد تن سکنه میباشد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عمرآباد.

[عُ مَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه. دارای 150 تن سکنه. آب آن از سراب تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب، لبنیات، چغندر قند، صیفی و قلمستان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عمرآباد.

[عُ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش حومهء شهرستان شهرضا. دارای 922 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، انگور، زردآلو، خربوزه و هندوانه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عمرا.

[عَ] (اِخ) نام شعبه ای است از طایفهء ناحیهء سراوان، از طوایف کرمان و بلوچستان، و مرکب از شصت خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 98).

عمراب.

[] (اِخ) نام بطنی است از جعلیین که مشهورترین قبایل عرب در سودان بر ساحل نیل باشند. (از معجم قبائل العرب ج 2).

عمر ابزاری.

[عُ مَ رِ اَ] (اِخ) ابن ابی زیاد ابزاری. از مشایخ شیعه و از ائمهء روات حدیث بود. (از فهرست ابن الندیم).

عمر احموسی.

[عُ مَ رِ اِ] (اِخ) ابن عمرو. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر ادریسی.

[عُ مَ رِ اِ] (اِخ) ابن ادریس بن ادریس. وی امیر و از ادارسهء مغرب اقصی بود. در آغاز بسال 213 ه .ق. والی تکیباس و ترغة، از قبایل صنهاجه گشت، سپس به امر برادر خود محمد سرزمین هایی را که در تصرف دو برادر دیگرشان عیسی بن ادریس و قاسم بن ادریس بود، تصرف کرد و بدینسان سرزمین وسیعی را در تصرف خویش داشت و سرانجام بسال 220 ه .ق. در «فج الفرس» از بلاد صنهاجة درگذشت و جسد او به فارس حمل گردید. وی جد اشراف حمودی است که پس از بنی امیه بر اندلس حکومت کردند. (از الاعلام زرکلی از الاستقصاء و تاریخ ابن خلدون).

عمر ادلبی.

[عُ مَ رِ اِ ؟] (اِخ) ابن احمد. رجوع به عمر عنز شود.

عمر ازدی.

[عُ مَ رِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله. نحوی و لغوی قرن ششم و هفتم هجری. رجوع به عمر شلوبینی شود.

عمر ازدی.

[عُ مَ رِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن یوسف ازدی، مکنی به ابوالحسین. قاضی القضاة عهد المقتدر خلیفهء عباسی. وی در علم حدیث و فرایض و حساب و ادب دست داشت. و بسال 328 ه .ق. درگذشت. او راست: 1 - غریب الحدیث. 2 - الفرج بعدالشدة. 3 - مسند. (از الاعلام زرکلی از بغیة الوعاة ص 364 و المنتظم ج 6 ص 305).

عمر اسکندری.

[عُ مَ رِ اِ کَ دَ] (اِخ) ابن علی. ملقب به تاج الدین. از علمای نحو اسکندریه. رجوع به تاج الدین (فاکهانی...) و عمر (ابن علی بن...) شود.

عمر اسیدی.

[عُ مَ رِ اُ سَیْ یِ] (اِخ) ابن یزیدبن عمیر. از بنی اسید، از بنی تمیم. وی از مردم شجاع روزگار بنی مروان بود که بسال 109 ه .ق. مالک بن منذربن جارود رئیس شرطهء بصره او را به فرمان خالدبن عبدالله قسری والی عراق بکشت. (از الاعلام زرکلی از تاریخ طبری ج 8 ص 191، و رغبة الامل ج 2 ص 76).

عمر اشبیلی.

[عُ مَ رِ اِ] (اِخ) ابن حسن هوزنی. رجوع به عمر هوزنی شود.

عمر اقطع.

[عُ مَ رِ اَ طَ] (اِخ) ابن عبیدالله اقطع. از فرماندهان شجاع عصر عباسی. او را جنگها و فتوحاتی با رومیان بود و آخرین بار بسال 249 ه .ق. در «مرج الاسقف» در جنگ با رومیان کشته شد. نام پدر او را «عبدالله» نیز گفته اند. (از الاعلام زرکلی از تاریخ ابن اثیر ج7 ص 38، و البدایة و النهایة ج 11 ص 3).

عمرالحبیس.

[عُ رُلْ حَ] (اِخ) از نواحی بغداد است که ابومحمد یحیی بن محمد بن عبدالله ازرقی نام آن را در یکی از اشعار خود آورده است :
... کنت صادفت منک یوماً بعما
و بدیر الحبیس کان اللقاء.
(از معجم البلدان).

عمرالزعفران.

[عُ رُزْ زَ فَ] (اِخ) نام دو دیر است یکی نزدیک جزیرهء ابن عمر، زیر قلعهء اَردُمُشت، و دیگری نزدیک همان است و بر کوهی که محاذی نصیبین میباشد قرار دارد. (از معجم البلدان). رجوع به دیرالزعفران شود.

عمرام.

[] (اِخ) بمعنی قوم خدای تعالی است، و آن نام «لاری» پدر موسی باشد. (از قاموس کتاب مقدس). عِمران. رجوع به عمران (ابن فاهث بن لاوی بن...) شود.

عمر اموی.

[عُ مَ رِ اُ مَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن مروان بن حکم اموی قرشی، مکنی به ابوحفص. وی هفتمین خلیفهء بنی امیه و خلیفه ای صالح و عادل بود لذا برخی او را پنجمین از خلفای راشدین خوانده اند. بسال 61 ه .ق. در مدینه متولد شد و در عهد ولیدبن عبدالملک والی همان شهر گشت. سپس به وزارت سلیمان بن عبدالملک در شام رسید. و در سال 99 ه .ق. پس از سلیمان، در مسجد دمشق با وی برای خلافت بیعت شد. وی نخستین کسی است از بنی امیه که مردم را از سب و ناسزاگویی به حضرت علی بن ابی طالب (ع) بازداشت. او را در ادارهء مملکت روشی خاص بود بدینسان که به عاملان خویش آزادی کامل در امور می بخشید و آنها فقط در کارهای پیچیده و لاینحل ملزم به مشورت با خلیفه میشدند. شریف رضی در رثای وی قصیده ای به این مطلع دارد:
یا ابن عبدالعزیز، لو بکت العین
فتی من امیة، لبکیتک.
عمربن عبدالعزیز پس از دو سال و نیم خلافت در سال 101 ه .ق. درگذشت و گویند که وی را مسموم کردند. (از الاعلام زرکی چ 2 ج 5 ص 209). رجوع به مآخذ ذیل شود: فوات الوفیات ج 2 ص105، تهذیب التهذیب ج 7 ص 475، صفة الصفوة ج2 ص63، تاریخ ابن اثیر ج 5 ص 22، تاریخ ابن خلدون ج3 ص 76، تاریخ طبری ج 8 ص 137، تاریخ مسعودی ج 2 ص 131 و حبیب السیر چ خیام ج 2.

عمر امینی.

[عُ مَ رِ اَ] (اِخ) ابن محمد بن منصور امینی، مکنی به ابوحفص و ملقب به عزالدین و مشهور به ابن حاجب. محدث و جغرافیدان قرن هفتم هجری. وی بسال 593 ه .ق. در دمشق تولد یافت و در طلب حدیث سفرهای بسیار کرد و بسال 630 ه .ق. در دمشق درگذشت. او را معجماتی دربارهء شهرها و استادان خود میباشد. (از الاعلام زرکلی از شذرات الذهب ج 5 ص 138، و التکملة لوفیات النقلة).

عمران.

[عَ] (ع اِ) دو طرف هر دو آستین. و آن را به فتح میم نیز خوانند و گویا اصح باشد. (از منتهی الارب). رجوع به عَمَر شود.

عمران.

[عَ] (ع اِ) دو گوشت پاره بالای لهات آویخته. (منتهی الارب). دو گوشت پاره که بر ملازه آویخته است. (از اقرب الموارد).

عمران.

[عَ] (ع ص) کسی که زمان درازی زیست کرده باشد. (ناظم الاطباء).

عمران.

[عُ] (ع مص) لازم گرفتن شخص مال یا منزل خود را. عِمارة. عُمور. (از اقرب الموارد). رجوع به عمارة و عمور شود.

عمران.

[عُ] (ع اِمص) آبادانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). صاحب آنندراج این کلمه را به ضم اول و فتح دوم ضبط کرده و معنی آن را آبادانیها نوشته است، سپس گوید: «فارسیان [ آنرا ] به سکون استعمال نمایند بمعنی آبادان» :
نباشد جز دو یک میدان نشیب کوه و هامونش
نباید بیش یک لحظه خراب خاک و عمرانش.
ناصرخسرو.
نیک و بد هرچه اندرین گیتی است
به خرابی است یا به عمرانی است.
مسعودسعد.
ز مهر و کین تو چرخ و فلک دو گوهر ساخت
که هر دو مایهء عمران شدند و اصل خراب.
مسعودسعد.
گنجها را در خرابی زآن نهند
تا ز حرص اهل عمران وارهند.مولوی.
بندگی اینجا به از سلطانی است
وین خرابی بهتر از عمرانی است.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
عشق گوید خانه ویران میکنم
عقل گوید شهر عمران میکنم.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
- عِلم عمران؛ در تداول ابن خلدون بمعنی علم اجتماع یا جامعه شناسی به کار رفته است. و وی آن را بعنوان دانش مستقلی قرار داده، خویش را واضع و مبتکر این علم میداند. رجوع به ترجمهء مقدمهء ابن خلدون از محمد پروین گنابادی ج 1 حاشیهء ص 4، فلسفة ابن خلدون الاجتماعیة تألیف طه حسین و دراسات عن مقدمهء ابن خلدون تألیف ساطع الحصری شود.
- عمران شدن؛ آباد شدن :
هر جای که نام تو رسد در گیتی
گرچند خراب است شود یکسره عمران.
مسعودسعد.

عمران.

[عَ] (اِخ) نام دو تن از تازیان، یعنی عمروبن جابر و بدربن عمرو. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمران.

[عَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب).

عمران.

[عَ] (اِخ) (أبرق...) موضعی است به دیار عرب. نام آن در شعر دوس بن ام غسان یربوعی آمده است. (از معجم البلدان).

عمران.

[عَ مَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

عمران.

[عُ] (اِخ) موضعی است در بلاد مراد در جَوف. و یکی از ایام عرب در آن روی داده است. (از معجم البلدان).

عمران.

[عُ مَ] (اِخ) بصیغهء تثنیه. ابوبکر و عمر. (اقرب الموارد). ابوبکر صدیق و عمر بن الخطاب، یا عمر بن الخطاب و عمر بن عبدالعزیز. و اولی اصح است، زیرا «سیرة العمرین» پیش از عمر بن عبدالعزیز هشتمین خلیفهء اموی به کار رفته است. (از منتهی الارب). رجوع به عمرین شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) (آل...) نام سورهء سوم از قرآن کریم است که مدنی است و پس از سورهء بقره و پیش از سورهء نساء واقع و شامل دویست آیه است.

عمران.

[عِ] (اِخ) شعبه ای از قبیلهء بنی رکب، منشعب از بنی اشعر بوده است. (از تاریخ قم 283).

عمران.

[] (اِخ) نام یکی از عشایر یمن است که در شمال حدیده سکونت دارند. (از معجم قبائل العرب ج 2).

عمران.

[] (اِخ) نام بطنی است از ثعلبة طی، از قحطانیه. و منازل آنان در قسمتهای شرقی دیار مصر و قسمتهای غربی بلاد شام قرار داشت. (از معجم قبائل العرب ج 2 از نهایة الارب قلقشندی).

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن ابی عطاء واسطی، مکنی به ابوحمزه. تابعی بود. رجوع به ابوحمزهء واسطی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن ابی عمرو. وی از اطبای ماهر بود و در طب خدمت امیر عبدالرحمان میکرد. و او را تألیفاتی در طب است. (از عیون الانباء ج2 ص41).

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن عمران، مکنی به ابوالنجم. از یاران ابومسلم خراسانی در قرن دوم هجری بود. و نام او را که یعقوبی (ص285) چنین آورده است، در تاریخ سیستان بصورت «عماربن اسماعیل...» ذکر شده است. رجوع به عمار (ابن اسماعیل...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن تَغلِب بن وائل بن قاسط بن هِنب بن أفصی بن دُعمی بن جَدیلة بن اسدبن ربیعة بن نزاربن معدبن عدنان. جدی است جاهلی و بطن عمران بن تغلب وائلی منتسب به اوست. (از معجم قبائل العرب از نهایة الارب نویری ج 2 ص 333 و نهایة الارب قلقشندی). رجوع به الاعلام زرکلی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن تیم بصری عطاردی، مکنی به ابورجاء. صحابی است. رجوع به عمران عطاردی (ابن ملحان...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن حارث سلمی، مکنی به ابوالحکم. محدث است. رجوع به ابوالحکم (عمران بن...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن حُذَیفة بن الیمان. تابعی بود. از یاران مقدم مختار ثقفی در کوفه بشمار می رفت. وی در سال 67 ه .ق. به دست مصعب بن زبیر به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی از کامل ابن اثیر ج 4 ص 109 و تهذیب التهذیب ج 8 ص125).

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن حصین بن عبیدبن خلف بن عبدنهم بن حذیفة بن جهمة بن غاضرة بن حبشة بن کعب بن عمرو خزاعی، مکنی به ابونُجَید. از صحابیان و محدثان بود. رجوع به عمران خزاعی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن حطان بن ظبیان بن لوذان بن حرث بن سدوس سدوسی یا ذهلی، مکنی به ابوشهاب. از تابعیان بود. رجوع به عمران سدوسی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن حُلوان بن الحاف (حافی) بن قضاعة. نام بطنی است از قضاعة، از قحطانیة. (معجم قبائل العرب از نهایة الارب نویری ج 2 ص295 و نهایة الارب قلقشندی و جمهرة انساب العرب ابن حزم ص 421).

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن خالد. از قتلهء حضرت حسین بن علی (ع) بود که به دست مختار ثقفی به قتل رسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 143 شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن داود قطان، مکنی به ابوالعوام. از روات حدیث است. رجوع به ابوالعوام (عمران بن...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن ربیعة بن عبس بن شحارة. بطنی است بزرگ که در یمن اقامت دارند. (معجم قبائل العرب از تاج العروس زبیدی ج 3 ص 287).

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن زید، مکنی به ابویحیی. محدث بود. رجوع به ابویحیی (عمران بن...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن شاهین سلمی. حاکم امارت شاهینی در بطیحة. رجوع به عمران سلمی (ابن شاهین...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن صدقهء اسرائیلی. ملقب به اوحدالدین. رجوع به عمران اسرائیلی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن ضیاف بن سفیان بن أرحب، از بکیل همدان. جدی است جاهلی و یمانی. و بطن های «ضیاف» همگی بدو منتسب می گردند. (از الاعلام زرکلی از الاکلیل ج 10 ص 229).

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن عامربن حارثة از أزد. پادشاهی است جاهلی و یمانی. وی صاحب تاج و کاهن و از تبابعهء یمن بود و در زمان خود اعلم مردم بشمار می رفت. او را عمری طولانی بود و پایتخت مملکتش «مأرب» بوده است و در همین شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی از التیجان ص264).

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان صنعانی، مکنی به ابوالهذیل. محدث است. رجوع به ابوالهذیل (عمران بن...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف، مکنی به ابوطالب. وی عم پیغمبر (ص) و پدر حضرت علی (ع) است. لذا حضرت امیرالمؤمنین را «علی عمرانی» نیز خوانند. و برخی نام ابوطالب را «عبدمناف» گفته اند، ولی اولی مشهورتر است. رجوع به ابوطالب (ابن عبدالمطلب بن...) و منتهی الارب و آنندراج و غیاث اللغات شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن عثمان زبیدی شامی، مکنی به ابوالبَرَهسَم. صاحب قرائتی شاذ است. رجوع به ابوالبرهسم و عمران زبیدی و عمران شامی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن عطاف ازدی، مکنی به ابوعطاف. از فرماندهان و شجاعان قرن دهم هجری. رجوع به عمران ازدی (ابن عطاف...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن عمرو مُزَیقیاءبن عامر ماءالسماءبن حارثة الغِطریف بن امری ءالقیس البَطریق بن ثعلبة العَنقاءبن مازن بن عسان. جدی است جاهلی و بطن عمران بن مزیقیاء منتسب به اوست. (معجم قبائل العرب از جمهرة انساب العرب ابن حزم ص 347 و نهایة الارب نویری ج 2 ص 314 و نهایة الارب قلقشندی). رجوع به الاعلام زرکلی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن عیینه، مکنی به ابوالحسن. محدث است. رجوع به ابوالحسن (عمران بن...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن فاهث بن لاوی بن یعقوب. نام پدر موسی و هارون است به روایات مسلمین. و نام او را «عمران بن یصهربن فاهث» نیز گفته اند. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 80). رجوع به عمرام و عمران (ابن یصهربن فاهث...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن فصیل بن عائد تمیمی، مکنی به ابوخالد. از صحابیان بود. رجوع به عمران تمیمی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن ماثان. نام پدر مریم عذراء است که پسرعم زکریای نبی علیه السلام بوده است. همسر عمران «حنة بنت قافوذ» نام داشت و آنان را دختر دیگری بود بزرگتر از مریم به نام اشیاع. و حنة در کبر سن و هنگام یأس از ولادت به قدرت الهی حامل گشت و دختری بزاد که او را «مریم» نام نهادند. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 137). رجوع به منتهی الارب و غیاث اللغات شود :
سخن و لهجت یحیی و محمد نگرم
عیسی و ابنة عمران به خراسان یابم.
خاقانی.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن ملحان عطاردی، مکنی به ابورجاء. رجوع به عمران عطاردی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن موسی بن مجاشع سختیانی، مکنی به ابواسحاق. محدث بود. رجوع به عمران سختیانی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن موسی بن یحیی بن خالد برمکی. از برامکه و امیر سند. رجوع به عمران برمکی شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن نمران، مکنی به ابوسلیمان. محدث است. رجوع به ابوسلیمان (عمران بن...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن هارون صوفی، مکنی به ابوموسی. محدث است. رجوع به ابوموسی (عمران بن...) شود.

عمران.

[عِ] (اِخ) ابن یصهربن(1) فاهث. نام پدر موسی و هارون است و او را «عمران بن فاهث بن لاوی بن یعقوب» نیز گفته اند. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 80).
- موسی عمران؛ موسی بن عمران :
چونانکه عصا هرگز از ایشان که شنیدی
ثعبان نشدی جز به کف موسی عمران.
ناصرخسرو.
برآمد هر شب افغان از دل طور
چو روز موسی عمران فروشد.خاقانی.
شاید ار هر سامری گاوی کند
کآب و جاه موسی عمران نماند.خاقانی.
بلاغت و ید بیضای موسی عمران
به کید و سحر چه ماند که ساحران سازند.
سعدی.
رجوع به موسی بن عمران شود.
(1) - در حبیب السیر و مجمل التواریخ و القصص، یصهر بحاء حطی (یصحر) ضبط شده است.

عمراناباد.

[عِ] (اِخ) از دیه های طسوج سراجه بوده است. (از تاریخ قم ص 114).

عمراناباد.

[عِ] (اِخ) از دیه های رستاق ساوه و جزستان بوده است. (از تاریخ قم ص 116).

عمراناباد.

[عِ] (اِخ) از دیه های طسوج طبرش بوده است. (از تاریخ قم ص 117).

عمراناباد.

[عِ] (اِخ) از دیه های طسوج جبل بوده است. (از تاریخ قم ص 117).

عمراناباد.

[عِ] (اِخ) دساکر نصرآباد، از رستاق وره و طسوج ارونجرد بوده است. (از تاریخ قم ص117).

عمراناباد.

[عِ] (اِخ) از دیه های الجبل بوده است. (از تاریخ قم ص136).

عمراناباد.

[عِ] (اِخ) از دیه های وزواه بوده است. (از تاریخ قم ص 140).

عمرانات.

[عِ] (ع اِ) آبادیها. جِ عِمران، بمعنی آبادی. (از آنندراج).

عمران ازدی.

[عِ نِ اَ] (اِخ) ابن عَطّاف ازدی، مکنی به ابوالعطاف. وی از فرماندهان و شجاعان قرن دوم هجری بشمار میرفت. ابتدا با حنظلة بن صفوان در افریقیة به سر میبرد و هنگامی که عبدالرحمان بن حبیب بر افریقیة مستولی گشت و حنظلة به شام رفت، این عمران بن عطاف در بعضی امارات افریقیة ادعای استقلال کرد، ولی در سال 130 ه .ق. به دست الیاس برادر عبدالرحمان بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی از الکامل ابن اثیر ج 5 ص 116).

عمران اسرائیلی.

[عِ نِ اِ] (اِخ) ابن صدقهء اسرائیلی، ملقب به اوحدالدین. وی از اطبای مشهور اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری است. در سال 561 ه .ق. در دمشق متولد شد. پدر وی نیز از اطبای مشهور بود. حکیم عمران، علم طب را نزد شیخ رضی الدین رحبی آموخت و شهرت وی در طب به حدی رسید که ملوک و سلاطین آن روزگار هر یک تلاش میکردند که وی را به استخدام خویش درآورند؛ اما حکیم عمران از این کار خودداری میکرد و فقط بهنگام مرض آنان را معالجه میکرد. از معالجات معجزه آسای وی حکایات بسیار نقل میکنند که برخی از آنها در عیون الانباء آمده است. حکیم عمران در جمادی الاولی سال 637 ه .ق. در شهر حمص که برای درمان حاکم آن بدانجا رفته بود، درگذشت. (از عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ج 2 صص 213 - 214).

عمران برمکی.

[عِ نِ بَ مَ] (اِخ) ابن موسی بن یحیی بن خالد برمکی. وی از برامکه بود و پدرش او را به جانشینی خود بر حکومت سند قرار داد و او در سال 221 ه .ق. پس از درگذشت پدرش حکومت آنجا را به دست گرفت و المعتصم بالله عباسی فرمان ولایت را برای وی فرستاد و پس از بعضی جنگ و جدالها با مخالفان خود سرانجام در 226 ه .ق. به دست عمر بن عبدالعزیز هباری به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

عمران بصری.

[عِ نِ بَ] (اِخ) ابن تیم بصری عطاردی، مکنی به ابورجاء. صحابی است. رجوع به عمران عطاردی (ابن ملحان...) شود.

عمران تمیمی.

[عِ نِ تَ] (اِخ) ابن فَصیل بن عائد تمیمی، مکنی به ابوخالد. وی از صحابیان بود و گویند که او از صحابیانی است که به هرات رفتند. رجوع به الاصابهء ابن حجر، ترجمهء شمارهء 6009 شود.

عمران خزاعی.

[عِ نِ خُ] (اِخ) ابن حصین بن عبیدبن خلف بن عبدنهم بن حذیفة بن جهمة بن غاضرة بن حبشة بن کعب بن عمرو خزاعی، مکنی به ابونُجَید. از صحابیان و محدثان بود. وی در عام خیبر اسلام آورد و در چند غزوه شرکت داشت، از جمله در غزوهء فتح که حامل رایت بنی خزاعة بوده است. و گویند که وی از جانب خلیفهء دوم مأمور تعلیم امور فقهی به اهل بصره گشت. و در سال 52 یا 53 ه .ق. درگذشت. یکصدوسی حدیث از وی در کتب حدیث نقل شده است. (از الاصابهء ابن حجر، ترجمهء شمارهء 6005 و الاعلام زرکلی). و رجوع به ابونجید (عمران بن...) شود.

عمران ذهلی.

[عِ نِ ذُ] (اِخ) ابن حطان بن ظبیان بن لوذان بن حرث بن سدوس سدوسی یا ذهلی، مکنی به ابوشهاب. از تابعیان بود. رجوع به عمران سدوسی شود.

عمران زبیدی.

[عِ نِ زَ] (اِخ) ابن عثمان زبیدی شامی، مکنی به ابوالبَرَهسَم. صاحب قرائتی شاذ است. رجوع به ابوالبرهسم شود.

عمران سختیانی.

[عِ نِ سَ] (اِخ) ابن موسی بن مجاشع سختیانی، مکنی به ابواسحاق. محدث بود و در جرجان متولد شد و در سال 305 ه .ق. در همین شهر درگذشت. او راست: «المسند» در حدیث. (الاعلام زرکلی از تاریخ جرجان ص 281 و اللباب ج 1 ص 536).

عمران سدوسی.

[عِ نِ سَ] (اِخ) ابن حِطّان بن ظبیان بن لوذان بن حرث بن سدوس سدوسی یا هذلی، مکنی به ابوشهاب. از تابعیان مشهور است. وی از سران خوارج و از دستهء قَعَدیة(1) بود. و ابوالفرج اصفهانی گوید که عمران بن حطان در سنین پیری و هنگام عاجز شدن از شرکت در جنگ، جزو قعدیه درآمد. وی بسال 84 ه .ق. درگذشت. رجوع به الاصابهء ابن حجر ترجمهء شمارهء 6869 و الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 233 شود.
(1) - قعدیة، گروهی از خوارج بودند که شخصاً در جنگ شرکت نمیکردند، ولی دیگران را به خروج بر مسلمین برمی انگیختند.

عمران سلمی.

[عِ نِ سَ لَ] (اِخ) ابن حارث سلمی، مکنی به ابوالحکم. محدث است. رجوع به ابوالحکم (عمران بن...) شود.

عمران سلمی.

[عِ نِ سَ لَ] (اِخ) ابن شاهین سلمی. حاکم امارت شاهینی در بطیحة. اصل او از جامدة (از اعمال واسط) بود و به بنی سلیم منتسب میشد. وی ابتدا در جنگلها و نیزارها متواری بود و پس از اندکی گروهی از شکارگران و راهزنان را در گرد خویش جمع کرد و برای خود قدرتی فراهم آورد که حکومت واسط از سرکوب وی عاجز بود. در این هنگام ابن شاهین بر «جامدة» مستولی گشت و پس از اندکی دامنهء حکومتش تا نواحی بطائح گسترش یافت. در سال 338 ه .ق. معزالدولهء دیلمی سپاهی از بغداد برای سرکوب وی فرستاد، ولی این سپاه شکست خورد و پس از برخوردهای دیگر که بین سپاه معزالدوله و عمران روی داد، قرارداد صلحی بین آنان منعقد گشت مبنی بر اینکه امارت بطیحة ازآنِ عمران باشد. بدینسان عمران مدت چهل سال با کمال قدرت حکومت کرد و در سال 369 ه .ق. به مرگ طبیعی درگذشت و پس از او فرزندانش حکومت را به ارث بردند. (از الاعلام زرکلی و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 543). رجوع به تاریخ ابن خلدون ج 3 ص 423 و تاریخ ابن اثیر ج 8 ص 159 شود.

عمران شامی.

[عِ نِ] (اِخ) ابن عثمان زبیدی شامی، مکنی به ابوالبَرهسَم. صاحب قرائتی شاذ است. رجوع به ابوالبرهسم شود.

عمر انصاری.

[عُ مَ رِ اَ] (اِخ) ابن حفص انصاری. رجوع به ابوسعد (عمربن...) شود.

عمر انصاری.

[عُ مَ رِ اَ] (اِخ) ابن حکم. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر انصاری.

[عُ مَ رِ اَ] (اِخ) ابن علی بن احمد انصاری شافعی. ملقب به سراج الدین، و مکنی به ابوحفص و مشهور به ابن مُلقِّن. از محدثان و فقیهان بزرگ قرن هشتم هجری. اصل او از وادی آش (اندلس) بود. بسال 723 ه .ق. در قاهره متولد گشت و بسال 804 ه .ق. در همین شهر درگذشت. او را در حدود سیصد تألیف و تصنیف است که کتابهای ذیل از آنجمله میباشد: 1- کمال تهذیب الکمال فی اسماءالرجال. 2- التذکرة فی علوم الحدیث. 3- خلاصة البدر المنیر. 4- طبقات الاولیاء. 5- طبقات القراء. 6- عجالة المحتاج علی المنهاج. 7- العقد المذهب. 8- المقنع. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به مآخذ ذیل شود: الضوء اللامع ج 6 ص 100، ذیل طبقات الحفاظ ص 197 و خطط مبارک ج 4 ص 105.

عمران صنعانی.

[عِ نِ صَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان صنعانی، مکنی به ابوالهذیل. محدث است. رجوع به ابوالهذیل (عمران بن...) شود.

عمران صوفی.

[عِ نِ] (اِخ) ابن هارون صوفی، مکنی به ابوموسی. محدث بود. رجوع به ابوموسی (عمران بن...) شود.

عمران عطاردی.

[عِ نِ عُ رِ] (اِخ) ابن ملحان عطاردی، مکنی به ابورجاء. نام او را عمران بن تیم نیز گفته اند. وی صحابی بود و در صفة الصفوة داستان اسلام آوردن او ذکر شده است. ابورجاء در زمان خلافت عمر بن عبدالعزیز درگذشت. رجوع به صفوة الصفوهء ابن جوزی ج 3 ص 142 و ابورجاء (عطاردی...) شود.

عمران کندی.

[عِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. دارای 390 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، نخود و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عمر انماری.

[عُ مَ رِ اَ] (اِخ) ابن سعد صحابی. رجوع به ابوکبشة (عمربن...) شود.

عمران واسطی.

[عِ نِ سِ] (اِخ) ابن ابی عطاء واسطی، مکنی به ابوحمزه. تابعی بود. رجوع به ابوحمزهء واسطی شود.

عمرانی.

[عِ] (ص نسبی) نسبت است به یکی از خاندانهای بزرگ سرخس که از قدیم ریاست داشتند. و از جملهء آنان ابوالحسن علی بن محمد عمرانی و ابوبکر محمد بن قاسم بن عمران عمرانی بوده اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به علی عمرانی (ابن محمد...) و عمرانی (محمدبن قاسم...) شود. نام این خاندان را گاهی «عمرانیان» به لفظ جمع بکار برده اند. رجوع به عمرانیان شود.

عمرانی.

[عِ] (ص نسبی) نسبت است به عمرانیة که ناحیه ای است از اعمال موصل. و قاضی ابومنصور عمرانی بدانجا منسوب است. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به عمرانی (قاضی ابومنصور...) شود.

عمرانی.

[عِ] (اِخ) یکی از القاب امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) است بمناسبت نام ابوطالب که «عمران» میباشد. رجوع به ابوطالب (ابن عبدالمطلب بن...) شود.

عمرانی.

[عِ](1) (اِخ) دهی است از دهستان بیدخت بخش حویمند حومهء شهرستان گناباد. دارای 452 تن سکنه. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).
(1) - در تداول محل به فتح عین تلفظ می شود.

عمرانی.

[عِ] (اِخ) طاهربن یحیی بن سالم عمرانی یمنی شافعی. فقیه قرن ششم هجری. رجوع به طاهر (ابن یحیی الیمنی...) و مآخذ ذیل شود: معجم المؤلفین ج 5 ص 39، طبقات الشافعیهء اسنوی، طبقات الشافعیهء سبکی ج 4 ص 231، کشف الظنون حاجی خلیفه ص 15 و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 353.

عمرانی.

[عِ] (اِخ) عبدالنوربن محمد بن احمد شریف عمرانی فاسی. فقیه و اصولی و متکلم قرن هشتم هجری است که بسال 685 ه .ق. متولد شد، ولی سال درگذشت او پیدا نیست. او راست: تقیید علی المدونة. و نیز فتواهایی دارد. (از معجم المؤلفین از نیل الابتهاج تنبکتی ص 187).

عمرانی.

[عِ] (اِخ) علی بن احمد عمرانی موصلی. ریاضی دان و ستاره شناس قرن چهارم هجری. رجوع به علی عمرانی (ابن احمد...) شود.

عمرانی.

[عِ] (اِخ) علی بن محمد بن علی بن احمدبن مروان عمرانی خوارزمی، مکنی به ابوالحسن. ادیب و لغوی و مفسر قرن ششم هجری. رجوع به علی عمرانی (ابن محمدبن...) شود.

عمرانی.

[عِ] (اِخ) علی بن محمد عمرانی سرخسی، مکنی به ابوالحسن. ممدوح منوچهری دامغانی شاعر. رجوع به علی عمرانی (ابن محمد عمرانی) شود.

عمرانی.

[عِ] (اِخ) قاضی ابومنصور عمرانی. وی قرآن را نزد ابوعلی اهوازی بیاموخت و در بغداد علم فقه را نزد شیخ ابواسحاق شیرازی فراگرفت، سپس به میافارقین انتقال یافت. نسب او به عمرانیه از اعمال موصل است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عمرانی.

[عِ] (اِخ) محمد بن اسعدبن محمد بن موسی عمرانی. ملقب به بهاءالدین. ادیب و شاعر و نویسندهء قرن هفتم هجری. وی بسال 618 ه .ق. متولد شد و مدتی سمت وزارت المظفر رسولی صاحب یمن را بعهده داشت. سپس والی شهر اقضیة گشت و بسال 695 ه .ق. درگذشت. او را ترسلی است در مجلدی ضخیم. و نیز اشعاری دارد. (معجم المؤلفین از العقود اللؤلؤیهء خزرجی ج 1 ص 291 و از الاعلام زرکلی).

عمرانی.

[عِ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن اسعدبن محمد بن موسی شیبانی عمرانی یمنی شافعی، مکنی به ابوعبدالله. فقیه و متکلم قرن هفتم هجری است که بسال 695 ه .ق. درگذشت. او راست: 1 - ایضاح الاضحی. 2 - البضاعة لمن أحب صلاة الجماعة. 3 - التبصرة فی الکلام. 4 - جامع اسباب الخیرات و مثیر عزم اهل الکسل و الفترات. 5- شرح التنبیه، در فروع فقه شافعی. (از معجم المؤلفین ج10 ص199). و رجوع به مآخذ ذیل شود: العقود اللؤلؤیهء خزرجی ج1 ص295، هدیة العارفین بغدادی ج2 ص132 و ایضاح المکنون بغدادی ج1 ص153.

عمرانی.

[عِ] (اِخ) محمد بن قاسم بن منصوربن عبدالرحمان بن اسماعیل بن محمد بن معمربن عمران عمرانی کسبوی، مکنی به ابوبکر. وی از اهالی کسبة، قریه ای از قرای نسف، بود. ولی در ابتدا اعمال سلطان را در سمرقند بعهده داشت، سپس آن را ترک گفت و بسال 513 ه .ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عمرانی.

[عِ] (اِخ) مسلم بن اسعدبن عثمان بن اسعدبن عثمان عمرانی یمانی، مکنی به ابوالفتح. از فضلای قرن ششم هجری است که بسال 545 ه .ق. درگذشت. او راست: کتاب الاترنجة فی شعراءالیمن. (از معجم المؤلفین ج 12 از هدیة العارفین بغدادی ج 2 ص 432).

عمرانیان.

[عِ] (اِخ) نام دو خانوادهء باستانی است که در ری و سرخس اقامت داشته اند و آنان را «عمرانی» می گفته اند. یکی از افراد این خانواده (علی بن محمد) ممدوح منوچهری شاعر است. رجوع به عمرانی و دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص 331 شود :
خریدار من تاج عمرانیان است
تو خود خادم تاج عمرانیانی.منوچهری.

عمرانیة.

[عِ نی یَ] (اِخ) قریه ای است بزرگ و نیز قلعه ای است در شرق موصل متصل بناحیهء شوش و مرج. در آن دیهها و درختهای مو وجود دارد. این قلعه اکنون مشرف به ویرانی است و از آن چیزی باقی نمانده و در آن غاری است که گویند غار داود بوده است و آن را زیارت کنند. (از معجم البلدان).

عمر اهوازی.

[عُ مَ رِ اَهْ] (اِخ) از سفیران امام قائم (ع) بوده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 2 ص110 شود.

عمر ایوبی.

[عُ مَ رِ اَیْ یو] (اِخ) ابن شاهنشاه بن ایوب ایوبی. ملقب به تقی الدین و مظفر. وی برادرزادهء سلطان صلاح الدین، و شخصی شجاع بود و او را جنگهایی با فرنگی ها رخ داده است. تولد او در «فیوم» مصر روی داد و بسال 582 ه .ق. از جانب عم خود حاکم حماة گشت و در سال 587 ه .ق. در آنجا درگذشت. وی شخصی فاضل و ادیب بود و شعر نیکو می سرود. (از الاعلام زرکلی از وفیات الاعیان ج 1 ص 383 و خطط مبارک ج 6 ص 15). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 7 ص 588 و طبقات سلاطین اسلام ص 68 شود.

عمر باجمال.

[عُ مَ رِ جَمْ ما] (اِخ) رجوع به باجمّال شود.

عمر بامخرمة.

[عُ مَ رِ مَ رَ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن احمد بامخرمهء شیبانی حمیری. شاعر و از بزرگان حضرموت بود. وی بسال 884 ه .ق. در شهر هجرین متولد شد. تحصیلات خود را در عدن به انجام رساند و از طرف سلطان بدر کثیری، به «شجر» و از آنجا به «سیوون» تبعید گشت. و بسال 952 ه .ق. در سیوون درگذشت. او راست: 1- دیوانی بزرگ. 2- المطلب الیسیر من السالک الفقیر. 3- الوارد القدسی فی تفسیر آیة الکرسی. (از الاعلام زرکلی از رحلة لاشواق القویة ص 30).

عمر بخاری.

[عُ مَ رِ بُ] (اِخ) ابن احمد. ملقب به تاج الشریعة. رجوع به عمر مجوبی شود.

عمر بخاری.

[عُ مَ رِ بُ] (اِخ) ابن علی. رجوع به عمر لیثی شود.

عمر برمکی.

[عُ مَ رِ بَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن اسماعیل برمکی، مکنی به ابوحفص. فقیه و محدث قرن چهارم هجری بود و در جمادی الاولای سال 387 یا 389 ه .ق. درگذشت. و در مقبرهء امام احمدبن حنبل دفن شد. او راست: 1- شرح بعض مسائل الکوسج. 2- کتاب حکم الوالدین فی مال ولدهما. 3- کتاب الصیام. 4- المجموع. (از معجم المؤلفین و الاعلام زرکلی از طبقات الحنابلهء فراء ص349، کشف الظنون حاجی خلیفه ص1413 و 1434، ایضاح المکنون بغدادی ج2 ص 290 و هدیة العارفین بغدادی ج1 ص781).

عمر بصری.

[عُ مَ رِ بَ] (اِخ) ابن شبة. شاعر، راویه و مورخ قرن سوم هجری. رجوع به ابوزید (عمربن شبة بن...) و عمر (ابن شبة...) شود.

عمر بطروجی.

[عُ مَ رِ بُ] (اِخ) بلوطی اقریطشی. رجوع به ابوحفص (عمر بلوطی...) شود.

عمر بغدادی.

[عُ مَ رِ بَ] (اِخ) ابن ابراهیم. رجوع به عمر کوفی شود.

عمر بغدادی.

[عُ مَ رِ بَ] (اِخ) ابن احمدبن عثمان بن احمدبن محمد بن ایوب بغدادی، مکنی به ابوحفص و مشهور به ابن شاهین. محدث، حافظ، مورخ، واعظ و مفسر بود. وی در صفر سال 297 ه .ق. متولد شد و در ذیحجهء سال 385 ه .ق. در بغداد درگذشت و در مقبرهء باب الحرب دفن شد. تألیفات او را تا 330 کتاب ذکر کرده اند که از جملهء آنها است: 1- التاریخ. 2- التفسیر الکبیر. 3- الزهد. 4- المسند. (از معجم المؤلفین و الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: تاریخ بغداد ج 11 ص265، لسان المیزان ج 4 ص 283، المنتظم ج 7 ص 182، تذکرة الحفاظ ج 3 ص 183، طبقات القراء ج 1 ص588، النجوم الزاهرة ج 4 ص 385، شذرات الذهب ج 3 ص 177، مختصر دول الاسلام ج 1 ص182، مرآة الجنان ج 2 ص 426، کشف الظنون ص1394 و سایر صفحات و ایضاح المکنون ج 1 ص302 و ج 2 ص 481.

عمر بکری.

[عُ مَ رِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله. رجوع به عمر سهروردی (ابن محمدبن...) شود.

عمر بلبیسی.

[عُ مَ رِ بِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن محمد بلبیسی قاهری شافعی. ملقب به سراج الدین. فقیه، اصولی، متکلم و منطقی بود. اصل او از بلبیس است و در سال 806 ه .ق. در قاهره متولد شد و در سال 878 ه .ق. در اسکندریه درگذشت. او راست: 1- اسنی المقاصد الی علم العقائد. 2- التحقیقات فی شرح الورقات امام الحرمین در اصول فقه. 3- تفصیل الجمل و صون الضوابط عن الخلل، در منطق. 4- شرح الارشاد، در فقه. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 6 ص 72، و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 82 و ج 2 ص 703 و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 793).

عمر بلخی.

[عُ مَ رِ بَ] (اِخ) ابن هارون بن یزیدبن جابر بلخی. وی مولای بنی ثقیف و عالم به قراآت و محدث بود. تولدش بسال 128 ه .ق. بوده، و در سال 194 ه .ق. در بلخ درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تهذیب التهذیب ج 7 ص 501 و غایة النهایة ج 1 ص 598).

عمر بلنسی.

[عُ مَ رِ بَ لَ] (اِخ) ابن محمد. رجوع به عمر قضاعی (ابن محمد...) شود.

عمر بلوطی.

[عُ مَ رِ بَلْ لو] (اِخ)بطروجی اقریطشی. رجوع به ابوحفص (عمر بلوطی...) شود.

عمرتان.

[عَمْ مَ رَ] (ع اِ) دو استخوان کوچک در بن زبان که عبارت از دو قرن عظم لامی بود. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عمر تجیبی.

[عُ مَ رِ تُ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله بن محمد بن مسلمهء تجیبی، مکنی به ابوحفص و ملقب به المتوکل. آخرین تن از ملوک بنی افطس در بطلیوس اندلس. وی بسال 473 ه .ق. پس از درگذشت برادرش یحیی المنصور به سلطنت رسید و بسال 489 ه .ق. خود و دو فرزندش به نامهای افضل و عباس، به دست ابن تاشفین به قتل رسیدند. وی شخصی ادیب و شاعر بود. (از الاعلام زرکلی از تاریخ ابن خلدون ج 4 ص 160 و ج 6 ص 187 و المغرب فی حلی المغرب).

عمر تمار.

[عُ مَ رِ تَمْ ما] (اِخ) ابن عامر تمار. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر تیمی.

[عُ مَ رِ تَ] (اِخ) ابن عبیداللهبن معمربن عثمان تیمی قرشی. مشهور به ابن معمر. از فرماندهان شجاع و سید بنی تیم در عهد خویش بود. بسال 22 ه .ق. تولد یافت. مدتی والی بلاد فارس بود. در سال 73 ه .ق. عبدالملک او را به جنگ ابوفدیک فرستاد و وی شش هزار از سپاهیان او را بکشت و هشتصد تن را اسیر کرد، و از آن پس از مقربان عبدالملک بن مروان گشت و بسال 82 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از عقد الفرید ج 4 ص47 و تاریخ ابن اثیر ج 4 ص 104).

عمر تیمی.

[عُ مَ رِ تَ] (اِخ) ابن لحأ (غالباً آن را لجأ گویند) بن حدیربن مصاد تیمی. از شعرای عهد امویان بود و او را معارضات و مفاخراتی با جریر بوده است. وی در حدود سال 105 ه .ق. در اهواز درگذشت. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: تاج العروس، طبقات فحول الشعراء جمحی ص 362، طبقات الشعراء ابن معتز ص 89 و الخزانهء بغدادی ج 1 ص 360.

عمر تیمی.

[عُ مَ رِ تَ] (اِخ) ابن محمد. رجوع به عمر سهروردی (ابن محمدبن...) شود.

عمر ثمانینی.

[عُ مَ رِ ثَ] (اِخ) ابن ثابت. رجوع به ثمانینی (عمربن...) و عمر (ابن ثابت...) شود.

عمر جمل.

[عُ مَ رِ جَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالله جمل. صوفی بود. او راست: التحفة البهیة الحسناء فی شرح اسماء ربنا الحسنی که در سال 1198 ه .ق. از تألیف آن فراغت یافت. (از معجم المؤلفین از فهرس الازهریة ج 6 ص 341).

عمر حزمی.

[عُ مَ رِ حَ] (اِخ) ابن احمد. رجوع به عمر حموی شود.

عمر حضرمی.

[عُ مَ رِ حَ رَ] (اِخ) ابن احمد (یا محمد) بن تقی بن عبدالله حضرمی، مکنی به ابومسلم و مشهور به ابن خلدون. وی ریاضی دان، طبیب و از حکیمان اندلس و از اشراف اشبیلیة بوده است که به سال 449 ه .ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی). رجوع به ابن خلدون (ابومسلم عمربن...) و مآخذ ذیل شود: اخبار الحکماء ص 162 و طبقات الاطباء ج 2 ص 41.

عمر حفصی.

[عُ مَ رِ حَ] (اِخ) ابن ابی بکربن یحیی. رجوع به ابوحفص (عمربن ابی بکر) و عمر (ابن ابی بکربن یحیی بن...) شود.

عمر حفصی.

[عُ مَ رِ حَ] (اِخ) ابن یحیی بن عبدالواحد حفصی هنتاتی، مکنی به ابوحفص و ملقب به مستنصر ثانی. پنجمین تن از سلاطین حفصی در تونس بود که به سال 694 ه .ق. درگذشت. رجوع به ابوحفص (عمربن یحیی اول...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 231، الخلاصة النقیة ص 67، الدولة الحفصیة ص 87، خلاصة تاریخ تونس ص 111 و طبقات سلاطین اسلام ص 44.

عمر حفصی.

[عُ مَ رِ حَ] (اِخ) ابن یحیی بن محمد هنتاتی، مکنی به ابوحفص. جد ملوک حفصی در تونس. اصل او از هنتاته است که از بزرگترین قبایل بربر در افریقیة به شمار می رفتند و نسب خود را به عمر بن خطاب می رساند. وی ابتدا از نزدیکان و یاران امام مهدی (ابن تومرت) بود، سپس به عبدالمؤمن کومی گروید. و به سال 571 ه .ق. در سلا درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الخلاصة النقیة ص 56 و ابن خلدون ج 6 ص 305). رجوع به ابوحفص (عمر هنتاتی...) شود.

عمر حلبی.

[عُ مَ رِ حَ لَ] (اِخ) رجوع به ابن الندیم (ابوحفص کمال الدین...) و عمر (ابن احمدبن هبة اللهبن...) شود.

عمر حلبی.

[عُ مَ رِ حَ لَ] (اِخ) ابن ابراهیم. رجوع به عمر عجمی شود.

عمر حلبی.

[عُ مَ رِ حَ لَ] (اِخ) ابن احمد. رجوع به عمر شماع شود.

عمر حلبی.

[عُ مَ رِ حَ لَ] (اِخ) ابن احمدبن هبة الله. رجوع به ابن العدیم و عمر (ابن احمدبن هبة الله...) شود.

عمر حمد.

[عُ مَ حَ مَ] (اِخ) ابن مصطفی. وی شاعر و از مجاهدان ملی بلاد شام در قرن اخیر است. اصل او از مصر و تولدش در بیروت بود. وی در جنگ جهانی اول در سپاه عثمانی افسر بود، سپس با برخی از جوانان عرب بسال 1333 ه .ق. به بادیه گریختند؛ ولی عمر پس از هشت ماه دستگیر شد و چون اشعار او باعث تحریک عرب ضد عثمانیها میشد بسال 1334 ه .ق. بسن بیست وپنج سالگی در بیروت اعدام شد. (از الاعلام زرکلی از ایضاحات عن المسائل السیاسیة ص 75 و نبذة من وقائع الحرب الکونیة ص 312).

عمر حمصی.

[عُ مَ رِ حِ] (اِخ) رجوع به ابوحفص (عمر...) شود.

عمر حموی.

[عُ مَ رِ حَ مَ] (اِخ) ابن احمدبن علی. رجوع به عمر هلالی شود.

عمر حموی.

[عُ مَ رِ حَ مَ] (اِخ) ابن احمد حزمی حموی. وی وقت شناس بود و او را ارجوزه ای است به نام الیواقیت فی علم المواقیت که در سال 854 ه .ق. آن را تألیف کرد. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص 2053).

عمر حموی.

[عُ مَ رِ حَ مَ] (اِخ) ابن علی. رجوع به ابن فارض (ابوحفص و ابوالقاسم...) و عمر (ابن فارض...) شود.

عمر حمیری.

[عُ مَ رِ حِمْ یَ] (اِخ) ابن عبدالله. رجوع به عمر بامخرمة شود.

عمر حنفی.

[عُ مَ رِ حَ نَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد. رجوع به عمر مصری (ابن ابراهیم بن محمد...) شود.

عمر حنفی.

[عُ مَ رِ حَ نَ] (اِخ) ابن ابراهیم دمشقی. رجوع به عمر مالکی شود.

عمر حنفی.

[عُ مَ رِ حَ نَ] (اِخ) ابن احمدبن عبیدالله. رجوع به عمر مجوبی شود.

عمر حنفی.

[عُ مَ رِ حَ نَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد. رجوع به عمر خربوتی شود.

عمر حنفی.

[عُ مَ رِ حَ نَ] (اِخ) ابن احمدبن هبة الله. رجوع به ابن العدیم و عمر (ابن احمدبن هبة الله...) شود.

عمر خاص.

[عُ رِ] (اِخ) لقب جرجیس پیغمبر که کافران سه بار او را کشتند و باز زنده شد. (از آنندراج). رجوع به جرجیس شود.

عمر خبازی.

[عُ مَ رِ خَبْ با] (اِخ) ابن محمد بن عمر خبازی خجندی، مکنی به ابومحمد و ملقب به جلال الدین. فقیه حنفی و از اهالی دمشق (629 - 691 ه .ق.). او راست: 1 - شرح الهدایة. 2 - المغنی، در اصول فقه. (از الاعلام زرکلی از شذرات الذهب ج 5 ص 419، مفتاح السعادة ج 2 ص 58 و الجواهر المضیئة ج 1 ص 398).

عمر خجندی.

[عُ مَ رِ خُ جَ] (اِخ) ابن محمد. رجوع به عمر خبازی شود.

عمر خربوتی.

[عُ مَ رِ خَ] (اِخ) ابن احمدبن محمدسعید خربوتی حنفی. ملقب به نعیمی. ادیب بود. وی بسال 1216 ه .ق. متولد شد و در جمادی الاولای سال 1299 ه .ق. درگذشت او راست: 1- شرح الاظهار برگوی، در نحو. 2- شرح الفریدهء عصام الدین. 3- شرح قصیدهء برة. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص801، ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 96 و ج 2 ص 229، المکتبة البلدیة، فهرس الادب شمارهء 99 و فهرس المؤلفین بالظاهریة نسخهء خطی).

عمر خرقی.

[عُ مَ رِ خِ رَ] (اِخ) ابن حسین. «خرقی» نسبت است به فروش «خرقة». رجوع به ابن خرقی و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص 202، وفیات الاعیان ج 1 ص 379، مفتاح السعادة ج 1 ص 438، النجوم الزاهرة ج 3 ص 178، تاریخ بغداد ج 11 ص 234 و طبقات الحنابلة ج 2 ص75.

عمر خیاط.

[عُ مَ رِ خَیْ یا] (اِخ) رجوع به ابوحفص (عمر...) شود.

عمر خیام.

[عُ مَ رِ خَیْ یا] (اِخ) ابن ابراهیم خیامی نیشابوری، مکنی به ابوالفتح یا ابوحفص و ملقب به حجة الحق و مشهور به عمر خیام. حکیم، ریاضی دان و شاعر بزرگ ایران در قرن پنجم و ششم هجری. سال ولادت و ابتدای زندگی او بدرستی معلوم نیست، ولی وفاتش را غالباً بسال 517 ه .ق. صحیح دانسته اند. عمر خیام از مشاهیر حکما، منجمان، اطباء، ریاضی دانان و شاعران بود. معاصران او وی را در حکمت تالی بوعلی سینا شمرده اند و در احکام نجوم قول او را مسلم میداشتند و در کارهای بزرگ علمی، از قبیل ترتیب رصد، اصلاح تقویم و نظایر آنها بدو رجوع میکردند. او را سفرهایی به سمرقند، بلخ، هرات، اصفهان و حجاز بوده است. و گویند که وی مردی تندخوی بود و بسبب بیان حقایق و اظهار حیرت و سرگشتگی در حقیقت احوال وجود و تردید در معاد و آخرت و ترغیب به استفاده از لذائذ موجود و حال، و امثال این مسائل که همه خارج از حدود ذوق و درک عامهء مردم است، مورد کینه و شماتت علمای دینی بود. همچنین او را به بخل و ضَنَّت در امر تعلیم و تألیف و پیروی از فلسفهء مادی و لامذهبی نسبت داده اند؛ اما در عین حال برخی از محققان معتقدند که خیام به اصول تصوف علاقه داشت، و تأثیر عقاید و افکار متصوفه در آثار او مشهود است. خیام را تألیفاتی است که از جملهء آنهاست: 1- ترجمهء خطبة الغراء ابن سینا. 2- رساله ای کوتاه در یک مسألهء جبری بوسیلهء قطوع مخروطی. 3- رسالهء جبر و مقابله که مهمترین کتاب ریاضی خیام است. 4- رسالة فی الاحتیال لمعرفة مقداری الذهب و الفضة فی جسم مرکب منهما. 5- رسالة فی شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس. 6- رسالهء وجودیة یا رساله در کلیات وجود. 7- لوازم الامکنة، دربارهء فصول و علت اختلاف هوای بلاد و اقالیم. 8- نوروزنامه، در بیان اسباب پیدایش جشن نوروز. بسیاری از رسالات وی در مسکو چاپ شده است. خیام را رباعیات بسیار مشهوری نیز هست که به غالب زبانهای زندهء دنیا ترجمه و دربارهء آنها تحقیق و تتبع شده است. این رباعیات بسیار ساده و بی آرایش و دور از تصنع و تکلف است. و خیام آنها را غالباً به دنبال تفکرات فلسفی خود سروده و قصد او از ساختن آنها شاعری و به سلک شعرا درآمدن نبوده است و بهمین سبب وی در عهد خود شهرتی در شاعری نداشته و به نام حکیم و فیلسوف شناخته میشده است. چنانکه بعقیدهء بسیاری از محققان، غالب رباعیاتی که فع به او نسبت میدهند از وی نیست و اغلب آنها رباعیاتی است که پس از خیام به سبک او سروده اند و به نام وی شهرت یافته است. برای اطلاع بیشتر از احوال خیام رجوع به مآخذ ذیل شود: تاریخ ادبیات در ایران، تألیف ذبیح الله صفا ج 2، معجم المؤلفین ج 7 ص 269، الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 194، تتمهء صوان الحکمة ص 112، تاریخ الحکماء شهرزوری، چهارمقاله چ لیدن ص 62، تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی ص 88، مقدمهء رباعیات خیام تألیف سعید نفیسی، مقدمهء رباعیات خیام تألیف ذکاءالملک فروغی، مقالهء عباس اقبال آشتیانی در مجلهء شرق ص 466 بعنوان «راجع به احوال حکیم عمر خیام نیشابوری» و نیز رجوع به یادداشتهای آقای دشتی دربارهء خیام شود. از اوست:
افسوس که ما بیهده فرسوده شدیم
وز داس سپهر سرنگون سوده شدیم
دردا و ندامتا که تا چشم زدیم
نابوده به کام خویش نابوده شدیم.
برخیز و مخور غم جهان گذران
خوش باش و دمی به شادمانی گذران
در طبع جهان اگر وفایی بودی
نوبت به تو خود نیامدی از دگران.

عمرد.

[عَ رُ](1) (ع اِ) رستنیی باشد که کرفس گویند. (برهان قاطع) (آنندراج). کرفس. (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء به ضم اول و ثانی ضبط شده است.

عمرد.

[عَ مَرْ رَ] (ع ص) دراز از هر چیزی. || شادمان. || مرد درشت خوی توانا. || گرگ خبیث. || شتر نجیب توانا بر سیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حرکت سریع و شدید. (از اقرب الموارد).

عمرد.

[عَ مَرْ رَ] (اِخ) نام اسب وعلة بن شراحیل است. (منتهی الارب).

عمر دارقزی.

[عُ مَ رِ قِزْ زی] (اِخ) ابن ابی بکر محمد. محدث بغدادی در قرن ششم هجری. رجوع به ابن طبرزد و دارقزی شود.

عمر دلفی.

[عُ مَ رِ دُ لَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن ابی دلف. پنجمین تن از بنی دلف است که در کردستان حکومت میکردند. وی بسال 280 ه .ق. بحکومت رسید و در سال 281 ه .ق. اصفهان و نهاوند را نیز ضمیمهء قلمرو خود کرد. و به سال 285 ه .ق. به دست حکام عباسی سلسلهء ایشان منقرض گشت. (از طبقات سلاطین اسلام ص 113).

عمر دمشقی.

[عُ مَ رِ دِ مَ] (اِخ) ابن ابراهیم. رجوع به عمر مالکی شود.

عمردة.

[عَ مَرْ رَ دَ] (اِخ) نام خواهر مِشرَح و محوِّس و جَمَد و أبضعة از بنی معدیکرب، که هر چهار را لعنت کرد نبی صلی الله علیه و سلم. (منتهی الارب). رجوع به عقدالفرید ج 3 ص 342 شود.

عمر رازی.

[عُ مَ رِ] (اِخ) والد امام فخرالدین رازی. ملقب به ضیاءالدین. رجوع به ضیاءالدین (عمر...) شود.

عمر رازی.

[عُ مَ رِ] (اِخ) ابن احمدبن ابی بکر رازی شافعی. فقیه بود و تا سال 707 ه .ق. در قید حیات بوده است. او راست: جامع الفتاوی فی اقوال الائمة الاربعة. (از معجم المؤلفین ج 7 ص 273).

عمر ربعی.

[عُ مَ رِ رَ] (اِخ) ابن اسماعیل. رجوع به عمر فارقی (ابن اسماعیل بن...) شود.

عمر رسولی.

[عُ مَ رِ رَ] (اِخ) ابن علی بن رسول بن هارون بن ابی الفتح غسانی ترکمانی. ملقب به نورالدین و الملک المنصور. مؤسس دولت رسولی در یمن. وی در مصر متولد گشت و ابتدا در خدمت ایوبیان مصر بود. سپس از جانب ملک مسعودبن ملک کامل ایوبی، حاکم بر یمن گشت. و به سال 630 ه .ق. در آنجا دعوی استقلال کرد و سکه به نام خود زد. سپس بر مکه و توابع آن مستولی شد و مدت 232 سال خود و فرزندانش بر یمن و حجاز سلطنت کردند. عمر منصور به سال 647 ه .ق. بدست یکی از غلامان خویش به قتل رسید. وی شخصی ادیب و سخی و شجاع بود و آثاری از قبیل مدرسه و مسجد از وی در مکه و یمن باقی مانده است. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: العقود اللؤلؤیة ج 1 ص 43، الذهب المسبوک ص 39 و طبقات سلاطین اسلام ص 88.

عمر رسولی.

[عُ مَ رِ رَ] (اِخ) ابن یوسف بن عمر بن علی بن رسول، مکنی به ابوحفص و ملقب به ممهدالدین و الملک الاشرف. سومین تن از ملوک رسولی در یمن. وی شخصی فاضل و نیکوسیرت بود و در کتب انساب و طب و نجوم دستی توانا داشت. و الملک المظفر بسال 694 ه .ق. به نفع او از سلطنت کناره گرفت و وی در حدود دو سال سلطنت کرد و به سال 696 ه .ق. درگذشت. او را تألیفاتی میباشد، از آنجمله است: 1 - الاسطرلاب. 2 - التبصرة فی علم النجوم. 3 - طرفة الاصحاب فی معرفة الانساب. 4 - المغنی فی البیطرة. 5 - المعتمد فی مفردات الطب. (از الاعلام زرکلی از العقود اللؤلؤیة ج 1 ص 284). رجوع به اشرف (عمر...) شود.

عمر رومی.

[عُ مَ رِ] (اِخ) ابن احمد. رجوع به عمر عینتابی شود.

عمر زعفرانی.

[عُ مَ رِ زَ فَ] (اِخ) ابن جعفربن محمد زعفرانی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به دومی. از ادیبان و دانایان به علوم مختلف شعر، از قبیل عروض و قافیه بود. او را کتاب العروض است در پنج جلد بزرگ. یاقوت حموی گوید: آنها را بخط مؤلف دیدم که وقف جامع حلب بوده است. و ابن الندیم کتاب القوافی و کتاب اللغات را نیز از او دانسته است. رجوع به معجم الادباء یاقوت چ مصر ج 16 ص 59 شود.

عمر زهری.

[عُ مَ رِ زُ] (اِخ) ابن ابراهیم. رجوع به عمر شافعی شود.

عمر زهری.

[عُ مَ رِ زُ] (اِخ) ابن سعد. رجوع به عمر مدنی شود.

عمر زیدی.

[عُ مَ رِ زَ] (اِخ) ابن ابراهیم. رجوع به عمر کوفی شود.

عمرس.

[عَ مَرْ رَ] (ع ص) مرد قوی سخت و توانا. || شتابنده و سریع در نوبت آب. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || سیر سخت. (منتهی الارب). حرکت و سیر شدید. (از اقرب الموارد). || روز شدید(1). (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ایام(2). (اقرب الموارد). || مرد دشوارخوی قوی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب زور... آمده که ظاهراً اشتباه است.
(2) - در اقرب الموارد فقط «ایام» آمده و ظاهراً «الشدید من الایام» بوده است.

عمر ساوی.

[عُ مَ رِ] (اِخ) ابن سهلان ساوی. ملقب به سراج الدین. فیلسوف ایرانی در قرن ششم هجری. ولی در الاعلام زرکلی سال درگذشت او حدود 450 ه .ق. ذکر شده است. رجوع به ابن سهلان و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 206، تاریخ حکماء الاسلام ص 132 و معجم المطبوعات ص 123.

عمر سبیعی.

[عُ مَ رِ سَ] (اِخ) ابن عبدالله. رجوع به ابوسحاق سبیعی شود.

عمر سدوسی.

[عُ مَ رِ سَ] (اِخ) ابن منبه. رجوع به ابوالمنبه (عمران بن...) شود.

عمر سکونی.

[عُ مَ رِ سَ] (اِخ) ابن محمد بن حمدبن خلیل سکونی، مکنی به ابوعلی. وی مقری و از فقهای مالکیه و اصل او از اشبیلیه بوده است. وی در تونس سکونت گزید و به سال 717 ه .ق. درگذشت. او راست: 1- الاربعین مسألة فی اصول الدین علی مذهب اهل السنة. 2- التمییز لما أودعه الزمخشری من الاعتزالات فی تفسیر الکتاب العزیز. 3- لحن العوام فیما یتعلق بعلم الکلام. 4- المنهج المشرق فی الاعتراض علی کثیر من اهل المنطق. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: نیل الابتهاج، نفح الطیب ج 2 ص1150، کشف الظنون ج 2 ص 1482 و هدیة العارفین ج1 ص 788.

عمر سلمی.

[عُ مَ رِ سُ لَ] (اِخ) ابن عبدالله بن محمد سلمی. وی شاعر و از قضات اندلس و عهده دار قضای شهر فاس بود، سپس قاضی تلمسان و بعد اشبیلیه و غیره گشت و بسال 603 ه .ق. در اشبیلیه درگذشت. او را اشعاری نیکو است. (از اعلام زرکلی از جذوة الاقتباس ص 286).

عمر سلمی.

[عُ مَ رِ سُ لَ] (اِخ) ابن عبدالواحد. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر سمرقندی.

[عُ مَ رِ سَ مَ قَ] (اِخ) ابن شاهین. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر سهروردی.

[عُ مَ رِ سُ رَ وَ] (اِخ)ابن محمد بن عبدالله بن عمویهء قرشی تیمی بکری سهروردی، مکنی به ابوحفص و ملقب به شهاب الدین. فقیه، مفسر و صوفی قرن ششم و هفتم هجری. وی به سال 539 ه .ق. در سهرورد تولد یافت. او شیخ بغداد گشت و سرانجام بسال 632 ه .ق. در بغداد درگذشت. او راست: 1- جذب القلوب الی مواصلة المحبوب. 2- السیر و الطیر. 3- عوارف المعارف. 4 - نخبة البیان فی تفسیر القرآن. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: وفیات الاعیان ج 1 ص 380، الحوادث الجامعة ص 74، الشذرات ج5 ص 153، البدایة و النهایة ج 13 ص 138، طبقات الشافعیة ج 5 ص 143 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 334.

عمر شافعی.

[عُ مَ رِ فِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن سعیدبن ابراهیم بن محمد زهری شافعی. مشهور به ابن حمامة. وی فقیه و از فرزندان سعدبن ابی وقاص بود. در ذیقعدهء سال 348 ه .ق. متولد شد و در جمادی الاَخرهء 434 ه .ق. در بغداد درگذشت. او را تصنیفاتی در مناسک است. (از معجم المؤلفین از طبقات الشافعیهء سبکی ج 4 ص 7، و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 781، و طبقات الشافعیهء اسنوی، نسخهء خطی).

عمر شافعی.

[عُ مَ رِ فِ] (اِخ) ابن ابراهیم عجمی. رجوع به عمر عجمی شود.

عمر شافعی.

[عُ مَ رِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن ابی بکر. رجوع به عمر رازی شود.

عمر شافعی.

[عُ مَ رِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن علی. رجوع به عمر هلالی شود.

عمر شافعی.

[عُ مَ رِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن علی شماع. رجوع به عمر شماع شود.

عمر شافعی.

[عُ مَ رِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن عمر شافعی، مکنی به ابوحفص و مشهور به ابن سریج. فقیه بود و در سال 340 ه .ق. درگذشت. او راست: تذکرة العالم و المتعلم در فروع فقه. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص781).

عمر شافعی.

[عُ مَ رِ فِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد. رجوع به عمر بلبیسی شود.

عمرشاه.

[عُ مَ] (اِخ) ملقب به شهاب الدین. از سلاطین خلجی در دهلی بود که از 715 تا 716 ه .ق. سلطنت کرد. (از طبقات سلاطین اسلام ص 268).

عمر شطرنجی.

[عُ مَ رِ شِ رَ] (اِخ) ابن عبدالعزیز شطرنجی، مکنی به ابوحفص. وی شاعر و ادیب و از مقربان علیة دختر مهدی عباسی بود. و او را به بازی شطرنج علاقه ای بسیار بود، لذا به این اسم ملقب گشت. وی در حدود سال 250 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از سمط اللاَلی ص 517، و الاغانی ج 19 ص 69).

عمر شلوبینی.

[عُ مَ رِ شَ لَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله ازدی شلوبینی (شلوبین)، مکنی به ابوعلی. نحوی و لغوی قرن ششم و هفتم هجری. وی بسال 562 ه .ق. در اشبیلیة تولد یافت و در همین شهر بسال 645 ه .ق. درگذشت. او راست: 1- تعلیقی بر کتاب سیبویه. 2- التوطئه، که خلاصه ای از «القوانین» خود مؤلف است. 3- شرح مقدمهء جزولیة، در نحو. 4- القوانین، در علم زبان عربی. شلوبینی نسبت است به قلعهء شلوبین یا شلوبینیة(1) در جنوب اندلس. (از الاعلام زرکلی از وفیات الاعیان ج 1 ص 382، و روض المناظر ابن شحنة).
(1) - در اسپانیا آن را Salobrena نامند.

عمر شماع.

[عُ مَ رِ شَمْ ما] (اِخ) ابن احمدبن علی بن محمود شماع حلبی شافعی، مکنی به ابوحفص و ملقب به زین الدین. محدث، فقیه، اخباری و ادیب بود. وی در حدود سال 880 ه .ق. متولد شد (برخی سال ولادت او را 848 ه .ق. نوشته اند). سفرهایی به مدینه، مکه، بیت المقدس، دمشق، حماة، حمص، صفد، قاهره و بلبیس کرد و سرانجام در سال 936 ه .ق. در حلب درگذشت. او را تصنیفات بسیاری است که از آن جمله است: 1 - تنبیه الوسنان الی شعب الایمان. 2 - فتح المنان که تخمیس رائیهء شیخ علوان است. 3 - الفوائد الزاهرة فی السلالة الطاهرة. 4 - محرک همم القاصرین بذکر الائمة المجتهدین المتعبدین. 5 - الیواقیت المکللة فی الاحادیث المسلسلة. (از معجم المؤلفین ج7 ص247 و الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص197). رجوع به مآخذ ذیل شود: الکواکب السائرة ج2 ص224، شذرات الذهب ج8 ص218، کشف الظنون ص252، 409 و سایر صفحات، فهرس الفهارس ج2 ص413، ایضاح المکنون ج1 ص19 و سایر صفحات و ج2 ص133 و سایر صفحات، هدیة العارفین ج1 ص795 و فهرس المخطوطات المصورة ج2 ص188.

عمر شیبانی.

[عُ مَ رِ شَ] (اِخ) ابن حسین. رجوع به ابوالحسین (عمربن...) شود.

عمر شیبانی.

[عُ مَ رِ شَ] (اِخ) ابن عبدالله. رجوع به عمر بامخرمة شود.

عمرط.

[عِ رِ / عُ رُ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب). مرد دراز. (از اقرب الموارد).

عمرط.

[عَ مَرْ رَ] (ع ص) مرد جوان سبک. || دلیر و سخت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) بلا. (منتهی الارب). بلا و داهیه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عمرط.

[عَ مَرْ رَ] (اِخ) (بنی...) نام بطنی است بزرگ از لخم بن عدی، از زیدبن کهلان، از قحطانیة. (از معجم قبائل العرب از الاشتقاق ابن درید).

عمرط.

[عَ مَرْ رَ] (اِخ) (بنی...) نام بطنی است از کندة از قحطانیة، منسوب به عمرط بن غنم. (از معجم قبائل العرب از تاج العروس).

عمر طبری.

[عُ مَ رِ طَ بَ] (اِخ) ابن فرحان طبری. از ریاضی دانان مشهور ایرانی در قرن سوم هجری. وی معاصر مأمون خلیفهء عباسی بود و او را تألیفاتی متعدد است که از جملهء آنهاست: 1- تفسیر کتاب الاربعهء بطلمیوس قلوذی. 2- رساله ای در احکام نجوم. 3- رساله ای در استخراج ضمیر به طریق نجوم. 4- کتاب جوامع الاسرار فی علم النجوم. 5- مختصر مدخل القیصرانی فی احکام النجوم. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج 1 ص104). رجوع به الفهرست ابن الندیم و ترجمهء طبقات الامم قاضی صاعد اندلسی شود.

عمر طبع.

[عُ رِ طَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عبارت از عمر یکصدوبیست سال است، زیرا نزد حکما عمر نوع انسان صدوبیست سال باشد و کمی و بیشی آن از جهت عوارض باشد. (از آنندراج).

عمر عباسی.

[عُ مَ رِ عَبْ با] (اِخ) ابن ابراهیم بن احمدبن محمد عباسی، مکنی به ابوحفص و ملقب به الواثق بالله. از خلفای عباسی در مصر. وی برادر المعتصم بالله زکریا بوده است و به سال 785 ه .ق. پس از خلع المتوکل محمد بن ابی بکر به خلافت رسید و به سال 788 ه .ق. در قاهره درگذشت. (از الاعلام زرکلی از شذرات الذهب ج 6 ص 303، و مورد اللطافة ص 94).

عمر عبدوی.

[عُ مَ رِ عَ دَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم بن عبدویه بن سدوس بن علی بن عبدالله بن عبیداللهبن عبدالله بن عتبة بن مسعود هذلی مسعودی عبدوی نیشابوری، مکنی به ابوحازم. محدث و حافظ بود و بیشتر در علم حدیث شهرت داشت. وی در روز عید فطر سال 417 ه .ق. درگذشت. (از معجم المؤلفین از سیر النبلاء ذهبی، نسخهء خطی).

عمر عبدی.

[عُ مَ رِ عَ] (اِخ) ابن حفص. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر عبدی.

[عُ مَ رِ عَ] (اِخ) ابن خلیفة. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر عبدی.

[عُ مَ رِ عَ] (اِخ) ابن مطرف. رجوع به ابوالوزیر (عمربن...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 228 و ارشادالاریب ج 6 ص 54.

عمر عجمی.

[عُ مَ رِ عَ جَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عبدالله حلبی عجمی شافعی. ملقب به کمال الدین. فقیه بود. در سال 704 ه .ق. متولد شد و به سال 777 ه .ق. در حلب درگذشت. او را تألیفاتی در فقه است. (از معجم المؤلفین از شذرات الذهب ابن عماد ج 6 ص 253).

عمر عدوی.

[عُ مَ رِ عَ دَ] (اِخ) ابن حبیب بن محمد عدوی. وی قاضی و محدث بود. قضای بصره سپس شرقیة را از جانب مأمون عباسی بعهده داشت. در قضاوت سختگیر و باسیاست بود و بسال 207 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تهذیب التهذیب ج 7 ص 432، و اخبار القضاة ج2 ص 142).

عمر عدوی.

[عُ مَ رِ عَ دَ] (اِخ) ابن خطاب بن نفیل. رجوع به عمر (ابن خطاب بن...) شود.

عمر عقیلی.

[عُ مَ رِ عَ] (اِخ) ابن احمد. رجوع به ابن العدیم و عمر (ابن احمدبن هبة الله...) شود.

عمر عکبری.

[عُ مَ رِ عَ بَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن عبدالله عکبری، مکنی به ابوحفص و مشهور به ابن مسلم. وی فقیه بود و در هشتم جمادی الاَخر سال 387 ه .ق. درگذشت. او راست: 1- الخلاف بین احمد و مالک. 2- شرح الخرقی. 3- محاسبة النفس و الجوارح. 4- المقنع. (از معجم المؤلفین و الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: طبقات الحنابلهء فراء ص 354 و مناقب الامام احمدبن جوزی، نسخهء خطی.

عمر علوی.

[عُ مَ رِ عَ لَ] (اِخ) ابن ابراهیم. رجوع به عمر کوفی شود.

عمر عنبری.

[عُ مَ رِ عَمْ بَ] (اِخ) ابن احمد. مشهور به ابن خدر. رجوع به عمر هلالی شود.

عمر عنز.

[عُ مَ رِ عَ] (اِخ) ابن احمد ادلبی. مشهور به عنز. ادیب و شاعر و طبیب بود و در سال 1175 ه .ق. در حمص درگذشت. او را دیوان شعری است. (از معجم المؤلفین از سلک الدرر مرادی ج 3 ص 195، و ایضاح المکنون بغدادی ج 1 ص 520، و هدیة العارفین ج 1 ص 799).

عمر عینتابی.

[عُ مَ رِ عَ] (اِخ) ابن احمد عینتابی رومی. ملقب به قصوری. ادیب و نظم سرا بود و در سال 1140 ه .ق. درگذشت. وی تحفة الشاهدی را که دربارهء لغت است تشطیر کرده است. (از معجم المؤلفین از هدیة العارفین ج 1 صص798 - 799).

عمر غزنوی.

[عُ مَ رِ غَ نَ] (اِخ) ملقب به سراج الدین. رجوع به ابوحفص (عمر...) شود.

عمر غزنوی.

[عُ مَ رِ غَ نَ] (اِخ) ابن اسحاق بن احمد هندی غزنوی، مکنی به ابوحفص و ملقب به سراج الدین. وی فقیه و از بزرگان حنفیان بوده است. (704 - 773 ه . ق). او راست: 1- التوشیح، در شرح الهدایة. 2- زبدة الاحکام فی اختلاف الائمة. 3 - الشامل. 4- شرح بدیع النظام. 5- شرح الزیادات. 6- شرح عقیدة الطحاوی. 7- شرح المغنی. 8- الغرة المنیفة فی ترجیح مذهب ابی حنیفة. 9- الفتاوی السراجیة. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج5 ص199). رجوع به مآخذ ذیل شود: الفوائد البهیة ص 148، الدرر الکامنة ج 3 ص 154، نزهة الخواطر ج2 ص 95، مفتاح السعادة ج 2 ص 58 و کشف الظنون ص 1198 و سایر صفحات.

عمر غسانی.

[عُ مَ رِ غَسْ سا] (اِخ) ابن علی بن رسول. رجوع به عمر سولی شود.

عمر فاخوری.

[عُ مَ رِ فا] (اِخ) ابن عبدالرحمان فاخوری بیروتی. نویسنده ای آرام طبع بود. به سال 1314 ه .ق. در بیروت تولد یافت و دروس حقوق را در پاریس آموخت و به شغل محامات پرداخت. وی به عضویت مجمع علمی عربی در دمشق برگزیده شد و سرانجام بسال 1365 ه .ق. در بیروت درگذشت. او را مقالات متعددی است که از آن جمله است: 1- الباب المرصود. 2- الفصول الاربعة. 3- ادیب فی السوق. 4- کیف ینهض العرب. 5- مهاتما غاندی. (از الاعلام زرکلی).

عمر فارسکوری.

[عُ مَ رِ رَ کو] (اِخ) ابن محمد بن ابی بکر فارسکوری. ادیب قرن دهم و یازدهم هجری بود که به سال 1018 ه .ق. درگذشت. رجوع به فارسکوری شود.

عمر فارقی.

[عُ مَ رِ رِ] (اِخ) ابن اسماعیل بن مسعود فارقی ربعی، مکنی به ابوحفص و ملقب به رشیدالدین. وی ادیب، مفسر و اصولی بود و در دیوان الانشاء مصر به کتابت اشتغال داشت. در سال 598 ه .ق. متولد شد و بسال 687 ه .ق. در ظاهریهء مصر توسط سارقی خفه گردید. او راست: المقدمة الکبری و المقدمة الصغری در علم نحو. (از الاعلام زرکلی از فوات الوفیات ج 2 ص 103).

عمر فاکهانی.

[عُ مَ رِ کِ] (اِخ) ابن علی بن سالم. رجوع به تاج الدین (فاکهانی...) و عمر (ابن علی بن...) شود.

عمر فزاری.

[عُ مَ رِ فَ] (اِخ) ابن هُبَیْرة بن سعد. رجوع به ابن هبیرة (ابوالمثنی...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 230، الکامل ابن اثیر ج 5 ص 37، رغبة الامل ج 2 ص 77 و تاریخ مسعودی ج 5 ص 458.

عمر فودودی.

[عُ مَ رِ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی بن سعید فودودی. از وزرای زیرک و جبار فاس. وی ابتدا در خدمت سلطان ابوسلیم بود، سپس علیه سلطان توطئه ای چید و وی را بکشت. و «تاشفین» نامی را از بنی مرین به سلطنت نشاند و خود ادارهء تمام امور را به دست گرفت و چندی بعد بسال 763 ه .ق. وی را نیز خلع کرد و برای «ابی زیان» از بنی مرین بیعت گرفت و وی را نیز در هیچ کاری شرکت نداد. اندکی بعد عمر بن عبدالله او را نیز بقتل رساند و در سال 767 ه .ق. امیری دیگر از بنی مرین به نام عبدالعزیز چون از اندیشه های عمر مطلع بود بر وی پیشدستی کرد و بسال 768 ه .ق. او را بقتل رسانید. (از الاعلام زرکلی از الاستقصاء ج 2 ص 122).

عمر قاهری.

[عُ مَ رِ هِ] (اِخ) ابن احمدبن محمد. ملقب به سراج الدین. رجوع به عمر بلبیسی شود.

عمر قرشی.

[عُ مَ رِ قُ رَ] (اِخ) ابن خطاب بن نفیل. رجوع به عمر (ابن خطاب بن...) شود.

عمر قرشی.

[عُ مَ رِ قُ رَ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن مروان. رجوع به عمر اموی شود.

عمر قرشی.

[عُ مَ رِ قُ رَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی ربیعة. رجوع به عمر مخزومی (ابن عبدالله بن...) شود.

عمر قرشی.

[عُ مَ رِ قُ رَ] (اِخ) ابن عبیداللهبن معمر. رجوع به عمر تیمی (ابن عبیدالله...) شود.

عمر قرشی.

[عُ مَ رِ قُ رَ] (اِخ) ابن محمد بن محمد. رجوع به عمر هاشمی (ابن محمدبن...) شود.

عمر قره داغی.

[عُ مَ رِ قَ رَ] (اِخ) (ملا...) وی عالم در نحو و منطق و تفسیر بود. در سال 1213 ه .ق. در قره داغ متولد شد و به سال 1281 ه .ق. درگذشت. او راست: 1- شرح الاعراب، در نحو. 2- شرح رسالة الاَداب. و حواشیی نیز بر حاشیهء عبدالحکیم و الخیالی و شرح شمسیه و عصام الدین و تفسیر بیضاوی و تحفة ابن حجر دارد. (از معجم المؤلفین از تاریخ السلیمانیهء محمد امین زکی ص 278).

عمر قضاعی.

[عُ مَ رِ قُ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن علی بن عدیس قضاعی بلنسی، مکنی به ابوحفص. وی لغوی و از اهالی بلنسیة بود و در حدود سال 570 ه .ق. درگذشت. او راست: 1 - شرح فضیح ثعلب. 2 - المثلث، در لغت که ده جزء است. (از اعلام زرکلی از بغیة الوعاة ص 363).

عمر قضوی.

[عُ مَ رِ قَ ضَ] (اِخ) ملقب به عمادالدین. رجوع به عمادالدین قضوی شود.

عمر قلعی.

[عُ مَ رِ قَ] (اِخ) ابن علی بن بدوح. سال درگذشت او را 576 ه .ق. نوشته اند. رجوع به ابن البدوح (ابوجعفر عمربن...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 215، طبقات الاطباء ج2 ص 155 و نکت الهمیان ص 220.

عمرکاه.

[عُ] (نف مرکب) هر چیز که عمر را تلف کند. متلف. (ناظم الاطباء) :
از پی شهوتی چه کاهی عمر
عمرکاه تو هر زمانی چرخ.خاقانی.
بیداد ترا که عمرکاهست
زیبایی چهره عذرخواهست.خاقانی.
کلک تو خوش نویسد در شأن یار و اغیار
تعویذ جان فزایی افسون عمرکاهی.حافظ.

عمرک الله.

[عَمْ مَ رَ کَلْ لاه] (ع جملهء فعلیه دعایی) خدای ترا عمری طولانی دهاد. از خدای می خواهم که عمرت دراز کند. عمری دراز میخواهم ترا از خدای. خدای ترا زندگانی دهاد.

عمرکسکر.

[عُ رُ کَ کَ] (اِخ) نام دیری است در مشرق واسط که تا شهر در حدود یک فرسخ فاصله دارد. این دیر در نزدیکی دهی بنام بَرجونیة قرار دارد و کرسی مطران در این دیر واقع است. دیر کسکر را عمارتی نیکو است و باغهای نخل آن را احاطه کرده و فاصلهء آن تا دجله نیز نخلستان است. نام این دیر را شعرا بسیار آورده اند که در معجم البلدان مذکور است. رجوع به معجم البلدان یاقوت حموی شود.

عمر کلبی.

[عُ مَ رِ کَ] (اِخ) ابن حسن بن علی. رجوع به ابوخطاب (ابن دحیة بن...) و عمر (ابن حسن بن علی بن...) شود.

عمر کوفی.

[عُ مَ رِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد بن محمد بن احمدبن علی بن حسین بن علی بن حمزة بن یحیی بن حسین علوی کوفی بغدادی زیدی، مکنی به ابوالبرکات. فقیه و محدث و مفسر و مقری و لغوی و ادیب و نحوی بود که نسبش به امام علی بن ابی طالب (ع) می رسد. وی در سال 442 ه .ق. در کوفه متولد شد و در این شهر و در بغداد تحصیل علم کرد، سپس به بلاد شام سفر کرد و زمانی در دمشق و حلب سکونت اختیار کرد و در هفتم شعبان سال 539 ه .ق. درگذشت. او راست: شرح اللمع ابن جنی، در نحو. (از معجم المؤلفین و الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: المنتظم ج 10 ص 112. میزان الاعتدال ج 2 ص 249. انباءالرواة ج 2 ص 324. البدایة ج 12 ص 219. نزهة الالباء ص 478. لسان المیزان ج 4 ص 280. بغیة الوعاة ص 359. شذرات الذهب ج 4 ص 132. طبقات المفسرین ص 26. تاج التراجم ص 35. کشف الظنون ص 1562. اعیان الشیعة ج 2 ص 216.

عمر کوفی.

[عُ مَ رِ] (اِخ) ابن ذربن عبدالله. رجوع به ابوذر (عمربن...) شود.

عمر کوفی.

[عُ مَ رِ] (اِخ) ابن قاسم کوفی. رجوع به ابوزبید (عمربن...) شود.

عمرکی.

[عَ مَ] (اِخ) نام او را بصورت علی بن محمد بوفکی نیشابوری، و عمران بن علی بن محمد، و عمرکی بن علی بن محمد آورده اند. کنیهء او ابومحمد بود و از اصحاب امام حسن عسکری (ع) به شمار می رفت. وی از محدثان قرن سوم هجری بود و «کتاب الملاحم» از آثار اوست. (از ریحانة الادب ج3 ص 132).

عمرکی.

[عَ مَ] (اِخ) عمروبن محمد عمرکی. پیشوای طائفهء محمرة در جرجان. رجوع به عمرو عمرکی شود.

عمر لخمی.

[عُ مَ رِ لَ] (اِخ) ابن علی بن سالم. رجوع به تاج الدین (فاکهانی) و عمر (ابن علی بن...) شود.

عمر لیثی.

[عُ مَ رِ لَ] (اِخ) ابن علی بن احمدبن لیث لیثی بخاری، مکنی به ابومسلم. وی از روات حدیث بود. مدتی در اصفهان زیست و سرانجام بسال 466 ه .ق. در اهواز (خوزستان) درگذشت. او راست: مسندالصحیحین. (از الاعلام زرکلی از طبقات المدلسین، و لسان المیزان ج 4 ص319).

عمر مالکی.

[عُ مَ رِ لِ] (اِخ) ابن ابراهیم دمشقی حنفی، مشهور به مالکی. محدث، فقیه، قاری، نحوی و عالم به علم فرائض در قرن سیزدهم هجری بود که در حدود سال 1227 ه .ق. در دمشق متولد شد و بسال 1297 ه .ق. درگذشت. او را رسائلی در علم فرائض و حساب و تعلیقاتی در نحو است. (از معجم المؤلفین از روض البشر جمیل الشطی ص190).

عمر مالکی.

[عُ مَ رِ لِ] (اِخ) ابن محمد. رجوع به ابوالفرج (مالکی...) شود.

عمر مجوبی.

[عُ مَ رِ ؟] (اِخ) ابن احمدبن عبیدالله مجوبی بخاری حنفی. ملقب به تاج الشریعة. فقیه بود و در سال 672 یا 673 ه .ق. درگذشت. او راست: نهایة الکفایة فی درایة الهدایة، در فروع فقه حنفی. (از معجم المؤلفین از کشف الظنون حاجی خلیفه ص2033، و هدیة العارفین بغدادی ج 1 ص 787).

عمرمختار.

[عُ مَ مُ] (اِخ) عمر بن مختاربن عمر منفی. مشهور به عمرمختار. از مجاهدان بزرگ قرن اخیر در طرابلس غرب. اصل او از قبیلهء مِنفة از قبایل بادیهء برقة بود و بسال 1275 ه .ق. در بطنان متولد شد و بسال 1312 ه .ق. به سودان سفر کرد و تا سال 1321 ه .ق. در آنجا بود، سپس به برقة بازگشت. و چون بسال 1329 ه .ق. ایتالیا شهر بنغازی را اشغال کرد، وی پیشرو نهضت و مبارزه بر ضد اشغالگران شد و حدود سی سال بین او و یارانش با قوای ایتالیا جنگها و مبارزات سختی ادامه یافت و سرانجام بسال 1350 ه .ق. از طرف نیروی دشمن غافلگیر شد و او را دستگیر ساخته به بنغازی بردند و چند روز پس از دستگیری او را اعدام کردند. (از الاعلام زرکلی از «عمرالمختار» تألیف احمد محمود، و برقة العربیة ص 488).

عمر مخزومی.

[عُ مَ رِ مَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ابی ربیعهء مخزومی قرشی، مکنی به ابوالخطاب. وی در روزگار خود دقیق ترین و لطیف ترین شعرای قریش بود و او را همانند جریر و فرزدق شمرده اند. او در سال 23 ه .ق. در شبی که عمر بن خطاب درگذشت، تولد یافت لذا او را عمر نامیدند. بسال 93 ه .ق. عمر بن عبدالعزیز او را به «دهلک» تبعید کرد، ولی وی در دریا به جنگ پرداخت و در نتیجه، کشتی او سوخت و با همهء مسافران غرق گشت. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: وفیات الاعیان ج 1 ص 353. الاغانی ج 1 ص 61. حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 162 و 163.

عمر مخزومی.

[عُ مَ رِ مَ] (اِخ) ابن عبدالله (ابی سلمة) بن عبدالاسد مخزومی. وی صحابی بود و بسال دوم هجری در حبشه متولد گشت و پیغمبر (ص) تربیت او را بعهده گرفت. در زمان علی بن ابی طالب (ع) والی بحرین شد و در جنگ جمل نیز شرکت داشت. سرانجام بسال 83 ه .ق. در مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة ترجمهء شمارهء 5742، و خلاصة تهذیب الکمال ص 240).

عمر مدنی.

[عُ مَ رِ مَ دَ] (اِخ) ابن سعدبن ابی وقاص زهری مدنی. وی از جانب عبیداللهبن زیاد با چهارهزار لشکری برای جنگ با دیلمیان رهسپار ری گشت؛ ولی چون خبر حرکت امام حسین بن علی (ع) از مکه به کوفه، به گوش ابن زیاد رسید، عمر بن سعد را امر به بازگشت داد و او را مأمور جنگ با امام حسین (ع) کرد. ابتدا عمر بن سعد از قبول این امر خودداری کرد، ولی پس از تهدید ابن زیاد، ناچار رهسپار جنگ با حسین بن علی (ع) شد و آن فاجعهء مشهور رخ داد. سرانجام بسال 66 ه .ق. عمر بن سعد به امر مختار ثقفی در کوفه به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: طبقات ابن سعد ج 5 ص 125. تاریخ مسعودی ج 5 ص 143. تاریخ ابن اثیر ج 4 ص 21. حبیب السیر چ خیام ج2. مجمل التواریخ و القصص ص 302.

عمر مرورودی.

[عُ مَ رِ مَرْوْ] (اِخ) ابن محمد بن خالدبن عبدالملک مرورودی یا مروالرودی. مشهور به ابن خالد. وی نوادهء خالد است که متصدی امر رصد زمان مأمون بوده. عمر بن محمد نیز از راصدان اسلام به شمار می رود و دارای زیج مختصری در تعقیب طریقهء جدش می باشد و کتاب تعدیل الکواکب و کتاب ساختن اسطرلاب مسطح از اوست. تاریخ وفاتش به دست نیامد، ولی بتقریب در قرن چهارم می زیسته است. (از گاهنامهء سال 1310 ص 32). رجوع به الفهرست ابن الندیم و تاریخ الحکماء قفطی ص 243 شود.

عمر مرینی.

[عُ مَ رِ مَ] (اِخ) ابن ابی بکربن عبدالحق مرینی، مکنی به ابوحفص. از امرای دولت بنی مرین در مغرب اقصی. بسال 656 ه .ق. پس از درگذشت پدرش، با وی بیعت شد، سپس عمش یعقوب بن عبدالحق بر او غلبه کرد و فقط شهر مکناسة را بدو واگذاشت. وی در سال 658 ه .ق. در آنجا به دست برخی از خویشان خود به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی از الاستقصاء ج 2 ص 10، و الذخیرة السنیة ص 92 و جذوة الاقتباس ص 284).

عمر مرینی.

[عُ مَ رِ مَ] (اِخ) ابن عثمان بن یعقوب مرینی، مکنی به ابوعلی. از سلاطین بنی مرین در مغرب. وی بسال 696 ه .ق. متولد شد و در سال 734 ه .ق. به دست برادر خویش به قتل رسید. رجوع به ابوعلی (عمربن ابی سعید...) و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص 214. الاستقصاء ج 2 ص 51. جذوة الاقتباس ص 285.

عمر مسعودی.

[عُ مَ رِ مَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم. رجوع به عمر عبدوی شود.

عمر مصری.

[عُ مَ رِ مِ] (اِخ) ابن ابراهیم بن محمد مصری حنفی. مشهور به ابن نَجَیم. و ملقب به سراج الدین. فقیه بود و در ششم ربیع الاول سال 1005 ه .ق. درگذشت. او راست: 1 - اجابة السائل باختصار انفع الوسائل. 2 - عقد الجوهر فی الکلام علی سورة الکوثر. 3 - النهر الفائق بشرح کنزالدقائق، در فروع فقه حنفی. (از معجم المؤلفین و الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: خلاصة الاثر ج 3 ص 206. هدیة العارفین ج1 ص 796. فهرست الخدیویة ج 3 ص 146. فهرس التیموریة ج 3 ص301. فهرس الازهریة ج 2 ص 290. ایضاح المکنون ص 1151. الکشاف ص 81.

عمر مصری.

[عُ مَ رِ مِ] (اِخ) ابن احمدبن احمد. رجوع به عمر نشائی شود.

عمر مطوعی.

[عُ مَ رِ مُطْ طَوْ وِ] (اِخ) ابن علی مطوعی، مکنی به ابوحفص. ادیب، شاعر و از اهالی نیشابور بود. وی ابتدا در خدمت امیر ابوالفضل میکالی سر میکرد و کتاب «دَرج الغرر و دُرج الدرر» را دربارهء محاسن نظم و نثر میکالی نوشت، سپس کتاب «حمد من اسمه أحمد» را در مقابل کتاب «فضل من اسمه الفضل» ثعالبی (صاحب یتیمة) نوشت. او را کتابهای دیگری نیز می باشد که از آنجمله است: أجناس التجنیس. وی در حدود سال 440 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از یتیمة الدهر ج 4 ص 311، و اللباب ج 2 ص 151).

عمر معری.

[عُ مَ رِ مَ عَرْ ری] (اِخ) ابن مظفربن عمر. رجوع به ابن الوردی و عمر (ابن مظفربن...) شود.

عمر مغربی.

[عُ مَ رِ مَ رِ] (اِخ) ابن علی بن بدوح. رجوع به ابن البدوح (ابوجعفر عمربن...) و عمر قلعی (ابن علی بن...) شود.

عمرمکرم.

[عُ مَ مَ رَ] (اِخ) ابن حسین اسیوطی. از مجاهدان مصر در قرن سیزدهم هجری. وی در حدود سال 1168 ه .ق. در اسیوط متولد شد و تحصیلات خود را در ازهر بپایان رساند. و بسال 1208 ه .ق. نقیب اشراف گشت. و چون بسال 1213 ه .ق. فرانسویان بندر اسکندریه را اشغال کردند و بسوی قاهره پیش راندند، عمرمکرم به مقابلهء آنان برخاست، ولی در این مقاومت شکست خورد و سالها با فرانسویان، سپس با قوای انگلستان در جنگ و ستیز بود. بسال 1220 ه .ق. که محمدعلی پاشا والی مصر گشت، به پاس کمکهایی که عمرمکرم به وی کرده بود، او را مقرب خود ساخت؛ ولی پس از اندکی بین آن دو اختلاف افتاد و او را به دمیاط تبعید کرد و از آنجا به طنطا منتقل گشت و بسال 1237 ه .ق. در این شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تاریخ جبرتی ج 4، و تاریخ الحرکة القومیة ج 3 ص 95، و سیرة السید عمرمکرم تألیف فرید ابی حدید).

عمرمل.

[عُ مَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. دارای 951 تن سکنه. آب از قنات. محصول آن غلات، حبوب دیمی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عمر منفی.

[عُ مَ رِ مِ] (اِخ) ابن مختار. رجوع به عمرمختار شود.

عمر موحدی.

[عُ مَ رِ مُ وَحْ حِ] (اِخ) ابن ابی بکر. رجوع به ابوحفص (عمربن ابی بکر) و عمر (ابن ابی بکربن یحیی بن...) شود.

عمر موحدی.

[عُ مَ رِ مُ وَحْ حِ] (اِخ) ابن اسحاق بن عبدالمؤمن مؤمنی، مکنی به ابوحفص و ملقب به مرتضی. دوازدهمین سلطان موحدی در مغرب (مراکش). وی ابتدا والی رباط الفتح بود و بسال 646 ه .ق. پس از درگذشت المعتضد برای سلطنت مراکش با وی بیعت شد. و در سال 665 ه .ق. در شورش پسرعمش الواثق بالله به قتل رسید و مراکش به تصرف الواثق درآمد. عمر بن اسحاق به تصوف راغب بود و میلی شدید به سماع داشت و او را «ثالث العمرین» لقب داده بودند. (از الاعلام زرکلی از جذوة الاقتباس ص 284، و تاریخ ابن خلدون ج 6 ص 258، و شذرات الذهب ج 5 ص 32، و الاستقصاء ج 1 ص 205). و نیز رجوع به ابوحفص (عمربن اسحاق...) شود.

عمر موصلی.

[عُ مَ رِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن ایوب. رجوع به ابوحفص (عمربن...) شود.

عمر موصلی.

[عُ مَ رِ مَ / مو صِ] (اِخ) ابن بدربن سعید موصلی حنفی. ملقب به ضیاءالدین، مکنی به ابوحفص. از علمای حدیث بود و بسال 557 ه .ق. در موصل تولد یافت و در سال 622 ه .ق. در دمشق درگذشت. او راست: 1 - استنباط المعین فی العلل و التاریخ الابن معین. 2 - الجمع بین الصحیحین. 3 - العقیدة الصحیحة فی الموضوعات الصریحة. 4 - معرفة الموقوف علی الموقوف. 5 - المغنی عن الحفظ و الکتاب بقولهم لم یصح شی ء فی هذا الباب. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: الرسائل المستطرفة ص 114. الجواهر المضیئة ج 1 ص 387. الزهراء ج 1 ص 56. علماء بغداد ص 158. شذرات الذهب ج 5 ص 101. کشف الظنون ص80.

عمر مؤمنی.

[عُ مَ رِ مُءْ مِ] (اِخ) ابن اسحاق بن یوسف. رجوع به عمر موحدی (ابن اسحاق بن...) شود.

عمر مهلبی.

[عُ مَ رِ مُ هَلْ لَ] (اِخ) ابن حفص بن عثمان بن قبیصة بن ابی صفرهء مهلبی. مشهور به ابن حفص. وی از امیران و پهلوانان بود و ایرانیان او را لقب «هزارمرد» داده بودند. در ایام منصور عباسی بر «سند» امیر گشت، سپس والی افریقیة شد و در سال 151 ه .ق. وارد قیروان گشت و بسال 154 ه .ق. در شورشی که در این شهر بپا شد بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: الاستقصاء ج 1 ص 58. تاریخ ابن خلدون ج 4 ص 192. تاریخ ابن اثیر حوادث سال 154 و ماقبل آن. تاریخ طبری ج 9 ص 284. البیان المغرب ج 1 ص75.

عمر نسفی.

[عُ مَ رِ نَ سَ] (اِخ) ابن محمد بن احمدبن اسماعیل نسفی، مکنی به ابوحفص و ملقب به نجم الدین. مفسر، ادیب، مورخ و فقیه حنفی. وی به سال 461 ه .ق. در نسف متولد شد و بسال 537 ه .ق. در سمرقند درگذشت. مصنفات و تألیفات او را در حدود یکصد عدد نوشته اند که از آن جمله است: 1- الاشعار بالمختار من الاشعار، در بیست جزء. 2- لا اکمل الاطول، در تفسیر. 3- تاریخ بخارا. 4- التیسیر فی التفسیر. 5- طلبة الطلبة. 6- العقائد. 7- القند فی علماء سمرقند. 8- قیدالاوابد. 9- منظومهء خلافیات در فقه. 10- المواقیت. (از الاعلام زرکلی از الفوائد البهیة ص 149، و الجواهر المضیئة ج 1 ص 394، و لسان المیزان ج 4 ص 327).

عمر نشائی.

[عُ مَ رِ نَ] (اِخ) ابن احمدبن مهدی نشائی مصری، مکنی به ابوحفص و ملقب به عزالدین. فقیه، اصولی، نحوی، ریاضی دان و متصوف بود که در ذیقعدهء سال 716 ه .ق. در مکه درگذشت. و نسبت او به «نشاء» از بلاد غربی مصر است. او راست: مشکلات الوسیط غزالی، در فروع فقه شافعی. (از معجم المؤلفین از الدرر الکامنة ج 3 ص 149، و حسن المحاضرهء سیوطی، و شذرات الذهب ج 6 ص 44، و بغیة الوعاة ص 359).

عمرنصر.

[عُ رُ نَ] (اِخ) دیری بوده است در سامرا. و حسین بن ضحاک شعری دربارهء آن دارد که در معجم البلدان آمده است. رجوع به معجم البلدان یاقوت حموی شود.

عمر نعیمی.

[عُ مَ رِ نَ] (اِخ) ابن احمدبن محمد. رجوع به عمر خربوتی شود.

عمر نمیری.

[عُ مَ رِ نُ مَ] (اِخ) ابن شبة بن عبیدة. رجوع به ابوزید (عمربن شبة بن...) و عمر (ابن شبة بن...) شود.

عمرنه بالا.

[عَ مِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان چنانهء بخش شوش شهرستان دزفول. دارای 400 تن سکنه. آب آنجا از چاه و محصول آن غلات دیمی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عمرنه پایین.

[عَ مِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان چنانهء بخش شوش شهرستان دزفول. دارای 350 تن سکنه. آب آنجا از چاه و محصول آن غلات دیمی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عمر نیشابوری.

[عُ مَ رِ نَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم. رجوع به عمر عبدوی شود.

عمر نیشابوری.

[عُ مَ رِ نَ] (اِخ) ابن سلمة. رجوع به ابوحفص حداد شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) اسم علم است اشخاص را، واو آن زائد است و فقط در دو حالت رفع و جر بر آن افزوده گردد تا با «عُمَر» اشتباه نشود، اما در حالت نصب چون آخر آن الف میگیرد «عَمْراً» میشود. و چون «عُمَر» بعلت غیرمنصرف بودن قبول تنوین نمیکند لذا عمرو در این حالت با آن اشتباه نمیشود و احتیاجی به واو نخواهد داشت. ج، عَمرون، أعمُر، عُمور. رجوع به اقرب الموارد، منتهی الارب و ناظم الاطباء شود.
- امّعمرو؛ کفتار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به ام شود.
- عمرو و زید؛ بجای فلان و بهمان. رجوع به همین ماده در ردیف خود شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) نام شیطان(1) فرزدق است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).
(1) - در عرب رسم بود که می پنداشتند هر شاعری را شیطانی است که شعر را به شاعر الهام می کند.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) نام کوهی است در بلاد هذیل. و برخی گویند که کوهی است در سراة و نام آن عمروبن عدوان باشد. (از معجم البلدان).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) جدی است جاهلی. و فرزندان او بطنی از بلی، از قضاعة از قحطان را تشکیل میدهند. و مسکن آنان در صعید مصر بود. (از اعلام زرکلی از نهایة الارب ص 302).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) جدی است جاهلی. و فرزندان او بطنی از حرب، از عرب حجاز را تشکیل میدهند. (از اعلام زرکلی از نهایة الارب ص 303، و معجم قبائل العرب ص 828).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) جدی است جاهلی. و فرزندان او بطنی از درماءبن ثعلبة، از طی، از قحطانیة را تشکیل میدهند. مسکن آنان در مصر و شام بود. (از الاعلام زرکلی از السبائک ص 58 و نهایة الارب ص 303).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) جدی است جاهلی. از بنی زهیر، از جذام. مسکن فرزندان او در دقهلیة و مرتاحیهء مصر بوده است. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب ص303).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) جدی است جاهلی. و فرزندان او بطنی از بنی صخر، از جذام، از قحطانیة را تشکیل میدهند. مسکن آنان در صرخد از بلاد شام بوده است. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب ص 304، و السبائک ص 48).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) جدی است جاهلی. و فرزندان او بطنی از لخم، از قحطانیة را تشکیل میدهند. مسکن آنان در اطفیحیهء مصر بوده است. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب ص 305، و البیان و الاعراب ص 62).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) تابعی است. رجوع به ابوسعید شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) مکنی به ابی الوازع. رجوع به ابوالوازع شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ابرهة ذی المنار. از تبابعهء یمن. و از آنجا که او مردی ظالم و ستمگر بود به ذوالاذعار ملقب گشت. رجوع به ذوالاذعار و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج 5 ص 236. التیجان ص 133. تاج العروس ج 5 ص 225. ابن خلدون ج 2 ص 51. السبائک ص 20.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ابی جندب. رجوع به ابوعطیهء وداعی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ابی حکیم. رجوع به ابوسعید شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ابی سلمة. پسر ام سلمه بود قبل از تزویج با رسول اکرم (ص). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 426 شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن احمربن عمرد. رجوع به عمرو باهلی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن اخطب. رجوع به ابوزید شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن اُدّبن طابخة بن الیاس بن مضر. از عدنان. وی جدی جاهلی بود. و عثمان و أوس فرزندان او بودند. (از الاعلام زرکلی از جمهرة الانساب ص 190، و السبائک ص 23).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ازدبن غوث. از کهلان، از قحطانیة. جدی است جاهلی. و برخی فرزندان او در عمان و برخی در حجاز ساکن گشتند. (از اعلام زرکلی از جمهرة الانساب ص 354، و نهایة الارب ص302، و السبائک ص 60).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ازهر. رجوع به ابوعثمان شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن اسد. از خزیمة، از عدنان. جدی است جاهلی. و گویند که وی اولین کسی از عرب بود که آهن را مورد استفاده قرار داد. (از الاعلام زرکلی از السبائک ص 58، و نهایة الارب ص 301، و القاموس، ذیل مادهء «سمک»).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن اسود. رجوع به عمرو کلبی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن اسود. رجوع به ابوعیاض شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن امری ءالقیس. رجوع به عمرو خزرجی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن امری ءالقیس بن عمرو. رجوع به عمرو لخمی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن امیة بن خویلد. رجوع به عمرو ضمری شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن اهبان بن دثار. رجوع به عمرو فقعسی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ایوب. رجوع به ابوعبدالله شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن أیهَم بن افلت. رجوع به عمرو تغلبی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن بحربن محبوب مشهور به جاحظ. رجوع به جاحظ شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن بشر حارثی. رجوع به ابوالرداد شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن بشر همدانی. رجوع به ابوهانی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن بعکک بن حجاج. رجوع به ابوالسنابل شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن بکربن حبیب. از تغلب بن وائل، از عدنانی ها. جدی بود جاهلی و ولیدبن طریف از نسل اوست. خواهر وی «لیلی» نام داشت. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب ص 302، و جمهرة الانساب ص 389).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن بکر تمیمی. رجوع به عمرو تمیمی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن تبان اسعد ابی کرب. از تبابعهء یمن. وی برادرش حسان را در حمله به عراق همراهی کرد، سپس با برخی از فرماندهان همداستان شد و برادرش را بقتل رساند و خود بر حمیر سلطان گشت و مدت 63 سال سلطنتش بطول انجامید. وی معاصر عمروبن حجر کندی، جد امری ءالقیس بود. (از اعلام زرکلی از التیجان ص 298).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن تبع. رجوع به ذوالاعواد شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن تمیم بن مر. از عدنانیها. جدی بود جاهلی. و فرزندانش عنبر و اسید و هجم و مالک و حارث بودند. (از اعلام زرکلی از السبائک ص 25، و جمهرة الانساب ص 197، و التاج ج 9 ص 99).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ثابت. رجوع به ابومحمد شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ثعلبة بن عتاب. رجوع به عمرو طائی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن جابر. رجوع به ابوالمشرفی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن جابربن کعب. رجوع به عمر متنکب شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن جبلة بن باعث. رجوع به عمرو یشکری شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن جزی سکری. مملوک و شاعری قلیل الشعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن جفنة بن عمرو. رجوع به عمرو غسانی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن جموح بن یزد. رجوع به عمرو سلمی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن جمیع، مکنی به ابوحفص. از فقهای فرقهء اباضیه در قرن هشتم هجری. وی از اهالی جزیرهء جربة در مغرب بود و در حدود سال 750 ه .ق. در آنجا درگذشت. (از اعلام زرکلی از السیر شماخی ص 561).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن حارث بن غنم. از بنی هذیل، از دنانیها. جدی بود جاهلی و فرزندان او بطنی از هذلی ها را تشکیل میدهند. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب ص 306، و السبائک ص 21).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن حارث بن مضاض. رجوع به عمرو جرهمی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن حارث بن هانی. رجوع به ابومالک اشعری شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن حریث. رجوع به ابوسعید شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن حریث. رجوع به ابومحمد شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن حسان. رجوع به ابوطلق شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن حصین بن قیس بن قنان بن متی. وی پس از پدر خویش هم نزد خلیفه مهدی عباسی شغل پدر داشت. پس از آن کاتب خالدبن برمک بود و در خدمت خالد درگذشت. (از الفهرست ابن الندیم).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن حمق بن کاهل. رجوع به عمرو خزاعی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن دینار. رجوع به ابومحمد شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن دینار. رجوع به ابویحیی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ربیع بن طارق. رجوع به ابوحفص (عمرو...) شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن سعیدبن عاص. رجوع به اشدق شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن سفیان. رجوع به ابوالاسود دؤلی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن سفیان سلمی. رجوع به ابوالاعور شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن سلمهء حداد. رجوع به ابوحفص حداد شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن سنان بن سمی. رجوع به عمرو تمیمی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن شاس بن عبید. رجوع به عمرو اسدی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن شراحیل. رجوع به ابومغیرة شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن شرحیل. رجوع به ابومیسره شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن شعیب بن محمد. رجوع به ابوالربیع شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن صبح. رجوع به ابونعیم شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ظالم. رجوع به ابوالاسود دؤلی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عاص بن وائل سهمی قرشی، مکنی به ابوعبدالله. از دُهات عرب. وی ابتدا از دشمنان سرسخت اسلام بود، سپس اسلام آورد و از جانب پیغمبر (ص) به فرماندهی در چند غزوه فرستاده شد. او از طرف خلیفهء دوم، والی فلسطین و پس از فتح مصر والی آنجا گشت، و خلیفهء سوم وی را برکنار کرد. در جنگ صفین بین علی (ع) و معاویه، وی از طرف معاویه برای حکمیت معرفی شد که واقعهء آن مشهور است. و بسال 38 ه .ق. از جانب معاویه والی مصر گشت و بسال 43 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی ج 2 ص 734).
- مثل عمرو عاص؛ عظیم محیل. قوی مکار. سخت فریب دهنده.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عاصم کلابی. رجوع به ابوعثمان شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عامربن اخی. رجوع به ابوالزعراء شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عامر بهدلی. رجوع به ابوالخطاب شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن احمد. رجوع به عمرو کرمانی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عبدالرحمان عنسی. رجوع به ابووهب شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عبدالملک بصری. رجوع به ابوالنضیر شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عبدالله. رجوع به ابوعاصم البجلی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عبدالله بن وهب. رجوع به ابومعاویه شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عبدِوَدّ عامری. از بنی لؤی، از قریش. از سوارکاران و شجاعان مشهور قریش بود که تا هنگام مرگ اسلام نیاورد. و بسال 5 ه .ق. در غزوهء خندق به دست علی (ع) به قتل رسید. هیچیک از سوارکاران عهد جاهلیت شهرت عمروبن عبدود را نداشته اند. (از الاعلام زرکلی از شرح نهج البلاغهء ابن ابی الحدید ج 3 ص 280). نام عمرو در ادبیات فارسی نیز بسیار به کار رفته است و غالباً با نام عنتر همراه میباشد که اشاره است به عنترة بن عمرو عبسی یکی دیگر از شجاعان و سوارکاران مشهور عرب در عهد جاهلیت :
گر او رفتی بجای حیدر گرد
به رزم شاه گردان(1) عمرو عنتر(2)
نش آهن درع بایستی نه دلدل
نه سرپایانش بایستی نه مغفر.دقیقی.
علی آنکه چون مور شد عمرو عنتر(3)
ز بیم قوی نیزه مارسارش.ناصرخسرو.
گاهی هزبروار برون آید
با خشم عمرو و با شغب عنتر.ناصرخسرو.
بی نظیر و بدل آن بود که گشتند بقهر
عمرو و عنتر بسر تیغش خاسی و حسیر.
ناصرخسرو.
تا ذوالفقار جود وی آهخته شد به دهر
شد خون عمرو عنتر(4) بخل از جهان هدر.
سوزنی.
(1) - تصحیح مرحوم دهخدا: شاه گبران...
(2) - ظ: عمرو و عنتر.
(3) - ظ: عمرو و عنتر.
(4) - ظ: عمرو و عنتر.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عبسة. رجوع به ابونجیح شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عبید بصری. رجوع به عمرو بصری شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عثمان، مکنی به ابوبشر و ملقب به سیبویه. امام نحویان و اولین کسی بود که علم نحو را گسترش داد. وی بسال 148 ه .ق. در یکی از قرای شیراز متولد شد، سپس به بصره رفت و از ملازمان خلیل بن احمد گشت. و در آنجا کتاب مشهور خود را به نام «الکتاب» در نحو تصنیف کرد؛ سپس به بغداد رفت و مناظره ای با کسائی ترتیب داد و چون در آن پیروز گشت هارون الرشید ده هزار درهم او را پاداش داد. سیبویه در اواخر عمر به اهواز رفت و بسال 180 ه .ق. در آنجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی). و رجوع به سیبویه شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عثمان بن حکم بن شعره، مکنی به ابوالحسین. از مشایخ مصر در قرن سوم هجری. رجوع به نامهء دانشوران ج 3 ص 91 شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عدی. رجوع به آل نصر شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن علاء. رجوع به ابوالعلاء شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عمران. رجوع به ابوالسواد شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن عون واسطی. رجوع به ابوعثمان شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن فهم بن تیم الله. رجوع به عمرو تنوخی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن قائد. رجوع به ابوعلی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن قمیئة بن ذریح. رجوع به عمرو بکری شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن قیس بن زائدة بن اصم. مشهور به ابن ام مکتوم. از صحابیان شجاع بود. وی از بینایی محروم بود و در مکه اسلام آورد و پس از غزوهء بدر به مدینه مهاجرت کرد و با بلال حبشی برای رسول الله (ص) اذان میگفت. و پیغمبر هنگامی که در غزوه ها بود وی را در مدینه به نیابت خود امام جماعت قرار می داد. عمرو با وجود نابینایی در جنگ قادسیه شرکت کرد و پس از آن به مدینه بازگشت و به سال 23 ه .ق. اندکی پیش از درگذشت خلیفهء دوم درگذشت. (از اعلام زرکلی از طبقات ابن سعد).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن کرکره، مکنی به ابومالک. یکی از فصحای عرب و ربیب ابوالبیداء رباحی بود. وی در بادیه خواندن آموخت و در حضر صنعت وراقی ورزید. در نحو و لغت مذهب بصریان داشت. و کتاب خلق الانسان و کتاب الخیل از اوست. (از الفهرست ابن الندیم). رجوع به معجم الادباء ج 6 ص 91 شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن کلثوم بن عمروبن مالک بن عتاب، از بنی تغلب، مکنی به ابوعباد. شاعری جاهلی و خوش طینت و شجاع بود. مدتهای طولانی ریاست قوم خود تغلب را به عهده داشت. و او همان کسی است که عمروبن هند پادشاه حیره را به قتل رساند. مشهورترین اشعار او معلقه ای است به مطلع: «الا هبی بصحنک فاصبحینا» که آن را هزار بیت دانسته اند، ولی جز اندکی از آن چیزی در دست نیست. وی در حدود سال 40 قبل از هجرت در الجزیره(1) درگذشت. (از اعلام زرکلی).
(1) - الجزیرة نامی بود که عربها به بین النهرین علیا میدادند، زیرا که آن دشت های پهناوری بود مابین دجله علیا و فرات، و در قدیم آن را نینوی میگفتند. رجوع به جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی تألیف لسترنج شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن لحی بن حارثة. رجوع به عمرو ازدی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن لیث صفاری. دومین تن از سلسلهء صفاریان. رجوع به صفاریان شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن مالک ازدی. رجوع به عمرو شنفری شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن مالک جنبی. رجوع به ابوعلی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن مجمع کوفی. رجوع به ابوالمنذر شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن محمد بن ابی رزین. رجوع به ابوعثمان شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن محمد بن سلام. رجوع به ابن الجعابی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن محمد بن سلیمان بن راشد. رجوع به ابن بانه شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن محمد بن عمرو. رجوع به ابومحمد شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن محمد بن غاز. رجوع به ابوحفص (عمرو...) شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن محمد ناقد. رجوع به ابوعثمان شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن مرزوق. رجوع به ابوعثمان شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن مروان. رجوع به ابوالعبس شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن مرة. رجوع به ابومریم شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن مرهء حملی. رجوع به ابوعبدالله شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن مَسْعَدة بن سعدبن صول. از وزرای مأمون عباسی و از نویسندگان توانا بود. وی ابتدا در عهد هارون الرشید نزد جعفربن یحیی برمکی به کتابت مشغول بود، سپس مقامش بالا گرفت. و در نویسندگی پیرو روش ایجاز و سادگی بود و بسیاری از نوشته های او در کتابهای ادب نقل شده است. عمرو به سال 217 ه .ق. در أذنة (یا اطنة) واقع در ترکیهء امروزین درگذشت. (از الاعلام زرکلی از وفیات الاعیان، و ارشادالاریب). ابن الندیم در الفهرست آرد که دیوان عمروبن مسعدة و برادرش مجاشع جمعاً پنجاه ورقه است.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن معاویة. رجوع به ابوالمهلب شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن معدی کَرِب بن عبدالله زبید. از سوارکاران شجاع یمن در زمان جاهلیت بود. وی بسال 9 ه . ق. هجرت به مدینه آمد و اسلام آورد و به یمن بازگشت. و پس از وفات پیغمبر (ص) مرتد شد، ولی اندکی بعد دیگر بار به دین اسلام درآمد و به عراق هجرت کرد و در جنگ قادسیه شرکت جست. با روحی عصیانگر بود و سرسختی عهد جاهلیت را داشت. شعر نیکو می سرود و بسال 21 ه .ق. در نزدیکی ری درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة). ابن الندیم در الفهرست آرد که دیوان عمروبن معدی کرب را ابوسعید سکری و ابوعمرو الشیبانی گرد کرده اند.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن منذربن امری ءالقیس بن نعمان. رجوع به عمرو لخمی (ابن هند...) شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن موسی بن مضرب. رجوع به ابومضرب شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن میمون بن مهران. رجوع به ابوعبدالله شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن میمون الاوری. رجوع به ابوعبدالله شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن نصر رصانی. او را پنجاه ورقه شعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن ولیدبن عقبة. رجوع به ابوقطیفه شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن هاشم. رجوع به ابومالک شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن هاشم جنبی. رجوع به ابومالک شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن هشام بن مغیرة. رجوع به ابوجهل شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن هشیم کوفی. او راست: کتاب فضائل القرآن. (از الفهرست ابن الندیم).

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن هند لخمی. رجوع به عمرو لخمی شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن هیثم بن قطن. رجوع به ابوقطن شود.

عمرو.

[عَمْرْ] (اِخ) ابن یثربی بن بشر. رجوع به عمرو ضبی شود.

عمروآباد.

[عَمْرْ] (اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز. دارای 275 تن سکنه. آب آن از رود کر. محصول آنجا غلات و برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عمروآباد.

[عَمْرْ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز. دارای 212 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سیوند. محصول آن غلات، حبوب و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عمرو اجداری.

[عَ رِ اَ] (اِخ) ابن اسود. رجوع به عمرو کلبی شود.

عمرو ازدی.

[عَ رِ اَ] (اِخ) ابن لُحَیّبن حارثة بن عمروبن مزیقیاء ازدی. از ملوک عرب در عهد جاهلیت. وی نخستین کسی است که دین ابراهیم (ع) را تغییر داد و اصنامی از بلقاء شام به حجاز آورد و آنها را در کعبه قرار داد و اعراب را به پرستش آنها فراخواند. ظاهراً او در اوایل قرن سوم میلادی میزیست. (از الاعلام زرکلی). رجوع به حبیب السیر چ تهران ص 22 و حام شود.

عمرو اسدی.

[عَ رِ اَ سَ] (اِخ) ابن شاس بن عبیدبن ثعلبهء اسدی، مکنی به ابوعرار. از شعرای دورهء جاهلی بود. او اسلام آورد و در جنگ قادسیه شرکت کرد و اشعاری دربارهء این جنگ دارد. وی در حدود سال 30 ه .ق. درگذشت. رجوع به ابوعرار شود. (از الاعلام زرکلی از الاغانی و الاصابة). ابن الندیم در الفهرست آرد که دیوان عمروبن شأس را ابوسعید سکری و اصمعی و ابن حبیب گرد کرده اند.

عمر واسط.

[عُ رُ سِ] (اِخ) همان دیر کسکر است و ابوعبدالله بن حجاج اشعاری دربارهء عمر واسط دارد که در معجم البلدان نقل شده است. رجوع به معجم البلدان و عمرکسکر شود.

عمرو اشدق.

[عَ رِ اَ دَ] (اِخ) ابن سعیدبن عاص. رجوع به اشدق شود.

عمر واشی.

[عُ مَ رِ] (اِخ) ابن اسحاق واشی، مکنی به ابوجعفر. از بزرگان لاهور بوده است و نام او در این لغت نامه «جعفربن اسحاق...» ذکر شده، اما عوفی آن را «عمربن اسحاق...» ضبط کرده و اشعاری از او در لباب الالباب نقل کرده است. رجوع به «ابوجعفر واشی» و لباب الالباب عوفی ج1 صص 284 - 286 شود.

عمروان.

[عَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان قهاب صرصر بخش صیدآباد شهرستان دامغان. دارای 890 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن حبوب، پسته و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

عمرو انصاری.

[عَ رِ اَ] (اِخ) ابن جموح بن زید. رجوع به عمرو سلمی شود.

عمروئی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرقلعهء بخش حومهء شهرستان فردوس، دارای 241 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پنبه و زیره است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عمرو باهلی.

[عَ رِ هِ] (اِخ) ابن احمربن عمردبن عامر باهلی، مکنی به ابوخطاب. شاعر مخضرم (از شعرای دورهء جاهلیت و اسلام) بود که در حدود نود سال بزیست. وی در غزوات روم شرکت کرد و یکی از چشمانش آسیب دید. سپس به شام رفت و بعد در الجزیرة(1) سکونت گزید. او را مدیحه هایی برای عمر، عثمان، علی (ع) و خالدبن ولید است و یزیدبن معاویه را هجو کرد. عمرو بسال 65 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: خزانة الادب بغدادی ج 3 ص 38. الاصابة. سمط اللاَلی ص 307. آمدی ص 37. مرزبانی ص 214. اغانی ج 8 ص 234.
(1) - راجع به الجزیرة، رجوع به مادهء عمروبن کلثوم (حاشیه) شود.

عمرو بصری.

[عَ رِ بَ] (اِخ) ابن عبید بصری، مکنی به ابوعثمان. شیخ معتزله در عصر خویش. جد او از فارس بود و پدرش ابتدا بافنده، سپس از شرطهء حجاج در بصره گشت. وی بسال 80 ه .ق. متولد شد و به علم و زهد شهرت یافت. نزد منصور خلیفهء عباسی تقربی بسیار داشت و چون بسال 144 ه .ق. در مران به نزدیکی مکه درگذشت، منصور خلیفه بر خلاف عادت، وی را مرثیه ها ساخت. او راست: تفسیر قرآن، و الرد علی القدریة. (از الاعلام زرکلی از فیوات الوفیات).

عمرو بکالی.

[عَ رِ بِ] (اِخ) رجوع به ابوعثمان شود.

عمرو بکری.

[عَ رِ بَ] (اِخ) ابن قَمیئة بن ذریح بکری وائلی نزاری. از شعرا و شجاعان دورهء جاهلیت بود که در حدود سال 180 قبل از هجرت متولد شد. وی مدتی در حیره اقامت گزید و امری ءالقیس را در سفرش بنزد قیصر همراهی کرد و در راه درگذشت (در حدود سال 85 قبل از هجرت). (از الاعلام زرکلی از الاغانی).

عمرو تغلبی.

[عَ رِ تَ لِ] (اِخ) ابن أیهَم بن افلت تغلبی. شاعر و از نصارای تغلب در عصر اول اسلام بود و در الجزیرة(1) سکونت داشت. وی معاصر اخطل بود و اشعار بسیاری نیز دارد. نام او را «عمیر» نیز دانسته اند. (از الاعلام زرکلی از سمط اللاَلی ص184 و المرزبانی ص 242).
(1) - راجع به الجزیرة، رجوع به ماده عمروبن کلثوم (حاشیه) شود.

عمرو تمیمی.

[عَ رِ تَ] (اِخ) ابن بکر تمیمی. وی یکی از سه تن خوارج بود که تصمیم گرفتند علی (ع)، معاویه و عمروبن عاص را در شب هفدهم رمضان سال چهلم هجرت به قتل رسانند. و عمرو مأمور قتل عمروبن عاص در مصر گشت. وی در شب معین بر عمروبن عاص کمین کرد، اما آن شب عمرو عاص بسبب پیچاک شکم به نماز نرفت و رئیس شرطهء خود «خارجة بن ابی حبیبهء عامری» را بجای خویش به نماز جماعت فرستاد و عمرو وی را بخیال اینکه عمرو عاص است به قتل رساند و خود به فرمان عمرو عاص به قتل رسید. (از اعلام زرکلی از تاریخ ابن اثیر حوادث سال 40، و تلبیس ابلیس ص94).

عمرو تمیمی.

[عَ رِ تَ] (اِخ) ابن سنان بن سمی تمیمی منقری، مکنی به ابوربعی و مشهور به ابن اهتم. از خطبا و شعرای دورهء جاهلیت و اسلام. اصل او از نجد است و چون بر پیغمبر (ص) وارد گشت اسلام آورد و فصاحت او در سخن مورد اعجاب و تحسین پیامبر (ص) قرار گرفت و در حق او گفتند «ان من البیان لَسِحراً». وی بسال 57 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة و البیان و التبیین).

عمرو تنوخی.

[عَ رِ تَ] (اِخ) ابن فهیم بن تیم الله تنوخی قضاعی. از قحطان. دومین از ملوک سلسلهء تنوخی در عراق. وی پس از کشته شدن برادرش مالک، به پادشاهی رسید و مدت پانزده سال با حسن سلوک بر عراق سلطنت راند و در حدود سال 350 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

عمرو جرهمی.

[عَ رِ جُ هُ] (اِخ) ابن حارث بن مضاض جرهمی. از ملوک قحطان در حجاز در عصر جاهلیت. وی پس از خارج شدن پدرش از مکه بر آنجا دست یافت و اندک زمانی حکومت کرد و در همین شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی از التیجان ص 211، و معجم الشعراء مرزبانی ص 204).

عمرو حارکی.

[عَ رِ رِ] (اِخ) مملوک بود و او را پنجاه ورقه شعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

عمرو خزاعی.

[عَ رِ خُ] (اِخ) ابن حَمِق بن کاهل خزاعی کعبی. صحابی و ساکن شام بود. سپس به کوفه رفت و با سایر اهالی آنجا بر عثمان خلیفه شورید و با علی (ع) در جنگها شرکت کرد. سپس به مصر و از آنجا به موصل منتقل شد و چون بسال پنجاه ه .ق. معاویه او را احضار کرد به غاری پناه برد و در آنجا بر اثر نیش مار درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة).

عمرو خزرجی.

[عَ رِ خَ رَ] (اِخ) ابن امری ءالقیس. از بنی حارث بن خزرج. شاعر عهد جاهلیت. او را قصیدهء مشهوری است دربارهء جنگ أوس و خزرج که در روزگار وی رخ داد و مدت بیست سال به طول انجامید. عمرو در حدود سال 50 قبل از هجرت درگذشت. (از الاعلام زرکلی از خزانة البغدادی ج 2 ص 191، و جمهرة اشعار العرب ص 127، و المرزبانی ص 233).

عمرود.

[عُ] (ع ص) دراز از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمر ورانی.

[عُ مَ رِ ؟] (اِخ) ابن بدربن سعید. رجوع به عمر موصلی (ابن بدربن...) شود.

عمروس.

[عُ] (ع اِ) بره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). برهء شیرخواره. (ناظم الاطباء). || (ص) کودک سبکروح گرداندام. (منتهی الارب). کودک فربه و زیبا. (از اقرب الموارد). || شتر کرهء فربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، عَماریس. و گاهی آن را بر عَمارس نیز جمع بندند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمرو سلمی.

[عَ رِ سُ لَ] (اِخ) ابن جموح بن زیدبن حرام انصاری سلمی. صحابی بود و در عهد جاهلیت از رؤسا و اشراف بنی سلمة بشمار می رفت و او را در منزل بتی از چوب بود که آن را می پرستید. وی آخرین تن از انصار بود که اسلام آورد و در سال 3 ه .ق. در غزوهء احد شهید گشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة، و صفة الصفوة ج 1 ص 265).

عمروسی.

[عَ] (ص نسبی) نسبت است به عمروس. و او جد ابوالفضل محمد بن عبدالله بزاز بغدادی بود. رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب شود.

عمروسی.

[عَ] (اِخ) علی بن خضر. رجوع به علی عمروسی شود.

عمرو شنفری.

[عَ رِ شَ فَ را] (اِخ) ابن مالک ازدی. مشهور به شنفری. از شعرای جاهلیت و اهل یمن بود. او را لامیة العرب است بمطلع: «أقیموا بنی امی صدور مطیکم، فانی الی قوم سواکم لامیل». وی در حدود سال 100 قبل از هجرت به دست بنی سلامان کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

عمرو ضبی.

[عَ رِ ضَبْ بی ی] (اِخ) ابن یثربی بن بشر ضبی. از سوارکاران و رؤسای بنی ضبة در جاهلیت بود. سپس اسلام آورد، ولی به زیارت پیغمبر (ص) نائل نگشت. از طرف خلیفهء سوم قاضی بصره شد. و در جنگ جمل علیه علی (ع) جنگید و سه تن از یاران بزرگ علی (ع) را شهید کرد. بسال 36 ه .ق. به فرمان علی (ع) به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی از الاصابة و ابن اثیر).

عمرو ضمری.

[عَ رِ ضَ] (اِخ) ابن امیة بن خویلدبن عبدالله ضمری. وی از صحابیان شجاع به شمار میرفت و او را در عهد جاهلیت شهرتی بسیار بود و با مشرکان در غزوهء بدر و احد همراهی کرد و پس از آن اسلام آورد و خلافت خلفای راشدین را دریافت و در بسیاری از غزوات مسلمین شرکت جست و در دلیری و فداکاری شهره گشت. سرانجام در حدود سال 55 ه .ق. به عهد خلافت معاویه در مدینه درگذشت. مجموعاً بیست حدیث از وی منقول است. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: الاصابة. تاریخ طبری ج 3 ص 31. خلاصة تذهیب الکمال ص 243.

عمروط.

[عُ] (ع ص، اِ) دزد. (منتهی الارب). دزدی که هرچه ببیند آن را برباید. (از اقرب الموارد). || کسی که چیزی نداشته باشد. || خبیث. || درویش سرکش. ج، عَماریط، عَمارطة (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، عَمارط. (اقرب الموارد).

عمرو طائی.

[عَ رِ] (اِخ) ابن ثعلبة بن عتاب بن ملقط طائی. شاعر عهد جاهلیت. وی معاصر عمروبن هند بود و برای او اشعاری سروده است. (از الاعلام زرکلی از العینی، و رغبة الامل ج 2 ص 195).

عمرو غسانی.

[عَ رِ غَسْ سا] (اِخ) ابن جفنة بن عمرو مزیقیاء ازدی غسانی. از بنی قحطان. وی در اوایل قرن دوم میلادی میزیست و اولین تن از ملوک غسان بود که در شام تاج بر سر نهاد. وی در سرزمین بلقاء با رومیان بجنگید و آنان را شکست داد و مدت پانزده سال سلطنت کرد. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: السبائک ص 64. التیجان ص 283. تاریخ سنی ملوک الارض ص 77.

عمرو فقعسی.

[عَ رِ فَ عَ] (اِخ) ابن اهبان بن دثار فقعسی. از شعرای دورهء جاهلیت بود و مرزبانی ابیاتی از شعر او را نقل کرده است. سال وفاتش معلوم نگشت. (از الاعلام زرکلی از مرزبانی ص 215).

عمرو کرمانی.

[عَ رِ کَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان بن احمدبن علی کرمانی قرطبی اندلسی، مکنی به ابوالحکم. طبیب و ریاضی دان و از اهالی قرطبه بود. بسال 368 ه .ق. متولد شد و سفری به مشرق کرد و شهرتی به دست آورد و سپس به سرقسطه آمد و تا هنگام درگذشت در آنجا ساکن گشت. وی نخستین کسی بود که رسالات اخوان الصفا را از مشرق به اندلس برد. عمرو بسال 458 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی و گاهنامه). رجوع به طبقات الاطباء شود.

عمرو کلبی.

[عَ رِ کَ] (اِخ) ابن اسود کلبی اجداری. از بنی اجداربن عوف بن عذرة. شاعری است جاهلی و از سوارکاران بشمار میرفت. وی در قوم خود رئیس و سرور بوده است. (از الاعلام زرکلی از آمدی ص 42، و مرزبانی ص 238).

عمرو لخمی.

[عَ رِ لَ] (اِخ) ابن امری ءالقیس بن عمروبن عدی لخمی. از بنی قحطان. وی از ملوک دولت لخمی بود که در عهد جاهلیت بر عراق حکومت میکردند. او پس از پدرش امری ءالقیس یا پس از عمش حارث به سلطنت رسید و مدت چهل سال حکومت کرد. در حدود سال 250 قبل از هجرت درگذشت و نام مادر وی ماریه بود. رجوع به آل نصر و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج 5 ص238. نویری ج15 ص319. العرب قبل الاسلام ج1 ص204. یعقوبی ج1 ص170. ابن خلدون ج2 ص263.

عمرو لخمی.

[عَ رِ لَ] (اِخ) ابن هند لخمی. پادشاه حیره در زمان جاهلیت. نسبت او به مادرش هند (عمهء امری ءالقیس شاعر) مشهور است. اما نسب اصلی وی عمروبن منذربن امری ءالقیس بن نعمان بن اسود، از بنی لخم، از بنی کهلان است. او را لقب محرق نیز داده اند بجهت اینکه یکصد تن از بنی تمیم را بخاطر جنایتی که کرده بودند بسوزانید. وی شخصی سختگیر بود و قبائل عرب به اطاعت او درآمدند. رسول اکرم (ص) در زمان حیات وی متولد شد. سلطنت عمرو پانزده سال بطول انجامید و در حدود سال 45 ه .ق. به دست عمروبن کلثوم شاعر به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی). رجوع به آل نصر شود.

عمرو لیث.

[عَ رِ لَ] (اِخ) وی همان عمروبن لیث دومین تن از صفاریان است که نام او غالباً به اضافهء بنوت خوانده شود. رجوع به صفاریان شود.

عمرو متنکب.

[عَ رِ مُ تَ نَکْ کِ] (اِخ)ابن جابربن کعب. از بنی عدی بن عمرو، شاعر عهد جاهلیت. و لقب متنکب بمناسبت یکی از اشعارش بر وی نهاده شده است. رجوع به الاعلام زرکلی ج 5 ص 241 و الآمدی ص 180، و المرزبانی ص 234 شود.

عمرو نیشابوری.

[عَ رِ نَ] (اِخ) ابن سملهء حداد. رجوع به ابوحفص حداد شود.

عمرو وراق.

[عَ رِ وَرْ را] (اِخ) او را پنجاه ورقه شعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

عمرو و زید.

[عَ رُ زَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) (از مبهمات است) بجای فلان و بهمان بکار رود. این و آن :
تا همچو زید و عمرو مرا کور بود دل
عیبم نکرد هیچ کسی هر کجا شدم.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص138).
نه هیچ عمرو توانست بود از حکما
نه هیچ زید توانست بود از احرار.
ناصرخسرو.
اگر عز جاهست اگر ذل قید
من از حق شناسم نه از عمرو و زید.
سعدی.
ز عمرو ای پسر چشم اجرت مدار
چو در خانهء زید باشی به کار
درین نوعی از شرک پوشیده هست
که زیدم بیازرد و عمروم بخست.سعدی.
گرت دیده بخشد خداوند امر
نبینی دگر صورت زید و عمرو.سعدی.

عمرو هلالی.

[عَ رِ هِ] (اِخ) ابن ربیع بن طارق. رجوع به ابوحفص (عمرو...) شود.

عمروی.

[عَ ری] (اِخ) عثمان بن سعید اسدی. ملقب به سمان یا زیات، مکنی به ابوعمرو و مشهور به عمروی است. نسب او به قبیلهء بنی عمروبن حریث و یا بنی عمروبن عامربن ربیعه میرسید. و از آن جهت او را سمان یا زیات میگفتند که وی برای کتمان امر سفارت و وکالت خود که از ولی عصر(ع) داشته است تجارت زیت و روغن میکرد. وی شخصی امین و عادل و طاهر و عفیف و از اولین نواب خاصهء اربعهء ولی عصر (ع) بوده است و سال وفات او را در حدود 257 ه .ق. نوشته اند. رجوع به ریحانة الادب ج 3 ص 133 شود.

عمروی.

[عَ ری] (اِخ) محمد بن عثمان بن سعید اسدی کوفی، مکنی به ابوجعفر و مشهور به عمروی است. وی از دومین نواب خاصهء اربعهء حضرت ولی عصر (ع) بود. و در امانت، عدالت و عفت همچون پدر خویش (عثمان بن سعید) بوده است. وی در جمادی الاولای سال 304 یا 305 ه .ق. درگذشت و قبرش در بغداد نزدیکی درب سلمان قرار دارد و در آنجا مشهور به شیخ خلانی است. رجوع به ریحانة الادب ج3 ص133 شود.

عمرو یشکری.

[عَ رِ یَ کُ] (اِخ) ابن جبلة بن باعث بن صریم یشکری. شاعر عهد جاهلیت. وی در زمان جنگ «ذی قار» میزیست و او را اشعاری است در تحریض قومش بر جنگ. (از الاعلام زرکلی از مرزبانی ص 225).

عمرویة.

[عَ رَ وی یَ] (اِخ) فرقه ای از معتزله اند. و احکام مذهبی آنان موافق احکام مذهبی واصلیه است، جز آنکه عمرویه در قضیهء عثمان، دو طرف منازع را فاسق میشمارند. و ایشان از یاران عمروبن عبید که از راویان حدیث و زهاد مشهور بوده و در احکام به واصل بن عطا پیروی میکرده، میباشند. و این عمروبن عبید تعمیم به فسق را بر احکام واصل بن عطا افزوده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و نیز رجوع به اقرب الموارد شود.

عمرویه.

[عَ رَ وَ هِ] (اِخ) از اعلام مردان، و علم مرکب است. و چون جزء دوم آن اعجمی و مشابه اصوات است، لذا مبنی بر کسر میباشد. و در حالت تنکیر تنوین می پذیرد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمرة.

[عُ رَ] (ع اِ) عمره. یکی از ارکان حج، و آن از «اعتمار» مشتق شده است بمعنی زیارت کردن یا قصد مکانی آباد کردن. و در شرع آن را «حج اصغر» نیز گویند و آن را چهار عمل است: احرام، طواف، سعی بین صفا و مروه، حلق. ج، عُمَر، عُمُرات. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
آمده سوی مکه از عرفات
زده لبیک عمره از تعظیم.ناصرخسرو.
یافته حج و عمره کرده تمام
بازگشته بسوی خانه سلیم.ناصرخسرو.
خدمت بارگاه مجلس او
عمره و مروه و صفا باشی.مسعودسعد.
پس چرا اندرو مرا نبود
حج مقبول و عمره مبرور.مسعودسعد.
بزمزم و عرفات و حطیم و رکن و مقام
بعمره و حجر و مروه و صفا و منی.
ادیب صابر.
گر حج و عمره کرده اند از در کعبه رهروان
ما حج و عمره میکنیم از در خسرو سری.
خاقانی.
گر بخت باز بر در کعبه رسانَدَم
کاحرام حج و عمره مثنّی برآورم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص251).
پس برای عمره کردن سوی تنعیم آمده
هم بر آن آیین که حج را ساز و سامان دیده اند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص101).
استمتاع؛ عمره گزاردن با حج. تمتع؛ عمره با حج آوردن. (از منتهی الارب). || زفاف مرد با زن در خانهء خود زن. و اگر مرد زن را بخانهء خود آورد و زفاف کند، آن را عرس گویند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عمرة.

[عَ رَ] (ع اِ) آنچه بر سر نهند از عمامه و کلاه و جز آن. || مهره ای که بدان میان سلک مروارید فصل کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- ابوعمرة؛ کنیه است برای افلاس و گرسنگی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمرة.

[عَ رَ] (ع اِ) یک دانه عَمر. یک درخت دراز. رجوع به عَمر شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت اسعدبن اسامة. از قوم عمالقة. زوجهء اول حضرت اسماعیل (ع) بود که به امر ابراهیم (ع) وی را طلاق گفت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 55 شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت افعی. از راویان حدیث بود و از ام سلمة روایت کرد. و عمار ذهبی از او روایت کرده است. (از تاج العروس).

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت حارث خزاعیة. از راویان حدیث از پیغمبر اسلام (ص). و برادرزاده اش محمد بن حارث از او روایت کرده است. رجوع به الاستیعاب و اعلام النساء شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت حزم انصاریة. از راویان حدیث از پیغمبر اکرم (ص). و جابربن عبدالله از وی روایت کرده است. رجوع به الاستیعاب، الاصابة و اعلام النساء شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت رواحة. از شعرای عرب بود. و او را با نعمان بن بشیر انصاری حکایتی است که در عهد یزیدبن معاویة روی داده است. رجوع به الاغانی، الاستیعاب و اعلام النساء شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت صامت. از زنان فاضل و سخنور عهد خویش بود. و او را با حسان بن ثابت حکایتی است که در اغانی آمده است. رجوع به الاغانی و اعلام النساء شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت طبیخ. از راویان حدیث از علی بن ابی طالب (ع) بوده است. رجوع به طبقات ابن سعد و اعلام النساء شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت عبدالرحمان بن سعدبن زراة بن عدس انصاریة. از بنی نجّار. از زنان فقیه در قرن اول هجری بود که بسال 21 ه .ق. تولد یافت و در 98 ه .ق. درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص169 و الاعلام زرکلی ج 2 ص 727). رجوع به اعلام النساء، تاج العروس و طبقات ابن سعد شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت علقمهء حارثیة. از زنان شجاع و دلیر بود که در غزوهء احد با همسرش که از بنی عبدالدار بود شرکت کرد. رجوع به سیرهء ابن هشام، الاغانی و اعلام النساء شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت مرداس بن ابی عامر. مادر وی خنساء شاعر بود. عمرة نیز مانند مادرش شاعر بود و در مرگ دو برادر خود مرثیه های حزن آوری دارد. ابوتمام برخی از اشعار عمرة را در دیوان حماسهء خویش آورده است. وی در حدود سال 48 ه .ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی). رجوع به الاغانی، الحماسهء ابی تمام و اعلام النساء شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت نعمان بن بشر انصاریة. وی همسر مختار ثقفی و از زنان ادیب و شاعر بود. و بسال 67 ه .ق. به امر مصعب بن زبیر در بین راه کوفه و حیرة بقتل رسید. (از الاعلام زرکلی). رجوع به تاریخ طبری، الاغانی و اعلام النساء شود.

عمرة.

[عَ رَ] (اِخ) بنت زیدبن عبیدهء کلابیة. از همسران مطلقهء پیغمبر اکرم (ص) بود. رجوع به سیرهء ابن هشام، الاصابة و اعلام النساء و العقد الفرید شود.

عمر هاشمی.

[عُ مَ رِ شِ] (اِخ) ابن محمد بن محمد بن ابی الخیر محمد بن محمد بن عبدالله بن فهد قرشی هاشمی مکی. ملقب به نجم الدین و مشهور به ابن فهد. وی مورخ بود و بسال 812 ه .ق. در مکه تولد یافت و سفری به مصر و شام و بلاد دیگر کرد و سرانجام بسال 885 ه .ق. در مکه درگذشت. او راست: 1 - اتحاف الوری باخبار ام القری. 2 - بذل الجهد فیمن سمی بفهد و ابن الفهد. 3 - اللباب فی الالقاب. 4 - مشارق المنیرة فی ذکر بنی ظهیرة. (از الاعلام زرکلی از البرد الطالع ج 1 ص 512، و الضوء اللامع ج 6 ص 126).

عمرة القضا.

[] (اِخ) نام یکی از غزوات رسول اکرم (ص) است که در سال 7 ه .ق. رخ داد. رجوع به قصص الانبیاء و حبیب السیر شود.

عمر هباری.

[عُ مَ رِ هَبْ با] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن منذر. رجوع به هباری (عمربن عبدالعزیزبن...) شود.

عمر هباری.

[عُ مَ رِ هَبْ با] (اِخ) ابن عبدالله بن عمر. رجوع به هباری (عمربن عبدالله بن...) شود.

عمرهء جمحیة.

[عَ رَ یِ جُ مَ حی یَ] (اِخ)از شاعران رسا و توانای عرب بود. و او را با ابودهبل قصه ای است که در اغانی آمده. رجوع به الاغانی و اعلام النساء شود.

عمر هذلی.

[عُ مَ رِ هُ ذَ] (اِخ) ابن احمدبن ابراهیم. رجوع به عمر عبدوی شود.

عمر هلالی.

[عُ مَ رِ هِ] (اِخ) ابن احمدبن علی بن محمودبن نجیم بن هلال هلالی حموی عنبری شافعی. مشهور به ابن خدر. ادیب، نظم سرا و توقیت دان بود. وی در سال 816 ه .ق. در حماة متولد شد و همانجا پرورش یافت. او راست: العرائس الخدریة و النفحات العنبریة. (از معجم المؤلفین از الضوء اللامع سخاوی ج 6 ص 69، و ایضاح المکنون بغدادی ج 2 ص 97).

عمر هنتاتی.

[عُ مَ رِ هِ] (اِخ) ابن یحیی بن عبدالواحد. رجوع به ابوحفص (عمربن یحیی اول...) و عمر حفصی (ابن یحیی بن...) شود.

عمر هنتاتی.

[عُ مَ رِ هِ] (اِخ) ابن یحیی بن محمد. رجوع به عمر حفصی شود.

عمر هندی.

[عُ مَ رِ هِ] (اِخ) ابن اسحاق بن احمد. رجوع به عمر غزنوی (ابن اسحاق بن...) شود.

عمر هوزنی.

[عُ مَ رِ هَ زَ] (اِخ) ابن حسن هوزنی اشبیلی، مکنی به ابوحفص. شاعر، عالم حدیث و سیاستمدار قرن پنجم هجری در اندلس بود. وی بسال 392 ه .ق. تولد یافت. در ابتداء حاکم اشبیلیة بوده است، سپس «عباد معتضد» که از دوستان وی بود بر آنجا مستولی گشت و عمر بشهر مرسیه رفت و ساکن آنجا گشت، ولی در سال 458 ه .ق. به درخواست المعتضد به اشبیلیه بازگشت و در سال 460 ه .ق. به دست شخص المعتضد بقتل رسید که شرح واقعهء آن در الاعلام آمده است. رجوع به مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی چ 2 ج 5 ص201. المغرب فی حلی المغرب ج 1 ص 234. الترجمان ص 158. نفح الطیب ج 1 ص 372. الصلهء ابن بشکوال ص 394.

عمری.

[عَ ری ی] (ع اِ) قسمی از خرما. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عمری.

[عُ را] (ع اِ) چیزی که با شخص در مدت زندگی همراه باشد. (ناظم الاطباء). آنچه برای تو، در طول مدت عمر او یا عمر تو، قرار داده شود، چنانکه گویند: أعمرته الدار العمری؛ یعنی خانه را تا سر آمدن مدت عمرم یا عمرش، در اختیار او گذاردم. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). اسم است از اِعمار، چنانکه گویند: أعمرته الدار عمری؛ یعنی قرار دادم خانه را برای او که مادام العمر در آن ساکن باشد و چون بمیرد خانه دوباره به من بازگشت کند. و این امر در جاهلیت از رسوم معمول و متداول بین اعراب بوده، اما در شریعت اسلام، عمری عبارت است از تفویض مسکن بمدت طول زندگانی به کسی بشرط آنکه اگر تفویض کننده یا کسی که خانه بدو تفویض شده از دنیا رحلت کند، خانه به ورثهء واهب خانه بازگشت کند، و این فعل صحیح است و شرط باطل میشود، و از این رو خانه تا موهوب له در قید حیات است ملک اوست و پس از مرگ او ملک ورثهء او باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || سود زندگانی. (ناظم الاطباء).

عمری.

[عُ ری ی] (ع ص نسبی، اِ) آن را منسوب به عُمر دانند، چنانکه عمری الشجر بمعنی درخت دیرینه و قدیمی باشد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || درخت کنار که بر نهر رسته باشد. (منتهی الارب).

عمری.

[عُ] (ق) (با یاء نکره) یک عمر. مدت زندگانی. مدت درازی از زمان. (ناظم الاطباء). زمانی برابر یک دورهء زندگی کسی.

عمری.

[عُ مَ] (ص نسبی) منسوب به عمر بن خطاب. و در تداول عوام فارسی زبانان، بر یک تن از اهل سنت اطلاق میشود. سنی. چهاریاری.

عمری.

[عُ مَ] (اِخ) مکنی به ابوحفص. رجوع به ابوحفص (عمری...) شود.

عمری.

[عُ مَ] (اِخ) علی بن علی. رجوع به علی عمری (ابن علی بن...) شود.

عمری.

[عُ مَ] (اِخ) علی بن محمد. رجوع به علی شجری شود.

عمری.

[عُ مَ] (اِخ) علی بن محمد. رجوع به علی شیرازی شود.

عمری.

[عُ مَ] (اِخ) علی بن مراد. رجوع به به علی عمری (ابن مرادبن...) شود.

عمری.

[عُ مَ] (اِخ) قاضی تکریت. او راست: کتاب السبع الجاهلیات بغریبها و کتاب تفسیر مقصورهء ابی بکربن درید. (از الفهرست ابن الندیم).

عمرین.

[عُ مَ رَ] (اِخ) تثنیهء عمر. مراد ابوبکربن ابی قحافه و عمر بن خطاب است. رجوع به عمر و عُمران شود.

عمریة.

[عُ ری یَ] (ع ص نسبی، اِ) مؤنث عمری: شجرة عمریة؛ درخت دیرینه. || درخت کنار که بر نهر روئیده باشد. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

عمریة.

[عَ ری یَ] (اِخ) آبی است در نجد ازآنِ بنی عمروبن قُعَین بن حارث بن تغلبة بن دودان بن اسدبن خزیمة. (از معجم البلدان).

عمریة.

[عُ مَ ری یَ] (اِخ) نام فرقه ای از سادات است که به قم آمدند و از فرزندان عمر بن علی بن ابی طالب بوده اند. رجوع به تاریخ قم ص 238 شود.

عمریة.

[عُ مَ ری یَ] (اِخ) نام یکی از محله های باب البصره در بغداد است و نسبت آن به عمر نامی است که شناخته نیست. و جمعی از بزرگان بدانجا منسوبند که یاقوت نام آنها را آورده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عم زاده.

[عَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب)پسرعمو. (ناظم الاطباء). پسرعم. پسر نیای پدری. دخترعمو. دختر نیای پدری :
فرستاد کس نزد عم زاده خویش
که در طنجه بنهاده بودش ز پیش.
اسدی (گرشاسب نامه ص 243).
میان دو عم زاده وصلت فتاد
دو خورشیدسیمای مهترنژاد.سعدی.

عمس.

[عَ] (ع مص) محو و ناپدید شدن کتاب. (از منتهی الارب). کهنه و مندرس گشتن کتاب و نامه. (از اقرب الموارد). || ناپدید و بی نشان کردن و پنهان نمودن چیزی را. (از منتهی الارب). مخفی کردن. (از اقرب الموارد). || خویشتن را در کاری نادان ساختن و ناشناسا نمودن با وجود معرفت در آن. (از منتهی الارب). تجاهل کردن و خود را به نادانی زدن. (از اقرب الموارد). || سخت گردیدن و سیاه شدن و تاریک گشتن روز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَمَس. عَماسة. عُموس.

عمس.

[عَ] (ع ص) حرب سخت. (منتهی الارب). جنگ سخت. (ناظم الاطباء). || کار دشوار بی سروپای. (منتهی الارب). کار دشوار بی سروته. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عمس.

[عَ مَ] (ع مص) سخت گردیدن و سیاه شدن و تاریک گشتن روز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَمس. عَماسة. عُموس.

عمس.

[عُ / عُ مُ] (ع ص، اِ) جِ عَماس. رجوع به عماس شود. || جِ عَموس. رجوع به عموس شود. || جِ عَمیس. رجوع به عمیس شود.

عمش.

[عَ] (ع مص) بی آهنگ زدن. (از منتهی الارب). بدون قصد و عمد زدن. (از ناظم الاطباء).

عمش.

[عَ] (ع ص، اِ) چیز موافق و برابر. (منتهی الارب). هر چیز موافق و برابر. (ناظم الاطباء). چیز موافق. (از اقرب الموارد). || نیکویی و صلاح در بدن و در هر چیزی. یقال: الختان عمش للصبی، و هذا طعام عمش لک (از منتهی الارب)؛ یعنی ختنه نیکو صلاح است کودک را، و این طعام صالحی است ترا.

عمش.

[عَ مَ] (ع مص) سخن در کسی اثر کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فربه گشتن مریض. (از منتهی الارب). سالم گشتن بدن بیمار. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || سست بینایی گردیدن. (از منتهی الارب). سست بینایی گردیدن دیده و جاری شدن اشک از آن در اکثر اوقات. (از اقرب الموارد).

عمش.

[عَ مَ] (ع اِمص) سستی بینایی با جریان اشک اکثر اوقات یا همواره. (از منتهی الارب). ضعف بینایی یا جاری شدن اشک همواره. (از اقرب الموارد). ضعف بصر و رفتن اشک اکثر اوقات بواسطهء علتی. (غیاث اللغات). ضعف بصر. ضعف باصره. کم دید شدن چشم. کم بینی :
این چنین آتش کشی اندر دلش
دیدهء کافر نبیند از عمش.مولوی.

عمش.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ اعمَش و عَمشاء. رجوع به اعمش و عمشاء شود.

عمشاء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعمش. (منتهی الارب). زنی که چشمش به علتی آب راند. (ناظم الاطباء). ج، عُمش. (اقرب الموارد).

عمشوش.

[عُ] (ع اِ) خوشه ای که بعض میوه از آن خورده باشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عماشیش. (اقرب الموارد). خوشه ای که همه یا بعضی از آن را خورده باشند. (ناظم الاطباء).

عمص.

[عَ مِ] (ع ص) آزمند ترشی. (منتهی الارب). آزمند و حریص در خوردن چیز ترش مزه. (از اقرب الموارد).

عمص.

[عُ] (ع اِ) نوعی از خوردنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و در اقرب الموارد به فتح عین ضبط شده است.

عمص.

[عُ مُ / عُ] (ع اِ) جِ عَماص. رجوع به عماص شود.

عم صباحاً.

[عِ صَ حَنْ] (ع جملهء فعلیه دعایی) یعنی صبح شما بخیر. (ناظم الاطباء). مخفف «اَنْعِمْ صَباحاً».

عمضج.

[عَ ضَ] (ع ص) درشت و سخت از اسب و شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عُماضج. رجوع به عماضج شود.

عمط.

[عَ] (ع مص) عیب کردن ناموس کسی را و رخنه انداختن در آن. || سپاس نکردن نعمت خدای را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَمَط. رجوع به عمط شود.

عمط.

[عَ مَ] (ع مص) سپاس نکردن نعمت خدای را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمعق بخارایی.

[عَ عَ قِ بُ] (اِخ) مکنی به ابوالنجیب و ملقب به شهاب الدین و امیرالشعراء. از شعرای اوایل قرن ششم هجری در ماوراءالنهر بود. تخلص او را برخی عمیق و عمیقی گفته اند، ولی گویا تخلصش در اصل عقعق (که نام مرغی است هشیار) بوده و بعدها توسط نساخ بصورت عمعق (که ظاهراً کلمه ای است بی معنی) درآمده. عمعق در حدود سال 440 ه .ق. در بخارا متولد شد و پس از مهارت در شعر و ادب به سمرقند رفت و به دربار آل خاقان راه یافت و در نزد پادشاهان این سلسله تقربی تمام پیدا کرد. و از سلاجقه با سنجر نیز رابطه داشت. و از شاعران ماوراءالنهر با رشیدی سمرقندی در دربار آل خاقان بسر میبرد و این دو شاعر با هم مناقشاتی داشتند. انوری شاعر نیز معاصر عمعق بود و به استادی وی در شعر مقر است. عمعق را پسری بود به نام حمیدی یا حمید یا حمیدالدین که برخی می گویند وی نیز شاعر بود و با سوزنی مهاجات داشت. عمر عمعق را فزون بر صد سال نوشته اند و وفات او باید در حدود سال 542 یا 543 ه .ق. باشد. برای توضیحات بیشتر در مورد این شاعر رجوع به مآخذ ذیل شود: تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج2 ص 535. لباب الالباب ج 2. چهارمقاله ص 46. مجمع الفصحا ج 1 ص 197 و 345. آتشکده ص322. مقالهء عمعق بخارایی به قلم صفا مجلهء مهر، سال سوم ص 389.

عمعم.

[عُ عُ] (اِ صوت) صوتی از خر، جز صوت عرعر و عان عان. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
چو به عانعان رسی فرومانی
ای مَه عانعانِ خر، نه عمعم خر.سوزنی.

عمعمة.

[عَ عَ مَ] (ع مص) بسیارلشکر گردیدن بعد کمی وی. (از منتهی الارب).

عمق.

[عَ] (ع اِ) غورهء خرما در آفتاب نهاده جهت خشک شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کرانهء دشت دور از دیدار. (منتهی الارب). نواحی دوردست از مفازه و بیابان. (از اقرب الموارد). ج، اَعماق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عُمق. رجوع به عُمق شود. || مغ چاه و وادی و کوه و جز آن. (منتهی الارب). قعر چاه و دره و وادی و امثال آن. (از اقرب الموارد). ج، اَعماق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عُمق. عُمُق. رجوع به عُمق شود.

عمق.

[عَ] (اِخ) قلعه ای است ویران بر فرات، از آن است موبد خلیل بن ابراهیم. (منتهی الارب).

عمق.

[عَ] (اِخ) چشمه ای است در وادی فرع. (منتهی الارب).

عمق.

[عَ] (اِخ) کوره ای است در نواحی حلب در شام. و ابتدا از نواحی انطاکیه بشمار می رفت و نام آن در شعر متنبی و ابوالعباس صفری آمده است. (از معجم البلدان). شهرستانی است در سواد حلب. (منتهی الارب).

عمق.

[عَ] (اِخ) وادیی است از وادیهای طائف. و هنگام محاصرهء طائف حضرت رسول (ص) به این مکان فرودآمدند. در آنجا چاهی است که عمیقتر از آن در طائف نباشد. (از معجم البلدان). رودباری است در طائف. (منتهی الارب).

عمق.

[عَ] (اِخ) موضع و جایگاهی است بنزدیکی مدینه از بلاد مُزَینه، و عبیداللهبن قیس بیت شعری دربارهء آن دارد که در معجم البلدان مذکور است. و برخی گویند که عمق چشمه ای است در وادی فُرع. (از معجم البلدان). موضعی است یا آبی است به بلاد مزینه. (منتهی الارب).

عمق.

[عَ مَ] (اِخ) موضعی یا آبی است به بلاد مزینه. (منتهی الارب). عَمق.

عمق.

[عَ مَ] (ع اِ) حق و استحقاق. (اقرب الموارد). حق. یقال: له فیه عمق؛ یعنی مر او را حقی است در آن. (منتهی الارب).

عمق.

[عِ مَ] (ع ص، اِ) جِ عَمیقة. رجوع به عمیقة شود.

عمق.

[عُ] (ع مص) دورتک و دراز گردیدن. (منتهی الارب). دور و دراز و گسترده و عمیق شدن. (از اقرب الموارد). عَماقة. رجوع به عماقة شود.

عمق.

[عُ] (ع اِ) مغ چاه و وادی و کوه و جز آن. (منتهی الارب). قعر چاه و دره و وادی و امثال آن. (از اقرب الموارد). ج، اَعماق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عَمق. عُمُق. مغاکی. (دهار). ژرفا و تک از هر گودی. (ناظم الاطباء). ژرفنا. ژرفی. گودی. ته. بن. فرود. تک : زندگانی خداوند دراز باد، اعمال غزنی دریائی است که غور و عمق آن پیدا نیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص125). || یکی از ابعاد سه گانهء جسم است در مقابل طول و عرض. ستبرنا. ژرفا. ژرفنا : و عادت مردمان چنان رفته است که درازترین بعدی را طول نام کنند، ای درازا، و آنکه کمتر است او را عرض نام کنند، ای پهنا، و سدیگر را عمق نام کنند، ای ژرفا. (التفهیم).
نه طول است او را نه عرض و نه عمق
نه اندر سطوح و نه در انتهاست.
ناصرخسرو.
در کشاف اصطلاحات الفنون، تعریف عمق چنین آمده است: عمق بر چند معنی اطلاق شود: اول، سومین امتدادی که مقاطع باشد هر یک از دو امتداد پیش از خود را بر زوایا (دو امتداد دیگر درازا و پهنا است) و بدین معنی عمق سومین ابعاد جسمی است. دوم، «ثخن» مطلقاً، خواه نازل باشد و خواه صاعد، و آن را جسم تعلیمی نیز گویند، و اینکه گویند هر جسمی فی نفسه عمیق است از این معنی گرفته شده. سوم، «ثخن» نازل یعنی مقید به اعتبار نزولش؛ اما ثخن صاعد را سمک نامند. چهارم، امتداد از سینه تا «ظَهر» انسان، و امتداد از «ظَهر» چهارپایان تا زمین. || کرانهء دشت دور از دیدار. (منتهی الارب). نواحی دوردست از مفازه و بیابان. (از اقرب الموارد). ج، أعماق. (منتهی الارب). عَمق. رجوع به عَمق شود.

عمق.

[عُ مُ] (ع اِ) مغ چاه و وادی و کوه و جز آن. (منتهی الارب). قعر چاه و دره و وادی و امثال آن. (از اقرب الموارد). عُمق. عَمق. || جِ عَمیقة. رجوع به عمیقة شود.

عمق.

[عُ مَ] (اِخ) جاده راه مکه بین معدن بنی سُلَیم و ذات عِرق و عامه آن را عُمُق خوانند که خطاست. (از معجم البلدان). فرودگاهی است در میان ذات عرق و معدن بنی سلیم. (از منتهی الارب).

عمقاً.

[عُ قَنْ] (ع ق) بعمق. بگودی. بژرفا.

عم قزی.

[عَ قِ] (اِ مرکب) مرکب از عم عربی بمعنی عمو، برادر پدر و قز ترکی بمعنی دختر، و یاء نسبت. بر روی هم یعنی دخترعمو. عم زاده.

عمقة.

[عَ مَ قَ] (ع اِ) چربش و چرک روغن در خیک. (منتهی الارب). چرک چربی و روغن در خیک و کوزه. (از اقرب الموارد).

عمقة.

[عَ قَ] (اِخ) یکی از آبهای بنی نمیر است در بطن وادیی موسوم به عمق. (از معجم البلدان).

عمقی.

[عُ] (ص نسبی) منسوب به عمق. ژرفی.
- تزریق عمقی؛ تزریقی است که داخل عضلات کنند. در مقابل تزریق تحت جلدی.

عمقی.

[عِ قا] (ع اِ) نام گیاهی است. (از معجم البلدان). گیاهی است. || نوعی از درخت در زمین حجاز و تهامة. (منتهی الارب).

عمقی.

[عِ قا] (اِخ) وادیی است در بلاد هذیل. و گویند زمینی است از برای هذیل، و نام آن در شعر ابوذؤیب آمده که در معجم البلدان منقول است و آن را به ضم اول نیز خوانده اند. (از معجم البلدان). زمینی است که در آن صاحب ابی ذؤیب کشته شد. (از منتهی الارب).

عمقیان.

[] (اِخ) نام قلعه ای است در کوه جحاف در یمن. (از معجم البلدان).

عمقیت.

[عُ قی یَ] (از ع، مص جعلی، اِمص) دورتکی. (ناظم الاطباء). ژرفنایی. دورفرودی.

عمقین.

[عَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم پایین بخش سیردان شهرستان زنجان، دارای 704 تن سکنه. آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن غلات و سیب زمینی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عمکوس.

[عُ] (ع اِ) خر. (آنندراج). حمار. (اقرب الموارد).

عمل.

[عَ مَ] (ع مص) کار کردن. (منتهی الارب). کار کردن و انجام دادن و ساختن. (از اقرب الموارد). || مبالغه نمودن در رنج و آزار کسی: عمل به العِمِلّینَ، او العِمْلینَ، او العُمَلینَ؛ مبالغه نمود در رنج و آزار او. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نیک کارکن و هوشیار گردیدن ناقه. (از منتهی الارب). «عَمِلة» بودن ناقه. (از اقرب الموارد). رجوع به عَمِلة شود. || پیوسته درخشیدن برق. (از منتهی الارب). ادامه یافتن برق. (از اقرب الموارد). || شتافتن. || سعی و کوشش کردن: عمل علی الصدقة؛ سعی و کوشش کرد در فراهم آوردن و جمع کردن صدقه. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || حاکم گشتن بر شهری: عمل لفلان علی البلد؛ از جانب فلان بر شهر حاکم بود. (از اقرب الموارد). || پیدا کردن کلمه ای اعراب را بر کلمهء دیگر. (منتهی الارب). بوجود آوردن کلمه ای نوعی از اعراب را در کلمه ای دیگر. (از اقرب الموارد).

عمل.

[عَ مَ] (ع اِ) کار. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). هر کار و فعلی که بعمد و بقصد از حیوانی سر زند. (از اقرب الموارد). ج، أعمال. کار و کردار و فعل. (ناظم الاطباء). کنش. آنچه از آدمی سر زند از کار نیک و بد :آن پاکروح را بود از عملهای نیکو و خلقهای پسندیده آنچه بلند سازد درجهء او را در میان امامان صالح. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 310).
قول چون روی بود زیر نقاب ای بخرد
به عمل باید از این روی گشادنت نقاب.
ناصرخسرو.
در سه کار اقدام نتوان کرد مگر به رفعت همت عمل سلطان. (کلیله و دمنه). در قول بی عمل... فایده بیشتر نباشد. (کلیله و دمنه).
اندک عملی بود به آخر
از اول فکرت فراوان.خاقانی.
هرکه به نیکی عمل آغاز کرد
نیکی او روی بدو بازکرد.نظامی.
عذر میاور نه حیل خواستند
این سخن است از تو عمل خواستند.
نظامی.
اول فکر آخر آمد در عمل
خاصه فکری کو بود وصف ازل.مولوی.
خود را ز عملهای نکوهیده بری دار.
سعدی.
پس پرده بیند عملهای بد
هم او پرده پوشد به آلای خود.سعدی.
تو را خود بماند سر از ننگ پیش
که گردت برآید عملهای خویش.سعدی.
در عمل کوش و ترک قول بگیر
کار کرده نمیشود به سخن.ابن یمین.
عالم که ندارد عملی مثل حمار است
بی فایده اثقال کتب را شده حامل.
سلمان ساوجی.
هر عمل اجری و هر کرده جزایی دارد.
حافظ.
طالب لعل و گهر نیست وگرنه خورشید
همچنان در عمل معدن و کان است که بود.
حافظ.
- بدعمل؛ بدکردار :
تو یقین دان که هرکه بدعمل است
آفتاب گریوهء اجل است.مکتبی.
- بنوالعمل؛ پیادگان. (ناظم الاطباء).
- || نام قبیله ای از تازیان در یمن. (ناظم الاطباء). پیادگان یمن. (از اقرب الموارد).
- به عمل آمدن؛ آماده گشتن. ساخته شدن.
- || انجام گرفتن. اجرا شدن.
- به عمل آوردن، به عمل درآوردن؛ انجام دادن. آماده کردن. جامهء عمل بر اندیشه ای پوشیدن : هرچه از مصلحت مملکت بخاطر آورد به عمل درنیاورد. (کلیات سعدی چ مصفا، نصیحة الملوک ص 5).
- به عمل برآمدن؛ انجام گرفتن. اجرا شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- به عمل درآمدن؛ به استعمال درآمدن. (فرهنگ فارسی معین). بکار رفتن.
- || ناقص شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- || بی اثر شدن. (فرهنگ فارسی معین).
- دستورالعمل؛ بیان طریقهء استعمال و اجرای کاری. (ناظم الاطباء). دستور و طریقهء عمل.
- || کتابچهء جمع و خرج مالیات. (ناظم الاطباء).
- عکس العمل؛ واکنش. رجوع به عکس شود.
- عمل به احتیاط؛ عملی که از روی دوربینی و عاقبت اندیشی و تفکر انجام گیرد. (فرهنگ فارسی معین).
- عمل صالح؛ کردار نیک. (ناظم الاطباء).
- عمل کردن؛ کار کردن. رجوع به عمل کردن در ردیف خود شود.
- عمل معمول؛ معاملهء پیشین. (ناظم الاطباء).
- عمل ید؛ صنعت و هر کاری که با دست اجرا میگردد. (ناظم الاطباء). کار دستی.
- || (اصطلاح طب) اجرای اعمال جراحی. (از ناظم الاطباء).
|| هر چیز تطبیق شده با آزمایش و تجربه. مقابل علم و نظر. (ناظم الاطباء) :
تا در عمل هندسه نگردد
خطی که بود منحنی موازی.مسعودسعد.
- چهار عمل اصلی؛ جمع و تفریق و ضرب و تقسیم.
- عالم بی عمل؛ که علم خواند و بدان عمل نکند : عالم بی عمل درخت بی بر. (گلستان باب هشتم چ یوسفی ص183).
علم چندانکه بیشتر خوانی
چون عمل در تو نیست نادانی.سعدی.
- علم و عمل؛ دانش و به کار بردن آن. رجوع به علم شود :
چون نبایدت عمل راه نیابی سوی علم
نکند مرد سواری چو نباشدش رکاب.
ناصرخسرو.
- امثال: عمل قلیل مع العلم، خیر من عمل کثیر مع الجهل (حدیث، از امثال و حکم دهخدا)؛ کار اندک با دانش، به از کار بسیار با نادانی است.
|| به کار بردن اعضای بدن در اجرای احکام الهی. استعمال جوارح در مقتضیات احکام شریعت، و بعد از قول شهادتین قیام به عبادات بدنی و وظایف شرعی. (از نفائس الفنون) :
عملت کو بعمل فخر کن ایرا که خدای
با تو از بهر عمل کرده در این وعده ثواب.
ناصرخسرو.
گرچه صعبست عمل از قبل بوی بهشت
جمله آسان شود ای پور پدر بر تو صعاب.
ناصرخسرو.
عمل بیار که رخت سرای آخرت است
نه عودسوز به کار آیدت نه عنبرسای.
سعدی.
-امثال: عملش صالح بود، یکسر رفت به بهشت؛ در مورد داستان این مثل، رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
عمل هر کس پاپیچ خودش میشود. (امثال و حکم دهخدا).
|| صنعت. ماحصل صنعت و هر کار. (از ناظم الاطباء). مثل اینکه گویند فلان تابلو عمل کمال الملک است :
گاو را چون خدا به بانگ آورد
عمل دست سامری منگر.خاقانی.
|| خدمت. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ماحصل حکومت و ریاست. (ناظم الاطباء). خدمت دولتی. کار دیوانی. شغل دیوانی، مخصوصاً جمع آوری و تحصیل مالیات و خراج : الیاس بن اسد عمل بدو تسلیم کرد و از دارالاماره بیرون آمد و به سرای الحرث بن المثنی فرودآمد. (تاریخ سیستان). ابراهیم بن الحصین القوسی به سیستان اندرآمد و بعمل... و برادر را به عمل هرات بگذاشت. (تاریخ سیستان). مقتدر عباسی شقیق را برسولی فرستاد سوی کثیربن احمد که عمل تسلیم باید کرد. (تاریخ سیستان). شغلها و عملها که دبیران داشتند بر ایشان بداشتند. (تاریخ بیهقی ص141). مردی سخت فاضل و بخرد بود و خویشتن دار [ بوسهل کنکش ] و آخرش آن آمد که عمل بست بدو دادند. (تاریخ بیهقی ص254). و بعد از آن دیگر باره عمل بحرین و عمان به عثمان بن ابی العاص ثقفی داد. (فارسنامهء ابن البلخی ص113).
بی عمل عزل دید بر بالین
بی گنه سنگ یافت بر قندیل.ابوالفرج رونی.
این شغل و عمل که اندر آنی
چونانکه تو خواهی آنچنان باد.مسعودسعد.
چون پیرهن عمل بپوشیدم
بگرفت قضای بد گریبانم.مسعودسعد.
تنم شد مرفه ز رنج عمل
که آنگه ز دشمن مرفه نبود.مسعودسعد.
مدتی ملابست عمل جوزجان کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 362).
جز بخردمند مفرما عمل
گرچه عمل کار خردمند نیست.سعدی.
در بزرگی و گیرودار عمل
ز آشنایان فراغتی دارند.سعدی.
ترک عمل بگفتم و ایمن شدم ز عزلت
بی چیز را نباشد اندیشه از حرامی.سعدی.
- از عمل افتادن؛ کنار رفتن از شغل دیوانی. معزول گشتن :
این باد بروت و نخوت اندر بینی
آن روز که از عمل بیفتی بینی.سعدی.
- از عمل فروماندن؛ از کار عاجز شدن.
- || کنار رفتن از شغل دیوانی. دست کشیدن از منصب دولتی : دوست دیوانی را فراغت دیدار دوستان وقتی باشد که از عمل فروماند. (گلستان سعدی).
- عمل دادن؛ حکومت دادن. مأموریت دادن. تولیت. اعمال :
عمل گر دهی مرد منعم شناس
که مفلس ندارد ز سلطان هراس.سعدی.
- عمل داری؛ تکفل شغل دیوانی. رجوع به عمل داری شود.
- عمل فرمودن؛ مأموریت دادن. حکومت دادن. تفویض شغل دیوانی. عمل دادن : و بفرمود تا جز مردم اصیل صاحب معرفت را هیچ عمل نفرمودندی. (فارسنامهء ابن البلخی ص 93). یکی از وزرا معزول شد... ملک بار دیگر بر او دل خوش کرد و عمل فرمود، قبولش نیامد. (گلستان سعدی).
|| مفرد اعمال، که در تداول جغرافیای قدیم بر دهکده های تابع یک شهر و یا شهرهایی که از لحاظ دادن مالیات ابواب جمع یک ناحیه بودند، اطلاق میشد. رجوع به اعمال شود : این شهرکهایی اند خرد و بزرگ همه از عمل مرو است. (حدود العالم). سبه، شهریست اندر میان بیابان میان نهله و سیستان نهاده و از عمل کرمان است. (حدود العالم). و هر ناحیتی از این نواحی مقسوم است به اعمال و اندر هر عملی شهرهاست بسیار. (حدود العالم). گفت من هرگز عملی را قسمت نکنم، و شهری همچو شهر اصفهان را جدا نکنم از ضیاعات و توابع آن. (تاریخ قم ص 31).

عمل.

[عَ مِ] (ع ص) برق پیوسته درخشنده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد کارکن، یا مرد که بر کار سرشته شده باشد و آن کار مطبوع وی بود. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عمل.

[عَ مَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عمل آورنده.

[عَ مَ وَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)سازنده.
- به عمل آورنده؛ مهیاکننده. سازنده.

عملاً.

[عَ مَ لَنْ] (ع ق) از حیثیت کار و عمل و بطور حقیقت و راستی. || بطور تجربه و امتحان. || جداً و بطور جدّ. (ناظم الاطباء). در عمل.

عملاء .

[عُ مَ] (ع ص، اِ) جِ عَمیل. (از المنجد). رجوع به عمیل شود.

عملاق.

[عِ] (ع ص) آنکه بظرافت فریبد مردم را. (از منتهی الارب). کسی که با ظرافت خویش ترا بفریبد. (از اقرب الموارد).

عملاق.

[عِ] (اِخ) ابن لاوذ. فرزندان او عمالقه هستند که از اقوام باستانی حجاز باشند. رجوع به عمالقة شود.

عملج.

[عَ لَ] (اِ) نوعی از خربزهء زمستانی باشد. (از برهان) (از آنندراج). نوعی از خرنوب است و با تخم خورند. (مخزن الادویه).

عملجات.

[عَ مَ لَ / لِ] (از ع، اِ) جِ عَمَله که خود در عربی جمع است، اما در فارسی امروز بمعنی کارگر استعمال میشود.

عملجات.

[عَ مَ لَ] (اِخ) عملجات چقاخورنشین. تیره ای از شعبهء ایهاوند، از طایفهء هفت لنگ، از ایل بختیاری هستند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 73).

عمل خانه.

[عَ مَ نَ / نِ] (اِ مرکب)دیوانخانه. (غیاث اللغات). جای نشستن حاکم و عامل و دیوانخانه. و آن را در عرف هندوستان «کچهری» گویند. (آنندراج). رجوع به عمل شود :
عمل خانهء دل به فرمان توست
زبان خود عمل دار دیوان توست.نظامی.

عمل دار.

[عَ مَ] (نف مرکب) عامل و متصدی. (آنندراج). تحصیلدار و خراجدار و کسی که مالیات را جمع می کند و مأمور دیوانی. (ناظم الاطباء) :
وین فلک گرچه بد عمل داریست
هم به نیکی حساب من رانده ست.خاقانی.
ملک صفاتی کاندر ممالک شرفش
سپهر گفت که من کهترین عملدارم.خاقانی.
عمل داران برابر می دویدند
زر و دیبا بخدمت می کشیدند.نظامی.
عمل داران چو خود را ساز بینند
به معزولان از این به بازبینند.نظامی.
عمل خانهء دل بفرمان توست
زبان خود عملدار دیوان توست.نظامی.
|| شحنه. (زمخشری).

عمل داری.

[عَ مَ] (حامص مرکب) مأمور دیوان شدن. (از ناظم الاطباء). تکفل شغل دیوانی. امر تحصیل خراج : آمدن خواجه ابومنصور خوافی به عملداری سیستان. (تاریخ سیستان). آخر بواسطهء عمل داری، به خواجه نورالدین مشهور شده بود. (مزارات کرمان ص 31).

عمل ران.

[عَ مَ] (نف مرکب) حاکم. متصدی عمل دیوانی. عملدار :
چون ژاله و صبا و شباهنگ همچنین
معزول روز باش و عمل ران صبحگاه.
خاقانی.
صانع زرین عمل، مهتر عالی شرف
در ید بیضا رسید دست عمل ران او.
خاقانی.

عملس.

[عَ مَلْ لَ] (ع ص، اِ) توانا بر سیر و شتاب رو و جلد. || گرگ پلید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سگ شکاری. (منتهی الارب). سگ شکاری خبیث و پلید. || شخص باجرأت و مقدم. || شتر نر. جمل. || ماده شتر. ناقة. (از اقرب الموارد).

عملس.

[عَ مَلْ لَ] (اِخ) نام مردی است که مادر خود را بر پشت بار کرده به حج برد و به وی بس نیکی نمود، و آن مثل شد در برّ والدین، چنانکه گویند: أبرّ من عملس؛ نیکوکارتر از عملس. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمل ساختن.

[عَ مَ تَ] (مص مرکب)بوجود آوردن. ایجاد کردن :
صورت ما را که عمل ساختند
قسمت روزی به ازل ساختند.نظامی.

عمل سنج.

[عَ مَ سَ] (نف مرکب) که کار را بسنجد. آنکه عمل را مقایسه کند و نیک و بد را از هم بازشناسد :
تا چو عمل سنج سلامت شوی
چوب ترازوی قیامت شوی.نظامی.

عملسة.

[عَ لَ سَ] (ع مص) شتافتن. شتابی نمودن. (منتهی الارب). سرعت گرفتن و شتافتن. (از اقرب الموارد).

عمل شمسی و قمری.

[عَ مَ لِ شَ یُ قَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به اصطلاح مهوسان، طلا و نقره ساختن. (آنندراج) : روز و شبی را که کیمیاگر ایجاد به عمل شمسی و قمری خزینهء فیض سازد. (نعمتخان عالی، از آنندراج).

عملط.

[عَ مَلْ لَ / عُمْ مَ لِ](1) (ع ص) سخت و توانا بر سفر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب، ضبط وجه دوم آن بر وزن زملق، یعنی عُمَلِّق آمده است.

عمل طراز.

[عَ مَ طِ / طَ] (نف مرکب)عامل و متصدی. (آنندراج).
- عمل طراز فلک؛ عقل عاشر که آن را عقل فعال نیز گویند. (آنندراج) :
عمل طراز فلک در صلاح کون و فساد
اگر نهد بخلاف مصالح تو مدار.
عرفی (از آنندراج).

عمل فرما.

[عَ مَ فَ] (نف مرکب) آنکه مأموریت دهد. آنکه شغل دیوانی دهد :
جان فشانم عقل پاشم فیض رانم دل دهم
طبع عالم کیست تا گردد عمل فرمای من.
خاقانی.

عملق.

[عَ لَ] (اِخ) ابن سمیدع بن صواربن عبدشمس. جد عمالقهء ثانیه که ملوک حمیر بدانها منسوبند. (منتهی الارب).

عمل قرطاس.

[عَ مَ لِ قِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عملی است که کاغذی بشکل اشرفی یا عباسی تراشیده و دعایی بر آن بدمند، بعینه زر مسکوک میشود. (آنندراج).

عملقة.

[عَ لَ قَ] (ع مص) کمیز و سرگین انداختن. (منتهی الارب). ادرار کردن و تغوط کردن کودک، و یا انداختن ادرار و غائط. (از اقرب الموارد). || به مغ سخن رسیدن. (منتهی الارب). تعمق کردن در سخن. (از اقرب الموارد).

عملقة.

[عَ لَ قَ] (ع اِ) کمیز و سرگین. (منتهی الارب). بول و غائط.

عملکرد.

[عَ مَ کَ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)نتیجهء کار. میزان کار. (فرهنگ فارسی معین). حاصل محصول: عملکرد این قریه ده هزار تومان است. عملکرد این ده صد خروار است : مستوفی... در محاسبات عمل نماید، و نسخهء عملکرد او را بعد از رقم عالیجاه وزیر دیوان اعلی به عالیجاه مستوفی خاصه رسانیده... (تذکرة الملوک ص 46).

عمل کردن.

[عَ مَ کَ دَ] (مص مرکب)انجام دادن. کاری کردن :
چو خسرو دید کایام آن عمل کرد
کمند افزود و شادروان بدل کرد.نظامی.
چون عمل کردی شجر بنشاندی
اندر آخر حرف اول خواندی.مولوی.
|| به کار بردن. معمول داشتن. بجای آوردن. بکار بستن: به قانون عمل کردن، به دستور عمل کردن، به فرمان عمل کردن، به فتوی عمل کردن : عالمی است که تقریر مسائل شرعی می کند، مردمان بدو عمل کنند و خود بدو عمل نمی کند. (قصص الانبیاء ص 171). تا به گفتار خود عمل نکنی در دیگران اثر نکند. (گلستان سعدی). دیگر آنکه علم آموخت و عمل نکرد. (گلستان). هرکه علم خواند و عمل نکند بدان ماند که گاو راند و تخم نیفشاند. (گلستان). || کار کردن. (ناظم الاطباء). اثر کردن.
- عمل کردن مزاج؛ اجابت مزاج.
- عمل کردن مسهل؛ اثر کردن مسهل بر معده و اجابت کردن آن. کار کردن معده. راندن شکم.
|| عمل جراحی کردن. دستکاری و جراحی کردن در اندامی. || (اصطلاح نحو) رفع یا نصب یا جر کلمهء بعد را سبب شدن. رجوع به عامل شود. || امتحان نمودن. (ناظم الاطباء).

عملکردی.

[عَ مَ کَ] (حامص مرکب)محصول کردن. ثمره و عایدی دادن اراضی :شغل مشارالیه [ ضابطه نویس ] آن است که محصولات و مستغلات دیوانی... و جهات عملکردی ممالک، احضار... (تذکرة الملوک ص 41).

عمل گزار.

[عَ مَ گُ] (نف مرکب) عمل دار. انجام دهندهء عمل دیوانی. بعهده دارندهء عمل.

عمل گزاری.

[عَ مَ گُ] (حامص مرکب)انجام دادن عمل. ادای عمل دیوانی. سپردن عمل دیوانی به کسی :
از تو سخن عمل گزاری
از بنده دعا ز بخت یاری.نظامی.

عملگی.

[عَ مَ لَ / لِ] (حامص) فعلگی و شغل و پیشهء عمله. (ناظم الاطباء). عمله بودن. کارگر بودن. فعله بودن. رجوع به عمله شود.

عمل گیسو.

[عَ مَ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوائی است از موسیقی که به هندی دهناسری گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات).

عمل نامه.

[عَ مَ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامهء اعمال. (آنندراج). شهادت نامه. (ناظم الاطباء). کارنامه. نامهء عمل :
نعوذ بالله اگر روز حشر طی نکند
شفاعت تو عمل نامهء اناث و ذکور.
عرفی (از آنندراج).
|| اجاره نامه. || حکم. (ناظم الاطباء).

عملوسة.

[عُ سَ] (ع ص) کمان سخت زودتیرگذار. (منتهی الارب). کمان محکم و سخت که تیر آن سریع باشد. (از اقرب الموارد).

عملة.

[عَ لَ] (ع اِمص) دغلی. ناراستی یا دزدی. (منتهی الارب). سرقت یا خیانت. (از اقرب الموارد).

عملة.

[عَ مِ لَ] (ع اِ) کار. || کرده شده، هرچه باشد. (منتهی الارب). آنچه کرده شده. (از اقرب الموارد). || (ص) ناقة عملة؛ شتر مادهء بین العمالهء هوشیار. (منتهی الارب). ماده شتر که نجابتش آشکار و زیرک باشد. (از اقرب الموارد). شتر زیرک که آشکار است زیرکی او. (از شرح قاموس).

عملة.

[عَ مَ لَ] (ع ص، اِ) عمله. جِ عامل. کارگران. رجوع به عامل شود : و او را [ دیه قردین ] قردین از برای او نام نهادند که ملک کیخسرو عمله و بنایان خود را روزی گفت گردید این(1). (تاریخ قم ص81).
- عملهء خلوت؛ کنیزان و زنان حرم.
- عملهء طبع؛ کارگران چاپخانه. (فرهنگ فارسی معین).
- عملهء طرب؛ گروه مطربان و موسیقی دانان. (فرهنگ فارسی معین).
- عملهء کشتی؛ جاشوان. ملاحان. (فرهنگ فارسی معین).
- عمله واکره؛ کارگران و کشاورزان. و در تداول فارسی بر کسانی اطلاق میشود که کارهای سخت و خشن و پست میکنند.
|| در فارسی امروز، کلمهء عمله بصورت مفرد بمعنی یک تن کارگر زیردست بنا، استعمال میشود. و خشت و آجر به بنا دادن و زمین حفر کردن و دیوار فرودآوردن و گِل ساختن و خاک بردن و ازین قبیل کارها در بنائی از وظایف اوست. و عمله غیر شاگرد بنا است چه شاگرد بنا بیش و کم از بنائی آگاهی دارد. این کلمه را گاهی به «ها» (عمله ها) و زمانی به «ات» (عملجات) جمع بندند و نظایر این کلمه که جمع عربی را مفرد بکار برند در فارسی کمابیش هست همچون طلبه، تبعه و جز اینها.
- سرعمله؛ بزرگ کارگران و عمله ها.
(1) - «گردید این» معرب شده و بصورت قردین درآمده است. رجوع به تاریخ قم حاشیهء ص 81 شود.

عملة.

[عِ لَ] (ع اِ) کرده شده، هرچه باشد. (منتهی الارب). آنچه کرده شده است. (از اقرب الموارد). || هیئت کار کردن. (منتهی الارب). هیئت عمل. (از اقرب الموارد). || بدی و فساد دلی. (منتهی الارب). باطن شخص در بدی و شر. (از اقرب الموارد). || مزد کاری. (منتهی الارب). مزد کار و عمل. (از اقرب الموارد). عُملة. رجوع به عُملة شود.

عملة.

[عُ لَ] (ع اِ) مزد کارکن. (منتهی الارب). مزد کار و عمل. (از اقرب الموارد). عِملة. رجوع به عِملة شود.

عملة.

[عَمْ مَ لَ] (اِخ) نام جایگاهی است که در شعر نابغهء ذبیانی آمده، و زمخشری آن را بضم اول ضبط کرده است. (از معجم البلدان). شهری است در شام. (از تاج العروس). در منتهی الارب به تشدید لام (عَمَلّة) ضبط شده است.

عمله.

[عَ مَ لَ] (اِخ) نام تیره ای است از بهمنی از شعبهء لیراوی، از ایلات کوه گیلویهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

عمله.

[عَ مَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. 360 تن سکنه دارد. آب آن از چم لوخ و محصول آن غلات، حبوب، چغندر قند، توتون و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عمله تیمور.

[عَ مَ لَ / لِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش شوشتر شهرستان دزفول. 700 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کرخه و محصول آن غلات، برنج و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عملی.

[عَ مَ] (ص نسبی) منسوب به عمل. رجوع به عمل شود. آنچه که به مرحلهء عمل درمی آید. (فرهنگ فارسی معین). || آنچه که بعمل وابسته باشد، مقابل نظری و علمی. (فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء). هر کرداری که از روی قصد از حیوان ناشی شود، و این لفظ اخص از لفظ فعل است، زیرا عمل را در مورد جمادات نیز استعمال کنند، و در عرف علما در مقابل نظری اطلاق گردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- حکمت عملی؛ دانستن انتظام احوال معاش و معاد بوجه کامل، و آن بر سه قسم است: تهذیب اخلاق و تدبیر منزل و سیاست مدن. (ناظم الاطباء).
|| معتاد به افیون. تریاکی. تریاک کش. || مصنوعی. (فرهنگ فارسی معین). هر چیز ساخته شده و صنعتی. ضد طبیعی. (ناظم الاطباء). ساختگی. مصنوع. مزور :
بنزد خوشهء انگور عقد مروارید
مثال جوهر اصلی و دانهء عملی است.
بسحاق اطعمه.
|| قابل عمل کردن. اجراشدنی. (فرهنگ فارسی معین).

عملی.

[عَ لا] (اِخ) نام جایگاهی است. و ابن درید در جمهرة آن را به فتح عین و میم ضبط کرده است. (از معجم البلدان). در منتهی الارب نیز به فتح اول و دوم (عَمَلی) آمده است.

عملیات.

[عَ مَ لی یا] (ع اِ مرکب) جِ عملیة. امور متعلق به عمل. (فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء). توضیح اینکه این کلمه هرچند در اصل جمع عملیة است، اما در فارسی غالباً آن را بعنوان جمع عمل به کار برند چون ادبیات و غزلیات و غیره. رجوع به رسالهء مفرد و جمع محمد معین چ 2 ص 116 شود.

عمل یافتن.

[عَ مَ تَ] (مص مرکب) انجام گرفتن. به مرحله درآمدن. بار آمدن. پرورده شدن. درست شدن. رجوع به عمل یافته شود.

عمل یافته.

[عَ مَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)درست شده. پرورده شده :
بیا ساقی آن زیبق تافته
به شنگرف کاری عمل یافته.نظامی.

عملی ساختن.

[عَ مَ تَ] (مص مرکب) به انجام رساندن. به عمل درآوردن. امری را قابل عمل کردن.

عملی شدن.

[عَ مَ شُ دَ] (مص مرکب) به انجام رسیدن. انجام شدن. قابل این شود که به عمل درآید.

عملیص.

[عِ] (ع ص) سخت و مانده کننده. منزل سخت و مانده کن. علمیص. رجوع به علمیص شود.

عملیق.

[عِ] (اِخ) ابن لاوذبن ارم. جدّ عمالقه. رجوع به عمالقة شود.

عملی کردن.

[عَ مَ کَ دَ] (مص مرکب)بعمل درآوردن. قابل انجام یافتن کردن.

عملین.

[عِ مِلْ لی نَ / عِ نَ / عُ مَ نَ] (ع اِ)عمل به العملین؛ در رنج و آزار او مبالغه کرد. رجوع به عمل، منتهی الارب و اقرب الموارد شود.

عملیة.

[عَ مَ لی یَ] (اِخ) از فرق مشبههء شیعه بوده اند. رجوع به خاندان نوبختی ص 260 شود.

عملیه.

[عَ مَ لی یَ / یِ] (از ع، ص نسبی)منسوب به عمل. (ناظم الاطباء).
- رسالهء عملیه؛ رسالهء مختصری که مجتهد حی، فتاوی خود را در عبادات و بعضی از امور فقهی دیگر در آن نویسد.

عمم.

[عَ مَ] (ع اِمص) کلانی جثه در مردم و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بسیاری. (منتهی الارب). کثرت. (اقرب الموارد) :
زین عمم در خون و در گل مانده ای
همچو مرغ نیم بسمل مانده ای.عطار.
|| فراهم شدگی. (منتهی الارب). اجتماع. || (ص، اِ) عام و کامل از هر چیزی. (از اقرب الموارد): هو عمم خیر؛ رای و عطا و احسان او عام است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمم.

[عُ مَ] (ع اِ) تمام جسم و مال و جوانی. (از اقرب الموارد): استوی علی عممه؛ برابر شد بتمام جسم و مال و شباب خود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ عَمیم. رجوع به عمیم شود.

عمن.

[عَ] (ع مص) جای گرفتن. (از منتهی الارب). اقامت کردن. (از اقرب الموارد).

عمن.

[عُ مُ] (ع ص، اِ) مقیمان. (منتهی الارب). اقامت کنندگان. مفرد آن عَمون است. (از اقرب الموارد). باشندگان. مقیم گشتگان به جایی.

عمن.

[عَمْ مَ] (ع حرف جر + اسم) (از: حرف جر عن + مَن استفهامی که نون در میم ادغام شده) از کی؟ از چه کسی؟ دربارهء چه کسی؟

عمند.

[عَ مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم پایین بخش سیردان شهرستان زنجان. 402 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عم نواله.

[عَمْ مَ نَ لُ هُ] (ع جملهء فعلیه)شامل است نعمت و بخشش او. عام است کرم او. آن را پس از بردن نام ایزدتعالی می آورند.

عمنة.

[] (اِخ) ابن عمار. رجوع به ابوالضریس شود.

عمو.

[عَمْوْ] (ع اِمص) گمراهی. (منتهی الارب). ضلال. || خواری و فروتنی. ذلت و خضوع. (از اقرب الموارد). || میل کردن به چیزی. (منتهی الارب).

عمو.

[عَ] (از ع، اِ) عم عربی است که در تداول فارسی عمو گویند. برادر پدر. عم. افدر. اودر. کاکا. رجوع به عم شود. || گاه به مردم عامی یا به دوستان نزدیک خود نیز عمو خطاب کنند :
رو توکل کن تو با کسب ای عمو
جهد میکن کسب میکن موبمو.مولوی.
- عموجان؛ خطاب به عموی خود کنند. (از فرهنگ فارسی معین).
- || به مردم عادی یا به دوستان نزدیک خود خطاب کنند. (فرهنگ فارسی معین).
- عمونوروز؛ نامی است که اخیراً بر پیرمردی خیالی اطلاق میشود که در ایام نوروز برای کودکان هدیه می آورد. و ظاهراً تقلیدی از بابانوئل مسیحیان است.
- عمویادگار خوابی یا بیدار؟؛ با این جمله بمزاح از خواب یا بیدار بودن مخاطب سؤال کنند. (از امثال و حکم دهخدا).

عمواس.

[عِ مَ / عِمْ / عَ مَ] (اِخ) کوره ای است از فلسطین در نزدیک بیت المقدس. و گویند که آن در شش میلی «رملة» در راه بیت المقدس قرار داشت و طاعون معروف سال 18 ه .ق. در روزگار خلافت عمر در این ناحیه پدید آمده بود و از آنجا به دیگر نواحی شام سرایت کرد. تعداد تلفات این طاعون را 25هزار تن نوشته اند. (از معجم البلدان).

عمواوغلی.

[عَ اُغْ] (اِ مرکب) (از: عمو، عمّ عربی + اوغل ترکی، پسر + یاء نسبت) پسرعمو. پسرعم. و در تداول فارسی زبانان، غالباً عَمقُلی و عموغلی تلفظ شود.

عمواوغلی.

[عَ اُغْ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. 496 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، نخود و زردآلو است. این ده در دو محل بفاصلهء 4 کیلومتر بنام عمواوغلی بالا و عمواوغلی پایین قرار دارد و سکنهء عمواوغلی پایین 230 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عموج.

[عَ] (ع ص) تیر که پیچ پیچان رود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || در شعر ابوذؤیب بمعنی شناگر و شناکننده آمده است. || فرس عموج؛ اسبی که در سیر خود مستقیم حرکت نکند. (از اقرب الموارد).

عمود.

[عَ] (ع اِ) ستون خانه. (منتهی الارب). آنچه از قبیل خانه بر آن استوار گردد. تیرآهن. (از اقرب الموارد). ج، آعمِدة، عَمَد، عُمُد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
زده بر سر کوه چار از عمود
سرش تا به ابر اندر از چوب عود
بدان هر عمود آشیانی بزرگ
نشسته بر او سبز مرغی سترگ.فردوسی.
زمینش همه صندل و چوب عود
ز جزع و ز پیروزه او را عمود.فردوسی.
شهرکی ساخت بنیاد آن از سنگ و ارزیز و عمودهای آهن. (فارسنامهء ابن بلخی ص 96). || چوب خیمه. (ناظم الاطباء). || مهتر. (منتهی الارب). سید و سرور. (از اقرب الموارد). پیشوای قوم. || خط پشت شمشیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پیغام کننده لشکر. (منتهی الارب). رسیل لشکر. (از اقرب الموارد). || آنکه در جنگ موافقت او کنند. (منتهی الارب). || رگی است در شکم از استخوان دامن سینه تا قریب ناف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رگی که ممتد میگردد از استخوان قص تا نزدیک ناف. (ناظم الاطباء). || رگی که به جگر آب میرساند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || معظم و قوام گوش. (منتهی الارب). معظم گوش. (از اقرب الموارد). || مرد سخت غمناک. (منتهی الارب). شخصی که بشدت غمناک باشد. (از اقرب الموارد). || هر دو پای شترمرغ. || چوب ایستاده که بر آن چرخ چاه گذارند. || عمودالبطن؛ پشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): ضربه علی عمود بطنه؛ بر پشت او زد. (از اقرب الموارد). || عمودالسَّحْر(1)؛ رگ دل. (منتهی الارب). رگی است در قلب که هرگاه قطع شود باعث مرگ شخص می گردد. وَتین. (از اقرب الموارد). || استقاموا علی عمود رأیهم؛ ثابت ماندند بر رأی و طوری که تکیه داشتند بر آن. (از منتهی الارب). بر رأی خود پابرجا ماندند، چنانکه بر آن اعتماد داشته باشند. (از اقرب الموارد). || عمودالصبح؛ روشنی صبح: سطع عمودالصبح (منتهی الارب)؛ روشنی صبح طلوع کرد. رجوع به عمود صبح شود. || عموداللسان؛ میانهء زبان در طول. (از تاج العروس). || آلت تناسل. (ناظم الاطباء) :
عمود رخش را سازند قبله
نهند آنگاه تهمت بر تهمتن.خاقانی.
|| گرز. (ناظم الاطباء) :
به تیغ و عمود و به گرز گران
چنان چون بود رسم گنداوران.فردوسی.
طبقهای زرین پر از مشک و عود
دو نعلین زرین و جفتی عمود.فردوسی.
چو گیو اندر آن زخم او بنگرید
عمودی گران از میان برکشید.فردوسی.
بجز عمود گران نیست روز و شب خورشش
شگفت نیست از او گر شکمش کاواک است.
لبیبی.
چون زند بر مهرهء شیران دبوس شصت من
چون زند بر گردن گُردان عمود گاوسار.
منوچهری.
همهء غلامان سرایی جمله با تیر و کمان و عمودهای زر و سیم پیاده در پیش برفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 282). امیر دریازید و عمود بیست منی بر سینه زد. (تاریخ بیهقی ص 112). غلامی سیصد از خاصگان... ایستادند با جامه های فاخر و کمرهای زر و عمودهای زرین. (تاریخ بیهقی ص 290). عمودی بر سر او زد و بر جای بکشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 46).
جایی که عمود و خنجر آمد
آنجا چه نفس توان برآورد.خاقانی.
ز عقدهای سپیچ بهاری و سالو
عمودها همه افراشتند در کر و فر.
نظام قاری (ص 17).
|| شاهین ترازو. (ناظم الاطباء) :
مرغ از چه زد شناعت بر صبح راست خانه
کو در عمود سیمین دارد ترازوی زر.
خاقانی.
|| خط و یا سطحی که چون مستقیماً بر خط و یا سطح دیگری فرودآید، تشکیل دو زاویهء قائمه در طرفین خود بدهد. (از ناظم الاطباء).
- عمود شدن بر؛ بطور عمود فرودآمدن.
- عمود کردن بر؛ بطور عمود فرودآوردن.
|| شعبهء اصلی رود، چون عمود نیل و عمود دجله. (از یادداشت مرحوم دهخدا). رود طبیعی که از او شاخه های بسیار بردارند و او همی رود تا به دریا یا بطیحه ای رسد، عمود رود است، چون فرات. (از حدود العالم چ دانشگاه ص 38) :
کشیده عمود آن شتابنده رود
از آن کوه میناوش آمد فرود.نظامی.
(1) - سَحْر؛ ریه. (از اقرب الموارد).

عمود.

[عَ] (اِخ) جای بلند مستطیل شکلی است که آبی متعلق به بنی جعفر در کنار آن است . (از معجم البلدان).

عموداً.

[عَ دَنْ] (ع ق) بطور عمود. (ناظم الاطباء).

عمودالبان.

[عَ دُلْ] (اِخ) عمودالسفح(1). دو کوه است دراز که بالایش بجز پرنده دیگری رفتن نتواند. (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان شود.
(1) - در منتهی الارب عمودالصفح (به صاد) ضبط شده است.

عمودالسفح.

[عَ دُسْ سَ] (اِخ)(1) رجوع به عمودالبان شود.
(1) - در منتهی الارب عمودالصفح (به صاد) ضبط شده است.

عمودالکود.

[عَ دُلْ کَ] (اِخ) آبی مر بنی جعفر را. (منتهی الارب). چاهی است ژرف، و آن از آبهای بنی جعفر است. (از معجم البلدان).

عمودالمحدث.

[عَ دُلْ مُ حَدْ دَ] (اِخ)آبی است مر محارب را. (منتهی الارب). آبی است ازآنِ محارب بن خَصَفة. (از تاج العروس). رجوع به معجم البلدان شود.

عمودالمغیرة.

[عَ دُلْ مُ غَ رَ] (اِخ)موضعی است. (منتهی الارب).

عمودان.

[عَ] (ع اِ) تثنیهء عمود. مراد دو پای انسان است. (از فرهنگ علوم عقلی از رسائل اخوان الصفا ج 2 ص 322).

عمود سوادمه.

[عَ دُ سُ مَ] (اِخ) کوهی است به مغرب نیک دراز. (منتهی الارب). طولانی ترین کوه است در مغرب. (از تاج العروس). طولانی ترین کوه است در بلاد عرب و بدان مثل زنند. (از معجم البلدان).

عمود صبح.

[عَ دِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از روشنی صبح صادق است. (آنندراج). رجوع به عمود شود :
کرد آفتاب خطبهء عیدی به نام او
زآن از عمود صبح نهادند منبرش.خاقانی.
گویی شبی به خنجر روز و عمود صبح
بینیم پای مرگ ز جای اندرآمده.خاقانی.
مرغ تیزآهنگ لختی پر فشاند
چون عمود زرفشان بنمود صبح.خاقانی.

عمود غریفة.

[عَ دُ غَرْ / غِرْ یَ فَ] (اِخ)کوهی است. (منتهی الارب). کوهی است در سرزمین غنی بن یعصر. (از تاج العروس). رجوع به معجم البلدان شود.

عمودی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عمود. مقابل افقی. (از فرهنگ فارسی معین).
- ستون عمودی؛ ستونی که از بالا به پایین محسوب شود. در مقابل ستون افقی. (فرهنگ فارسی معین).

عمودیزج.

[عَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز. 543 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عمور.

[عُ] (ع مص) لازم گرفتن شخص، مال یا منزل خود را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَمارة. رجوع به عمارة شود. || پرستیدن پروردگار خود را و روزه داشتن. || بجا آوردن و خواندن نماز. گویند: عمر رکعتین؛ یعنی دو رکعت نماز خواند. || زیارت کردن خانهء خدای را. || عمره آوردن. (از منتهی الارب).

عمور.

[عُ] (ع اِ) جِ عَمر. رجوع به عَمر شود. || جِ عُمر. رجوع به عُمر شود. || جِ عَمرو. رجوع به عَمرو شود.

عموره.

[] (اِخ) بمعنی غرق. و آن یکی از شهرهائی است که در وادی سدیم واقع بود، و عموره غالباً با سدیم مذکور است. (از قاموس کتاب مقدس).

عموریة.

[عَمْ مو یَ] (اِخ)(1) شهرکی است در ساحل نهر عاصی، در بین فامیه و شیزَر. (از معجم البلدان). شهری است در خاک روم که ابن خلدون در بحث جغرافیایی خود، آن را در شمال بخش پنجم اقلیم پنجم یاد کرده. و نام این شهر را به عموریة بنت الروم بن الیفزبن سام بن نوح نسبت داده اند. شهر عموریة را معتصم خلیفهء عباسی در سال 223 ه .ق. با شهر انقره فتح کرد و آن از اعظم فتوحات اسلام بشمار می رود. و در این سفر ابوتمام همراه خلیفه بود و بمناسبت این فتح قصیدهء مشهور خود را بمطلع:
السیف أصدق اِنباءً من الکتب
فی حده الحد بین الجد و اللعب
سرایید. و گویند خلیفه ابوتمام را سی هزار درهم بخاطر این قصیده بخشید. و چون به این بیت رسید که می گوید:
رمی بک الله یرجیها فهدمها
ولو رمی بک غیرالله لم تصب
معتصم گفت: «دنّرت دراهمک»؛ یعنی درهمهای خود را به دینار تبدیل کردی، و سی هزار دینار به وی بخشید. رجوع به تجارب السلف نخجوانی چ عباس اقبال صص 174 - 175 و فهرست ترجمهء مقدمهء ابن خلدون شود :
ز عموریه مادرش را بخواند [ اسکندر ]
چو آمد سخنهای دارا براند.فردوسی.
افریقیه صطبل ستوران بارگیر
عموریه گریزگه باز بازدار.منوچهری.
من گفته شعری مشتهر، در تهنیت وندر ظفر
از «سیف أصدق» راست تر در فتح آن عموریه.
منوچهری.
(1) - Amorium. (از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون).

عموزاده.

[عَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب)پسرعم. عم قزی. دخترعم. عم زاده. رجوع به عم زاده شود.

عموس.

[عَ] (ع ص) کار بی سروپای و دشوار که اصلاح آن ممکن نباشد. (منتهی الارب). کاری که انجام شدنی نباشد و بر اصلاح آن راهی یافت نشود. (از اقرب الموارد). || شیر بیشهء درشت اندام. (منتهی الارب). اسد شدید. (از اقرب الموارد). || آنکه در کاری نادان وار بی باکانه درآید و بیراه رود. (منتهی الارب). آنکه مانند اشخاص جاهل و نادان کارها را از راه طبیعی خود منحرف سازد. (از اقرب الموارد). ج، عُمس، عُمُس. (ناظم الاطباء).

عموس.

[عُ] (ع مص) سخت گردیدن و سیاه شدن و تاریک گشتن روز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَمس. عَماسة. رجوع به عمس و عماسة شود.

عموسام.

[عَ] (اِخ) در تداول مطبوعات، تعبیری است رمزی و آمیخته به لاغ و فکاهی ممالک متحدهء امریکا (اتازونی) را.

عموغلی.

[عَ] (اِ مرکب) (از: عمو + غل، پسر + یاء نسبت) عمواوغلی. رجوع به عمواوغلی شود.

عموق.

[عَ] (ع ص) مکان دور. گویند: مکان عموق. (از ناظم الاطباء).

عموقزی.

[عَ قِ] (اِ مرکب) (از: عمو، عم عربی + قز ترکی، دختر + یاء نسبت) دخت عم. دخترعمو. در تداول عامه آن را عمقزی گویند که مرکب از عم + قز + ی باشد.

عموقین.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل. 1018 تن سکنه دارد. آب آنجا از رودخانهء آغ میان. محصول آن غلات و حبوب است. این ده را آغ میان نیز می نامند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عموک بالا.

[] (اِخ) دهی است از دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران. 130 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عموک پایین.

[] (اِخ) دهی است از دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران. 197 تن سکنه دارد. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عموکندی.

[عَ کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بزینه رود بخش قیدار شهرستان زنجان. 130 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عمول.

[عَ] (ع ص) مرد کارکن، یا آنکه بر کار آفریده باشد. (منتهی الارب). مردی که کاری سرشته شده. (ناظم الاطباء). دارندهء کار، یا کسی که برای کار کردن آفریده شده. (از اقرب الموارد).

عموم.

[عُ] (ع مص) فراگرفتن همه را. (از منتهی الارب). همهء افراد را شامل بودن. همگی را شامل شدن، و عام شدن: عمّ المطر الارض؛ باران همهء زمین را فراگرفت. (از اقرب الموارد).
- عموم و خصوص مطلق؛ (اصطلاح منطق) عبارت از آن است که دو کلی چنان باشند که مفهوم اولی بر همهء افراد دومی صدق کند، ولی مفهوم دومی فقط شامل بعض افراد اولی باشد، مانند: «حیوان» و «انسان» که هر انسانی حیوان است، اما هر حیوانی انسان نیست. (از فرهنگ فارسی معین).
- عموم و خصوص مِنْ وجه؛ (اصطلاح منطق) آن است که مفهوم دو کلی چنان باشد که یک مورد اجتماع و دو مورد افتراق داشته باشند، مانند «حیوان» و «ابیض». (از فرهنگ فارسی معین).

عموم.

[عُ] (ع اِ) همه. همگی. جمهور. کلیه. جملگی. (ناظم الاطباء). تمامی. بجمله : در عمومِ احوال از غفلت و کاهلی تجنب واجب شناسند. (کلیله و دمنه). || (اِ) جِ عَمّ. رجوع به عَمّ شود.

عموماً.

[عُ مَنْ] (ع ق) بطور عموم. بطوری که شامل همه گردد. (ناظم الاطباء). بالعموم. همگی : در سنهء احدی واربعمائة (401 ه . ق.) در بلاد خراسان عموماً و در نیشابور خصوصاً قحطی شام... حادث شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 275).

عمومت.

[عُ مو مَ] (ع مص، اِ) عمومة. رجوع به عمومة شود.

عمومة.

[عُ مَ] (ع مص) عمومت. عَمّ گردیدن. (از منتهی الارب): بینی و بین فلان عمومة (از اقرب الموارد)؛ بین من و او نسبتِ عم بودن موجود است. || (اِ) جِ عمّ. رجوع به عمّ شود.

عمومی.

[عُ ] (ص نسبی) منسوب به عموم. (از اقرب الموارد). چیزی که شامل همه گردد. عام. کلی. (ناظم الاطباء). آنچه که متعلق و مربوط به عموم باشد. همگانی. (فرهنگ فارسی معین). در مقابل خصوصی.

عمومیت.

[عُ می یَ] (ع مص جعلی، اِمص) شمول. وفور. کثرت. کلیت. (ناظم الاطباء).

عمون.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عَمی یا عَمٍ. (از منتهی الارب). رجوع به عمی شود.

عموه.

[عُ] (مص) سرگشته گردیدن و دودله شدن. (از منتهی الارب). دودِل شدن در گمراهی و سرگردان شدن در منازعه ای یا در انتخاب راهی. (از اقرب الموارد). عَمَه. عُموهیّة. عَمَهان. عُموهة. رجوع به عموهة شود.

عموهة.

[عُ هَ] (ع مص) سرگشته گردیدن و دودله شدن. (از منتهی الارب). دودِل شدن در گمراهی و سرگردان شدن در منازعه یا در انتخاب طریقی. (از اقرب الموارد). گویند که آن مانند عمی و نابینائی است با این فرق که عمی مطلق نابینائی است چه در بصر و چه در بصیرت، اما عموهة اختصاص به بصیرت و بینائی معنوی دارد. (از اقرب الموارد از زمخشری). چنانکه خداوند میفرماید: فی طغیانهم یعمهون. (قرآن 2/15)، (6/110)، (7/186)، (10/11)، (23/75). (از منتهی الارب). عَمَه. عُموهیة. عَمَهان. عُموه. || بی نشان گردیدن زمین. (از منتهی الارب).

عموهیة.

[عُ هی یَ] (ع مص) سرگشته گردیدن و دودِله شدن. (از منتهی الارب). عَمَه. عَمَهان. عُموه. عُموهة. رجوع به عموهة شود.

عموی.

[عَ مَ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به عَمّ. رجوع به عمّ شود. ج، عمویون. (از ناظم الاطباء). || منسوب به عمی و عم یعنی کوری. (از منتهی الارب). رجوع به عَمٍ شود.

عمویون.

[عَ مَ وی یو] (ع ص، اِ) جِ عموی. رجوع به عموی شود.

عمویی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاوید بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. 230 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عمویی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاپور بخش مرکزی شهرستان کازرون. 190 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء شاپور و محصول آن غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

عمة.

[عَمْ مَ] (ع اِ) مؤنث عَمّ. خواهر پدر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَمّات. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و رجوع به عَمّت و عَمّه شود.

عمة.

[عِمْ مَ] (ع اِ) بستن عمامه. طرز بستن عمامه. (از اقرب الموارد): هو حسن العمة؛ در بستن عمامه خوب است. (از منتهی الارب).

عمه.

[عَمْهْ] (ع مص) سرگشته گردیدن. دودله شدن. (از منتهی الارب). عَمَه. عُموه. رجوع به عموه شود.

عمه.

[عَ مَهْ] (ع مص) سرگشته گردیدن. دودِله شدن. (از منتهی الارب). مردد شدن در گمراهی و سرگردان شدن در منازعه یا در انتخاب طریق. (از اقرب الموارد). عَمه. عُموه. عموهیة. عَمَهان. رجوع به عموه شود. || بی نشان گردیدن زمین. (از منتهی الارب). عمهت الارض؛ زمین بدون نشان گردید و آن را علائمی موجود نبود تا راه نجات را بنمایاند. (از اقرب الموارد).

عمه.

[عَ مِهْ] (ع ص) سرگشته و متحیر. ج، عمهون. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمه.

[عَمْ مَ / مِ] (از ع، اِ) مؤنث عم. خواهر پدر. (از منتهی الارب). عمّت. عَمّة :
در آنجا یکی عمه بد شاه را
که درخور بدی فرّ او گاه را
چو آگه شد از عمه شهریار
کجا نوشه بد نام آن نوبهار.فردوسی.
نالش او را کشید مادر و فرزند
شربت او را چشید عمه و خاله.
ناصرخسرو.
-امثال: اگر تو عمه ای، من مادرستم ؛ مانند آن است که گویند دایه از مادر مهربانتر نتواند بود. رجوع به امثال و حکم دهخدا ذیل مثل «آه صاحب درد را باشد اثر» شود.
اگر تو مادری، من عمه هستم؛ کنایه از این است که مهر عمه به برادرزادگان کم از مهر مادر نباشد. (از امثال و حکم دهخدا).

عمه.

[عُمْ مَهْ] (ع ص، اِ) جِ عامِه. رجوع به عامه شود.

عمه.

[عَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. 2510 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء باقله و قنات. محصول آن غلات، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عمه.

[عَ مِ] (اِخ) قصبه ای است از بخش هویزهء شهرستان دشت میشان. 2000 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کرخه و محصول آن غلات، برنج و روغن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عمهاء.

[عَ] (ع ص) أرض عَمْهاء؛ زمین که در وی نشان و علم نباشد. (منتهی الارب). زمینی که نشانه ها و علاماتی که راه نجات را بنمایاند، در آن نباشد. (از اقرب الموارد).

عمهان.

[عَ مَ] (ع مص) سرگشته گردیدن. دودِله شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَمه. عَمَه. عُموه. عُموهیة. رجوع به عُموه شود.

عمهج.

[عَ هَ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب). دراز از هر چیز. (از اقرب الموارد). || تیزرو. (منتهی الارب). سریع. (اقرب الموارد). || شیر دفزک. شیر غلیظ شده. || مرد فیرنده و متکبر. || پر از گوشت و پیه. || گیاه سبز درهم پیچیده. (منتهی الارب). ج، عَماهج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عمه جزو.

[عَمْ مَ جُزْوْ] (اِخ) جزوه ای از قرآن کریم است که از سورهء «عم یتساءلون» تا آخر سور کوچک قرآن است، و در مکتب های قدیم پیش از تعلیم قرآن عمه جزو را میخواندند. رجوع به عم جزء شود.

عمه زاده.

[عَمْ مَ / مِ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) پسرعمه. دخترعمه.

عمه قزی.

[عَمْ مَ / مِ قِ] (اِ مرکب) در تداول عوام، عمقزی. (از: عمهء عربی، خواهر پدر + قز ترکی، دختر + یاء نسبت) دخترعمه. عمه زاده.

عمهوج.

[عُ] (ع ص) دراز. (منتهی الارب). طویل. (اقرب الموارد). || پر از گوشت و پیه. (منتهی الارب). مملو از گوشت و پیه. (از اقرب الموارد). || شیر دفزک. شیر غلیظ شده. || مرد فیرنده و متکبر. || تیزرو. (منتهی الارب).

عمهون.

[عَ مِ] (ع ص، اِ) جِ عَمِه. (از منتهی الارب). رجوع به عَمِه شود.

عمهی.

[عُمْ مَ ها] (ع اِ) ذهبت ابله العمهی؛ دانسته نمیشود که شتران او کجا رفتند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عمیهی. رجوع به عُمَّیهی شود.

عمی.

[عَمْیْ] (ع مص) روان گردیدن. (از منتهی الارب). روان گشتن و جاری شدن. (از اقرب الموارد). || کف برانداختن موج. (از منتهی الارب). کف و خاشاک برانداختن موج. (از اقرب الموارد). || بانگ کردن شتر و کفک انداختن بر سر و جز آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آمدن شخص در شدت گرما. (از اقرب الموارد).

عمی.

[عُمْیْ] (ع ص، اِ) جِ أعمی و عَمیاء. رجوع به اعمی و عمیاء شود :
من ندانم خیر الا خیر او
صم و بکم و عمی من از غیر او.مولوی.

عمی.

[عَ ما] (ع مص) کور گردیدن. (از منتهی الارب). از بین رفتن تمام بینایی از هر دو چشم. (از اقرب الموارد). || رفتن بینایی دل. (از منتهی الارب). از بین رفتن بینش دل و نادان شدن. (از اقرب الموارد). رفتن بینایی قلب، یعنی ضلالت و غوایت و گمراهی. (ناظم الاطباء) :
آنکه باشد ماهی اندر روستا
روزگاری باشدش جهل و عمی.مولوی.
هرکه بنهد سنت بد ای فتی
تا درافتد بعد او خلق از عمی.مولوی.
این ندانستند ایشان از عمی
هست فرقی در میان بی منتهی.مولوی.
|| پوشیده شدن کار بر کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مشتبه و ملتبس شدن امر بر کسی. || راه نیافتن و هدایت نشدن به چیزی. (از اقرب الموارد). || (اِمص) نابینایی. (منتهی الارب) :
چشم باز و گوش باز و این عمی
حیرتم در چشم بندی خدا.مولوی.
چون که ظاهربین شدند از جهل خویش
می نبینند از عمی نه پس نه پیش.مولوی.
|| (اِ) قامت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درازی. (منتهی الارب). طول. (اقرب الموارد). || گرد. (منتهی الارب). غبار. (اقرب الموارد).

عمی.

[عَ] (ع ص) کور. مؤنث آن عَمیة است. ج، عَمون: رجل عمی القلب؛ شخص جاهل و نادان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عمٍ. رجوع به عم شود :
صدهزاران نام و آن یک آدمی
صاحب هر وصفش از صفی عمی.مولوی.
گویدش عیسی بزن بر من تو دست
ای عمی، کحل ضریری با منست.مولوی.

عمی.

[عُ مَی ی] (ع ص مصغر) تصغیر و ترخیم أعمی. (از اقرب الموارد). || (اِ) لقیته سکة عمی؛ ملاقات کردم او را در نیمروز سخت گرم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). «عمی» را در اینجا نام گرما دانسته اند و برخی گویند که آن نام مردی است که در حج فتوی می داد و در روز گرمی با قافله ای در منزلی فرودآمد و گفت هر کس فردا در این ساعت محرم باشد تا سال آینده محرم باقی خواهد ماند، پس مردم از جای جستند و با کوشش خود را به بیت الحرام رساندند و آن مسیر دو شب بود. و بعضی آن را نام مردی دانسته اند که در نیمروز بر قوم خویش حمله کرد و آنها را غارت کرد و این وقت از روز به او منسوب شد. عمی تصغیر و ترخیم أعمی است. (از منتهی الارب).

عمی.

[عَمْ می] (ع اِ) مرکب از عم و یاء ضمیر متکلم وحده، یعنی عم من. عموی من. و آن لقب زیدالحواری تابعی است، زیرا هر کس از او چیزی می پرسید، وی می گفت: باید از عم خود سؤال کنم. (از منتهی الارب).

عمی.

[عَمْ می ی] (ع ص نسبی) منسوب به عم، یعنی برادر پدر. ج، عمیّون. (ناظم الاطباء).

عمی.

[عُمْ ما] (ع ص، ق) ترکناهم عمی؛ گذاشتیم ایشان را مشرف بر مرگ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمی.

[عُمْ می ی] (ع ص) رجل عمی؛ مردی از مردم عامه، خلاف قصری. (از منتهی الارب). || مرد فرومایه و حقیر. (ناظم الاطباء).

عمی.

[عَمْ ما] (اِخ) نام زنی است. (از منتهی الارب).

عمیا.

[عَمْ] (از ع، ص) عمیاء. رجوع به عمیاء شود. || (ق) کورکورانه. ناآگاهانه :
بیان کن حال و جایش را اگر دانی مرا ورنه
مپوی اندر ره حکمت ز تقلید ای پسر عمیا.
ناصرخسرو.
- برعمیا؛ کورکورانه. از روی نادانی : بونصر گفت: فایده ندارد قاصدان فرستادن برعمیا. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 557).
در چنین ره گر نداری توشه برعمیا مرو
کین رهی بس مهلکست و وادیی بس منکرست.
عطار.
- علی العمیا؛ علی العمیاء. کورکورانه. رجوع به مادهء برعمیا و عمیاء شود.

عمیا.

[عِمْ می یا] (ع مص) قتیل عمیا؛ کشته ای که کشندهء آن معلوم نشود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قُتل عمیا؛ کشته شد و دانسته نیست که کشنده اش کیست. (از اقرب الموارد).

عمیاء .

[عَمْ] (ع ص) مؤنث أعمی. کور. نابینا. ج، عُمی، عمیاوات. رجوع به اعمی شود.
- علی العمیاء؛ کورانه. کورکورانه. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عمیات.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عَمِیة تأنیث عَمی. (از اقرب الموارد). رجوع به عمی و عمیة شود.

عمیان.

[عُمْ] (ع ص، اِ) جِ أعمی. کوران. نابینایان :
ز نابیناست پنهان رنگ، بانگ از کر پنهانست
همی بینند کران رنگ را، و بانگ را عمیان.
ناصرخسرو.
رجوع به أعمی شود. || کور. نابینا(1) :
مور بر دانه از آن لرزان بود
که ز خرمنگاه خود عمیان بود.مولوی.
- برعمیان؛ چون کوران. کورکورانه. بطریق کوران :
چند برعمیان دوانی اسب را
باید استا پیشه را و کسب را.مولوی.
- علی العمیان؛ کورکورانه. (از دزی).
(1) - ظاهراً این کلمه که در عربی جمع است مانند بسیاری از کلمات دیگر، از قبیل طلبه، عمله، حور... در فارسی بمعنی مفرد به کار رفته است.

عمیان.

[] (ع اِ) نوعی ماهی است. (از دزی از معجم البلدان).

عمیانس.

[عُمْ نِ] (اِخ) نام بتی است که در سرزمین خولان بوده و از چارپایان و کشت و زرع قسمتی برای او معین میکردند. و مردم این سرزمین از بطن خولان و موسوم به «اذوم» بودند و آیهء شریفهء: و جعلوا لِلّهِ مِمّا ذَرَأ من الحرث و الانعام نصیبا(1)... در حق ایشان است. (از معجم البلدان). رجوع به منتهی الارب و اقرب الموارد شود.
(1) - قرآن 6/136.

عمیاوات.

[عَمْ] (ع ص، اِ) جِ عمیاء. رجوع به عمیاء شود.

عمیاوان.

[عَمْ] (ع ص، اِ) تثنیهء عمیاء. رجوع به عمیاء شود.

عمیت.

[عَ] (ع اِ) جِ عَمیتة. (از اقرب الموارد). رجوع به عَمیتة شود.

عمیت.

[عِمْ می] (ع ص) نگاهبان و پاسبان زیرک. (منتهی الارب). محافظ دانا و زیرک. (از اقرب الموارد). || مست. (منتهی الارب). سکران. (اقرب الموارد). || نادان سست. (منتهی الارب). جاهل ضعیف. (اقرب الموارد). || آنکه او را رای نباشد و به جانبی راه نیابد. (منتهی الارب). ج، عَمامیت. (از اقرب الموارد).

عمیتة.

[عَ تَ] (ع اِ) یک نواله از پشم و صوف حلقه کرده. (منتهی الارب). یک قطعه از پشم حلقه شده که در دست گیرند تا آن را بریسند. (از اقرب الموارد). ج، اَعْمِتة، عُمُت، عَمیت (منتهی الارب) (از اقرب الموارد)، عَمائت. (اقرب الموارد).

عمیثل.

[عَ مَ ثَ] (ع ص) آهسته رو از هر چیزی، جهت کلانی و فروهشتگی گوشت. (از منتهی الارب). کندرو و بطی ء بخاطر بزرگی و ورم و سستی گوشت. (از اقرب الموارد). || اسب نیکوی جواد. (منتهی الارب). || دامن کشنده و خرامان به ناز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد چست و شادمان (از لغات اضداد است). (منتهی الارب). چالاک و فعال. (از اقرب الموارد). || درازجامه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کوتاه بالای فروهشته گوشت. (منتهی الارب). شخص کوتاه قد و سست و آویزان گوشت. (از اقرب الموارد). || درازدنب از آهو و بز کوهی و جز آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || درشت و سطبر و پهن. (منتهی الارب). درشت و سخت و عریض. (از اقرب الموارد). || شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد). || مهتر کریم. (منتهی الارب). سرور بزرگوار. (از اقرب الموارد).

عمیثلة.

[عَ مَ ثَ لَ] (ع ص) مؤنث عمیثل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عمیثل شود. || ناقهء تن آور شگرف. (منتهی الارب). ماده شتر جسیم و تنومند. (از اقرب الموارد).

عمیثلیة.

[عَ مَ ثَ لی یَ](1) (ع اِمص) رفتاری است، یعنی دامن کشان سینه برآمده پشت درآمده رفتن به ناز. (منتهی الارب). راه رفتن در حال سینه جلو دادن و دامن کشیدن. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب به ضم عین و کسر ثاء ضبط شده.

عمید.

[عَ] (ع ص) شکسته دل از عشق. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). آنکه عشق وی را شکسته باشد. || سخت غمگین. (از اقرب الموارد). بیقرار و تفته از بیماری و جز آن. (منتهی الارب). || (اِ) خانه ای که کسی در آن پناهنده شود، و بست و پناهگاه. (ناظم الاطباء). || سردار قوم. (منتهی الارب). سرور و تکیه گاه قوم که حوایج خود را به او رجوع کنند. (از اقرب الموارد). خواجه. (دهار) (زمخشری). رئیس قوم. سرور. مهتر. (فرهنگ فارسی معین). ج، عُمداء. وزیر. بزرگ :
آن کو عمید رفت ز خانه
آن کو ادیب رفت به مکتب.مسعودسعد.
هر کس از دعوی عمیدند و خطیرند و بزرگ
تو ز معنی هم عمیدی هم بزرگی هم خطیر.
سنائی.
ای ولینعمت احرار و عبید
منعم و مکرم دهقان و عمید.سوزنی.
|| عمید، سابقاً یک نوع مخاطبه(1) بود که از جانب سلطان به وزرا و بزرگان داده میشد :امیر فرمود وی [ بوسهل حمدوی ] را خلعتی راست کردند، چنانکه وزیران را کنند... و مخاطبهء وی الشیخ العمید فرمود، و خواجهء بزرگ احمد عبدالصمد را آزار آمد از این مخاطبه. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 390). این سلطان ما امروز نادرهء روزگار است، خاصه در نبشتن و نامه فرمودن و مخاطبه نهادن. و مخاطبهء این بوسهل به لفظ عالی خویش گفته است که عمید باید نبشت که ما از آل بویه بیشیم و چاکر ما از صاحب عباد بیش است. (تاریخ بیهقی ص 390). بیاید در تاریخ بابی سخت مشبع آنچه رفت و سالاری تاش و کدخدایی دو عمید بوسهل حمدوی و طاهر کرخی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 283).
آنکه در نامه ها خطابش هست
از عمیدان عصر مولانا.مسعودسعد.
- عمیدالامر؛ مایه و نظام کار. (از اقرب الموارد).
- عمیدالوجع؛ محل و مکان درد. (از اقرب الموارد).
(1) - مخاطبه، ظاهراً لقبی بود که سلطان به وزرا و بزرگان میداد و در نامه های خود به آنان، آن لقب را بکار میبرد. رجوع به مخاطبة شود.

عمیدآباد.

[عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان. 1012 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانهء ارها (در بهار). محصول آن غلات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

عمیدالجیوش.

[عَ دُلْ جُ] (ع اِ مرکب)بزرگ سپاه. سردار سپاه : عمیدالجیوش را به بغداد فرستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 288).

عمیدالدولة.

[عَ دُدْ دَ لَ] (ع اِ مرکب)بزرگ دولت. سرور حکومت. آنکه دولت بر او تکیه کند. و آن لقبی بود که به بزرگان مملکت می دادند.

عمیدالدولة.

[عَ دُدْ دَ لَ] (اِخ) حسین بن قاسم بن عبیدالله. ملقب به عمیدالدولة. وزیر المقتدر بالله عباسی. رجوع به حسین (ابن قاسم بن...) شود.

عمیدالدولة.

[عَ دُدْ دَ لَ] (اِخ) محمد بن حسن بن محمد عبدالرحیم، مکنی به ابوسعد و ملقب به عمیدالدولة. وی وزیر شرف الدولة بن بویه بود و پدرش نیز در عهد عضدالدوله عهده دار امور مهمی بوده است. عمیدالدوله مردی نیکواخلاق و کاردان بود و شعر نیکو می سرود. رجوع به تجارب السلف ص251 شود.

عمیدالدولة.

[عَ دُدْ دَ لَ] (اِخ) محمد بن فخرالدوله. مشهور به ابن جهیر. وزیر المقتدی و المستظهر بالله عباسی. رجوع به ابن جهیر، حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 316، تجارب السلف ص 283 و دستور الوزراء ص 89 شود.

عمیدالدین.

[عَ دُدْ دی] (اِخ) اسعد، مکنی به ابونصر. وزیر اتابک سعد زنگی. رجوع به ابونصر (اسعد...) شود.

عمیدالدین.

[عَ دُدْ دی] (اِخ)عبدالمطلب بن محمد بن علی. رجوع به عمیدی شود.

عمیدالرؤساء .

[عَ دُرْ رُ ءَ] (اِخ) هبة اللهبن حامدبن احمد، مکنی به ابومنصور و ملقب به عمیدالرؤساء. رجوع به هبة الله شود.

عمیدالملک.

[عَ دُلْ مُ] (ع اِ مرکب) بزرگ ملک و مملکت. آنکه مملکت و سلطنت بر او تکیه کند. و آن لقبی بود که به بزرگان مملکت می دادند.

عمیدالملک تفرشی.

[عَ دُلْ مُ کِ تَ رِ](اِخ) میر محمدحسین بن میرزا علی اصغرخان نصرة الملک. رجوع به حسابی تفرشی شود.

عمیدالملک قهستانی.

[عَ دُلْ مُ کِ قُ هَ / هِ] (اِخ) علی بن حسن، مکنی به ابوبکر. عارض سپاه سلطان محمود غزنوی. رجوع به علی قهستانی شود.

عمیدالملک کندری.

[عَ دُلْ مُ کِ کُ دُ] (اِخ) محمد بن منصور کندری نیشابوری جراحی، مکنی به ابونصر و ملقب به عمیدالملک و عمید خراسان. اولین وزیر در حکومت سلجوقیان. وی بسال 412 یا 415 ه .ق. در کندر از قرای نیشابور متولد شد و علم فقه در آنجا آموخت. و چون طغرل بیک اولین سلطان دولت سلجوقی به نیشابور درآمد، ابونصر به دربار او بعنوان کاتب راه یافت و اندکی بعد نزد سلطان تقرب حاصل کرد و به وزارت رسید و لقب عمیدالملک یافت. و وی چون بر زبان عربی و فارسی تسلط کامل داشت، پیوسته واسطه بین طغرل بیک و القائم خلیفهء عباسی بود. و سرانجام در عهد الب ارسلان و به سعایت خواجه نظام الملک، عمیدالملک به سال 456 ه .ق. کشته شد و سر او را به کرمان نزد عضدالدوله الب ارسلان بردند. عمیدالملک وزیری دانشمند و مدبر بود و در وفور عقل و کیاست شهرت داشت. رجوع به مآخذ ذیل شود: حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 486. دستورالوزراء ص 148. تجارب السلف ص 261. الاعلام زرکلی ج 3 ص 991. تاریخ ابن خلکان ج 2 ص 184. تتمهء صوان الحکمة ص 108 و سایر صفحات. اخبارالدولة السلجوقیة.

عمید خراسان.

[عَ دِ خُ] (اِخ) محمد بن منصور وزیر طغرل بیک سلجوقی. رجوع به عمیدالملک کندری شود.

عمیدر.

[عَ مَ دَ] (ع ص) کودک نازک اندام بسیارمال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عمیدزاده.

[عَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب)(1) بزرگ زاده. وزیرزاده. خواجه زاده :
اگر رئیس نیم یا عمیدزاده نیم
ستوده نسبت و اصلم ز دودهء فضلاست.
مسعودسعد.
(1) - از: عمید عربی + زادهء فارسی.

عمیدی.

[عَ] (ص نسبی) قسمی از تراش و اندام قلم است. و گویا منسوب به عمید ابوعبدالله حسین بن محمد، پدر ابن العمید، و یا منسوب به ذوالکفایتین ابن العمید علی بن محمد که وزیر رکن الدوله بود، باشد. رجوع به نوروزنامه ص 94 و 151 شود.

عمیدی.

[عَ] (اِخ) عبدالمطلب بن محمد بن علی بن اعرج حسینی حلی. ملقب به عمیدالدین و مشهور به عمیدی و سید عمیدی و مکنی به ابوعبدالله است. وی از علمای امامیه در قرن هشتم هجری و خواهرزاده و شاگرد علامهء حلی بود و در دهم شعبان سال 754 ه .ق. به سن هفتادسالگی در بغداد درگذشت و جنازهء او در نجف اشرف دفن گردید. از جملهء تألیفات اوست: 1- تبصرة الطالبین فی شرح نهج المسترشدین. 2- شرح انوار الملکوت فی شرح کتاب الیاقوت. 3- کنزالفوائد که شرح قواعد علامهء حلی است. 4- مناسخات المیراث. 5- منیة اللبیب که شرح تهذیب علامه است. (از ریحانة الادب از مستدرک الوسائل و هدیة الاحباب و روضات الجنات).

عمیدی.

[عَ] (اِخ) محمد بن احمدبن محمد، مکنی به ابوسعید و مشهور به عمیدی یا عبیدی است. وی ادیب، نحوی و لغوی قرن پنجم هجری بود که در سال 423 یا 433 ه .ق. درگذشت. او راست: 1- الابانة عن سرقات المتنبی. 2- الارشاد الی حل المنظوم و الهدایة الی نظم المنثور. 3- انتزاعات القرآن. 4- تنقیح البلاغة. 5- العروض. 6- القوافی. (از ریحانة الادب از معجم الادباء ج 17 ص 212).

عمیدی.

[عَ] (اِخ) محمد بن محمد بن محمد (احمد) حنفی سمرقندی، مکنی به ابوحامد و ملقب به رکن الدین و مشهور به عمیدی است. وی از فقهای حنفیه در قرن ششم و هفتم بود که در نهم جمادی الاَخرهء سال 615 ه .ق. در بخارا درگذشت. او راست: 1 - الارشاد، در علم خلاف. 2 - الطریقة العمیدیة. 3 - النفایس. (از ریحانة الادب از تاریخ ابن خلکان ج 2 ص 51، و فوائدالبهیة ص 200). رجوع به الاعلام زرکلی ج 3 ص 972 شود.

عمیدی کهنه.

[عَ کُ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه. 120 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عمیر.

[عَ] (ع ص) جای معمور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جای آباد، و آن فعیل است بمعنای مفعول. (از اقرب الموارد). || ثوب عمیر؛ جامهء سخت باف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جامهء محکم. (از اقرب الموارد). || کثیر بجیر عمیر؛ از اتباع است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). بسیار متعدد. (ناظم الاطباء). کثیر بشیر، بجیر عمیر؛ از اتباع است. (از تاج العروس).

عمیر.

[عُ مَ] (ع اِ مصغر) تصغیر عُمْر. رجوع به عُمر شود. || تصغیر عَمرو. رجوع به عَمرو شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) موضعی است نزدیک مکه. (منتهی الارب). تصغیر عُمر است و آن جایگاهی است در نزدیکی مکه. (از معجم البلدان).
- بئر عمیر؛ چاهی است در حزم بنی عُوال. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) نام اسب حنظلة بن شبار است. (منتهی الارب).

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) مکنی به ابوالوازع. رجوع به ابوالوازع شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) مکنی به ابومغلس. رجوع به ابوالمغلس شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) مولی ابی اللحم. صحابی است. (از منتهی الارب).

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ابی وقاص. وی برادر سعدبن ابی وقاص بود. و در سن شانزده سالگی در غزوهء بدر به شهادت رسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 341 شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن تمیم. رجوع به ابوهلال شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حباب بن جعدهء سلمی. رئیس قیسیان در عراق، از قهرمانان زیرک بشمار می رفت. وی از همراهان ابراهیم بن اشتر، در جنگ با عبیداللهبن زیاد در «خازر» بوده است. سپس به قرقیسیا آمد و بر عمیدالملک بن مروان شورش کرد و بر نصیبین دست یافت. آنگاه قبیلهء قیس همگی وی را به ریاست پذیرفتند. بین او و یمانیه و بنی کلب و تغلب جنگهایی رخ داد که از آنجمله است: جنگ ماکسین، ثرثار اول، ثرثار ثانی، فدین، سکیر، معارک، شرعبیة و بلیخ. وی در تمام این جنگها قهرمان اول بشمار می رفت و سرانجام بسال 70 ه .ق. در جنگ حشاک به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی از تاریخ ابن اثیر، حوادث سال 70).

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن حمام. از صحابیان بود. (منتهی الارب). وی در غزوهء بدر شهید گشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 340 شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن زوذی. رجوع به ابوکثیر شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سعدبن عبید اوسی انصاری. وی از صحابیان بود و در فتوحات شام شرکت داشت. از جانب خلیفهء دوم بر شهر حمص حاکم گشت و خلیفه در حق او می گفت: کاش مرا مردانی چون عمیربن سعد می بود تا در برآوردن اعمال مسلمانان از آنها یاری بخواهم. عمیر تا زمان خلافت معاویه در قید حیات بود و در حدود سال 45 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة ج 3 ص32).

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن سعید نخعی. رجوع به ابویحیی شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عامربن دهمان بن حارث بن غنم بن مالک بن کنانه. وی پدر مادر عایشه زوجهء پیامبر (ص) بود. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص424).

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عامربن عبد ذی الشری. گویند نام او ابوهریرة بوده است. رجوع به ابوهریرة (عبدالرحمان بن صخر...) شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عباد کلبی. وی دبیر معاویة بن ابی سفیان بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 563 شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبدالمجید. رجوع به ابومغیرة شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن عبد عمرو. از صحابیان بود. (از منتهی الارب).

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن مُقاعِس بن عمرو. از تمیم از عدنانیة. جدی جاهلی است. (از الاعلام زرکلی ج 2 ص 742).

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن نمیر. رجوع به ابووقرة شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن ولید خراسانی. وی از والیان و رئیسان کارآمد به شمار می رفت و در اواخر عمر خویش مدت شصت روز بر مصر حاکم گشت. و سرانجام بسال 241 ه .ق. به دست اهالی جوف بقتل رسید. و برخی از شعرا در مرگ وی مرثیه ساخته اند که از آن جمله ابوتمام است. (از الاعلام زرکلی ج 2 ص742).

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن وهب بن خلف جمحی. وی صحابی از شجاعان بود. ابتدا با کفار قریش در غزوهء بدر به مخالفت با مسلمانان جنگید و یکی از پسرانش به اسیری مسلمانان درآمد و چون به مکه بازگشت صفوان بن امیه در حجر وی را اغوا کرد و وعده هایی به او داد تا محمد (ص) را بقتل برساند. عمیر پذیرفت و به مدینه رفت و با شمشیر بر پیغمبر (ص) که در مسجد بود وارد گشت. پیامبر (ص) سبب آمدن او را پرسید، جواب داد که آمده ام تا در مقابل فدیه، فرزندم را رها سازم. پیغمبر (ص) پرسید پس این سلاح چیست که با خود داری؟ جواب داد که فراموش کردم آن را از خود دور سازم. آنگاه پیامبر به وی گفت: صفوان بن امیه در حجر چه وعده ترا داده است؟ عمیر ابتدا منکر شد، ولی چون پیامبر (ص) جمیع گفته های صفوان را بر او تکرار کرد، وی در شگفت شد و همانجا اسلام آورد و همراه مسلمانان در غزوهء احد و غزوات پس از آن شرکت کرد و تا زمان خلافت خلیفهء دوم در قید حیات بود. و در حدود سال 20 ه .ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة ج 2 ص 36). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 342 شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن هانی. شامی، مکنی به ابوالولید. از تابعیان بود و گویند درک صحبت سی تن از اصحاب رسول الله (ص) را کرده است. رجوع به صفة الصفوة ج 4 ص 193 شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن یحیی سیستانی. از بزرگان و فضلای سیستان بود و نام او در تاریخ سیستان آمده است. رجوع به تاریخ سیستان ص 20 شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن یریم. رجوع به ابوهلال شود.

عمیر.

[عُ مَ] (اِخ) ابن یزید. محدث است. (منتهی الارب). رجوع به ابوسریة شود.

عمیراللصوص.

[عُ مَ رُلْ لُ] (اِخ) قریه ای است از قرای حیره که نام آن در شعر عدی بن زید و شعر عبید آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عمیران.

[عُ مَ] (ع اِ) دو استخوان کوچکند در بن زبان و آن را دو شعبه است و هر دو گرد سر حلقوم گردیده و برگرفته اند از باطن. و در آن لغات است: عَمَرّتان. عُمَیرَتان. عُمَیمِرَتان. (منتهی الارب). رجوع به عمرتان شود.

عمیرتان.

[عُ مَ رَ] (ع اِ) همان عمیران است. رجوع به عمیران شود.

عمیرة.

[عَ رَ] (ع اِ) انگبین با موم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کوارة النحل. (اقرب الموارد). کندوی زنبور عسل.

عمیرة.

[عَ رَ] (ع اِ) بطن. و گویند حی بزرگ است. ج، عمائر. (از اقرب الموارد). || (اِخ) پدر قبیله ای است. (منتهی الارب). نام پدر قبیله ای است از تازیان. (ناظم الاطباء).

عمیرة.

[عُ مَ رَ] (ع اِ) جلد عمیرة؛ کنایت از جلق است یعنی به دست برآوردن منی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || اسم علم است از برای کف. (از اقرب الموارد).

عمیرة.

[عَ رَ] (اِخ) ابن جمیل بن عمروبن مالک تغلبی. شاعری است جاهلی که بیشتر اشعار او از دست رفته است. وی در حدود سال 60 قبل از هجرت درگذشت. (از الاعلام زرکلی ج 2 ص 743).

عمیرة.

[عَ رَ] (اِخ) ابن خُفاف. جدی است جاهلی از بهتة، از سلیم، از عدنانیان. و فجاءة بن ایاس از فرزندان او باشند. (از الاعلام زرکلی ج 2 ص 743).

عمیرة.

[عَ رَ] (اِخ) ابن عبدالمؤمن رهاوی. رجوع به ابوسماعة شود.

عمیرة.

[عُ مَ رَ] (اِخ) بنت حسان کلبیة. از شاعره های معاصر عبدالملک بن مروان بود و او را اشعاری است. رجوع به الاغانی و اعلام النساء ج 3 ص 367 شود.

عمیرة.

[عُ مَ رَ] (اِخ) بنت ذوبل. وی محدث بود و نعمان بن بشیر از او روایت کرده است. رجوع به اعلام النساء ج 3 ص 368 شود.

عمیره.

[عَ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. 150 تن سکنه دارد. آب آنجا از کارون و موتور آب و محصول آن غلات و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عمیر همدانی.

[عُ مَ رِ هَ] (اِخ) مکنی به ابوعرفجة. رجوع به ابوعرفجة شود.

عمیری.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عمیرة و آن بطنی است از ربیعة. نام او عمیرة بن اسدبن ربیعة بن نزار بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 153).

عمیریة.

[عُ مَ ری یَ] (اِخ) نام فرقه ای است از غلاة و از فروع خطابیة، اصحاب عمیربن بیان عِجلی و از حیث عقاید شبیه به فرقهء بزیغیة بوده اند، ولی به مرگ خود عقیده داشتند و مثل یعمریة امام جعفر صادق (ع) را خدا میدانستند. (از خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص 260). رجوع به مقالات اشعری ص 21، شهرستانی ص 137، الفرق ص 236 و خطط ج 4 ص174 شود.

عمیس.

[عَ] (ع ص) کار دشوار و بی سروته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کاری که انجام شدنی نباشد و بر اصلاح آن راهی یافت نشود. (از اقرب الموارد). عموس. رجوع به عَموس شود. ج، عُمس، عُمُس. (از ناظم الاطباء).

عمیس.

[عُ مَ] (اِخ) ابن میمون. رجوع به ابوعبیدة شود.

عمیس.

[عُ مَ] (اِخ) ابن معد. والد اسماء. صحابی است. (منتهی الارب). در حبیب السیر آمده است که عمیس خثعمی شوهر اول هند بود که از او دخترانی به نام اسماء و زینب و سلمی داشت و شرح حال آنان را ذکر کرده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص 428 شود.

عمیس الحمائم.

[عَ سُلْ حَ ءِ] (اِخ)(1)وادیی است در راه بدر که آن حضرت (ص) در آن فرودآمدند. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). وادیی است بین مکه و مدینه بسوی بدر. (از اقرب الموارد). وادیی است بین مَلَل و فَرش که یکی از منازل رسول الله (ص) بسوی بدر بوده است، و برخی آن را عمیس الحمام ضبط کرده اند. (از معجم البلدان).
(1) - در معجم البلدان: عمیس الحمام.

عمیسة.

[عَ سَ] (ع اِ) یمین ناحق. (منتهی الارب) (آنندراج). سوگند به ناحق. (ناظم الاطباء). گویند: حلف علی العمیسة و العمیسیة؛ یعنی بر ناحق سوگند خورد. (از اقرب الموارد). عمیسیة. رجوع به عمیسیة شود.

عمیسیة.

[عَ سی یَ] (ع اِ) یمین ناحق. (منتهی الارب) (آنندراج). سوگند به ناحق. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عمیسة. رجوع به عَمیسة شود.

عمیسیة.

[عُ مَ سی یَ] (ع اِ) یمین ناحق. (از منتهی الارب). عمیسة. رجوع به عَمیسة شود.

عمیشیه بزرگ.

[عُ شی یِ بُ زُ] (اِخ)دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از رودخانهء کارون و محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

عمیشیه کوچک.

[عُ شی یِ چَ / چِ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

عمیطر.

[عَ مَ طَ] (اِخ) مردی است سفیانی که در زمان محمد امین در دمشق خروج کرد. (منتهی الارب).

عمیق.

[عَ] (ع ص) دورتک یا دراز. (منتهی الارب). دورتک و دراز. (ناظم الاطباء). دورتک و ژرف یا دراز. (از آنندراج). ژرف، بمعنی دور و دراز نیز آمده. (غیاث اللغات). دارای عمق. (از اقرب الموارد). مغاک. (دهار). دورفرود. گود. فرورفته. دوراندر. قعیر. بعیدالقعر. ج، عِمَق، عِماق، عَمائق. (از اقرب الموارد) : ابواب احتیاط و اسباب استظهار به معاقل وثیق و خنادق عمیق به احکام رسانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 294).
زین بحر عمیق جان بدر برد
آن کس که هم از کنار برگشت.سعدی.
- بحر عمیق و بئر عمیق؛ دریا و چاه قعیر و دورتک. (از اقرب الموارد).
- سکوت عمیق؛ سکوت تام. (فرهنگ فارسی معین). که آوا از کس یا چیزی برنیاید. که صدای بال مگس شنیده شود.
- طریق عمیق؛ راه دور یا راه دراز. (از اقرب الموارد).
- فج عمیق؛ درهء دورتک و دراز. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از آنندراج).
- نفس عمیق؛ نفسی که هوا را به اعماق ریه برد. (فرهنگ فارسی معین).

عمیقة.

[عَ قَ] (ع ص) مؤنث عمیق یعنی دورتک و دراز. (از ناظم الاطباء): بئر عمیقة؛ چاه دورتک. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، عُمُق، عِمَق، عَمائق، عِماق. (منتهی الارب) (آنندراج).

عمیل.

[عَ] (ع ص، اِ) عامل و کارگزار و تحصیلدار. (ناظم الاطباء). || آنکه در تجارت با او داد و ستد کنی و او نیز با تو داد و ستد کند. (از المنجد). || وکیل و نمایندهء تاجر در جهات مختلف. (از المنجد). || در تداول امروزین عرب زبانان، عمیل بمعنی مزدور و عامل بیگانه به کار می رود. ج، عُملاء.

عمیم.

[عَ] (ع ص) تمام، و هرچه فراهم آید و بسیار گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تمام و همه را فراگیرنده. (غیاث اللغات). کامل از هر چیزی. (از اقرب الموارد)(1). همه. عام. فراگیرنده :
|| هرچه جمع گردد و بسیار شود.
چو بود شفقت او عام بر همه عالم
بر او خدایا رحمت کنی بفضل عمیم.
سوزنی.
گر بسوزانی خداوندا، جزای فعل ماست
ور ببخشی، رحمتت عامست و انعامت عمیم.
سعدی.
کف کریم و عطای عمیم او نه عجب
که ذکر حاتم و امثال او کند باطل.سعدی.
فلان در این شهر طبعی کریم دارد و کرمی عمیم. (گلستان سعدی).
بنابراین اسباب و اعذار که ذکر رفت امید بلطف عمیم بزرگانی که این کتاب را در مطالعه آورند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی).
|| مرد خالص قوم: هو من عمیمهم؛ أی صمیمهم. (منتهی الارب) (از آنندراج). مرد صمیم و خالص. (ناظم الاطباء). صمیم قوم. (اقرب الموارد). || (اِ) گیاه بهمی. (منتهی الارب) (آنندراج). خشک از گیاه بهمی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || علف خشک شده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، عُمُم.
(1) - این دو معنی در اقرب الموارد بطور جداگانه آمده است: کامل از هر چیزی.

عمیم.

[عَ] (اِخ) نام موضعی است. (از معجم البلدان). موضعی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

عمیمرتان.

[عُ مَ مِ رَ] (ع اِ) همان عمیران است. (از منتهی الارب). رجوع به عمیران شود.

عمیمة.

[عَ مَ] (ع ص) جاریة عمیمة؛ دختر درازقامت. نخلة عمیمة، کذلک. (منتهی الارب) (آنندراج). زن تام الخلقه و درازقامت. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). خرمابن دراز. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). ج، عُمّ.

عمین.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عمی. کوردلان. رجوع به عَمی شود.

عمینة.

[عَ نَ] (ع ص) زمین نرم و سهل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عمیون.

[عَمْ می یو] (اِخ) قبیلهء منسوب به عَمّ مالک بن حنظلة. (منتهی الارب).

عمیة.

[عَمْ یَ](1) (ع اِمص) برگزیدگی. اسم است از اعتماء. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). برگزیدگی و انتخاب و اختیار. (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد به کسر اول ضبط شده است.

عمیة.

[عَ یَ] (ع ص) مؤنث عَمٍ (عمی): امرأة عمیة القلب؛ ای جاهلة. (از منتهی الارب). زن کور و نابینا و جاهل. (ناظم الاطباء).

عمیة.

[عَ می یَ] (ع ص) مؤنث عَمی. زن کور. (از ناظم الاطباء). || (اِمص) گمراهی و ستیهیدگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). گمراهی و لجاجت. (از اقرب الموارد): فیهم عمیتهم؛ أی جهلم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عُمیَّة. رجوع به عمیة شود.

عمیة.

[عُ می یَ] (ع اِمص) گمراهی و ستیهیدگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عَمیّة شود.

عمیة.

[عِمْ می یَ / عُمْ می یَ](1) (ع اِمص)بزرگ منشی یا گمراهی مثل جنگ تعصب و اهواء. (منتهی الارب) (آنندراج). کبر و بزرگ منشی. و گمراهی مانند جنگ تعصب. (ناظم الاطباء). تکبر یا گمراهی. (از اقرب الموارد).
(1) - منتهی الارب آن را به فتح اول نیز ضبط کرده است.

عمیهی.

[عُمْ مَ ها] (ع اِ) بمعنی عمهی است. (منتهی الارب) (از آنندراج). رجوع به عُمَّهی شود.

عن.

[عَ] (ع حرف جر) بمعنی از و مرادف «من» که کلمهء مابعد خود را جر میدهد و آن دارای ده معنی میباشد: مجاوزت. (منتهی الارب) آنندراج) (از اقرب الموارد). تجاوز. (ناظم الاطباء). مانند: سافرت عن البلد؛ یعنی از شهر مسافرت کردم. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بدل، مانند: و اتقوا یوماً لاتجزی نفسٌ عن نفسٍ شیئاً(1)؛ یعنی بپرهیزید از روزی که کفایت نکند نفسی از نفسی دیگر چیزی را. || استعلاء، مانند: فانما یبخل عن نفسه(2)(منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)؛ یعنی فقط بر خود بخل می کند. و مانند أفضل عنی فی کذا؛ یعنی در فلان امر، بر من برتر است که عن در اینجا بمعنی «علی» به کار رفته است. (از اقرب الموارد). || تعلیل، مانند: و ماکان استغفار ابراهیم لِأَبیه الا عن موعدة(3) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد)؛ یعنی آمرزش خواستن ابراهیم از برای پدرش نبود مگر به علت وعده ای. || مرادفت بعد. (منتهی الارب) (آنندراج). مرادف با بعد. (از ناظم الاطباء). مرادف با کلمهء بعد یعنی «پس از». (از اقرب الموارد). مانند: قال عمّا قلیل لیصبحن نادمین(4) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء)؛ یعنی گفت که دیری نمی پاید که پشیمان گردند. و مانند: عن قلیل أزورک (اقرب الموارد)؛ یعنی پس از اندکی تو را دیدن میکنم. || ظرفیت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مانند: و لاتک عن حمل الرباعة وانیا؛ یعنی در نگاه داشتن و حمل کردن مقام و حالتی که در آن هستی سستی مکن. || مرادفت «مِن». مانند: و هو الذی یقبل التوبة عن عباده(5)(منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد)؛ یعنی او کسی است که توبه را از بندگانش میپذیرد. || مرادفت «باء» مانند: و ماینطق عن الهوی(6)؛ یعنی از هوی و هوس سخن نمی گوید. || استعانت. مانند: رمیت عن القوس؛ یعنی بوسیلهء کمان افکندم، که آن را «ابن مالک» ذکر کرده زیرا این جمله را بصورت «رمیت بالقوس» نیز گویند. || زائد، بعوض «عَن» محذوف. مانند این گفتهء شاعر:
أتجزع اِن نفس أتاها حمامها
فهلا التی عن بین جنبیک تدفع.
که کلمهء «عن» را از اول موصول حذف کرده و پس از آن بطور زائد درآورده، چه جمله چنین بوده است: فهلا تدفع عن التی بین جنبیک. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). معنی بیت چنین است: آیا بیتابی می کنی هرگاه نفسی را مرگش فرارسد، پس چرا آنچه را بین دو پهلوی توست دفع نمیکنی!
(1) - قرآن 2/123.
(2) - قرآن 47/38.
(3) - قرآن 9/114.
(4) - قرآن 23/4.
(5) - قرآن 42/25.
(6) - قرآن 53/3.

عن.

[عَ] (ع حرف مصدری) حرف مصدری است، بمعنی «اینکه»، چنانکه در محاورات بنی تمیم است که بجای أعجبنی أن تفعل «عن تفعل» گویند. و این را عنعنة تمیم نامند. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از منتهی الارب). بنی تمیم أنّ مشدد را نیز عَنّ تلفظ کنند. (از اقرب الموارد). رجوع به عنّ شود.

عن.

[عَ] (ع اِ) بمعنی جانب. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). و آن در سه مورد بکار رود: الف - هرگاه حرف «من» بر آن داخل شود که استعمال آن بدین ترتیب بسیار است، مانند: وقفت مِن عن یمینک؛ یعنی در جانب راست تو ایستادم. ب - هرگاه حرف «علی» پیش از آن بیاید، که استعمال آن بدین ترتیب نادر است، مانند: عَلی عَن یمینی مرت الطیر سخا؛ یعنی از جانب راست من پرندگان عبور کردند در حالی که از چپ براست حرکت میکردند(1). ج - هرگاه فاعل متعلَّق آن و مجرور آن، هر دو ضمیری باشند که به یک مرجع برگردند، مانند: دع عنک لومی فان اللوم اِغراءُ؛ یعنی از سرزنش من خودداری کن، زیرا سرزنش باعث دشمنی است. در این جمله ضمیر مستتر أنت در «دع» و ضمیر کاف هر دو به یک مرجع برمیگردند؛ اما این مورد سوم را برخی اسم ندانند، زیرا نمیتوان بجای آن کلمهء «جانب» را قرار داد. (از اقرب الموارد) (از مغنی اللبیب).
(1) - از جانب چپ به راست آمدنِ پرندگان را عرب به فال نیک میگرفت.

عن.

[عَ] (علامت اختصاری) رمز است از «رُوی عن»؛ از فلان روایت شد: عن زرارة، عن حنان... و روایتی را که از چند کس به توالی باشد مُعَنعن گویند.

عن.

[عَ] (اِ) در تداول عامه و زبان کودکان، براز. غایط. گه. گوه. اَن. و گه نیز بصورت صفت برای آدم بد یا چیز نامرغوب و بسیار بد به کار رود. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- عن ترکیب؛ بسیار زشت و بدترکیب. (فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده).
- عن کردن؛ ریدن. تغوط کردن.

عن.

[عَن ن] (ع مص) قاضی بر کسی حکم نامردی و عنانة نمودن، یا به افسون از زن خویش بازداشته شدن. و فعل آن مجهول به کار می رود: عُنّ عن امرأته. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || سرنامهء کتاب نوشتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). عنوان کتاب و نامه را نوشتن. (از اقرب الموارد). || عنان لگام ساختن. (از منتهی الارب) (از آنندراج). عنان ساختن برای لجام. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || به عنان بازداشتن اسب را. (منتهی الارب) (از آنندراج). بازداشتن اسب بوسیلهء عنان. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || دشنام دادن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || عرضه کردن کتاب یا چیزی دیگر را بر کسی، و توجه او را بر آن جلب کردن. || پیش آمدن و پیش گرفتن و ظاهر گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ظاهر شدن پیش رو و پیش آمدن. (از آنندراج). پیش رو ظاهر شدن و در معرض قرار گرفتن(1). (از اقرب الموارد). عَنَن. عُنون. رجوع به عنن و عنون شود.
(1) - در اقرب الموارد این دو معنی بطور جداگانه آمده است.

عن.

[عَنْ نَ] (ع حرف مصدری) حرف مصدری بمعنی «اینکه» و آن در محاورات بنی تمیم بجای أنّ به کار می رود، چنانکه بجای أشهد أنّ محمداً رسول الله، گویند: أشهد عَنّ محمداً... (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عن.

[عُن ن] (اِخ) کوهی است در نزدیکی مروان، و در جوفش آبها یافت شود. و آن در طریق مکه است از جانب بصره. (از معجم البلدان).

عن.

[عُن ن / عَن ن] (اِخ) نام مردابی است در دیار خثعم. (از معجم البلدان).

عنٍ.

[عَ نِنْ] (ع ص) عنی. رنجدیده. (منتهی الارب). رجوع به عَنی شود.

عنا.

[عَ] (ع اِ) همان «عناء» در عربی است که در تداول فارسی زبانان غالباً همزهء آن حذف شود. زحمت. رنج. مشقت. (از ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات). رجوع به عناء شود :
خواهی اندر عنا و شدت زی
خواهی اندر امان به نعمت و ناز.رودکی.
عشق بر من در عنا بگشاد
عشق سر تا بسر عذاب و عناست.فرخی.
او را چنانکه اوست ندانم همی ستود
از چند سال باز دل من در این عناست.
فرخی.
رسیده من به انتهای بادیه
به انتها رسیده هم عنای او.منوچهری.
سنگ باران عنا بارد بر فرق کسی
که دل و نیت او قصد عنای تو کند.
منوچهری.
از پشه عنا و الم پیل بزرگست
وز مور فساد بچهء شیر ژیانست.منوچهری.
الا رفیقا تا کی مرا شقا و عنا
گهی مرا غم یغما(1) گهی بلای یلاق.(2)زینبی.
راست گوی و راست جوی و از هوی پرهیز کن
کز هوی چیزی نزاد و هم نزاید جز عنا.
ناصرخسرو.
گفتم مگر که داد بیابم ز دیو دهر
چون بنگریستم ز عنا در بلا شدم.
ناصرخسرو.
یک راه همه نعمت است و راحت
یک راه بجز شدّت و عنا نیست.
ناصرخسرو.
با فلک من ستیزها کردم
زآن تنم خستهء عنا باشد.مسعودسعد.
بسان دوست که یابد وصال یار عزیز
پس از فراق دراز و پس از عنا و عذاب.
مسعودسعد.
شب آمد و غم من گشت یک دو تا فردا
چگونه ده صد خواهد شد این عنا و بلا.
مسعودسعد.
اسب نیک را قوت تک سبب و موجب عنا گردد. (کلیله و دمنه).
ز بهر دنیا چندین عنا کری نکند
که می نیرزد این مرده خود بدین شیون.
جمال الدین عبدالرزاق.
بخواب دایم جز سیم و زر نمی بینی
ببین که زر همه رنج است و سیم جمله عنا.
خاقانی.
کار من بالا نمی گیرد در این شیب بلا
در مضیق حادثاتم بستهء بند عنا.خاقانی.
کوه به کوه می رسد چون نرسد دلی به دل
غصهء بیدلی نگر هم ز عنای آسمان.
خاقانی.
نطاق طاقت از مقاسات آن بلا و معامات آن عنا تنگ آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 295).
بار عنا کش بشب قیرگون
هرچه عنا بیش عنایت فزون.نظامی.
ز اهل وفا هرکه بجایی رسید
بیشتر از راه عنایی رسید.نظامی.
- در عنا بودن؛ در زحمت بودن. در رنج بودن :
بود اندر باغ آن صاحب جمال
کز غمش این در عنا بد هشت سال.
مولوی.
- عنا خوردن؛ تحمل کردن رنج و مشقت :
کسی که جنگ تو جوید کشد عذاب و عنا
کسی که کین تو ورزد خورد عنا و عذاب.
قطران.
- عنا دیدن؛ رنج دیدن. با رنج و مشقت مصادف گشتن :
خود نبینی مگر عذاب و عنا
چون نمایی مرا عنا و عذاب.ناصرخسرو.
- عنا کشیدن؛ رنج بردن. زحمت کشیدن. در مشقت افتادن :
کسی که جنگ تو جوید کشد عذاب و عنا
کسی که کین تو ورزد خورد عنا و عذاب.
قطران.
جور و جفا می دید و رنج و عنا می کشید.
(گلستان چ یوسفی باب ششم ص151).
- عنا نمودن؛ رنج دادن. زحمت دادن. باعث مشقت شدن :
خود نبینی مگر عذاب و عنا
چون نمایی مرا عنا و عذاب.ناصرخسرو.
مرا زحمت صادر و وارد آنجا
عنا می نمود از عنا می گریزم.خاقانی.
- مقرّ عنا؛ محل اندوه و ملالت. (ناظم الاطباء).
(1) - یغما، نام شهری است در ترکستان که مردمان آن به زیبایی و وجاهت مشهورند.
(2) - یلاق، مخفف «ایلاق» است که پایتخت خطا و ایغور، از ترکستان بود.

عنا.

[عَ] (ع مص) بندی و اسیر گردیدن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنا.

[عَ] (ع اِ) جانب و ناحیه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گروهی از قبایل مختلف مردم. (از اقرب الموارد). عِنو. رجوع به عنو شود. ج، أعناء.

عنا.

[عَنْ نا] (ع حرف جر + ضمیر) (از: عن، حرف جر + نا، ضمیر متصل) دربارهء ما. از ما.

عنا.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه باشت و بابوئی بخش گچساران شهرستان بهبهان. سکنهء آن 500 تن. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات، برنج، کنجد، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عناء .

[عَ] (ع مص) رنج دیدن. (از منتهی الارب). || بندی گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). اسیر گشتن. (از اقرب الموارد). || رویانیدن زمین گیاه را. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شمیدن. (از منتهی الارب). بوییدن. (از اقرب الموارد). || پدید آمدن گیاه. (از منتهی الارب). || ضبط آب کثیر نتوانستن مشک، پس برآمدن آب. || فرودآمدن کارها بر کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخت و شاق گشتن کار بر کسی. (از اقرب الموارد). || فروتنی و خواری نمودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خضوع و فروتنی. (ناظم الاطباء). || آشکارا کردن. (از منتهی الارب). ظاهر گردانیدن. (از اقرب الموارد). || برآوردن چیزی را. || (اِ) رنج. (از منتهی الارب). رنج و مشقت. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عناء .

[عِ] (ع مص) منازعت کردن با کسی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رنجانیدن. || رنج کشیدن. (ناظم الاطباء). معاناة. رجوع به معاناة شود.

عناب.

[عُ] (ع ص) مرد کلان بینی. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). بزرگ بینی. (از اقرب الموارد). || (اِ) فنج ماده، یا تلاق. (منتهی الارب) (آنندراج). فنج ماده که به تازی عفل گویند، و آنچه را که در عمل ختان از زن بریده می شود. و تلاق. (ناظم الاطباء)(1). || کوه خرد سیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کوه بزرگ گرد. از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوه دراز مستدیر. (از اقرب الموارد). || بستگی شرم زن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء فنج ماده و تلاق بدو معنای جداگانه آمده است و فنج ماده بمعنی فتق زن، و تلاق بمعنی گوشت پاره مانندی در بالای شرم زن که در ختنه بریده میشود، ضبط شده است.

عناب.

[عَنْ نا] (ع ص، اِ) انگورفروش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فروشندهء انگور. (از اقرب الموارد).

عناب.

[عُنْ نا](1) (ع اِ) سنجد جیلان. (منتهی الارب). میوه ای است شبیه به سنجد و در منضجات و مسهلات به کار برند. خوردن آن خون را صاف کند. (برهان قاطع). ثمر درختی است معروف، قریب به درخت کنار و زیتون در بلندی، و برگ آن اندک ضخیم تر و طولانی تر از برگ کنار. و یک روی آن مزغب، و پوست درخت آن سرخ رنگ و چوب آن نیز سرخ رنگ و نیمرنگ و خالدار. بهترین آن بزرگ بالیدهء به کمال رسیدهء سرخ شدهء در گوشت جرجانی و یا خطایی آن است که شیرین و عفوصت آن کم باشد. تازهء آن معتدل در حرارت و برودت و مایل به رطوبت است، و شیخ الرئیس آن را بارد اول و معتدل در یبوست و رطوبت قلیلی گفته است. خواص آن: منضج اخلاط غلیظه و ملین صدر و احشاء و مسهل اخلاط رقیقه و رافع خشونت سینه و حلق و صوت، عارض از حرارت و سرفه، و صاف کنندهء خون، و مولد خون صالح، و مسکن التهاب و تشنگی و حدت خون و گرمی و وجع جگر و مثانه و امراض مقعده و لزع امعاء و معده. (از مخزن الادویة). درختچه ای است از تیرهء عنابها که جزو تیره های نزدیک به گل سرخیان محسوب میشود. ارتفاع آن بین 4 تا 6 متر است و دارای ساقهء راست و شاخه های ناهموار است. برگهایش کوچک و شفاف و بی کرک است و در قاعدهء دمبرگ دو گوشوارک نوک تیز بصورت خار وجود دارند. گلهایش کوچک و زردرنگ و شامل دم گل بسیار کوتاه است. میوه اش شفت و مایل به قرمز و شفاف و کروی است، و ممکن است به بزرگی یک زیتون برسد. و دارای طعمی مطبوع است. بوی عناب ضعیف و طعم آن لعابی و کمی شیرین است. علاوه بر آنکه میوهء این گیاه را بحالت تازه مصرف می کنند، در تداوی بعنوان ملین و مسکن سرفه به کار میرود. گیاه مزبور در اکثر نقاط ایران میروید. اون ناف. اون ناف دار. طبرخون. سنجد گرگان. سیلانه. شیلانه. تفاح بری. سیب کوهی. یبانی. آلماآغاجی. ارج. درخت شیلان. درخت شیلانک. تبرخون. عناب آغاجی. صغیرا. سنجد جیلان. سنجد جیلانی. (فرهنگ فارسی معین). یک دانهء آن را عنابة گویند. (از اقرب الموارد) :
نهاد زهر بر نوش و خار هم بر گل
چنانکه باشد جیلانش از بر عناب.
ابوطاهر خسروانی.
چو چوب عنابم گر چین گرفت روی همه
گرفت اشکم در دیده گونهء عناب(2).
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص29).
بشرط بی بی شمس و بشرب بابا خمس
به مصطکی و به بادام و پسته و عناب.
خاقانی.
حاجت به جو آبست و جوم نیست ولکن
دل هست بنفشه صفت و اشک چو عناب(3).
خاقانی.
چرا هوای لبت خون من بجوش آورد
اگر نشاندن خون از خواص عناب است.
ظهیر فاریابی (از نزهة القلوب).
پست شکر گشت غبار درت
پسته و عناب شده شکرت.نظامی.
|| کنایه از لب معشوق است. (آنندراج) (برهان قاطع) :
بپرسید سین دخت مهراب را
ز خوشاب بگشاد عناب را.فردوسی.
بده عناب چون سازی کمند زلف چین بر چین
مرا عناب وار از روی خون آلوده چین خیزد.
خاقانی.
گهی بر شکر از بادام زد آب
گهی خایید فندق را به عناب.نظامی.
لب لعل عناب شکرشکن
زده بوسه بر فندق بی دهن.نظامی.
مریضی که از عشق تب میکند
علاجش دو عناب لب میکند.؟
|| در این بیت از منوچهری:
ابر زیر و بم شعرِ اعشیِّ قیس
همی زد زننده به مضرابها
نسخهء بدل بجای مضرابها «عنابها» دارد که مرحوم دهخدا احتمال داده اند «عناب» نام سازی باشد. و نیز می توان آن را بمعنی سرانگشتان پنداشت، چنانکه «عناب تر» در فرهنگها بمعنی انگشتان آمده است.
- عناب بری؛ کول خس. کوله خس(4). (از فرهنگ فارسی معین).
- عناب تر.؛ رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عناب رنگ؛ به رنگ عناب. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عنابگون؛ به رنگ عناب. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
- عناب وار؛ مانند عناب. رجوع به این ماده در ردیف خود شود.
(1) - در تداول فارسی به فتح اول است.
(2) - شاهد بر سرخی رنگ عناب است.
(3) - شاهد بر سرخی رنگ عناب است.
(4) - رجوع به «کوله خس» در فرهنگ فارسی معین شود.

عناب.

[عُ] (اِخ) کوهی است به راه مکه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوه دایره شکل و بسیار مرتفعی است که چیزی در آنجا نمی روید. و گویند، کوهی است در طریق مکه. و گویند، طریق مدینه است از فَید. و نیز گویند، کوهی است سیاه رنگ ازآنِ کعب بن عبدویه که آبشان هم «عنابة» نامیده می شود. و نیز گفته اند که عناب کوهی است سیاه رنگ در مروت. و برخی عناب را «صحرا» گفته اند. رجوع به معجم البلدان شود.

عناب.

[عُ] (اِخ) رودباری است. (منتهی الارب) (آنندراج). نام وادیی است. (ناظم الاطباء).

عناب.

[عُ] (اِخ) نام اسب مالک بن نُوَیرة. (منتهی الارب) (آنندراج). نام اسبی. (ناظم الاطباء).

عناب.

[عَنْ نا] (اِخ) نام والد حریث بنهابی است. (منتهی الارب) (آنندراج). از اعلام است. (ناظم الاطباء).

عناب تر.

[عُنْ نا بِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از انگشتان محبوب است. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). || کنایه از لب معشوق باشد.

عنابج.

[عُ بِ] (ع ص) مرد تندخوی درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جافی و سخت و بدمعاشرت. (از اقرب الموارد).

عنابر.

[عَ بِ] (ع اِ) جِ عنبر. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به عنبر شود.

عناب رنگ.

[عُنْ نا رَ] (ص مرکب) هر چیزی که به رنگ عناب بود. سرخ رنگ. (از ناظم الاطباء). دارای رنگی چون رنگ عناب :
چو برزد دلاویز چنگی به چنگ
چنین قولی از قند عناب رنگ.نظامی.
بخون عزیزان فروبرده چنگ
سرانگشتها کرده عناب رنگ.سعدی.

عنابس.

[عُ بِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسد. (اقرب الموارد).

عنابس.

[عَ بِ] (ع اِ) جِ عنبسة. (ناظم الاطباء). رجوع به عَنبسة شود.

عنابس.

[عَ بِ] (اِخ) نام شش تن در قریش از اولاد امیة بن عبدشمس، آن شش کس حرب و ابوحرب و سفیان و ابوسفیان و عمرو و ابوعمرو باشند که لقب عنابس، یعنی شیر یافته اند. و جز این شش تن را اعیاص خوانند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

عنابستان.

[عُنْ نا بِ] (اِ مرکب) آنجا که درخت عناب بسیار بود.

عنابستان.

[عَنْ نا بِ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. سکنهء آن 270 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عنابگون.

[عُنْ نا] (ص مرکب) هر چیز که به رنگ عناب باشد. سرخ رنگ. (ناظم الاطباء). بگونه و رنگ چون عناب. مجازاً سرخ رنگ :
زآن می عنابگون در قدح آبگون
ساقی مهتابگون ترکی حورانژاد.منوچهری.
دگر سبزی نروید بر لب جوی
که آب چشمها عناب گون است.سعدی.

عنابل.

[عُ بِ] (ع ص) زه درشت سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وتر سخت و درشت. (از اقرب الموارد). || مرد تمام اندام و سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد ضخیم و درشت. || سخت و محکم. ج، عَنابل. (از اقرب الموارد).

عنابل.

[عَ بِ] (ع اِ) جِ عُنابل. رجوع به عُنابل شود.

عناب وار.

[عُنْ نا] (ص مرکب، ق مرکب) به شکل عناب. مانند عناب. || به رنگ سرخ. به رنگ عناب :
بده عناب چون سازی کمند زلف چین بر چین
مرا عناب وار از روی خون آلوده چین خیزد.
خاقانی.

عنابة.

[عُنْ نا بَ] (ع اِ) یک دانه عناب. یکی عناب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عناب شود. || بار پیلو. (منتهی الارب).

عنابة.

[عُ بَ] (اِخ) آبی است در بلاد کلاب در همواریهای غَوْط و رُمة. بین آن و فید شصت میل فاصله است. و گویند آن بین توز و سمیراء قرار دارد و علی بن حسین زین العابدین (ع) در آنجا سکونت می کرد. (از معجم البلدان).

عنابة.

[عُ بَ] (اِخ) جایگاهی است در سه میلی حسینیه از راه مکه. در اینجا برکه ای است ازآنِ ام جعفر که در سه میل پس از قباب، در مقابل سمیراء و پس از توز واقع شده. آب آن شور و غلیظ است. و گویند که عنابة، کوه کوچک یا صخرهء بزرگی (قارة) است در پایین «رُوَیثة» بین مکه و مدینه. (از معجم البلدان).

عنابی.

[عُنْ نا] (ص نسبی) منسوب به عناب که مشهور است. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رنگی است معروف که رنگ سرخ باشد، و به تخفیف نون هم آمده است. (آنندراج). رنگ سرخ شبیه به رنگ عناب. (ناظم الاطباء). به رنگ عناب. عنابگون. عناب رنگ.

عناتل.

[عَ تِ] (ع ص، اِ) جِ عُنتُل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عنتل شود. || ضباع عناتل؛ کفتارهایی که شکار را پاره پاره کنند. (از اقرب الموارد).

عناثج.

[عُ ثِ] (ع ص) بز کوهی درشت اندام. (منتهی الارب). بز کوهی فربه درشت اندام. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گشن فربه ستبری که در هنگام گشنی حالت فتور در آن پیدا شود و گشنی نتواند. (ناظم الاطباء).

عناثی.

[عَ ثی ی] (ع اِ) جِ عُنثوة و عَنثوة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عنثوة شود.

عناج.

[عِ] (ع اِ) رسنی است که زیر دلو بزرگ به عراقی می بندند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ریسمانی که به ته دول بزرگ می پیوندند و سپس آن را به چنبرهء آن دول می بندند. (از ناظم الاطباء). || رسنی باریک که بدان گوشهء دلو را تا چوب چنبرش بندند. (منتهی الارب) (آنندراج). ریسمانی است باریک که از یکی از گوشه های دلو کوچک تا «عرقوة» می بندند. (از اقرب الموارد). || درد مهره های پشت. (منتهی الارب) (آنندراج). درد صلب و کمر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کار و امر. (از اقرب الموارد). گویند: عناج فلان الی فلان؛ یعنی امر فلان به فلان مربوط است و می تواند در آن تصرف کند. (از منتهی الارب). || ملاک و نظام کار. (از منتهی الارب) (از آنندراج). قوام و نظام کار. (از ناظم الاطباء). ملاک امر. (اقرب الموارد). گویند: هذا عناج أمرک و فلان عناج أمرک؛ یعنی این ملاک کار تو است یا فلان ملاک کار تو است. (از اقرب الموارد). ج، أَعنِجَة، عُنُج. (اقرب الموارد). || قول لا عناج له؛ کلام که در آن تأمل و فکر نرفته. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). کلامی که در آن تأمل و فکر نکرده باشند. (ناظم الاطباء).

عناج.

[عُ] (اِخ) جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عناجیج.

[عَ] (ع اِ) جِ عُنجوج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عنجوج شود.

عناد.

[عِ] (ع مص) از همدیگر جدا گردیدن و کرانه گزیدن. (منتهی الارب). جدا شدن از کسی و با خلاف و عصیان با وی معارضه کردن. (از اقرب الموارد). || مکافات کردن بخلاف. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || مرتکب خلاف و عصیان گشتن. (از ناظم الاطباء). گردنکشی کردن. (فرهنگ فارسی معین). || ستیزه کردن و از راه بیراه کردن و روان شدن. (آنندراج). ستیهیدن با کسی. (دهار). ستیزه کردن و لجاج ورزیدن. (فرهنگ فارسی معین). معاندة. || (اِمص) گردنکشی و تمرد : به اتفاق به نیشابور آمدند و به ترتیب ساز و استکمال آلت مبارزت و استعداد روز عناد مشغول شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص102). || ستیزه و لجاج. لجاجت. لج بازی. خیرگی. خیره سری. خیره چشمی. شوخی. شوخ چشمی. یکدندگی : از عبث و فساد و کفر و عناد و ثقل ارصاد ایشان بر قوافل و ابناء سبیل غیرت بر نهاد او مستولی گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص293). سیرت بغی و عناد آن گروه در نهاد وی متمکن نشده است. (گلستان سعدی).
- عناد کردن؛ متعصب شدن. تعصب به کار بردن. لجاج کردن. لجاجت کردن. خیره چشمی کردن.
- عناد ورزیدن؛ ستیزه کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- || گردنکشی کردن. (فرهنگ فارسی معین).

عناد.

[عِ] (اِخ) جدی جاهلی بوده است. و فرزندان او بطنی از سنبس، از قحطانیة باشند. مسکن آنان در برخی اعمال غربی مصر بوده است. (از الاعلام زرکلی ج 2).

عناداً.

[عِ دَنْ] (ع ق) بطور تمرد و سرکشی و لجاجت. (ناظم الاطباء).

عنادل.

[عَ دِ] (ع اِ) جِ عَندلیب. (منتهی الارب) (دهار) (آنندراج) (غیاث اللغات). زیرا هر اسم عربی که از چهار حرف بیشتر داشته باشد در حالت جمع یک یا دو حرف از آخر آن حذف کنند. (از غیاث اللغات و منتهی الارب) :
جرس دستان گوناگون همی زد
بسان عندلیبی از عنادل.منوچهری.

عنادلان.

[عُ دِ / عَ دِ](1) (ع اِ) هر دو خصیه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و بتبع آن آنندراج، عنادلان به فتح اول، و در اقرب الموارد به ضم آن آمده است؛ اما ناظم الاطباء هر دو وجه را ضبط کرده است.

عنادة.

[عَ دَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

عنادی.

[عِ] (ص نسبی) منسوب به عناد. (ناظم الاطباء).

عنادیة.

[عِ دی یَ] (ع ص نسبی) (قضیهء...) (اصطلاح منطق) عنادیة نوعی از قضیهء شرطیهء منفصله است. رجوع به قضیه شود.

عنادیة.

[عِ دی یَ] (ع ص نسبی) (اصطلاح بیان) قسمی از استعاره است، و آن وقتی است که اجتماع مستعار و مستعارمنه در چیزی امکان پذیر نباشد، مانند میتاً ضالاً، در این آیهء «أ وَ من کان میتاً فأحییناه» (قرآن 6/122) که منظور از «میت» ضال و شخص گمراه است که این دو با هم جمع پذیر نباشند. ضد استعارهء عنادیة، استعارهء وفاقیة است. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون، تحت عنوان «استعاره» شود.

عنادیة.

[عِ دی یَ] (اِخ) فرقه ای هستند از سوفسطائیان که حقایق اشیاء را منکر باشند و آنها را اوهام و خیالات باطل، چون نقش بر آب پندارند. (از اقرب الموارد). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و تعریفات جرجانی شود.

عناذان.

[عَ] (اِخ) قریه ای است از قرای قنسرین، از کورهء اُرتیق، از عواصم. و آن نامی است اعجمی و ریشهء عربی ندارد. (از معجم البلدان).

عناز.

[عِ] (ع اِ) جِ عَنز. رجوع به عنز شود.

عناز.

[عَنْ نا] (اِخ) امیر قرمیسین (کرمانشاه) و طارم در زمان شمس الدوله. و نام او در شرح حال شیخ الرئیس ابوعلی سینا آمده است. رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص 419 و تتمهء صوان الحکمة ص48 شود.

عناس.

[عِ] (ع مص) دیر ماندن دختر در خانه بی شوی، چندانکه از شمار ابکار برآید. (از منتهی الارب) (آنندراج). طولانی شدن ماندن دختر در خانهء خانوادهء خود پس از بلوغ، و هرگز ازدواج نکردن وی. عانس شدن دختر. (از اقرب الموارد). ترشیده شدن. عنوس. رجوع به عنوس شود. || سالخورده گردیدن مرد و ازدواج نکردن او. (از اقرب الموارد). عنوس. رجوع به عنوس شود. || (اِ) آئینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عُنُس. (اقرب الموارد).

عناش.

[عِ] (ع مص) دست بگردن یکدیگر شدن در جنگ. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). معانشة. رجوع به معانشة شود. آویزان شدن. آویختن. || (ص) با دشمن پیکار و کارزار کننده. (منتهی الارب) (آنندراج). کسی که با خصم خود بجنگد، و از آن قبیل است «أسد عناش»، و آن توصیف با مصدر است. (از اقرب الموارد).

عناشط.

[عَ شِ] (ع اِ) جِ عنشط و عنشطة. (ناظم الاطباء). رجوع به عنشط و عنشطة شود.

عناشطة.

[عَ شِ طَ] (ع اِ) جِ عَنشَط و عَنَشَّط و عَنشَطة. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به عنشط و عنشطة شود.

عناشیش.

[عَ] (ع اِ) جِ عُنشوش. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عنشوش شود.

عناص ٍ.

[عَ صِنْ] (ع اِ) عناصی. جِ عنصوة. رجوع به عَناصی شود.

عناصر.

[عَ صِ] (ع اِ) جِ عُنصر. آخشیجان. رجوع به عنصر شود :
ترتیب عناصر را بشناس که دانی
اندازهء هر چیز مکین را و مکان را.
ناصرخسرو.
- عناصر اربعه؛ در نزد قدما عبارت بود از آتش و باد و آب و خاک. (از اقرب الموارد). و عقیده داشتند که آنها چهار عنصر اصلی هستند که مدار وجود کائنات و عالم کون و فساد و بالاخره جهان جسمانی بر آنها میباشد. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی). عناصر چهارگانه. چهار عنصر. ارکان اربعة. چهار ارکان. چهار آخشیج. مواد اربعة. اجساد اربعة. امهات اربعة. اسطقسات اربعة. چهار گوهر.
- || عناصر اربعه را صوفیان به چهار نفس تشبیه کرده اند، بدین ترتیب که آتش را نفس اماره، باد را نفس لوامه، آب را نفس ملهمه و خاک را نفس مطمئنه نام کرده اند و برای هر یک ده خاصیت ذکر کرده اند. مث مراتب نفس اماره: جهل، خشم، بغض، قهر، کبر، حسد، بخل، کفر و نفاق است و بدین ترتیب سایر آنها را با صفات مذمومه و ممدوحه تطبیق کرده اند. (از فرهنگ مصطلحات عرفا).
- عناصر بسیط یا بسیطة؛ هر یک از عناصر اربعه است در حال محوضت و خلوص و عدم اختلاط با یکدیگر. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- عناصر ثقیل یا ثقیلة؛ دو عنصر خاک و آب، از عناصر اربعة می باشند. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- عناصر خفیف یا خفیفة؛ دو عنصر هوا و آتش، از عناصر اربعة می باشند. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- عناصر عقود؛ وجوب، امکان، و امتناع را عناصر عقود نامند. (از فرهنگ علوم عقلی).

عناصر.

[عُ صِ] (اِخ) نام جایگاهی است که در شعر زیدالخیل آمده. رجوع به معجم البلدان شود.

عناصل.

[عَ صِ] (ع اِ) جِ عُنصل. (منتهی الارب). رجوع به عنصل شود.

عناصی.

[عَ] (ع اِ) جِ عُنصُوَة و عِنصُوَة و عَنصُوَة و عِنصیة. رجوع به هر یک از این لغات شود.

عناظب.

[عَ ظِ] (ع اِ) جِ عُنظب. رجوع به عنظب شود.

عنافجة.

[عَ فِ جَ] (اِخ) شعبه ای است از قبیلهء آل باکثیر، از قبایل خوزستان که در شبلی میان سیاه چادرها متوقف هستند. و نیز در قریهء شعیب قریب سیصد خانوار و در مقرنات کنار رود کارون در حله و دله، هشتاد خانوار از اعراب عنافجهء آل کثیر هستند. قسمتی از این اعراب در نعیمه و بعضی در قریهء شعیب میان دو رود شوشتر ساکنند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 91).

عنافش.

[عُ فِ] (ع ص) رجل عنافش اللحیة؛ مرد انبوه و دراز ریش. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عنافط.

[عَ فِ] (ع ص، اِ) جِ عُنفط. رجوع به عنفط شود.

عنافق.

[عَ فِ] (ع اِ) جِ عَنفَقة. رجوع به عنفقة شود.

عنافة.

[عَ فَ] (ع مص) مرافقت نکردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آزردن. || درشتی نمودن. (ناظم الاطباء).

عنافة.

[عَ فَ] (ع اِمص) تکلف و عدم مرافقت. (ناظم الاطباء).

عناق.

[عِ] (ع مص) به گردن هم دست درآوردن به محبت و جز آن. (از منتهی الارب). معانقه و به گردن همدیگر از محبت دست درآوردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دست با گردن شدن. دست به گردن شدن :
روزگار شادی آمد، مطربان باید کنون
گاه ناز و گاه راز و گاه بوس و گه عناق.
مولوی.
گریه از هجران بود یا از فراق
یا عزیزانم وصال است و عناق.مولوی.

عناق.

[عَ] (ع اِ) بزغالهء ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ماده از بچه های بز پیش از رسیدن به یکسالگی. (از اقرب الموارد). و بعضی نوشته اند که از حین ولادت آن تا چهارماهگی. (آنندراج) (غیاث اللغات). بزبچه. ج، اَعنُق، عُنوق. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و صورت دوم جمع آن نادر است. (از اقرب الموارد). در مثل گویند: العنوق بعد النوق؛ یعنی چوپان بزغالگان شد، پس از آنکه ساربان ماده شتران بود، و این مثل را در مورد تنگ حالی پس از فراخ حالی آرند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و نیز در مورد کسی گفته شود که از مقام بلند به مقام پست فرودآید. (از اقرب الموارد). || بلا و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کار سخت. || نومیدی. || زکاة دوساله. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کلاغی است خردتر و باریکتر از کلاغ های دیگر با پاهای سرخ و منقاری به رنگ مرجان. و آن دانه خورد و گوشتش حلال باشد. (از تذکرهء انطاکی). || (اِخ) ستارهء میانهء بنات نعش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ستارهء میانهء بنات النعش کبری. (ناظم الاطباء).

عناق.

[عَ] (اِخ) دختری است که اول بار از آدم و حوا متولد گردید. رجوع به حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج 1 ص 21 شود.

عناق.

[عَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). وادی عناق، وادیی است در حمی در خاک غنی. (از معجم البلدان).

عناق.

[عَ] (اِخ) نام اسب مسلم بن عمر باهلی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عناق.

[عَ] (اِخ) مناره ای است قدیم در دهناء که ذوالرمة از آن یاد کرده است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مناره ای است عادی در بادیه که از سنگ بنا شده و آن را عناق ذوالرمة گویند، چه وی آن را در شعر خود آورده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عناق.

[عَ] (اِخ) رودباری است در زمین طی. (منتهی الارب).

عناقان.

[عَ] (ع اِ) تثنیهء عناق. (منتهی الارب). رجوع به عناق شود.

عناقان.

[عَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است در شعر «کثیر». رجوع به معجم البلدان شود.

عناق الارض.

[عَ قُلْ اَ] (ع اِ مرکب)جانوری است از دواب که سیاه گوش نامندش. (از منتهی الارب) (آنندراج). جانوری که سیاه گوش نامند، و یا جانوری شبیه به فهد. (ناظم الاطباء). دابه ای است از شکارکنندگان و چنگال داران، مانند فهد و یا سگ. و آن جانوری است خبیث که گوشتش خوراکی نباشد و غذایش فقط گوشت باشد. سر آن سیاه رنگ و باقی بدنش به رنگ سپید است و آن را تُفَه نیز نامند. ج، عُنوق. (از اقرب الموارد). غنجل. قره قولاق. قره قولاخ. تمیله. برید. پروانه. پروانک. فرانق. || (اِخ) نام ستاره ای است بر ساق پای چپ مرأة المسلسلة که آن را رأس المثلث نیز خوانند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عناقة.

[عَ قَ] (ع اِمص) نومیدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عناقة.

[عَ قَ] (اِخ) آبی است غنی را، یا موضعی است نزدیک ضریة. (منتهی الارب). آبی است ازآنِ غنی. رجوع به معجم البلدان شود.

عناقید.

[عَ] (ع اِ) جِ عُنقود. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). جِ عِنقاد و عُنقود. (آنندراج). رجوع به عنقاد و عنقود شود.

عناک.

[عَ] (ع اِ) ریگ توده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریگ و شن توده شده.

عناکب.

[عَ کِ] (ع اِ) جِ عنکبوت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد) :
مقام غوانی گرفته نوایح
بساط عنادل سپرده عناکب.حسن متکلم.
رجوع به عنکبوت شود. || جِ عَنکَب، عَنکبة، عَنکَباة و عَکنَباة. (المنجد). رجوع به عنکب، عنکبة، عنکباة و عکنباة شود.

عنا کشیدن.

[عَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)رنج بردن. تحمل زحمت کردن : جور و جفا و رنج و عنا کشیدی.(1) (گلستان).
(1) - در گلستان چ یوسفی: جور و جفا می دید و رنج و عَنا می کشید. (ص151).

عناکیب.

[عَ] (ع اِ) جِ عَنکب، عَنکبة، عَنکباة و عَکنَباة. (از المنجد). رجوع به عنکب، عَنکبة، عنکباة و عکنباة شود.

عنان.

[عِ] (ع مص) معارضه کردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شریک بودن دو کس در مالی خاص نه در سایر اموال. یا معارض خرید کسی شدن بغرض مشارکت در آن چیز. یا برابر و مساوی بودن هر دو شریک در انبازی، بدان جهت که هر دو دوال لگام ستور برابر باشد. (از منتهی الارب). (اصطلاح شرع) عبارت است از شرکت بین دو نفر، خواه آزاد خواه بنده، خواه زنهاری، خواه کودک، و خواه هر دو مختلف الجنس باشند، در هر تجارتی یا در نوعی از انواع بازرگانیها، مانند گندم و خواربار. و شرکة العنان و شرکة عنان، بعبارت دیگر هم بحالت وصفی و هم بحالت اضافی نیز گویند. و قید دو نفر، برای تعیین حداقل شرکاء میباشد نه آنکه قید احترازی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به اقرب الموارد، آنندراج و ناظم الاطباء شود. || (اِمص) پیش آمدگی. (از منتهی الارب).
- شرکت عنان.؛ رجوع به عنان شود.
- مشارکت عنان.؛ رجوع به عنان شود.

عنان.

[عِ] (ع اِ) دوال لگام که بدان اسب و ستور را بازدارند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دوال لگام که سوار به دست گیرد، و اطلاق آن بجای مهار، نیز صحیح باشد. (از آنندراج). تسمهء لجام که بوسیلهء آن چهارپا را نگه دارند. (از اقرب الموارد). دوال لگام ستور که سوار به دست گیرد. افسار. دهانه. زمام. (فرهنگ فارسی معین). ج، أعنة، عُنُن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). و جمع دوم آن کمتر به کار می رود. (از اقرب الموارد) :
عنان تکاور بدو داد و گفت
که با تو همیشه خرد باد جفت.فردوسی.
اگر دست بیکار گشت از عنان
روانت به چنگ اندر آرد سنان.فردوسی.
ز گرد سپه پیل شد ناپدید
کس از خاک دست و عنان را ندید.
فردوسی.
ز پای و رکاب و ز دست و عنان
ز بازوی و آن آب داده سنان.فردوسی.
روز رزم از بیم او در دست و در پای عدو
کنده ای گردد رکیب و اژدها گردد عنان.
فرخی.
عنان بر گردن سرخش فکنده
چو دو مار سیه بر شاخ چندن.منوچهری.
بس سخت متازید ای سواران
گر در کفتان از خرد عنان است.ناصرخسرو.
و اکنون چون کار به آخر رسید
سوی من آورد عنان عناش.ناصرخسرو.
مرکب شعر و هیون علم و ادب را
طبع سخن سنج من عنان و مهار است.
ناصرخسرو.
عنان جیحون در دست طبع خاقانی است
از آن جهت به سمرقند خضرخان ماند.
خاقانی.
ای دوست در رکاب بختت
چون جنت در عنان کعبه.خاقانی.
قوت حزم ترا کوه به زیر رکاب
سرعت عزم ترا باد به زیر عنان.خاقانی.
رکاب از شهربند گنجه بگشای
عنان شیر داری پنجه بگشای.نظامی.
|| رجل طرف العنان؛ مرد سبک و چست و چابک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ذل عنانه؛ فرمانبر و منقاد شد. || هما یجریان فی عنان؛ هنگامی که دو تن در فضل یا جز آن برابر باشند. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || هو قصیرالعنان؛ وی کم خیر است. || رجل طویل العنان؛ مرد شریف و بزرگوار. || رجل أبی العنان؛ مردی امتناع ورزنده و ممتنع. || امتلا عنانه؛ نهایت مجهود و کوشش را به کار برد. (از المنجد). || جری الفرس عناناً؛ اسب یکباره تا هدف و نهایت دوید. || کبا الفرس فی عنانه؛ اسب بسر درآمد و لغزید در دویدنش. || أرخ من عنانه؛ گشایش و رفاهیت کن از برای او. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || در دو شاهد زیر، عنان ظاهراً بمعنای اسب یا اسب سوار آمده است(1) : با پنج هزار عنان به دارالملک همدان آمدند. (راحة الصدور راوندی). با پنجاه هزار عنان از جیحون گذر کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 266).
- آتش عنان؛ کنایه از تأثرانگیز و سوزان :
نالهء آتش عنانم رخنه در گردون کند
گریهء پا در رکابم شهر در هامون کند.
صائب (از آنندراج).
- افکنده عنان؛ جلد و شتاب. عنان فکنده. (از آنندراج). عنان رهاکرده. اختیار رفتن به اسب داده.
- بادعنان؛ شتابان و سریع و جلد مانند باد. (ناظم الاطباء). تیز و تند و جلد و چابک در سواری.
- برق عنان؛ کنایه از تند و سریع و جهنده :
طالب از عرصهء اندیشه برون خواهم تاخت
توسن ناطقه را برق عنان خواهم کرد.
طالب آملی (از آنندراج).
- چابک عنان؛ بادعنان. تیز و تند. چابک در سواری :
همایون سواری چو غرنده شیر
توانا و چابک عنان و دلیر.نظامی.
- خوش عنان؛ رام. آرام. مقابل سرکش. مقابل توسن :
اشهب گردون بدرکاب نگیرد
جز پی یکران خوش عنان که تو داری.
سیدحسن غزنوی.
به دستم در از دولت خوش عنان
طبرزد چنین شد طبرخون چنان.نظامی.
- در عنان بودن؛ در اختیار بودن :
این پرده کآسمان جلال آسمان اوست
ابریست کآفتاب شرف در عنان اوست.
خاقانی.
- در عنان داشتن؛ در اختیار داشتن :
خورشید که ماه در عنان دارد
چون سایه دویده در رکیبش بین.خاقانی.
- در عنان رفتن؛ همراه رفتن :
هست جنیبت کش او نفس کل
عالم از آن می رودش در عنان.خاقانی.
- دست در عنان بودن؛ همراه و یار و یاور بودن :
شاه اسکندرمکان باد از ظفر
دست خضرش در عنان باد از ظفر.خاقانی.
- سبک عنان؛ سبک پای. اسب و سواره و پیاده و قاصد تندرو. (از آنندراج). تیزرو. تیزپوی :
هنوز خوشه ما دانه بود کز شوقش
نفس به سینهء برق سبک عنان می سوخت.
میرنجات (از آنندراج).
محو سبک عنان مژهء کافرت شوم
رنگین نشد بخون دو عالم سنان تو.
شیخ العارفین (از آنندراج).
این قامت خمیده و عمر سبک عنان
تیر گشاده ای و کمان کشیده ای است.
صائب (از آنندراج).
- || گریزپای. (از آنندراج).
- عنان از دست رفتن؛ اختیار از کف رفتن :عنان تمالک و تماسک از دست او برفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 31).
سعدی همیشه بار فراق احتمال داشت
این نوبتش ز دست تحمل عنان برفت.
سعدی.
جوان را آتش معده بالا گرفته بود و عنان طاقت از دست رفته. (گلستان سعدی). حالی که من این سخن بگفتم، عنان طاقت و تحمل از دست درویش برفت. (گلستان سعدی).
- عنان از دست رها شدن؛ اختیار از دست رفتن :
تا زلف او بباد صبا آشنا شده ست
از دست دل عنان صبوری رها شده ست.
صائب (از آنندراج).
- عنان از دست کسی بشدن (شدن)؛ از اختیار او خارج شدن : آواز او [ شتربه ] چنان شیر را از جای ببرد که عنان تمالک... از دست او بشد. (کلیله و دمنه).
غبار زمین بر هوا راه بست
عنان سلامت برون شد ز دست.نظامی.
آوخ که به لب رسید جانم
آوخ که ز دست شد عنانم.سعدی.
- عنان از دست کسی یا چیزی بیرون کردن؛از اختیار او خارج کردن. از قدرت او بیرون آوردن :
ازین پیش رخش تمنا بران
برون کن ز دست طبیعت عنان.
ظهوری (از آنندراج).
- عنان از دست کسی ستدن؛ از اختیار او خارج کردن :
بر آب دیدهء رنجور هم ملامت نیست
که شوق می بستاند عنان عقل از دست.
سعدی.
- عنان از دست کشیدن؛ از اختیار و تسلط بیرون رفتن. خویشتن از قید رهایی بخشیدن :
زلف این چنین ز دست تو گر میکشد عنان
خواهد گرفت روی زمین را سپاه تو.
صائب (از آنندراج).
- عنان از دست هشته شدن؛ رها شدن. اختیار از کف رفتن :
نیست چون موج بیمی از طوفان
تا عنانم ز دست هشته شده ست.
صائب (از آنندراج).
- عنان از رکیب نشناختن؛ به تندی اسب تاختن. (امثال و حکم دهخدا).
- عنان از کف رفتن؛ اختیار از دست رفتن :
شب تا سحر می نغنوم و اندرز کس می نشنوم
این ره به قاصد می روم کز کف عنانم می رود.
سعدی.
- عنان امل سبک شدن (گشتن)؛ کنایه از نومید شدن و نومید گردیدن است. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (برهان قاطع) :
هم عنان امل سبک گردد
هم رکاب اجل گران باشد.
انوری (از آنندراج).
- عنان امل سبک کردن؛ کنایه از نومید کردن. (آنندراج) :
دست اجل عنان املها کند سبک
چون استوار گشت رکاب گران تو.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).
- عنان با عنان بستن؛ به همراه رفتن. هم پیمان و هم عهد شدن. یکی شدن :
عنان با عنان من اندرببست
چنان چون بود مرد خسروپرست.فردوسی.
- عنان با عنان رفتن؛ پهلو به پهلو اسب راندن. (فرهنگ فارسی معین).
- || معادل بودن. برابر بودن. (فرهنگ فارسی معین).
- عنان با عنان کسی سپردن؛ پهلو به پهلوی او اسب راندن. مراقب او بودن در همهء راه :
از او بازنگسست پیران گرد
عنان با عنان سیاوش سپرد.فردوسی.
- عنان با عنان نهادن؛ کنایه از برابر رفتن و متصل رفتن است. (از آنندراج) :
خرد دویده بسر در رکاب تدبیرش
قضا نهاده عنان با عنان فرمانش.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).
- عنان بر سر اسب کردن؛ کنایه از تهیه سواری کردن است. (از آنندراج).
- || رام کردن. به اطاعت درآوردن :
از آن می که چون طبع را خوش کند
عنان بر سر اسب سرکش کند.
نظامی (از آنندراج).
- عنان بر سر ستاره سودن؛ کنایه از کمال ارتقاء و اعتلاء است. (از آنندراج) :
ایا به جاه و شرف سوده بر ستاره عنان
و یا به جود و سخا بوده در زمانه سمر.
جمال الدین سلمان (از آنندراج).
- عنان بر عنان؛ برابر و همسر. (غیاث اللغات).
- عنان بر عنان رفتن؛ برابر و متصل رفتن. عنان با عنان نهادن. (از آنندراج) :
ترسم که روز حشر عنان بر عنان رود
تسبیح ما و خرقهء رند شرابخوار.حافظ.
- عنان بر عنان زدن؛ برابری و همسری کردن. (ناظم الاطباء).
- عنان بر کسی افکندن؛ قصد او کردن. آهنگ او کردن. بر او درآمدن بقصد استیلا در نبرد و آویزش :
عنان بر شه افکند چالش کنان
بصد خواریش بخت مالش کنان.نظامی.
- || عطف توجه کردن بر... گذر آوردن بر... :
توسن جلوه را عنان جانب بیدلان فکن
مشعل راه وعده کن برق بهانه سوز را.
طالب آملی (از آنندراج).
- عنان برگشادن؛ تاختن و عنان اسب را رها کردن. رجوع به عنان گشادن و عنان برگشاده شود.
- عنان برگشاده؛ تازنده و عنان اسب رها کرده : با دستمال عنان برگشاده... درآمد. (کلیله و دمنه). رجوع به عنان برگشادن شود.
- عنان بستن در چیزی؛ در او آویختن. به او ملحق و متصل شدن. قرین او شدن :
فتنه در فتراک تو بسته عنان
دادخواهان در عنان آویخته.خاقانی.
با تو عنان بستهء صورت شوند
وقت ضرورت به ضرورت شوند.نظامی.
- عنان به اسب دادن؛ عنان او رها کردن تا بر وفق مراد خویش برود. عنان به اسب سپردن. اسب را بسر خود گذاردن تا آزادانه برود :
عنان را به بور سرافراز داد
به نیزه درآمد کمان بازداد.فردوسی.
- عنان به اسب سپردن؛ کنایه از سست کردن عنان تا اسب بر وفق خواهش خویش و زوری که دارد برود. (آنندراج). اسب را سر خود گذاردن تا به دلخواه برود. عنان به اسب دادن :
تهمتن به گرز گران دست برد
عنان را به رخش دلاور سپرد.فردوسی.
به ایران سپه رفت سهراب گرد
عنان بارهء تیزتک را سپرد.فردوسی.
سخنهاش بشنید بهرام گرد
عنان ابلق مشک دم را سپرد.فردوسی.
عنان تکاور به دولت سپرد
نمود آن قوی دست را دستبرد.نظامی.
- عنان به چیزی بازدادن؛ اختیار او را دادن. در اختیار او قرار گرفتن. او را اختیار کردن :
چه نشانید جمازه به سرچشمهء آز
برنشینید و عنان را به سفر بازدهید.
خاقانی.
- عنان به دست داشتن؛ بهوش بودن. بر خود مسلط بودن. آزاد بودن.
- عنان به دست نداشتن؛ اختیار از دست داده بودن. بر خود مسلط نبودن. آزاد نبودن. اراده نداشتن :
به پیشش درآور چو مردان، که مست
عنان طریقت ندارد به دست.سعدی.
هزار بار چراگاه بهتر از میدان
ولیک اسب ندارد به دست خویش عنان.
سعدی.
- عنان به کسی یا چیزی سپردن؛ اختیار به او دادن :
چو باشد جهاندار بیدار و گرد
عنان را به کهتر نباید سپرد.فردوسی.
ای سپرده عنان دل بخطا
تنت آباد و دل خراب و یباب.ناصرخسرو.
دلشاد بزی که بخت و دولت
در حمله عنان به تو سپردند.مسعودسعد.
عنان کامکاری و زمام جهانداری به عدل و رحمت ملکانه... سپرده. (کلیله و دمنه). عنان کامرانی و زمام جهانداری به ایالت و سیاست او تفویض کرده. (کلیله و دمنه).
طمع مدار که از بهر طعمه ارکان
عنان جان خرد را به حرص بسپارم.
خاقانی.
- عنان تیز شدن؛ جلد و شتاب رفتن. (از آنندراج) :
شکوهید دارا ز نزل چنان
حسد را بر او تیزتر شد عنان.
نظامی (از آنندراج).
- عنان خوش کردن بسویی یا بجایی؛ عنان به دست آوردن بجهت راندن اسب و وی را به سعادت مساس دست فایز گردانیدن. (از آنندراج).
- || قصد آنجا کردن. بدان سوی راندن اسب :
بهر منزلی کو عنان کرد خوش
همش نزل بردند و هم پیشکش.
نظامی (از آنندراج).
- عنان درآوردن با چیزی یا کسی؛ همراهی او کردن. بدو پیوستن :
با سایهء رکاب محمد عنان درآر
تا طرّقوازنان تو گردند اصفیا.خاقانی.
- عنان در دست داشتن؛ اختیار داشتن. مختار بودن. آزاد بودن :
ای که گفتی مرو اندر پی خونخواری خویش
با کسی گوی که در دست عنانی دارد.
سعدی.
- عنان در عنان آسمان ساییدن؛ کنایه از کمال ارتقاء و اعتلاء باشد، مانند عنان بر ستاره سودن. (از آنندراج) :
بر زمین است او ولیکن توسن اقبال او
هر زمان اندر عنان آسمان ساید عنان.
میرمعزی (از آنندراج).
- عنان در عنان آوردن؛ برابر رفتن و متصل رفتن. عنان با عنان نهادن. (از آنندراج).
- || پیمان کردن. عهد بستن :
دو خسرو عنان در عنان آورند
ره دوستی در میان آورند.
نظامی (از آنندراج).
- عنان دمان رفتن؛ بشتاب رفتن. (ناظم الاطباء).
- عنان سوی چیزی یا کسی کردن؛ بدان سوی رفتن. روی بدان جهت آوردن :
ز شاهدان حقیقت نظر بگردانیم
عنان دیده سوی دلبر مجاز کنیم.
طالب آملی (از آنندراج).
- عنان سوی راه آوردن؛ روی آوردن :
دگر چون عنان سوی راه آوری
به کشور گشودن سپاه آوری.
نظامی (اقبالنامه ص140).
- عنان یله کردن؛ او را بر سر خود گذاردن. عنان او را دادن. بازگذاردن که به ارادهء خود برود :
عنان را بدان اسب کرده یله
همی راند ناکام تا بایله.فردوسی.
- عنان یله کردن بر...؛ پرداختن به آن. روی بدان آوردن :
تماشاکنان رفت از آن مرحله
عنان کرد بر صید صحرا یله.نظامی.
- کشیده عنان؛ مسلط بر نفس. اختیار در دست. مختار. مقابل اختیارگسیخته. مقابل بی بندوبار :
میان عالم و جاهل تفاوت اینقدر است
که این کشیده عنان باشد آن گسسته مهار.
ظهیر.
- گسسته عنان؛ عنان دریده. و آن نشانهء رسیدن آسیبی و شکستی است سوار را و اسب را :
چو رستم ورا دید کآمد چنان
نگون کرده زین و گسسته عنان.فردوسی.
- مطلق عنان؛ مختار مطلق. آمر و فرمانروا. نافذامر :
تو کرده آن سفر که ضماندار جنت است
بغداد و بصره دیده و مطلق عنان شده.
خاقانی.
- هم عنان؛ همراه. همسفر. ملازم : با یکی از علمای معتبر که همعنان او بود گفت. (گلستان سعدی).
تأیید و نصرت و ظفرت باد همعنان
هر بامداد و شب که نهی پای در رکیب.
سعدی.
- || حریف. هماورد. همسنگ :
هزار چاره بکردم که همعنان تو گردم
تو پهلوان تر از آنی که در کمند من افتی.
سعدی.
|| رگ پشت، و هر دو را عنانان گویند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).
(1) - عَنّان در عربی بمعنی سَبّاق نیز آمده است، و این معنی نیز تا اندازه ای با شواهد فوق مطابقت میکند.

عنان.

[عِ] (ع اِ) جِ عُنّة. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عنة شود.

عنان.

[عَ] (ع اِ) ابر یا ابر آب گیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عنان السماء؛ آنچه از آسمان بنظر درآید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1) :
نور و شعله هر یکی شمعی از آن
برشده خوش تا عنان آسمان.مولوی.
دو درم سنگ است پیه چشمتان
نور روحش تا عنان آسمان.
مولوی (مثنوی ج4 ص389).
|| آنچه از آسمان بالا رفته باشد. (از اقرب الموارد). || پیرامون سرای. (منتهی الارب)(2)(آنندراج) (ناظم الاطباء): عنان الدار؛ جانب و کنار خانه. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و به تبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء، عنان به این معنی به کسر اوّل ضبط شده است.
(2) - در منتهی الارب به فتح اول چنین آمده است: رودباری است به دیار بنی عامر که اعلای آن مر بنی جعده، و اسفل آن مر بنی قشیر راست.

عنان.

[عَنْ نا] (ع ص) درنگ کار. گویند هو عنان الخیر؛ یعنی وی در نیکی درنگ میکند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || سباق. (المنجد).

عنان.

[عُنْ نا] (ع اِ) اصل العنوان. (منتهی الارب).

عنان.

[عِ] (اِخ) زنی شاعره. (منتهی الارب). جاریهء ناطقی. زنی شاعر، ادیب و نویسنده بود و هارون الرشید او را به سی هزار دینار خرید. عنان را با شعرا و نویسندگان معاصر خود اخبار و حکایاتی است که در کتب مختلف ذکر شده است. رجوع به اعلام النساء ج 3 ص 367، الاغانی اصفهانی، عقدالفرید، الموشی للوشاء، و نهایة الارب نویری شود.

عنان.

[عِ] (اِخ)(1) موضعی است. (منتهی الارب). وادیی است در دیار بنی عامر که قسمت بالای آن متعلق به بنی جعدة و قسمت پایین آن متعلق به بنی قشیر است. (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب به فتح اول چنین آمده است: رودباری است به دیار بنی عامر که اعلای آن مر بنی جعده، و اسفل آن مر بنی قشیر راست.

عناناک.

[عُ کَ] (ع اِ) رجوع به عُنانی شود.

عنانان.

[عِ] (ع اِ) تثنیهء عنان. دو رگ پشت. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به عنان شود.

عنان انداختن.

[عِ اَ تَ] (مص مرکب)عنان افکندن. (از آنندراج). رجوع به عنان بر کسی افکندن (در ترکیب های عنان) شود.

عنان بازپیچ.

[عَ نامْ] (نف مرکب)راه گرداننده. || از تبعیت بازایستنده :
عنان بازپیچان نَفْس از حرام
بمردی ز رستم گذشتند و سام.سعدی.

عنان بازپیچیدن.

[عِ دَ] (مص مرکب)راه بگردانیدن. از راه بگشتن. میل کردن بسوی دیگر :
عنان بازپیچید و برداشت راه
به ایران سپه رفت از این جایگاه.فردوسی.
من آنگه عنان بازپیچم ز راه
که یا سر نهم یا ستانم کلاه.نظامی.

عنان بازداشتن.

[عِ تَ] (مص مرکب)مرکب بداشتن. ایستانیدن اسب. از حرکت بازداشتن اسب :
بترسید و گوشی بر آواز داشت
از آن خوش رکابی عنان بازداشت.نظامی.

عنان بازکردن.

[عِ کَ دَ] (مص مرکب)گذاردن که برود. مقابل عنان کشیدن :
لختی عنان مرکب بدخوت بازکن
تا دستها فروننهد مرکبت به گور.
ناصرخسرو.

عنان بازکشیدن.

[عِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) ماندن. ساکن شدن. از کار ایستادن. توقف کردن. (ناظم الاطباء). درنگ کردن. مرکب بداشتن. از حرکت و تاخت بازداشتن اسب :
بسی چیز دیدی که آنکس ندید
عنانت کنون بازباید کشید.
فردوسی (شاهنامه ج4 ص1663).
اندیشهء ما چنان بود که ایشان تا کنار جیحون و کوه بلخان عنان بازنکشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 589).
بر اسب عقل نشین تا به اصل خویش بران
به اصل خویش عنان بازکش قدم بفشار.
ناصرخسرو.
عنان بازکش زین تمنای خام
که سیمرغ را کس نیارد به دام.نظامی.
سرنگونساری تو از حرص توست
بازکش آخر عنان را باز پس.عطار.
خوش آن کرشمه و جولان که بر سرم از ناز
عنان توسن سرکش فگند و بازکشید.
بابافغانی (از آنندراج).
|| کنایه از آهسته رفتن و کار را به تأمل کردن است. (از آنندراج).

عنان بازگرفتن.

[عِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) جلوگیر آمدن. درصدد متوقف ساختن برآمدن. از حرکت بازایستادن. متوقف ساختن. به توقف داشتن. واداشتن به ایستادن :
اجل ناگهت بگسلاند رکیب
عنان باز نتوان گرفت از نشیب.سعدی.
|| رام و مطیع ساختن :
چون دل از دست بدر شد مثل کرهء توسن
نتوان بازگرفتن به همه شهر عنانش.
سعدی (کلیات چ فروغی ص181).

عنان برانگیختن.

[عِ بَ اَ تَ] (مص مرکب) به حمله درآمدن. به جولان درآوردن. به قصد حمله درآمدن :
عنان یک رکابی برانگیختند
دودستی به تیغ اندر آویختند.نظامی.

عنان برپیچیدن.

[عِ بَ دَ] (مص مرکب) رو برتافتن. روی گردانیدن. پشت کردن :
بخندید و گفتا عنان برمپیچ
که سلطان عنان برنپیچد ز هیچ.سعدی.
مغیلان چیست تا حاجی عنان از کعبه برپیچد
خسک در راه مشتاقان بساط پرنیان باشد.
سعدی.
اگر صلح خواهد عدو سر مپیچ
وگر جنگ جوید عنان برمپیچ.سعدی.

عنان برتافتن.

[عِ بَ تَ] (مص مرکب)عنان تافتن. (فرهنگ فارسی معین). روی برگرداندن. رجوع به عنان تافتن شود :
از اول هستی خود را نکو بشناس وآنگاهی
عنان برتاب ازین گردون وز این بازیچهء غبرا.
ناصرخسرو.
جبریل هم به نیمره از بیم سوختن
بگذاشته رکابش و برتافته عنان.خاقانی.
رکابش ببوسید روزی جوان
برآشفت و برتافت از وی عنان.سعدی.

عنان برشکستن.

[عِ بَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) کنایه از روی برتافتن و اعراض کردن است :
آن را که تو تازیانه بر سر شکنی
به زآنکه ببینی و عنان برشکنی.(1)سعدی.
مپندار گر وی عنان برشکست
که من بازدارم ز فتراک دست.سعدی.
(1) - ن ل:
محبوب که تازیانه در سر شکند
به زآنکه ببیند و عنان برشکند.

عنان برگشادن.

[عِ بَ گُ دَ] (مص مرکب) عنان اسب را سپردن. گذاردن که اسب آزادانه برود. رها کردن عنان اسب :
چو گفت این سخن در رکاب ایستاد
برآورد باز و عنان برگشاد.نظامی.

عنان بسودن.

[عِ بِ دَ] (مص مرکب)کنایه است از تاختن. بشتاب رفتن. بتعجیل اسب راندن :
بدیشان چنین گفت پیران که زود
عنان تکاور بباید بسود.فردوسی.

عنان پیچ.

[عِ نامْ] (نف مرکب) آنکه عنان مرکوب را پیچاند. || سوار ماهر. (فرهنگ فارسی معین). استاد در سواری. که تواند مرکب خود را هر لحظه بهر سوی بکشاند و ببرد در سواری. چابک سوار. سوارکار ماهر :
عنان پیچ و گردافکن و گرزدار
چو من کس نبیند به گیتی سوار.فردوسی.
سپاهش فزون نیست از صدهزار
عنان پیچ و برگستوان ور سوار.
فردوسی (شاهنامه ج1 ص373).
دلیری بجستند گرد و سوار
عنان پیچ و اسب افکن و نیزه دار.فردوسی.
نگه کرد تا کیست ز ایشان سوار
عنان پیچ و گردنکش و نامدار.فردوسی.

عنان پیچیدن.

[عِ دَ] (مص مرکب)بازگشتن. روی برتافتن. پشت بدادن :
جهاندار کآواز ایشان شنید
عنان را بپیچید و زانو کشید.فردوسی.
نپیچید ازین رفتن از من عنان
نترسد اگر دشمن آید دمان.فردوسی.
عنان به که پیچم از آن پیشتر
که ایشان ز ما بازپیچند سر.نظامی.
چو از خسرو عنان پیچید بهرام
به کام دشمنان شد کام و ناکام.نظامی.
|| منحرف کردن. بسوی دیگر بردن. از راه بگرداندن :
گریوه بلند است و سیلاب سخت
مپیچان عنان من از راه بخت.نظامی.
روزی بپای مرکب تازی درافتمش
گر کبر و ناز بازنپیچد عنان دوست.
سعدی.
در و دیوار نتواند عنان سیل پیچیدن
که منع از کوچه گردی میکند دیوانهء ما را.
صائب (از آنندراج).
- عنان از عنان کسی نپیچیدن؛ ترک او نگفتن. از همراهی با او دست برنداشتن. از او کرانه نکردن :
عنان از عنانت نپیچم براه
خرامان بیایم بنزدیک شاه.فردوسی.
- عنان بر چیزی پیچیدن؛ روی بدان سوی آوردن :
ایاز آن فتنه را چون در قفا دید
عنان بر جلوهء خورشید پیچید.
حکیم زلالی (از آنندراج).

عنان پیچیده.

[عِ نامْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) سرکش و گردنکش و نافرمان. (ناظم الاطباء). منحرف. از راه بگشته. بسوی دیگر روی آورده.

عنان تاب.

[عِ] (نف مرکب) اسبی که به اندک اشاره عنان بگردد. (ناظم الاطباء). اسبی که بمجرد اشارهء عنان، مطاوعت کند و سوار را در سواری آن احتیاج به مهمیز و قمچی نباشد. (آنندراج) :
روان کرد رخش عنان تاب را
برانگیخت چون آتش آن آب را.
نظامی (از آنندراج).
- خواب عنان تاب؛ خواب منحرف کننده و بسوی دیگر کشاننده :
دیدهء اغیار گران خواب شد
کو سبک از خواب عنان تاب شد.نظامی.
- عنان تاب شدن؛ سوار شدن. (از آنندراج). روی آوردن :
عنان تاب شد شاه پیروزجنگ
میان بسته بر کین بدخواه تنگ.نظامی.
- || روی گردانیدن.
- عنان تاب گشتن؛ عنان تاب شدن. سوار شدن. رفتن.
- || منحرف شدن. روی بجانب دیگر آوردن :
شهنشاه برخاست هم در زمان
عنان تاب گشت از بر همدمان.
نظامی (شرفنامه ص319).
وگر جان گردد از رویت عنان تاب
بود جان را عروسی لیک در خواب.نظامی.

عنان تاز.

[عِ] (نف مرکب) مخفف عنان تازنده. عزیمت کننده بتندی. رونده بسرعت.
- عنان تاز کردن؛ سوار کردن. (از آنندراج).
- || تاختن. عزیمت کردن بسرعت. رفتن بشتاب. روی آوردن بتندی یا بقصد حمله :
جریده بهر سو عنان تاز کن
بهشیارمغزی نظر باز کن.
نظامی (از آنندراج).
- عنان تاز گشتن؛ عزیمت کردن بتندی. رفتن بسرعت. روی آوردن بشتاب. تاختن :
ازو کار مقدس چو با ساز گشت
سوی ملک مغرب عنان تاز گشت.نظامی.

عنان تازی.

[عِ] (حامص مرکب) عمل عنان تاز. به حمله درآمدن. جولان :
چو زنگی نمود آنچنان بازیی
ز رومی نیامد عنان تازیی.نظامی.

عنان تافتن.

[عِ تَ] (مص مرکب) برگشتن و رجعت کردن. (فرهنگ فارسی معین). بازگشتن. پشت بدادن :
شاه از آن گور برنتافت ستور
چون توان تافتن عنان از گور.نظامی.
در می طلبید و در نمی یافت
وز درطلبی عنان نمی تافت.نظامی.
|| برگشتن و روگردان شدن. (ناظم الاطباء). برگشتن و اعراض نمودن. (از آنندراج). روگردان شدن و اعراض کردن. (فرهنگ فارسی معین). رو برگردانیدن. (برهان قاطع). سرپیچی کردن :
گر آید به مژگانم اندر سنان
نتابم ز فرمان خسرو عنان.فردوسی.
اگر من بتابم ز رایت عنان
بمن برگشایند گردان زبان.فردوسی.
چگونه توان راستی یافتن
ز کژی بباید عنان تافتن.نظامی.
به گر ز بتان عنان بتابی
کز هیچ بتی وفا نیابی.نظامی.
وآنکه عنان از دو جهان تافته ست
قوت ز دریوزهء دل یافته ست.نظامی.
چو در دوستی مخلصم یافتی
عنانم ز صحبت چرا تافتی.سعدی.
|| موافقت و دمسازی کردن :
رنج و عنای جهان کشیدم و اکنون
نیز نتابد سوی عناش عنانم.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص210).
|| رفتن. حرکت کردن. روانه شدن : سلطان بدیشان التفاتی ننمود تا خاطر از کار او بپرداخت. پس عنان بدیشان تافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 266).
بر هر طرفی عنان همی تافت
میجست و ازو نشان نمی یافت.نظامی.
- عنان تافتن بسوی...؛ بدان جانب رفتن :
دوش چو سلطان چرخ تافت بمغرب عنان
گشت ز تیر شهاب روی هوا پُرسنان.
خاقانی.
|| منحرف کردن :
ای دل نگفتمت که عنان نظر بتاب
اکنونت افکند که ز دستت لگام شد.
سعدی.
|| عاجز شدن. (برهان قاطع). ناتوان و درمانده شدن. (ناظم الاطباء).

عنان تافته.

[عِ تَ / تِ] (ن مف مرکب)منهزم. بهزیمت. پشت بداده. || بازگشته. بازآمده :
سوی لشکر آمد عنان تافته
مرادی طلب کرده نایافته.نظامی.
|| درآمده. روی آورده (بقصد جنگ و حمله) :
عنان تافته شاه گیتی نورد
ز صحرا به جیحون رسانید گرد.نظامی.

عنان جنبانیدن.

[عِ جُمْ دَ] (مص مرکب)تکان دادن عنان. || بمجاز، راندن بر کسی :
اگر بر اژدها و شیر جنگی
بجنباند عنان خنگ زیور.عنصری.

عنان دادن.

[عِ دَ] (مص مرکب) دوانیدن اسب. (غیاث اللغات). لگام راست کردن تا اسب به تیزی رود. (از آنندراج). بتعجیل روان شدن و دوانیدن اسب. (ناظم الاطباء). عنان سپردن. گذاردن که اسب بخود رود :
ای آنکه تا عنان بهوای تو داده ام
از ناوک سخن صف خصمان دریده ام.
خاقانی (از آنندراج).
کنون چو سرو سهی هر کجا که آزادی است
عنان سهو و طرب سوی جویبار دهد.
ظهیرالدین فاریابی (از آنندراج).
شاهزاده عنان به مرکب داد و روی به آبادانی نهاد. (سندبادنامه ص 143).
عنان داد رخش عنان تاب را
برانگیخت چون آتش آن آب را.نظامی.
طالب عنان توسن دل داده تا بچند
آن سوی رهروی قدمی هم براه نه.
طالب آملی (از آنندراج).
- عنان دادن به کسی؛ کنایه از اختیار دادن او را. (آنندراج) :
اگر زمانه به گرگی دهد عنانش را
بر او ز بهر سلامت سلام باید کرد.
ناصرخسرو.
تا یار عنان به باد و کشتی داده ست
چشمم ز غمش هزار کشتی زاده ست.
خاقانی.
شد از راه رغبت به تعلیم او
عنان داد یک ره به تسلیم او.نظامی.
نیک مردان به بد عنان ندهند
دوستان را به دشمنان ندهند.نظامی.
محرمات حرمگاههای معبودند
بمقتضای طبیعت عنان مده گستاخ.
نظیری (از آنندراج).
|| حمله کردن. (ناظم الاطباء).

عناندار.

[عِ] (نف مرکب) که عنان اسب در اختیار دارد. مجازاً سوارکار. ماهر در سواری. ماهر در به حرکت و جولان درآوردن اسب که هر چون خواهد آسان اسب را بدان سوی برد :
عناندار چون او ندیده ست کس
تو گویی که سام سوار است و بس.
فردوسی.
جهاندیده باید عناندار و بس
عنان و سپر بایدش یار و بس.فردوسی.
هزاران پس پشت او سرفراز
عناندار با نیزه های دراز.فردوسی.

عنان دربستن.

[عِ دَ بَ تَ] (مص مرکب)موافقت و همراهی کردن. تبعیت کردن. پیروی کردن :
کو سواران بر سر میدان درد
تا به فتراکش عنان دربستمی.خاقانی.

عنان درکشیدن.

[عِ دَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) اسب بداشتن. متوقف ساختن اسب. از حرکت بازداشتن اسب :
چو نزدیکی شاه توران رسید
عنان تکاور به زین درکشید.فردوسی.
با صبح خوش درکش عنان برجه رکاب می ستان
کز کم حیاتی در جهان تنگ است میدان صبح را.
خاقانی.
فرس خوشترک ران که صحرا خوش است
عنان درمکش بارگی دلکش است.نظامی.
- از چیزی عنان درکشیدن؛ از او بازآمدن. از او بازایستادن. بدو نپرداختن :
شبی خلوت و ماهروئی چنان
از او چون توان درکشیدن عنان.نظامی.

عنان دزدیدن.

[عِ دُ دی دَ] (مص مرکب) بازماندن. (برهان قاطع) (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). پا کشیدن از رفاقت و بازماندن از رفتن. (از آنندراج).

عنان راندن.

[عِ دَ] (مص مرکب)درآمدن. حمله آوردن. روی آوردن :
از آن سهمگن تر سیاهی قوی
عنان راند بر چالش خسروی.نظامی.

عنان ربودن.

[عِ رُ دَ] (مص مرکب)گرفتن زمام از دست کسی. (فرهنگ فارسی معین). اختیار بردن :
چه سرو است آنکه بالا می نماید
عنان از دست دلها می رباید.سعدی.
من آن قیاس نکردم که زور بازوی عشق
عنان عقل ز دست حکیم برباید.سعدی.

عنان رها کردن.

[عِ رَ کَ دَ] (مص مرکب) به شتاب و تعجیل روان شدن. || حمله کردن. (ناظم الاطباء).

عنان ریز رسیدن.

[عِ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) جلد و شتاب رفتن. (از آنندراج). سخت بشتاب فرازآمدن.

عنان ریز کردن.

[عِ کَ دَ] (مص مرکب)لگام سست کردن و تاختن. (ناظم الاطباء). عنان ریز رسیدن. (آنندراج). سخت بشتاب رفتن. سخت شتابان رفتن.

عنان زدن.

[عِ زَ دَ] (مص مرکب) جلو گرفتن. (آنندراج). لگام زدن. دهانه زدن. || کنایه از به اطاعت درآوردن. رام و مطیع ساختن :
نفس شمرده زدن سیل را عنان زدن است
خوش آنکه راه به این چشمهء بقا دارد.
صائب (از آنندراج).
|| همعنان رفتن. برابری کردن :
...با براق چگونه عنان زند خر لنگ.
رفیع الدین لنبانی.

عنان زن.

[عِ زَ] (نف مرکب) که عنان زند. که لگام و دهانه زند. || که رام و مطیع کند. که به اطاعت درآورد. که تسلیم کند :
کرشمه کردنی بر دل عنان زن
خمارآلوده چشمی کاروان زن.نظامی.

عنان زنان.

[عِ زَ] (نف مرکب، ق مرکب)بشتاب. بتعجیل. (فرهنگ فارسی معین).
- عنان زنان رفتن؛ به شتاب و تعجیل رفتن. (ناظم الاطباء). تیز رفتن. (آنندراج). تعجیل و شتاب رفتن. (برهان قاطع). شتاب رفتن سوار. (از غیاث اللغات) :
غازی مصطفی رکاب آنکه عنان زنان رود
با قدم براق او فرق سپهر چنبری.خاقانی.

عنان سبک شدن.

[عِ سَ بُ شُ دَ](مص مرکب) سفر کردن. (ناظم الاطباء). || تیز راندن. (از امثال و حکم دهخدا). || اختیار حرکت و رفتار به اسب دادن تا بشتابد و بتاخت رود. بسر خود گذارده شدن اسب :
سبک شد عنان و گران شد رکیب(1)
سر سرکشان خیره گشت از نهیب.
فردوسی.
سر و دل گران و سبک شد چو ناگه
عنانت سبک شد رکابت گران شد.
مسعودسعد.
(1) - گران شدن رکیب؛ استوار قرار گرفتن بر پشت اسب.

عنان سبک کردن.

[عِ سَ بُ کَ دَ](مص مرکب) آهسته به راه رفتن. (برهان قاطع) (از ناظم الاطباء). مرادف عنان بازکشیدن است یعنی آهسته رفتن. (از آنندراج). || اختیار اسب را دادن که هر چون خواهد برود : او عنان سبک، و رکاب گران کرده و در میدان بیخودی جولان کردن ساخت. (سندبادنامه ص284). || در کارها تأنی و تأمل کردن. (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء). مرادف عنان بازکشیدن اسب یعنی کار را به تأمل کردن. (از آنندراج).

عنان ستدن.

[عِ سِ تَ دَ] (مص مرکب)اختیار ربودن. بازگرفتن اختیار. زمام اختیار به دست خود آوردن :
زآن پیش کاجل فرارسد تنگ
و ایام عنان ستاند از چنگ.نظامی.
افلاس عنان از کف تقوی بستاند.سعدی.

عنان سست کردن.

[عِ سُ کَ دَ] (مص مرکب) به توقف و سکون گراییدن. قصد توقف او کردن. کوتاهی و مسامحه کردن :
کاری که صلاح دولت توست
در جستن آن مکن عنان سست.نظامی.

عنان فروگرفتن.

[عِ فُ گِ رِ تَ] (مص مرکب) آهسته به راه رفتن. (ناظم الاطباء). بمعنی عنان بازکشیدن است یعنی آهسته رفتن. (از آنندراج). || در کارها تأمل کردن و به تأنی کار کردن. (ناظم الاطباء). بمعنی عنان بازکشیدن است یعنی کار را به تأمل کردن. (از آنندراج). || در مقام توقف برآمدن. قصد ایستادن کردن.

عنان فکنده.

[عِ فَ / فِ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کنایه از جلد و شتاب است. (از آنندراج) :
ز تازیانهء جودش سمند صبر من است
عنان فکنده چو فرمان شهریار انام.
عرفی (از آنندراج).
رجوع به عنان بر کسی افکندن (در ترکیب های عنان) شود.

عنان قدر.

[عِ قَ دَ] (ص مرکب) که عنان چون سرنوشت و قضا استوار و مسلم دارد :
بر لاشهء عجز برنهم رخت
تا رخش عنان قدر درآرم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص832).

عنان کش.

[عِ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه عنان سوار را بکشد. (آنندراج). که عنان کشد. که عنان اسب کشیده دارد ایستادن را :
معجز عنان کش سخن توست اگرچه دهر
با هر فسرده ای به وفا همرکاب شد.
خاقانی.
|| آهسته به راه رونده. || سخن به تأمل گوینده. (آنندراج). || که عنان از دست سوار بکشد. که عنان بستاند از دست سوار. سرکش. (ناظم الاطباء).
- عنان کش شدن؛ آهسته براه رفتن. (ناظم الاطباء).
- || در کارها تأمل کردن و بتأنی کار کردن. (ناظم الاطباء).
- عنان کش کردن؛ کشیدن عنان به قصد ایستادن. توقف کردن.
- عنان کش نکردن؛ توقف نکردن. درنگ نکردن : چون از آنجا کوچ کردند تا به کنار کش عنان کش نکردند. (تاریخ جهانگشای جوینی).

عنان کشیدن.

[عِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) زمام مرکب را کشیدن. (فرهنگ فارسی معین). || تاختن. راندن بسویی. روی آوردن :
به هومان بفرمود کاندر شتاب
عنان را بکش تا لب رود آب.فردوسی.
کنون سوی تو کردند اختیارت
از آن سو کش که میخواهی عنانت.
ناصرخسرو.
|| توقف کردن. بازایستادن. روی تافتن. بازآمدن. متوقف شدن. درنگ کردن. دست برداشتن. خودداری کردن :
هر آن کس که او تخت و تاج تو دید
عنان از بزرگی بباید کشید.فردوسی.
لختی عنان بکش ز پی این جهان متاز
زیرا که تاختن ز پی این جهان عناست.
ناصرخسرو.
دل کشید آخر عنان چون مرد میدانت نبود
صبر پی گم کرد چون همدست دستانت نبود.
خاقانی.
چون خواهش یکدگر شنیدند
از کینه کشی عنان کشیدند.نظامی.
|| متوقف ساختن. بازایستاندن از حرکت :
عنان کش دوان اسب اندیشه را
که در ره خسکهاست این بیشه را.نظامی.
|| در اختیار داشتن. مسلط بودن. زمام به دست داشتن : عنان یکران عبارت کشیده دار. (سندبادنامه ص 67).
- عنان خود یا نفس را کشیدن؛ کنایه از کف نفس کردن است. (فرهنگ فارسی معین) :
عنان نفس کشیدن جهاد مردانست
نفس شمرده زدن ذکر اهل عرفانست.
صائب.

عنان کشیده.

[عِ کَ / کِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) نعت مفعولی از عنان کشیدن که بمعنی به درنگ و تأنی رفتن و آهسته و نرم راندن است :
عنان کشیده رو ای پادشاه کشور حسن
که نیست بر سر راهی که دادخواهی نیست.
حافظ.

عنان گران کردن.

[عِ گِ کَ دَ] (مص مرکب) استادن و متوقف کردن اسب. (آنندراج). ایستادن سوار. (از غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). عنان کشیدن :
پس کرد عنان گران چو مرکز
فرمود سبک خطاب موجز.
خاقانی (از آنندراج).
|| آهسته راندن. (امثال و حکم دهخدا) :
ز کنده به صد چاره اندرگذشت
عنان را گران کرد بر سوی دشت.فردوسی.
در سپه جهل بسی تاختی
اکنون یکچند گران کن عنان.ناصرخسرو.

عنانگرای.

[عِ گَ / گِ] (نف مرکب)متمایل. میل کننده. روی آورنده :
یک رکابی مپای بر سر زهد
چون شود دل عنانگرای صبوح.خاقانی.
گشتاسب بن لهراسب... بر عزیمت تفرج و تصید به صوب کرمان عنانگرای شد. (سمط اللاَلی).

عنان گراییدن.

[عِ گَ / گِ دَ] (مص مرکب) عنان پیچاندن :
یکی برگرایید رستم عنان
به گردن برآورد رخشان سنان.فردوسی.
مبارز را سر و تن پیش خسرو
چو بگعراید عنان خنگ یکران.عنصری.

عنان گرداندن.

[عِ گَ دَ] (مص مرکب)روی برتافتن. بازگشتن. بجانب دیگر روی آوردن :
این گفت و عنان از او بگرداند
یک اسبه شد و دواسبه میراند.نظامی.
نفس را عقل تربیت میکرد
کز طبیعت عنان بگردانی.سعدی.
گر تو از من عنان بگردانی
من بشمشیر رو نگردانم.سعدی.
چرا بسرکشی از من عنان بگردانی
مکن که بیخودم اندر جهان بگردانی.
سعدی.

عنان گردانیدن.

[عِ گَ دَ] (مص مرکب)بازگردانیدن زمام مرکب، برای بازگردانیدن وی. (فرهنگ فارسی معین). عنان گرداندن. تغییر دادن مسیر اسب به اشارهء عنان :
چون بدانجا رسی که نتوانی
کز طبیعت عنان بگردانی.نظامی.
به گلزار تو چون بوی گلم کو تاب خود داری
من از خود رفته باشم تا عنان رنگ گردانی.
بیدل (از آنندراج).
|| برگشتن و مراجعت کردن. (فرهنگ فارسی معین) : از بیم بر خود بلرزید و در وقت عنان بگردانید. (سندبادنامه ص 141).
نصیب شعلهء جواله باد خرمن من
اگر بمحض رسیدن عنان نگردانم.صائب.

عنان گرد کردن.

[عِ گِ کَ دَ] (مص مرکب) مهیا و آماده شدن. مهیای تاخت و حمله گشتن :
وگر جنگ را گرد کرده عنان
یکایک بخوناب داده سنان.فردوسی.
همه جنگ را گرد کردن عنان
ز بالا به دشمن نمودن سنان.فردوسی.
چو برگشت شب گرد کرده عنان
سپیده برآورد رخشان سنان.فردوسی.
کشیده همه گرز و تیغ و سنان
همه جنگ را گرد کرده عنان.فردوسی.

عنان گرفتن.

[عِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)آهسته رفتن و کار را به تأمل کردن. عنان بازکشیدن. (از آنندراج). || دست در عنان زدن کسی به قصد متوقف ساختن اسب و سوار. از حرکت بازداشتن اسب و سوار با گرفتن دهانهء عنان. متوقف ساختن اسب و سوار را :
پیاده همان کت بگیرد عنان
ز خود دور دارش به تیر و سنان.اسدی.
بسی نماند که روی از حبیب برپیچم
وفای عهد عنانم گرفت دیگر بار.سعدی.
گفتم عنان مرکب تازی بگیرمش
لیکن وصول نیست به گرد سمند او.سعدی.
نمی تازد این نفس سرکش چنان
که عقلش تواند گرفتن عنان.سعدی.
|| دست در عنان کسی زدن بقصد دادخواهی به او :
من بگیرم عنان شه روزی
گویم از دست خوبرویان داد.سعدی.
|| جلوگیر آمدن : عنان عطا مگیر. (کلیله و دمنه).
عنان گریه چون شاید گرفتن
که از دست شکیبائی زبونست.سعدی.
|| عنان به دست گرفتن. هدایت کردن :
بس که میجویم سواری بر سر میدان درد
تا عنان گیرم به میدان درکشم هر صبحدم.
خاقانی.
|| در اختیار گرفتن. مستولی شدن. به دست آوردن زمام اختیار :
خاقانیا زمانه زمام امل گرفت
گر خود عنان عمر بگیرد امان مخواه.
خاقانی.
غیرت ازین پرده میانش گرفت
حیرت از آن گوشه عنانش گرفت.نظامی.

عنان گرم کردن.

[عِ گَ کَ دَ] (مص مرکب) جلد و شتاب رفتن. عنان تیز شدن. (از آنندراج). عنان ریز شدن. بتاختن داشتن اسب :
تنوری چنین گرم بربند نان
نوری چنین گرم بربند نان
ره انجام(1) را گرم تر کن عنان.نظامی.
(1) - ره انجام؛ اسب.

عنان گسستن.

[عِ گُ سَسْ تَ] (مص مرکب) از حرکت بازماندن. حرکت نتوانستن :
بر سر کویت از درازی راه
مرکب ناله را عنان بگسست.خاقانی.
|| جلوگیری نتوانستن از سرکشی. اختیار از دست سوار گرفتن. پاره شدن عنان. مقاومت اسب در برابر سوار تا آنجا که عنان که سوار کشیده دارد تا اسب بایستد، بگسلد.

عنان گسسته.

[عِ گُ سَسْ تَ / تِ] (ن مف مرکب) بر سر خود گذاشته. عنان پاره شده. اسب که اختیار از دست سوار با گسستن عنانش بیرون برده باشد. || شتاب رو. نهایت مضطرب و سراسیمه. (از آنندراج). آسیمه سر. بی اختیار. اختیار از دست داده :
در هر طرف ز خیل حوادث کمینگهی است
زآن رو عنان گسسته دواند سوار عمر.
حافظ.
ربوده است ز من اختیار جذبهء بحر
عنان گسسته تر از رشته های بارانم.
صائب (از آنندراج).
خرمن عنان گسسته درآید بخانه اش
مردانه گر به دانه زند مور پشت دست.
صائب (از آنندراج).

عنان گشادن.

[عِ گُ دَ] (مص مرکب)مقابل عنان کشیدن. راهی و روانه شدن. رفتن. عزیمت کردن.
- عنان گشاده رفتن؛ بسرعت رفتن و زود سپری شدن : دریغا عمر که عنان گشاده رفت. (کلیله و دمنه).
- عنان گشاده گشتن؛ مطلق و آزاد شدن. از قید رستن : برگهای دشت که پای بسته دام سرمای دی بودند و مانند بهمن در دست بهمن مانده بسعی باد صبا دل فراخ و عنان گشاده گشت. (تاریخ جهانگشای جوینی).

عنان گیر.

[عِ] (نف مرکب) آنکه عنان کسی را بگیرد. کنایه از بازدارنده از رفتن هم باشد. (از آنندراج). که عنان اسب به دست گیرد. که دوال دهانهء اسب به دست گیرد. آنکه دست در عنان اسب کسی زند بقصد فرودآوردن یا داد خواستن :
چون شد آن روز غم عنانگیرش
رغبت آمد بسوی نخجیرش.نظامی.
تظلم کنان سوی راه آمدند
عنان گیر انصاف شاه آمدند.نظامی.
جان عنان گیر سواریست که تا درنگری
از در دیده درون آید و تا دل برود.
وحشی (از آنندراج).

عنان وازدن.

[عِ زَ دَ] (مص مرکب)برگشتن و اعراض نمودن. عنان تافتن. (از آنندراج) :
عرفی به کجا می روی این راه کدام است
بشتاب عنان وازن از راه خطیرم.
عرفی (از آنندراج).

عنان ور.

[عِ وَ] (ص مرکب) کنایه از سوارکار و ماهر در سواری است : شیخ ما گفت روزی همه عنان وران بر سر کوی بایزید رسیدند. (اسرارالتوحید ص 240).

عنانة.

[عَ نَ] (ع اِمص) نامردی. (منتهی الارب). یعنی عدم توانایی بر نزدیکی زنان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) یکی عنان. (منتهی الارب). یک قطعه ابر آبگیر. رجوع به عَنان شود.

عنانی.

[عُ نا] (ع اِ) عُناناک أن تفعل کذا؛ منتهای جهد و کوشش توست که چنین کنی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنانیة.

[عَ نی یَ] (اِخ) فرقه ای از یهود بوده اند منسوب به عنان رأس الجالوت که نسب او به چهل و چهار واسطه به داود پیغمبر (ع) میرسید. رجوع به آثارالباقیهء بیرونی چ ساخائو ص 58 شود.

عناوین.

[عَ] (ع اِ) جِ عُنوان. رجوع به عنوان شود.
- به عناوین مختلف؛ بطرق مختلف. از راههای گوناگون. (فرهنگ فارسی معین).
- به عناوینی؛ به طرقی. به وجوهی. (از فرهنگ فارسی معین).

عناة.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به عانی شود.

عناهج.

[عُ هِ] (ع ص) درازقامت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طویل. ج، عَناهج. (اقرب الموارد).

عناهج.

[عَ هِ] (ع ص، اِ) جِ عُناهج. (از اقرب الموارد). رجوع به عُناهج شود.

عنایات.

[عِ] (ع اِ) جِ عنایت. عنایتها و لطفها و احسانها. (ناظم الاطباء) : امداد و عنایات از رسم مألوف نقصان نپذیرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص164).
اینهمه گفتیم لیک اندر بسیچ
بی عنایات خدا هیچیم هیچ.مولوی.
رجوع به عنایت و عنایة شود.

عنایاتی.

[عِ] (اِخ) احمدبن احمد، مکنی به ابوالعنایات. رجوع به احمد (ابن احمد) در همین لغت نامه و الاعلام زرکلی ج 1 ص 30 شود.

عنایت.

[عِ یَ] (ع اِمص) عنایة. قصد کردن و اهتمام داشتن بچیزی. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). اهتمام. (فرهنگ فارسی معین). || مددکاری و دستگیری و یاری و امداد. || میل و محبت. (ناظم الاطباء). || قصد. (فرهنگ فارسی معین). || توجه. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). || مهربانی و لطف و احسان و بخشش و انعام. (ناظم الاطباء). عنایة. رجوع به عنایة شود :
بهر تفضل از او کشوری به نعمت و ناز
بهر عنایت از او عالمی به جامه و جام.
فرخی.
اختران را عنایتی است بدو
همه بر سعد او کنند قران.فرخی.
زعم امیرالمؤمنین آن است که عنایت خدای تعالی در هر دو صورت نعمت و نقمت بر او بسیار است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 309). هر کجا عنایت آفریدگار جل جلاله آمد همه هنرها و بزرگیها ظاهر کرد. (تاریخ بیهقی ص 387). و این جز عنایت الهی نیست که طبیعت را این قوت داده ست تا این اجسام طبیعی را بدینگونه می پرورد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). عنایت ایزدیست که طبیعت را این قوتها بداده ست. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
حری که من از عنایت رایش
با حاصل و دستگاه و امکانم.مسعودسعد.
دید ارباب من عنایت تو
زآن همه کارها بسامان است.مسعودسعد.
آخر ای خواجهء عمید حسن
از تو این خلق را عنایت نیست.
مسعودسعد.
امروز هرچه دارم از عنایت آن پادشاهزاده دارم. (چهارمقاله).
یارب ز حال محنت خاقانی آگهی
در حال او به عین عنایت نگاه کن.خاقانی.
مرا تو باش که از ما و من دلم بگرفت
برآر تیغ عنایت نه من گذار و نه ما.
خاقانی.
در آینه عنایت صیقل شناخته
زو قبله کرده و شده سرمست و مستهام.
خاقانی.
از خدای تعالی عافیت خواستند و در پناه عنایت و رحمت او گریختند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 298). آن ولایت بر پسر ابونصر مقرر داشت و او را به عنایت و رعایت مخصوص میداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 267). به امان پناهید و زنهار طلبید و در ذمت عنایت و رعایت حاجب آلتونتاش گریخت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 342).
بار عنا کش به شب قیرگون
هرچه عنا بیش عنایت فزون.
نظامی (خسرو و شیرین ص6).
تا بمن امید هدایت کراست
تا بخدا چشم عنایت کراست.نظامی.
ولی چون کرد حیرت تیزگامی
عنایت بانگ برزد کای نظامی.
نظامی (مخزن الاسرار ص101).
ای صدهزار عاشق لب خشک و دل در آتش
افتاده پست گشته موقوف یک عنایت.
عطار.
پس بگفتندش امیران کین فنی است
از عنایتهاست کار جهد نیست.مولوی.
هرکه در سایهء عنایت اوست
گنهش طاعت است و دشمن دوست.
سعدی.
به عین عنایت نظر کرده و تحسین بلیغ فرموده. (گلستان).
بیا که نوبت صلحست و آشتی و عنایت
بشرط آنکه نگوئیم از گذشته حکایت.
سعدی.
دوشم نوید داد عنایت که حافظا
بازآ که من به عفو گناهت ضمان شدم.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص219).
|| (اصطلاح فلسفه) عنایت توجه مافوق است به مادون. و علم حق تعالی را به نظام احسن و خیر مطلق که عین وجود نظام جملی جهان است بنحو اکمل و اتم عنایت نامند. شیخ اشراق گوید: عنایت حق تعالی عبارت از علم بسیط اوست به اشیاء بنحو اعلی و اشرف. و علم به نظام خیر کلی است بدون داعی و غرضی که عاید او شود. صدرا گوید: جامع علم و رضا و علیت، عنایت است و همهء آنها عین ذات اوست. به این معنی که ذات او عین علم به نظام خیر و عین سبب تام و عین رضا است که عبارت از مشیت ازلیه است. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی از اسفار ج 3 ص 111، و شرح منظومه ص 172).
- عنایت آثار؛ دارای آثار عنایت و توجه :انوار عنایت آثار «اِن ینصرکم الله فلا غالب لکم(1)» بر وجنات احوالشان می تابد. (حبیب السیر ج 3 ص 1).
(1) - قرآن 3/160.

عنایت آباد.

[عِ یَ] (اِخ) دهی از دهستان رودآب بخش فهرج شهرستان بم. سکنهء آن 394 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن خرما، حنا و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عنایت ازلی.

[عِ یَ تِ اَ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح حکما) عنایة ازلیة همان قضای الهی است، یعنی علم حق است به آنچه سزاوارست هستی پذیرد. رجوع به قضاء در همین لغت نامه و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

عنایت الهیه.

[عِ یَ تِ اِ لا هی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) عبارت از عنایت سابقه بر وجود اشیاء است، که عین علم و عین لطف است. (فرهنگ مصطلحات عرفاء از شرح قیصری ص 16).

عنایت بیک.

[عِ یَ بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان راهجرد بخش دستجرد شهرستان قم. سکنهء آن 179 تن. آب آنجا از قنات و رودخانهء راهجرد و محصول آن پنبه، زیره و انار است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

عنایت رسان.

[عِ یَ رَ / رِ] (نف مرکب)یاری رساننده. امدادکننده :
گر آید بخدمت چو دیگر کسان
نباشم بر او جز عنایت رسان.نظامی.

عنایت کردن.

[عِ یَ کَ دَ] (مص مرکب)یاری کردن و نصرت دادن و امداد نمودن. (ناظم الاطباء). توجه کردن. (فرهنگ فارسی معین) : یکسال محبوس بماند و پس فرصت جستند و عنایت کردند تا خلاص یافت. (تاریخ بیهقی ص 449).
مرا گفت کاینجا غریبست جانت
بدو کن عنایت که تنت ایدریست.
ناصرخسرو.
اندر اول بیماری به جگر و سپرز باید عنایت کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اصل اندر علاج همهء انواع آن است که از ابتداء بیماری به سه چیز عنایت کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اندر علاج حمی یوم که از غم تولد کند عنایت به دل بیشتر باید کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گر عنایت کنی و من برهم
از بزرگی ترا سزا باشد.مسعودسعد.
گوید ملک مرا که عنایت بیاب تو
چندان کنم که جان عدو با عنا کنم.
مسعودسعد.
چو سلطان عنایت کند با بدان
کجا ماند آسایش بخردان.سعدی.
یک روز عنایت کن و تیری بمن انداز
باشد که تفرج بکنم دست و کمانت.
سعدی (کلیات چ فروغی ص560).
|| اعانت کردن و انعام کردن و لطف نمودن و بخشش کردن. (ناظم الاطباء). بخشیدن. اهداء کردن. (فرهنگ فارسی معین) : دلهای ایشان قرار گیرد بر آنچه خدا بدیشان عنایت کرده. (تاریخ بیهقی ص 314).

عنایت گذار.

[عِ یَ گُ] (نف مرکب)ترک کنندهء عنایت. فروگذارندهء توجه و احسان :
جورپذیران عنایت گذار
عیب نویسان شکایت شمار.نظامی.

عنایت نامه.

[عِ یَ مَ / مِ] (اِ مرکب)سفارشنامه و اجابت نامه. (ناظم الاطباء). نامه ای که عالمی یا بزرگی خطاب به قومی یا ملکی کرده به مستحق رعایتی می داده تا مخاطبان نامه از او دستگیری کنند و هر یک چیزی بدو دهند. (یادداشت مرحوم دهخدا) :در این باب عنایت نامه ای نبشت نشابوریان را. (تاریخ بیهقی ص 365). از طاهر نامهء مظالمی یا عنایتی یا جوازی خواستی و بفرمودی تا بنوشتندی. (تاریخ بیهقی ص 140). || تقدیرنامه. (فرهنگ فارسی معین).

عنایت نمودن.

[عِ یَ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) توجه کردن. عنایت کردن :
عنایت نمودن به کار غریب
سر فضل و اصل نکومحضریست.
ناصرخسرو.
رجوع به عنایت کردن شود.

عنایتی.

[عَ یَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان آبشار بخش شادگان شهرستان خرمشهر. سکنهء آن 1350 تن. آب آنجا از رودخانهء جراحی و محصول آن غلات، برنج و خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عنایة.

[عَ یَ] (ع مص) عنایت. مشغول کردن کار کسی را و بی آرام ساختن و اندوهگین نمودن او. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عارض شدن امری بر کسی و مشغول داشتن و محزون ساختن وی. (از اقرب الموارد). عِنایة. عُنی. رجوع به عنایة و عنی شود.

عنایة.

[عِ یَ] (ع مص) عنایت. مشغول کردن کار کسی را و بی آرام ساختن و اندوهگین نمودن او. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عارض شدن امری بر کسی و مشغول داشتن و محزون ساختن وی. (از اقرب الموارد). عَنایة. عُنی. رجوع به عنایة و عنی شود. || رنج دیدن بجهت کسی. (از منتهی الارب). رنج دیدن در کار کسی و مشغول شدن بدان. (از ناظم الاطباء).(1) اهتمام کردن کسی بر حاجتی، و پرداختن به آن حاجت و مشقت دیدن بخاطر آن. (از اقرب الموارد). عُنی. رجوع به عنی شود. || اراده کردن و قصد کردن مطلبی را از گفتاری. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عَنْی. رجوع به عنی شود. || نگاه داشتن. (از منتهی الارب). حفظ کردن و محافظت نمودن. || فروگرفتن و حادث گردیدن کار(2). || رویانیدن زمین گیاه را(3). || گواریدن(4). (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || عرضه کردن و مشغول نمودن. (از ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء عنایة به این معنی، به فتح اول نیز ضبط شده است.
(2) - در اقرب الموارد، به این معنی فقط مصدر عَنْی ضبط شده است. رجوع به عَنْی شود.
(3) - در اقرب الموارد، به این معنی فقط مصدر عَنْی ضبط شده است. رجوع به عَنْی شود.
(4) - در اقرب الموارد، به این معنی فقط مصدر عَنْی ضبط شده است. رجوع به عَنْی شود.

عنایة الله.

[عِ یَ تُلْ لاه] (ع اِ مرکب) توجه و لطف خداوند. || (اِخ) آن را نام مردان نهند که در این مورد مصدر است بمعنی اسم مفعول، یعنی مورد توجه خداوند.

عنب.

[عِ نَ] (ع اِ) میوهء تاک که تازه است و چون خشک شود آن را زبیب (مویز) گویند. (از اقرب الموارد). انگور که میوهء معروف است. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). یک حبهء آن را عِنبة گویند. ج، أعناب. (از اقرب الموارد). عنب را به فارسی انگور و به ترکی اوزم و به هندی ناکهه نامند. ماهیت آن: ثمری است معروف که از درخت تاک که رز نیز نامند بهم می رسد. صیفی و شتوی باشد. و صیفی آن را انواع و اصناف بسیار است. بهترین آن سفید رسیدهء شیرین شاداب و بزرگ دانهء آن است که پوست آن رقیق و تخم آن کوچک و دانه های آن در مقدار متساوی باشند و در هم طپیده در خوشه نباشند. و خوشهء آن باریک نباشد. و الطف همه عسکری و صاحبی و ریش بابا و کشمشی بسیار شیرین و لطیف است. طبیعت آن: با قوای مختلفه است و انواع کثیره و مطلق رسیدهء آن و آخر اول گرم و تر و بعضی بسیار شیرین آن را تا دهم گرم و تر دانسته اند. افعال و خواص آن: منضج و سریع الانحدار و کثیرالغذاء و بهترین میوه ها است و در غذائیت و تولید خون صالح و معدل امزجهء غلیظه و مصفی خون و دافع مواد سوداویه و احتراقیه و مصلح حال صدر و ریه و مسمن بدن و زیادکنندهء پیه. و غذاهای ترش و آب سرد بالای انگور بغایت مفسد آن و مورث استسقا و تبهای عفن است. و باید که بعد از چیدن فی الفور تناول ننمایند، بلکه بعد از آنکه یک دو روز مانده باشد بخورند... (از مخزن الادویه) :
آنکه زلفش چو خوشهء عنب است
لبش از رنگ همچو آب عنب.فرخی.
عیب ناید بر عنب چون بود پاک و خوب و خوش
گرچه از سرگین برون آید همی تاک عنب.
ناصرخسرو.
کشیده زلف گره گیر در میان دو لب
چو خوشهء عنب اندر میانه را عناب.
امیرمعزی.
هان ثریا نه خوشهء عنب است
دست برکن ز خوشه می بفشار.خاقانی.
ترش و شیرین است مدح و قدح من تا اهل عصر
از عنب می پخته سازند و ز حصرم توتیا.
خاقانی.
تیغ حصرم رنگ و بر وی دانه دانه چون عنب
پخت گردون زآن عنب نقل و ز حصرم توتیا.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص27).
آن عرب گفتا معاذالله لا
من عنب خواهم نه انگور ای دغا.مولوی.
عقل عاجز شود از خوشه زرین عنب
فهم حیران شود از حقه یاقوت انار.سعدی.
تین انجیر و عنب انگور و بادام است لوز
جوز باشد گردکان، بسر و رطب خرمای تر.
بسحاق اطعمه.
و رجوع به انگور شود. || خمر. (اقرب الموارد). می انگوری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نام بکرهء خواره و از آن یوم العنب مر قریش و بنی عامر را. (از منتهی الارب). نام ماده شتری. و یوم العنب نام روزی مابین قریش و بنی عامر. (ناظم الاطباء). || جِ عِنبة. (منتهی الارب). رجوع به عنبة شود.
- آب عنب؛ خمر. شراب :
آنکه زلفش چو خوشهء عنب است
لبش از رنگ همچو آب عنب.فرخی.
همت عالی طلب جام مرصع گو مباش
رند را آب عنب یاقوت رمانی بود.حافظ.
- بچهء عنب؛ کنایه از می :
همه آبستن گشتند به یک شب که و مه
این چنین زانیه باشد بچهء هر عنبی.
منوچهری.
- حصن عنب؛ نام قلعه ای است در فلسطین. (از ناظم الاطباء).

عنباء .

[عِ نَ] (ع اِ) جِ عِنبة. (منتهی الارب). رجوع به عنبة شود. لغة فی العنب. (اقرب الموارد).

عنبات.

[عِ نَ] (ع اِ) جِ عِنبة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به عنبة شود.

عنبان.

[عَ نَ] (ع ص) تکهء کوهی شادمان سبک و گران جسم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آهوی چابک و سبک جسم و سنگین. از اضداد است. (از اقرب الموارد). و یا آهوی کلانسال و مسن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). فعلی برای این کلمه وجود ندارد. (از اقرب الموارد).

عنبان.

[عُمْ] (اِخ)(1) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).
(1) - در معجم البلدان، فقط ضبط این کلمه آمده و هیچگونه شرحی داده نشده است.

عنب البقری.

[عِ نَ بُلْ بَ قَ] (ع اِ مرکب)نوعی انگور است که آن را در بعض سواحل اندلس عنب البقری نامند. اصابع زینب. انگور خلیلی. رجوع به اصابع العذاری شود.

عنب الثعلب.

[عِ نَ بُثْ ثَ لَ] (ع اِ مرکب)میوهء گیاهی سرخ و گرد که تاجریزی و داردست و سپنگور و روپاس نیز گویند. (ناظم الاطباء). سگ انگور. (آنندراج). سگنگور. (دهار). نباتی است که بستانی آن کاکنج و بری آن فنا نامیده میشود. (از اقرب الموارد). رَزَه. (لغت محلی شوشتر - خطی). رجوع به تاجریزی شود.

عنب الثعلب الردی.

[عِ نَ بُثْ ثَ لَ بِرْ رَ] (ع اِ مرکب) قسمی عنب الثعلب یا گیاهی ماننده به عنب الثعلب است. و صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی گوید: از خوردن او رنگ روی تیره شود و زفان خشک و فواق و قی خون تولد کند و به سحج ادا کند. علاج؛ قی باید کرد و شیر خر و شیر بز باید داد با ماءالعسل و شیر بز با انیسون و سینهء مرغ خانگی نافع است و بادام نافع است. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عنب الثعلب و تاجریزی شود.

عنب الثعلب مجنن.

[عِ نَ بُثْ ثَ لَ بِ مُ جَنْ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسم مادهء بری عنب الثعلب است. نبات او را برگ مثل کنگر و بی خار، و ده دوازده شاخ از یک ریشه میروید، و بعد از شکفتن غلاف شکوفهء او سیاه و ثمرش شبیه به خوشه و در آن ده دوازده دانهء مدور و سیاه و سست است، و منبتش کوهها، در چهارم سرد و خشک، یک مثقال آن بغایت مسکر و زیاده از آن تا چهار مثقال کشنده است. در ضمادات مواد حاره استعمال آن را جایز دانسته اند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به عنب الثعلب و تاجریزی شود.

عنب الجن.

[عِ نَ بُلْ جِن ن] (ع اِ مرکب)گیاهی است که آن را فاشرا گویند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فاشرا شود.

عنب الحیة.

[عِ نَ بُلْ حَیْ یَ] (ع اِ مرکب)نوعی رستنی باشد که آن را فاشرا و کبر گویند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فاشرا شود.

عنب الدب.

[عِ نَ بُدْ دُب ب] (ع اِ مرکب)درختی است کوهی که آن را غابش نیز نامند. رجوع به غابش شود.

عنبب.

[عُمْ بَ / بُ] (ع اِ) بسیاری و فراوانی آب. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گیاهی است. (منتهی الارب). نباتی است. (از اقرب الموارد). || مقدم سیل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مقدم قوم. (از اقرب الموارد).

عنبب.

[عُمْ بُ / عُ نُ بُ / عُمْ بَ](1) (اِخ)موضعی است و یا وادیی است به یمن. (از منتهی الارب). موضعی است در شعر ابوصخر هذلی. و گویند وادیی است در یمن. (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب فقط ضبط اول آن آمده است.

عنبث.

[] (ع اِ) ابن الندیم در الفهرست گوید: حروف عنبث، خطوطی است که در علوم قدیم از قبیل صنعت و سحر و عزایم، بزبانی که صاحبان آن علوم وضع کرده اند به کار می رود و کسی آن زبان را درک نمی کند. رجوع به الفهرست ابن الندیم چ مصر ص 505 شود.

عنبج.

[عُمْ بُ] (ع ص) گول و نرم فروهشته گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). احمق و نرم. (از اقرب الموارد). || گران جسم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ثقیل. (از اقرب الموارد). عُنبوج. رجوع به عنبوج شود.

عنبر.

[عَمْ بَ] (ع اِ)(1) نوعی از بوی خوش و آن سرگین ستور بحری است یا چشمه ای است آن را در آن. یا چیزی است که در قعر دریا خیزد و حیوانات بحری میخورد و میمیرد، و بیشتر در شکم ماهی یافته شود. و گویند که نوعی از موم است که بمرور ایام روان گردد و به دریا افتد و موج دریا بر کنار اندازد. گرم و خشک است در دوم، مقوی دماغ و حواس و اعضای بدن. و مؤنث نیز به کار رود. (از منتهی الارب) (از آنندراج). خوشبویی است معروف. گویند آن سرگین جانوری بحری است که بصورت گاو باشد. بعضی گفته اند که منبع آن چشمه ای است در دریا. و صحیح آن است که مومی است خوشبو که در کوهستان هند و چین از زنبور عسل که انواع گیاه خوشبو میخورد بهم می رسد و سیل آن را به دریا میبرد و شست و شو میدهد، و اکثر جانوری بحری آن را فرومیبرد نتواند که هضم کند، آن را بیندازد. و از آن جهت بعضی گمان برند که سرگین آن جانور است. از بعضی ثقات مسموع شده که مگس عسل در میان عنبر یافته اند، و به آتش میگدازد، و این نشان ظاهر است که موم باشد. (از غیاث اللغات). مادهء سقزی و معطر که در خوشبوی استعمال کنند و مؤنث و مذکر هر دو آید. و آن جسمی است خاکستری رنگ که آن را از موجهای اقیانوس هند به دست می آورند و گویا سرگین کاشالوت بود. (ناظم الاطباء). نوعی خوشبو است و آن ماده ای است سخت که نه طعمی دارد و نه بویی. و هرگاه مالیده شود یا سوزانده گردد بویی تند از آن برخیزد. و گویند که عنبر، فضلهء حیوانی است دریایی، و یا محصول چشمه ای است در دریا، و یا گیاهی است در دریا که بمنزلهء علف است در خشکی. بصورت مذکر و مؤنث بکار رود. (از اقرب الموارد). هرگاه پرنده ای عنبر را نوک بزند، منقارش در آن میماند و هرگاه بر آن بیفتد ناخنهایش جدا شده در عنبر باقی میماند، و بسا اتفاق می افتد که دریانوردان و عطاران منقار و ناخن پرندگان را در عنبر می یابند. (زمخشری از تاج العروس). رطوبتی است که مانند مومیایی منجمد میشود. و از جزیره های دریای عمان و مغرب و چین در وقت جزر و مد دریا داخل بحر میگردد، و صاف او بر روی آب از تحریک موج مجتمع و مایل به تدویر میشود، و او را شمامه نامند و آنچه مخلوط به خاک و ریگ است بجهت ثقل در قعر آب می نشیند و صفایحی و سیاه میباشد، و عنبر تخته ای نامند. و بهترین او اشهب مایل به سفیدی است، و بعد از آن مایل به ازرقی و زردی، و بعد از آن مایل به سبزی. و زبون ترین او سیاه صفایحی و بلعی است. و ماهی آن را فروبرده، جهت اضرار رد کرده باشد، یا آنکه از جهت افراط ضرر، ماهی را کشته باشند و از شکم آن بیرون آورده باشند. و مصنوع آن را که از لادن و گچ و موم و عنبر سیاه به اوزان مخصوص ساخته باشند، از غیرمصنوع تفرقه بسیار مشکل است. خالص او در خاییدن متقطع. و عنبر در دوم گرم و در اول خشک، و حافظ ارواح و قوتها، و بغایت مفرح و محرک اشتها و باه، و مفتح سدد و اعاده کنندهء قوتهایی که از شرب دوا و از جماع شده باشد، و پادزهر سموم، و مقوی فعل معاجین و تراکیب، و بالطبع رافع امراض باردهء دماغ و الخاصه رافع امراض حارهء آن، و جهت جنون و نزلات و امراض سینه و غیره نافع است. و مداومت او با ماءالعسل جهت اعادهء باه مأیوسین، و شرب یک دانگ او هر روزه تا سه روز جهت درد معده و فم معدهء جدید و قدیم مجرب است. بوییدن آن در جمیع امور مذکوره قوی الاثر و باعث غلیان خون و رقت آن باشد. و یک مثقال او که با دو چندان آن بنفشه و نیم مثقال صمغ عربی به سه دفعه در یک روز خورده شود، تفریح او بحد مستی میرسد و بدلش به وزن او مشک و زعفران است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة). ماده ای است چرب و خوشبو و کدر و خاکستری رنگ و رگه دار که از روده یا معدهء ماهی عنبر (کاشالو)(2) گرفته میشود. این ماده در عطرسازی بکار میرود. وزن قطعات عنبر مستخرج از داخل روده و معدهء ماهی عنبر بین 5/0 تا 10 کیلوگرم و گاهی بیشتر (تا 20 کیلوگرم) است. تولید عنبر در داخل دستگاه گوارش ماهی عنبر بواسطهء ترشحات سیاه رنگ جانور نرم تنی بنام ماهی مرکب(3) است که مورد تغذیهء این حیوان است. بوی مطبوع این ماده سیاه رنگ در داخل دستگاه گوارش ماهی عنبر حفظ میشود و حتی پس از مرگ ماهی عنبر، بوی مطبوع عنبر در داخل دستگاه گوارشیش محفوظ میماند. معمو ماهی عنبر را در دریاهای شمال و اطراف ژاپن و گاهی در دریاهای مجاور جاوه و سوماترا شکار میکنند. و پس از شکافتن شکمش از داخل معده و روده اش عنبر را استخراج مینمایند. هر قدر ماهی مرکب بیشتری مورد تغذیهء این حیوان واقع شده باشد، مقدار عنبر موجود در داخل دستگاه گوارش ماهی عنبر بیشتر است.(4)(فرهنگ فارسی معین). عنبر خاکستری. شاه بویی. شاه بوی. سیدالطیب. موم عسل دریایی. نَد. مَند. شمامه. قندید. عنبر را انواعی است از قبیل فستقی و خشخاشی و اشهب. و از انواع بد آن، مبلوع و بلعی و صفایحی و تخته ای است :
تا پدید آمدت امسال خط غالیه بوی
غالیه تیره شد و زاهری و عنبر خوار.
عماره.
همه ره همی آب را برزدند
تو گفتی گلابی به عنبر زدند.فردوسی.
چو بان و چو کافور و چون مشک ناب
چو عود و چو عنبر چو روشن گلاب.
فردوسی.
همه زر و عنبر بیامیختند
ز شادی بسر بر همی ریختند.فردوسی.
یکی سرو دید از برش گرد ماه
نهاده ز عنبر به سر بر کلاه.فردوسی.
از ره صورت باش چون او
گونهء عنبر دارد لادن.فرخی.
گر سرو را ز گوهر بر سر شعار باشد
ور کوه را ز عنبر در سر خمار باشد.
منوچهری.
چو عنبر سرشتهء یمان و حجازی.
(از تاریخ بیهقی ص384).
دین بوی عنبر است و جهان عنبر
بی بوی خوش چه عنبر و چه سرگین.
ناصرخسرو.
اگر نیستی آن جهان، خاک تیره
شکر کی شدی هرگز و عنبر و بان؟
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص86).
میان عنبر و خاکستر اندرون فرق است
اگرچه باشد عنبر به رنگ خاکستر.ازرقی.
آب وی آب زمزم و کوثر
خاک وی جمله عنبر و کافور.
؟ (از کلیله و دمنه).
دل معنی طلب ز حرف مجوی
که نیابی ز نقش عنبر، بوی.سنایی.
گر همی در و عنبرت باید
بحرها هست در غدیر مباش.سنایی.
بخور از بر عنبر آمد به مجلس
عقول از بر انفس آمد به مبدا.خاقانی.
روز جوهرنام و شب عنبرلقب
پیش صفه اش خادم آسا دیده ام.خاقانی.
طوطی گفتا سمن به بود از سبزه کو
بوی ز عنبر گرفت رنگ ز کافور ناب.
خاقانی.
لاجرم آنجا که صبا تاخته
لشکر عنبر علم انداخته.نظامی.
مگس وارم مران زآن تنگ شکر
مسوزانم به آتش همچو عنبر.نظامی.
درون خرگه از بوی خجسته
بخور عود و عنبر کله بسته.نظامی.
عنبر شب چو سوخت ز آتش صبح
بوی عنبر ز گلستان برخاست.عطار.
فتنه ام بر زلف و بالای تو ای بدر منیر
قامت است آن یا قیامت، عنبر است آن یا عبیر.
سعدی.
هرگز نشد به بوی خود عنبر سیر
کنیت گرفت گرچه به بوالعنبر.
سیدنصرالله تقوی.
- شمع عنبر؛ شمعی که از عنبر میساختند و بموقع روشن شدن بوی خوش میداد :
هر آنگه که رفتی همی سوی باغ
نبردی جز از شمع عنبر چراغ.فردوسی.
- عنبر اشهب؛ نوعی عنبر سیاه که نسبت به عنبر خشخاشی و عنبر حبشی بهتر است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عنبر شود :و از وی [ از شنترین اندلس ] عنبر اشهب خیزد بغایت نیک، سخت بسیار. (حدود العالم).
بوی برانگیخت گل چو عنبر اشهب
بانگ برآورد مرغ با رخ طنبور.
منجیک ترمذی.
- عنبر بحری؛ عنبر دریایی، چون عنبر را از دریا به دست آرند :
باد بهاری فشاند عنبر بحری به صبح
تا صدف آتشین کرد به ماهی شتاب.
خاقانی.
- عنبر بلعی؛ از نوع بد عنبر باشد. رجوع به عنبر شود.
- عنبر به مشک آمیختن؛ مبالغه در تعطیر کردن. (آنندراج) :
دگر بار سرسبز شد شاخ خشک
بنفشه درآمیخت عنبر به مشک.
نظامی (از آنندراج).
- عنبر تخته ای؛ نوعی از عنبر که مخلوط به خاک و ریگ است و در قعر دریا می نشیند. رجوع به عنبر شود.
- عنبر خاکستری؛ عنبر. رجوع به عنبر شود.
- عنبر خالص؛ عنبر اشهب. رجوع به عنبر شود.
- عنبر خام؛ عنبری که آمیخته به چیزی نباشد. رجوع به عنبر شود.
- عنبر سیاه؛ از نوع بد عنبر است. رجوع به عنبر شود.
- عنبر صفایحی؛ از نوع بد عنبر است. رجوع به عنبر شود.
- عنبر لب؛ کنایه از خط نورسته باشد. (از آنندراج) :
شکسته قیمت یاقوت را به عنبر لب
نهاده کرسی خط بر فراز عرش عظیم.
سنجر کاشی (از آنندراج).
- عنبر مبلوع؛ از انواع بد عنبر است. عنبر بلعی. رجوع به عنبر شود.
-عنبر مطبق؛ عنبر تر. رجوع به عنبر تر شود.
- گاو عنبر؛ جانوری است شبیه به گاو که در دریا میباشد و گویند عنبر فضلهء اوست. رجوع به ماده های عنبر و گاو عنبر شود.
|| غلامان و خادمان سیاه را در قدیم بمناسبت رنگ آنها غالباً عنبر نام مینهادند :
سیاه مطبخی را گو میندیش
که داری آسیائی نیز در پیش
اگر در مطبخت نام است عنبر
شوی در آسیا کافورپیکر.نظامی.
|| ماهیی است دریایی. (منتهی الارب) (آنندراج). ماهی دریایی بسیار بزرگ. (از ناظم الاطباء). ماهیی است دریایی که از پوست آن سپر سازند. (از اقرب الموارد). ماهیی است که طولش گاهی به 60 پا میرسد و او را سری بزرگ و دندان است (بر خلاف ماهی بال). (از المنجد). نام ماهیی است دریایی که گاه طول آن به پنجاه ذراع رسد و به فارسی آن را پاله گویند. (تاج العروس از ازهری). رجوع به گاو عنبر، گاو بحری، قطاس، قیطوسی، بحری قطاس و پرچم شود. || سپر از پوست ماهی. (منتهی الارب) (آنندراج). سپری که از پوست ماهی دریایی سازند. (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || زعفران، و اسپرنگ که گیاهی است.(5) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). زعفران یا گیاه وَرس. (از اقرب الموارد). اسپرنگ که گیاهی است. (آنندراج). || شدت و سختی زمستان. (از اقرب الموارد) (از المنجد). ج، عَنابر. || گل گندم که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). || عنبربو که نوعی گیاه است. رجوع به عنبربو شود. || فتنه که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به فتنه شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Ambre , Catadon(فرانسوی)
(2) - Cachalot .(لاتینی) macrocephalus
.
(فرانسوی)
(3) - Seiche (4) - در بعضی کتب، عنبر و مشک را مرادف دانسته اند و آن اشتباه است، زیرا عنبر از داخل دستگاه گوارشی ماهی عنبر حاصل میشود، ولی مشک از کیسهء مشک آهوی ختن نر [ کیسهء مشک این حیوان را نافه گویند ] حاصل میشود. و نیز از غدهء مشک زای زباد نیز نوعی مشک به دست می آید. (فرهنگ فارسی معین).
(5) - در منتهی الارب زعفران، و اسپرنگ به دو معنی جداگانه آمده است.

عنبر.

[عَمْ بَ] (اِخ) پدر قبیله ای است از بنی تمیم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و بَلْعَنْبر فرزندان او، یعنی بنوالعنبر بحذف نون، چنانکه بلحارث. (منتهی الارب) (آنندراج).

عنبرآباد.

[عَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت. سکنهء آن 498 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

عنبرآباد.

[عَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بام بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. سکنهء آن 196 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عنبرآگنده.

[عَمْ بَ گَ دَ/ دِ] (ن مف مرکب) آگنده از عنبر. پر از عنبر : خاکش طعنه زن گوی عنبرآگنده. (ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص 36).

عنبرآگین.

[عَمْ بَ] (ص مرکب) آگنده از عنبر. پر از عنبر. مملو از عنبر :
نخست آنکه تابوت زرین کنید
کفن بر سرم عنبرآگین کنید.فردوسی.
به گردَنْش بر طوق زرین نهید
کله بر سرش عنبرآگین نهید.فردوسی.
بیامد به مَشکوی زرین خویش
سوی خانهء عنبرآگین خویش.فردوسی.
کدامین لاله را بویم که مغزم عنبرآگین شد
چه ریحان دسته بندم چون جهان گلزار می بینم.
سعدی.
عرایس تصنیف را به چنین زلفی عنبرآگین مزین نگردانیده. (حبیب السیر).

عنبرآلود.

[عَمْ بَ] (ن مف مرکب) مخفف عنبرآلوده. هر چیز آلوده به عنبر. (ناظم الاطباء) :
فروغ شمعهای عنبرآلود
بهشتی بود از آتش، باغی از دود.نظامی.
اجابت هاست در طالع دعای دامن شب را
یکی صد شد امید من ز خط عنبرآلودش.
صائب (از آنندراج).
- عنبرآلود کردن؛ به عنبر آمیختن. به عنبر آلودن :
به لب خاک را عنبرآلود کرد
زمین را به چهره زراندود کرد.نظامی

عنبرآلوده.

[عَمْ بَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)هر چیز آلوده و آمیخته به عنبر. رجوع به عنبرآلود شود.

عنبرآمیخته.

[عَمْ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) آمیخته به عنبر. آلوده به عنبر :
نقره اندوده بر درست دغل
عنبرآمیخته بگند بغل.سعدی.

عنبرآمیز.

[عَمْ بَ] (ن مف مرکب)عنبرآمیخته. دارای بویی مانند بوی عنبر. آمیخته به عنبر :
بیار ای باد نوروزی نسیم از باغ پیروزی
که بوی عنبرآمیزی به بوی یار ما ماند.
سعدی.

عنبرآمیغ.

[عَمْ بَ] (ص مرکب) آمیخته به عنبر. مخلوط به عنبر :
دم مشک از مغز پرمیغ شد
دل میغ از او عنبرآمیغ شد.
(گرشاسب نامه ص 38).

عنبر ارزان.

[عَمْ بَ رِ اَ] (اِخ) کنایه از گیسوی مشکبوی حضرت رسالت (ص) است به اعتبار نفع عام. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) (ناظم الاطباء). عنبر لرزان. رجوع به عنبر لرزان شود.

عنبرافشان.

[عَمْ بَ اَ] (نف مرکب) مخفف عنبرافشاننده. آنچه عنبر بیفشاند. آنچه بوی عنبر دهد. خوشبوی چون عنبر :
بی باده زرفشان نباشم
چون باد شده ست عنبرافشان.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص353).
لب یار من شد دم صبح مانا
که سرد آتش عنبرافشان نماید.خاقانی.
سیه شعری چو زلف عنبرافشان
فرودآویخت بر ماه درفشان.نظامی.
خالی از زلف عنبرافشان تر
چشمی از خال نامسلمان تر.نظامی.
ز حلقوم دراهای درفشان
مشبکهای زرین عنبرافشان.نظامی.
مگر تو شانه زدی زلف عنبرافشان را
که باد غالیه سا گشت و خاک عنبربوست.
حافظ.
چو برشکست صبا زلف عنبرافشانش
بهر شکسته که پیوست تازه شد جانش.
حافظ.
چون صبا گفتهء حافظ بشنید از بلبل
عنبرافشان به تماشای ریاحین آمد.حافظ.
گذشت آنکه ترا زلف عنبرافشان بود
گذشت آنکه مرا خاطری پریشان بود.؟

عنبران.

[عَمْ بَ] (اِخ) دهی است از بخش نمین شهرستان اردبیل. سکنهء آن 2846 تن. آب آنجا از رود عنبران و محصول آن غلات و حبوب است. این ده در دو محل بنام عنبران بالا (علیا) و عنبران پایین (سفلی) قرار دارد. و سکنهء عنبران علیا 2046 تن است. دارای پاسگاه مرزی و دبستان نیز میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عنبران.

[عَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش طرقبهء شهرستان مشهد. سکنهء آن 694 تن. آب آنجا از رودخانه و محصول آن غلات، خشکبار و میوه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عنبربار.

[عَمْ بَ] (نف مرکب) مخفف عنبربارنده. معطر و دارای بوی خوش. (ناظم الاطباء) :
عکس خط و خال عنبربار آن مشکین غزال
می کند پرنافه چون صحرای چین آئینه را.
صائب (از آنندراج).

عنبربارس.

[عَمْ بَ با رِ] (اِ مرکب)زرشک. (ناظم الاطباء). رجوع به زرشک شود.

عنبربزان.

[عَمْ بَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش حومهء شهرستان سنندج. سکنهء آن 600 تن. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عنبربو.

[عَمْ بَ] (ص مرکب) مخفف عنبربوی. چیزی که دارای بوی عنبر باشد. (از ناظم الاطباء). رجوع به عنبربوی شود :
عجب نوش شکرپاسخ چنین گفت
که عنبربو گلی در باغ بشگفت.
نظامی.
مگر تو شانه زدی زلف عنبرافشان را
که باد غالیه سا گشت و خاک عنبربوست.
حافظ.
|| (اِ مرکب) یکی از اقسام برنج است که در گیلان به این اسم معروف میباشد. || گیاهی از تیرهء مرکبان که در حقیقت یکی از انواع قنطوریون محسوب می شود و چون دارای بویی مطبوع است آن را قنطوریون مشکی نیز گویند. عنبر. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به قنطوریون شود :
در لطافت نوگلی دارم که زلف خویش را
شانه از دندانهء گلهای عنبربو کند.
محسن تأثیر (از آنندراج).
اگر صد اره بر فرقم نهد رنج تهیدستی
چو عنبربو همان باشد ز غیرت روی خندانم.
محسن تأثیر (از آنندراج).(1)
(1) - مؤلف آنندراج در ذیل «عنبربوی» چنین آورده است: گلی است معروف در ایران؛ از اهل زبان به تحقیق پیوسته است، سپس دو شاهد یادشده را آورده است.

عنبربوی.

[عَمْ بَ] (ص مرکب) آنچه بوی عنبر دهد و خوشبو باشد. رجوع به عنبربو شود :
آهوی تاتار را سازد اسیر
چشم جادوخیز و عنبربوی تو.خاقانی.
نماند جز بدان پیغمبر پاک
کزو در کعبه عنبربوی شد خاک.نظامی.
چون شد آن مرغزار عنبربوی
آب گل سر نهاد جوی به جوی.نظامی.
مرحبا ای نسیم عنبربوی
خبری زآن بخشم رفته بگوی.سعدی.

عنبربیز.

[عَمْ بَ] (نف مرکب) مخفف عنبربیزنده. آنچه عنبر بیفشاند.
- عنبربیز کردن؛ عنبر بیختن. عنبر افشاندن :
کابر آزار و باد نوروزی
درفشان می کنند و عنبربیز.سعدی.

عنبرپوش.

[عَمْ بَ] (ن مف مرکب)عنبرپوشیده. آلوده به عنبر. عنبرآلود :
عطسه مغز نافه را خالی کند از بوی مشک
آستین چون برفشاند زلف عنبرپوش او.
صائب (از آنندراج).

عنبر تر.

[عَمْ بَ رِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عنبر تازه. || کنایه از خط و خال محبوب و معشوق باشد. (از برهان قاطع) (از آنندراج) (از انجمن آرا). || کنایه از زلف معشوق و محبوب باشد. (از برهان قاطع) (از آنندراج). || عنبر ماهی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عنبر شود.

عنبرته.

[عَمْ بَ تَ / تِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کزاز بالا بخش سربند شهرستان اراک. سکنهء آن 464 تن. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، بنشن و چغندر قند است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

عنبرجعد.

[عَمْ بَ جَ] (ص مرکب) آنکه جعدش چون عنبر باشد. دارای جعدی عنبری : لطیف اندامی، ماهرویی، سلسله مویی، عنبرجعدی، سمن خدی. (سندبادنامه ص 259).

عنبرچه.

[عَمْ بَ چَ / چِ] (اِ مرکب) نوعی از زیور است که پرعنبر کنند و بر گردن اندازند. (برهان قاطع). زیوری است از عالم اوربی در هندوستان که جوف آن به عنبر آلوده کنند و دور آن گوهر نیم رو آویزند. و عنبرینه نیز به همین معنی است. (از آنندراج). نوعی از زیور مثل دهکدهگی که جوف آن به عنبر پر کنند و گرد آن مروارید آویزند. (غیاث اللغات). محفظه ای از طلا مانند درج و حقه به پهنا و درازی سه انگشت که زنان بر گردن آویختندی، و آن جای خوش بویها بود. (از یادداشتهای مرحوم دهخدا) :
در صف رخت که عنبرچه بود صدرنشین
کوی بربسته که باشد که درآید بشمار.
نظام قاری (دیوان ص 81).

عنبرخری.

[عَمْ بَ خَ] (حامص مرکب)عنبر خریدن. به دست آوردن عنبر :
به عنبرخری نرگس خوابناک
چو کافور تر سر برون زد ز خاک.نظامی.

عنبردان.

[عَمْ بَ] (اِ مرکب) به معنی عنبرچه است. (از ناظم الاطباء). رجوع به عنبرچه شود :
ز عنبردان که بودش گوهرآگین
بیاض سینه اش را لوح زرین.
محسن تأثیر (از آنندراج).
عیان باشد ز لوح آن تن صاف
چو عنبردان سیمین حقهء ناف.
شفیع اثر (از آنندراج).

عنبرذقن.

[عَمْ بَ ذَ قَ] (ص مرکب) آنکه ذقن وی بوی عنبر دهد :
شکرشکن است یا سخن گوی من است
عنبرذقن است یا سمن بوی من است.
ابوالطیب مصعبی.

عنبرذوائب.

[عَمْ بَ ذَ ءِ] (ص مرکب)آنکه زلفهای وی به رنگ عنبر و دارای بوی عنبر باشد. (ناظم الاطباء) :
سلام علی دار ام الکواعب
بتان سیه چشم عنبرذوائب.حسن متکلم.

عنبر زرد.

[عَمْ بَ رِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کهربا که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به کهربا شود.

عنبرزلف.

[عَمْ بَ زُ] (ص مرکب) کسی که موی او مانند عنبر، سیاه، و معطر باشد. (از فرهنگ فارسی معین).

عنبرسار.

[عَمْ بَ] (اِ مرکب) بمعنی عنبرسارا است. عنبرسارا. جایی که عنبر فراوان باشد. || (اِخ) شهری در کشمیر که عنبرسر نیز گویند. (از ناظم الاطباء). و رجوع به عنبرسارا شود.

عنبرسارا.

[عَمْ بَ] (اِ مرکب)(1) عنبرسار. پر از عنبر. || خوشبوی ترین عنبرها. (ناظم الاطباء).
(1) - از: عنبر + سارا، بمعنی خالص و بی آمیغ و زبده و اعلی. رجوع به سارا شود.

عنبر سارا.

[عَمْ بَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عنبر بسیار خوشبوی و خالص. (از ناظم الاطباء) :
گر شنیدی گفتمت شایسته قولی من تمام
پاک و باقیمت که گویی عنبر ساراستی.
ناصرخسرو.
بر سرت بویا چو مشک و عنبر سارا شود
گر تو خاکستر به نام آل او بر سر کنی.
ناصرخسرو.
در زبان حجت از فر حریم ذوالفقار
شعر در معنی بسان عنبر سارا شود.
ناصرخسرو.
گفتی آن حلقهء زلف از چه سفید است چو شیر
که ز خال سیهش عنبر سارا بینند.خاقانی.
ساقی تذرورنگ بطوق غبب چو کبک
طوق دگر ز عنبر سارا برافکند.خاقانی.
صبحدم خاکی به صحرا برد باد از کوی دوست
بوستان در عنبر سارا گرفت از بوی دوست.
سعدی.
ای که بر مه کشی از عنبر سارا چوگان
مضطرب حال مگردان من سرگردان را.
حافظ.
|| (اِخ) نام جایی که بهترین عنبرها را از آنجا می آورند. (ناظم الاطباء) :
بوی است نه عین و نون و با و را
نام معروف عنبر سارا [ کذا ].ناصرخسرو.

عنبرسای.

[عَمْ بَ] (نف مرکب) آنکه عنبر میساید. رجوع به عنبر ساییدن شود :
دولت سلطان بر هرکه بتابد نشگفت
گر شود باد هوا بر سر او عنبرسای.فرخی.
|| (اِ مرکب) وسیله ای که عنبر را در آن می ساییدند :
عمل بیار که رخت سرای آخرت است
نه عودسوز به کار آیدت نه عنبرسای.
سعدی.

عنبر سایل.

[عَمْ بَ رِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عنبر ذوب شده. عنبر مایع. || (اِ مرکب) درختی است از تیرهء انجیلی ها که بحالت وحشی در برخی نواحی یونان، ترکیه و سوریه روئیده میشود. و چون درخت زیبایی است بعنوان زینت در باغها نیز کشت می گردد. ارتفاع انواع این درخت بین 40 تا 50 و گاهی تا 60 متر می رسد. بجهت تزیین خیابانها نیز به کار می رود. برگهای آن بزرگ و پنجه ای و شامل 5 تا 7 تقسیم نامساوی و مضرس است. از سلولهای ترشحی این گیاه سقزهای روغنی به دست می آید که از آن موادی، از قبیل استورزینول و اسید سینامیک و وانیلین به دست می آورند. و از سقز روغنی این گیاه جهت ضدعفونی کردن و التیام زخمها و مداوای جرب، و در استعمال داخلی در جهت کم کردن ترشحات قصبة الریه به کار می رود. نوعی از این درخت در نواحی مختلف آمریکا می روید و سقز روغنی مستخرج از آن به نام سقز روغنی آمریکائی مشهور است. شجرة المیعة الامریکیة. (از فرهنگ فارسی معین).

عنبر ساییدن.

[عَمْ بَ دَ] (مص مرکب)ساییدن عنبر تا بوی خوش از آن برآید :
شاهد بخوان و شمع برافروز و می بنه
عنبر بسای و عود بسوزان و گل بریز.
سعدی (از آنندراج).

عنبرستان.

[عَمْ بَ رِ] (اِ مرکب) جای آکنده از عنبر. عنبرسار. عنبرزار :
از تو وقف صبحدم کاکل پریشان ساختن
وز صبا مغز جهانی عنبرستان ساختن.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

عنبرستان.

[عَمْ بَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش صفی آباد شهرستان سبزوار. سکنهء آن 783 تن. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات، میوه، ابریشم و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عنبرسرا.

[عَمْ بَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 218 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عنبرسرشت.

[عَمْ بَ سِ رِ] (ص مرکب)که سرشت عنبر دارد. آمیخته به عنبر :
عالم بهشت گشته عنبرسرشت گشته
کاشانه زشت گشته صحرا چو روی حورا.(1)
کسایی.
تو لاله دیدی شمشادپوش و سنبل تاج
بنفشه دیدی عنبرسرشت و مشک آیین.
فرخی.
و هر میوه ای که در بهشت عنبرسرشت هست در آنجا نیکو و لطیف بوده است. (تاریخ بخارا ص33).
گر از نخل طوبی رسد در بهشت
بهر کوشکی شاخ عنبرسرشت.نظامی.
پر از حور آراسته چون بهشت
بساط زمین گشته عنبرسرشت.نظامی.
اباهای نوشین عنبرسرشت.نظامی.
(1) - ن ل:
عالم بهشت گشته کاشانه زشت گشته
عنبرسرشت گشته صحرا چو موی حورا.

عنبرسوز.

[عَمْ بَ] (نف مرکب)عنبرسوزنده. آنکه عنبر می سوزاند :
ابر دیبادوز دیبا دوزد اندر بوستان
باد عنبرسوز عنبر سوزد اندر لاله زار.
منوچهری.
شمعهای بساط بزم افروز
همه یاقوت ساز و عنبرسوز.نظامی.
|| (اِ مرکب) مجمری که در وی عنبر سوزانند. (ناظم الاطباء).

عنبرشکن.

[عَمْ بَ شِ کَ] (نف مرکب)عنبرریز. آنچه عنبر از آن پراکنده شود :
گر دلم حق وفا با خط و خالت دارد
محترم دار در آن طرهء عنبرشکنش.حافظ.

عنبرعذار.

[عَمْ بَ عِ] (ص مرکب) عذار خوشبوی چون عنبر. دارای چهرهء معطر. دارای روی عنبرین :
خورشیدروی باشد عنبرعذار باشد
از پای تا به فرقش رنگ و نگار باشد.
منوچهری.

عنبرغبار.

[عَمْ بَ غُ] (ص مرکب) باصفا و خوشبوی چنانکه غبار آن بوی عنبر دهد، و صفت هوا باشد :
آسمان دیباسلب گشت و هوا عنبرغبار
گلستان زرین درخت و آدمی سیمین مکان.
فرخی.

عنبرفام.

[عَمْ بَ] (ص مرکب) هرچه برنگ عنبر باشد. (ناظم الاطباء).

عنبرفروش.

[عَمْ بَ فُ] (نف مرکب) آنکه عنبر بفروشد. فروشندهء عنبر :
به عنبرفروشان اگر بگذری
شود جامهء تو همه عنبری.
(هجونامهء منسوب به فردوسی).
سر زلف را چون درآرد بگوش
کند خاک را باد عنبرفروش.نظامی.
خار بود نام گل خارپوش
عنبر نام آمده عنبرفروش.نظامی.
فلک را داده سروش سبزپوشی
عمامش باد را عنبرفروشی.نظامی.

عنبرفزای.

[عَمْ بَ فَ] (نف مرکب)عنبرفزاینده. فزایندهء عنبر :
ماهیش دندان فکن گشت و صدف گوهرنمای
گاو او عنبرفزای و ساحلش سنبل گیا.
خاقانی.

عنبرفشان.

[عَمْ بَ فَ / فِ] (نف مرکب)عنبرفشاننده. آنچه عنبر بپاشد و خوشبوی چون عنبر باشد :
جعدشان در مجلس او مشکبار
زلفشان در پیش او عنبرفشان.فرخی.
از شرارهء آه مشتاقان دل
آتش عنبرفشان برکرد صبح.خاقانی.
شه از زلف مشکین آن دلکشان
کمندی برآراست عنبرفشان.نظامی.
سرآغوش و گیسوی عنبرفشان.نظامی.
نسیم صبح را گفتم تو با او جانبی داری
کز آن جانب که او باشد صبا عنبرفشان آید.
سعدی.

عنبر فشاندن.

[عَمْ بَ فَ / فِ دَ] (مص مرکب) پاشیدن عنبر. بوی خوش دادن :
نه نافه بیارد همه آهویی
نه عنبر فشاند همه جودری.منوچهری.

عنبرفشانده.

[عَمْ بَ فَ / فِ دَ / دِ] (ن مف مرکب، ق مرکب) عنبرپاشیده :
سنبل نشانده بر گل سوری نگه کنید
عنبرفشانده گرد سمن زار بنگرید.سعدی.

عنبرفکن.

[عَمْ بَ فَ / فِ کَ] (نف مرکب)عنبرفکننده. آنکه عنبر بیفکند. آنکه عنبر بیندازد :
گاوی کنند و چون صدف آبستن اند لیک
از طبع گوهرآور و عنبرفکن نیند.خاقانی.
- گاو عنبرفکن؛ ماهی عنبر. عنبرماهی :
گاو عنبرفکن از طوس به دست آرم لیک
بحر اخضر نه به عمان به خراسان یابم.
خاقانی.
گاو عنبرفکن برهنه تن است
خر بربط بریشمین افسار.خاقانی.

عنبرقنبر.

[عَمْ بَ قَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهرستان نهاوند. سکنهء آن 520 تن. آب آنجا از رودخانهء گیان و محصول آن غلات، توتون، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

عنبرکه.

[عَمْ بَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه. سکنهء آن 253 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

عنبرلالی.

[عَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان جهانگیری بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز. سکنهء آن 1620 تن. آب آنجا از رود کارون و بوسیلهء لوله و چشمه. محصول آن غلات است. ساکنان آن از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عنبر لرزان.

[عَمْ بَ رِ لَ] (اِخ) کنایه از گیسوی حضرت رسالت پناه (ص).(1) (از برهان قاطع) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). عنبر ارزان. رجوع به عنبر ارزان شود :
بوی کز آن عنبر لرزان دهی
گر به دو عالم دهی ارزان دهی.نظامی.
(1) - مؤلف آنندراج آن را «کنایه از گیسو» نوشته و بیت نظامی را نیز شاهد آورده است.

عنبرموی.

[عَمْ بَ] (ص مرکب) دارندهء موی عنبرمانند. دارندهء مویی به خوشبویی عنبر : کنیزکی را دید باجمال، زیبادلال، عنبرموی. (سندبادنامه ص 138).
نگارین روی شیرین خوی عنبرموی سیمین تن
چه خوش بودی در آغوشم اگر یارای آنستی.
سعدی.

عنبرنسارا.

(1) [عَمْ بَ نِ] (اِ مرکب) در تداول عوام، پشکل خر یا ماچه خر. (یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - عنبرنسارا، به املاء فوق از یادداشتی است بخط مرحوم دهخدا، ولی ریشهء کلمهء «نسارا» یافت نشد. احتمال میرود که آن «عنبر نثار» یا «عنبر نصاری» باشد که متعصبان ساخته اند.

عنبر و جوهر.

[عَمْ بَ رُ جَ / جُو هَ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) به واو عاطفه، نام غلامان است. (آنندراج) (غیاث اللغات).

عنبرة.

[عَمْ بَ رَ] (ع اِ) یک دانه عنبر. (از اقرب الموارد). یک قطعه عنبر : یعلی بن منبه که عامل یمن بود نامه ای نوشت به عمر بن الخطاب که مردی عنبرة ای بر کنار دریا یافته است، حکم آن چیست؟ عمر به جواب بازنوشت که آن سببی است از سببهای خدای و در آن و در هرچه از دریا بیرون آید خمس واجب است. (تاریخ قم ص 169). || سختی سرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): عنبرة الشتاء؛ سختی زمستان. (از اقرب الموارد). || مردم خالص النسب از قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- عنبرة القدر؛ پیاز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عنبرة.

[عَمْ بَ رَ] (اِخ) دهی است به یمن. (منتهی الارب). قریه ای است در سواحل زبید. (از معجم البلدان).

عنبر هندو.

[عَمْ بَ رِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عنبر هندوستان. عنبر که از سواحل هندوستان آرند :
او ز گاوت عنبر هندو دهد
تو ز آهو مشک یغمایی فرست.خاقانی.

عنبری.

[عَمْ بَ] (ص نسبی) منسوب به عنبر. آلوده به عنبر. معطر و خوشبو و یا سیاه و مشکی :
به عنبرفروشان اگر بگذری
شود جامه تو همه عنبری.
(هجونامهء منسوب به فردوسی).
صفت چند گویی ز شمشاد و لاله
رخ چون مه و زلفک عنبری را.
ناصرخسرو.
بالای سرو بوستان قدی ندارد دلستان
خورشید با رویی چنان مویی ندارد عنبری.
سعدی.
برِ حریر تنت عنبری و کافوری
دو خادمند یکی عنبر و یکی کافور.
نظام قاری.
|| سنگی زمین رنگ است که بسبزی زند، و بر او نقطهء سیاه و زرد و سفید بود، و از او بوی عنبر آید. (نزهة القلوب). || نوعی از سیب. (آنندراج). || نوعی از خربوزه. محسن تأثیر در تعریف خربوزه چنین گفته است :
هر عنبریش بطعم شکر
بگرفته خراج بوز عنبر.(از آنندراج).

عنبری.

[عَمْ بَ] (ص نسبی) منسوب به بنی العنبر که در حال تخفیف بلعنبر میشود. (از انساب سمعانی). رجوع به عنبر و عنبریان شود.
- عنبری البلد؛ مثلی است در هدایت، زیرا بنی عنبر هدایت کننده ترین اقوام بودند. و در هدایت بدانها مثل زده اند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

عنبری.

[عَمْ بَ] (اِخ) ابراهیم بن اسماعیل طوسی عنبری، مکنی به ابواسحاق. وی از حفظهء حدیث بود و محدث زمان خود در طوس بشمار می رفت. و بسال 218 ه .ق. درگذشت. او را مسندی است بزرگ. (از الاعلام زرکلی از تذکرة الحفاظ ج 2 ص 225).

عنبری.

[عَمْ بَ] (اِخ) نام وی عبیداللهبن حسن عنبری است. رجوع به عبیدالله شود.

عنبری.

[عَمْ بَ] (اِخ) نام وی علی بن حصین بن مالک بن... تمیمی و کنیه اش ابوالبحر است. رجوع به علی عنبری شود.

عنبریان.

[عَمْ بَ] (اِخ) قومی از عرب منسوب به عنبر که پدر قبیله ای از تمیم است. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). عنبریان از خاندانهای قدیم ناحیت بیهق بوده اند و جد ایشان ابوالعباس اسماعیل بن علی بن الطیب بن محمد بن علی العنبری بوده است که برادر او ابومحمد عبدالله بود، و این دو از احفاد ابوزکریا یحیی بن محمد بن عبدالله بن العنبربن عطاءبن صالح بن محمد بن عبدالله السلمی بوده اند. و شرح حال افراد این خانواده در تاریخ بیهق آمده است. رجوع به تاریخ بیهق ص 119 شود.

عنبرین.

[عَمْ بَ] (ص نسبی) منسوب به عنبر. عنبری. آلوده به عنبر. معطر و خوشبو و یا مشکی و سیاه چون عنبر :
آری مرا بدان کت برخیزم
وز زلف عنبرینت بیاویزم.
سروری (از فرهنگ اسدی).
خانهای زرین و جواهر و عنبرین ها و کافورین ها و مشک و عود بسیار در آنجا نهادند. (تاریخ بیهقی ص366).
سهی سروی که من دارم نظر بر قد رعنایش
دو عالم چون دو زلف عنبرین افتاده در پایش.
خاقانی.
بس اشک شکرین که فروبارم از نیاز
بس آه عنبرین که بعمدا برآورم.خاقانی.
نفس عنبرین دار و آه آتشین زن
کزین خوشتر آب و هوایی نیابی.خاقانی.
بهشتی مرغی آمد سوی گلزار
ربود آن عنبرین گل را بمنقار.نظامی.
عنبرین طره سرای سپهر
طره ماه درکشید به مهر.نظامی.
در اینجا عنبرین شمعی دهد نور
ز باد سرد افشانند کافور.نظامی.
عنبرین چوگان زلفش را گر استقصا کنی
زیر هر مویی سری بینی که سرگردان اوست.
سعدی.
گیرم که عنبرین سخنت نافهء ختاست
کس نافه ارمغان نبَرَد جانب ختا.قاآنی.
|| نوعی گردن بند عنبرسرشت. (شرفنامهء نظامی چ وحید ص 432). عنبرچه. عنبرینه. رجوع به عنبرینه و عنبرچه شود :
همه عنبرین دار و خلخال پوش
سر زلف پیچیده بالای گوش.نظامی.
- عنبرین بو؛ دارای بوی عنبر. خوشبو :
آن گوی معنبر است در جیب
یا بوی دهان عنبرین بوست؟سعدی.
غبار راه طلب کیمیای بهروزیست
غلام دولت آن خاک عنبرین بویم.حافظ.
- عنبرین بوی؛ دارای بوی عنبر. خوشبوی چون عنبر :
ولیک در همه کاشانه هیچ بوی نبود
مگر شمامهء انفاس عنبرین بویم.سعدی.
ای باد بهار عنبرین بوی
در پای لطافت تو میرم.سعدی.
- عنبرین خال؛ دارندهء خال عنبری. دارندهء خال سیاه. از اسمای محبوب است. (آنندراج).
- عنبرین ختام؛ نامه ای که مهر آن عنبرین باشد گویا اشاره به آیهء «ختامه مسک» است(1) :
از حرمت هر کبوتری که بپرید
نامهء او عنبرین ختام برآمد.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص180).
- عنبرین خط؛ دارندهء خط عنبری. از اسمای محبوب و معشوق است. (از آنندراج).
- عنبرین سنبل؛ کنایه از زلف و موی محبوب است. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) (از ناظم الاطباء).
- عنبرین گیسو؛ دارندهء گیسوی عنبرمانند. دارندهء گیسوی مشکی و یا خوشبو چون عنبر :
همچو عودم بر آتش سوزان
بی خداوند عنبرین گیسو.سوزنی.
- عنبرین موی؛ دارندهء موی عنبری. دارندهء موی مشکی و یا خوشبو چون عنبر. از اسمای محبوب است. (آنندراج) :
چو پیلی گر بود پیل آدمی روی
چو شیر ار شیر باشد عنبرین موی.نظامی.
پریشان می کند مغز نسیم صبح را صائب
ز شوخیهای نکهت عنبرین مویی که من دارم.
صائب (از آنندراج).
- عنبرین نفس؛ دارندهء نفس خوشبو چون عنبر :
تو عنبرین نفس بسر روضهء رسول
در یاد تو ملائکه مشکین دهان شدند.
خاقانی.
(1) - ختامه مسک و فی ذلک فلیتنافس المتنافسون. (قرآن 83/26).

عنبرینه.

[عَمْ بَ نَ / نِ] (ص نسبی)منسوب به عنبر. عنبری. مشکی و سیاه و یا خوشبوی چون عنبر :
گیسوت عنبرینه و گردن تمام عود
معشوق خوبروی چه محتاج زیور است.
سعدی.
رجوع به عنبرین شود. || (اِ مرکب) خوشبویی که از مشک و عنبر و عود سازند. (ناظم الاطباء) :
چشمم ز روی بند در ای دل منور است
وز بوی عنبرینه دماغم معطر است.
نظام قاری.
|| زیوری است که در میان آن عنبر کنند و در گردن اندازند، و بعضی گویند هار که از مروارید و مهره های عنبر سازند. (آنندراج). بمعنی عنبرچه باشد و آن زیوری است که زنان بر گردن اندازند. (برهان قاطع). رجوع به عنبرچه و عنبرین شود :
مگر از عقد عنبرینه دوست
برگشاده ست و عنبر افشانده ست.خاقانی.
نوعروسی شراره زیور او
عنبرینه زکال در بر او.نظامی.
به آه عنبرینم بین که چونست
که عقد عنبرینه ام پر ز خونست.نظامی.
زینت همین دو رستهء دندان تمام بود
وز موی در کنار و برت عنبرینه ای.سعدی.
زآن گریبانی که دم از عنبرینه میزند
می دمد بویی و مشکین می کند آفاق را.
نظام قاری.
عاشق عنبرینهء جیبم
سینه گنجینهء محبت اوست.نظام قاری.
به عنبرینه میارای جیب کمخا را
نگار خوب لقا را چه احتیاج حلیست.
نظام قاری.

عنبریه.

[عَمْ بَ ری یِ] (اِخ) دهی است از دهستان بنمعلا بخش شوش شهرستان دزفول. سکنهء آن 600 تن. آب آن از رودخانهء کرخه و محصول آن غلات، برنج و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

عنبس.

[عَمْ بَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسد. (اقرب الموارد). عُنابِس. رجوع به عنابس شود. || نعت است برای شیر که وزن فنعل باشد از عبوس. ج، عَنابِس. (از اقرب الموارد).

عنبس.

[عَمْ بَ] (اِخ) ابن ثعلبة. از صحابیان بود. پسرش خالد نیز از صحابیان به شمار می رفت. (از منتهی الارب).

عنبسة.

[عَمْ بَ سَ] (ع اِ) اسم عَلم است از عنبس، و غیرمنصرف. (از منتهی الارب). از اعلام است. (ناظم الاطباء). علم است اسد را، و غیرمنصرف میباشد، چون اسامة. (از اقرب الموارد). ج، عَنابِس. (ناظم الاطباء).

عنبسة.

[عَمْ بَ سَ] (اِخ) ابن ابی سفیان. برادر معاویه بود. در زمان حضرت رسول (ص) میزیست اما درک صحبت و دیدار آن حضرت را نکرد. (از منتهی الارب). رجوع به ابوعثمان در همین لغت نامه، الاعلام زرکلی ج 5، جمهرة الانساب ص102 و تاریخ اسلام ذهبی ج 2 ص 243 شود.

عنبسة.

[عَمْ بَ سَ] (اِخ) ابن ازهر، مکنی به ابویحیی. رجوع به ابویحیی شود.

عنبسة.

[عَمْ بَ سَ] (اِخ) ابن اسحاق بن شمربن عبید. از بنی حنبل بن بحالهء ضبی، مکنی به ابوحاتم. وی امیر و از فرماندهان بنی عباس به شمار می رفت و اصل او از بصره بود. از جانب مأمون مدتی ولایت شهر رقة را بعهده داشت، سپس از جانب المنتصر بسال 238 ه .ق. والی مصر گشت و بسال 242 ه .ق. از فرمانروایی کناره گرفت و به عراق بازگشت و در سال 246 ه .ق. درگذشت. وی در هنگام فرمانروایی با مردم به داد و انصاف بسیار رفتار کرد و او را آخرین فرد عرب دانسته اند که بر مصر والی گشت. و نیز گویند که او پیرو مذهب خوارج بود و بدان تظاهر میکرد. (از الاعلام زرکلی از النجوم الزاهرة ج 2 ص 293، و تاریخ مسعودی، و جمهرة الانساب).

عنبسة.

[عَمْ بَ سَ] (اِخ) ابن ربیعة جهنی. صحابی یا تابعی است. (منتهی الارب). رجوع به الاصابة ترجمهء شمارهء 607 شود.

عنبسة.

[عَمْ بَ سَ] (اِخ) ابن سُحَیم کلبی. وی از جنگجویان شجاع بشمار می رفت و بسال 103 ه .ق. از جانب هشام بن عبدالملک والی اندلس گشت و در آنجا فتوحات بسیاری کرد. و در یکی از جنگها زخمی شد و در سال 107 ه .ق. درگذشت. رجوع به الاعلام زرکلی ج 5، و تاریخ ابن اثیر حوادث سال 107، و البیان المغرب ج 2 ص 27 شود.

عنبسة.

[عَمْ بَ سَ] (اِخ) ابن سعیدبن العاص اموی. تابعی بود. (از منتهی الارب).

عنبسة.

[عَمْ بَ سَ] (اِخ) ابن غنیم کلابی. رجوع به ابوغنیم شود.

عنبسة.

[عَمْ بَ سَ] (اِخ) ابن معدان الفیل الفهری. از مردم میسان بوده و به بصره شده و بدانجا اقامت گزیده است. و گویند او نحو را از ابوالاسود الدؤلی فراگرفته است. (از الفهرست ابن الندیم).

عنبط.

[عُمْ بُ] (ع ص) کوتاه گوشت ناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عنبطة. رجوع به عنبطة شود.

عنبطة.

[عُمْ بُ طَ] (ع ص) کوتاه گوشت ناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عنبط. رجوع به عنبط شود.

عنبل.

[عُمْ بُ] (ع اِ) گند و تلاق. (منتهی الارب) (آنندراج). بظر و تلاق. (ناظم الاطباء). عنبلة. رجوع به عنبلة شود. || آنچه بگذارد ختنه ناکرده از آن. (منتهی الارب) (از آنندراج). عنبلة. رجوع به عنبلة شود. || زن درازتلاق. (منتهی الارب) (آنندراج). عنبلة. رجوع به عنبلة شود. || چوبی که بدان در جُواز گندم کوبند. (منتهی الارب) (آنندراج). چوبی که بدان در هاون چیزی کوبند. (ناظم الاطباء). عنبلة. رجوع به عنبلة شود.

عنبلة.

[عُمْ بُ لَ] (ع اِ) گند و تلاق. (منتهی الارب). بظر و تلاق. (ناظم الاطباء). عنبل. رجوع به عنبل شود. || زن درازتلاق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عنبل. رجوع به عنبل شود. || چوبی که بدان در جواز گندم کوبند. (منتهی الارب). چوبی که بدان در هاون چیزی کوبند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عنبل. رجوع به عنبل شود. || آنچه بگذارد ختنه ناکرده از آن. (منتهی الارب). عنبل. رجوع به عنبل شود.

عنبلی.

[عُمْ بُ لی ی] (ع ص، اِ) زنگی درشت اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنبوج.

[عُمْ] (ع ص) گول و نرم فروهشته گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عُنبُج. رجوع به عُنبُج شود. || گران جسم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ثقیل. (اقرب الموارد). عنبج. رجوع به عنبج شود.

عنبة.

[عِ نَ بَ] (ع اِ) یک دانهء انگور. (منتهی الارب) (آنندراج). واحد عنب، یعنی یک دانه انگور. (ناظم الاطباء). یک حبه انگور. (از اقرب الموارد). ج، عِنَبات، عُنوب، عِنَب، عِنَباء، أعناب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آبلهء ریز که بر اندام انسان برآید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عِنَبات. (اقرب الموارد). || از اعلام است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عنبة.

[عَمْ بَ] (معرب، اِ) معرب انبه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به انبه شود.

عنبة.

[عِ نَ بَ] (اِخ) چاهی است به مدینه. (منتهی الارب). بئر ابی عنبة، چاهی است در نزدیکی مدینه. (از معجم البلدان).

عنبی.

[عِ نَ] (ص نسبی) منسوب به عنب. رجوع به عنب شود. || منسوب به عنب که میوه و انگور فروش را می رساند. (از انساب سمعانی).
- بواسیر عنبی؛ بواسیری است گرد بر سان انگور. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).
- پردهء عنبی؛ پردهء عنبیه :
جمال دختر رز نور چشم ماست مگر
که در نقاب زجاجی و پردهء عنبی است.
حافظ.
رجوع به عنبیة شود. || عنبی، مرواریدی است که عرض او اندکی از عرض مروارید غلطان بیشتر بود. (جواهرنامه).

عنبیة.

[عِ نَ بی یَ] (ع اِ) نام طبقهء سوم از هفت طبقهء چشم است. رنگ آن مختلف می باشد، و در بعضی اشخاص سیاه و در بعضی اشهل و در بعضی ازرق بود. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). قسمت قدامی پردهء عضلانی عروقی است که عموداً در عقب قرنیه و در جلو عدسی قرار دارد. و در وسط آن سوراخی است بنام مردمک چشم. عنبیه دارای دو سطح قدامی و خلفی و دو محیط بزرگ و کوچک است. سطح قدامیش کمی محدب است و حد خلفی اطاق قدامی چشم را می سازد و رنگش بر حسب اشخاص و نژادهای مختلف متفاوت و معمو سیاه یا قهوه یی یا خاکستری و یا آبی است. و نیز بواسطهء وجود عروقی که در روی آن قرار دارند دارای برآمدگیهایی است که محاذی شعاعهای دایره ای قرار گرفته اند که بین دو محیط کوچک و بزرگ آن کشیده شده اند. سطح خلفی عنبیه کمی مقعر و سیاه رنگ است و قسمت مرکزی آن با عدسی و قسمت محیطیش با زواید مژگانی مجاور است. محیط بزرگ عنبیه مجاور با قسمت قدامی تنهء مژگانی است و با محیط قرنیه شیار مدوری را میسازد که به نام زاویهء عنبی قرنیه ای موسوم است. محیط کوچک عنبیه سوراخی را محدود می سازد به نام مردمک که در مرکز عنبیه قرار دارد و معمو مدور و گاهی نیز بیضی شکل است و قطر آن تقریباً 3 تا 4 میلیمتر است؛ ولی در نتیجهء عمل عضلات گشادکننده و تنگ کنندهء عنبیه تغییر قطر میدهد. (فرهنگ فارسی معین).

عنت.

[عَ نَ] (ع مص) شکافته و شکسته گردیدن استخوان پیوندپذیرفته. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شکافته و شکسته شدن استخوان بعد از شکسته بندی آن. || تباه و فاسد شدن. (از اقرب الموارد). || هلاک شدن و نیست شدن(1). || رنج رسیدن بمردم(2). (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رنجور شدن. (دهار). || بزه مند شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گناه به دست آوردن. (از اقرب الموارد). و از آن جمله است گفتهء خداوند: عزیز علیه ما عنتّم(3) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد)؛ یعنی سخت است بر او [ بر پیغمبر ] گناه کردن و رنج کشیدن شما. || در کاری دشوار افتادن. مشقت بر شخص وارد شدن و در امر شاق افتادن. (از اقرب الموارد). || با زن حرام جمع آمدن. || نافرمانی کردن. || تباهی نمودن. || ضعیف شدن و انکسار. || گناه ورزیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
گفت رو نه تو رهی نه آینه ت
دایماً در بغض و کینی و عنت.مولوی.
پادشاهان خون کنند از مصلحت
لیک رحمتشان فزونست از عنت.مولوی.
|| (اِمص، اِ) گناه. (غیاث اللغات). اثم و گناه. (ناظم الاطباء). خطا. (اقرب الموارد). || تباهی و نیستی و هلاک. (ناظم الاطباء). هلاک. (غیاث اللغات). || فجور و زنا. (ناظم الاطباء). زناء. (اقرب الموارد). و از آن جمله است گفتار خداوند: ذلک لمن خشی العنت منکم...(4) (از منتهی الارب)؛ یعنی آن از برای کسی است از شما که از فجور و زنا بترسد. || مشقت. (ناظم الاطباء). || فساد. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || وقوع در مشقت و سختی. || کسب گناه. || انکسار. (ناظم الاطباء).
(1) - در اقرب الموارد هلاک شدن و رنج رسیدن به یک معنی آمده است: عنت زید؛ لقی الشدة و هلک.
(2) - در اقرب الموارد هلاک شدن و رنج رسیدن به یک معنی آمده است: عنت زید؛ لقی الشدة و هلک.
(3) - قرآن 9/128.
(4) - قرآن 4/25.

عنت.

[عَ نِ] (ع ص) استخوان پیوندپذیرفتهء بازشکسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). استخوانی که پس از شکسته بندی، شکافته و شکسته باشد. (از اقرب الموارد).

عنتتة.

[عَ تَ تَ] (ع مص) روی گردانیدن و بازگشتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). اعراض کردن. (از اقرب الموارد). || بالیدن و مرتفع گشتن شاخ. گویند: عنتت قرن العتود؛ یعنی بالید و مرتفع گشت شاخ بزغالهء یک ساله. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عنتر.

[عَ تَ / عُ تَ / عُ تُ] (ع اِ) مگس یا خرمگس. (منتهی الارب) (آنندراج). خرمگس. (ناظم الاطباء). مگس و گویند مگس ازرق و کبودرنگ، و یک دانهء آن را عنترة گویند. (از اقرب الموارد). || پستانداری است از راستهء پریمات ها، جزو دستهء میمونهای دم دار، و از گروه کاتارینین ها که جدار بین دو سوراخ بینی آن نازک است. دم این حیوان هرگز گیرنده نیست. انتهای بدن وی نزدیک به نشیمنگاه دارای پینه های قرمزرنگ است. رقاصان و مطربان دوره گرد انواع مختلف این حیوان را جهت رقاصی تربیت میکنند. (از فرهنگ فارسی معین) :برخوردار را دید که مانند عنتران بداختر در سر قبر پدر به امید عفو جرائم مضطر گردیده. (مجمل التواریخ ابوالحسن گلستانه).
- عنترباز؛ بازی دهندهء عنتر. عنتری. رجوع به عنتری شود.
|| بدترکیب. این لفظ را در مقام توهین به اشخاص به کار می برند. (از فرهنگ فارسی معین).

عنتر.

[عَ تَ] (اِخ) ابن شدادبن عمروبن معاویهء عبسی. رجوع به عنترة (ابن شدادبن...) شود.

عنترآباد.

[عَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان عقدا بخش اردکان شهرستان یزد. سکنهء آن 106 تن. آب آن قنات و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

عنترکندی.

[عَ تَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو. سکنهء آن 176 تن. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. این ده در دو محل بفاصلهء یک کیلومتر قرار دارد و به نام عنترکندی بالا و عنترکندی پایین مشهور است. سکنهء عنترکندی بالا 103 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عنترکندی کربلائی اسدالله.

[عَ تَ کَ یِ کَ بَ اَ سَ دُلْ لاه] (اِخ) نام دیگر ده جبارکندی است. رجوع به جبارکندی شود.

عنترة.

[عَ تَ رَ] (ع مص) به صدا درآمدن مگس. (از اقرب الموارد). || در سختیها و شداید رفتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دلاوری نمودن در جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شجاع گشتن در جنگ. (از اقرب الموارد). || نیزه زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گویند: عنتره بالرمح؛ یعنی نیزه زد آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بعقیدهء سیبویه، نون عنترة زائد نیست. (از اقرب الموارد). || (اِ) طنین مگس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صوت مگس. (از اقرب الموارد). || یک دانه مگس یا خرمگس. یکی عنتر. رجوع به عنتر شود. || عنتر. نوعی از بوزینه. نوعی از میمون که سرین بی موی و سرخ دارد :
گفتم که عدلئی بستانم بهای مرغ
گفتا کلان و سرخی چون کون عنتره.
سوزنی.
رجوع به عنتر شود.

عنترة.

[عَ تَ رَ] (اِخ) والد هارون. رجوع به ابووکیع شود.

عنترة.

[عَ تَ رَ] (اِخ) مکنی به ابوماویة. رجوع به ابوماویه شود.

عنترة.

[عَ تَ رَ] (اِخ) ابن شدادبن عمروبن معاویة بن قراد عبسی. مشهورترین سواران عرب در جاهلیت بود و از شعرای درجهء اول نیز به شمار می رفت. اصل او از نجد و مادرش زبیبه نام داشت و از اهالی حبشه بود، لذا چهرهء عنترة بسیاهی می رفت. وی به عزت نفس، حلم و بردباری شهرت داشت. او را عشق و محبتی وافر نسبت به دخترعمش «عبلة» بوده است؛ بطوریکه در تمام قصایدش وی را یاد کرده است. در جوانی با امری ءالقیس شاعر ملاقات کرد. و نیز در جنگ داحس و غبراء شرکت داشت. او را عمری طولانی بود و در حدود سال 22 قبل از هجرت به دست الاسد الرهیص یا جباربن عمرو طایی کشته شد. عنترة دارای اشعاری نغز و نیکو است و دیوان شعری به وی نسبت میدهند که بیشتر اشعار آن جعلی است. و نیز داستان عنترة که تخیلی است از وی، نزد عرب مشهور است و فرنگی ها آن را از شاهکارهای ادبیات عرب دانسته اند و به زبانهای آلمانی و فرانسوی ترجمه شده است. ولی گویندهء داستان شناخته نیست. نام او را «عنتربن شداد...» نیز گفته اند. (از الاعلام زرکلی). رجوع به مآخذ ذیل شود: الاغانی ج 8 ص 237. خزانة الادب بغدادی ج 1 ص 62. آداب اللغة العربیة ج 1 ص 117. الشعر و الشعراء ص 75. جمهرة اشعار العرب ص 93. نام عنتر در ادبیات فارسی نیز بسیار به کار رفته است و چه بسا که با نام عمرو همراه است که اشاره به عمروبن عبدود است، و وی یکی دیگر از شجاعان عرب بشمار می رفت :
مبارزانی بر تیغ او بتیغ گذاشت
که هر یکی را صد بنده بود چون عنتر.فرخی.
دگر شجاعت گویی چو او نه عنتر بود
نه عمرو بود و نه معن و نه مالک اشتر.
عنصری.
ولید و حارث و بوجهل و عتبه و شیبه
کجاست آصف و کو ذوالخمار و کو عنتر.
ناصرخسرو.
گردن به طاعت نز گزافه داد عمرو و عنترش
برخوان اگر نه بیهشی آثار فتح خیبرش.
ناصرخسرو.
رجوع به عمروبن عبدودبن... شود.

عنتری.

[عَ تَ] (ص نسبی) منسوب به عنتر. کسی که عنتر را به بازی وادارد و از این راه روزی خورد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عنتر شود. || منسوب به عنترة است. و آنان جماعتی هستند از فرزندان عبدالملک بن هارون بن عنترة از اهالی کوفه که مشهورترین آنان ابوالحسن علی عنتری فقیه است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عنتری.

[عَ تَ] (اِخ) نام وی محمد بن مجلی بن صائغ جزری و کنیه اش ابوالمؤید و شهرتش عنتری است. وی طبیب و حکیم و فلسفه دان و ادیب بود و شعر نیز نیکو می سرود. او از اهالی الجزیرة، بین دجله و فرات بود و در ابتدا به جمع آوری و نوشتن اخبار عنترة بن شداد عبسی اشتغال داشت لذا بدین نام شهرت یافت. عنتری در حدود سال 570 ه .ق. درگذشت. و او را کتابهایی است که از آن جمله است: 1- النور المجتنی، در ادبیات و اخبار که آن را بر حسب فصلهای سال مرتب کرده است. 2- الجمانة، در علم طبیعیات و الهیات. 3- العشق الالهی و الطبیعی. 4- الاقرباذین که کتابی است بزرگ. (از الاعلام زرکلی از طبقات الاطباء ج 1 ص 290).

عنتریس.

[عَ تَ] (ع ص، اِ) ماده شتر استوارخلقت بسیارگوشت. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). ناقهء فربه و محکم و قوی. (از اقرب الموارد). || بلا و سختی. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (آنندراج). || سخت سرکش خشمناک. || غول نر. (منتهی الارب) (آنندراج).

عنتل.

[عَ تَ] (ع ص) کفتاری که شکار خود را پاره پاره کند. ج، عَناتل. (ناظم الاطباء). الضباع العناتل؛ کفتارهایی که شکار خود را پاره پاره کنند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عنتل.

[عُ تُ](1) (ع ص) سخت و درشت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) تلاق. (منتهی الارب). تلاق و بظر. (ناظم الاطباء). عنبل. رجوع به عنبل شود.
(1) - در ناظم الاطباء عُنتَل به فتح تاء نیز ضبط شده است.

عنتلة.

[عَ تَ لَ] (ع مص) پاره پاره کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عنتوت.

[عُ] (ع اِ) خشک شدهء گیاه نصی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). خشک از گیاه خَلی. (از اقرب الموارد). || کوهی است باریک در دشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کوهی است باریک در صحرا. (از اقرب الموارد). || نخستین از هر چیزی. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پشتهء دشوارگذار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). تپه و کوه کوچک که بالا رفتن از آن سخت و شاق باشد. (از اقرب الموارد).

عنته.

[عُ تُهْ] (ع ص) مرد سخت کوشش کنندهء در کار. (ناظم الاطباء). مرد سخت مبالغه کوشش کنندهء در کار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عنتهی. رجوع به عنتهی شود.

عنتهی.

[عُ تُ هی ی] (ع ص نسبی)منسوب به عنته، مرد نیک کوشش کنندهء در کار. (منتهی الارب). مرد سخت کوشش کنندهء در کار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عنته. رجوع به عنته شود.

عنثج.

[عَ ثَ] (ع ص) بز کوهی فربه درشت اندام. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). عُناثِج. رجوع به عناثج شود. || گشن فربه و درشت اندامی که در هنگام گشنی حالت فتور و سستی در وی پیدا شده و اعراض از آن کند. (ناظم الاطباء).

عنثوة.

[عَ ثُ وَ / عُ ثُ وَ] (ع اِ) گیاه خَلی یا نصی خشک، خصوصاً چون کهنه گردد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عَناثی. (اقرب الموارد). عنثة. رجوع به عنثة شود.

عنثوة.

[عُ ثُ وَ] (ع اِ) سوی زنخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عنثة.

[عُ ثَ / عَ ثَ / عِ ثَ] (ع اِ) گیاه خَلی یا نصی خشک، خصوصاً چون کهنه گردد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). عنثوة. رجوع به عنثوة شود.

عنج.

[عَ] (ع مص) کشیدن سوار، مهار شتر را تا سپسایگی بازگرداند، و آن نوعی از ریاضت شتران است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). مهار شتر را کشیدن و او را بر دو پایش بازگردانیدن، و آن از اعمالی است که هنگام ورزش و تعلیم دادن شتر به کار می رود. (از اقرب الموارد). || عناج بستن دلو را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بستن دلو بوسیلهء عناج. (از اقرب الموارد). رجوع به عناج شود. || بستن مهار شتربچه به ساعد وی، و کوتاه کردن آن. و آن برای رام کردن بچه شتر خردسال به کار می رود. || جذب کردن و کشیدن. (از اقرب الموارد).

عنج.

[عَ نَ] (ع اِمص) اسم است عَنْج را. (از منتهی الارب). اسم است از مصدر عَنْج. (از اقرب الموارد). رجوع به عَنْج شود. || (ص، اِ) پیر کلانسال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شتر سنگین و ثقیل. (از اقرب الموارد). گویند: شیخ علی عنج؛ یعنی پیری سالخورده بر شتری سنگین. || گروه مردم. (از اقرب الموارد).

عنج.

[عَ نَ] (اِخ) نام جد محمد بن عبدالرحمان که از کبار تبع تابعیان است. (منتهی الارب).

عنجج.

[عَ جَ] (ع ص) بزرگ و کلان. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). عظیم. (اقرب الموارد).

عنجج.

[عُ جُ] (ع اِ) ریحان دشتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ضیمران که از ریاحین است. (از اقرب الموارد).

عنجد.

[عَ جَ / عَ جُ / عُ جُ](1) (ع اِ) مویز، و یا نوعی از آن، و یا مویز سیاه، یا هیچکاره ترین آن. (منتهی الارب) (آنندراج). مویز و یا نوعی از مویز، و مویز سیاه و یا پست ترین مویزها. (ناظم الاطباء). دانهء مویز را گویند که انگور خشک شده باشد و بعربی عجم الزبیب خوانند. (برهان). || دانهء انگور. (از اقرب الموارد). || فرفیون که گیاهی است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به فرفیون شود.
(1) - در اقرب الموارد فقط ضبط اول آن، یعنی به فتحین و در برهان قاطع فقط ضبط سوم آن، یعنی به ضمتین آمده است.

عنجدة.

[عَ جَ دَ] (ع مص) مویز عنجد گشتن انگور. (از منتهی الارب) (آنندراج). مویز گشتن انگور. (از ناظم الاطباء). عنجد شدن انگور. (از اقرب الموارد). رجوع به عنجد شود.

عنجدة.

[عَ جَ دَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب). نام مردی است. (از ناظم الاطباء).

عنجرد.

[عَ جَ رِ] (ع ص) زن چیره بر شوی، یا زن پلیدزبان یا بدخوی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). زن سلیطه، و یا زن بدخلق. (از اقرب الموارد).

عنجرة.

[عَ جَ رَ] (ع مص) دراز کردن هر دو لب و درپیچیدن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دراز کردن هر دو لب و برگرداندن آنها و صدا برآوردن. (از اقرب الموارد). و این مخصوص لب است کما اینکه زنجرة اختصاص به زدن انگشت دارد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عنجرة.

[عَ جَ رَ] (ع ص) زن دلیر بی باک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). زن باجرأت. (از اقرب الموارد).

عنجرة.

[] (اِخ) نام یکی از پنج در سیستان بود که غالباً آن را با غین معجمه نوشته اند. رجوع به غنجرة شود.

عنجش.

[عُ جُ] (ع ص) پیر فانی یا ترنجیده پوست. (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). پیر فانی و یا کسی که پوست وی جمع و منقبض شده باشد. (از اقرب الموارد).

عنجف.

[عُ جُ] (ع ص) خشک از لاغری. || کوتاه قامت درآمده اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). شخص کوتاه قامت و پرگوشت و ستبر. (از اقرب الموارد). غالباً پیرزن را بدین صفت توصیف کنند و نون آن زائد است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عُنجوف. رجوع به عنجوف شود.

عنجل.

[عُ جُ] (ع ص) پیری که از کمی و برهنگی گوشت، استخوانهایش برآمده باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

عنجل.

[عُ جَ] (ع اِ) راسو. (ناظم الاطباء). رجوع به راسو شود. در یادداشتی بخط مرحوم دهخدا عنجل، «سیاه گوش و عناق الارض و پروانه و فروانق و فجل» معنی شده است. رجوع به سیاه گوش شود.

عنجوج.

[عُ] (ع ص) اسب جواد و شتر نیکو. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). اسب و شتر نیکو و بلند و طویل. (از اقرب الموارد). || (اِ) اول جوانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عَناجیج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).

عنجورة.

[عُ رَ] (ع اِ) غلاف شیشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غلاف بطری. (از اقرب الموارد). || لقب مردی که چون به وی می گفتند «عَنجِر یا عنجورة!»(1)خشمناک می گشت. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).
(1) - به صیغهء فعل امر، یعنی: «ای عنجورة! با لب خود صدا برآور». و رجوع به عنجرة شود.

عنجوف.

[عُ] (ع ص) در تمام معانی، بمعنی عُنجُف است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عنجف شود.

عنجول.

[عُ] (ع اِ) جانورکی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنجة.

[عَ نَ جَ] (ع اِ) بازوی در هودج. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بازوی در هودج که بوسیلهء آن، در را بندند. (از اقرب الموارد).

عنجه.

[عُ جَ / جِ] (اِ) سرشتن و آغشتن. (برهان قاطع) (آنندراج). سرشتگی و آغشتگی. (ناظم الاطباء). || گرد کردن و جمع نمودن. (برهان قاطع) (آنندراج). فراهم آمدگی و گردکردگی. (ناظم الاطباء).

عنجه.

[عُ جُهْ] (ع ص) مرد خشک و جافی. (از اقرب الموارد).

عنجهانیة.

[عُ جُ نی یَ / عُ جُ یَ] (ع اِمص)گولی و نادانی. || بزرگ منشی. || بزرگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کبر و عظمت. (از اقرب الموارد).

عنجهی.

[عُ جُ هی ی] (ع ص) مرد گول کالیوه. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد گول سرگشته که خود را ستایش کند. (ناظم الاطباء). || نادان و متکبر. (از اقرب الموارد).

عنجهیة.

[عُ جُ هی یَ] (ع اِمص) گولی و نادانی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). جهل و حماقت. (از اقرب الموارد). || بزرگ منشی و بزرگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کبر و عظمت. (از اقرب الموارد).

عند.

[عِ دَ / عَ دَ / عُ دَ] (ع اِ) ظرف غیرمتصرف است برای مکان، خواه حقیقی باشد، مانند: جلست عند زید (نزد زید نشستم)؛ و خواه مجازی، مانند: عند زید علمٌ (زید را علمی است). و برای زمان نیز بکار رود، مانند: وافیتک عند مَغیب الشمس (هنگام غروب آفتاب نزد تو آمدم). و کسر عین در آن فصیح تر از ضمه و فتحه است. و از حروف جاره فقط «من» بر سر آن درآید، مانند: قدمت مِن عنده (از نزد وی آمدم). «عند» از دو نظر بر «لدی» ترجیح دارد: یکی اینکه «عند» برای ظرف حقیقی و مجازی به کار می رود، دیگر اینکه عند بمعنی مطلق داشتن به کار می رود خواه همراه دارنده باشد و خواه نباشد، مانند: عندی مال؛ یعنی مالی دارم که خواه آن مال همراه گوینده باشد و خواه همراه او نباشد. در حالی که لدی فقط در صورتی به کار می رود که آن شی ء همراه گوینده باشد. اصل استعمال عند، در مورد چیزیست که نزدیک عضو و یا جانبی از جوانب شخص باشد و گویند که مفهوم عند، نهایت و غایت نزدیکی است. عند از نظر معنی در چند مورد به کار می رود که از آن جمله است: بمعنی فضل و احسان، مانند: فان أتممت عشراً فمن عندک(1)؛ یعنی اگر ده [ سال ] را کامل کنی آن از [ فضل و احسان ]توست. || بمعنی حکم آید، مانند: عندی هذا أفضل من هذا؛ یعنی در حکم من این برتر از این یکی است. || بمعنی عقیده و رأی، مانند: عندی کذا؛ یعنی بعقیدهء من چنین است. || بمعنی مالکیت و دارندگی، مانند: عندی مال؛ یعنی مالی دارم. || برای اغراء و تشویق به کار رود، که در این صورت اسم فعل بحساب می آید، مانند: عندک زید؛ یعنی زید را بگیر. || گاه در غیر معنی ظرفیت بکار رود که در این صورت مراد از آن قلب سلیم و معقول است، مانند: و من أنتم حتی یکون لکم عِندُ. (از اقرب الموارد) (از شرح قاموس) (از ناظم الاطباء). و رجوع به منتهی الارب و آنندراج شود. معانی فارسی «عند» کلماتی از این قبیل باشد: نزد. نزدیک. برِ. سوی. پیش. زی : ایمان آوردند عند آن که آثار و علامات عذاب دیدند. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج 3 ص 451). چگونه خدای تعالی عند نزول عذاب ایمان قوم یونس... قبول کرد. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج 3 ص 51). هیچ از آنجا مفارقت نکردی جز عند حاجتی تا آنکه بالغ شدی. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
- عندالاستطاعة؛ هنگام توانایی. گاهِ توانستن.
- عندالاقتضاء؛ هنگام اقتضا. هنگام مقتضی بودن. آنگاه که اقتضا کند.
- عندالامتحان یکرم الرجل أو یهان؛ به گاه آزمایش گرامی می شود شخص یا خوار می گردد.
- عندالامکان؛ اگر بشود. هر زمان بشود. هرگاه بشود. چون ممکن شود. هرگاه ممکن باشد.
- عندالحاجة؛ هنگام حاجت. وقت حاجت. هنگام نیاز. هنگام ضرورت. چون احتیاج افتد.
- عندالضرورة؛ اگر لازم باشد. اگر بایستی. هنگام نیاز. هنگام ضرورت. چون احتیاج افتد.
- عند القدرة و الاستطاعة؛ هنگام توانایی و استطاعت. چون توانایی دست دهد.
- عندالله؛ نزد خداوند. پیش خدا: این کرده عندالله بی اجر نمی ماند. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عندالله و عندالرسول؛ نزد خدا و پیغمبر.
- عنداللزوم؛ هرگاه باید. چون لازم شود. هرگاه لازم شود. وقت لزوم.
- عندالمطالبة؛ گاهِ بازخواست. چون مطالبه شود. وقت مطالبه کردن: طلب فلان از من یکصد تومان که عندالمطالبه کارسازی کنم. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- عِندِمُّ زید؛ مخفف «عندی ام زید» است یعنی مادر زید نزد من است. (از ناظم الاطباء).
- عند مَسّ الحاجة؛ وقت احتیاج. هنگام فرارسیدن احتیاج.
- مِن عندالله؛ از پیش خدای. از نزد خداوند.
- مِن عندی؛ از پیش خود. از نزد خود.
(1) - قرآن 28/27.

عند.

[عُ / عِ / عَ] (ع اِ) ناحیه. (از اقرب الموارد). ناحیه و اطراف. (ناظم الاطباء). کرانه. (منتهی الارب) (آنندراج).

عند.

[عِ] (ع اِ) قلب و معقول. (اقرب الموارد). قلب و دل و خاطر. (ناظم الاطباء). || ادراک و اطلاع. (ناظم الاطباء).

عند.

[عَ نَ] (ع اِ) جانب و طرف. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد): هو یمشی وسطاً لا عنداً (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)؛ یعنی وی از وسط راه می رود نه از کنار و جانب.

عند.

[عَ نِ](1) (ع ص) طعن عند؛ نیزهء چپ و راست زده شده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیزه زدن به چپ و راست. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و بتبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء ، عِنَد (به کسر اول و فتح ثانی) ضبط شده است.

عند.

[عُ نُ] (ع ص، اِ) جِ عَنود. رجوع به عنود شود. || جِ عَنید. رجوع به عنید شود.

عند.

[عُنْ نَ] (ع ص، اِ) جِ عاند. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عاند شود.

عندأو.

[عِ دَءْوْ] (ع ص) نیک شجاع. (منتهی الارب). نیک شجاع پیش دست در جنگ. (ناظم الاطباء). مقدم و باجرأت. (از اقرب الموارد). عندأوة. رجوع به عندأوة شود.

عندأوة.

[عِ دَءْ وَ] (ع اِمص) دشواری و پیچیدگی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). دشواری و سختی و پیچیدگی. (ناظم الاطباء). || فریب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خدیعت. (اقرب الموارد). || ستم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جفا و ستم. (از اقرب الموارد). || (ص) نیک شجاع. (منتهی الارب). نیک شجاع پیش دست در جنگ. (ناظم الاطباء). مقدم و باجرأت. (از اقرب الموارد). عندأو. رجوع به عندأو شود. || بدترین از بلاها. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) مکر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مکر و حیله. (ناظم الاطباء). گویند: اِن تحت طریقتک لعندأوة؛ یعنی در پس سر به زیر افکندن و آرامش تو مکر و حیله ای نهفته است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عندبیل.

[عَ دَ] (ع اِ) مرغی است کوچکتر از ترند، یا لغتی در عندلیب. (منتهی الارب). عندلیب و بلبل. (ناظم الاطباء). نوعی از گنجشکان باشد و گویند که آن تصحیف است. (از اقرب الموارد). رجوع به عندلیب شود.

عندد.

[عُ دَ / دُ] (ع اِ) حیله. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چاره. گویند: ما لی عنه عندد؛ یعنی از آن چاره ای ندارم. (از اقرب الموارد). || (ص) دیرینه، هرچه باشد. (منتهی الارب). چیز قدیم و کهنه و دیرینه. (ناظم الاطباء). قدیم. (اقرب الموارد).

عندرة.

[عَ دَ رَ] (ع مص) سخت باریدن باران. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عندقة.

[عُ دُ قَ] (ع اِ) قسمت زیرین شکم، گویی مغاک سینه است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

عندل.

[عَ دَ] (ع ص) شتر کلان سر، و مذکر و مؤنث در آن یکسان است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). شتری که سر بزرگ داشته باشد. (از اقرب الموارد). || بلندبالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طویل. (اقرب الموارد). ج، عَنادل. (ناظم الاطباء). || سریع. (اقرب الموارد).

عندل.

[عَ دَ] (اِخ) موضعی است به حضرموت. (منتهی الارب). شهر بزرگی است در حضرموت، و در شعر امری ءالقیس آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عندلة.

[عَ دَ لَ] (ع مص) درشت گردیدن پی شتر. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). درشت گردیدن پی ستور. (آنندراج). سخت گشتن عصب شتر. (از اقرب الموارد). || بانگ کردن بلبل. (از منتهی الارب) (آنندراج) (دهار) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) مؤنث عندل، یعنی بلندبالا و زن سریع. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عندل شود. || زن بزرگ پستان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عندلیب.

[عَ دَ] (ع اِ) هزاردستان که به آوازهای رنگارنگ بانگ کند. و آن را عندبیل نیز گویند. ج، عَنادِل، زیرا اسماء عربی که بیش از چهار حرف داشته باشند در حالت جمع به چهارحرفی تبدیل شوند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بلبل. (غیاث اللغات). هزار. هزارآوا. کُعَیْت :
جرس دستان گوناگون همی زد
بسان عندلیبی از عنادل.
منوچهری.
خنیاگرانت فاخته و عندلیب را
بشکست نای در کف و طنبور در کنار.
منوچهری.
بر گل تر عندلیب گنج فریدون زده ست
لشکر چین در بهار خیمه به هامون زده ست.
منوچهری.
عندلیب هنر به بانگ آمد. (تاریخ بیهقی ص 387).
چو گور دشت بسی رفته ای نشیب و فراز
چو عندلیب بسی گفته ای سرود و غزل.
ناصرخسرو.
تا بی نوا جهان به نوا گشت عندلیب
بر شادی از نوای جهان در نوا شده ست.
ناصرخسرو.
تنم ز بار بلا زآن همیشه ترسان است
که گاه گاهی چون عندلیب بسراید.
مسعودسعد.
به باغ لهو تو رامش چو ارغوان خندید
ز شاخ مدح تو دولت چو عندلیب سرود.
مسعودسعد.
طوطیانه گفت نتوانند جز آموخته
عندلیبم من که هر ساعت دگر سازم نوا.
مسعودسعد.
چمن شده ست چو محراب و عندلیب همی
زبور خواند داودوار در محراب.معزی.
من که خاقانیم به باغ جهان
عندلیبم ولیک نوحه گرم.خاقانی.
چه سبب سوی خراسان شدنم نگذارند
عندلیبم، به گلستان شدنم نگذارند.خاقانی.
مرگ شود بوالعجب، تیغ شود گندنا
کوس شود عندلیب، خاک شود لاله زار.
خاقانی.
بیکار بود که در بهاران
گویند به عندلیب مخروش.سعدی.
نه عجب گر فرورود نفسش
عندلیبی غراب هم قفسش.
سعدی (گلستان چ یوسفی ص179).
خوشا و خرما وقت حبیبان
ببوی صبح و بانگ عندلیبان.سعدی.
سرگذشت اهل دل را از نظیری بشنوید
عندلیب آشفته تر میگوید این افسانه را.
نظیری (از امثال و حکم دهخدا).
تأثیر عشق بین که پس از مرگ عندلیب
اوراق گل بریزد و بر وی کفن شود.
؟ (از یادداشت مرحوم دهخدا).
- عندلیب نوا؛ دارندهء نوای عندلیب. دارای نوایی چون نوای عندلیب :
بوبکر عندلیب نوا را بخوان
گو قوم خویش را چو بیایی بیار.خاقانی.

عندلیل.

[عَ دَ] (ع اِ) نوعی از گنجشک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عندم.

[عَ دَ] (ع اِ) خون سیاوشان، یا چوب بقم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). دم الاخوین و یا بقم. (از اقرب الموارد) (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة). بقم را گویند که آن چوبی باشد که چیزها بدان رنگ کنند، و خون سیاوشان را هم گفته اند. (برهان قاطع). || جو. (فرهنگ فارسی معین).

عندم.

[عِ دِم م] (ع اِ مرکب) مخفف «عندی ام» است. رجوع به ترکیب های «عند» شود.

عندة.

[عَ دَ] (اِخ) نام مادر علقمة بن سلمة، از قبیلهء مهره است. (از منتهی الارب).

عنده.

[عَ نَ دَ / دِ] (از ع، ص، اِ) جِ عاند است که در زبان فارسی به کار رفته : اهل اسلام بدان التفات ننمودند و جز به عبدهء نار و عندهء کفار و تشفی بدرک نار راضی نشدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 418).

عندیات.

[عِ دی یا] (ع اِ مرکب) جِ عندیة. (اصطلاح تصوف) افکاری است که در دل قرار گیرد. (از فرهنگ فارسی معین).

عندیة.

[عِ دی یَ] (اِخ) گروهی از سوفسطائیه اند که ثبوت حقایق را انکار دارند، و حقایق اشیاء را تابع اعتقادات شمارند و گویند اگر شیئی را جوهر پنداریم جوهر است و اگر عرض بدانیم عرض است و اگر معتقد شویم که حادث است حادث می باشد. (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عنذاء .

[عِ] (ع مص)(1) برآغالیدن و برانگیختن. (از ناظم الاطباء). گویند: عَنذی به؛ یعنی آن را برآغالانید و برانگیخت و تشویق کرد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).
(1) - در کتب لغت فقط فعل آن آمده و مصدری برای آن ذکر نشده است، و مصدر «عنذاء» از ناظم الاطباء است.

عنذیان.

[عِ] (ع ص) زن بدخوی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنز.

[عَ] (ع مص) روی گردانیدن از کسی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). عدول کردن. (از اقرب الموارد). || به سنان خرد زدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). به نیزهء کوچک زدن. (از ناظم الاطباء). بوسیلهء عنزة کسی را زدن. (از اقرب الموارد). رجوع به عنزة شود.

عنز.

[عَ] (ع اِ) ماده بز، و آهوی ماده و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده بز و ماده آهو و بز کوهی ماده. (ناظم الاطباء). بز ماده، و گویند آن در صورتی است که یکساله باشد، و نیز آهوی ماده و بز کوهی ماده. (از اقرب الموارد). ج، أعنُز، عُنوز، عِناز. || ماده عقاب. || کرکس ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چرغ ماده. (ناظم الاطباء). صقر ماده. (از اقرب الموارد). || شوات ماده. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). حبارای ماده. (از اقرب الموارد). || مرغی است آبی. || ماهیی است کلان و بزرگ که یک استر نیز نمیتواند آن را حمل کند، و آن را عنزالماء نیز گویند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پشتهء سیاه. تپهء سیاه رنگ. (از اقرب الموارد). || سنگی است در آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پشتهء خرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام اسبی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اسب سنان بن شریط، یا شمشیرش. (منتهی الارب).
- عنزالماء؛ نوعی ماهی. رجوع به عنز شود.
- امثال: لقی یوم العنز؛ (یعنی به روز عنز افتاده) این مثل را دربارهء شخصی گویند که در مظنهء هلاک افتاده باشد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و یا کسی که در هلاکت خویش بکوشد. (از اقرب الموارد از اساس).
هماکرکبتی العنز؛ آن دو مانند دو زانوی ماده بز میباشند. و این مثل را دربارهء دو کس گویند که با هم در شرف نزاع میکنند، زیرا دو زانوی ماده بز در وقت خوابیدن به یک بار بر زمین درمی آید. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنز.

[عَ نَ] (ع اِ) جِ عَنزة. رجوع به عنزة شود.

عنز.

[عَ] (اِخ) نام زنی بود از قبیلهء طسم. رجوع به عنز یمامة شود.

عنز.

[عَ] (اِخ) نام قبیله ای است از هوازن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عنز.

[عَ] (اِخ) جایگاهی است در نجد بین یمامه و ضریة. (از معجم البلدان). و نیز جایگاهی است در شعر راعی. رجوع به معجم البلدان شود.

عنز.

[عَ] (اِخ) ابن سالم بن عوف بن عمرو. از خزرج، از قحطان. جدی است جاهلی. و عبادة بن صامت از صحابیان، و نعمان بن داود از محدثان، از نسل وی می باشند. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب و جمهرة الانساب).

عنز.

[عَ] (اِخ) ابن وائل بن قاسط. پدر حیّی است. و عنزی به وی منسوب است. (از منتهی الارب). رجوع به الاعلام زرکلی ج 5 ص 270 شود.
- مسجد بنی عنز؛ در کوفه منسوب است به عنزبن وائل بن قاسط بن هِنب بن افصی بن دُعمی بن جدیلة بن أسدبن نزار. (از معجم البلدان).

عنزب.

[عُ زُ] (ع اِ) تتم. (منتهی الارب). سماق. (اقرب الموارد). تتم و سماق. (ناظم الاطباء).

عنزران.

[] (ع اِ) گیاه آذربو است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة). رجوع به آذربو شود.

عنزروت.

[عَ زَ] (معرب، اِ) معرب «انزروت» فارسی است، که آن صمغی باشد. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به انزروت شود.

عنزقة.

[عَ زَ قَ] (ع مص) تاب خوردن در هوای آزاد. || تاب دادن. (از دزی).

عنزوقة.

[عُ قَ] (ع اِ) تاب و تختهء تاب. (از دزی).

عنزونیة.

[عَ نی یَ] (اِخ) فرقه ای از فرق میان عیسی و محمد علیهماالسلام. (از الفهرست ابن الندیم).

عنزوهة.

[عُ هَ] (ع اِمص) کبر. (از اقرب الموارد). رجوع به عنزهوة شود.

عنزة.

[عَ زَ] (ع اِ) به همان معنی عنز است. (از اقرب الموارد). رجوع به عنز شود.

عنزة.

[عَ نَ زَ] (ع اِ) نوعی از نیزه چه است میان نیزه و عصا که در بن آهن دارد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). شبیه است به عکازة، درازتر از عصا و کوتاهتر از نیزه و آهنی در انتهای آن باشد: جاء یتوکأ علی عنزة؛ یعنی آمد در حالی که بر عنزه ای تکیه می داد. (از اقرب الموارد). || جانورکی که دبر شتر را گیرد، و یا جانوری است مانند راسو که در فرج ماده شتر خفته درآید و در آن پنهان گردد و ماده شتر در حال بمیرد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عَنَز، عَنَزات. (اقرب الموارد). || دَم تبر. (منتهی الارب) (آنندراج): عنزة الفاس؛ حد و تیزی تیشه. (از اقرب الموارد).

عنزة.

[عَ نَ زَ] (اِخ) ابن اسدبن ربیعة بن نزار. از عدنان. جدی است جاهلی. و از جمله منازل فرزندان وی در عهد جاهلیت «جبال السراة» بود. و آنان صنمی به نام سعیر داشتند. بعد از اسلام در عین التمر از صحرای عراق فرودآمدند، سپس به نواحی خیبر کوچ کردند و اکنون عشایر بزرگی را در بادیهء شام تشکیل میدهند. (از الاعلام زرکلی از السبائک و اللباب و جمهرة الانساب). رجوع به منتهی الارب شود.

عنزهانی.

[عُ زُ نی ی] (ع ص) مردی که طرب و جماع دوست ندارد و بازگردندهء از آن، و یا ناکس، و یا آنکه نپوشد کینهء صاحب خود را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد رویگردان از لهو و از زنان، که از آنها به طرب نیاید و از آنها دور شود، و گویند مرد لئیم و پست و گویند مردی که بغض و کینهء صاحب خویش را کتمان نکند. (از اقرب الموارد). عِنزَهْو. عِنزَهْوة. عِزْه. عَزِه. عِزهی. عِزهیّ. عِزهاة. عِزهاء. (از اقرب الموارد).

عنزهو.

[عِ زَهْوْ] (ع ص) به معانی عنزهانی است. رجوع به عنزهانی شود.

عنزهوة.

[عِ زَهْ وَ] (ع ص) بمعانی عنزهانی است. رجوع به عنزهانی شود. || (اِمص) کبر و خودبینی. (ناظم الاطباء): فیه عنزهوة؛ در او کبری است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).(1)
(1) - در اقرب الموارد، به این معنی «عنزوهة» ضبط شده است. رجوع به عنزوهة شود.

عنزی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عنزبن وائل بن قاسط. رجوع به عنز (ابن وائل...) و اللباب فی تهذیب الانساب شود.

عنزی.

[عَ نَ] (ص نسبی) منسوب به عنزة بن اسدبن ربیعة بن نزاربن معدبن عدنان که حیی است از ربیعه. (از اللباب فی تهذیب الانساب).
- لاأفعل کذا حتی یؤوب العنزی؛ فلان کار را انجام نمیدهم تا عنزی بازگردد، یعنی آن کار را هرگز انجام نمیدهم. و عنزی مردی بود از بنی عنزة که برای چیدن قرظ (برگ درخت سلم) رفت و بازنگشت. (از اقرب الموارد). رجوع به قارظ عنزی و قارظان شود.

عنز یمامة.

[عَ زِ یَ مَ] (اِخ) نام زنی است از بنی طسم، در جاهلیت که به اسارت درآمد و اسیرکنندگان وی را بر هودجی نشاندند و در کردار و گفتار با وی مهربانی و لطف بسیار کردند. و او چون این وضع را بدید گفت: «هذا شر یومی»؛ یعنی این بدترین دو روز من است، چون بخاطر اسیر گشتن گرامی شدم. و این جمله در زبان عرب مثل گشت در مورد نیکی کردن دربارهء کسی که او را می خواهند گرفتار سازند. و آن را بصورت «شرّ یومیها و أغواه لها»؛ یعنی بدترین و اغواکننده ترین دو روز وی نیز نقل کرده اند. و در هر دو صورت «شر» را منصوب ساخته اند به نزع خافض، یعنی «رکبت فی شر یومیها...». (از الاعلام زرکلی). و رجوع به شرح قاموس، منتهی الارب، اقرب الموارد و ناظم الاطباء شود.

عنس.

[عَ] (ع مص) خم دادن چوب را و برگردانیدن آن را. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و عنش به شین، افصح است. (از اقرب الموارد). رجوع به عنش شود.

عنس.

[عَ] (ع ص) شتر مادهء درشت اندام و نیک دم دراز. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ناقهء سخت و قوی، و گویند ماده شتری که دمش دراز گشته و موی آن بسیار باشد. (از اقرب الموارد). || (اِ) عقاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || صخره. ج، عِناس، عُنوس. (اقرب الموارد).

عنس.

[عُ] (ع ص، اِ) جِ عانس. رجوع به عانس شود.

عنس.

[عُنْ نَ] (ع ص، اِ) جِ عانس. رجوع به عانس شود.

عنس.

[عَ نَ] (ع مص) نگریستن در عناس (یعنی آیینه) هر دم و هر ساعت. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنس.

[عَ] (اِخ) قبیله ای است از یمن که اسود عنسی کذاب، از آنان باشد. (از اقرب الموارد). لقب زیدبن مالک بن اُدَد که پدر قبیله ای است از یمن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).
- مخلاف عنس؛ روستایی است به یمن، منسوب به عنس. (از منتهی الارب). مخلافی است در یمن، منسوب به عنس بن مالک بن اُدَدبن زیدبن یشجب بن یعرب بن قحطان رهط اسود عنسی که در زمان پیامبر (ص) ادعای پیغمبری کرد. (از معجم البلدان).

عنس.

[عَ] (اِخ) ابن مالک بن اُدَد. از مذحج، از کهلان. جدی است جاهلی. و اسود عنسی و عماربن یاسر از نسل وی میباشند. (از الاعلام زرکلی از جمهرة الانساب و السبائک).

عنسق الضبی.

[] (اِخ) مملوک بود و او را پنجاه ورقه شعر است. (از الفهرست ابن الندیم).

عنسل.

[عَ سَ] (ع ص) ماده شتر تیزرو. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). ناقهء سخت و سریع. (از اقرب الموارد).

عنسی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عنس بن مالک بن اُدَد. و آن حیی است از مذحج. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به عنس (ابن مالک...) شود.

عنسی.

[عَ] (اِخ) اسودبن کعب عنسی. لقبش ذوالحمار و کذاب است. وی کسی بود که در عهد پیغمبر (ص) در یمن ادعای پیغامبری کرد. رجوع به اسود (ابن کعب...) شود.

عنسی.

[عَ] (اِخ) علی بن محمد بن احمد عنسی صنعانی. رجوع به علی عنسی شود.

عنسی.

[عَ] (اِخ) علی بن موسی بن عبدالملک اندلسی. رجوع به علی عنسی شود.

عنسی.

[عَ] (اِخ) علی بن یحیی یمانی. رجوع به علی عنسی شود.

عنش.

[عَ] (ع مص) خم دادن چیزی را و از جای برکندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خم کردن. (از اقرب الموارد). عَنْس. رجوع به عنس شود. || بی آرام ساختن و جدا گردانیدن. || راندن و دور نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به خشم آوردن. || کشیدن زمام شتر بسوی خود. عنج. (از اقرب الموارد). رجوع به عنج شود.

عنشط.

[عَ شَ / عَ نَشْ شَ] (ع ص) مرد درازبالا. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). طویل. (از اقرب الموارد): امرأة عنشط؛ زن درازبالا و طویل. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || بدخوی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).(1) ج، عَناشِطة (اقرب الموارد)، عَناشِط. (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب و بتبع آن در ناظم الاطباء «درازبالای بدخوی» به یک معنی ضبط شده است.

عنشطة.

[عَ شَ طَ] (ع مص) خشمگین گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

عنشطة.

[عَ شَ طَ] (ع ص) زن درازبالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنشنش.

[عَ نَ نَ] (ع ص) درازبالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || چست و چابک و شتاب از مردم و اسب. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).(1)
(1) - در منتهی الارب و بتبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء «درازبالا و چست و چابک» به یک معنی ضبط شده است.

عنشنشة.

[عَ نَ نَ شَ] (ع ص) مؤنث عنشنش است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج). رجوع به عنشنش شود.

عنشوش.

[عُ] (ع اِ) باقی ماندهء شتران و بقیهء مال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): ما له عنشوش؛ او را هیچ چیز نیست. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || شکاوهء انگور، یعنی خوشهء انگور که انگور آن بخورده باشند. (از مهذب الاسماء). ج، عناشیش. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

عنصاة.

[عِ] (ع اِ) بتمام معانی عنصوة است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عنصوة شود.

عنصر.

[عُ صَ / صُ] (ع اِ) داهیه و بلا. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). داهیة. (اقرب الموارد). || همت و قصد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). همة. (اقرب الموارد). || حاجت. || بیخ و اصل و بن. (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). اصل و بنیاد. (غیاث اللغات): اِنه لکریم العنصر؛ اصل و بن وی کریم و بزرگوار است. (از اقرب الموارد) :
چون دگرگون شد همه احوال من
گر نشد دیگر به گوهر عنصرم.ناصرخسرو.
عنصر اقبال و جان مملکت
گوهر تأیید و کان مملکت.خاقانی.
آتش قدرش برشد قدری دود فشاند
عنصر هفت فلک زآن قدر آمیخته اند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص134).
ای کان لطف و عنصر مردی نپرورید
در صدهزار کان چو تو یک گوهر آفتاب.
خاقانی.
عنصر زاهرش گوهری از معدن عدن. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 247).
گر سخن از پاکی عنصر شود
معده دوزخ ز کجا پر شود.نظامی.
|| حسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || هیولی. (اقرب الموارد). || جسم بسیط و ماده و آخشیج. (فرهنگ فارسی معین). اصلی است که اجسام دارای طبایع مختلف، از آن تشکیل می گردند. (از تعریفات جرجانی). آخشیک. کی. کیا. آخشیج. گوهر. اسطقس. استقس. ج، عَناصر. رجوع به عناصر و عناصر اربعه شود :
بالای مدرج ملکوتند در صفات
چون ذات ذوالجلال نه عنصر نه جوهرند.
ناصرخسرو.
بلی بند و زندان ما عنصریست
اگرچند ما فتنهء عنصریم.ناصرخسرو.
به زنجیر عنصر ببستندمان
چو دیوانگان چون به بند اندریم.
ناصرخسرو.
زین خطر کو خاک را داده ست خاک از کبریا
بر سه عنصر تا قیامت می بنازد هر زمان.
خاقانی.
- چار عنصر، چهار عنصر؛ عناصر اربعه: آب، باد، آتش و خاک. رجوع به عناصر اربعه شود :
در زمین چار عنصر هفت حرّاث فلک
تخم دولت تاکنون بر امتحان افشانده اند.
خاقانی.
چه یگانه ای است کو را بسه بود در دو عالم
ز حجاب چار عنصر بدلی بدرنیاید.
خاقانی.
هرچار چار حد بنای پیمبری
هر چار چار عنصر ارواح اولیا.خاقانی.
- عنصر ثقیل؛ آن است که حرکتش بسوی پایین باشد. و اگر جمیع حرکات آن بسوی پایین باشد، ثقیل مطلق است و آن زمین باشد، و در غیر این صورت بوسیلهء اضافه به کار رود و آن آب باشد. (از تعریفات جرجانی).
- عنصر خفیف؛ آن است که بیشتر حرکاتش بسوی بالا باشد. و اگر جمیع حرکاتش بطرف بالا باشد، خفیف مطلق است و آن آتش باشد. و در غیر این صورت بوسیلهء اضافه است که آن هوا باشد. (از تعریفات جرجانی).
- عنصر قضیه؛ (اصطلاح منطق) کیفیتی باشد ثابت در نسبت بین دو طرف قضیه، و مادهء قضیه نیز مینامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| (اصطلاح شیمی) جسمی است که بهیچ وجه قابل تجزیه به عنصر دیگر نباشد و با وسایل عادی به عنصر دیگر تبدیل نگردد. (فرهنگ فارسی معین). || در فارسی امروزی، عنصر بمعنی شخص و فرد و وجود به کار می رود: فلان، عنصر خطرناکی است. و نیز جمع آن عناصر، به همین معنی به کار می رود: فلان، از عناصر ملی است.

عنصر.

[عَ صَ] (اِخ) نام موضعی است. (از منتهی الارب).

عنصرالمعالی.

[عُ صُ رُلْ مَ] (اِخ) امیر عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندربن قابوس بن وشمگیربن زیار. از امرای دانشمند خاندان زیاری بوده است. وی از زیاریانی است که بعد از منوچهربن قابوس و علی الخصوص پس از غلبهء ترکمانان سلجوقی بر ایران، حکومت مستقلی نداشته و تنها بعنوان امیرزادگان و مقتدران محلی در قسمتی از طبرستان باقی مانده بودند. اسکندر پدر کیکاوس دارای دستگاه امارت بود و خود نیز امارت گونه ای داشت؛ ولی ظاهراً این امارت منحصر به قسمت محدودی از گرگان و طبرستان، و بسیار ضعیف بود. و بسبب آنکه زن او فرزند سلطان محمود غزنوی بود، در حدود هشت سال در دستگاه سلطان مودود بسر برد. و چندی به غزو در هندوستان و نیز در سرحدات روم رفت و سپس چند سال در گنجه نزد امیر ابوالسوار شاووربن فضل (فضلون) پادشاه شدادی بسر برد و مدتی را نیز در سفر حج گذرانید. عنصرالمعالی پسری داشت به نام گیلانشاه که کتاب قابوسنامه را برای او نوشت. این کتاب که گویا ابتدا «نصیحت نامه» نام داشت، مقدمات غالب فنون را با بیانی ساده شامل است و کیکاوس بقصد تربیت فرزند خود همهء رسوم را اعم از لشکرکشی، مملکت داری، اجتماعی و علوم و فنون متداول زمان، مورد بحث قرار داده است. لذا این کتاب حاوی اطلاعات ذیقیمت و متنوعی در مسائل مختلف مربوط به فرهنگ و آداب و عادات ایران در قرن پنجم هجری گردیده است. عنصرالمعانی ظاهراً تا اواخر قرن پنجم هجری (بعد از حدود سال 492 ه .ق.) و یا اوایل قرن ششم (پیش از حدود سال 508 ه .ق.) در قید حیات بوده است. رجوع به تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج 2 ص 898 و مآخذ ذیل شود: تاریخ طبرستان. مقدمهء قابوسنامه بقلم سعید نفیسی. سبک شناسی ج 2 و 3.

عنصرود.

[عُ صُ] (اِخ) دهی است از حومهء بخش اسکو شهرستان تبریز. سکنهء آن 1250 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و سردرختی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

عنصرة.

[عَ صَ رَ] (اِ) لغتی است عبری بمعنای اجتماع و محفل. (از اقرب الموارد).
- عید عنصرة؛ در نزد نصاری، یادبود حلول روح القدس است بر تلامیذ، و آن بفاصلهء پنجاه روز پس از عید فصح قرار دارد و در نزد یهود یادبود نزول شریعت است بر آنها به دست موسی پیغامبر، در طور سیناء. (از اقرب الموارد). عنصره، نام روز بیست وچهارم حزیران است و در آن روز یحیی بن زکریا متولد شده و در آخر این روز خدای تعالی برای یوشع بن نون حبس شمس فرمود و آن از اعیاد نصاری بحساب می آید. (از ابن خلکان). عیدی است یهودیان را که پنجاه روز پس از عید فطیر واقع میشود. (از ناظم الاطباء).

عنصری.

[عُ صَ / صُ] (ص نسبی)منسوب به عنصر. آخشیجی. رجوع به عنصر شود :
هیچ عجب نیست ازیرا که هست
گشتن او عنصری و جوهری.ناصرخسرو.
- جسم عنصری؛ جسم بسیط. (از اقرب الموارد).

عنصری.

[عُ صُ] (اِخ) ابوالقاسم حسن بن احمد عنصری بلخی. سرآمد سخنوران پارسی در دربار محمود و مسعود غزنوی. مولد او شهر بلخ بود و از آغاز زندگی وی اطلاع روشنی در دست نیست. چنانکه از اشعار او معلوم میشود اطلاعاتش تنها منحصر به ادب و شعر نبود، بلکه وی مخصوصاً از علوم اوایل که در قرن چهارم هجری در خراسان رایج بود اطلاعات کافی داشته است. عنصری بنابر قول مشهور بوسیلهء امیر نصربن ناصرالدین نزد سلطان محمود تقرب یافت. و ظاهراً ورود او به دربار محمود در سالهای نخستین سلطنت آن پادشاه بوده است و بسبب همین قدمت و سابقه و نیز از آنجا که معرف او برادر سلطان بود و همچنین بر اثر تفوق در علم و ادب و شعر، در نزد سلطان تقرب بسیار یافت و در شمار ندمای سلطان درآمد. و بسبب همین تقرب و تقدم بر شعرا، عنصری ثروت بسیار فراهم آورد، چنانکه به مال و نعمت بسیار در میان شاعران بعد از خود مشهور بود. عنصری در غالب سفرهای جنگی محمود با وی همراه بود و برخی از قصایدش در وصف همین سفرهای جنگی است. در دورهء سلطان مسعود نیز عنصری مقام و مرتبهء خود را حفظ کرد و همچنان مقدم الشعرا به حساب می آمد. وی از میان سایر افراد خاندان سبکتکین به امیر نصر برادر سلطان محمود تعلق بسیار داشت. عنصری آن طور که از اشعار او پیداست مردی بلندهمت و بزرگ منش بود. وفات او را بسال 431 ه .ق. نوشته اند. عنصری را دیوانی است که گویند قریب سه هزار بیت داشت است، اما آنچه فع در دست است اندکی بیش از دوهزار بیت میباشد. وی غیر از دیوان خود منظومه هایی نیز داشته است به نام: شادبهر و عین الحیاة، وامق و عذرا، خنگ بت و سرخ بت. عنصری شاعری توانا و هنرمند بود و بر اثر احاطه به ادب عربی گاه مضامین خود را از شاعران بزرگ عرب زبان پیش از خود اقتباس کرده است، لیکن چنان رنگ تازه و هیئت جدید بدان بخشیده است که صورت نخستین در آن دیده نمیشود. برای توضیح بیشتر راجع به شرح حال این شاعر رجوع به تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج 2 ص 559 و مآخذ ذیل شود: لباب الالباب عوفی. تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی. مجمع الفصحاء. چهارمقالهء نظامی عروضی. دیوان عنصری :
گر فرخی بمرد چرا عنصری نمرد
پیری بماند دیر و جوانی برفت زود.(1)لبیبی.
تو همی تابی و من بر تو همی خوانم بمهر
هر شبی تا روز دیوان ابوالقاسم حسن
اوستاد اوستادان زمانه عنصری
عنصرش بی عیب و دل بی غش و دینش بی فتن.
منوچهری.
ای حجت زمین خراسان بشعر زهد
جز طبع عنصریت نشاید بخادمی.
ناصرخسرو.
بخوان هر دو دیوان من تا ببینی
یکی گشته با عنصری بحتری را.ناصرخسرو.
بر طرز عنصری رود و خصم عنصری است
کاندر قصیده هاش زند طعنهای چست.
خاقانی.
کو عنصری که بشنود این شعر آبدار
تا خاک بر دهان مجارا برافکند.خاقانی.
بر رقعهء نظم دری قایم منم در شاعری
با من بقایم عنصری نرد مجارا ریخته.
خاقانی.
مرا خود چه باشد زبان آوری
چنین گفت شاه سخن عنصری.سعدی.
(1) - این بیت نشان میدهد که لبیبی را با عنصری معاداتی بوده است.

عنصل.

[عُ صَ / صُ] (ع اِ) پیاز دشتی مشهور به اسقال. ج، عنصلاء. (از منتهی الارب). پیاز موش. اسقیل. عضلاء. رجوع به اسقال و پیاز موش شود :
آن زاغ در آسا بر(1) همچون حبشی کاذر(2)
بربسته به شاخ اندر هم سنبل و هم عنصل.
منوچهری (دیوان ص69).
(1) - شاید: آبَش پَر.
(2) - ن ل: گازر.

عنصل.

[عُ صُ](1) (اِخ) موضعی است در دیار عرب. (از معجم البلدان).
- طریق العنصل؛ راهی است که از بصره به یمامه می رود. و گویند آن از راههای بصره است که از دهنا می گذرد. (از معجم البلدان). رجوع به منتهی الارب، اقرب الموارد، ناظم الاطباء و عنصلین شود.
(1) - در اقرب الموارد به فتح سوم (عُنصَل) ضبط شده است.

عنصلاء .

[عُ صَ / صُ] (ع اِ) پیاز دشتی. رجوع به پیاز موش، اسقال و عنصل شود.

عنصلاء .

[عُ صُ] (اِخ) جایگاهی است در شعر منذربن درهم کلبی. (از معجم البلدان).

عنصلانی.

[عُ صُ نی ی] (ع اِ) سرکه ای است که از پیاز عنصل ساخته میشود. (از معجم البلدان). رجوع به عنصل شود.

عنصلی.

[عُ صُ] (ص نسبی) منسوب به عنصل. رجوع به عنصل شود: سرکهء عنصلی، سکنگبین عنصلی. رجوع به عنصلانی شود.

عنصلین.

[عُ صَ لَ] (ع اِ) تثنیهء عنصل است و آن را بفتح صاد خوانده اند. رجوع به عنصل شود.
- أخذ فی طریق العنصلین؛ به کسی گویند که راه گم کند و گمراه شود. و سبب بکار رفتن این اصطلاح آن است که فرزدق در یکی از اشعار خود از شخصی یاد میکند که در این راه گم شده است، و عامهء مردم گمان کردند که هر کس راهی را گم کند میتوان دربارهء او چنین گفت. و حال آنکه طریق عنصلین راهی است مستقیم. (از معجم البلدان). رجوع به منتهی الارب، اقرب الموارد، ناظم الاطباء و عنصل شود.

عنصنص.

[عَ نَ نَ] (ع ص) قرب عنصنص؛ قرب سخت. منزل سخت که صبح آن بر آب رسند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنصوة.

[عُ / عَ / عِ صُ وَ] (ع اِ) گیاه اندک جای جای برآمده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). گیاه و یا هر چیز اندک و پراکنده. (از اقرب الموارد). || موی پراکنده، و اندک و پراکنده از هر چیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). واحد عناصی است و آن موی پراکنده باشد. (از اقرب الموارد). || پاره ای از شتران و گوسپندان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مال اندک مانده، یا بقیهء مال از نصف تا ثلث. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باقی مال از نصف تا ثلث. (از اقرب الموارد). || باقی از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عَناصی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عِنصاة. عِنصیة. عَناصی. رجوع به عنصاة، عنصیة و عناصی شود.

عنصیة.

[عِ یَ] (ع اِ) بتمام معانی عنصوة است. رجوع به عنصوة شود.

عنط.

[عَ نَ] (ع اِمص) درازی گردن و خوبی آن. یا درازی هرچه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنطبول.

[عَ طَ] (ع ص) زن درازقامت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عنطس.

[عُ طُ] (ع اِ) میوهء مورد. (از دزی).

عنطنط.

[عَ نَ نَ] (ع ص) مرد دراز، و مؤنث آن با تاء آید. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) آبدست دان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ابریق که بخاطر درازی آن بدین نام خوانده شده است. (از اقرب الموارد).

عنطنطة.

[عَ نَ نَ طَ] (ع ص) مؤنث عنطنط. زن دراز. رجوع به عنطنط شود.

عنطیان.

[عِ] (ع اِ) اول جوانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنظاب.

[عِ / عُ] (ع اِ) ملخ زردرنگ، و یا ملخ درشت و سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عُنظُب. عُنظَب. عُنظوب. عُنظُبان. عُنظُباء . عُنظابة. ج، عَناظب. (منتهی الارب).

عنظابة.

[عُ بَ] (ع اِ) بمعنی عنظاب است. رجوع به عنظاب شود.

عنظب.

[عُ ظُ / ظَ] (ع اِ) بمعنی عنظاب است. رجوع به عنظاب شود.

عنظباء .

[عُ ظُ] (ع اِ) بمعنی عنظاب است. رجوع به عنظاب شود.

عنظبان.

[عُ ظُ] (ع اِ) بمعنی عنظاب است. رجوع به عنظاب شود.

عنظبة.

[عُ ظُ بَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

عنظل.

[عَ ظَ] (ع اِ) خانهء عنکبوت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنظلة.

[عَ ظَ لَ] (ع مص) نوعی از دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دویدن در هنگام حرکت کردن. (از اقرب الموارد).

عنظوان.

[عُ ظُ] (ع ص) مرد بدزبان فحاش و ریاکار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و یا مرد استهزاءکنندهء برانگیزنده. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس).(1) عنظیان. رجوع به عنظیان شود. || (اِ) نوعی از شورگیاه که درد شکم آرد ستور را. و یا بهترین اُشنان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گیاهی است از نوع حَمض که هرگاه شتر بسیار از آن بخورد شکم وی به درد آید. و یا بهترین نوع اشنان. (از اقرب الموارد). || (اِخ) لقب عوف بن کنانه است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و بتبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء چنین آمده است: «ساحر و لافی (لاف زن) و برانگیزنده». اما در تاج العروس و اقرب الموارد «الساخر المغری» آمده است. بنابراین ساحر باید تصحیف ساخر باشد.

عنظوان.

[عُ ظُ] (اِخ) آبی است مر بنی تمیم را. (منتهی الارب).

عنظوانة.

[عُ ظُ نَ] (ع اِ) أخص من العنظوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یک دانه عنظوان. (از اقرب الموارد). رجوع به عنظوان شود. || ملخ ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، عنظوانات. (اقرب الموارد).

عنظوب.

[عُ] (ع اِ) به معنی عنظاب است. رجوع به عنظاب شود.

عنظوبة.

[عُ بَ] (ع اِ) مؤنث عنظوب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عنظوب و عنظاب شود.

عنظیان.

[عِ] (ع ص) مرد ریاکار فحاش و یا مرد استهزاءکنندهء برانگیزنده. رجوع به عنظوان شود. || (اِ) اول جوانی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنظیة.

[عَ ظَ یَ] (ع مص) شنوانیدن کسی را سخن بد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || استهزاء کردن کسی را. (از اقرب الموارد).

عنعنات.

[عَ عَ] (ع اِ) جِ عنعنة. رجوع به عنعنة شود.

عنعنة.

[عَ عَ نَ] (ع مص) موجود بودن «عنعنة» در کلام شخص. (از اقرب الموارد). رجوع به عنعنة شود. || تکرار کردن «عن فلان» در روایت. نقل کردن حدیث و روایت از چند تن، بترتیب از پایین به بالا. (از فرهنگ فارسی معین) (از اقرب الموارد) :علی التخصیص در ایام مغول که همگنان را به عنعنه مفهوم و مصور و مشاهده معلوم و مقرر است. (جامع التواریخ رشیدی).

عنعنة.

[عَ عَ نَ] (ع مص) همزه را عین گردانیدن در لفظ، و آن در زبان بنی تمیم باشد، چنانکه بجای «أن»، «عن» تلفظ کنند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عنف.

[عَ] (ع مص) رفق و مدارا نکردن بر کسی. (از اقرب الموارد). درشتی نمودن با کسی. (از منتهی الارب) (از آنندراج). درشتی کردن و تندی و ستیزه نمودن. (غیاث اللغات). عَنافة. رجوع به عنافة شود.

عنف.

[عَ] (ع اِ) اول هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): هم یخرجون عنفاً عنفاً؛ أی اولاً فأولاً؛ یعنی آنها یکی پس از دیگری خارج میشوند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عنف.

[عَ / عُ / عِ](1) (ع اِمص) درشتی و سختی. ضد رفق و مدارا. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :
مال خدایگان بستاند به عنف و کُرْه
از دست منکرانی چون منکر و نکیر.
فرخی.
از هرات و نواحی آن... به هزارهزار دینار براة نبشتند لشکر را و به عنف بستدند. (تاریخ بیهقی ص 602).
ز عنف و لطف خصال تو خواستند مدد
بلی و گرنه بماندندی ابتر آتش و آب.
مسعودسعد.
بر عدو عنف تو سموم بود
بر ولی لطف تو صبا باشد.مسعودسعد.
عنف و لطف تو بهر وقت خزانست و بهار
خشم و عفو تو بهر حال سموم است و صباست.
مسعودسعد.
شیر به چنگال عنف گردن آهو شکست
باز به منقار قهر بال کبوتر گرفت.خاقانی.
به روز کوشش چون شیر همه عنف، گاه بخشش چون ابر همه کرم و لطف. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 15). مکاتبهء برادر از سر گرفت و از وعد و وعید سخن راند و به لطف و عنف دقایق اعذار و انذار مقدم داشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 157). و از سلطان میثاقی خواست، سلطان بوقوخان را به التماس او درفرستاد تا او را به عنف و نصیحت بیرون آورد. (جهانگشای جوینی).
گفت بشنو گر نباشم جای لطف
سر نهادم پیش اژدرهای عنف.مولوی.
نه خود می رود هرکه جویای اوست
بعنفش کشان می برد لطف دوست.سعدی.
اسیر بند غمت را بلطف خویش مران
که گر بعنف برانی کجا رود مغلول.سعدی.
گر از جفای تو در کنج خانه بنشستم
خیالت از در و بامم بعنف درگیرد.سعدی.
هر جا که لطف اوست کند سوسن از تبر
وآنجا که عنف اوست کند خنجر از گیا.
سراج الدین قمری.
(1) - در تداول فارسی، معمولاً به ضم اول تلفظ میشود.

عنف.

[عُ نُ] (ع ص، اِ) جِ عنیف. رجوع به عنیف شود.

عنفاش.

[عِ] (ع ص) دراز و انبوه ریش. (از اقرب الموارد). رجوع به عنفش شود.

عنفاً.

[عُ فَنْ] (ع ق) بطور تندی و درشتی و ستیزگی. و بطور کراهت و اجبار و عدم رضایت. (از ناظم الاطباء).

عنفجیج.

[عَ فَ] (ع ص) شتر ماده که مابین فرجه های دست و پای او دوری باشد، یا ناقهء تیز ناآشنا، یا ناقهء کلانسال دفزک و سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنفس.

[عِ فِ] (ع ص) ناکس کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شخص لئیم و پست و کوتاه قد. (از اقرب الموارد).

عنفش.

[عَ فَ] (ع ص) رجل عنفش اللحیة؛ مرد انبوه و دراز ریش. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). عُنافش. عِنفاش. عَنفشی. عَنفَشیش. (از اقرب الموارد).(1)
(1) - در اقرب الموارد، فقط صورتهای اخیر کلمه ضبط شده است و صورت اول آن (عنفش) نیامده است.

عنفشة.

[عَ فَ شَ] (ع مص) دراز و انبوه گشتن ریش. (از ناظم الاطباء).

عنفشی.

[عَ فَ شی ی] (ع ص) مرد دراز و انبوه ریش. (از اقرب الموارد). رجوع به عنفش شود.

عنفشیش.

[عَ فَ] (ع ص) مرد دراز و انبوه ریش. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عنفش شود.

عنفص.

[عَ فَ] (ع ص) زن پلیدزبان کم حیا. || زن لاغربدن بسیارحرکت. || زن پلید تباه کار. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زن کوتاه قد فریبندهء خوش آینده. (منتهی الارب) (آنندراج). زن کوتاه قد فریبندهء بشگفت آورنده. (ناظم الاطباء). زن کوتاه قد بخود بالیده و خود را پسندیده. (از اقرب الموارد). || بدخلق درشت خوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بدخلق. (از اقرب الموارد). || (اِ) بچه روباه ماده. (منتهی الارب) (آنندراج). مادهء بچه روباه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنفصة.

[عِ فِ صَ] (ع ص) زن بسیارگوی و پرحرف. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زن بدبوی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنفط.

[عُ فُ] (ع ص) مرد ناکس دشوارخوی. (منتهی الارب) (آنندراج). بدخوی. (ناظم الاطباء). شخص لئیم و پست و بداخلاق. (از اقرب الموارد). || (اِ) سیاه گوش. (منتهی الارب) (آنندراج). نام حیوانی که آن را سیاه گوش گویند. (ناظم الاطباء). عناق الارض. (اقرب الموارد). رجوع به عناق شود. || مابین هر دو بروت تا بینی.(1) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عُنفطة شود. ج، عَنافط. (منتهی الارب).
(1) - به این معنی در اقرب الموارد عنفطة ضبط شده است.

عنفطة.

[عُ فُ طَ] (ع ص، اِ) مؤنث عنفط. (منتهی الارب) (از آنندراج). رجوع به عنفط شود. || مابین دو شارب تا بینی. (از اقرب الموارد). رجوع به عنفط شود.

عنفق.

[عَ فَ] (ع ص) سبکی چیزی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). چیز سبک و اندک. (از اقرب الموارد).

عنفقة.

[عَ فَ قَ] (ع مص) سبکی چیزی. (منتهی الارب). سبک و اندک شدن چیزی. (از اقرب الموارد). || (اِ) ریش بچه، یعنی موی پاره مابین لب زیرین و زنخ. (از منتهی الارب) (از آنندراج). ریش بچه، یعنی موی زیر لب. (دهار). مویهای اندکی است مابین لب زیرین و زنخ، و بجهت سبکی و اندکی آن بدین نام خوانده شده است. و گاهی محل این مویها را نیز عَنْفَقَة نامند. ج، عَنافق. (از اقرب الموارد).

عنفک.

[عَ فَ] (ع ص) گول از مرد و زن. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد گول و زن گول. (ناظم الاطباء). احمق و حمقاء. (اقرب الموارد). || مرد ثقیل ناگوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنفلول.

[عَ فَ] (ع اِ) درختی است که سَلَع نیز نامند. (از اقرب الموارد).

عنفو.

[عُ فُوو] (ع اِ) اول و خوبی هر چیزی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عنفوان. رجوع به عنفوان شود.

عنفوان.

[عُ فُ] (ع اِ) اول هر چیزی و خوبی و حسن آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)؛ عنفوان شباب؛ جوانی و یا ابتدای خوبی و بهجت آن. (از اقرب الموارد). اول هر چیز و آغاز جوانی. (غیاث اللغات) (آنندراج). لغت عنفوان، وزن فنعلان است از مادهء «عفو» بمعنی خالص و برگزیده و یا وزن فعلوان است از مادهء «عنف» بمعنی عدم رفق و مدارا، زیرا ابتدای جوانی دارای حالتی غیر رفق آمیز است. و یا مبدل از مادهء «أنف» است، چنانکه گویند: «اعتنفت الشی ء» بمعنی «ائتنفت الشی ء»؛ یعنی از آن چیز استقبال کردم. (از اقرب الموارد): هم یخرجون عنفواناً؛ أی اولاً فأولاً؛ یعنی آنان یکی پس از دیگری خارج میشوند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عنفو. رجوع به عنفو شود : بسبب مآثر ملکانه که در عنفوان شباب و مطلع عمر از جهت کسب ممالک موروث بجای آورده است... (کلیله و دمنه). عنفوان شباب که ذهن و خاطر در غایت حدت و صفا و قریحت و فطنت در کمال نشو و نما باشد. (سندبادنامه ص 62). در طراوت جوانی و عنفوان شباب بود و تجربت نایافته و نیک و بد نادیده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 153). در نفرت جوانی و حسرت امانی و عنفوان زندگانی فروشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص361). اتفاقاً در آن میان جوانی بود که میوهء عنفوان شبابش نورسیده. (گلستان سعدی). چندانکه مرا شیخ... ابوالفرج بن جوزی... ترک سماع فرمودی و به خلوت و عزلت اشارت کردی عنفوان شبابم غالب آمدی. (گلستان سعدی). در عنفوان جوانی چنانکه افتد و دانی. (گلستان سعدی). با عنفوان جوانی و حداثت سن، نقابت سادات علویه به شهر قم و نواحی قم بدو مفوض بوده است. (تاریخ قم ص 220).

عنفة.

[عَ نَ فَ] (ع اِ) آنکه او را آب زند، پس بگرداند آسیا را. (منتهی الارب) (آنندراج). هر آنچه آب بر آن خورد و بگرداند آسیا را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آنچه مابین دو خط کشت است. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه مابین دو خط کشت واقع باشد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنفة.

[عُ فَ / عُ نُ فَ] (ع اِ) ائتناف و ابتدا. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). گویند: کان ذلک منا عنفة.(1)
(1) - در منتهی الارب عنفة، بمعنی «کراهت» آمده و مثال مذکور نیز برای همین معنی آورده شده است.

عنفة.

[] (ع اِ) اسم عربی مرزنجوش است. (مخزن الادویة). رجوع به مرزنجوش شود.

عنفی.

[عُ] (ص نسبی) منسوب به عنف. سخت و درشت و ستمی و ظلمی و اجباری. و بصورت مؤنث (عنفیة) نیز آید.
- تکالیف عنفی (عنفیه)؛ امور اجباری و دشوار که به ظلم و ستم و جبر بر کسی وارد گردد. (از ناظم الاطباء).

عنق.

[عَ نَ] (ع مص) دراز و سطبر گشتن گردن. (از اقرب الموارد).

عنق.

[عَ نَ] (ع اِمص) درازی گردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درازی و سطبری گردن. (از اقرب الموارد). || نوعی از رفتار شتاب ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوعی سیر و حرکت کردن شتاب آمیز و گشاده و وسیع، برای شتر و ستور. و آن اسم است از «اعناق» چنانکه گویند: یا ناق سیری عنقاً فسیحا؛ یعنی ای ماده شتر، با شتاب و گشاده حرکت کن. (از اقرب الموارد).

عنق.

[عُ نُ] (ع اِ) گردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فاصلهء بین سر و بدن. (از اقرب الموارد). بصورت مذکر و مؤنث به کار میرود و تذکیر آن بیشتر است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). بنی تمیم آن را بسکون نون تلفظ میکنند. (از ناظم الاطباء). عُنْق. عُنَق. ج، أعناق (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، أعنُق. (ناظم الاطباء) :
خاک اکنون بر سر ترک و قنق
که یکی شک هر دو را بندد عنق.مولوی.
آن یکی را بیگهان آمد قنق
ساخت او را همچو طوق اندر عُنق.
مولوی (مثنوی ج5 ص232).
|| جماعت مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): جاءنی عنق من الناس؛ یعنی جماعتی از مردم نزد من آمدند. جاء الناس عنقاً عنقاً؛ مردم فرقه فرقه آمدند. (از اقرب الموارد). || مهتران. (منتهی الارب) (آنندراج). رؤسا و مهتران. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پاره ای از خیر.(1)(منتهی الارب) (آنندراج). پاره ای از کار، خواه خیر باشد و خواه شر. (از اقرب الموارد). و در حدیث است که «المؤذنون أطول الناس أعناقاً»؛ یعنی مؤذنان بیشترین مردم هستند در اعمال نیک، و نیز آنان بطول عنق وصف میشوند. در این حدیث «اعناق» را به کسر همزه نیز خوانده اند؛ یعنی مؤذنان سریعترین مردم هستند بسوی بهشت. (از منتهی الارب). || پائین شکنبهء ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ابتدای هر چیز: مات فلان فی عنق الصیف؛ فلان در ابتدای تابستان درگذشت. (از اقرب الموارد). || عنق الدهر؛ زمان قدیم. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || انتظار و تمایل: هم عنق الیک؛ آنان متمایل به تو هستند و منتظر تو میباشند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || سابقه: له عنق فی الخیر؛ او را سابقه ای است در نیکی. (از اقرب الموارد). || ذمه و عهد: أمانة الله فی عنقک؛ امانت خداوند بر ذمه و عهدهء تو است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || گلوگاه: ابریق محزوق العنق؛ آبدستان تنگ گلوگاه. (از یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به محزوق شود.
- بدعنق؛ در تداول فارسی، عبوس. عابس. ترش روی. بداخلاق.
- ذوالعنق؛ نام اسب مقدادبن اسود و نیز لقب چند تن است. رجوع به ذوالعنق در همین لغت نامه و منتهی الارب شود.
- عنق رحم؛ گلوی زهدان. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در ناظم الاطباء «پاره ای از نان» ضبط شده است که ظاهراً مؤلف «خیر» را «خُبز» خوانده است.

عنق.

[عُ] (ع اِ) گردن.(1) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عُنُق شود.
(1) - در منتهی الارب و بتبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء معانی دیگر عُنُق نیز برای این لغت آمده است؛ اما در اقرب الموارد فقط بمعنی گردن ضبط شده است.

عنق.

[عُ نَ] (ع اِ) گردن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || به معانی دیگر عُنُق. (از منتهی الارب). رجوع به عُنُق شود.

عنق.

[] (ع اِ) از عیوبی است که اسب را عارض شود، و آن ورم و انتفاخی است به اندازهء یک انار و یا کوچکتر از آن که در پائین خاصرهء او پدید آید. عنق عیبی است فاحش و علاج پذیر نباشد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 27).

عنقا.

[عَ] (اِخ) همان عنقاء است که در تداول فارسی زبانان همزهء آن مانند سایر الفهای ممدود، به تلفظ درنیاید. سیمرغ. اشترکا. عنقای مغرب. عنقای مغربی. رجوع به عَنْقاء شود :
بسان مخلب عنقا پدید شد ز افق
و یا چو ابروی زال از نشیمن عنقا(1).
منوچهری.
ابله آن گرگی که او نخجیر با شیران کند
احمق آن صعوه که او پرواز با عنقا کند.
منوچهری.
با هر کس منشین و مبر از همگان نیز
بر راه خرد رو نه مگس باش نه عنقا.
ناصرخسرو.
رستم چرا نخواند بروز مرگ
آن تیز پرّ و چنگل عنقا را؟
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص167).
خرسند مشو به نام بی معنی
نام تهی است زی خرد عنقا.ناصرخسرو.
از چتر تو سایهء همای افتد
وز گرد سپاه سایهء عنقا.مسعودسعد.
گرچه عنقا را نگیرد هیچ باز صیدگیر
باز کز دست تو پرد صید او عنقا بود.
امیرمعزی.
نقاش چیره دست است آن ناخدای ترس
عنقا ندیده صورت عنقا کند همی.
؟ (از کلیله و دمنه).
گرچه شد ز اهل روزگار جدا
چه کم است آخر از مگس عنقا.سنایی.
ز گرد راه چو عنقا به آشیانهء باز
بسوی بنده خرامید شاه بنده نواز.سوزنی.
در جوف سپهر تنگدل بود
عنقا به قفس درون نیاید.انوری.
ملک به کام کی شود تا نرسد بحکم او
عنقا دایه کی شود نا نرسد بزال زر.
مجیر بیلقانی.
من اندر رنج و دونان بر سر گنج
مگس در گلشن و عنقا به گلخن.خاقانی.
گر به خدمت کم رسم معذور دار
کز پی عنقا نشان خواهم گزید.خاقانی.
وگر عنقایی از مرغان ز کوه قاف دین مگذر
که چون بی قاف شد عنقا عنا گردد ز نادانی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص424).
هنر نهفته چو عنقا بماند از آنکه بماند
کسی که بازشناسد همای را از خاد.
ظهیر فاریابی (دیوان ص66).
چو مشک از ناف عزلت بو گرفتم
بتنهایی چو عنقا خو گرفتم.نظامی.
به باز چتر عنقا را بگیرد
به تاج زر ثریا را بگیرد.نظامی.
برون رفت و روی از جهان درکشید
چو عنقا شد از بزم شه ناپدید.نظامی.
عنکبوت ار طبع عنقا داشتی
از لعابی خیمگی افراشتی.مولوی.
وصف بازان را شنیده در زمان
گفته من عنقای وقتم بیگمان.مولوی.
نباشد محرم عنقا مگس.مولوی.
اگر عنقا ز بی برگی بمیرد
شکار از چنگ گنجشکان نگیرد.سعدی.
ولیکن ترا صبر عنقا نباشد
که در دام شهوت به گنجشک مانی.سعدی.
مرا که عزلت عنقا گرفتمی همه عمر
چنان اسیر گرفتی که باز تیهو را.سعدی.
یافت عنقا ز عزلت و دوری
قاف تا قاف نام مستوری.اوحدی.
برو این دام بر مرغ دگر نه
که عنقا را بلند است آشیانه.حافظ.
عنقا شکار کس نشود دام بازچین
کآنجا همیشه باد به دست است دام را.حافظ.
من و اندیشهء مدح تو بادا زین هوس شرمم
چنان پرد مگس جایی که ریزد بال و پر عنقا.
هاتف.
- خود را عنقا کردن؛ کنایه از گم شدن و ناپدید گردیدن است :
از که مشرق چو طاووسی برآید بامداد
در که مغرب شبانگه خویشتن عنقا کند.
ناصرخسرو.
- عنقاپیکر؛ بزرگ جثه. که پیکری چون عنقا دارد :
در مقام عز عزلت در صف دیوان عهد
راست گویی روستم پیکار و عنقاپیکرم.
خاقانی.
- عنقاسخن؛ که سخنی چون عنقا دارد. بمجاز فصیح :
خاقانی است بلبل عنقاسخن(2) ولی
عنقاست کبک هم صفت اوش چون نهی.
خاقانی.
- عنقاوار؛ مانند عنقا. بسان عنقا :
قاز ار بازو زند بر یاد عدل پهلوان
چرغ عنقاوار متواری شود از بیم قاز.
سوزنی.
- عنقای فرتوت؛ کنایه از زمین و ظلمت شب باشد. (انجمن آرای ناصری). کنایه از زمین است :
شباهنگام این عنقای فرتوت
شکم پر کرد از این یکدانه یاقوت.نظامی.
(1) - در صفت هلال است.
(2) - ن ل: عنقاصفت.

عنقا.

[عَ] (ع اِ) نام سازی است که گردنی دراز دارد. (از آنندراج) (غیاث اللغات) :
گهی سماع زنی گاه بربط و گه چنگ
گهی چغانه و طنبور و شوشک و عنقا.
فرخی.
مطربانی چو باربد زیبا
چنگ و بربط چغانه و عنقا.مسعودسعد.
به پیروزی و بهروزی نشین می خور به کام دل
به لحن چنگ و طنبور و رباب و بربط و عنقا.
مسعودسعد.
ز دستان قمری در او بانگ عنقا
ز آواز بلبل در او زخم مزهر.ازرقی.
از برای عاشقان مفلس اکنون بی طمع
بلبل خوش نغمه گه شهرود و گه عنقا زند.
فضل بن یحیی هروی.
|| نام نوایی است از موسیقی. (از آنندراج) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء).

عنقاء .

[عَ](1) (ع ص) مؤنث أعنق. زن درازگردن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به اعنق شود. || (اِ) سختی و بلا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سختی زمانه. (آنندراج). داهیة. (اقرب الموارد). || سر پشته. (ناظم الاطباء). سر تپه. (از اقرب الموارد). || پشتهء گسترده بر زمین. (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام پرنده ای است معروف الاسم و مجهول الجسم. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و آن را العنقاء المُغرِب و عنقاء مُغرب و عنقاء مُغربة، با توصیف و عنقاء مُغرب، بصورت اضافه نیز گویند. (از اقرب الموارد). سیمرغ را گویند، و او را عنقای مُغرب خوانند و بسبب مُغربیت حمل بر چیزهای نابود و معدوم و عدم کنند. (از برهان قاطع). طایری است درازگردن که نزد بعضی وجود فرضی دارد، چرا که هیچکس آن را ندیده است. و در نفائس الفنون از تفاسیر مسطور است که در زمین اصحاب الرس مرغی بس عظیم با چهار پای، و روی مانند آدمی و با پرهای الوان و به افراط درازی گردن پیدا شده بود، هر جا که کودکی دیدی ببردی. آن قوم پیش حنظلة بن صفوان که پیغمبر ایشان بود رفته از آن شکایت کردند. حنظله دعا کرد، حق تعالی آن مرغ را در بعضی از جزائر انداخت، و آن در جزائر، فیل و اژدها را شکار کرده میخورد. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). رجوع به عنقا شود. || (ع اِ) در اصطلاح صوفیه، عبارت از هیولی است زیرا هیولی دیده نشود مانند سیمرغ. و انسان کامل را نیز عنقا گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از فرهنگ مصطلحات عرفا). و رجوع به دستور العلماء ص 382 و تعریفات جرجانی و آنندراج شود.
- عنقامهر؛ دارای مهری چون عنقا. بمجاز، پرمهر (از عنقای بمعنی انسان کامل) :
مرغ را دیدی که عنقامهر و زال اندیشه بود
خانهء رستم بعنقا دادی احسنت ای ملک.
خاقانی.
|| در اصطلاح عرفا، عقل فعال است. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
(1) - در تداول فارسی بدون همزه خوانده می شود. رجوع به عنقا شود.

عنقاء .

[عَ] (اِخ) پادشاهی بود از قضاعة. (منتهی الارب).

عنقاء .

[عَ] (اِخ) لقب ثعلبة بن عمروبن عامر ازدی، بدان جهت که درازگردن بود. (منتهی الارب).

عنقاء .

[عَ] (اِخ) پشته ای است فوق کوهی بلند. (منتهی الارب). گویند تپه ای است بالای کوهی کوچک و مشرف، که عبدالله بن مجیب قتال چون شخصی را کشته بود از ترس سلطان بدانجا پناهنده شد. و آن را در نواحی بحرین دانسته اند. رجوع به معجم البلدان شود.

عنقاء مغرب.

[عَ ءُ مُ رِ] (اِخ) همان عنقاء است که بصورت توصیف خوانده شود، و عنقاء مُغربٍ بصورت اضافه نیز خوانده شده است. رجوع به عنقا و اقرب الموارد و منتهی الارب شود. آن را در تداول فارسی عنقای مُغرب گویند. رجوع به عنقای مُغرب شود.
- حلّقتْ به فی الجو عنقاء مُغرب (یعنی -عنقای مغرب او را بهوا برد)؛ کنایه از هلاک گشتن و باطل شدن چیزی است. (از اقرب الموارد).
|| هر مرغ پُرپَرِش و قوی بال را گویند. || سخن بی معنی و غیر مفهوم. || بلیه و بدبختی. || زنی که به سفر رود و از وی خبری نباشد. (ناظم الاطباء).

عنقاء مغربة.

[عَ ءُ مُ رِ بَ] (اِخ) همان عنقاء و عنقاء مُغرب است. رجوع به عنقا و عنقاء مُغرب شود.

عنقائی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عنقاء. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عنقاء شود.

عنقاد.

[عِ] (ع اِ) خوشهء انگور و خوشهء پیلو و خوشهء بطم و مانند آن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عُنقود. رجوع به عنقود شود.

عنقاش.

[عِ] (ع ص) ناکس و لئیم. || دوره گرد که در دهها و قری اجناس فروشد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنقا شدن.

[عَ شُ دَ] (مص مرکب) غائب و ناپدید شدن. (آنندراج) :
شاهباز طبع ملا بال هر جا باز کرد
فکر صائب را علاجی نیست جز عنقا شدن.
صائب (از آنندراج).

عنقای مغرب.

[عَ یِ مُ رِ] (اِخ) مرغی بود بس عظیم و درازگردن. و مُغرب از این جهت گویند که طیور را فرومیبرد و اطفال و دختران را نیز بلع میکرد. و بعضی نوشته اند که بفتح راء، بمعنی نو و غریب آورده شده، چون عنقا را حق تعالی به هیئت عجیب آفریده بود ازین جهت مُغرب گفتند. و بعضی مُغرب بمعنی مخفی و نابود نوشته اند. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). عنقاء مُغرب. عنقاء مُغربة. سیمرغ. رجوع به عنقاء و عنقاء مُغرب و عنقا شود :
عنقای مُغربم به غریبی که بهر الف
غم را چو زال زر به نشیمن درآورم.
خاقانی.
گرچه چون دارای مشرق مُشرقش دیدم ضمیر
لیک چون عنقای مُغرب بس غریبش یافتم.
خاقانی.
عقل عنقای مُغربم میخواند
چرخ زالم بگوشه ای بنشاند.اوحدی.
|| کنایه از چیز نایاب باشد :
عنقای مُغرب است در این دور خرمی
خاص ازبرای محنت و رنج است آدمی.
ابوالفرج سگزی.
آری خوشدلی عنقای مُغرب و کبریت احمر و زمرد اصفر است. (سندبادنامه ص 53).

عنقد.

[عَ قَ] (ع اِ) نوعی ماهی است. (از اقرب الموارد).

عنقر.

[عَ قَ / عَ قُ](1) (ع اِ) بیخ نی، یا آنچه نخستین بر زمین برآید از آن و تر و تازه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ریشهء قصب و نی، و گویند آنچه ابتدا از نی میروید در حالیکه تر و تازه است. (از اقرب الموارد). || لخ، مادام که سپید باشد، یا عام است، یا بیخ لخ و بیخ هر چیزی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). گیاه بردی، و یا مادام که سپیدرنگ باشد، و یا ریشهء هر گیاه سپیدرنگ، یا دانهء آن عُنقُره. (از اقرب الموارد). || دل خرمابن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قلب نخل، بجهت سپیدی آن. (از اقرب الموارد). || نژاد مرد. (منتهی الارب) (آنندراج). نژاد مردم. (ناظم الاطباء). اصل و عنصر شخص، گویند: هو کریم العنقر؛ یعنی اصل و نژاد وی کریم است. (از اقرب الموارد). || فرزندان کشاورزان، بدان جهت که تر و سرسبز میباشند. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد دو ضبط فوق بصورت [ عَ قُ ] و [ عُ قُ ] آمده است.

عنقر.

[عُ قُ] (ع اِ) شتر ماده ای است برگزیده و بس خوب. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده شتر برگزیده و بسیار خوب. (ناظم الاطباء).

عنقرة.

[عُ قُ رَ] (ع اِ) ماده باشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مادهء بواشق. (از اقرب الموارد). || یک دانه عنقر. (از اقرب الموارد). رجوع به عنقر شود. || (اِخ) نام زنی است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

عنقریب.

[عَ قَ] (ع ق مرکب) عن قریب. مرکب از عن + قریب. بزودی. بهمین زودی. بهمین نزدیکی. زود. زود باشد که. در این نزدیکی. تا نه دیر :
به اعتماد وفا نقد عمر صرف مکن
که عنقریب تو بی زر شوی و او بیزار.
سعدی.
که سالوک این منزلم عنقریب
بد از نیک نادر شناسد غریب.سعدی.
تبه گردد آن مملکت عنقریب
کز او خاطرآزرده گردد غریب.سعدی.
عنقریب بود که آن سرای و خانه بر سر خداوندش فرودآید و خراب گردد. (تاریخ قم ص 148).
این چنین پرده برانداز که او را دیدم
عنقریب است که رسوای جهانم دارد.
میرزا محمدقلی میلی (از آنندراج).

عنقریس.

[] (ع اِ) نوعی ماهی دریا. (از دزی).

عنقریظ.

[عَ قَ] (ع اِ) نوعی است از ماهی. (از اقرب الموارد).

عنقز.

[عَ قَ] (ع اِ) دوائی است که آن را بفارسی مرزنگوش خوانند. (برهان قاطع). مرزنگوش، که نوعی از ریحان است. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). مرزنجوش است در لغت اهل نجد، اما اهل یمن آن را سَفسَف گویند. (از اقرب الموارد). و نیز رجوع به آذان الفار شود. || نرهء خر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قضیب حمار. || سم و زهر. (از اقرب الموارد). رجوع به عنقزة شود. || داهیه و بلا. (از اقرب الموارد). رجوع به عنقزة شود.
- ابوعنقز؛ مردی است که یکی از قاضیان بجهت کنیهء وی، شهادت او را رد کرد. و برخی او را ابوالعنقر، به راء مهمله گفته اند. (از اقرب الموارد).
- ذات العنقز؛ گویند ناحیه ای است در دیار بکربن وائل. (از معجم البلدان).

عنقزة.

[عَ قَ زَ] (ع اِ) رایت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بلا و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به عنقز شود. || زهر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به عنقز شود.

عنقزی.

[عَ قَ] (ص نسبی) منسوب به عنقز که بمعنی مرزنجوش باشد. (از انساب سمعانی) (از اللباب فی تهذیب الانساب). منسوب به عنقز یا عنقزة. (ناظم الاطباء).

عنقزی.

[عَ قَ] (اِخ) عمروبن محمد عنقزی، مکنی به ابوسعید. از موالی قریش. وی محدث و اهل کوفه بود و به فروختن عنقز یا کاشتن آن اشتغال داشت لذا بدین نام شهرت یافت. او را احادیثی است که از اسرائیل و ثوری روایت کرده است. عنقزی بسال 199 ه .ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به ابوسعید العنقزی شود.

عنقس.

[عَ قَ] (ع ص) نیک زیرک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داهی خبیث. (از اقرب الموارد). || گربز پلیدطبع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زن درازمعرقة(1). (از اقرب الموارد).
(1) - معرق، کسی که در کَرَم یا در لؤم و پلیدی دارای اصل بوده و عریق باشد. رجوع به اقرب الموارد شود.

عنقش.

[عَ قَ] (ع ص) لاغر و نزار. (منتهی الارب). لاغری و هزال. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عنقشة.

[عَ قَ شَ] (ع مص) درآویختن به چیزی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنقفیر.

[عَ قَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). داهیة. (اقرب الموارد). || (ص) زن پلیدزبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زن سلیطه. (از اقرب الموارد). || (اِ) کژدم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عقرب. (اقرب الموارد). || (ص) شتر کلانسال که از کلانسالی پشت آن بر بازو افتاده باشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنقل.

[عَ قَ] (ع اِ) رودهء سوسمار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عنقل.

[ ] (ع مص) خود را در زحمت افکندن. || مزاحمت فراهم کردن. (از دزی).

عنقود.

[عُ] (ع اِ) خوشهء انگور و پیلو و بطم و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنچه از دانهء انگور و یا اراک و یا بطم و از قبیل آنها، بر یک شاخه گرد آمده و متراکم باشند. (از اقرب الموارد). عِنقاد. رجوع به عنقاد شود. ج، عَناقید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || علم است مر گاو نر را. (منتهی الارب). نام گاو نر. (ناظم الاطباء). || نباتی است پرشاخ و بقدر سه شبر. و برگش مثل سداب و زیره، و بی شکوفه. و خوشهء او سرخ مملو از تخم. و در رایحه شبیه به سداب. سرد و خشک و مقوی اعضا و مانع ریختن مواد به اعضاء. و ضماد او رافع اورام حاره و التهاب آن، و مسکن حدت خون و صفرا است. و قدر شربت آن تا سه درهم. (از تحفهء حکیم مؤمن).

عنقود.

[عَ] (ع اِ) عنقود من نحل؛ عسل. || (ص) زن پرحرف و مورد توجه. امرأة صائرة خصلة و عنقود. (از دزی).

عنقی.

[عُ قا] (اِخ) زمینی است، یا رودباری. (منتهی الارب).

عنقیلی.

[ ] (اِ) اسم یونانی شلجم است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویه). رجوع به شلجم شود.

عنک.

[عَ] (اِ) خری که پیشاپیش گله رود. (ناظم الاطباء).

عنک.

[عِ] (اِ) آسیای عصاری. || ستون خانه. || ستون آسیای عصاری. (ناظم الاطباء).

عنک.

[عَ] (ع مص) بسته گردیدن و بلند شدن ریگ، چندان که راه بر وی نماند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). گرد آمدن و مرتفع گشتن ریگ، بطوری که راهی در آن نماند. (از اقرب الموارد). || ناسازواری نمودن و نافرمانی کردن زن با شوی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ناشزه و عاصی گشتن زن. (از اقرب الموارد). || فروخفتن و سطبر گردیدن شیر. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). غلیظ شدن شیر و لبن. (از اقرب الموارد). || در ریگ فسرده غیژیدن شتر، پس بیرون آمدن از آن دشوار گردیدن بر وی. (از منتهی الارب) (آنندراج). در ریگ درآمدن شتر و دشوار گردیدن بیرون آمدن بر وی. (از ناظم الاطباء). || در جهان رفتن. (از منتهی الارب) (آنندراج). در ارض و زمین رفتن. (از اقرب الموارد). || حمله نمودن و بازگشتن اسب. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || سخت سرخ گردیدن ریگ و خون. (از منتهی الارب) (از آنندراج). سخت شدن سرخی خون. (از ناظم الاطباء). || بند نمودن در را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بستن در. (از اقرب الموارد). عُنوک. رجوع به عنوک شود.

عنک.

[عِ / عَ / عُ](1) (ع اِ) اصل و بن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || از اول تا ثلث از شب، یا پاره ای از شب که سخت تاریک باشد، یا ثلث آخر شب. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بزرگ و معظم هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد): جاءنا من السمک بعنک؛ مقداری بسیار از ماهی برای ما آورد. (از اقرب الموارد). || در. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باب. (اقرب الموارد).
(1) - عنک، مثلث الفاء است ولی کسر آن راجح باشد. (از اقرب الموارد).

عنک.

[عَ نَ] (ع اِ) اصل و بن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): عنکٌ قوی؛ اصل و بنی قوی. (از اقرب الموارد). عِنک. رجوع به عنک شود.

عنک.

[عَ نَ] (اِ) زردآلوی خرد با هستهء تلخ. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عنک.

[عُ نَ] (اِخ) دهی است به بحرین. و آن علم مرتجل است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

عنک.

[عَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است در شعر عمروبن اهتم. (از معجم البلدان).

عنک.

[عُ] (ع اِ) جِ عَنیک. رجوع به عنیک شود.

عنک.

[عَ](1) (ع حرف جر + ضمیر) (از: عن، حرف جر + ک، ضمیر متصل برای مفرد مخاطب) از تو. دربارهء تو.
(1) - با فتح کاف برای مذکر و با کسر آن برای مؤنث.

عنکب.

[عَ کَ] (ع اِ) مذکر عنکبوت. (منتهی الارب). عنکبوت نر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عَناکب، عَناکیب. (اقرب الموارد). رجوع به عنکبوت شود.

عنکب.

[عَ کَ] (اِخ) آبیست ازآنِ بنی قریر در اَجَأ، که یکی از دو کوه طی میباشد. (از معجم البلدان).

عنکباء .

[عَ کَ] (ع اِ) مؤنث عنکبوت. (منتهی الارب). عنکبوت و تننده. (ناظم الاطباء).

عنکبات.

[عَ کَ] (ع اِ) عنکبوت و تننده. (ناظم الاطباء). رجوع به عنکبوت شود.

عنکباة.

[عَ کَ] (ع اِ) عنکبوت ماده. (از اقرب الموارد). عنکبوت و تننده. (ناظم الاطباء). رجوع به عنکبوت شود.

عنکبوت.

[عَ کَ] (ع اِ) تننده. (منتهی الارب). کرتینه. (ناظم الاطباء). کرم معروف که بفارسی آن را تننده گویند. (آنندراج). جانوری است کوچک، که از لعاب خود نخهایی در هوا و بر سر چاهها می تند و بوسیلهء آن طعام خود را شکار میکند، و برای خود خانه ای محکم در زمین میسازد. مذکر و مؤنث در آن یکسان است ولی تأنیث آن بیشتر بکار رود. (از اقرب الموارد). و نوعی از آن رتیلاء خوانده میشود. (از اقرب الموارد). ج، عَناکِب، عَنکبوتات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عِکاب و عُکُب و أعکُب اسم جمع آن است(1). (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بفارسی آن را کارتنه و به ترکی ارومحک نامند، و اقسام میباشد و مراد از مطلق او عنکبوتی است که در خانه ها میباشد. و سایر اقسام را نامهایی مخصوص است مثل شبت و رتیلا و غیر آن. و مزاج همه سرد، و ضماد مسحوق عنکبوت مانع ورم جراحات، و مطبوخ او در روغن زیتون محلل اورام و با روغن گل رافع درد گوش حاد، و تعلیق یک عدد او بر بازو و بخور آن رافع تب ربع، و دام عنکبوت قاطع نزف الدم جراحات و رعاف و مانع ورم جراحات غیرعمیق است. و چون به سرکه تر کرده در ابتدای دمل ضماد کنند رفع آن کند و مجرب است. و سوختهء او جهت جلای باصره و تقویت چشم و منع قبول مواد، و حمول آن با نوشادر جهت بواسیر مفید است. (از تحفهء حکیم مؤمن). جانوری است از شاخهء بندپاییان و از دستهء کلیفر و از ردهء عنکبوتیان و جزو راستهء تنندویان، که در خانه ها زیاد است و بیشتر در زیرزمینها و اماکن متروک در زوایای دیوارها و سقف بنا تار می تند و خود در گوشه ای از محل تارها به انتظار شکارش که حشرات مختلف باشند میماند. این جانور تخمهایش را در گوشه ای از تارهای خود که بشکل قیف درست کرده محفوظ نگاه میدارد تا نوزادها از تخم خارج شوند. بدن عنکبوت از دو قسمت سرسینه و شکم ساخته شده و دارای چهار زوج پاهای بندبند در قسمت سرسینه میباشد. بعلاوه در جلو سر دارای یک زوج زایدهء حسی نیز هست. در جلو دهان عنکبوت یک جفت قلاب زهرآلود قرار دارد که حیوان بوسیلهء آن شکارش را میکشد و میخورد. در طرفین سر عنکبوت چهار زوج چشم ساده قرار دارد. ناحیهء شکم عنکبوت یک پارچه است و در قسمت ابتدای شکم دارای سه سوراخ میباشد که سوراخ وسطی سوراخ تخم ریزی حیوان است و دو سوراخ طرفین به شش های او مربوطند و بنابراین سوراخهای تنفسی میباشند. در انتهای شکم هفت سوراخ موجود است که به شکل دایره قرار گرفته اند. شش عدد از سوراخها، سوراخهای تولید تار هستند که حیوان بوسیلهء پاهای عقبی مادهء لزجی را که از آنها ترشح میشود میگیرد و چون این ماده در برابر هوا منعقد میشود و بصورت تار درمی آید، حیوان از آنها برای خود تار می تند و لانه درست میکند. و سوراخ هفتمی مخرج حیوان است. (فرهنگ فارسی معین). کارتن. کارتنه. کارتنک. جولا. جولاه. جولاهک. جولهه. جوله. شیرمگس. کلاش. کلاش خانه. تارتنک. کره تن. دیوپای. مگس گیر. زجال. تندو. تنندو. تنند. کروتنه. خدرنق. غنده. تبینه. کرتینه. تفین. تفینه. چاغ. ورند :
عشق او عنکبوت را ماند
بتنیده ست تفنه گرد دلم.شهید بلخی.
عنکبوت بلاش بر دل من
گرد بر گرد برتنید انفست.خسروی.
جز مر تو را بخدمت اگر تن دوتا کنم
چون تار عنکبوت مرا بگسلد میان.فرخی.
عنکبوت آمده آنگاه چو نساجی
سر هر تاجی پوشید به دیباجی.منوچهری.
بر طراز آخته پویه کند چون عنکبوت
بر بدستی جای بر، جولان کند چون بابزن.
منوچهری.
گر بگردانی بگردد، ور برانگیزی رود
بر طراز عنکبوت و حلقهء ناخن پرای.
منوچهری.
نیست مرا تار مگر عنکبوت
کو ز تن خویش شده تار خویش.
ناصرخسرو.
از برون مرد مرد قوت نهد
دام در خانه عنکبوت نهد.سنائی.
عقل جزئی کی تواند گشت بر قرآن محیط
عنکبوتی کی تواند کرد سیمرغی شکار.
سنائی.
در اوهن البیوت چه ترسی ز عنکبوت
چون بر در مشبک زنبور کافری.خاقانی.
نیست چون پیل مست معرکه لیک
عنکبوتی است روی بر دیوار.خاقانی.
من شده چون عنکبوت در پی آن دربدر
بانگ کشیده چو سار از پی این جابجا.
خاقانی.
فکر بیگانه ز عشقت نبود جز هوسی
عنکبوتی نکند غیر شکار مگسی.ظهیر.
جای من گر گرفت غداری
عنکبوتی تنید بر غاری.نظامی.
چند پری چون مگس ازبهر قوت
در دهن این تنهء عنکبوت.نظامی.
تا بتند عنکبوت بر در هر غار
پردهء عصمت که پود و تار ندارد.عطار.
عنکبوت ار طبع عنقا داشتی
از لعابی خیمه کی افراشتی.مولوی.
گر تو در خانه صید خواهی کرد
دست و پایت چو عنکبوت بود.سعدی.
مگسی گفت عنکبوتی را
کاین چه ساق است و ساعد باریک.سعدی.
برآمد طنین مگس بامداد
که در چنبر عنکبوتی فتاد.سعدی.
رزق را روزی رسان پر میدهد
بی مگس هرگز نماند عنکبوت.صائب.
عارفان در دمی دو عید کنند
عنکبوتان مگس قدید کنند.صائب.
- پنجرهء عنکبوت؛ خانهء عنکبوت :
پنجرهء عنکبوت نیست چنان استوار
کز احد و بوقبیس باید غضبان او.خاقانی.
- عنکبوت آسا؛ مانند عنکبوت. چون عنکبوت :
چون کبوتر نامه آورد از سفر نعم البرید
عنکبوت آسا خبر داد از حضر نعم الفتی.
خاقانی.
نه خان عنکبوت آسا سراپرده زده بیرون
درون ویرانه و بر خوان مگس بینند بریانش.
خاقانی.
- عنکبوت خانه؛ خانهء عنکبوت. بیت العنکبوت :
پیش سنان نیزهء سندان گذار تو
چون عنکبوت خانه بود آهنین حصار.
سوزنی.
- عنکبوت زرین تار؛ کنایه از آفتاب است، به اعتبار شعاع آن. (از آنندراج) :
دام این عنکبوت زرین تار
پارهء شهپر ذباب من است.
حسین ثنائی (از آنندراج).
|| نام طبقه ای از طبقه های اسطرلاب که آن مشبک باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به عنکبوت اسطرلاب و اسطرلاب شود. || (اِخ) نام سورهء بیست ونهم از قرآن کریم که مکیه و شامل 69 آیه است.
(1) - در اقرب الموارد این سه اسم جمع در ذیل لغت «عنکب» آمده است.

عنکبوتات.

[عَ کَ] (ع اِ) جِ عنکبوت. رجوع به عنکبوت شود.

عنکبوت اسطرلاب.

[عَ کَ تِ اُ طُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام شبکه ای است در اسطرلاب که بروج و عظام از کواکب ثابته بر آن نگاشته است. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به اسطرلاب شود :
رخم چو روی سطرلاب زرد و پوست بر او
ز زخم ناخن چون عنکبوت اسطرلاب.
مسعودسعد.
یا هیچ عنکبوت سطرلاب کس شنید
کآب دهن تنید و از آن بند غار کرد.
خاقانی.
ماند به عنکبوت سطرلاب آفتاب
زو ذره های لایتجزا برافکند.خاقانی.
صبح چون عنکبوت اسطرلاب
بر عمود زمین تنید لعاب.نظامی.
نظرش بر فلک تنیده لعاب
از دم عنکبوت اسطرلاب.نظامی.
عنکبوتی را بر اسطرلاب نیز
کو بداند بر فلک یک ذره چیز.عطار.
مانند عنکبوت سطرلاب رخنه شد
اطباق عنکبوتی این دیدهء بی تاب (؟).
کمال الدین اسماعیل.
عنکبوت این سطرلابست و شاد
بی منجم در کف عام اوفتاد.مولوی.
بر سطرلابش نقوش عنکبوت
بهر اوصاف ازل دارد ثبوت.مولوی.

عنکبوت الماء .

[عَ کَ تُلْ] (ع اِ مرکب)قسمی عنکبوت آبی در رود گنگ. (دمشقی).

عنکبوتة.

[عَ کَ تَ] (ع اِ) عنکبوت ماده. (ناظم الاطباء).

عنکبوتی.

[عَ کَ] (ص نسبی) منسوب به عنکبوت. رجوع به عنکبوت شود. || (اِ) صفحه ای باشد مشبک بر اسطرلاب. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به عنکبوت اسطرلاب و اسطرلاب شود. || عنکبوتیهء چشم، که از طبقات چشم است :
مانند عنکبوت سطرلاب رخنه شد
اطباق عنکبوتی این دیدهء بی تاب (؟).
کمال الدین اسماعیل.
از پردهء عنکبوتی نرگس تو
در دل زده عنکبوت مژگان تو چنگ.؟
رجوع به عنکبوتیه شود.

عنکبوتیة.

[عَ کَ تی یَ] (ع ص نسبی)مؤنث عنکبوتی، که منسوب به عنکبوت است. رجوع به عنکبوت شود. || (اِ) صفحهء بالایین اسطرلاب که مدار اکثر احکام اسطرلاب بر آن است. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به عنکبوت اسطرلاب و اسطرلاب و عنکبوتی شود. || طبقهء چهارم از طبقات چشم، و آن غشای رقیق است مانند نسیج عنکبوت. (آنندراج) (غیاث اللغات). عنکبوتیه، دومین پرده از پرده های سه گانهء پوشش خارجی محور دماغی نخاعی است که پردهء نازکی است از نسج هم بند که مستقیماً روی سطح داخلی سخت شامه قرار گرفته است و با آن فضای لنفاوی را محدود میسازد و بنام فضای زیر سخت شامه یا فوق عنکبوتیه نامیده میشود. این فضا در همهء سطح داخلی سخت شامه وجود دارد. عدهء زیادی از دانشمندان، عنکبوتیه را قسمی پردهء سروزی(1) میدانند که دارای دو ورقهء جداری و احشائی است. ورقهء جداری شامه عبارت از طبقهء درون پوششی است که سطح داخلی سخت شامه را می پوشاند و ورقهء درونی یا احشائی آن عبارت از ورقهء عنکبوتیهء مطلق است که در روی سطح خارجیش یک غشاء درون پوششی دیده میشود و حفرهء بسته ای که بواسطهء این دو ورقهء درون پوششی محدود گشته همان حفرهء سروزی است. قسمتی از پردهء عنکبوتیه که جزو پوشش های نخاع محسوب میشود به عنکبوتیهء نخاعی موسوم است و قسمتی که جزو پوشش های دماغی است عنکبوتیهء دماغی نام دارد. میان شامه. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عنکبوتیهء دماغی و عنکبوتیهء نخاعی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Sereuse

عنکبوتیهء دماغی.

[عَ کَ تی یَ / یِ یِ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمتی از پردهء عنکبوتیه است که دماغ را می پوشاند و دارای دو ورقهء جداری و احشائی و یک حفرهء میانی است. ورقهء جداری به سطح داخلی سخت شامه اتصال دارد، و ورقهء احشائی روی سطح ناهموار دماغ گسترده میشود و به برجستگیهای دماغ متصل است ولی مانند پلی است و از یک برجستگی به برجستگی دیگر میرود و شیارها را می پوشاند. بنابراین مابین ورقهء احشائی و چین خوردگیهای مغز حفره های نامنظمی ایجاد میشود که بنام فضاهای زیر عنکبوتیهء دماغی موسومند. این فضاها از بافت زیر عنکبوتیه پر شده اند که عبارت از رشته های متعدد نسج هم بندند و از عنکبوتیه به نرم شامه میروند. حفره های مابین این رشته ها از مایع دماغ نخاعی اشغال شده است. میان شامهء دماغی. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به عنکبوتیه شود.

عنکبوتیهء نخاعی.

[عَ کَ تی یَ / یِ یِ نُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمتی از پردهء عنکبوتیه است که نخاع را پوشانده است و عبارت از غشاء هم بند نازکی است که از دو ورقه تشکیل یافته: یکی ورقهء جداری و دیگری ورقهء احشائی، که مابین آنها فضای فوق عنکبوتی وجود دارد. ورقهء جداری یا خارجی سطح داخلی سخت شامه را می پوشاند و ورقهء احشائی یا داخلی به سطح داخلی ورقهء جداری منطبق است و به شکل غلافی نخاع را در تمام ارتفاعش احاطه کرده و حتی در سیر آن روی دم اسب نیز امتداد می یابد. و بدین ترتیب تا رأس بن بست سخت شامه پائین آمده، در آنجا بخارج متوجه شده و با ورقهء جداری یکی میگردد. عنکبوتیهء نخاعی از سطح خارجی نخاع بواسطهء یک فضای وسیع دایره ای جدا میباشد که آن را فضای زیر عنکبوتیهء نخاعی یا دریاچهء بصل النخاعی گویند و آن محتوی مایع دماغی نخاعی است. حفرهء عنکبوتیهء نخاعی که بین دو ورقهء جداری و احشائی است شکاف ساده ای بیش نیست و در حقیقت فضایی مجازی است. میان شامهء نخاعی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عنکبوتیه شود.

عنکبوة.

[عَ کَ] (ع اِ) مؤنث عنکبوت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عنکبة.

[عَ کَ بَ] (ع اِ) مؤنث عنکب. (منتهی الارب). رجوع به عنکب شود. مادهء عنکبوت. (از اقرب الموارد).

عنکث.

[عَ کَ] (ع اِ) گیاهی است. || پشم انبوه برهم نشسته. || (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

عنکد.

[عَ کَ] (ع ص) درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). صلب و درشت. (ناظم الاطباء). صلب. (اقرب الموارد). عنکل. رجوع به عنکل شود. || گول. (منتهی الارب) (آنندراج). گول و احمق. (ناظم الاطباء). احمق. (از اقرب الموارد).

عنکرا.

[عَ کُ] (اِخ) انگوریه. (دمشقی). آنکارا. رجوع به انگوریه شود.

عنکرة.

[عَ کَ رَ] (ع مص) دارای پیه گردیدن سنام و کوهان شتر. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عنکرة.

[عَ کَ رَ] (ع ص) شتر مادهء کلان جثه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنکس.

[عَ کَ] (اِخ) نام نهر و جویی است. (از تاج العروس) (ازمنتهی الارب) (از آنندراج).

عنکش.

[عَ کَ] (ع ص) مردی که پروای روغن نامالیدن و آرایش ناکردن ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج). مردی که اهمیت ندهد به اینکه روغن نمالد و آرایش نکند. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب) (از آنندراج).

عنکشة.

[عَ کَ شَ] (ع مص) زرد گردیدن گیاه و خشک شدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). خشک شدن گیاه و عشب. || تجمع و جمع گشتن. (از اقرب الموارد). || زنگار گرفتن چیزی. (ناظم الاطباء).

عنکل.

[عَ کَ] (ع ص) سخت و درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صلب. عنکد. (اقرب الموارد). رجوع به عنکد شود. || (اِ) استخوان پشت از دوش تا سرین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عنگ.

[عَ] (اِ) بانگ و نعرهء خر الاغ را گویند، و بعضی خر الاغ نر را عنگ میگویند که جفت خر ماده باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). خر نر و بانگ و نعرهء خر. (ناظم الاطباء) :
گوید که علک خایم، خاید بلی چنانک
خایند علک ماده خران از خران عنگ.
سوزنی.
ندانم تا چه خواهد شد به سال بیست کاندر ده
نگوید عه اگر تا خایه بفشارد خر عنگش.
سوزنی.

عنم.

[عَ] (ع اِ) گلنار را گویند، و معرب آن جلنار است، و آن گل درخت نوعی از انار باشد، و آن درخت بغیر از گل، میوه و ثمری دیگر ندارد. و سرد و خشک است در اول و دوم، خون شکم را ببندد. (برهان قاطع) (آنندراج). به لغت دیلم و تنکابن داراوش نامند و از شاخه های درختها میرویَد و غیر شبومه است. برگش سبز باطراوت و انبوه و کوچکتر از برگ بادام و گلش سرخ و خوش منظر، در دوم سرد و خشک، و مقوی معده و حابس اسهال و سیلانات و نزف الدم و حیض است شرباً و ضماداً و حمو. و خاییدن برگ او مقوی دندان و لثه، و ضماد و ذرور او جهت جراحات تازه نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن).

عنم.

[عَ نَ] (ع اِ) درختی است حجازی که بارش سرخ باشد و بدان انگشتان خضاب کرده را تشبیه دهند، و یا آن از شاخه های خرنوب شامی است. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رشته مانندی است که بدان انگور بر وادیج برآید. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). نخهایی است که انگور بوسیلهء آن از چوب بست آویخته گردد. (از اقرب الموارد). || خار درخت طلح. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوعی از کربسه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نوعی از وزغ. (از اقرب الموارد). یکیِ آن عنمة. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عنمة.

[عَ نَ مَ] (ع اِ) یکی عنم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عنم شود. || شکاف لب مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شکاف در لب انسان. (از اقرب الموارد).

عنمی.

[عَ نَ می ی] (ع ص نسبی) منسوب به عنم. رجوع به عنم شود. || نیکوروی سرخ رنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). صورت زیبا و سرخ رنگ. (از اقرب الموارد).

عنن.

[عَ نَ] (ع مص) پیش آمدن و پیش گرفتن و ظاهر گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَنّ. عُنون. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عَنّ و عنون شود.

عنن.

[عَ نَ] (ع اِمص) پیش آمدگی و پیش گیری چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم مصدر است از عنن. (از اقرب الموارد). || نامردی و عدم توانایی بر نزدیکی زنان. (ناظم الاطباء). || (اِ) جانب و ناحیه. || ناحق گرفته و باطل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آنچه از آسمان دیده میشود. (از اقرب الموارد).

عنن.

[عُ نُ] (ع اِ) جِ عِنان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عنان شود.

عنن.

[عُ نَ] (ع اِ) جِ عُنّة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به عنة شود.

عنو.

[عِنْوْ] (ع اِ) کرانهء آسمان. (منتهی الارب) (آنندراج). جانب و ناحیه و کرانهء آسمان. (ناظم الاطباء). واحد أعناء، و آن جوانب و نواحی باشد. (از اقرب الموارد). || عنو من الناس؛ گروه مردمان از قبایل مختلف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَنا. (اقرب الموارد). رجوع به عنا شود. ج، أعناء. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

عنو.

[عُ نُوو] (ع مص) بندی گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسیر گشتن. (از اقرب الموارد). || فروتنی و خواری نمودن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و از آن جمله است گفتار خداوند متعال: «و عنت الوجوه للحی القیوم»(1). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یعنی رویها خوار و فروتن شدند برای خداوند زندهء پایدار. || آشکار کردن چیزی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برآوردن چیزی را. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). خارج کردن چیزی را. (از اقرب الموارد). || رویانیدن زمین گیاه را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): لم تعن بلادنا بشی ء؛ بلاد ما چیزی نمیرویاند. (از اقرب الموارد). || شمیدن سگ چیزی را. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). پیش آمدن سگ بسوی چیزی و بوییدن آنرا. (از اقرب الموارد). || پدید آمدن گیاه. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || ضبط آب کثیر نتوانستن مشک، پس برآمدن آب از آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فرودآمدن کارها بر کسی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دشوار گردیدن کار بر کسی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || مهم گشتن کار برای کسی. (از اقرب الموارد). عَناء. رجوع به عناء شود.
(1) - قرآن 20/111.

عنواش.

[عِنْ] (ع ص) شتر مادهء درازپا. (منتهی الارب) (آنندراج). ناقهء دراز بسوی آسمان. (از اقرب الموارد).

عنوان.

[عِنْ] (ع مص)(1) سرنامه نوشتن برای کتاب و عنوان قرار دادن برای آن. (از ناظم الاطباء). عَنونة. رجوع به عَنونة شود.
(1) - این مصدر در ناظم الاطباء به قیاس ضبط شده است و در سایر فرهنگها فقط مصدر «عنونة» آمده است.

عنوان.

[عُنْ / عِنْ] (ع اِ) سرنامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). نشان و دیباچهء نامه. (از اقرب الموارد). اصل آن عُنّان است، از عنّ. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عُنْیان. عِنْیان. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به عنیان شود. هر چیزی که در سر نامه و اول آن مینویسند و بدان نامه را ابتدا میکنند و شروع در آن مینمایند. و دیباچه و سرنامه :
چو برگشت عنوان آن نامه خشک
نهادند مهری بر او بر ز مشک.فردوسی.
به عنوان نگه کرد مرد دبیر
که گوینده او بود و هم یادگیر.فردوسی.
به عنوان بر از شاه ایران و روم
سوی آنکه مهتر بشهر هروم.فردوسی.
همیشه تا به سر خطبه ها بود تحمید
همیشه تا زبر نامه ها بود عنوان.فرخی.
نامهء نعمت ز شکر عنوان دارد
بتوان دانست حشو نامه ز عنوان.
ابوحنیفهء اسکافی.
عنوان پوشیده کرد پیش خود بنهاد. (تاریخ بیهقی ص 369).
ز تو آید پدید مردی و جود
چون به عنوان شود پدید کتاب.قطران.
نیک زین عنوان بندیش و مراد او
همه زین عنوان چون روز همی برخوان.
ناصرخسرو.
دل تو نامهء عقل و سخنْت عنوانست
بکوش سخت و نکو کن ز نامه عنوان را.
ناصرخسرو.
چون کاغذ سپید که بر پشتش
باشد به زرق ساخته عنوانی.ناصرخسرو.
هر آنچه خنجرت از داستان نصرت خواند
ز فتحنامهء ملکت هنوز عنوانست.
رفیع الدین لنبانی.
سرنامهء روزگار خواندم
عنوان وفا بر آن ندیدم.خاقانی.
فهرست ملک بادا نامش که تا قیامت
زو نامهء کرم را عنوان تازه بینی.خاقانی.
باز زهره ز عطارد جستی
نامهء جود به عنوان اسد.خاقانی.
شکر که این نامه به عنوان رسید
پیشتر از عمر به پایان رسید.نظامی.
نمیدانم حدیث نامه چونست
همی بینم که عنوانش به خونست.سعدی.
حسن عنوان چنانکه معلومست
خبر خوش بود به نامه درش.سعدی.
بر آنم من که میدانی تو هم اخلاص او زیرا
ز عنوان نامهء تقدیر را مضمون همی خوانی.
ابن یمین.
اگر نه مد بسم الله بودی تاج عنوانها
نگشتی تا قیامت نوخط شیرازه دیوانها.
صائب (از آنندراج).
|| هر چیزی که بوسیلهء آن برای آشکار کردن چیز دیگری استدلال شود. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): الظاهر عنوان الباطن (از اقرب الموارد)؛ یعنی ظاهر دلیل است بر باطن.
- عنوانگاه؛ محل ظهور. جای برآمدن :
چو عنوانگاه عالم تاب را دید
تو گفتی سگ گزیده آب را دید.نظامی.
|| آنچه فهمیده شود از چیزی. (غیاث اللغات). || نشانی. آدرس. (فرهنگ فارسی معین). || امضای پادشاه در بالای فرمان. || ادعا. و اظهار ادعا. || طریقه و وضع. (ناظم الاطباء). سبیل و طریق و وجه. (از آنندراج) :
شب تار و ره دور و خطر مدعیان
تا در دوست ندانم به چه عنوان برسم.
خاقانی.
ز سنگ کودکان بر خود نلرزد نخل بارآور
به عنوانی که من زین خلق ناهموار میترسم.
صائب (از آنندراج).
در شکست زلف او باشد درستیّ دلم
کرده ام خاطرنشان او به عنوان درست.
باقر کاشی (از آنندراج).
همین عطیه بهر حال خوش دلم دارد
که هرچه رفت بعنوان خیر محسوب است.
عرفی (از آنندراج).
|| لقب :
وز آن پس همه کارداران اوی
شهنشاه کردند عنوان اوی.فردوسی.
- باعنوان؛ باتشخص. دارای لقب و خصوصیات اشرافی.
- عنوان بستن؛ مقام و لقبی را بر کسی نهادن :
چو منشور اقبال او خوانده پیش
در او بست عنوان فرزند خویش.(1)
نظامی (از آنندراج).
|| در عرف بلغا عبارتست از آنکه سخنور غرضی در نظر گیرد، آنگاه برای تکمیل و تأکید آن غرض مثالهایی در سیاق سخن خویش ایراد کند که عنوانش خبر گذشتگان و افسانهء پیشینیان باشد. و نوعی دیگر از عنوان که نزد بلغا دارای رتبهء عالی است آن است که در ضمن گفتار خویش الفاظی آورد که کلید و مدخل علوم باشد. مثال آن از نوع اول، قوله تعالی : و اتل علیهم نبأ الذی آتیناه آیاتنا فانسلخ منها(2) (یعنی بر ایشان بخوان خبر آن کسی که او را نشانه های خود دادیم ولی از آنها بیرون آمد)، در این آیهء مبارکه عنوان قصهء بلعام است. و مثال از نوع دوم، قوله تعالی: انطلقوا الی ظل ذی ثلاث شعب(3) (یعنی بروید بسوی سایه ای که دارای سه شاخ است)، که در این آیهء مبارکه عنوانی از علم هندسه ایراد شده، چه شکل مثلث نخستین شکل از اشکال هندسی است و هرگاه این شکل را در برابر آفتاب نهند و بهر ضلعی که آن را قرار دهند، سایه ای از آن شکل بر روی زمین نیفتد، زیرا نوک زوایای آن چندان تیز و باریک است که قابلیت سایه افکندن در آن موجود نباشد. بدین جهت حق عز اسمه برسبیل سخریه و تهکم به اهل دوزخ فرمان میدهد که بروید از سایهء شکل مثلث استفاده کنید و بدان پناه برید. و نیز مانند این آیت: و کذلک نری ابراهیم ملکوت السموات و الارض(4) (یعنی این چنین نشان میدهیم به ابراهیم عجایب آسمانها و زمین را)، که در این آیه نیز عنوانی از علم کلام و علم جدل و علم هیئت باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- سعادت عنوان؛ خوشبخت و مجلل و باشکوه. (از ناظم الاطباء).
- صاحب عنوان؛ پادشاه عالی و معروف و ممتاز. (ناظم الاطباء).
- عنوان داشتن؛ دارای عنوان بودن. حامل عنوان بودن :
نامهء نعمت ز شکر عنوان دارد
بتوان دانست حشو نامه ز عنوان.
ابوحنیفهء اسکافی.
- عنوان طراز؛ زینت بخش عنوان :
ای شرف نام تو عنوان طراز
وی رخ زیبای تو بینش گداز.
درویش واله هروی (از آنندراج).
- عنوان کردن؛ عنوان قرار دادن. تعیین یا نوشتن عنوان :
تا نام خویش را به جلال امام
بر نامهء معانی عنوان کنم.ناصرخسرو.
سید شاهان ملک شاه آن جهانداری که چرخ
نام او بر نامهء دولت همی عنوان کند.
میرمعزی (از آنندراج).
چون نامهء بقای تو خواهند درنوشت
عنوان بنام حق کن و بر دین حق بمیر.
سوزنی.
- || در تداول امروز، مطرح کردن. بیان کردن مطلبی.
- عنوان کشیدن؛ عنوان بردن. زدودن عنوان :
خوانده ای روزی که آب چشم من
نامه های درد را عنوان کشید.
امیرخسرو (از آنندراج).
- عنوان موضوع؛ در اصطلاح منطقیان، عبارتست از مفهوم موضوع. و آن را وصف موضوع و وصف عنوانی نیز نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - یعنی چون پیش از قضیهء ملک گیری، حقیقت اسکندر از روی نجوم دریافته بود، فرزند خود را بر عنوان وزارت بهمراهی او مقید گردانید. (آنندراج).
(2) - قرآن 7/175.
(3) - قرآن 77/30.
(4) - 6/75.

عنوان.

[عُنْ] (اِخ) ابن عثمان الزبیدی. رجوع به ابوالبر (هاشم عنوان...) شود.

عنوب.

[عُ] (ع اِ) جِ عِنَبة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عنبة شود.

عنوب.

[عِنْ وَ] (اِخ) نام یک وادی است. (از معجم البلدان).

عنوباب.

[عِنْ وَ] (اِخ) جایگاهی است در شعر أعشی. (از معجم البلدان).

عنوت.

[عَ] (ع اِ) پشتهء دشوارگذار. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تپه ای که صعود بر آن دشوار باشد. (از اقرب الموارد). عُنتوت. رجوع به عنتوت شود.

عنود.

[عُ] (ع مص) برگردیدن از راه و میل کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). عدول کردن و برگشتن از راه. (از اقرب الموارد). || روان گردیدن خون چندانکه خشک نگردد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). جاری شدن خون از رگ و التیام نیافتن رگ. (از اقرب الموارد). || تنها چریدن ناقه. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). در گوشه ای تنها چریدن ماده شتر. (از ناظم الاطباء). || دیده و دانسته بازگردیدن از حق، و برخلاف حق کاری کردن، و رد کردن حق را و به باطل ستهیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مخالفت با حق و آن را دانسته رد کردن. (از اقرب الموارد) : والی آن بقعه در کفر و کنود غالی است و به نخوت طغیان و عنود متعالی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 354).

عنود.

[عَ] (ع ص) برگردنده از راه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برگشته از قصد و هدف، و آن فعول بمعنای فاعل است. (از اقرب الموارد). ستیهنده. (دهار). ستیزنده و گمراه. (غیاث اللغات) : روزگار عنود و دهر کنود به مساوفت و محاسدت به رگ گردن بایستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 449).
چون تو چشم دل نداری ای عنود
که نمی دانی تو هیزم را ز عود.مولوی.
گفت امّید من از تو این نبود
که دهی دختر به بیگانهء عنود.مولوی.
فرصت آن پشّه راندن هم نبود
از نهیب حملهء گرگ عنود.مولوی.
|| ابر بسیارباران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ابر بسیارباران که بازنمی ایستد. (از اقرب الموارد). || تیر که فایز برآید بر جهت سایر تیرها. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). تیری که در جهتی غیر از جهت سایر تیرها، فایز خارج شود. (از اقرب الموارد). || شتر مادهء بگوشه چرنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ماده شتر بگوشه ای چرنده و تنهاچرنده. (ناظم الاطباء). ج، عُنُد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عنوز.

[عُ] (ع ص) جِ عَنز. رجوع به عنز شود.

عنوز.

[عَ] (ع ص) دچارشده به داهیه و سختی. (از اقرب الموارد). عَنیز. رجوع به عنیز شود.

عنوس.

[عُ] (ع مص) دیر ماندن دختر در خانه بی شوی چندانکه از شمار ابکار برآید. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عِناس. رجوع به عناس شود. || متغیر گردانیدن کلان سالی چهرهء مردم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص، اِ) جِ عانِس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عانس شود.

عنوشی.

(1) [عَ] (اِ) اسباب شادی از جانب داماد. (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).
(1) - در آنندراج و غیاث اللغات در مورد این لغت چنین آمده است: لایق آن است که در این لفظ بجای عین، الف نویسند.

عنوق.

[عُ] (ع اِ) جِ عَناق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عناق شود.
- امثال: العنوق بعد العنوق؛ مثلی است که در تنگ حالی بعدِ فراخ حالی آرند. رجوع به عناق شود.

عنوک.

[عُ] (ع مص) به تمام معانی مصدر عَنک است. رجوع به عنک شود.

عنون.

[عُ] (ع مص) به تمام معانی مصدر عَنّ است. رجوع به عَنّ شود.

عنون.

[عَ] (ع ص) ستور پیشی گیرنده در سیر و پیشاپیش رونده. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). دابهء پیشرو در حرکت. (از اقرب الموارد).

عنونة.

[عَنْ وَ نَ] (ع مص) دیباچهء کتاب نوشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). عنوان نوشتن برای کتاب و نامه. (از اقرب الموارد). رجوع به عِنوان شود.

عنوة.

[عَنْ وَ] (ع اِمص) برآورش. اسم مصدر است. (منتهی الارب) (آنندراج). اخراج و برآوردگی و برآورش. (ناظم الاطباء). اسم است از «عنا الشی ء»، یعنی ظاهر کردن. (از اقرب الموارد). || غلبه و قهر و چیرگی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گویند: فتحت مکه عنوةً؛ فتح کرده شد مکه بطور قهر و غلبه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || مودت و دوستی، از اضداد است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گویند: فتح البلد عنوةً؛ یعنی شهر به اجبار و قهر یا به صلح فتح شد. (از اقرب الموارد).

عنة.

[عُنْ نَ] (ع اِ) محوطهء چوب. (منتهی الارب) (آنندراج). حظیره و محوطهء چوبی. (ناظم الاطباء). حظیره ای از چوب که برای شتران و اسبان سازند. (از اقرب الموارد). ج، عُنَن، عِنان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گلخن دیگ. (منتهی الارب) (آنندراج). آتشدان تنور و دیگ و جز آن. (ناظم الاطباء). آنچه دیگ را بر آن قرار دهند. (از اقرب الموارد). || رسن و ریسمان. || (اِمص) فرمان دهی قاضی به نامردی و عنن کسی. || نامردسازی بجادویی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اسم مصدر است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عطیهء خاص: أعطیته عین عنة (بفتح و کسر آخر، یعنی بصورت منصرف و غیرمنصرف)؛ عطا کردم او را خاصةً بدون یارانش. || (اِ) ساعت: رأیته عین عنة (بصورت منصرف و غیرمنصرف)؛ او را دیدم در همان ساعت، بدون آنکه وی را طلب کرده باشم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || أعننت بعنة لا أدری ما هی (بصورت منصرف)؛ پیش آمد مرا چیزی که نمی شناسم آنرا. || (اِمص) لقیته عین عنة (بصورت منصرف)؛ یعنی بعیان دیدم او را و او مرا نمی دید. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || آفتی است که در ذات پدید آید و موجب خلل در عقل میگردد، و صاحب آن دچار اختلاط عقل میشود و در نتیجه بعضی از سخنان وی به عقلاء و بعضی به مجانین مینماید. و آن برخلاف سفه است زیرا شخص سفیه شباهت به مجنون ندارد بلکه سبکی و خفتی بدو دست میدهد که یا از شادی است و یا از خشم و غضب. (از تعریفات جرجانی).

عنه.

[عُنْ نَ] (اِخ) روستایی است به یمن. (منتهی الارب) (آنندراج). از مخالیف یمن است، و گویند قریه ای است در یمن. (از معجم البلدان). || نام مردی است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

عنه.

[عَ هُ / عَنْهْ] (ع حرف جر + ضمیر) (از: عن، حرف جر + ه، ضمیر متصل) از او. دربارهء او. رجوع به عَن شود.

عنی.

[عَنْیْ] (ع مص) حادث شدن و فرودآمدن کار بر کسی. (از اقرب الموارد). || گواریدن غذا. (از منتهی الارب). هضم شدن غذا. || ظاهر کردن زمین گیاه را. || قصد کردن و خواستن. (از اقرب الموارد). خواستن. (دهار). عِنایة. رجوع به عنایة شود.

عنی.

[عَ نا] (ع مص) اسیر گردیدن و درآویخته شدن در بند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هضم شدن و گواریدن غذا. || مهم گشتن حاجتی برای شخص و سختی و مشقت دیدن وی بجهت آن. (از اقرب الموارد). عِنایة. عُنیّ. رجوع به عنایة و عنی شود.

عنی.

[عُ نی ی] (ع مص) عارض شدن کار بر کسی و او را بخود مشغول داشتن. (از اقرب الموارد). عنایة [ عَ یَ / عِ یَ ] . رجوع به عنایة شود. || مهم گشتن حاجتی برای شخص و سختی و مشقت دیدن وی بجهت آن. (از اقرب الموارد). عِنایة. عَنی. رجوع به عنایة و عنی شود.

عنی.

[عَ] (ع ص) رنج دیده. (ناظم الاطباء). سختی کشیده بجهت حاجتی. (از اقرب الموارد). عَنٍ.

عنیان.

[عُنْ / عِنْ] (ع اِ) بمعنی عنوان است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به عنوان [ عُنْ / عِنْ ] شود.

عنیبرة.

[عُ نَ بِ رَ] (ع اِ مصغر) مصغر عنبرة است. رجوع به عنبرة شود. || (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب).

عنیبسات.

[عُ نَ بِ] (اِخ) نام موضعی است در شعر أعشی. (از معجم البلدان).

عنید.

[عَ] (ع ص) آنکه دیده و دانسته از حق برگردد. و به باطل ستیهنده و ردکننده حق را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شخص که مخالف حق باشد و آن را دانسته رد کند. (از اقرب الموارد). ج، عُنُد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سرکش. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || ناسازگار. (فرهنگ فارسی معین). || ستیزنده. (غیاث اللغات). ستیزه کننده. (فرهنگ فارسی معین). ستیزه کار. ستیزه گر. لجوج. لج باز. خیره سر. خیره چشم. عنود :
تا نداند خویش را مجرم عنید
آب از چشمش کجا داند دوید.مولوی.

عنیدل.

[عُ نَ دِ] (ع اِ مصغر) مصغر عندلیب. بلبل کوچک و خرد. (ناظم الاطباء).

عنیز.

[عَ] (ع ص) آفت رسیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دچارشده به داهیه و سختی. (از اقرب الموارد). عَنوز. رجوع به عنوز شود. || بدبخت و بی طالع. (از ناظم الاطباء).

عنیزتان.

[عُ نَ زَ] (اِخ) مثنای عنیزة است در حالت رفع. و رجوع به عنیزتین شود.

عنیزتین.

[عُ نَ زَ تَ] (اِخ) مثنای عنیزة. گویند جایگاهی است. و نیز گفته اند همان عنیزة است، چنانکه در عمایة «عمایتان» و در رامة «رامتان» گفتن معمول است و نظایر بسیار دارد. (از معجم البلدان)(1).
(1) - صاحب منتهی الارب آن را با الف تثنیه چنین آورده است: عنیزتان، مثنای عنیزة، و آن موضعی است دیگر بجز موضع عنیزة.

عنیزة.

[عُ نَ زَ] (اِخ) نام دختری است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عنیزة.

[عُ نَ زَ] (اِخ) لقب فاطمه دخترعم امرؤالقیس و معشوق وی بود. (از اقرب الموارد). و رجوع به العقد الفرید ج 8 ص 108 و 109 و الاغانی و اعلام النساء ج 3 ص 373 شود :
عنیزه برفت از تو و کرد منزل
به مقراط و سقط اللوی و عقیقا.منوچهری.

عنیزة.

[عُ نَ زَ] (اِخ) پشته ای است سیاه به بطن فلیج. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عنیزة.

[عُ نَ زَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جایگاهی است بین بصره و مکه. رجوع به معجم البلدان شود.

عنیزة.

[عُ نَ زَ] (اِخ) چاهی است در دومیلی قریتین، در بطن الرمة ازآنِ بنی عامربن کُرَیز. رجوع به معجم البلدان شود.

عنیزة.

[عُ نَ زَ] (اِخ) از وادیهای یمامه است در نزدیکی سواج. رجوع به معجم البلدان شود.

عنیزة.

[عُ نَ زَ] (اِخ) نام قبیله ای از عرب.
- مثل عرب عنیزة؛ سخت رباینده. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عنیس.

[عُنْ نَ] (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب).

عنیف.

[عَ] (ع ص) درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضد رفیق. رفق ناکننده. (از اقرب الموارد). || سخن درشت، و سیر سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سخت و شدید از گفتار و حرکت. (از اقرب الموارد). خشن : و من در مقابله این اقوال لطیف جوابهای عنیف داده ام. (سندبادنامه ص196). چون مثال به ابوالحسن سیمجور رسید شطط غرور زمام تمالک از دست او بستد، جوابهای عنیف داد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص39). اگر اندکی درباید بر آن مؤاخذت بلیغ نمایند و تأدیب عنیف کنند. (جهانگشای جوینی).
همچنین میگفت او پند لطیف
همچنین میگفت او دفع عنیف.مولوی.
|| سوارکار سخت. (منتهی الارب) (آنندراج). سوارکار سخت که بر اسب مدارا نکند. (ناظم الاطباء). کسی که در سوار شدن بر اسب مدارا نکند. || کسی که سواری را بخوبی نداند. (از اقرب الموارد). || بازحمت و بامشقت. || آنکه در گفتار سخت باشد. (ناظم الاطباء). || سختگیر. (فرهنگ فارسی معین). || ظالم و ستمکار و جفاپیشه و دل آزار. (ناظم الاطباء). ج، عُنُف. (اقرب الموارد).

عنیق.

[عَ] (ع اِ) گردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عنق. (اقرب الموارد). || (ص) دست در گردن یکدیگر اندازنده. (منتهی الارب) (آنندراج). دو نفر که دست در گردن یکدیگر اندازند، هر یک عنیق اند مر دیگری را. (ناظم الاطباء). معانق. (اقرب الموارد).

عنیق.

[عُ نَ] (اِخ) (ذات...) آبیست در نزدیکی حاجر در یک میلی نشناش در طریق مکه از کوفه. (از معجم البلدان).

عنیق.

[عُ نَیْ یِ] (اِخ) مصغر عَناق، و آن جایگاهی است در شعر جریر. (از معجم البلدان).

عنیقید.

[عُ نَ] (ع اِ مصغر) مصغر عنقود. خوشهء خرد و کوچک. (ناظم الاطباء).

عنیک.

[عَ] (ع اِ) ریگ تودهء برهم نشسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریگ و شن برهم افتاده و متعقد. (از اقرب الموارد). ج، عُنک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عنیکب.

[عُ نَ کِ] (ع اِ مصغر) مصغر عنکبوت. تنندهء خرد و کوچک. (ناظم الاطباء). رجوع به عنکبوت شود.

عنین.

[عَ] (ع ص) مرد که ضبط باد شکم را نتواند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسی که باد شکم خود را نتواند حبس کند. (از اقرب الموارد).

عنین.

[عِنْ نی] (ع ص) نامرد، یا آنکه خواهش زنان ندارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). کسی که نتواند با زنان نزدیکی کند. (ناظم الاطباء). سست مرد که جماع نتواند کرد. (دهار). مردی را نامند که مطلقاً از مباشرت با زن یا با دوشیزگان یا با پاره ای از دوشیزگان و با بعضی از بیوگان بواسطهء بیماری یا سستی یا پیری یا بر اثر جادوگری، عاجز باشد. و این تعریف شامل خواجگان و مسحوران و غیر آنان نیز باشد. و بعضی گفته اند که عنین کسی است که با وجود برپا ایستادن قضیب، مباشرت نتواند. بعبارت دیگر هر مردی را که به سببی از اسباب با هر یک از اقسام مختلف زنان نتواند مباشرت کند، او را عنین توان نامید. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و آن فعیل بمعنی مفعول است و مؤنث آن عنینة باشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج). نامرد. بیگاده. بیگاره. (ناظم الاطباء) : با طبیبی نگفته بودند تا معالجتی کردی راست استادانه که عنین بود، و افتد جوان را این علت. (تاریخ بیهقی ص 577).
هزار معنی عذرا بگفت بنده ولیک
چو خواجه عنین باشد چه لذت از عذراش؟
سنایی.
آمد سماع زیور دوشیزگان غیب
بی رقص و حال چون کر عنین چه مانده ای؟
خاقانی.
نوعروس از ره نشینان شکر چون گوید از آنک
دام عنین از سقنقور مزور ساختند.خاقانی.
از دل عالم مپرس حالت صبح دلش
بر کر عنین مخوان قصهء دعد و رباب.
خاقانی.
به عنین و سترون بین که رستند
که بر پشت و شکم چیزی نبستند.نظامی.
فارغ از آبستنیت روز و شب
نامیه عنین و طبیعت عزب.نظامی.
تو روی دختر دلبند طبع من بگشای
که پیر گشت و ندادم بشوهر عنین.سعدی.
چنین بمن رسیده است که او معقد و عنین بوده است. (تاریخ قم).

عنین.

[عُ نَ] (اِخ) ابن سلامان بن ثعل، از طی. جدی است جاهلی، و عمروبن مسیح از نسل وی باشد. (از الاعلام زرکلی از اللباب ج 2).

عنینة.

[عِنْ نی نَ] (ع ص) مؤنث عنین، یعنی زن که او را مرد نباید و نزدیکی مردان را نخواهد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عنین شود.

عنینة.

[عِنْ نی نَ](1) (ع اِمص) نامردی و عدم توانایی بر نزدیکی زنان. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در ناظم الاطباء به تخفیف نون [ عِ نی نَ ]نیز ضبط شده است.

عنینی.

[عُ نَ نی] (ص نسبی) منسوب به عنین بن سلامان بن ثعل بن عمروبن غوث بن طی، که بطنی از طی را تشکیل میدادند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عنینیة.

[عِنْ نی نی یَ] (ع اِمص) نامردی و عنین بودن. (از اقرب الموارد).

عنیة.

[عَنْ یَ] (ع اِ) رنج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عنیة.

[عَ نی یَ] (ع اِ) کمیز و سرگین شتر بهم آمیخته در آفتاب نهاده، که پس از چندی شتر گرگین و جرب را طلا نمایند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- امثال: العنیة تشفی الجرب؛ یعنی عنیة جرب را شفا میدهد. این مثل را در حق مرد نیکورای گویند که بفکر خود امور را نیکو انجام دهد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

عو.

[عَ / عُو] (اِ صوت) آواز و بانگ و صدا و فریاد باشد، مطلقاً. (برهان قاطع) (آنندراج). بانگ تیز. فریاد سخت. (صحاح الفرس) :
فتاده عو طبل طغرل بر ابر
گریزان ز بانگ سواران هزبر(1).اسدی.
ظاهراً مصحف غو است. رجوع به غو و غیو شود.
(1) - ن ل:
فتاده عو طبل طغرل در ابر
گریزان ز گرد سواران هزبر.

عو.

[عَ](1) (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان بز را زجر کنند و رانند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از لسان العرب). عا. عاء. عای. (لسان العرب).
(1) - در منتهی الارب به ضم اول [ عو ] ضبط شده است.

عوا.

[عَ] (اِخ) عواء. منزلی است مر ماه را، و آن پنج یا چهار ستاره است به شکل الف، از برج سنبله. (منتهی الارب) :
الا که تا بر این فلک بود روان
شجاع او و حَیّة الحوای او.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ 1 ص 85).
گلبن چو برج جوزا گشته ست و گل بر او
بشکفته جای جای سماک و عوا شده ست.
ناصرخسرو.
و رجوع به عَوّا و عَوّاء شود.

عوا.

[عَوْ وا] (اِخ) عواء. نام منزلی است از منازل قمر. رجوع به عَوّاء شود :
بی صرفه در تنور کن آن زرّ صرف را
کو شعله ها به صرفه و عوا برافکند.خاقانی.
خصم سگ دل ز حسد نالد چون جبهت ماه
نور بی صرفه دهد وعوع عوا شنوند.
خاقانی.
شیر هشیار از سگ وحشت فزا برتافت رو
نور جبهه شور عوا برنتابد بیش ازین.
خاقانی.
عَوّا نوای عُوا برگرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 159).
عوا ز سماک هیچ شمشیر
تازی سگ خویش رانده بر شیر.نظامی.

عوا.

[عُ] (از ع، اِ) عُواء. بانگ گرگ و سگ و شغال و روباه و آهو. (آنندراج) (غیاث اللغات). عوّا نوای عُوا برگرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص159). و رجوع به عُواء شود.

عواء .

[عَوْ وا](1) (ع ص، اِ) سگ. (از اقرب الموارد). || سگ بابانگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سگی که بانگ و فریاد بسیار کند. (آنندراج) (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). || مقعد و کون و بن مردم. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). اِست. (اقرب الموارد). || شتر کلانسال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بزرگسال و ناب از شتران. (از اقرب الموارد). || (اِخ) منزلی مر ماه را، و آن پنج یا چهار ستاره است به شکل الف، از برج سنبله. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و آن را «ورک الاسد» نیز مینامند، زیرا آن در دم «برد» ظاهر میگردد گویی که بدنبال آن میرود و بانگ و فریاد برمی آورد، و بهمین جهت عرب آن را «طاردة البرد» و «عواءالبرد» نیز نامند. (از اقرب الموارد). و بفارسی آن را «متراک» گویند. (از ناظم الاطباء). عرقوب الاسد. (تاج العروس). منزل سیزدهم است از منازل قمر، و آن از آخر صرفه است تا 17 درجه و 8 دقیقه و 44 ثانیه از سنبله. و این نزد احکامیان منزلی ممتزج از سعد و نحس باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). پنج کوکب است روشن بر سینهء عذراء در جناح او، سه از آن بر یک خط از صرفه در جهت جنوب او، و دو دیگر بر یک سطر، و جمله بر شکل کاف اند، و آن منزل سیزدهم است از منازل قمر. و رقیب آن [ کلب ] مؤخر است. (جهان دانش ص 119). || نام شکل پنجم از اشکال شمالی، و آن بصورت مرد استاده است و دستها کشیده، به دست راست عصا گرفته. و کواکبش بیست ودو است. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). او را صیاح و حارس السماء نیز گویند. و کواکب او بیست ودو در نفس صورتند و یکی خارج آن. و او بر صورت مردی است عصا در دست گرفته در میان کواکب فکه و بنات النعش. و عرب کواکبی را که بر سر او بر منکبین و عصای او باشند ضباع خوانند، و آنها را که بر دست چپ او و ساعد و ماحول آن باشند اولاد ضباع، و ستاره ای که بر فخذین او باشد سماک رامح خوانند. و عرب سماک را به انفراد حارس السماء و حارس الشمال نیز خوانند بواسطهء اینکه پیوسته پدید باشد و در تحت شعاع مختفی نشود، و کوکبی را که بر ساق چپ او باشد رمح خوانند. (از نفائس الفنون، علم صور کواکب). رجوع به جهان دانش و ناظم الاطباء و نیز رجوع به عوا شود.
(1) - در اقرب الموارد به تخفیف واو ضبط شده است، و ظاهراً اشتباه میباشد.

عواء .

[عُ] (ع اِ) عوا. بانگ گرگ و سگ و جز آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بانگ گرگ و سگ و شغال و روباه و آهو. (آنندراج) (غیاث اللغات) : طالع او به طوع دبران ادبار و غوای عوای خذلان منحوس شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 247).
- پرعوا؛ با بانگ بسیار. پر هیاهو و فریاد و بانگ :
سماع مطربان به گرد او درون
زئیر شیر و گرگ پرعوای او.منوچهری.

عواء .

[عُ] (ع مص) دهن پیچیده بانگ کردن سگ، یا آواز زشت دراز برآوردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). پیچاندن سگ خطم و پیشِ بینی خود را و آواز دادن و یا آواز بلند دادن وی در حالی که صدای او صاف نباشد. (از اقرب الموارد). || خم دادن چیزی را. || به سی سالگی رسیدن مرد و قوی دست گردیدن او و سخت پیچیدن پنجهء دیگران را. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دروغ داشتن سخن کسی را و برگردانیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). تکذیب کردن کسی را و دروغ داشتن سخن او را. (از ناظم الاطباء). رد کردن شخص سخنان کسی را که از او غیبت کرده است. (از اقرب الموارد). || بسوی فتنه خواندن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَیّ. عَوّة. عَویّة.

عوائب.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عَیب، آهو. خلاف فرهنگ. (آنندراج). عیبها. رجوع به عوایب شود.

عوائد.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ عائدة. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به عائدة و عواید شود. بازگردندگان. || صله ها و مهربانی ها. || سودها و منافع و فواید. (آنندراج) (غیاث اللغات). عواید. رجوع به عواید شود : سلطان بر لطایف صنع باری و عوائد کرم او شکر میگفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 419). فوائد موافقت و عوائد معاضدت ایشان به اهل اسلام و کافّهء خلق رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 292). فوائد و عوائد آن سعی بدو و فرزندان او بازداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی).

عوائذ.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ عائذة. (از اقرب الموارد). رجوع به عائذة شود. || (اِخ) چهار ستاره است به تربیع مختلف، و در وسط آن ستاره ای است مسمی به ربع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عوائر.

[عَ ءِ] (ع اِ) گروه ملخ از هر گونه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عوائط.

[عَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ عائط. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). رجوع به عائط شود.

عوائق.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عائق. (از اقرب الموارد). رجوع به عائق شود. || جِ عائقة. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). رجوع به عائقة شود. || موانع و حوادث. (آنندراج) (غیاث اللغات). عوارض و موانع. || آسیبها و آفتها. (فرهنگ فارسی معین). || بدبختیها و سختیها و مصیبتها. (ناظم الاطباء). عوایق. رجوع به عوایق شود : بسبب نوازل محن و عوارض فتن و عوائق ایام و علائق روزگار، تیر تمنای ایشان بهدف مراد نمیرسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 214).
- عوائق الدهر؛ سختیها و بلاهای زمانه. (منتهی الارب). شواغل روزگار از احداث. پیش آمدهای روزگار. (از اقرب الموارد).

عوائن.

[عَ ءِ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). کوهی است بسیارعلف در سراة، که آبها بر روی آن جاری است. و آن را به ضم اول نیز خوانده اند. (از معجم البلدان).

عوابس.

[عَ بِ] (ع ص، اِ) جِ عابِس. (ناظم الاطباء). رجوع به عابس شود.

عوابط.

[عَ بِ] (ع اِ) جِ عَوبَط. رجوع به عوبط شود.

عواتق.

[عَ تِ] (ع اِ) جِ عاتِق. (منتهی الارب). رجوع به عاتق شود.

عواتک.

[عَ تِ] (ع اِ) جِ عاتِکة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عاتکة شود.

عواثن.

[عَ ثِ] (ع اِ) جِ عُثان. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عثان شود.

عواثن.

[عُ ثِ] (ع اِ) شیر(1) بسیارپشم. (از منتهی الارب). شیر بسیار موی و شَعر. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب، شتر ضبط شده است، و ظاهراً نادرست باشد.

عواج.

[عَوْ وا] (ع ص) آنکه با خود عاج داشته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صاحب عاج. (از اقرب الموارد). || عاج فروش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :
بعون اللَّه نه ای معروف و مشهور
چو عواجان(1) بقلاشی و رندی.سوزنی.
(1) - ن ل: چو عوانان، و در این صورت شاهد نیست.

عواجز.

[عَ جِ] (ع ص، اِ) جِ عاجز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عاجز شود.

عواجم.

[عَ جِ] (ع اِ) دندانها، و مفرد آن عاجمة باشد.(1) (از اقرب الموارد). رجوع به عاجمة شود.
(1) - در منتهی الارب و بتبع آن در آنندراج چنین آمده است: عواجم؛ دندانها، کأنها جِ عاجم.

عواد.

[عِ] (ع مص) بازگشتن به کار و امر اول. (از اقرب الموارد). معاودت. (ناظم الاطباء). خوی کردن و عادت نمودن به چیزی. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عادت خویشتن قرار دادن چیزی را. (از اقرب الموارد). مُعاودة. رجوع به معاودة و معاودت شود.

عواد.

[عَ / عِ / عُ] (ع اِ) چیز و خواسته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنچه کسی دوست میدارد. (از اقرب الموارد): عُد، فانّ لک عندنا عواداً حسنا؛ بازگرد، زیرا نزد ماست برای تو آنچه را میخواهی و دوست داری. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عواد.

[عَ دِ] (ع اِ فعل) امر است، مثل نَزالِ و تراک، یعنی عود کن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). اسم فعل قیاسی است که بر وزن فَعالِ آمده و بمعنی عُد (بازگرد) میباشد.

عواد.

[عَ] (ع اِمص) برّ و نیکی و لطف و مهربانی. (از اقرب الموارد).

عواد.

[عُوْ وا] (ع ص، اِ) جِ عائد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عائد شود.

عواد.

[عَوْ وا] (ع ص) کسی که عیادت از بیمار میکند. (ناظم الاطباء). || رباب نواز. (منتهی الارب) (آنندراج). رباب نواز و عودنواز. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). بربط زن. (دهار) :
می خوشخوارهء خوشبوی همی خور در باغ
قمری و بلبل عواد خوش و صناج است.
مسعودسعد.

عوادٍ.

[عَ دِنْ] (ع ص، اِ) عوادی. جِ عادیة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عادیة و عوادی شود.

عوادر.

[عَ دِ] (اِخ) شهری است در مشرق جند، و عبدالله بن زید عریقی فقیه بدین شهر درگذشته است. (از معجم البلدان).

عوادل.

[عَ دِ] (اِخ) عوادل الثغور؛ از بلاد شام، آن است که در نزدیکی بلاد روم قرار گرفته است، و «عواصم» آنجاست که پشت حدود و ثغور باشد. و «عوادل» دورتر از عواصم باشد. (از مفاتیح العلوم خوارزمی). و رجوع به عواصم شود.

عوادن.

[عَ دِ] (اِخ) از حصارهای ذمار در یمن است. (از معجم البلدان).

عوادة.

[عُ دَ] (ع مص) بیمارپرسی نمودن. (از منتهی الارب). عیادت کردن و دیدار نمودن از مریض. (از اقرب الموارد). عَود. عیاد. عیادة. رجوع به عود و عیاد و عیادة شود. || عود کردن و بازگشتن: لک العوادة و العَود و العَودة؛ باید که در آن کار عود کنی و بازگردی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || (اِ) طعام یکبارخوردهء بازآورده، یا طعام که برای شخص خاص بازآرند بعدِ فراغ قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طعامی که برای میهمان نورسیده آورند پس از آنکه میهمانان طعام خورده باشند. (ناظم الاطباء). طعام دست خورده که دوباره برای میهمانان نورسیده آورند. (ناظم الاطباء).

عوادة.

[عَوْ وا دَ] (ع ص) زن عودنواز و رباب نواز. (ناظم الاطباء). رجوع به عوّاد شود.

عوادی.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عادیة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عَوادٍ. رجوع به عادیة و عوادٍ شود. || سختیها و بلاها: عوادی الدهر؛ عوایق روزگار. (از اقرب الموارد) : مستغاث کرد و زنهار خواست تا مگر عوادی آن هول و بَوادی آن حول به تضرع و ابتهال بزوال رساند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 344). عوادی فتنه و دواعی محنت ایام فترت بحسن ایالت و یمن کفایت او منقطع شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 440). || بازدارندگان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عوادی الکرم؛ جای نشاندن رَز از بن درختان کلان. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). درختان مو که در ریشهء درختان بزرگ کاشته میشوند، یک دانهء آن عادیة است. (از اقرب الموارد). رجوع به عادیة شود.

عواذ.

[عَ] (ع اِمص) ناخوش شمردن. (آنندراج). کراهت و ناپسندداشتگی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): ماترکت فلاناً الا عواذاً منه؛ فلان را ترک نگفتم مگر بجهت کراهت داشتن از وی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عَوَذ. رجوع به عوذ شود.

عواذ.

(1) [عَ] (ع ص) ابل عواذ؛ شتران باشندهء در چراگاه گیاه شیرین که شورگیاه نداشته باشند. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).
(1) - در ناظم الاطباء با یاء منقوص (عواذی) ضبط شده است.

عواذل.

[عَ ذِ] (ع ص، اِ) جِ عاذِل. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عاذل شود.

عواذی.

[عَ] (ع ص) رجوع به عَواذ شود.

عواذیر.

[عَ] (ع اِ) جِ عاذور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عاذور شود.

عوار.

[عِ / عَ / عُ] (ع اِ) دریدگی و کفتگی جامه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). شکاف و پارگی در لباس و پیراهن. (از اقرب الموارد). || عیب. (منتهی الارب) (دهار) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): سلعة ذات عوار؛ کالای عیب دار و معیب. (از اقرب الموارد) :
گنگ باد آنکس که اندر طعن تو گوید سخن
کور باد آنکس که اندر عرض تو جوید عوار.
فرخی.
چنان بخدمت او از عوار پاک شوند
بدان مثال که سیم نبهره اندر گاه.(1)فرخی.
برشو به هنر به عالم علوی
زین عالم پرعوار و پرآهو.ناصرخسرو.
بجز پرهیز و دانش بر تن من
نیابد کس نه عیبی نه عواری.ناصرخسرو.
پیغام داد به شاپور که اگر عهد کنی مرا بخواهی عیب و عوار این دز تو را بنمایم. (فارسنامهء ابن البلخی).
آن بحر گهر پاش که نسرشت طبایع
همچون گهر اندر گهرش عیب و عواری.
سنایی.
اگر ظلمت شب پردهء کار و ستر عوار ایشان نیامدی همه در بقهء هلاک و ورطهء دمار به فنا رسیدندی. (ترجمهء تاریخ یمینی). شادخه ای از لوم بر روی روزگار ظاهر شد که سالها عار و عوار آن باقی باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص189). گاوی که خداوند عوار و عیب بود یا پیر بود بندهد. (تاریخ قم ص 176).
- بی عوار؛ بی عیب. خالی از عیب و نقص :
آن سگان کت جان نگردد بی عوار از عیبشان
تا نشویی تن به آب دوستی آل عبا.
ناصرخسرو.
- پر ز عوار؛ پر از عیب. پرعوار و پرعیب :
کار جهان همچو کار بیهش و مستان
یکسره ناخوب و پر ز عیب و عوار است.
ناصرخسرو.
- پرعوار؛ پرعیب. آکنده از نقصان و عیب :
برشو به هنر به عالم علوی
زین عالم پرعوار و پرآهو.ناصرخسرو.
(1) - ن ل:
شهان ز خدمت او از عوار پاک شوند
بدان مثال که سیم نبهره اندر گاه.

عوار.

[عُوْ وا] (ع اِ) خاشاک و خاکستر چشم. (منتهی الارب) (آنندراج). خاشاک در چشم. (ناظم الاطباء). خاشاک. (از اقرب الموارد). || فرستوک. (منتهی الارب) (آنندراج). پرستوک. (ناظم الاطباء). فراشتک. (دهار). خطاف. (اقرب الموارد). || گوشتپاره ای که از چشم برآورند بعدِ ذرور انداختن در آن. (منتهی الارب) (آنندراج). گوشتی که از چشم جدا شود پس از اینکه «ذرور» و دارو بر آن بریزند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || درد چشم. (ناظم الاطباء). || (ص) آنکه راه نبیند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سست و بددل. (منتهی الارب) (آنندراج). سست و جبان و بددل. (ناظم الاطباء). ضعیف و جبان. (اقرب الموارد). مرد بددل. (دهار). ج، عَواویر (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، عَواور نیز میتوان گفت. (از اقرب الموارد). || کسانی که احتیاجشان در پشتشان است. (از منتهی الارب). جِ عائر، یعنی مردان ابنه زده و آنان که خواهششان در پشتشان است. (ناظم الاطباء). || چاهی که از آن آبیاری نشود. (از اقرب الموارد از تاج).

عوار.

[عُ] (اِخ) (ابن...) کوهی است. (از معجم البلدان).
- ابناعوار؛ دو قله است در شعر راعی. (از معجم البلدان).

عوارض.

[عَ رِ] (ع ص، اِ) جِ عارضة. (از منتهی الارب) (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). رجوع به عارضة شود. || اتفاقات و حادثه ها و حوادث. (ناظم الاطباء) : رفتن بر درجات شرف بسیارمؤونت است و فرودآمدن از مراتب عز اندک عوارض. (کلیله و دمنه). در عوارض حاجات و سوانح مهمات مزاح العلة گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص230). || آفات و چیزهای ناگهانی و ناگوار. (ناظم الاطباء).
- عوارض جسمانیة (جسمانی)؛ علل و بیماریهای بدنی. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).
- عوارض ذاتیة (ذاتی)؛ اموری است که خارج از شی ء و لاحق بدان باشند از جهت ذات، مانند تعجب که لاحق ذات انسانیست، اعم از آنکه بدون واسطه عارض شود یا با واسطه. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به تعریفات جرجانی شود.
- عوارض سماویة (سماوی)؛ اموری است که اختیار بشر در آن دخالتی ندارد و گویی از آسمان نازل شده است، مانند صغر و جنون و خواب. (از تعریفات جرجانی).
- عوارض عرفیة (عرفی)؛ امور خارج از ذات اشیاء. (فرهنگ فارسی معین).
- عوارض غریبة (غریب)؛ همان عوارض عرفیه است. (از فرهنگ فارسی معین).
- عوارض مشخصة یا (مشخص)؛ ملحقات و لوازم و عوارض خارجی هر موجود است. (فرهنگ فارسی معین).
- عوارض مکتسبة (مکتسب)؛ اموری است که اختیار بشر در آن دخالت دارد، مانند سکر و جهل. و آن در مقابل عوارض سماویة باشد. (از تعریفات جرجانی) (از فرهنگ فارسی معین).
- عوارض نفسانیة (نفسانی)؛ کیفیاتی است که نفس را دست دهد در تبع انفعالات که در آن حادث آید، از نافع یا ضاری که در بعضی قوای آن مرتسم گردد. (از بحر الجواهر).
|| شترانی که «عضاه» میخورند. (از اقرب الموارد). || باج و خراج. (ناظم الاطباء). مالیات. (فرهنگ فارسی معین). مظلمه ای است سلطانی که در شام در هر سال از خانه ها گرفته میشود. و گویند که آن را الملک الظاهر بیرس ایجاد کرد. (از خلاصة الاثر). حقوق دیوانی :
لحی الله ایام العوارض انها
هموم لرؤیاها تشیب العوارض.
ابراهیم اکرمی.
وعدتک سیدی و الوعد دین
ولکن ماسلمت من العوارضْ.
احمدبن علی صفوری.
|| مالیات فوق العاده و غیرمعهود که علاوه بر مالیات معین از رعایا بستانند. (ناظم الاطباء). و آن را بصورت غیرفصیح بر «عوارضات» جمع بندند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب «عوارض دهات» شود. || در اصطلاح دستگاههای مالی و شهرداری، عبارت از پول یا مال دیگری است که برای انجام خدمت معینی به دستگاه دولت یا ادارات محلی پرداخت میکنند، مثل وجوهی که در موقع ورود کالا به کشور در گمرک وصول میشود که حقوق و عوارض گمرکی نام دارد و برای انجام خدمات معینی است. مث عوارض بندری برای مخارج اداره و نگاهداری بنادر و عوارض باربری برای مخارج حمل و نقل کالا در محوطهء گمرک میباشد، و یا در مورد شهرداریها وجوهی که دریافت میکنند و بنام عوارض شهرداری خوانده میشود به مصارف امور شهری میرسد از قبیل تنظیف و تأمین آب و برق و ساختن خیابانهای شهر و توسعهء معابر و امثال آن. و یا در مورد دولت، عوارضی که میگیرند از قبیل عوارض صدی پنج بهای اتومبیل که مصرف آن اسفالت راههای کشور، و یا عوارض صدی سهء حقوق و مزایای کلیهء مزدبگیران که مصرف آن فرهنگ و بهداشت است، و یا پنجاه دینار دریافتی از هر بطر نوشابهء غیرالکلی که مصرف آن مبارزه با سل است، و غیره. بنابراین فرق عوارض با مالیات آن میشود که مالیات عبارت از پول یا مال دیگری است که دولت بنابه اجازهء قانون حق دارد از مردم مملکت دریافت کند، اما در آن مجوز قانونی مصرف خاصی برای وجوه یا مال دریافتی تعیین نمیشود بلکه به مصارف عمومی کشور میرسد در حالیکه وجوهی که بعنوان عوارض دریافت میشود مشروط به انجام خدماتی است که عوارض بنفع آن وضع شده و دولت یا دستگاهی که عوارض به نفع آن وضع میشود بایستی مشخص و مسلم نماید که این عوارض به مصرف آن خدمات رسیده است. و باید در نظر داشت عوارضی که بوسیلهء شهرداریها گرفته میشود تحت نظارت دستگاههای مالی دولت نیست و جزء بودجهء دولت جمع و خرج نمیشود اما عوارضی که بوسیلهء دستگاههای دولت وصول میشود، تحت نظارت دستگاههای دولت هست و در بودجه جمع و خرج میشود. و نیز رجوع به مالیهء عمومی تألیف حسین پیرنیا شود.
- عوارض باربری؛ عوارضی است که در گمرک برای مخارج حمل و نقل اخذ میشود. رجوع به عوارض شود.
- عوارض بندری؛ عوارضی است که در گمرک برای نگاهداری بنادر گرفته میشود. رجوع به عوارض شود.
- عوارض دروازه؛ آنچه مأمورین شهرداریها هنگام ورود یا خروج مسافرین یا جنس یا محصول و غیره تحت عنوان عوارض از مسافر یا صاحب جنس یا محصول میگرفتند. رجوع به عوارض شود.
- عوارض دهات؛ آنچه رعایا علاوه بر درآمد محصول که مقرر و معهود بود، به ارباب میدادند، از قبیل بیگاری، کرایه کشی، مرغ، تخم مرغ و غیره. و در سالهای اخیر قانونی برای الغای آن توسط نخست وزیر وقت گذشت. رجوع به عوارض شود.
- عوارض شهرداری؛ عوارضی است که شهرداریها اخذ میکنند و به مصارف معینی در شهر میرسانند. رجوع به عوارض شود.
- عوارض گمرکی؛ وجوهی که در موقع ورود کالا به کشور از صاحبان امتعه میگیرند. رجوع به عوارض شود.
- عوارض متفرقه؛ خرده باج. (فرهنگ فارسی معین).

عوارض.

[عَ رِ] (اِخ) آن را عوارض الرُجّاز گویند، و آن نام شهری است. (از معجم البلدان).

عوارض.

[عُ رِ] (اِخ) کوهی است به بلاد طی، و در آن است قبر حاتم طائی. (از منتهی الارب). عَلَم مرتجل است کوهی را در بلاد طی ء که گویند قبر حاتم در آنجاست، و گویند آن کوهی است ازآنِ بنی اسد. و نیز گفته اند «قنا» و «عوارض» دو کوهست ازآنِ بنی فزارة. و صحیح آن است که آن در بلاد طی میباشد. و نیز گویند «عوارض» کوهی است سیاه در بالای دیار طی ء و ناحیهء دارفزارة. رجوع به معجم البلدان شود.

عوارضات.

[عَ رِ] (ع اِ)(1) جِ عوارض است بصورت غیرفصیح. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به عوارض شود.
(1) - در اسناد متعلق به قرن دهم و یازدهم هجری به عبارت «عوارضات حکمی و غیرحکمی» برمیخوریم که ظاهراً بمعنی «عوارضی که بر طبق فرمان یا جز آن مطالبه میشود» میباشد. (فرهنگ فارسی معین).

عوارضی.

[عَ رِ] (ص نسبی، اِ مرکب)منسوب به عوارض. آنچه بعنوان عوارض گرفته شود. رجوع به عوارض شود. || محل وصول و اخذ عوارض. رجوع به عوارض شود.

عوارف.

[عَ رِ] (ع ص، اِ) جِ عارفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عارفة شود. || شناسندگان. || صابران. || احسان و نیکویی کنندگان. || خوشبوها. || مجازاً بمعنی بخششها. (آنندراج) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) : آثار و ایادی و عوارف و مکارم آل سامان بر هیچکس از صنایع و بندگان ظاهر تو نیست که بر پسر سیمجور. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 38). دل خویشان را به انواع اصطناع و عوارف و ارسال هدایا و تحف صید کرد. (جهانگشای جوینی). ایادی و عوارف او در دستها و سواعد هر یک چون سوار گشت. (جهانگشای جوینی).

عوارق.

[عَ رِ] (ع اِ) جِ عارِقة. (اقرب الموارد). رجوع به عارقة شود. || دندانها و اضراس. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || طواحن. (ناظم الاطباء). || سنون و سالها، زیرا انسان را فنا میسازد (از مادهء عرق، یعنی گوشت روی استخوان را خوردن). (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).(1)
(1) - در اقرب الموارد چنین آمده است: العوارق؛ السنون لانها تعرق الانسان، أی تفنیه. اما صاحب منتهی الارب چنین آورده است: عوارق؛ سنون لانها تعرق الاسنان، که ظاهراً صحیح نمیباشد.

عوارک.

[عَ رِ] (ع اِ) جِ عارک. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عارک شود.

عوارم.

[عُ رِ / عَ رِ](1) (اِخ) آبی است و پشته ای است. (از منتهی الارب). تپه و آبی است ازبرای بنی جعفر. و گویند کوهی است ازبرای بنی ابی بکربن کلاب. (از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب فقط به فتح اول ضبط شده است.

عوارة.

[عَوْ وا رَ] (ع ص) بددل. (آنندراج) (غیاث اللغات).

عوارة.

[عُ رَ] (اِخ) آبی است ازآنِ بنی سُکَین، و سکین رهطی است از فزارة. و گویند آن در ساحل جریب است ازآنِ فزارة. (از معجم البلدان).

عواری.

[عَ / عَ ری ی] (ع اِ) جِ عاریة [ یَ / ری یَ ] . (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عاریة شود.

عواری.

[عُوْ وا را] (ع اِ) درختی است که از آن گردن بندها سازند در مکه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). درختی است که میوه های نورسیدهء آن را میگیرند و پس از شکستن و خشک کردن آن، بر باد میدهند و در ظرفهایی به مکه حمل میکنند و به فروش میرسانند و از آن گردن بندها میسازند. (از اقرب الموارد).

عوازب.

[عَ زِ] (ع ص، اِ) جِ عازب. (اقرب الموارد). رجوع به عازب شود.
- عوازب الاطهار؛ زنان باشوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عواس.

[عَوْ وا] (ع ص) شبگرد و طوّاف در شب. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گویند: انه لحواس عواس؛ او شبگرد و طوّاف در شب است. (از ناظم الاطباء).
- حواس عواس؛ از اتباع است. (اقرب الموارد).

عواساء .

[عَ] (ع اِ) خبزدوک باردار، یا خبزدوک بابچه. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). خنافس و سوسک حامل و باردار. (از اقرب الموارد).

عواسج.

[عَ سِ] (اِخ) نام قبیله ای است. (از منتهی الارب).

عواسل.

[عَ سِ] (ع اِ) جِ عاسل. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عاسل شود.

عواسة.

[عُ سَ] (ع اِ) یک شربت از شیر و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عواشر.

[عَ شِ] (ع ص، اِ) جِ عاشرة. (منتهی الارب). رجوع به عاشرة شود. || شتران که در روز دهم بر آب آیند. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شتران که یک عشر آب خورده باشند. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || قوادم پرهای پرندگان. (از اقرب الموارد). || عواشرالقرآن؛ آیات که بدان عشر تمام گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عواشی.

[عَ] (ع ص، اِ) شتران و بزان شب چراکننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ابل و غنم که در شب چرا میکنند. (از اقرب الموارد).

عواشیر.

[عَ] (ع اِ) جِ عاشوراء. (ناظم الاطباء). رجوع به عاشوراء شود.

عواص.

[عَ] (ع اِ) راههای آمدوشد روباه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عویص شود.

عواصٍ.

[عَ صِنْ] (ع ص، اِ) عَواصی. جِ عاصی. (از اقرب الموارد). رجوع به عاصٍ و عواصی شود.

عواصر.

[عَ صِ] (ع اِ) سه سنگ است که بدان انگور فشارده شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عواصف.

[عَ صِ] (ع ص، اِ) جِ عاصف. (اقرب الموارد) (دهار) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عاصف شود. بادهای سخت و تند. (غیاث اللغات) : او چون کوه بر زحمت عواصف و صدمهء زلازل مصابرت میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص214). از صواعق رعد و برق و عواصف جنوب و شمال خیمه ها فرونشست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص227). چون به سرحد خراسان رسید از عواصف بأس و قواصف غیظ پدر ایمن شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 380). و از رهگذر عواصف قهر و صواعق سخط که کوه طاقت آن ندارد برخیزند. (جهانگشای جوینی). || جِ عاصفة. (ناظم الاطباء). رجوع به عاصفة شود.

عواصم.

[عَ صِ] (ع ص، اِ) جِ عاصمة. (از اقرب الموارد). رجوع به عاصمة شود. || جِ عاصم، بمعنی مانع. (از معجم البلدان). رجوع به عاصم شود.

عواصم.

[عَ صِ] (اِخ) نام قلعه ها و حصارها و ولایتی است که بر آنها احاطه دارد، و آن مابین حلب و انطاکیه قرار گرفته و قصبهء آن انطاکیه باشد. بیشترِ آن در کوهستان واقع است و آن در حکم پناهگاهی بود، لذا بدین نام مشهور گشت. و غالباً در سرحدات و ثغور مصیصة و طرسوس و نواحی آن را نیز جزو عواصم میدانستند. و برخی حلب را نیز از آنها دانسته اند ولی این قول صحیح بنظر نمیرسد زیرا آن از اعمال قنسرین بحساب می آمد. (از معجم البلدان). عواصم از بلاد شام، آن است که در نزدیکی مرز بلاد روم و پشت حدود واقع بود، گویی که حدود و ثغور را محافظت میکرد. (از مفاتیح العلوم خوارزمی). مجموع قلاعی بوده است مابین حلب و انطاکیه بین متصرفات مسلمین و سرحد ممالک متعلق به عیسویان، و این قلاع برای مسلمانان حکم پناهگاه را داشته است موقعی که از جهاد با عیسویان برمیگشتند. (خاندان نوبختی حاشیهء ص 183). و رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 192 و 214 و آنندراج شود.

عواصی.

[عَ] (ع ص، اِ) عَواصٍ. جِ عاصی. (از اقرب الموارد). رجوع به عاصی شود. || جِ عاصیة. (ناظم الاطباء). رجوع به عاصیة شود.

عواض.

[عَ واض ض] (ع ص، اِ) جِ عاضّة. (ناظم الاطباء). رجوع به عاضّة شود.

عواض.

[عِ] (ع مص)(1) عوض دادن. (آنندراج).
(1) - یکی از مصادر عاض یعوض، عیاض میباشد که اصل آن «عواض» است، واو قلب به یاء شده است، لذا در فرهنگها بصورت «عیاض» ضبط شده و «عواض» را فقط صاحب آنندراج آورده است. رجوع به عیاض و اقرب الموارد شود.

عواضه.

[عَ ضِهْ] (ع ص، اِ) جِ عاضِه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عاضِه شود.

عواطف.

[عَ طِ] (ع اِ) جِ عاطفة. (از اقرب الموارد). رجوع به عاطفة شود. مهربانیها. (آنندراج) (غیاث اللغات). مهربانیها و عطوفتها و احسانها و نیکوئیها و نعمت ها و شفقت ها. (ناظم الاطباء) : تمامی ابواب مکارم و انواع عواطف را بی شک نهایتی است. (کلیله و دمنه). یک حاجت باقی است که در جنب عواطف ملکانه خطری ندارد. (کلیله و دمنه).
یا رب که آب دریا چون نفسرد ز خجلت
چون بیند این عواطف بیرون از اعتدالش.
خاقانی.
جائی که عواطف قرابت و شوافع اخوت قائم بود این معنی مستغرب نبود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 175).

عواطل.

[عَ طِ] (ع ص، اِ) جِ عاطل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عاطل شود. || جِ عاطِلة. (اقرب الموارد). رجوع به عاطلة شود.
- حروف عواطل؛ حروف بی نقطه، مانند «س» و «ص». (ناظم الاطباء).

عواطن.

[عَ طِ] (ع ص، اِ) جِ عاطنة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عاطنة شود.

عواطیف.

[عَ] (ع اِ) جِ عاطوف. (از اقرب الموارد). رجوع به عاطوف شود.

عواف.

[عُ] (ع اِ) شکار که شیر به شب شکار کند و خورد. و آنچه حاصل شده باشد کسی را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). آنچه شیر در شب شکار کند و بدرد. و نیز هرچه شخص در شب به دست بیاورد، عواف نامیده میشود. (از اقرب الموارد). عُوافة. رجوع به عوافة شود.

عوافٍ.

[عَ فِنْ] (ع ص، اِ) عوافی. جِ عافیة. (از اقرب الموارد). رجوع به عافیة شود.

عوافة.

[عُ فَ] (ع اِ) بمعنی عُواف است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عُواف شود. || شبگرد. (منتهی الارب).

عوافی.

[عَ] (ع ص، اِ) عوافٍ. جِ عافیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عافیة شود.

عواق.

[عُ] (ع اِ) آوازی است که از شکم ستور برآید وقت رفتار. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). صوتی است که از شکم دابه خارج میشود هنگام راه رفتن. (از اقرب الموارد). عَویق. رجوع به عویق شود.

عواق.

[عَ واق ق] (ع اِ) عواق النخل؛ نهال ریزهء خرما. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عواقب.

[عَ قِ] (ع ص، اِ) جِ عاقبة. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عاقبة شود. || پس آیندگان. (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || آن چیزها که پسِ چیزی آیند. (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). انجامهای کار. (آنندراج) (غیاث اللغات). انجام کارها و مآل و سرانجام و نتیجه. (ناظم الاطباء) : مردی با خردی تمام بود، گرم و سرد روزگار چشیده و کتب باستان خوانده و عواقب را بدانسته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص87). و فرمان تو راست [ خواجه احمد حسن ] که عواقب این کارها بهتر توانی دانست. (تاریخ بیهقی ص 164). ندانم تا عواقب این کارها چون خواهد بود. (تاریخ بیهقی ص 165). باز در عواقب کارهای عالم تفکری کردم. (کلیله و دمنه). یا عاقلی که از عواقب غفلت پرهیز کند. (کلیله و دمنه). عاجزتر ملوک آن است که از عواقب کارها غافل باشد. (کلیله و دمنه).
- عواقب امور؛ سرانجام کارها و مآل کارها. (ناظم الاطباء).
- عواقب بین؛ دوراندیش. (آنندراج).
|| ابل عواقب؛ شترانی که یک بار آب خورده بر خوابگاه برآیند و باز بر آب روند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عواقد.

[عَ قِ] (ع ص، اِ) جِ عاقِدة. (از اقرب الموارد). رجوع به عاقدة شود. گره زنندگان. (فرهنگ فارسی معین). || عهدکنندگان. (فرهنگ فارسی معین) : ازبرای تشیید قواعد دین و ملت و تشدید عواقد فرض و سنت، انبیا و رسل را به خلایق فرستاد. (جوامع الحکایات، از فرهنگ فارسی معین).

عواقر.

[عَ قِ] (ع ص، اِ) جِ عاقِر. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عاقر شود. || (اِخ) نام ستاره ای چند است و یکی از هفت گیسودار و یکی از صور 48گانهء فلکی است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عواقر.

[عَ قِ](1) (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). عواقر در چند جا از نجد یافت شود. و گویند کوههائیست از طرف پایین فَرش از سمت چپ آن رو بسوی یک طرف از کوه موسوم به صفر از زمین حجاز. (از معجم البلدان).
(1) - جِ عاقر، و عاقر، ریگستانی را گویند که چیزی در آنجا نمی روید. (از معجم البلدان).

عواقل.

[عَ قِ] (ع ص، اِ) جِ عاقل. (ناظم الاطباء). رجوع به عاقل شود. || جِ عاقلة. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به عاقلة شود.

عواقیل.

[عَ] (ع اِ) جِ عاقول. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عاقول شود.
- عواقیل الامور؛ کارهای سخت و درهم پیچیده. (آنندراج). پیچیدگی و درهم برهمی کارها. (ناظم الاطباء).

عوال.

[عَوْ وا] (اِخ) نام مردی است، و در منتهی الارب ذکر آن آمده است. رجوع به منتهی الارب شود.

عوال.

[عُ] (اِخ) بطنی است از بنی عبدالله غطفان. (منتهی الارب).

عوال.

[عُ] (اِخ) نام دو موضع است. (از منتهی الارب). حزم بنی عوال، کوهی است در اکناف حجاز در طریق مدینه ازبرای غطفان، در این مکان آبها و چاه ها یافت شود. و گویند عوال یکی از کوههای سه گانه است که در طرف مدینه بفاصلهء یک شب و یک روز قرار گرفته است. و دو دیگر ظَلِم و لعباء باشد. (از معجم البلدان).

عوال.

[عُ] (اِخ) ناحیه ای است یمانی. (از معجم البلدان).

عوالٍ.

[عَ لِنْ] (ع ص، اِ) عَوالی. جِ عالیة. (اقرب الموارد). رجوع به عالیة و عوالی شود.

عوالج.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عالج. (ناظم الاطباء). رجوع به عالج شود.

عوالص.

[عَ لِ] (اِخ) کوههائیست از آنِ بنی ثعلبة از طی. (از معجم البلدان).

عوالق.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عالِق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عالق شود. || جِ عَولَق. رجوع به عولق شود.

عوالق.

[عَ لِ] (اِخ) گروهی است در یمن به وادی حنک. (منتهی الارب).

عوالک.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عَولَک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عولک شود.

عوالم.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عالَم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به عالم شود. جهانها و عالمها. (ناظم الاطباء). || زمانها. || حالات و کیفیات مخصوص. (از ناظم الاطباء). و در فارسی بصورت غیرفصیح بر «عوالمات» جمع بسته شود. (از فرهنگ فارسی معین).
- عوالم اربعة؛ عبارتند از عالم لاهوت، عالم ملکوت، عالم جبروت، عالم ملک و ناسوت، که برخی آن را عوالم خمسه دانند. (از فرهنگ مصطلحات عرفا). و رجوع به عوالم خمسه شود. اما در فلسفهء اشراقیان عوالم اربعه عبارت از چهار عالم زیر باشد: 1 - عالم انوار قاهره، که عالم انوار مجردهء عقلیه اند. 2 - عالم انوار مدبره، که عبارت از عالم انوار مدبرهء اسفهبدیهء فلکیه و انسانیه است. 3 - عالم برزخیات، که عبارت از عالم حس میباشد. 4 - عالم صور معلقهء ظلمانیه، که عالم مثال و عالم خیال است که بنام عالم اشباح هم نامیده شده است و قدما آن را عالم مقدار نامیده اند. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی از شرح حکمة الاشراق ص 515).
- عوالم خمسة؛ عبارت است از عالم علم، عالم عین، عالم جبروت (اعلی و اسفل) که آن را مثال مطلق و غیب مضاف هم گویند، عالم ملکوت، که آن را عالم ارواح نیز گویند، عالم خلق، که آن را عالم ملک و ناسوت هم نامند. (از فرهنگ مصطلحات عرفا). و رجوع به عوالم اربعة شود.
- عوالم عالیة (عالی)؛ عبارتند از عالم مجردات طولیه و عرضیه و صور مجرده و مثل معلقه. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی).
- عوالم کلیة (کلی)؛ مراد از آن عقل کل است که عقل اول باشد، و نفس کلیه. و انسان کامل است. که هر یک جامع مراتب اموری اند. (از فرهنگ مصطلحات عرفا).
- عوالم لبس؛ (اصطلاح تصوف) تمام مراتب نازله از حضرت احدیت است، زیرا که ذات قدسیه تنزل فرموده به تعینات در مراتب و متصف شده به صفات روحانیه و مثالیه و حسیه. (از فرهنگ مصطلحات عرفا از اصطلاحات شاه نعمة الله ولی ص 55).

عوالمات.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عَوالم است بصورت غیرفصیح. رجوع به عوالم شود.

عوالی.

[عَ] (ع ص، اِ) عَوالٍ. جِ عالیة. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عالیة و عوالٍ شود. چیزهای بلند. (آنندراج) (غیاث اللغات) : طبیعت او در اختیار حدود... و ایثار سیوف و عوالی بر شنوف و غوالی و اعراض... برخلاف طباع بشر بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 273).
- عوالی پناه؛ نامدار و نامور و مشهور و بزرگوار. (ناظم الاطباء).

عوالی.

[عَ] (اِخ) دههاست بر سواد مدینه. (منتهی الارب). ضیعه ای است در چهارمیلی مدینه، و گویند در سه میلی. (از معجم البلدان).

عوالیة.

[عُ لی یَ] (اِخ) مکانیست در طرف بالای عدنة ازآنِ بنی اسد. (از معجم البلدان).

عوام.

[عَ وام م](1) (ع اِ) جِ عامّة. (اقرب الموارد) (المنجد) (ناظم الاطباء). رجوع به عامة شود. همهء مردم و جمهور مردم. (ناظم الاطباء). || مردمان فرومایه و دون. (ناظم الاطباء). در مقابل خواص. رجوع به ترکیب «عوام و خواص» شود. مردم بیسواد یا کم سواد و عامهء خلق : عوام بسبب هزل هم بخوانند. (کلیله و دمنه).
من این دو لفظ مثل سازم از کلام عوام
به وقت آنکه ز هر شوخ چشمم آید خشم.
خاقانی.
گرچه بچشم عوام سنگچه چون لؤلؤ است
لیک تف آفتاب فرق کند این و آن.خاقانی.
عوام بخارا دست انتقام به اذناب لشکر او دراز کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص90). عوام از تحامل فضول در ابواب تعامل دست بداشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 439).
ز گفتگوی عوام احتراز میکردم
کزین سپس بنشینم بکنج تنهائی.
سعدی (گلستان چ یوسفی ص 155).
قول و فعل عوام الناس را چندان اعتباری نیست. (سعدی). ذکر جمیل سعدی که در افواه عوام افتاد. (گلستان سعدی).
- عوام الناس؛ جمهور مردم. (ناظم الاطباء). مردم. (آنندراج) : اجتهاد از آن بیشتر کرد که در حق ابنای عوام الناس. (گلستان سعدی).
- عوام پسند؛ آنچه مورد پسند عوام باشد.
- عوام فریب.؛ رجوع به همین ترکیب در ردیف خود شود.
- عوام فریبی.؛ رجوع به همین ترکیب در ردیف خود شود.
- عوام مسک؛ مسک نام قبیله ای است. و از بعضی ثقات شنیده شد که کوچهء مسکینان(2)نام محله ای است از صفاهان. (آنندراج) :
همه باآبرو از زیب و زینی
عوام مسک و سادات حسینی.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
- عوام و خواص، خواص و عوام؛فرومایگان و اشراف و بزرگان. (ناظم الاطباء).
- || هر کس و همه کس. (ناظم الاطباء) :دلهای خواص و عوام... بر طاعت و عبودیت بیارامید. (کلیله و دمنه). رسیدن آن به خواص و عوام تعذری ظاهر دارد. (کلیله و دمنه). نمودار سیاست خواص و عوام ساخت. (کلیله و دمنه). لاجرم کافّهء انام از خواص و عوام... (گلستان سعدی).
(1) - در تداول فارسی زبانان آن را بتخفیف میم تلفظ میکنند و آن را جمع عام میگیرند و گاهی بجای مفرد بکار میبرند، مانند: «فلانی آدم عوامی است». (از فرهنگ فارسی معین).
(2) - ظ . «مسکیان» صحیح است.

عوام.

[عُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). نام موضعی است در عینة. (از معجم البلدان).

عوام.

[عَوْ وا] (ع ص) بسیار شناکننده و شناور. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اسب شناور و اسب راهوار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسب راهوار. (آنندراج) (غیاث اللغات). اسبی که در حرکت خود شناور باشد. (از اقرب الموارد).

عوام.

[عَوْ وا] (اِخ) پدر زبیر صحابی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نام پدر زبیر است، و او حواری پیغمبر اکرم بوده است. (ناظم الاطباء).

عوام.

[عَوْ وا] (اِخ) ابن شوذب شیبانی. نام وی عبد عمرو، و از بنی حارث بن همام بوده است. او از شاعران دورهء جاهلی و از سواران بشمار می رفت و در جنگ «غبیط المروت» که در حدود بیست سال پیش از ظهور اسلام به وقوع پیوست در قید حیات بود. (از الاعلام زرکلی از المرزبانی ص 300 و التاج ج5 ص190).

عوام.

[عَوْ وا] (اِخ) ابن عقبة بن کعب بن زهیربن ابی سلمی. وی اهل حجاز و از شاعران نیکوپرداز عصر بنی امیه بحساب می آمد. پدران او همگی شاعر بودند. (از الاعلام زرکلی از العینی ج 2 ص 442 و المرزبانی ص 301 و سمط اللاَلی ص 373 و التبریزی ج 3 ص 191).

عوامانه.

[عَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)همچون عوام. مانند عوام. به عوامی. رجوع به عوام شود.

عوامر.

[عَ مِ] (ع ص، اِ) جِ عامِرة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عامرة شود.

عوام فریب.

[عَ فِ / فَ] (نف مرکب)مخفف عوام فریبنده. آنکه عوام را بفریبد. آنکه مردم را گول زند. (فرهنگ فارسی معین). || که ظاهری مقبول عامه دارد. که عامه را تواند فریفت.

عوام فریبی.

[عَ فِ / فَ] (حامص مرکب)عمل عوام فریب. (فرهنگ فارسی معین). فریفتن عوام. گول زدن عوام. رجوع به عوام فریب شود.

عوام فهم.

[عَ فَ] (ن مف مرکب) آنچه قابل فهمیدن عوام باشد. (فرهنگ فارسی معین). || ساده. همه کس پذیر.

عوامل.

[عَ مِ] (ع ص، اِ) جِ عامِل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). رجوع به عامل شود. || جِ عاملة. (اقرب الموارد) (از تاج العروس) (ناظم الاطباء). رجوع به عاملة شود. || پایها. || گاوان کشت کاری و خرمن کوبی و مانند آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گاوهای کاری و شتران باری. (آنندراج). || خاک و آب و بذر و گاو و کار، که در عقد مزارعه منظور شود. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح نحو) کلماتی هستند که سبب وجود اِعرابی معین در کلمهء دیگر شوند، و آنها یا حرف و یا فعل میباشند، از قبیل عوامل نصب و عوامل جر و غیره. رجوع به عامل شود. || در تداول امروزین، سببها و باعث ها: یکی از عوامل حادثه فلان شخص بود.

عوامی.

[ ] (اِخ) ابوبکر محمد بن ابراهیم نحوی قاضی صدیقی عوامی. او راست کتاب الاصلاح و الافصاح در نحو. (از الفهرست ابن الندیم).

عوامید.

[عَ] (ع اِ) جِ عامود. (ناظم الاطباء). رجوع به عامود شود.

عوان.

[عَ] (ع اِ) جنگ، که در آن یک مرتبه قتال و کُشش شده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جنگی که در آن یک بار پس از دیگری، قتال رخ داده باشد. (از اقرب الموارد). گویی که بار اول آن را «بکر» قرار داده اند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || (ص) ماده گاو و ماده اسب که بعدِ شکمِ نخستین، بچه آورد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زن باشوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زنی که او را شوهر باشد. (غیاث اللغات). || میانه سال از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). میانه سال از زنان و بهائم. (ناظم الاطباء). کدبانو و زن میانه سال. (غیاث اللغات). آنکه نه پیر و نه جوان باشد. میانه سال. (فرهنگ فارسی معین). || بقرة عوان؛ گاوی که نه فارض و مسن باشد و نه بکر و کوچک. (از اقرب الموارد). ج، عون. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و اصل آن به ضم واو (عُوُن) بوده است که واو برای تخفیف ساکن گشت. (از اقرب الموارد): انها بقرة لا فارض و لا بکر، عوان بین ذلک(1)؛ یعنی همانا آن گاوی است نه بزرگسال و ازکارافتاده و نه جوان به کاردرنیامده، متوسط باشد میان آن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || زمین باران رسیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زن عارف و آزموده و مجرب. (ناظم الاطباء). || نخلة عوان؛ نخل طویل و دراز. (از اقرب الموارد). || به چنگ گیرنده و نگاهدارنده. (ناظم الاطباء) :
چون گربه باخیانت و چون موش نقب زن
چون عنکبوت جوله و چون خرمگس عوان.
خاقانی.
|| رباینده. (ناظم الاطباء). || سخت گیرنده و ظالم و زجرکننده. (از آنندراج) (غیاث اللغات)(2) :
بدفعل عوان گرچه شود دوست به آخر
هم بر تو بکار آرد یک روز عوانیش.
ناصرخسرو.
مردم آنجا [ مایین ] بیشتر دزد باشند و عوان. (فارسنامهء ابن البلخی ص 123). مردم آنجا [ کازرون ] متصرف و عوان باشند و غماز. (فارسنامهء ابن البلخی ص 146).
خشم و ذوقت هست عکس دیگران
شادی قوادی و خشم عوان.مولوی.
پس عوانان بی مراد آن سو شدند
باز غمازان کز آن واقف بدند.مولوی.
- عوان طبع؛ آنکه طبیعت عوان دارد :
چون پس از حمق عوان طبع شود
شهرزوری که به بغداد نشست.خاقانی.
|| پاسبان. (فرهنگ فارسی معین) :
ماند عالم پر از هوی و هوس
گشت بازار پر عوان و عسس.سنایی.
- عوانان فلک؛ کنایه از سبعهء سیاره است که زحل و مشتری و مریخ و آفتاب و زهره و عطارد و ماه باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (از انجمن آرا) :
چه بردند اسب عمرت را عوانان فلک سخره
چه جوئی زین علفخانه که قحط افتاده در خانش.
خاقانی.
|| مأمور اجرای دیوان و حسبت. (فرهنگ فارسی معین) :
پیری عوانِ کیست نگه کن که آمده ست
ترسم که پیر خواهد این بدکنش عوان.
ناصرخسرو.
قبض دل قبض عوان شد لاجرم
گشت محسوس آن معانی زد علم.مولوی.
او عوان را در دعا درمی کشید
کز عوان او را چنان راحت رسید.مولوی.
عوانی بود در غدیوت بیامد و آن درویش را میزد... خواجه فرمودند مرا بزن، آن عوان همچنان آن درویش را میزد. (انیس الطالبین، نسخهء کتابخانهء مرحوم دهخدا). || سرهنگ دیوان(3). (فرهنگ فارسی معین). سرهنگدیوان سلطان. (آنندراج) (غیاث اللغات)(4) :
چون عوانان آمدند، آن طفل را
در تنور انداخت از امر خدا.مولوی.
تا چنان شد کآن عوانان خلق را
منع میکردند کآتش درمیا.مولوی.
(1) - قرآن 2/68.
(2) - در آنندراج و غیاث اللغات عوان به این معنی به تشدید واو بر وزن شدّاد ضبط شده است.
(3) - محتمل است که این کلمه مخفف اعوان بمعنی یاران است. و اعوان اصطلاحاً نزد ارباب دیوان، بر کسی که اجرای اوامر دیوان بر عهدهء او بوده، اطلاق می شد. (از فرهنگ فارسی معین از تعلیقات معارف بهاء ولد ص 320) :
مگوی خیره که چون رسته شد فلان اعوان
مگوی خیره که چون برده شد فلان اَبدال.
قطران.
(4) - در آنندراج و غیاث اللغات به تشدید واو بر وزن شدّاد ضبط شده است.

عوان.

[عَوْ وا] (ص) سخت گیرنده و ظالم و زجرکننده. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به عَوان شود. || سرهنگ دیوان سلطان. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به عَوان شود :
بعون اللَّه نه ای معروف و مشهور
چو عوانان(1) به قلاشی و رندی.سوزنی.
(1) - ن ل: عواجان، و در این صورت شاهد نیست.

عوان.

[عِ] (ع مص) همدیگر را یاری دادن و یاری کردن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). مُعاونة. رجوع به معاونة شود.

عوان.

[عَ] (اِخ) شهری است به ساحل بحر یمن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نام یک ناحیهء یمانیة. (از معجم البلدان). || شهری به حبشه. (از دمشقی).

عوانٍ.

[عَ نِنْ] (ع اِ) عَوانی. جِ عانیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عانیة و عوانی شود.

عوانس.

[عَ نِ] (ع اِ) جِ عانِس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عانس شود.

عوانة.

[عَ نَ] (ع اِ) خرمابن دراز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نخل طویل. (از اقرب الموارد). || جانورکی است خردتر از خارپشت. || کرمی است در ریگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوانة.

[عَ نَ] (اِخ) بنت جعید. از شاعره های عرب بود که مورد هجو أوس بن حجر قرار گرفت. رجوع به اعلام النساء ج 3 ص 374 و بلاغات النساء طیفور شود.

عوانة.

[عَ نَ] (اِخ) آبیست به عرمة. (منتهی الارب). نام دو آب است در عَرمة. || جایگاهی است که در اخبار نام آن آمده است. (از معجم البلدان).

عوانة.

[عَ نَ](1) (اِخ) ابن حکم بن عوانة بن عیاض، از بنی کلب، مکنی به ابوالحکم. وی مورخ و از اهالی کوفه و نابینا بود. از انساب و اشعار آگاهی داشت و متهم به جعل اخبار برای بنی امیه بود. و گویند عموم اخبار «مدائنی» از وی نقل شده است. عوانة بسال 147 ه . ق. درگذشت. او راست: سیرة معاویة، و کتابی در تاریخ. (از الاعلام زرکلی از الفهرست ابن الندیم و ارشادالاریب ج 6 ص 93).
(1) - در منتهی الارب به ضم اول چنین آمده است: عُوانة، از اعلام است.

عوانی.

[عَ] (ع اِ) عَوانٍ. جِ عانی. (منتهی الارب). رجوع به عانی شود. || جِ عانیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عانیة و عوانٍ شود. عوانی؛ زنان، بدانجهت که چون شوی بر ایشان ظلم کند کسی به فریاد آنها نرسد. (منتهی الارب) (آنندراج).

عوانی.

[عَ] (حامص) ستمگری و جباری و سختگیری و زجر کردن :
خشم شاه عشق بر جانش نشست
بر عوانی و سیه روئیش بست.مولوی.
مرد از آن گفته پشیمان شد چنان
کز عوانی ساعت مردن عوان.
مولوی.
رجوع به عوان شود. || پاسبانی :
همی کشد ز پس خویشت این جهان که بجوی
گهی به روز عوانی و گه به شب عسسی.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 470).

عواور.

[عَ وِ] (ع اِ) جِ عُوّار. رجوع به عوار شود.

عواویر.

[عَ] (ع اِ) جِ عُوّار. رجوع به عوار شود.

عواهج.

[عَ هِ] (ع اِ) جِ عَوهَج. (اقرب الموارد). رجوع به عوهج شود. || (اِخ) قومی است از عرب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عواهر.

[عَ هِ] (ع اِ) جِ عاهرة. (از اقرب الموارد). رجوع به عاهرة شود.

عواهق.

[عَ هِ] (ع اِ) جِ عَوهَق. (ناظم الاطباء). رجوع به عوهق شود.

عواهن.

[عَ هِ] (ع اِ) جِ عاهِن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عاهن شود.
- رمی الکلام علی عواهنه؛ پروای صواب و خطا نکرد به سخن گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوایب.

[عَ یِ] (از ع، اِ) جِ عیب است که در فارسی به قیاس ساخته شده است. رجوع به عوائب شود : اما به اعتماد سعت اخلاق بزرگان که چشم از عوایب زیردستان بپوشند. (گلستان).

عواید.

[عَ یِ] (ع ص، اِ) عوائد، که جِ عائدة باشد. رجوع به عوائد شود.

عوایر.

[عَ یِ] (ع اِ) تلفظی است از عوائر. رجوع به عوائر شود.

عوایق.

[عَ یِ] (ع ص، اِ) صورتی از عوائق است که جِ عائق باشد. رجوع به عوائق شود.

عوبث.

[عَ بَ] (ع اِ) راه در کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عوبثان.

[عَ بَ] (اِخ) ابن ظاهر(1)بن مراد، جد بداءبن عامر است. (منتهی الارب).
(1) - در تاج العروس «زاهر» به زاء ضبط شده است.

عوبر.

[عَ بَ] (ع اِ) بچهء پلنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوبس.

[عَ بَ] (ع اِ) نام ناقه ای بسیارشیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عوبط.

(1) [عَ بَ] (ع اِ) داهیه و بلا. || لجهء دریا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عَوابط. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و به تبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء، عوبطة با افزودگی تاء مربوطه ضبط شده است.

عوبطة.

[عَ بَ طَ] (ع اِ) بمعنی عوبط است. رجوع به عوبط شود.

عوبل.

[عَ بَ] (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب).

عوث.

[عَ] (ع مص) برگردانیدن کسی را از امر، چندان که متحیر گردد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوج.

[عَ] (ع مص) اقامت کردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). اقامت کردن در مکان. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || مقیم کردن کسی را (لازم و متعدی است). || ایستادن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بازگشتن. (از منتهی الارب) (آنندراج). برگشتن. (از اقرب الموارد). || خم دادن و پیچیدن گردن شتر را به کشیدن مهار و سپسایگی کشیدن مهار شتر. (از منتهی الارب) (آنندراج). منعطف کردن و برگردانیدن سر شتر را به کشیدن مهار. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و گویند که بمعنی مطلق منعطف کردن و پیچیدن می آید. (از اقرب الموارد). || توجه نکردن و اهمیت ندادن، و آن لغت بنی اسد باشد، مث گویند: ماأعوج بکلامه؛ یعنی بسخن او اهمیت نمیدهم و توجه نمیکنم. (از اقرب الموارد). مَعاج. رجوع به معاج شود.

عوج.

[عَ وَ] (ع مص) کژ گردیدن. (از منتهی الارب). منحنی و خمیده شدن. || بد گشتن خوی انسان. (از اقرب الموارد). || (اِمص) کژی، یا کژی در بالای چیزی ایستاده چون دیوار و درخت و چوب دستی و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گویند عوج بفتح اول (عَوَج) در مورد اجسام بکار میرود، و بکسر آن (عِوَج) در مورد معانی می آید. (از اقرب الموارد). و رجوع به عِوَج شود.

عوج.

[عِ وَ] (ع مص) مایل گردیدن. (از المنجد). || (اِمص) کژی، یا کجی در معیشت و رای و دین و زمین و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به عَوَج شود.
- ذوعوج؛ صاحب کجی. دارندهء کژی. رجوع به مادهء ذوعوج شود.

عوج.

(ع ص، اِ) جِ أعوج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به اعوج شود. || جِ عَوجاء. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به عوجاء شود.

عوج.

(اِخ) نام دو کوهست در یمن که آنها را جبلا عوج خوانند. (از معجم البلدان). و رجوع به منتهی الارب شود.

عوج.

(اِخ) ابن عوق.(1) نام مردی است که در منزل آدم (ع) متولد شد و تا زمان موسی (ع) زیست. (از منتهی الارب). نام مردی طویل القامت که در زمان آدم علیه السلام به وجود آمد و تا زمان موسی علیه السلام بزیست و عمرش سه هزاروپانصد سال شد. طوفان نوح علیه السلام تا کمر او بود. موسی عصای خود بر کعب او زد، بیفتاد و بمرد. (از آنندراج) (از غیاث اللغات) :
چو بشنید شه حکم یأجوج را
که پیل افکند هر یکی عوج را.نظامی.
نان و آش و شیر آن هر هفت بز
خورد آن بوقحط عوج ابن غز.مولوی.
جوی بازدارد بلای درشت
عصایی شنیدی که عوجی بکشت؟سعدی.
- مثل عوج بن عنق؛ با قامتی نهایت بلند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
(1) - در تداول فارسی زبانان به عوج بن عُنُق مشهور است. و در حبیب السیر آمده است که: حوا را دختری متولد شد عناق نام، و عوج پسر اوست، و بر عقب عناق قابیل تولد نمود و بعد از قابیل هابیل بوجود آمد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 21 شود.

عوجاء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعوج. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، عوج. (اقرب الموارد). و رجوع به اعوج شود. || شتر لاغر و باریک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شتران لاغر، که از نحیفی و گرسنگی خمیده و منحنی باشند. (از اقرب الموارد). || (اِ) کمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کمان تیراندازی. (غیاث اللغات). قوس. (اقرب الموارد).

عوجاء .

[عَ] (اِخ) نام اسب عامربن جُوَین طائی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عوجاء .

[عَ] (اِخ) پشته و تپه ای است در مقابل هر دو کوه طی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج). تپه ای است در مقابل دو کوه طی ء، یعنی اَجاء و سَلمی. و آن در اصل نام زنی بود که بر این کوه نهاده شد و داستان آن در معجم البلدان (مادهء أجاء) آمده است. (از معجم البلدان).

عوجاء .

[عَ] (اِخ) نهری است بین أرسوف و الرملة از سرزمین فلسطین از سواحل. و گویند آبی است ازآنِ بنی صَموت از بطن تُربة. (از معجم البلدان).

عوجان.

[عَ وَ] (اِخ) جویی است. (منتهی الارب). نام نهر قُوَیق که در حلب در مقابل کوه جَوشن قرار دارد. (از معجم البلدان).

عوج عنق.

[جِ عُ نُ] (اِخ) همان عوج بن عنق است که گاهی بصورت اضافهء بنوت خوانده می شود :
نیکبختان بخورند و غم دنیا نخورند
که نه بر عوج عنق ماند و نه بر عاد و ثمود.
سعدی.
رجوع به عوج (ابن عنق) شود.

عوجة.

[عَ جَ] (ع اِ) درخت مُرّ مَکّی است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به مر مکی شود.

عود.

[عَ] (ع مص) برگردیدن و بازگشتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). گردیدن و بازگشتن و یا بازگشتن بسوی کسی پس از روی گردان شدن از وی. (از اقرب الموارد). عَودة. مَعاد. رجوع به عودة و معاد شود. || بازگردانیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رد کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیمارپرسی نمودن. (از منتهی الارب) (آنندراج). عیادت کردن مریض. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عیاد. عیادة. عُوادة. رجوع به عیاد و عیادة و عوادة شود. || پیاپی آمدن چیزی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عادت چیزی کردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عادت قرار دادن چیزی را. (از اقرب الموارد). || چنین گشتن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || روی آوردن بر نیکی، گویند: عاد بمعروفِه. || گشتن و شدن، بمعنای «صار»، که در این صورت از اخوات «کان» بحساب می آید. و گاهی برای دلالت بر انتقال از حالتی بحالتی بکار رود. || دیگربار کاری را انجام دادن: عاد لما فعل. || نقض کردن. (از اقرب الموارد).

عود.

[عَ] (ع اِمص) بازگشتن. (غیاث اللغات). مراجعت. برگشت. (ناظم الاطباء). بازگشت : ناصرالدین پیش از عود رسول به سرای خلد تحویل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 216). به وقت عود سلطان حال او اعلام دادند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 361).
تو مرده زنده کنی گر به عهد بازآیی
که عود یار گرامی به عود جان ماند.سعدی.
|| دوباره بازگشت. (ناظم الاطباء).
- عود دادن؛ برگردانیدن. مسترد داشتن. عودت دادن. رجوع به عود شود.
- عود کردن؛ بار دیگر پدید آمدن، مانند عود کردن مرض و جز آن.

عود.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ عائد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عائد شود.

عود.

[عَ] (ع ص، اِ) کلانسال از شتر و گوسپند. (منتهی الارب) (آنندراج). سالخورده از شتر و گوسفند، و آن در صورتی است که از نظر سن از «بازل» و «مخلف» گذشته باشد. (از اقرب الموارد). هرگاه سن شتر از «مخلف» درگذرد وی را عود گویند. (از صبح الاعشی ج 2 ص 34). مؤنث، عودة. ج، عِوَدَة، عیدَة است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : و چون بزرگ شود [ بچهء ناقه ] و دندان ناب او بزرگ شود، نر را عود خوانند و ماده را عودة، و آن در 14سالگی بود. (تاریخ قم ص 177).در مثل گویند: ان جرجر العود فزده وقراً (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد)؛ یعنی اگر مانند شتر کلانسال بار کشید، بار آن را زیاد کن. (ناظم الاطباء). در مثل گویند: زاحم بعود أو دع؛ یعنی در حرب از پیران ماهر و آزموده استعانت بجوی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || راه دیرینه، و مهتری قدیم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). راه و سروری قدیم. (از اقرب الموارد). || دوم در مهتری. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ثانی البدء(1). (تاج العروس). || رجع عوداً علی بدء، و عوده علی بدئه؛ یعنی بازگشت به همان راه که آمده بود، أی رفتنش هنوز منقطع نشده که بازگردید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و نیز رجع عوداً و بدءً بهمین معنی است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || لک العود؛ باید که بازگردی و عود کنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عُوادة. عَودة. رجوع به عوادة و عودة شود.
- عود الشی ء علی موضعه(2) بالنقض؛ عبارت از این است که آنچه برای نفع مردم مقرر شده باشد، ضرری برای آنها باشد، مانند امر کردن به بیع و اصطیاد، که آن دو برای منفعت عباد مقرر شده اند و امر به آنها برای اباحه است، چه اگر امر به آنها از وجوب بود، آن امر به نقض بموضع خود بازمیگشت چون لازمهء ترک آن، گناه و عقوبت میبود. (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی).
|| (اِخ) نام اسب اُبَیّبن خلف. || اسب ابوربیعة بن ذهل. (از منتهی الارب).
(1) - بدء؛ مهتر نخستین در مهتری. (ناظم الاطباء).
(2) - در تعریفات جرجانی: علی موضوعه...

عود.

(ع اِ) چوب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). چوب مطلق، از هر درخت که باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). ج، عیدان، أعواد (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد)، و اَعْوُد. (اقرب الموارد)(1) :
او زنا کرده جزا صد چوب بود
گوید او من کی زدم کس را به عود.مولوی.
هر هلاک امت پیشین که بود
زآنکه چندل را گمان بردند عود.مولوی.
|| شاخه ای که از درخت بریده باشند. (از اقرب الموارد). || چوبی است که دخان آن بوی خوش دارد. (منتهی الارب). نام چوبی است سیاه رنگ که بجهت بخور سوزانند. گویند عود بیخ درختی است که آن را میکَنند و در زمین دفن میکنند تا تغییر در وی پدید آید و عود خالص گردد. (برهان قاطع). چوبی است خاص که رنگش سیاه باشد، چون در آتش سوزند بویهای خوش دهد، بهندی آن را «اگر» گویند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). مندل تر. (دهار). چوب درختی است که از جزایر چین و هند خیزد، و گویند بعد از قطع درخت مخصوص مدتی در زمین دفن میکنند تا به صفات مذکوره متصف شود، و آنچه زیاده در خاک مانده باشد سست و سبک و متقشر میباشد، و او را مولد قمل دانسته اند. و عود قماری نوعی است که احتیاج به دفن ندارد. و اقسام عود هر یک به اسم بلد آن موسومند. و بهترین او سیاه و صلب و براق و خوشبوی تلخ است که در ته آب نشیند و آن مندلی است، و قماری و هندی کم رنگتر از آن است و سمندری را دهنیت غالب و بری و جبلی او با خطوط سفیدند، و هرچه بر روی آب ایستد فاسد است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة). درختی است عظیم که در بلاد هند میروید و برخی از آن از سرزمین کشمیر واقع در سرزمین سرندیب و نیز از قَمار و نواحی آن آورده میشود. عود جز در هنگام کهنه بودن بویی ندارد. عود قسمت داخلی و قلب درخت است، بدین ترتیب که آن را سالها در زیر زمین دفن کنند تا چوب آن خورده شود و عود باقی میماند که خاک نمیتواند بر آن تأثیری کند. و برخی گویند که درختان آن در دره هایی بین کوههایی بلند میروید که دسترسی به آن برای کسی ممکن نباشد، قسمتی از این درختها همراه سیل به دریا میریزند، سپس امواج دریا آن را بساحل میبرند و مردم آنها را جمع آوری میکنند. بهترین نوع عود آن است که سخت و سنگین بوده رطوبت آن ظاهر و دهنیت آن بسیار باشد. و اما از جهت رنگ، برترین آن سیاه کبود است که سفیدی در آن نباشد. و هجده نوع از عود موجود است که هر کدام بنام محل روییدن آن مشهور است: مندلی، قامرونی، سمندوری، قماری، قاقلی، صنفی، صندفوری، صینی، قطعی، قسور، کَلَهی، عولاتی، لوقینی، مانطائی، قندغلی، سمولی، رانجی، محرم(2). (از صبح الاعشی ج 2 ص 119). درختی است از تیرهء پروانه داران که اصل آن از هندوستان و هندوچین میباشد. برگهایش متناوب و ساده است. گلهایش مرکب و در انتهای ساقه قرار دارند. از سوختن چوب این گیاه بوی خوشی متصاعد می شود که بمناسبت شیره های صمغی و روغنی موجود در داخل سلولهای چوب این گیاه است. رنگ چوبش به رنگ قهوه ای است و در منبت کاری نیز مورد استعمال دارد. آغالوخی. آغالوش. اغنوخن. آغالوجی. چوب عود. اکرنا. عودالبخور. آغالوخن. النجوج. یلنجوج. انجوج. اگور. اگر. هوبد. مارقافون. (فرهنگ فارسی معین) :
نباشد بس عجب از بختم ار عود
شود در دست من مانند خنجک.
ابوالمؤید بلخی.
ز عود و چندن او را آستانه
درش سیمین و زرین بالکانه.رودکی.
از این ناحیت [ لحرز به هندوستان ] عود و صندل خیزد. (حدود العالم).
گویی همچون فلان شدم نه همانا
هرگز چون عود کی تواند شد توغ.منجیک.
زمینش بکردند از زرّ پاک
همه هیزمش عود عنبرْش خاک.فردوسی.
بر او ریخته عود و کافور و مشک
تنش را بدو در ببستند خشک.فردوسی.
همه رخ چو دیبای رومی به رنگ
فروزنده عود و خروشنده چنگ.فردوسی.
نه عود گردد هر چوب کآن به رنج و به جهد
بگل فروکنی اندر کنار دریابار.فرخی.
هر کجا عود بود بوی خوش عود بود
ندهد بوی نه هر چوبی و نه هر حطبی.
منوچهری.
رنگ رخ لاله را از ند و عود است خال
شمع گل زرد را از می و مشکست شم.
منوچهری.
ز کافور وز عود بد هر درخت
همه زرگیا رسته از سنگ سخت.اسدی.
چو بیدست و چون عود تن را گهر
می آتش که پیدا کندْشان هنر.اسدی.
خانهای زرین و جواهر... و مشک و عود بسیار در آنجا نهادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 366).
معروف شد به علم تو دین زیرا
دین عود بود و خاطر تو مجمر.ناصرخسرو.
زیرا که خرند و خر نداند
مر عنبر و عود را ز سرگین.ناصرخسرو.
نه چون ذاتش بود کوشنده هر ذات
نه چون عود اوفتد بوینده هر عود.
ابوالفرج رونی.
عناست فضل، نه از فضل بوی عود بود
که زارزار بسوزد بر آتش مجمر.
مسعودسعد.
مشک و عنبر و کافور و زعفران و عود و دیگر طیبها [ طهمورث ] به دست آورد. (نوروزنامه). اگر دون همتی چنین سعی بسبب حطام دنیا باطل گرداند، همچنان باشد که مردی یک خانهء عود داشت... (کلیله و دمنه).
تا بدین دلق ای برادر در سنایی ننگری
عطر از عود آنگهی آید که بر آذر نهیم.
سنایی.
بی ریاضت نیافت کس مقصود
تا نسوزی تو را چه بید و چه عود.سنایی.
ز دست چنگ نوازت شدم چو نالان عود
ز زلف مشک فشانت شدم چو سوزان عود.
عبدالواسع جبلی.
فضل تو زآن نکوست که با وی تفضل است
عودی که بوی دار نباشد حطب بود.
عبدالواسع جبلی.
تنم از آتش تب سوخته چون عود و نی است
چون نی و عود سرانگشت بخائید همه.
خاقانی.
ماه نو چون حلقهء ابریشم و شب موی چنگ
موی و ابریشم بهم چون عود مجمر ساختند.
خاقانی.
نه عودی که خوش دم بسوزی چو عاشق
اگر چون شکر دلربایی نیابی.خاقانی.
دیگر محمولات دیار هند از درختهاء عود و تیغهاء پلالک. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 237).
خال چو عودش که جگرسوز بود
غالیه سای صدف روز بود.نظامی.
درون خرگه از بوی خجسته
بخور عود و عنبر کله بسته.نظامی.
از اندودن مشک و ماورد و عود
به جودی شده موج طوفان جود.نظامی.
ای آنکه عود داری در جیب و در کنار
یک عود را بسوز و دگر عود را بساز.
؟ (از صحاح الفرس).
هر کسی را نباشد این گفتار
عود ناسوخته ندارد دود.سعدی.
مثال سعدی عود است تا نسوزانی
جماعت از نفسش دمبدم نیاسایند.سعدی.
عود از نسیم خویش در ایام شد مثل
مشک از شمیم خویش در آفاق شد سمر.؟
گفتم که بسایهء تو خورشید شوم
نه آنکه چو عود آیم و چون بید شوم.؟
-امثال: عود بر آتش نهند و مشک بسایند. سعدی.
عود و سرگین هر دو بر آتش نهی خاکستر است.
؟ (امثال و حکم دهخدا).
- چوب عود؛ چوبی که از درخت عود باشد :
زده بر سر کوه خارا عمود
سرش تا به ابر اندر از چوب عود.فردوسی.
زمینش(3) همه صندل و چوب عود
ز جزع و ز پیروزه او را عمود.فردوسی.
- سوخته عود؛ عود سوخته. رجوع به مادهء «عود سوخته» شود :
صبح دندان چو مطرا کند از سوخته عود
عودی خاک ز دندانْش مطرا بینند.خاقانی.
- عودالاحمر؛ همان عود قرمز است. رجوع به مادهء «عود قرمز» شود.
- عودالبخور؛ همان عود قماری است. (از مخزن الادویة) (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مادهء «عود قماری» شود.
- عودالرطب؛ همان عود هندی است که نوعی درخت باشد. رجوع به مادهء «عود هندی» شود.
- عودالطیب؛ همان عود هندی است که نوعی درخت باشد. رجوع به مادهء «عود هندی» شود.
- عودالنجور؛ همان عود هندی است که نوعی درخت باشد. رجوع به مادهء «عود هندی» شود.
- عودالند؛ همان عود هندی است که نوعی درخت باشد. رجوع به مادهء «عود هندی» شود.
- عود تر؛ عود مرطوب و تازه، که از انواع نیکوی عود باشد. رجوع به عود شود : بهیچ جای از هندوستان عود تر نیست مگر به پادشائی قامرون و پادشائی دهم. (حدود العالم). و از وی [ از قامرون به هندوستان ]سنباده و عود تر خیزد نیک. (حدود العالم).
یکی مهد پرمایه از عود تر
بر او بافته زرّ و چندی گهر.فردوسی.
دگر چارصد تخته از عود تر
که مهر اندرو گیرد اورنگ و زر.فردوسی.
مرکب جان به مرغزار غمت
بدل سبزه عود تر خاید.خاقانی.
- عود چینی؛ از انواع عود است. عود صینی. رجوع به ترکیب «عود صینی» شود.
- عود خام؛ عود خالص، مثل عنبر خام. و میتوان گفت که عبارت است از عودی که بسبب حدت و تازگی و هیئتی که در آن ماده تعطیر است، موجود باشد نه آنکه از کهنگی و دیرسالی چنان یبس (خشکی) بر وی غالب گردد که چون آن را در آب بیندازند غرق بشود. (آنندراج) :
زبرجد طبقها و پیروزه جام
پر از نافهء مشک و پر عود خام.فردوسی.
سرایی کنم پای بستش رخام
درختان سقفش همه عود خام.سعدی.
- عود رانِجی؛ از انواع عود است که شباهت به شاخهای گاو دارد. بوی آن پایدار نیست. (از صبح الاعشی ج 2 ص 123).
- عود زیر دامن؛ زنان رعنای ولایت زیر دامن خود عود معطر میسازند، و آن را بخور زیر دامن نیز گویند. (آنندراج) :
اگر مردی مرو در پردهء ناموس چون زنها
که دود عود از خامی گریزد زیر دامنها.
صائب (از آنندراج).
- عود سَمَندوری؛ از انواع عود(4) است که از بلاد سمندور واقع در شهر سفالهء هند آورده میشود، و بواسطهء بوی خوشی که دارد «ریحان العود» خوانده میشود. یک قطعهء ستبر آن تا یک من ممکن است وزن داشته باشد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 121). عود سمودری. عود سومودری. (از فرهنگ فارسی معین) :
از سمندور تا بخیزد عود
تا همی ساج خیزد از سندور.خسروی.
- عود سمودری؛ همان عود سمندوری است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب «عود سمندری» شود.
- عود سمولی؛ از انواع عود است که آن را منظره ای زیبا باشد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 123).
-عودِ سوزان؛ عودی که در حال سوختن است :
همه پیش ساسان فروزان بدی
بهر آتشی عود سوزان بدی.فردوسی.
پیشت از جان عود وز دل عودسوزی کرده بود
هم ز سوز سینه عطر عود سوزان تازه کرد.
خاقانی.
- عود سومودری؛ همان عود سمندوری است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب «عود سمندوری» شود.
- عود سیاه؛ عودی که به رنگ سیاه باشد، و آن از انواع نیک عود است. رجوع به عود شود :
دل کنم مجمر سوزان و جگر عود سیاه
دم آن مجمر سوزان به خراسان یابم.
خاقانی.
- عود صندفوری؛ از انواع عود است که از بلاد صندفور واقع در چین آورده میشود و از نوع صنفی پست تر است، و برخی گویند آن نوعی از عود صنفی باشد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 122).
- عود صَنفی؛ از انواع عود است که از بلاد صَنف در چین به دست می آید، و آن از نیکوترین عودها است. و بهترین آن سیاه بسیارآب باشد. و برخی آن را بر عود قاقلی و قماری ترجیح میدهند(5). (از صبح الاعشی ج 2 ص 121) : از وی [ شهر صَنف ] عود صَنفی خیزد. (حدود العالم).
- عود صینی؛ از انواع عود است که از بلاد صین (چین) آورده شود، و آن را رنگی زیبا باشد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 122).
- عود عولاتی؛ از انواع عود است که از جزیرهء عولات در نواحی قَمار از سرزمین هند، به دست می آید. (از صبح الاعشی ج 2 ص 122).
- عود قاقُلّی؛ از انواع عود است که از جزایر بحر قاقلة آورده میشود. رنگ آن نیکو و سختی و دسومت آن بسیار است. (از صبح الاعشی ج 2 ص 121).
- عود قامِرونی؛ یکی از انواع عود است که از قامرون آورده میشود، و آن محلی است مرتفع در بلاد هند. و برخی گویند «قامرون» نام یکی از انواع درخت عود است، و آن گرانبهاترین و پرارزش ترینِ انواع عود باشد. و گویند که آن بسیار کمیاب است و رطوبت و سیاهی رنگ آن بسیار است و حتی ممکن است بواسطهء کثرت نرمی، نقش مهر و خاتم را بپذیرد. برخی از انواع آن هر من به دویست دینار خرید و فروش میشود. (از صبح الاعشی ج 2 ص 121).
- عود قسور؛ از انواع خوشبو و مرطوب عود است که بوی آن از عود قطعی نیکوتر ولی قیمتش ارزانتر باشد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 122).
- عود قطعی؛ از انواع عود صینی (چینی) باشد، و آن را بوی خوش و رطوبت است. (از صبح الاعشی ج 2 ص 122).
- عود قَمار؛ عودی است که از قَمار آرند. عود قَماری. رجوع به ترکیب «عود قَماری» شود :
سوخت شب مشک رنگ زآتش خورشید و برد
نکهت باد سحر قیمت عود قمار.خاقانی.
- عود قَماری؛ از انواع عود است که از قَمار، که سرزمین سفالهء هند باشد آورده میشود، و یک قطعهء آن تا نیم رطل وزن دارد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 121). و رجوع به «عود هندی» و قَمار و قَماری شود : وصلت ملوک قَمار، دندان پیل است و عود قَماری. (حدود العالم).
چو عود قَماری و چون مشک تبت. (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص384).
آری ز هند عود قَماری برم برون(6)
گر حمله ها بهند ز روین درآورم.خاقانی.
عود قَماری از جگرم گر کنی بخور
خونابه از مشبک مجمر فروچکد.
طالب آملی (از آنندراج).
- عود قندغلی؛ از انواع عود است که آن را از ناحیهء کَلَه در ساحل زنج می آورند، و آن شبیه عود قَماری است. (از صبح الاعشی ج 2 ص 123).
- عود کَلَهی؛ از انواع عود است که از شدت رطوبت جویده میشود، و بجهت دهونتی که در آن است بسیار تلخ میباشد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 122).
- عود لوقینی؛ از انواع عود است که از لوقین، از سرزمینهای هند، به دست می آید. و نوع آن پست تر از سایر عودها باشد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 122).
- عود مانطائی؛ از انواع عود است که از جزیرهء مانطاء به دست می آید و ارزش آن چون عود لوقینی باشد. وزن آن سبک و بدرنگ است. بوی خوشی ندارد و فقط برای دارو بکار میرود. (از صبح الاعشی ج 2 ص 122).
- عود مُحرَّم؛ از انواع پست و نامرغوب عود است که چون مردم بصره در مورد آن مشکوک گشتند، سلطان آن را تحریم کرد، لذا بدین نام مشهور شد. (از صبح الاعشی ج 2 ص 123).
- عود مَندَلی؛ یکی از انواع عود است که آن را از محلی بنام مندل در هند می آورند. و آن بهترین و نیکوترینِ انواع عود است که بر آتش بیش از انواع دیگر باقی میماند و بیشتر از همه لباسها را خوشبو میکند. ولی بجهت تلخیی که در رایحهء آن است، تجار از عهد جاهلیت تا اواخر دورهء اموی آن را وارد نمیکردند، و سرانجام چون منصور خلیفهء عباسی بوی آن را پسندید امر کرد تا از هند مقادیر بسیاری برای او آوردند و از آن هنگام استعمال آن در بین مردم نیز شایع گشت. (از صبح الاعشی ج 2 ص 120) : ازو [ شهر مندل ] عود مندلی خیزد. (حدود العالم).
- عود و شکر سوختن؛ بر قیاس عود سوختن، و این ظاهراً از آن جهت است که برادهء عود را با قند آمیخته، فتیله میساختند، و چون قند نیز در سوختن بوی میدهد عود با قند مناسب تر است از چیزهای دیگر که لاحق و لازب باشد. (از آنندراج) :
شکرریز آن عود افروخته
عدو را چو عود و شکر سوخته.
نظامی (از آنندراج).
- عود و گلاب؛ سپیدی و سیاهی. (ناظم الاطباء). عود گلابی. رجوع به مادهء «عود گلابی» شود.
- قِمَطْرهء عود؛ قمطره و جعبه ای که از عود میساختند :
مهتر بود خزانهء زرّ تو از «خزر»
بهتر بود قمطرهء عود تو از «قَمار».
منوچهری.
- گوارش عود؛ گویا نوعی از جوارش ها بوده که در ترکیب آن عود می افزوده اند :
چون دعا ختم کرد برد سجود
برگشاد از شکر گوارش عود.نظامی.
- نایژه عود؛ لوله یا استوانه گونه ای که از کوفته و خمیرکردهء عود کنند. رجوع به نایژه شود.
|| قسط دریایی. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به قسط شود. || عود هندی، که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به «عود هندی» شود. || بطور خاص، هر چوب خوشبوی، خصوصاً چوب گیاهان خانوادهء مازریون. (فرهنگ فارسی معین). || رودجامه و رباب. (منتهی الارب). نام سازی است که نوازند. (از برهان قاطع). نام سازی که آن را بربط گویند. (غیاث اللغات) (از آنندراج). بربط. (دهار). از آلات طرب است، و آن آلتی باشد از چوب مخرق و شکافته که آن را گردنی است و سر آن به پشت خم شده است. عود آلتی است قدیمی و عرب آن را «مزهر» مینامد. و آن بهترین و باارزش ترین و خوش نواترینِ وسایل طرب است، بطوری که گویند از عود پرسیده شد آیا نیکوتر از تو صوتی وجود دارد؟ او جواب گفت: نه. و در حال جواب، سر خود را به پشت خم کرد و به همان صورت باقی ماند. (از صبح الاعشی ج 2 ص 142). آلتی است از نواختنی ها که با آن مینوازند. (از اقرب الموارد). یکی از آلات موسیقی، و آن سازی است از ذوات الاوتار که شکل کلی آن در اصل شبیه بربط بوده. در دورهء اسلامی این آلت در نواحی شمال شرقی پدید آمده، به این صورت که سر آن، که جای گوشیهای ساز است، بطرف عقب برگشته و کاسهء آن از پوست پوشیده شده است. (فرهنگ فارسی معین) :
ز دست چنگ نوازت شدم چو نالان عود
ز زلف مشک فشانت شدم چو سوزان عود.
عبدالواسع جبلی.
تنم از آتش تب سوخته چون عود و نی است
چون نی و عود سرانگشت بخایید همه.
خاقانی.
گر عود کند گره نمایی
تو نافه شو از گره گشایی.نظامی.
ای آنکه عود داری در جیب و در کنار
یک عود را بسوز و دگر عود را بساز.
؟ (از صحاح الفرس).
مطرب مجلس بساز زمزمه عود
خادم ایوان بسوز مجمره عود.سعدی.
زهره سازی خوش نمیسازد مگر عودش بسوخت(7)
کس ندارد ذوق مستی می گساران را چه شد.
حافظ.
دانی که چنگ و عود چه تقریر می کنند
پنهان خورید باده که تکفیر می کنند.حافظ.
مغنی تو هم بر کران گیر عود
که این آتش از من برآورد دود.امیدی.
|| استخوان بن زبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- ام العود؛ هزارخانهء شکنبه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). قِبة. (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد این سه نوع جمع برای همهء معانی «عود» بکار رفته است.
(2) - رجوع به هر یک از این لغات در ترکیبات «عود» شود.
(3) - زمین خانه.
(4) - در فرهنگ فارسی معین، عود سمودری یکی از انواع عود هندی با همان موارد استعمال، ضبط شده است. رجوع به «عود هندی» شود.
(5) - یاقوت حموی گوید که آن از پست ترین عودها است و با چوب معمولی اندک تفاوتی دارد. (از حاشیهء صبح الاعشی ج 2 ص 121).
(6) - ن ل: بروم (به روم).
(7) - در این شعر ایهام به هر دو معنی است.

عود.

(ع ص، اِ) جِ عائد. (اقرب الموارد). رجوع به عائد شود.

عود.

[عِ وَ] (ع اِ) جِ عَودة. (اقرب الموارد از لسان). رجوع به عودة شود.

عود.

[عُوْ وَ] (ع ص، اِ) جِ عائد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عائد شود. || جِ عائدة. (اقرب الموارد). رجوع به عائدة شود.

عودافروز.

[اَ] (نف مرکب) عودافروزنده. آنکه یا آنچه عود را روشن کند و بسوزد تا بوی آن منتشر گردد. آتش. (از فرهنگ فارسی معین).

عودالبرق.

[دُلْ بَ] (ع اِ مرکب) درختچهء دارشیشعان، و شیشعان است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة) (از فرهنگ فارسی معین). و گویند چون برق افتد چوب این درختچه خوشبوی شود. رجوع به دارشیشعان و شیشعان و قندول شود.

عودالحیة.

[دُلْ حَیْ یَ] (ع اِ مرکب)دوایی است که او را مؤمن فردی ذکر نموده، و قبل از او کسی مذکور نساخته. و آن نباتی است که از بربر و بلاد سودان خیزد و شبیه به سوس و بیخش شبیه به اصل السوس، و با صلابت و خشونت مانند عاقرقرحا، و تلخ و تند. (از تحفهء حکیم مؤمن).

عودالدرقة.

[دُدْ دَ قَ] (ع اِ مرکب)محروث است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویة). ریشهء گیاه انغوزه. (ناظم الاطباء). رجوع به محروث و انغوزه شود.

عودالریح.

[دُرْ رَ] (ع اِ مرکب) نارمشک است که نوعی تخم سرخ رنگ باشد. و رجوع به نارمشک شود. || آأرغیس، که پوست ریشهء امبرباریس یعنی زرشک است. رجوع به امبرباریس شود. آارخیس. رجوع به آارخیس و مخزن الادویة و تحفهء حکیم مؤمن شود.(1) || عودالصلیب. فاوانیا. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة). رجوع به فاوانیا شود. || وج. (از مخزن الادویة) (از تحفهء حکیم مؤمن). عودالوج. رجوع به وُج و عودالوج شود.
(1) - در یادداشتی بخط مرحوم دهخدا آمده است که «عودالریح مغربی بمعنی آارغیس است و عودالریح مطلق بدین معنی نیست».

عودالصلیب.

[دُصْ صَ] (ع اِ مرکب)دوائیست که آن را فاوانیا گویند. با هرکه باشد از زحمت صرع ایمن گردد. و بعضی گویند چوبی است که آتش بر آن کار نکند و هرچه بشکنند مربع برآید. و چوب سه گوشه را نیز گویند که در تعویذهای کودکان بر رشته کشند تا در خواب نترسند. (از برهان). چوبی است از درخت خاص که ترسایان بدان صلیب سازند، و چون او را در گلوی اطفال آویزند به خواب نترسد، و صرع را بسیار مفید است. (از آنندراج) (از غیاث اللغات). گیاهی است از ردهء دولپه ایهای جداگلبرگ که تیرهء خاصی را بنام تیرهء فاوانیاها به وجود می آورد و جزو تیره های نزدیک به گل سرخیان است. گیاهی است علفی و دارای ساقه های گوشت دار و ساقه ای خوابیده بر روی زمین و گلهایی معمو سفید یا زرد با آرایش گرزن. در حدود 130 نوع ازین گیاه شناخته شده که اکثر در مناطق معتدل میرویند و برخی از انواع آن نیز زمینی است. فاوانیا. فاوینا. (از فرهنگ فارسی معین). عودالریح. عودالکهنیا. ابوزیدان. بوزیدان. عبدالسلام. عود صلیب. رجوع به فاوانیا و «عود صلیب» شود :
چو آن عودالصلیب اندر بر طفل
صلیب آویزم اندر حلق عمدا.خاقانی.
محراب قیصر کوی تو، عید مسیحا روی تو
عودالصلیب موی تو آب چلیپا ریخته.
خاقانی.
آن نازنین که عیسی دلها زبان اوست
عودالصلیب من خط زُنّارْسان اوست.
خاقانی.
|| کنایه از صبحدم است که دم صبح باشد. (از برهان قاطع). عود سیمین. رجوع به «عود سیمین» شود.

عودالعطاس.

[دُلْ عُ] (ع اِ مرکب) نزد بعضی کندش است و نزد جمعی بنچی است. بقدر انگشتی سر او سطبر و طرف دیگر باریک مانند میخی، و تیره رنگ و درونش سفید و شاخه های گیاه او باریک و انبوه شبیه به گیاه برنجاسف و برگش شبیه به برگ زیتون و قبهء او کوچک و شبیه به بابونه و تندبوی و عطسه آرنده. و بیطاران در جراحات دواب استعمال مینمایند. (از تحفهء حکیم مؤمن).

عودالفالوذج.

[دُلْ ذَ] (ع اِ مرکب)ابوخلسا(1) است. (تحفهء حکیم مؤمن) (مخزن الادویة).
(1) - ابوخلسا، مصحف انخسا و انخوسا است. رجوع به ابوخلسا و انخسا و انخوسا شود.

عودالفرح.

[دُلْ فَ رَ] (ع اِ مرکب) نزد بعضی عاقرقرحا و نزد جمعی وج است، و برخی گویند بیخی است باحدت، و نبات او شبیه به رازیانه و بقدر قامتی، و شاخه های او مثل ریباس عریض، و در شام بسیار است. در سیُم گرم و خشک و در جمیع افعال مثل وج است و در بعضی خواص مانند عاقرقرحا. (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به عاقرقرحا و وج شود.

عودالقتیة.

[دُلْ ؟] (ع اِ مرکب) درختی است که به صفیرا مشهور باشد. رجوع به صفیرا شود.

عودالکهنیا.

[دُلْ ؟] (ع اِ مرکب)عودالصلیب. عبدالسلام. ابوزیدان. فاوانیا. رجوع به عودالصلیب شود.

عودالوج.

[دُلْ وَج ج] (ع اِ مرکب) همان وج است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة). رجوع به وج شود.

عودالیسر.

[دُلْ یُ] (ع اِ مرکب) نزد جمعی چوب اناغورس است بسبب خاصیت او در یسر ولادت. و بعضی بجهت قضای حوایج و یسر آن چوب خطمی و چوب محلب، و قومی اراک را دانسته اند. (از تحفهء حکیم مؤمن).

عودان.

(ع اِ) (به صیغهء تثنیه) مثنای عود. رجوع به عود شود. || کنایه از دو شاهد است، در حدیث: انما القضاء جمر فادفع الجمر عنک بعودین؛ یعنی بوسیلهء دو شاهد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (اِخ) منبر نبی (ص) و عصای او. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عود بری.

[دِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بیخ قسم مادهء عنب الدب است که به ترکی مردارآغاجی نامند. و در کرمان بسیار میباشد، به سطبری ساعد و از ذرعی زیاده و ابلق و بادهنیت و خوشبو است. و در افعال بسیار ضعیف تر از عود هندی، و بدل او نمی شود. (از تحفهء حکیم مؤمن).

عود بلسان.

[دِ بَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شاخ درخت بلسان است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة). عودالبلسان. رجوع به بلسان شود.

عودبو.

(ص مرکب) دارندهء بوی عود. دارای بوی خوش چون بوی عود. رجوع به عود شود :
عودبویی بر اوست عودی پوش
صندل آمیز و صندلی بر و دوش.نظامی.

عودت.

[عَ دَ] (ع مص) عودة. بازگشتن. مراجعت کردن. رجعت کردن. || (اِمص) بازگشت. برگشت : گفت گرگان محل عودت است و اینجا بودن روی ندارد، به استرآباد باید آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 56). و رجوع به عودة شود.
- عودت دادن؛ رد کردن. بازگردانیدن. مسترد داشتن. مراجعت دادن.

عود زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) نواختن عود که آلتی است از آلات طرب. به صدا درآوردن عود. رجوع به عود شود.

عود ژاپنی.

[دِ پُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاهی است از تیرهء سبزی آساها که برخی از انواع آن بصورت درخت و یا درختچه میباشند و برخی هم علفی هستند و در همهء مناطق گرم زمین میروید. چوبش دارای بویی مطبوع است و مخصوصاً در موقع سوختن بوی خوشی از آن استشمام میشود. رنگ چوب آن قرمز است. بقم قرمز. بقم بنفش. صرف. بقم هندی. (از فرهنگ فارسی معین).

عودساز.

(نف مرکب) زنندهء عود. به صدا درآورندهء عود. رجوع به عود شود :
نشستند خوبان بربط نواز
یکی عودسوز و یکی عودساز.فردوسی.

عودسازی.

(حامص مرکب) زدن عود. نواختن عود. بصدا درآوردن عود، و عود از وسایل طرب بود. رجوع به عود شود :
ز دلها کرده در مجمرفروزی
به وقت عودسازی عودسوزی.نظامی.

عود سوختن.

[تَ] (مص مرکب)سوزاندن عود. در آتش انداختن عود تا از آن بوی خوش آید :
دوصد بنده تا مجمر افروختند
بر او عود و عنبر همی سوختند.فردوسی.
بوستان عود همی سوزد تیمار بسوز
فاخته نای همی سازد طنبور بساز.
منوچهری.
بفروز و بسوز پیش خویش امشب
چندان که توان ز عود و از چندن.عسجدی.
چو سلطان در هزیمت عود میسوخت
علم را میدرید و چتر میدوخت.نظامی.
غلامان را بگو تا عود سوزند
کنیزک را بگو تا مشک ساید.سعدی.
تو خود بکمال خلقت آراسته ای
پیرایه مکن، عرق مزن، عود مسوز.سعدی.
آتشم در جان گرفت از عود خلوت سوختن
توبه کارم توبه کار از عشق پنهان باختن.
سعدی.

عود سوخته.

[دِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عودی که سوخته باشد، و ظاهراً آن را برای سپید کردن دندان بکار میبردند :
مشرق به عود سوخته دندان سپید کرد
چون بوی عطر عید برآمد ز مجمرش.
خاقانی.
خوش خوش به روی ساقیان دیدند خندان صبح را
گویی به عود سوخته شستند دندان صبح را.
خاقانی.
وز پی دندان سپیدی همرهان از تَفّ آه
دل چو عود سوخته دندان کنان آورده ام.
خاقانی.

عودسوز.

(نف مرکب) عودسوزنده. کسی که عود میسوزاند. آنکه عود بر آتش مینهد تا بسوزد و بوی خوش دهد :
نشستند خوبان بربط نواز
یکی عودسوز و یکی عودساز.فردوسی.
صندل و عود هر سویی برپای
باد ازو عودسوز و صندل سای.نظامی.
در طبق مجمر مجلس فروز
عود شکرساز و شکر عودسوز.
نظامی.
|| (اِ مرکب) ظرفی که در آن عود میسوزانند. (از آنندراج). مجمر. (دهار) (غیاث اللغات) (از منتهی الارب). مجمرة. (از منتهی الارب). مجمری که در آن بوی خوش میسوزانند. (ناظم الاطباء). بوی سوز. عطرسوز. مدخنة :
پیشت از جان عود وز دل عودسوزی کرده بود
هم ز سوز سینه عطر عودسوزان تازه کرد.
خاقانی.
یاسمن تازه داشت مجمرهء عودسوز
غنچه که آن دید ساخت گنبدهء مشکبار.
خاقانی.
من آن عودسوزم که در بزم شاه
ندارم جز این یک وثیقت نگاه.نظامی.
فرستاد تخمی به دست رهی
که باید که بر عودسوزش نهی.سعدی.
گدایان بیجامه شب کرده روز
معطرکنان جامه بر عودسوز.سعدی.
گمان برند که در عودسوز سینهء من
نبود آتش معنی که بو نمی آید.سعدی.
به بزمی که شاهست مجلس فروز
فلک از ثوابت نهد عودسوز.
کلیم (از آنندراج).
چه سازد به بخت سیه عودسوز
که در چنگ او نیست زینگونه سوز.
ملاطغرا (از آنندراج).

عودسوزان.

(نف مرکب) در حال سوختن عود :
پیش صدر مصطفی بین هم بلال و هم صهیب
این چو عود آن چون شکر در عودسوزان آمده.
خاقانی.
پیش بزم مصطفی بین دعوت کروبیان
عودسوزان آفتاب و عود کیوان آمده.
خاقانی.
|| سوزندهء عود :
قلب الاسد از اسد فروزان
چون آتش عود عودسوزان.نظامی.

عودسوزی.

(حامص مرکب) سوزاندن عود. بر آتش نهادن عود تا بوی خوش دهد. عود سوختن. رجوع به عود سوختن شود :
ز دلها کرده در مجمرفروزی
به وقت عودسازی عودسوزی.نظامی.
- عودسوزی کردن؛ سوزاندن عود :
تا شب آنجا نشاط و بازی کرد
عودسوزی و عطرسازی کرد.نظامی.

عود سیمین.

[دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کنایه از صبحدم است. (از برهان قاطع) (از آنندراج). دم صبح. (ناظم الاطباء).

عود صلیب.

[دِ صَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فاوانیا. عودالصلیب. رجوع به عودالصلیب شود :
نیاز را بکف و کلک تو علاج کنند
چنانکه عارضهء صرع را به عود صلیب.
ادیب صابر.
اثر عود صلیب و خط ترساست خطا
ور مسیحید، که در عین خطایید همه.
خاقانی.
فلک چو عود صلیبش بر اختران بندد
که صرع دار بوند اختران به وقت زوال.
خاقانی.

عودق.

[عَ دَ] (ع اِ) آهنی است با شاخه های سرکج که بدان دلو و جز آن را از چاه برآرند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خُطّاف دلو. (از اقرب الموارد). عودقة. عَدوَقة. رجوع به عودقة و عدوقة شود. ج، عُدُق. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

عود قرمز.

[دِ قِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاهی است پایا، از تیرهء برغست ها که بیشتر در سواحل دریاهای مناطق معتدل میروید. برگهایش باریک و کشیده و همه در ته ساقه جمعند. هر برگ دارای 3 تا 7 رگبرگ اصلی است. گلهایش صورتی و گل آذینش خوشه ای است که در انتهای ساقه بدون برگ قرار دارند. ارتفاع گیاه بین 20 تا 60 سانتیمتر است. عودالاحمر. چمن هلندی. چمن اُلَمپی. ارمیریا. (فرهنگ فارسی معین).

عودقة.

[عَ دَ قَ] (ع مص) دست انداختن در جوانب حوض، مانند طالب چیزی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). داخل کردن دست در اطراف چاه و حوض، گویی که در جستجوی چیزی باشد. (از اقرب الموارد). || بگمان کاری کردن که یقین آن نداشتن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || برآوردن بوسیلهء «عودقة» آنچه در چاه باشد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عودقة.

[عَ دَ قَ] (ع اِ) آهنی است سرکج که بر سر آن گوشت پاره ای نصب کنند برای صید گرگ تا وقت اوباریدن در گلویش آویزد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آهنی است که دارای گوشتی میباشد و برای گرگ نصب میگردد تا در گلویش آویزد. (از اقرب الموارد). || آهنی است با شاخه های سرکج که بدان دلو و جز آن را از چاه برآورند. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عودق. عدوقة. رجوع به عودق و عدوقة شود.

عودگره.

[دِ گِ رِهْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چون جای گره چوبها سنگین تر از نقاط دیگر آن میباشد، مراد از عود گره، عود سنگین بود که در آب غرق شود. و آن را اهل هند اگرطوبیا خوانند. ترجمهء عود غرقی و بهترینِ عودها است. (از آنندراج) :
ز عود گره بارها بسته تنگ
که هر بار از او بود صد من به سنگ.
نظامی (از آنندراج).

عود گلابی.

[دِ گُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از سفید و سیاهی باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). عود و گلاب. رجوع به ترکیب «عود و گلاب» ذیل «عود» شود.

عود مثلث.

[دِ مُ ثَلْ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ظاهراً نوعی از عود است :
تو سومنات همی سوختی به بهمن ماه
شهان دیگر عود مثلث و عنبر.فرخی.
و از عطرها عود مثلث مشکین به کار باید داشت. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

عودنواز.

[نَ] (نف مرکب) عودنوازنده. کسی که عود مینوازد. نوازندهء عود، که نوعی ساز است. رودنواز :
ز هیچ باغ شنیدی نوای عودنواز
ز هیچ خانه شنیدی سرود رودسرای.
فرخی.
رجوع به عود (در معنی ساز و آلت موسیقی) شود.

عودة.

[عَ دَ] (ع مص) برگردیدن. نو بازگشتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بازگشتن بسوی کسی پس از روی گردان شدن از وی. (از اقرب الموارد). عودت. عَود. مَعاد. رجوع به عود و عودت و معاد شود.

عودة.

[عَ دَ] (ع ص، اِ) مؤنث عود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ماده شتر و یا گوسپند کلانسال. (ناظم الاطباء). رجوع به عَود شود. و آن برای میش ماده به کار نمیرود. (از ذیل اقرب الموارد). ج، عِوَد. (اقرب الموارد) : و چون بزرگ شود [ بچهء ناقه ] و دندان ناب او بزرگ شود، نر را عود خوانند و ماده را عودة، و آن در چهارده سالگی بود. (تاریخ قم ص 177).

عودة.

[عِ وَ دَ] (ع اِ) جِ عَود. رجوع به عود شود.

عودة.

[عَ دَ] (اِخ) ابن حرب، مشهور و ملقب به ابوتایِه حویطی (1275-1342 ه . ق.). وی از شیوخ شجاع عرب در بادیه بشمار میرفت و در انقلاب و مبارزهء عرب به مخالفت با ترکان عثمانی در جنگ بین الملل اول، او را سهم بسزایی بوده است. عوده از دوستان نزدیک لورنس عرب بود و سرگذشت وی با داستانهایی درآمیخته است. رجوع به الاعلام زرکلی ج 5 ص 272 شود.

عودة.

[عَ دَ] (اِخ) حسین بن مصطفی. رجوع به حسین عودة شود.

عوده.

[عَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان شاخه و بنه (باوی) بخش مرکزی شهرستان اهواز با 350 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گوپال و چاه. محصول آنجا غلات و برنج است. ساکنان این ده از طایفهء کعبی شادگان هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عوده.

[عَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر با 120 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات است. ساکنان این ده از طایفهء بنی رشد هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عود هندی.

[دِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) درختی است از تیرهء فرفیونیان که دارای شیرهء تلخ و سمی میباشد، و چون این شیره در مجاورت با انساج چشم تولید کوری میکند لذا درخت مزبور را کورکننده نیز گویند. اصل این درخت از نواحی شرقی هندوستان و مالزی و سراندیب و مالاکا و جزایر ملوک میباشد. چوب آن نیز مانند چوب عود در موقع سوختن بوی مطبوعی پراکنده میکند و بعلاوه دارای صمغ خوشبویی است که در عطرسازی مورد استعمال دارد. چوب این گیاه در منبت کاری هم به کار میرود. عودالند. اغالوجی. اغالوشی. عود قَماری. اهالوت. اهالیم. عودالرطب. نسر آغاجی. النجوج. انجوج. عودالطیب. عودالنجور. (فرهنگ فارسی معین) :
بفرمود [ گشتاسب ] تا آذر افروختند
بر او عود هندی همی سوختند.دقیقی.
یکی دیگر از عود هندی به زر
بر او بافته چند گونه گهر.فردوسی.
گهی صورتی گردد از عود هندی
گهی پیکری گردد از مشک اذفر.فرخی.

عودی.

(ص نسبی) رنگی است مشابه به چوب عود، و آن رنگی باشد سیاه مایل به اندک سفیدی و سرخی. (غیاث اللغات). رنگی است مایل به سیاهی مانند عود. (آنندراج). به رنگ یا به بوی عود. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عود شود :
کو خیک دل اندوده به قیر و ز درونش
تن عودی و مشکی شده دل ناری و مایی.
خاقانی.
عودی خاک آتشین اطلس کنم
زآب و خونی کاین مژه پالود بس.خاقانی.
صبح دندان چو مطرا کند از سوخته عود
عودی خاک ز دندانْش مطرا بینند.خاقانی.
حجله و بزمه ای به زرکاری
حجله عودی و بزمه گلناری.نظامی.
|| نوعی از جامهء ابریشمی که رنگش سیاه باشد. (غیاث اللغات) :
پشت رغبت جامهء عودی بدوش زاغ داد
تا چو مجمر پیچدش بوی طرب در دودمان.
ملاطغرا (از آنندراج).

عودی.

(اِخ) نام او محمد بن هارون عودی است. وی محدث بود و از کثیربن یحیی بن مالک و حسن بن علی بن راشد و دیگران روایت کرد. احمدبن حسین بصری مشهور به شعبة از وی روایت کرده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عودی پوش.

(نف مرکب) پوشندهء عودی. آنکه عودی پوشیده است، که نوعی پارچهء سیاه رنگ بود. رجوع به عودی شود :
مشک بر گشت خاک عودی پوش
نافه خر گشت باد نافه فروش.نظامی.
عودبویی بر اوست عودی پوش
صندل آمیز و صندلی بر و دوش.نظامی.

عودی تخت.

[تَ] (اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء).

عوذ.

[عَ] (ع مص) اندخسیدن و پناه بردن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ملتجی گشتن و پناه جستن. (از اقرب الموارد). عیاذ. معاذ. معاذة. رجوع به عیاذ و معاذ و معاذة شود.
- عوذاً بالله منک؛ پناه میبرم بخدا از تو. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
|| لازم داشتن و ملازم چیزی بودن. || اقامت کردن با کسی، گویند: عاذت بولدها؛ یعنی با فرزند خود اقامت کرد. || نوزاییده و عائذ بودن آهو و غیر آن. (از اقرب الموارد). عیاذ. رجوع به عیاذ شود.

عوذ.

[عَ وَ] (ع مص) ناپسند داشتن. (منتهی الارب) (از آنندراج). کراهت. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). عَواذ. (اقرب الموارد). رجوع به عواذ شود.

عوذ.

[عَ وَ] (ع اِ) پناه جای. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). ملجأ. (اقرب الموارد). || برگ فروریخته از درخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) ناکس و فرومایه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رذل و پست از مردم. (از اقرب الموارد). || (اِ) أفلت منه عوذاً؛ یعنی او را ترسانید و نزد (منتهی الارب) (از اقرب الموارد)، و یا او را بقصد کشتن زد ولی نکشت. (از اقرب الموارد). || آنچه از سنگ یا ریشهء درخت، که چیزی بر آن بگردد و دور بزند، چون باد بر آن بوزد. (از اقرب الموارد از لسان).

عوذ.

(ع ص، اِ) جِ عائذ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و آن را بر «عوذات» جمع بندند. (از اقرب الموارد). رجوع به عائذ و عوذات شود.

عوذ.

[عُ وَ] (ع اِ) جِ عَوذة. (اقرب الموارد) (المنجد) (ناظم الاطباء). رجوع به عوذة شود.

عوذ.

[عُوْ وَ] (ع اِ) گیاه در بن خار رسته، یا در زمین درشت و دشوار که شتر بدان نرسد. (منتهی الارب) (آنندراج). نبات و گیاه که در ریشهء خار باشد و یا در پایه و ریشهء تپه و درخت و یا سنگ باشد که آن را بپوشاند، و یا در مکانی سخت و درشت باشد که مال و شتر بدان دسترسی نداشته باشد. (از اقرب الموارد). || گوشت که بر استخوان چفسیده باشد. (منتهی الارب) (از آنندراج). گوشت بر استخوان چسبیده. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گویند: أطیب اللحم عوذة (منتهی الارب) (از اقرب الموارد)؛ یعنی لذیذترین گوشت، نوع «عوذ» آن است. || مرغی است که پیوسته در کوه و جز آن پناه گرفته ماند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آنچه بدان پناهنده شوند، از درخت و جز آن. (از اقرب الموارد). || جِ عائذ. (المنجد). رجوع به عائذ شود.

عوذ.

[عَ] (اِخ) ابن سودبن حجربن عمران، از مزیقیاء، از قحطان. جدی است جاهلی. (از الاعلام زرکلی از التاج ج 2 ص 571 و نهایة الارب ص 308). و رجوع به عوذی شود.

عوذ.

[عَ] (اِخ) ابن غالب بن قطیعة، از عبس بن بغیض، از قحطان. جدی است جاهلی. (از الاعلام زرکلی از التاج ج 2 ص 571 و نهایة الارب ص 308). و رجوع به عوذی شود.

عوذ.

[عَ] (اِخ) ابن غالب مصری، مکنی به ابوثراد. رجوع به ابوثراد شود.

عوذات.

(ع ص، اِ) جِ عوذ، که آن جمع عائذ باشد. نوزاییدگان. (از اقرب الموارد). رجوع به عوذ و عائذ شود.

عوذان.

(ع ص، اِ) جِ عائذ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به عائذ شود.

عوذة.

[ذَ] (ع اِ) افسون و تعویذ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رقیه و تعویذی که انسان برای جلوگیری از ترس یا جنون یا نظر زدن، مینویسد و بر خود می آویزد. (از اقرب الموارد). ج، عُوَذ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عوذی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عوذبن سودبن حجربن عمران بن عمرو مزیقیاءبن عامر ماءالسماء، که بطنی از ازد بود و بسیاری بدان منسوبند. (از اللباب فی تهذیب الانساب). || منسوب به عوذبن غالب بن قطیعة بن عبس بن بغیض. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عوذی.

[عَ] (اِخ) همام بن یحیی بن دینار ازدی عوذی محلمی (از موالی آنان)، مکنی به ابوعبدالله. محدث و از اهالی بصره بود، و نسبت او به عوذبن سودبن حجر است. وی به سال 164 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از میزان الاعتدال ج 3 ص258 و تهذیب التهذیب ج 11 ص 67).

عور.

[عَ] (ع مص) گرفتن و بردن تا هلاک کردن. (از منتهی الارب). گرفتن و بردن چیزی و یا تلف کردن و هلاک کردن آن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || یک چشم گردانیدن کسی را. (از ناظم الاطباء). اعور گردانیدن کسی را. (از اقرب الموارد). || از بین بردن بینایی چشم. || پر کردن و بستن چشمهء آب. || بخاک انباشتن چاه تا چشمه های آن بسته شود. || انباشته شدن و بسته شدن چشمه های چاه و چشمهء آب. (از اقرب الموارد از لسان). || (اِ) گویند مرضی باشد که در بن ناخن پیدا شود. (از غیاث اللغات).

عور.

[عَ وَ] (ع مص) رفتن بینائی یک چشم کسی و یک چشم گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). یک چشم کور شدن. (غیاث اللغات). حس یکی از دو چشم کسی از بین رفتن. || از بین رفتن حس چشم و یا ناقص شدن و گود افتادن چشم. (از اقرب الموارد). || فساد. (ناظم الاطباء). || ترک کردن حق را. (از اقرب الموارد از لسان).

عور.

[عَ وِ] (ع ص) بدباطن زشت سرشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بدباطن. (غیاث اللغات). بدسریرت، و مؤنث آن عورة باشد. || چیزی که آن را حافظ نباشد. (از اقرب الموارد). مُعوِر. رجوع به معور شود.

عور.

(ع ص، اِ) جِ أعوَر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به اعور شود. || جِ عَوراء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عوراء شود.

عور.

(از ع، ص)(1) برهنه. (غیاث اللغات). لخت و برهنه. (فرهنگ فارسی معین). رت. روت. روخ. رود. عریان. غوشت. عری. تهک. مجرد :
چون نکوشی که بپوشی شکم عورت
دیگران را چه دهی خیره گریبانی.
ناصرخسرو.
از تو زاری نکو و زور بد است
عور زنبور خانه شور، بد است.سنائی.
عیسی خرد را کند تابش ماه دایگی
مریم عور را کند برگ درخت معجری.
خاقانی.
این عروسان عور رعنا را
بر سر از آب چادر اندازد.خاقانی.
ز خون خوردن و حبس جستیم عور
تو گویی ز مادر کنون آمدیم.خاقانی.
یاری دو سه از پس اوفتاده
چون او همه عور و سرگشاده.نظامی.
اول میان خون بده ای در رحم اسیر
وآخر بخاک آمده ای عور بی نوا.عطار.
پس ز حق امر آید از اقلیم نور
که بگوئیدش که ای بطال عور.مولوی.
گفت ای شه بر من عور گدا
قول دشمن مشنو ازبهر خدا.مولوی.
یافتندش به کنج میخانه
مفلس و عور و مست و دیوانه.اوحدی.
آمدن همچو «الف» عور و ز شرم جودت
سرفکنده ز در لطف تو چون «بی» رفتن.
رضی نیشابوری.
یکی فقیر در آن شب لب تنور گرفت
لب تنور بر آن مستمند عور گذشت.
؟ (از شاهد صادق).
- سنگ عور؛ حجرالعور. حجرالیرقان. حجرالخطاطیف. سنگ پرستوک. نوعی سنگ است : در جملهء تحف کمری بود از سنگ عور که سنگ یرقان نیز خوانند. (جهانگشای جوینی). رجوع به حجرالخطاطیف شود.
- عور گشتن؛ لخت شدن. برهنه شدن :
ناموخت خدای ما مر آدم را
چون عور و برهنه گشت جز کَاسما.
ناصرخسرو.
سخت مجهول نیستی آخر
عور گردی مرا نیاید عار.مسعودسعد.
(1) - ظ . عور جِ عوراء است بمعنی دشت بی آب، که در تداول فارسی زبانان بمجاز بر برهنه اطلاق شده است، مانند «حور» که جمع است و بجای مفرد بکار رفته.

عور.

(اِخ) دهی از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو با 683 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کرکری. محصول آن غلات و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عوراء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعور. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به أعور شود. ج، عور (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد)، عوران، عیران. (از اقرب الموارد). || زن دوبین و حولاء. (اقرب الموارد). زن یک چشم، یا زن که یکی را دو بیند. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || سخن زشت یا کار زشت. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). سخن زشت. (دهار). کار قبیح و زشت و سخن زشت و فحش. (از ناظم الاطباء) : أعرض عن العوراء و لاتسمعها (تاریخ بیهقی ص 685)؛ یعنی از سخن زشت روی بگردان و آن را گوش مده. عجبتُ ممن یؤثر العوراء علی العیناء (از اقرب الموارد)؛ یعنی در شگفتم از کسی که سخن زشت را بر سخن نیکو برتری میدهد. || دشت بی آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): فلاة عوراء؛ فلاتی که آب در آن نباشد. || لیلة عوراءالقَرّ؛ شبی بدون سرما. || مفرد و واحد «عوران». (از اقرب الموارد). رجوع به عوران شود.

عوراء .

[عَ] (اِخ) (دجلة ال ...) دجلهء بصره را گویند. (از معجم البلدان). شعبه ای از دجله که از مکان کنونی شهر بصره میگذرد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عوراء .

[عَ] (اِخ) بنت حرب. از سرسخت ترین دشمنان پیامبر اسلام (ص) بشمار میرفت. و او را در مورد نزول آیهء «تبت یدا أبی لهب» (قرآن 111/1) داستانی است که در اعلام النساء مذکور است. رجوع به اعلام النساء ج 3 ص 375 و الخصائص الکبرای سیوطی شود.

عوراء .

[عَ] (اِخ) بنت سُبَیع. از زنان شاعر عرب بود. رجوع به اعلام النساء ج 3 ص 375 و الحماسهء ابوتمام شود.

عوراء سلیطیة.

[عَ ءِ ؟] (اِخ) از زنان شاعر عرب بود، و او را اشعاری است در جواب یزیدبن صعق، بر مرثیه ای که بر بجیر سراییده است، و داستان آن در العقد الفرید و اعلام النساء آمده است. رجوع به اعلام النساء ج 3 ص 375 و العقد الفرید شود.

عورات.

[عَ / عَ وَ](1) (ع اِ) جِ عَورة. رجوع به عورة و عورت شود. || در زبان فارسی بمعنی زنان بکار رود : بر دل اطفال و عورات او که یتیم و بیوه شوند نمی بخشاید. (سندبادنامه ص 59). تمامت اهل اصفهان از صغیر و کبیر و وضیع و شریف و خاص و عام و اطفال و عورات هر کس بحسب حال طبقات و درجات به الوان اسباب... (ترجمهء محاسن اصفهان ص 17). و رجوع به عورت شود.
(1) - در منتهی الارب عورات به فتح ثانی لغت قیس دانسته شده است، و صاحب اقرب الموارد گوید که آن به سکون ثانی است و آن را به فتح نیز خوانده اند.

عوران.

(ع ص، اِ) رکیة عوران؛ چاه شکستهء ریخته، مذکر و مؤنث و واحد و جمع در آن یکسان است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جِ أعوَر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اعور شود.
- عوران الکلام؛ سخنانی که گوش آنها را رد کند و دور سازد. واحد آن عَوراء است. (از اقرب الموارد).
- عوران قیس؛ پنج تن شاعر اعور بوده اند. (از اقرب الموارد). پنج کس شاعرند: تمیم بن ابی، راعی، شماخ، ابن احمر، و حمیدبن ثور. (منتهی الارب).

عورت.

[عَ رَ] (ع اِ) عورة. امری که شخص از آن شرم دارد. (فرهنگ فارسی معین). کار زشت :
تو عورت جهل را نمی بینی
آنگاه شود به چشم تو پیدا.ناصرخسرو.
گفت تو دانی که این مردم را بر تو حق است... اگر عورتی آید از ایشان تو اولی تری که بپوشی... گفت کدام عورت پدید آید از آن کس که او را این سیرت باشد کاندرین رقعه نوشته است. (تاریخ بیهق). در اثنای این حال عورت اصحاب بدعت و ارباب ضلالت ظاهر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 492). || آلت تناسل و شرمگاه مردم. (ناظم الاطباء). عضوی که شخص به سبب شرم آن را می پوشاند. آلت تناسل. شرمگاه. (فرهنگ فارسی معین) :
پرهیز کن از جهل به آموختن ایراک
جهلست مَثَل عورت، پرهیز ازار است.
ناصرخسرو.
ای عورت کفر و عیب نادانی
پوشیده به جامهء مسلمانی.ناصرخسرو.
پیش خردمند در این حربگاه
بیخردان را همه تن عورت است.
ناصرخسرو.
و رجوع به عورة شود.
- ستر عورت؛ پوشاندن موضعهای مستقبح الذکر. (فرهنگ فارسی معین).
- عورت زن؛ شرم زن. (از ناظم الاطباء).
- عورت مرد؛ ذکر و دو خایه. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح فقه) هر چیزی است که نظر کردن اجنبی بدان جایز نباشد. عورت در مرد، قُبُل و دبر او و در زن تمام بدن او است، به استثناء صورت و دستها و پشت پاها. پوشاندن عورت لازم است مگر در وقتی که بینندهء ممیز و محرمی نباشد، ولی در موقع نماز مستور داشتن آن ضروری است اگرچه بیننده ای هم نباشد. || در تداول فارسی، زن و زوجهء مرد. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از غیاث اللغات). ج، عورات. و رجوع به عورات شود :
وآنکه قصد عورت تو می کند
صدهزاران خشم از تو سر زند.مولوی.
عورتی را زهره کردن مسخ بود
خاک و گل گشتن چه باشد ای عنود.
مولوی.
|| دشواری. (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).

عورتا.

(1) [عَ وَ] (اِخ) شهرکی است در نواحی نابلس، و در آنجاست قبر عُزَیر نبی (ع)، و آن در مغاره ای واقع است. و نیز قبر یوشع بن نون (ع) و مفضل، ابن عم هارون در آنجا قرار دارد. و گویند هفتاد پیغمبر در آنجا موجودند. (از معجم البلدان). و رجوع به منتهی الارب شود.
(1) - در منتهی الارب «عورتی» با الف یائی ضبط شده است.

عورتانه.

[عَ / عُو رَ نَ / نِ] (ص نسبی)منسوب و متعلق به زن و متشابه و مانند آن. زنانه. (ناظم الاطباء).

عورت پوش.

[عَ / عُو رَ] (نف مرکب، اِ مرکب) عورت پوشنده. آنچه مواضع مستقبح الذکر را بپوشاند. (فرهنگ فارسی معین). تنبان و زیرجامه و ازار. (ناظم الاطباء) : گفت ای برادران این پیراهن را بر من گذارید که اگر بمیرم کفن من باشد و اگر زنده بمانم عورت پوش من باشد. (قصص ص64). عورت پوش از برگ درخت سازند. (نزهة القلوب ص 233).

عورتی.

[عَ / عُو رَ تا] (اِخ) عورتا. رجوع به عورتا شود.

عورتینه.

[عَ / عُو رَ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ مرکب) جنس زن و دختر. در مقابل مردینه و پسرینه. (از فرهنگ فارسی معین). زن شخص و ناموس او، در اصطلاح اهل خراسان و گناباد : و باقی آنچه عورتینه بودند از بنات و اخوات و خواتین که با ترکان بهم بودند. (جهانگشای جوینی). در بلاد ماوراءالنهر و ترکستان بسیار کسان بیشتر عورتینه دعوی پری داری کنند. (جهانگشای جوینی).

عوردشت.

[دَ] (اِخ) دهی از دهستان هزارپی بخش مرکزی شهرستان آمل با 140 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هراز. محصول آن برنج، غلات، پنبه، کنف و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عورش.

[عَ رَ] (اِخ) (یوم...) یکی از ایام و جنگهای معروف عرب است. (از معجم البلدان).

عورنا.

(اِخ) پسر مصبا. مدت پنجاه ودو سال پس از پدرش در بنی اسرائیل فرمانفرمایی کرد و پس از او پسرش ثویانا به حکمرانی رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 128).

عور و اطوار.

[رُ اَطْ] (اِ مرکب، از اتباع)اور و اطوار. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به اور و اطوار شود.

عورة.

[عَ رَ] (ع اِ) اندام شرم مردم، و آن بین ناف تا زانو باشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج). شرم جای مردم. (دهار). اندام شرمگاه مردم، یعنی از ناف تا زانو. (ناظم الاطباء). سوأة، بجهت زشت بودنِ نگریستن به آن. (از اقرب الموارد). || هرچه از نمودن و دیدن آن شرم آید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هر امری که از آن شرم شود. || هر محل و موضع ستر. || هر قسمت از اعضای بدن انسان که بجهت شرم و یا ننگ آن را بپوشاند. (از اقرب الموارد). || رخنه در سرحد ملک و در صف لشکر و در حصار که از آن بیم باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خلل در ثغر و سرحد که از آن بیم باشد. (از اقرب الموارد) : حالی مصلحت در آن است که دیدبانان نشانیم و از هر جانب که عورتی است خویشتن نگاه داریم. (کلیله و دمنه). || ساعتی که در آن کشف عورات سزاوار است، و آن سه وقت است، قبل از نماز فجر و هنگام نصف النهار (نیمروز) و پس از عشاء آخر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عَورات، و در هر اسمی که بر وزن فعلة باشد در صورتی که واو و یاء نداشته باشد، حرف دوم متحرک میگردد، عورات را بفتح ثانی «عورات النساء» نیز خوانده اند، و آن لغت قیس باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).(1) || شکاف کوه و شعبهء آن. (منتهی الارب). کفتگی کوهها. (ناظم الاطباء). شکاف کوه. (از اقرب الموارد). || عورة الشمس؛ جای برآمدن و فروشدن آفتاب. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مشرق و مغرب آفتاب. (از اقرب الموارد). || مکانی و محلی که بیم فرومانده شدن در راه، در آن باشد. (از اقرب الموارد از تاج). || ان بیوتنا عورة(2)؛ یعنی همانا خانه های ما بجهت خالی بودن از مردان، در دسترس دزدان باشد. (از اقرب الموارد). و رجوع به عَوِرة و عورت شود. || (اِ مص) یک چشمی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب، جِ «عورات» فقط برای دو معنی اول ضبط شده است.
(2) - قرآن 33/13.

عورة.

[عَ وِ رَ] (ع ص) مؤنث عَوِر. رجوع به عور شود. || صاحب عورت و خلل، و از آن جمله است آیهء «ان بیوتنا عورة»(1) (که ابن عباس و جماعتی دیگر آن را به کسر واو خوانده اند)؛ یعنی خانه های ما دارای عورت و خلل است. (از منتهی الارب). رجوع به عَوْرة شود.
(1) - قرآن 33/13.

عوری.

(حامص) برهنگی. (آنندراج). برهنه بودن. لخت بودن :
معروف به بی سیمی مشهور به بی نانی
همچون الف کوفی از عوری و عریانی.
سنائی.
چو درویشی به درویشان نظر به کن که قرص خور(1)
به عوری کرد عوران را فنک پوش زمستانی.
خاقانی.
(1) - ن ل: جرم خور.

عوریان.

(اِخ) دهی از دهستان پایین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه با 350 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عوز.

[عَ] (ع مص) احتیاج یافتن چیزی را و نیافتن آن. (از المنجد). مصدر است. (از اقرب الموارد). || (اِ) دانهء انگور. یک دانهء آن «عوزة». (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوز.

[عَ وَ] (ع مص) نایاب گشتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). نایافت گردیدن چیزی و نایاب گشتن. (از آنندراج). نایاب شدن و یافت نگشتن چیزی در حالی که بدان احتیاج باشد. (از اقرب الموارد). || نیازمند گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). محتاج شدن به چیزی و نیافتن آن. (از اقرب الموارد). || درویش شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فقیر گشتن. (از اقرب الموارد). || درشت و دشوار گردیدن کار. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). سخت گشتن کار. (از اقرب الموارد). || (اِمص) نیاز و درویشی. (منتهی الارب). نیاز و حاجت و درویشی. (ناظم الاطباء). احتیاج و تنگدستی. (از اقرب الموارد). گویند: أصابه عوز یعنی تنگدستی بدو رسید. (از اقرب الموارد) :
بعدِ سالی چند بهر رزق و کشت
شاعر از فقر و عوز محتاج گشت.مولوی.

عوز.

[عَ وِ] (ع ص) مرد نیازمند و محتاج. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- انه لَعوز لوز؛ از اتباع است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یعنی نیازمند میباشد. (ناظم الاطباء).

عوز.

(اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب). از اعلام است. (از تاج العروس).

عوزب.

[عَ زَ] (ع اِ) گنده پیر. (منتهی الارب) (آنندراج). پیره زن. (ناظم الاطباء). عجوز. واو آن زائد است بجهت الحاق. (از اقرب الموارد).

عوزر.

[عَ زَ] (ع اِ) گیاه نصی کوهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به نصی شود.

عوزم.

[عَ زَ] (ع ص) شتر مادهء سالخورده که در آن بقیه ای از قوت مانده باشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ناقهء سالخورده که در آن بقیه ای از جوانی مانده باشد. (از اقرب الموارد). || زن کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قصیرة. (اقرب الموارد). || زن پیر کلانسال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عوزة.

[عَ زَ] (ع اِ) یکی عوز. یک حبهء انگور. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عوز شود.

عوس.

[عَ] (ع مص) کوشیدن و ورزیدن و رنج کشیدن جهت عیال. || قوت دادن عیال را. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شب برگشتن گرد چیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج). بشب گردیدن گرد چیزی. (از ناظم الاطباء). طواف کردن در شب. عَوَسان. (از اقرب الموارد). رجوع به عوسان شود. || گردیدن گرگ در پی خوردنی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جستجو کردن گرگ چیزی را که آن را شبانه بخورد. (از اقرب الموارد). || نگاهبانی و نیکو سیاست کردن مال. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). نیکو پرورش کردن و نیکو سیاست و نگاهبانی نمودن شتران خود را. (از ناظم الاطباء). عیاس. (اقرب الموارد). رجوع به عیاس شود. || اصلاح کردن و نیکو کردن معیشت و زندگانی. (از اقرب الموارد). || وصف کردن چیزی را. (از اقرب الموارد).

عوس.

[عَ وَ] (ع مص) درآمدن کنج دهن وقت خنده و جز آن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). داخل شدن گونه های شخص بطوری که گودال مانندی در آن ایجاد شود، و این وضع غالباً هنگام خندیدن پدید آید. (از اقرب الموارد).

عوس.

(ع اِ) نوعی از گوسپند. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). گوسفندها و کبش های سفیدرنگ. (از اقرب الموارد). || جِ عَوساء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عوساء شود. || جِ أعوَس. (ناظم الاطباء). رجوع به اعوس شود.

عوس.

(اِخ) موضعی است در شام، و گویند که آن نام موضع نیست بلکه همان صفت گوسفند است. (از معجم البلدان).

عوساء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعوس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). زنی که در وقت خنده کنج دهن وی درآید. (ناظم الاطباء). دارندهء عَوَس. (از اقرب الموارد). ج، عوس. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به اعوس و عَوَس شود.

عوساء .

[عَ] (اِخ) موضعی است در مدینه. (از معجم البلدان).

عوسان.

[عَ وَ] (ع مص) شب برگشتن گرد چیزی. (از منتهی الارب) (آنندراج). طواف کردن در شب. || کوشیدن و رنج بردن جهت عیال. || قوت دادن به عیال. (از اقرب الموارد). عَوس. رجوع به عَوس شود.

عوسج.

[عَ سَ] (ع اِ) جِ عوسجة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عوسجة شود. || نوعی از خاربن. (ناظم الاطباء). خاردرخت. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی از علیق باشد، و آن درختی است که برگ آن را بپزند و در خضاب به کار برند. (برهان قاطع) (آنندراج). از درختان خاردار است که آن را میوه ای قرمزرنگ است و غالباً در زمینهای غیرمعمور میروید. یک دانهء آن را «عوسجة» نامند. (از اقرب الموارد). چون بزرگ و عظیم گردد غَرقَد خوانده میشود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). برگ آن عُرام نامیده میشود. (از منتهی الارب). درختی است قریب به درخت انار و پرخار و برگش تند و مایل به درازی و با رطوبت چسبنده و ثمرش بقدر نخودی و مایل بطول و سرخ، و در درخت بسیار میماند و نمیریزد. و قسمتی از عوسج را برگ مایل بسرخی است و خار او بیشتر و شاخه ها درازتر میباشد و ثمرش عریض و با غلاف. مجموع او در اول و دوم سرد و در آخر دوم خشک. (از تحفهء حکیم مؤمن). اشنگور. عِضّ. عُضّ. قَصَد. رجوع به اشنگور و عض و قصد شود. گویند عصای موسی علیه السلام از آن درخت بوده است. (از منتهی الارب: قصد) : چون نزدیک رسید [ موسی ] آتشی دید بر سر درختی و ایدون گویند که آن درخت عوسج بود، و عوسج داری بود با خار و خرد بود. (ترجمهء طبری بلعمی). || سیاه درخت، که نوعی درختچه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به سیاه درخت شود. || دیوخار، که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به دیوخار شود. || ولیک، که نوعی گیاه است. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ولیک شود. || (اِخ) نام مردی است. || نام اسب طفیل بن شعیب است. (از منتهی الارب).

عوسج.

[عَ سَ] (اِخ) جایگاهی است در یمامة. (از معجم البلدان).

عوسج اسود.

[عَ سَ جِ اَسْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) درختچه ای است از تیرهء عناب ها به ارتفاع 3 تا 4 متر، دارای شاخه های بدون خار (بدین وسیله از عناب و نرپرن تمیز داده میشود). این گیاه در غالب نواحی مرطوب و جنگلهای اروپای شمالی و مرکزی و سیبری و ایران میروید. پوست ساقه اش صاف و تیره رنگ و دارای لکه های سفید قابل تشخیص است. این لکه ها محل عدسکها است. برگهایش منفرد و بی کرک و بیضوی و شفاف، و گلهایش کوچک و به رنگ سبز متمایل به قرمز و دارای قطعات پنج تایی است. میوه اش از عناب کوچکتر است و پس از رسیدن سیاه میشود. پوست ساقه و شاخه های این گیاه دارای اثر مسهلی قوی است که بصورت جوشانده تجویز میشود. و دارای گلوکزیدی بنام فرانگولاروزید به مقدار پنج درصد میباشد. سیاه توسکا. سیاه توسه. شجرهء حب الشوم. (فرهنگ فارسی معین).

عوسجة.

[عَ سَجَ] (ع اِ) خاربنی است. ج، عَوسَج. (منتهی الارب). واحد عوسج. (از اقرب الموارد). رجوع به عوسج شود. || شَوکَل، که نوعی از خار است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به شوکل شود.

عوسجة.

[عَ سَ جَ] (اِخ) موضعی است به یمن. (منتهی الارب).

عوسجة.

[عَ سَ جَ] (اِخ) کانی است مر نقره را. (منتهی الارب). از معادن نقره است در بلاد باهله. (از معجم البلدان).

عوسجی.

[عَ سَ جی ی] (ص نسبی)انتسابی است به عوسجة که نام جد محمد بن جعفربن احمدبن عوسجهء بغدادی عوسجی است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عوسرانة.

[عَ سَ نَ] (ع ص) ناقة عوسرانة؛ ماده شتری که در اول ریاضت سوار شوند تا رام گردد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عوسرانی. عیسران. عیسرانی. عیسرانة. رجوع به عوسرانی و عیسرانی و عیسران و عیسرانة شود.

عوسرانی.

[عَ سَ نی ی] (ع ص) شتر که در اول ریاضت سوار شوند آن را جهت رام کردن. (آنندراج) (از منتهی الارب). عوسرانة. عیسران. عیسرانی. رجوع به عوسرانة و عیسران و عیسرانی شود.

عوسرانیة.

[عَ سَ نی یَ] (ع ص) ناقة عوسرانیة؛ ماده شتری که در وقت دویدن، دم برداشتن عادت وی باشد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شتر ماده ای که پیش از رام شدن بر وی نشینند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عوسن.

[عَ سَ] (ع ص) بلندبالا با اندک کوزپشتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شخص دراز که در او اندکی خمیدگی باشد. (از اقرب الموارد).

عوسی.

[سی ی] (ع ص نسبی) منسوب به عوس که نوعی از گوسپند است. (از منتهی الارب).
- کبش عوسی؛ نوعی از تکه. (ناظم الاطباء). منسوب به عوس. (از اقرب الموارد). رجوع به عوس شود.

عوسیا.

(معرب، اِ) اسم رومی بسباسة است. (از تحفهء حکیم مؤمن) (از مخزن الادویة). رجوع به بسباسة شود.

عوش.

(اِخ) گویند جایگاهی است در یمامة. (از معجم البلدان).

عوشا.

(اِخ) جایگاهی است در مدینه. (از معجم البلدان).

عوشر.

[عَ / عُو شَ] (اِ) نامی است که در اهواز به استبرق دهند. (یادداشت مرحوم دهخدا). استبرق، که نوعی درخت است. رجوع به استبرق شود.

عوص.

[عَ] (ع اِ) نشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || سختی و احتیاج. || نفس، و گویند جنبش و نیرو. || راههای روباه و ثعلب. (از ذیل اقرب الموارد از لسان). عواص. رجوع به عواص شود. || (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب) (از آنندراج).

عوص.

[عَ وَ] (ع مص) دشوار گردیدن سخن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عیاص. رجوع به عیاص شود. || سخت گشتن چیزی. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عیاص. رجوع به عیاص شود. || درپیچان کردن کار دشمن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). پیچاندن کار بر خصم و داخل کردن او در آنچه درنیابد و نفهمد. (از اقرب الموارد)(1). || سخن دشوار و عویص آوردن در کلام.(2) || حجتها و دلایل دشوار آوردن بطوری که خروج از آنها برای شخص مشکل باشد. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء)(3). || مبهم آوردن سخن. (از اقرب الموارد). سخن دشوار آوردن. (از ناظم الاطباء)(4). عیاص. رجوع به عیاص شود.
(1) - مصدر قیاسی آن «اعواص» است، زیرا فعل آن از باب افعال میباشد. (از اقرب الموارد).
(2) - مصدر قیاسی آن «اعواص» است، زیرا فعل آن از باب افعال میباشد. (از اقرب الموارد).
(3) - مصدر قیاسی آن «اعواص» است، زیرا فعل آن از باب افعال میباشد. (از اقرب الموارد).
(4) - مصدر قیاسی آن «اعواص» است، زیرا فعل آن از باب افعال میباشد. (از اقرب الموارد).

عوص.

[عَ وَ] (ع اِمص) سختی و دشواری. مقابل امکان و یسر. || نهر فیه عوص؛ نهری که هر بار بصورتی روان شود. (از اقرب الموارد).

عوص.

(ع ص، اِ) جِ أعوص. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به اعوص شود. || جِ عَوصاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به عوصاء شود. || جِ عائص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عائص شود.

عوص.

(اِخ) ابن ارم بن سام بن نوح. پدر عاد است، و قحطانیه به او انتساب دارند. (از منتهی الارب) (از الاعلام زرکلی).

عوص.

[عَ] (اِخ) ابن عوف بن عذرة بن زیداللات بن رفیدة بن ثوربن کلب بن وبرة. جدی جاهلی است و بطنی از کلب از قحطانیه را تشکیل میدهد. (از اللباب فی تهذیب الانساب) (از الاعلام زرکلی).

عوصاء .

[عَ] (ع ص، اِ) کلمهء غریب و دشوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سختی و سخت و دشوار از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شدت و سختی. حاجت. (از اقرب الموارد): فلان یرکب العوصاء؛ او دشوارترین کارها را انجام میدهد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عوص. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) مؤنث أعوص. (المنجد). رجوع به أعوص شود. || سخت و دشوار. (از اقرب الموارد از لسان).

عوصاء .

[عَ] (اِخ) جایگاهی است. رجوع به معجم البلدان شود.

عوصر.

[عَ صَ] (اِخ) نام جایی است. (از منتهی الارب).

عوصرة.

[عَ صَ رَ] (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب).

عوصی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عوص، که آن نام بطنی است، و عبدالملک عوصی حمصی بدین لقب شهرت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عوص شود.

عوض.

[عَ / عِ وَ] (ع مص) عوض دادن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بدل دادن و بدل ستدن. (از آنندراج). بدل دادن. (ناظم الاطباء). عیاض. رجوع به عیاض شود.

عوض.

[عَ ضُ / عَ ضَ / عَ ضِ] (ع اِ) ظرفی است مبنی بر هر سه حرکت و بمعنی هرگز، که برای زمان مستقبل به کار رود، چنانکه «قط» برای گذشته می آید، مانند: لااُفارقک عوض؛ یعنی هرگز از تو جدا نمیشوم. و هرگاه با جملهء منفی بیاید، برای گذشته نیز به کار رود، مانند: مارأیت مثله عوض، چنانکه گفته شود: مارأیتُ مثله قطّ؛ هرگز مثل او را ندیدم. عوض، هرگاه مضاف باشد معرب میگردد، مانند: لاأفعله عوض العائضین؛ یعنی تا ابد و همیشه آن را انجام نمیدهم، عوض در اینجا منصوب بر ظرفیت باشد، که معنای عوض همیشه و ابداً است. و دهر را نیز بدان نام نهاده اند از جهت اینکه هر قسمت از آن که بگذرد قسمتی دیگر بجای آن آید. و نیز گویند: أفعل ذلک من ذی عوضَ، چنانکه گوییم: من ذی قُبُلٍ و من ذی اُنُفٍ؛ یعنی از سر نو بکن آن کار را. جمهور «عوض» را در ماضی و «قط» را در مستقبل استعمال نکنند. و مبنی بودن «عوض» بجهت تضمن آن الف و لام را است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عوض.

[عِ وَ](1) (ع اِ) آنچه بجای دیگری آید و بدل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خلف و بدل. (اقرب الموارد). بدل چیزی. (آنندراج) (غیاث اللغات). آنچه بجای چیزی دهند. بدل. جانشین. (فرهنگ فارسی معین). و گویند «عوض» سخت تر از چیزی است که بجای آن گرفته میشود. (از اقرب الموارد). ج، أعواض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
ساخته ام با بلای عشق تو چونانک
کز عوضش عافیت دهی نپذیرم.خاقانی.
شدم خراب ز بیم خراج ازین غافل
که گنج می طلبد از من خراب عوض
بهشت نقد شود رزق خوش معامله ای
که می فروشد و گیرد ز من کباب عوض
مگر به عشق دل خویش خوش کنم صائب
وگرنه عمر ندارد به هیچ باب عوض.
صائب (از آنندراج).
- امثال: عوض نیکی بدی است. (از آنندراج).
- بعوض؛ بجای. بدل :
گر سگ گزدت در آن چه گوئی
سگ را بعوض توان گزیدن.
؟ (از جامع الحکایات).
- بلاعوض؛ مفت و رایگان و بدون مزد و پاداش و بدون بها و قیمت. (ناظم الاطباء).
- در عوض؛ بعوض. بجای. بدل.
- عوض بخشیدن؛ عوض دادن. بدل دادن. چیزی را بجای چیزی دادن. پاداش دادن :
گفت صبری کن بر این رنج و حرض
صابران را لطف حق بخشد عوض.مولوی.
- عوض بدل کردن؛ با هم تبدیل کردن.
- عوض چیزی بودن؛ بدل بودن آن بجای چیزی دیگر. جانشین بودن بجای چیز دیگری : یک چیز مانده است که اگر آن کرده آید بعاجل الحال این کار را لختی تسکین توان داد و این چیز را عوض است، هرچند بر دل خداوند رنج گونه باشد. اما آلتونتاش و آن ثغر بزرگ را عوض نیست. (تاریخ بیهقی ص329). مال را عوض بود، جان را نبود. (از قابوسنامه).
- عوض خواستن؛ بدل خواستن. چیزی را بجای چیزی دیگر طلب کردن. استعاضة :
عوض خواهم آن را که ویران شده ست
کنام پلنگان و شیران شده ست.
فردوسی.
- عوض دادن؛ بجای چیزی دادن. پاداش دادن. بدل دادن. اعاضة : خدا عوض میدهد به او همصحبتی پیغمبران نیکوکار را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص310).
هر یکی را عوض دهد هفتاد
گر دری بست بر تو ده بگشاد.سنایی.
محبتی تو ز دل داد پیچ و تاب عوض
گرفت خاک سیه داد مشک ناب عوض.
صائب (از آنندراج).
- عوض داشتن؛ بدل داشتن. دارای بدل بودن. وجود داشتن چیزی که بجای چیز دیگر توان گذاشت :
هرچه بینی در جهان دارد عوض
از عوض گردد تو را حاصل غرض.؟
-امثال: هرچه عوض دارد گله ندارد؛ هرچه تدارک پذیر باشد و به مافات آن توان پرداخت شکوه از آن بیجاست. (از آنندراج).
- عوض رسیدن؛ چیزی بدل چیز دیگر رسیدن. بجای چیز دیگر رسیدن :
دل و عمرم خراب گشت و ز تو
عوض یک خراب می نرسد.خاقانی.
- عوض شدن؛ تبدیل شدن. عوض گردیدن. چیزی بجای چیز دیگر واقع گشتن.
- || برگشتن، مث رنگ پاره ای حیوانات در فصول مختلف عوض میشود، یعنی رنگشان برمیگردد. (از یادداشت مرحوم دهخدا).
- عوض گردانیدن؛ عوض کردن. تبدیل نمودن. تعویض. رجوع به عوض کردن شود.
- عوض گردیدن؛ تبدیل گشتن. عوض گشتن. چیزی بجای چیزی دیگر قرار گرفتن. عوض شدن.
- عوض گرفتن؛ بدل ستاندن. چیزی را بجای چیز دیگری ستاندن. اعتیاض :
تا دیده ام رخ تو کمِ جان گرفته ام
اما هزار جان عوض آن گرفته ام.عطار.
- عوض یافتن؛ بدل یافتن. به دست آوردن چیزی بجای چیز دیگر :
دلم از میانه گم شد عوضش چه یافتم
که نه حاصلم همین بس که تو دلبر منی.
خاقانی.
سخن اینست ناگزیر جهان
عوض ناگزیر نتوان یافت.خاقانی.
|| جزا و پاداش و مکافات و تلافی. (ناظم الاطباء) :
شه مرا زر داد، گوهر دادمش زر را عوض
آن کرامت را مکافا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
|| قیمت و بها. || مزد. (ناظم الاطباء).
(1) - در تداول فارسی زبانان به فتح اول و دوم تلفظ میشود.

عوض.

[عِ وَ] (اِخ) نام قومی است در لار و سایر قسمتهای ساحلی جنوب ایران. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

عوض.

[عَ] (اِخ) نام بتی است ازآنِ بکربن وائل. (از منتهی الارب).

عوض.

[عِ وَ] (اِخ) نام شهری است در وسط بلاد هند. تجار با کمال زحمت و مشقت به آنجا می آیند. (از معجم البلدان).

عوض.

[عَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان سلطان آباد بخش حومهء شهرستان سبزوار با 342 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه. محصول آن غلات و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عوض آباد.

[عَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان شهرستان قهاب صرصر بخش صیدآباد شهرستان دامغان با 200 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، حبوب، پنبه، پسته و انگور. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عوض آباد.

[عَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد با 60 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون، لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عوض آباد.

[عَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان تل بزان بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز با 150 تن سکنه. آب آن از رود کارون بوسیلهء تلمبهء آب. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عوضانه.

[عَ وَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) بطور عوض. بجای عوض. (ناظم الاطباء). در مقام عوض و بدل.

عوض خلجی.

[عِ وَ ضِ خَ لَ] (اِخ)ملقب به حسام الدین و مشهور به غیاث الدین غوری. از ملوک خلج بنگاله. رجوع به حسام الدین (عوض...) و غیاث الدین غوری و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 618 شود.

عوضعلی.

[عَ وَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان گتوند بخش گتوند شهرستان شوشتر با 170 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات است. این ده مشهور به اسعدآباد نیز میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

عوض کردن.

[عِ وَ کَ دَ](1) (مص مرکب)چیزی را بجای چیز دیگر دادن و مبادله کردن. کوهریدن. گهولیدن. تبدیل نمودن. (ناظم الاطباء). عوض گردانیدن. تعویض. بدل کردن :
به نور عقل درین انجمن کسی بیناست
که کرد دولت بیدار را به خواب عوض.
صائب (از آنندراج).
(1) - در تداول فارسی به فتح اول و دوم تلفظ میشود.

عوض کننده.

[عِ وَ کُ نَنْ دَ / دِ](1) (نف مرکب) آنکه کسی یا چیزی را تعویض کند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عوض و عوض کردن شود.
- عوض کنندهء قراول؛ (اصطلاح نظامی) پاس بخش. (از فرهنگ فارسی معین). آنکه نگهبان را از نگهبانی برگیرد و دیگری بجای او گمارد.
(1) - در تداول فارسی به فتح اول و دوم تلفظ میشود.

عوض محمدبیگ.

[عَ وَ مُ حَمْ مَ بِ](اِخ) دهی از دهستان کلاته چناران بخش نوخندان شهرستان دره گز با 250 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عوضی.

[عِ وَ](1) (ص نسبی، ق) منسوب به عوض. آنچه بجای چیز دیگری آید. بدل. (فرهنگ فارسی معین). || معادل و مساوی. تلافی. (ناظم الاطباء). || اشتباهی. (فرهنگ فارسی معین): این کفشهای من عوضی است؛ یعنی اشتباهی است.
- بچهء عوضی؛ به اعتقاد قدما، بچه که جنها او را برده و با بچه ای از بچه های خود تبدیل کرده اند. (از یادداشت مرحوم دهخدا).
- عوضی دیدن؛ اشتباهی چیزی را دیدن. (فرهنگ فارسی معین).
- عوضی گرفتن؛ به اشتباه گرفتن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در تداول فارسی به فتح اول و دوم تلفظ میشود.

عوط.

[عَ] (ع مص) دراز گردیدن گردن و عنق. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || باردار نگشتن زن و ناقه، مدت سالها، بی آنکه نازا باشد. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). عَیط. عیاط. رجوع به عیط و عیاط شود. || بار گرفتن ناقه سال نخست. (آنندراج).

عوط.

(ع اِ) جِ عائط. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عائط شود.

عوطب.

[عَ طَ] (ع اِ) سختی. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). داهیه و بلا و سختی. (ناظم الاطباء). || لجهء دریا، یا آب ساکن میان دو موج. (منتهی الارب). لجهء دریا، و یا جای مطمئن از دریا که میان دو موج باشد. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || نام درختی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عوطط.

[طَ / طُ] (ع اِ) جِ عائط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عائط شود.

عوعاء .

[عَ] (ع اِ) غوغا و شور و خروش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). غوغاء. (از اقرب الموارد). عَوعاة. رجوع به عوعاة شود.

عوعاة.

[عَ] (ع مص) زجر کردن گوسپند را به کلمهء «عا» و نحو آن. (از منتهی الارب). راندن گوسپندان و زجر کردن آنها به کلمهء «عا». (از ناظم الاطباء). «عا» گفتن. (از اقرب الموارد). معاعاة. رجوع به معاعاة شود. || (اِ) غوغاء. (اقرب الموارد). عوعاء. رجوع به عوعاء شود.

عوعو.

[عَ عَ / عُو عُو] (اِ صوت) بانگ سگ. فریاد سگ. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به آنندراج شود. پارس. عَفعَف. هَفهَف. هافهاف. وغوغ. وغواغ. واغواغ. وعوع. نُباح. (منتهی الارب) :
ازبرای جیفه عوعو تا به کی همچون کلاب
بر سر مردار تا کی چون کلاغان غارغار.
فیاض (از آنندراج).

عوعو کردن.

[عَ عَ / عُو عُو کَ دَ] (مص مرکب) بانگ کردن سگ. (فرهنگ فارسی معین). پارس کردن. نَبح. نبیح. نُباح. (از منتهی الارب). و رجوع به آنندراج و عوعو شود :
مه فشاند نور و سگ عوعو کند
هر کسی بر خلقت خود می تند.مولوی.

عوف.

[عَ] (ع مص) گردیدن مرغ پیرامون چیزی، یا گردیدن مرغ مترددانه به ارادهء فرودآمدن بر چیزی. (از منتهی الارب). دور زدن و گردیدن پرنده بر چیزی یا بر آب یا بر مردار و جیفه، و یا دور زدن وی بقصد فرودآمدن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). عَیف. رجوع به عیف شود. || چسبیدن بر چیزی و لازم شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). ملازم شدن «عوف» را که گیاهی است خوشبو. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عوف.

[عَ] (ع اِ) حال و شأن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). به مردی که همسر خود را بخانه می آورد گویند: نعم عوفک؛ یعنی حال و شأن تو نیکو باشد. (از اقرب الموارد). و رجوع به منتهی الارب و آنندراج و ناظم الاطباء شود. || کار. || مهمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضیف. (اقرب الموارد). || بخت و رزق و بهره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نصیب و بهره. (از اقرب الموارد). || شیر بیشه، بدان جهت که شبگرد است و به شب شکار کند. || خروس. || گرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیکوخدمتی شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نیکی رعایت کردن. (از اقرب الموارد). || ورزنده و کوشش کننده جهت زن و فرزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زحمت کشنده بر عیال خود. (از اقرب الموارد). || گیاه خوشبویی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مرغی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طائری است. (از اقرب الموارد). || نره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شرم مرد. (از اقرب الموارد). (اِخ) بتی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- ابوعوف؛ ملخ نر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- ام عوف؛ ملخ ماده. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوف.

[عَ] (اِخ) نام مردی است از قبیلهء ربیعة. (از انساب سمعانی).
- امثال: لا حُرَّ بوادی عوف؛ یعنی نیست آزادی به وادی عوف. (ناظم الاطباء). مثل است در مورد شخص عزیز و نیرومندی که شخص خوار بوسیلهء او عزیز گردد و عزیز بوسیلهء او خوار شود. (از اقرب الموارد). و گویند منظور از عوف، عوف بن محلم بن ذهل بن شیبان است که مروان القرظ بدو پناهنده شده بود و چون عمروبن هند، مروان را از او خواست عوف از تسلیم وی خودداری کرد و عمرو جملهء فوق را دربارهء او گفت. یعنی عوف بر هر کس که به وادی او درآید چیره میشود و کسانی که در وادی او هستند در اطاعت از او چون غلامانند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). و نیز گویند که آن بجهت این بود که عوف، اسیران را بقتل میرساند. و یا اینکه او عوف بن کعب است که المنذربن ماءالسماء، زهیربن امیه را بجهت کینه ای که با او داشت از او خواست، اما عوف از تسلیم وی خودداری کرد و عوف جملهء فوق را گفت. (از منتهی الارب). و رجوع به عوف (ابن مالک بن ضبیعة) و عوف (ابن محلم بن ذهل) شود.
هو أوفی من عوف؛ مثلی است در وفا. (از اقرب الموارد). یعنی عوف چیره و غالب است بر کسانی که در وادی وی میباشند و آنها مانند بنده اند در اطاعت وی. (ناظم الاطباء).(1)
|| مراد از بنی عوف در شعر ذیل از سعدی، ظاهراً مطلق عرب زبان است نه طایفهء معینی از اولاد عوف، نام شخصی :
دانی چه گفته اند بنی عوف در عرب
نسل بریده به که موالید بی ادب.سعدی.
(1) - در منتهی الارب این دو مَثَل بدنبال هم آمده است، یعنی: لا حر بوادی عوف و هو أوفی من عوف، و شرحی که برای مَثَل اول ذکر شد بدنبال هر دو مَثَل یکجا عنوان شده است.

عوف.

[عَ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کوهی است در نجد که نام آن در شعر کثیر آمده است. (از معجم البلدان).

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن ابی جمیلهء بصری. محدث بود. رجوع به ابوسهل (عوف...) شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن اثاثة، مکنی به ابوعبد و مشهور به مسطح. وی از صحابیان بود و بجهت سخنی که دربارهء عایشه ام المؤمنین گفته بود پیامبر (ص) وی را تازیانه زد. (از منتهی الارب).

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن احوص بن جعفر عامری، از بنی کلاب بن عامربن صعصعة، مکنی به ابویزید. از شعرای جاهلی بود و در ایام «حرب الفجار» میزیست و دربارهء این حرب شعری دارد. (از الاعلام زرکلی از المرزبانی ص 275 و سمط اللاَلی ص 377).

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن اسلم بن احجن بن کعب، از ازد ثُمالة. پدر بطنی بود. رجوع به ثمالة و الاعلام زرکلی ج 5 و اللباب شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) نام چند تن از اجداد جاهلی بود. رجوع به مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج 5 صص 274 - 279، السبائک، جمهرة الانساب، نهایة الارب، ابن خلدون.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن حارث ازدی. از تابعیان بود. (از منتهی الارب).

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن حارث لیثی. صحابی بود. رجوع به ابوواقد (اللیثی...) شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن حسن. از روات حدیث بود. رجوع به ابوغسان (عوف...) شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن ربیع بن سماعة، مشهور به ذوالخمار. رجوع به ذوالخمار، و الاعلام زرکلی شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن سعدبن مالک بن ضبیعة، از بنی بکربن وائل، ملقب به المرقش الاکبر. وی از شاعران جاهلی و از شجاعان بود. به دخترعم خود اسماء دل سپرده بود و اشعار بسیاری دربارهء او داشت. وی نویسنده ای توانا و شاعری نیکوپرداز بود ولی بسیاری از اشعارش از بین رفته است. تولدش در یمن و پرورشش در عراق بود. مدتی دبیری ابوشمر غسانی را کرد. و چون معشوق او اسماء با مردی از بنی مراد ازدواج کرد عوف بیمار گشت و بقصد دیدار او رفت اما در راه درگذشت. وی عم مرقش اصغر بود، و برخی نام او را «عمروبن سعد» و بعضی «ربیعة بن سعد» دانسته اند. (از الاعلام زرکلی از معاهدالتنصیص و الاغانی و المرزبانی).

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن عامربن حسان بن مالک ثقفی. کاهن و از شعرای جاهلی بود. رجوع به الاعلام زرکلی و المرزبانی ص 276 و المحبر ص 391 شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن عُذرة بن زیداللات، از بنی کلب، از قحطانیه. جدی جاهلی است، و گویند در عداد اولین کسان بود که دعوت عمروبن لحی را برای عبادت اصنام پذیرفت، و صنم «ود» را برگزید و با خود به دومة الجندل برد و یکی از فرزندان خود یعنی عامرالاجدار را بخدمت آن گماشت و فرزندان او بتدریج بخدمت بت «ود» اشتغال داشتند تا اینکه در زمان ظهور اسلام خالدبن ولید آن بت را بشکست. عوف را فرزند دیگری نیز بود بنام عبدود، و او اولین تن در عرب است که بدین نام خوانده شده است. (از الاعلام زرکلی از السبائک و نهایة الارب و تلبیس ابلیس و الاصنام).

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن عطیة بن عمرو (ملقب به خَرِع) ابن عبس بن ودیعهء تیمی، از بنی تیم الرباب، از مضر. از شعرای جاهلی است و درک اسلام کرد، و او را از طبقهء هشتم مسلمانان دانسته اند. او را دیوان شعر کوچکی است. (از الاعلام زرکلی از سمط اللاَلی و المرزبانی و طبقات الشعراء و تاج العروس).

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن مالک بن ضبیعة بن قیس بن ثعلبة، از بکربن وائل، مشهور به بُرَک. از سواران عرب در عهد جاهلیت بود. و برخی را عقیده بر این است که گویندهء «لا حر بوادی عوف» از گفتار اوست، ولی غالباً آن را گفتهء عوف بن محلم شیبانی دانند. (از الاعلام زرکلی از التاج و مرزبانی). و رجوع به عوف (نام مردی است...) و عوف (ابن ملحم) شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن مالک بن طفیل. از تابعیان بوده. (از منتهی الارب).

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن مالک اشجعی غطفانی. صحابی بود و بسال 73 ه . ق. درگذشت. رجوع به ابوعبدالرحمان (عوف...) و منتهی الارب و الاصابة و الاستیعاب شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن مالک جشمی. تابعی بود. رجوع به ابوالاحوص (عوف...) و منتهی الارب شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن مالک نضری. وی عامل رسول (ص) بود در بنی کلاب. (از حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 437).

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن محلم بن ذهل بن شیبان شیبانی. از اشراف عرب در جاهلیت بود. وی مردی مقتدر بود و عمروبن هند مردی را که به وی پناهنده شده بود از او خواست، اما وی از تسلیم او خودداری کرد و عمرو جملهء «لا حر بوادی عوف» را در حق وی گفت. عوف در حدود سال 45 قبل از هجرت درگذشت. (از الاعلام زرکلی از امثال میدانی و المحبر). و رجوع به عوف (نام مردی است...) شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن محلم خزاعی، مکنی به ابوالمنهال. وی مولای بنی خزاعة بود و از علمای ادب و راویان شعر بشمار میرفت. اصل او از حران و از موالی بنی امیه یا شیبان بوده است. سپس به عراق رفت و طاهربن حسین وی را به ندیمی برگزید و مدت سی سال با وی سر کرد. پس از مرگ طاهر، از مقربان فرزندش عبدالله گشت و تا حدود هشتادسالگی در خدمت او بود، آنگاه میل دیدار خانواده وی را به ترک عبدالله واداشت و در راه خود بسوی حران در حدود سال 220 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از فوات الوفیات و ارشادالاریب و سمط اللاَلی). و رجوع به معجم الادباء ج 6 ص 95 شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن محمد. از روات حدیث بود. رجوع به ابوغسان (عوف...) شود.

عوف.

[عَ] (اِخ) ابن معاویة بن عقبة، از بنی حذیفة بن بدر، از فزارة. وی شاعر و از اشراف قوم خود در کوفه بشمار میرفت. در عهد بنی امیه در شام شهرت داشت ولید و سلیمان دو فرزند عبدالملک، و عمر بن عبدالعزیز را مدح گفته است. وی به عویف قوافی نیز شهرت دارد. درگذشت او در حدود سال 100 ه . ق. رخ داده است. (از الاعلام زرکلی از سمط اللاَلی و خزانة الادب و المرزبانی).

عوفان.

[عَ] (اِخ) به صیغهء مثنی، نام دو مرد از بنی سعد بود، عوف بن سعد و عوف بن کعب بن سعد. (از منتهی الارب).

عوف اعرابی.

[عَ فِ اَ] (اِخ) (به صورت غیرمنسوب) از محدثان بود. (از منتهی الارب).

عوف قواس.

[عَ فِ قَوْ وا] (اِخ) تابعی بود. رجوع به ابومغیرة (عوف...) شود.

عوفی.

[عَ فی ی] (ع ص) نیازشده و داده شده. (ناظم الاطباء).

عوفی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عبدالرحمان بن عوف زهری که فرزندان او «عوفیون» خوانده میشدند. || منسوب به عوف بن سعدبن ظرب. ابوسلیمان یحیی بن یعمر قاضی عوفی، بدین نسبت شهرت دارد و قاضی مرو بوده است. || منسوب به عوف بن سعدبن ذبیان است که بطن بزرگی را تشکیل میدادند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عوفی.

[عَ] (اِخ) ابراهیم بن ابی بکربن اسماعیل دنابی عوفی، از نسل عبدالرحمان بن عوف بود. وی حسابدان و عالم به فرائض بشمار میرفت. اصل او از دمشق و مولدش بسال 1030 ه . ق. در قاهره بود و بسال 1094 درگذشت. او را رسایل بسیاری در فرائض و حساب و مناسک حج میباشد. (از الاعلام زرکلی از خلاصة الاثر).

عوفی.

[عَ] (اِخ) عطیة بن سعدبن جنادهء عوفی جدلی قیسی کوفی، مکنی به ابوالحسن. از محدثان و شیعیان کوفه بود و چون حاضر به سب علی (ع) نشد به امر حجاج چهارصد تازیانه به او زدند و موی سر و رویش را تراشیدند. سپس او به فارس رفت و اندکی بعد به کوفه بازگشت و بسال 111 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تهذیب التهذیب و ذیل المذیل).

عوفی.

[عَ] (اِخ) قاسم بن ثابت. رجوع به قاسم عوفی شود.

عوفی.

[عَ] (اِخ) محمد بن محمد بن علی بن عطیهء عوفی اسکندری عاتکی، مکنی به ابوعلی و ملقب به شمس الدین. وی از نسل عبدالرحمان بن عوف بود. از فقیهان شافعی و متصوف بشمار میرفت. بسال 818 ه . ق. در اسکندریه متولد شد و به مکه و یمن و هند مسافرت کرد و به مصر بازگشت، سپس در یکی از نواحی دمشق سکونت نمود و بسال 906 در آنجا درگذشت. او راست: 1 - ابتغاءالقربة باللباس و الصحبة. 2 - الحجة الراجحة فی سلوک المحجة الواضحة. 3 - کشف البیان عن صفات الحیوان. و نیز دیوانی در هشت جزء دارد. (از الاعلام زرکلی از شذرات الذهب و الکواکب السائرة).

عوفی.

[عَ] (اِخ) محمد بن محمد زیتونی عوفی، ملقب به بدرالدین. از شافعیان مصر بود و بسال 831 ه . ق. متولد شد. وی در قضا و خطبه و زجل مهارت داشت و بسال 924 درگذشت. او را ارجوزه ای است در فقه، و شرح آن. (از الاعلام زرکلی).

عوفی.

[عَ] (اِخ) محمد بن محمد عوفی بخاری، ملقب به سدیدالدین یا نورالدین. از دانشمندان و نویسندگان مشهور ایران در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری است. وی از اعقاب عبدالرحمان بن عوف از صحابهء رسول بود و بهمین سبب خاندان او به عوفی شهرت داشت. ولادتش در بخارا در اواسط نیمهء دوم قرن ششم هجری اتفاق افتاد و تحصیلات او در همان شهر صورت گرفت و آنگاه به بسیاری از بلاد ماوراءالنهر و خراسان و سیستان سفر کرد و به دیدار فضلای مشهور آن بلاد توفیق یافت. عوفی تا اواخر دورهء قدرت سلطان محمد خوارزمشاه در خراسان و ماوراءالنهر به سر میبرد و در ضمن ملاقات با رجال به جمع آوری اطلاعات ذیقیمت خود که در کتابهای خویش ثبت کرده است مشغول بود. و در اوان حملهء مغول از ماوراءالنهر و خراسان گریخته به بلاد سند رفت. عوفی در مدت توقف یا سیاحت در خراسان و ماوراءالنهر بخدمت امرا و علما تقرب حاصل کرد و مدتی از ملازمان دربار قلج طمغاج خان ابراهیم و پسرش قلج ارسلان خاقان نصرة الدین عثمان بن ابراهیم گشت. بعد از فرار به سند خدمت ناصرالدین قباجه (متوفی بسال 625 ه . ق.) از ممالیک غوریه را اختیار کرد و در همین مدت کتاب لباب الالباب را بنام وزیر او عین الملک فخرالدین حسین بن شرف الملک تصنیف کرد، و نیز بفرمان همین پادشاه شروع بتألیف جوامع الحکایات نمود و پس از غرق شدن ناصرالدین قباجه بسال 625 عوفی بخدمت شمس الدین التتمش درآمد و علی الخصوص بخدمت وزیر او نظام الملک قوام الدین محمد بن ابی سعد الجنیدی اختصاص و در دهلی اقامت یافت و کتاب «جوامع الحکایات و لوامع الروایات» را که در عهد ناصرالدین قباجه شروع نموده بود در حدود سال 630 بنام این وزیر تمام کرد، و بعد ازین تاریخ از زندگی او اطلاعی در دست نیست. برای اطلاع بیشتر به شرح احوال عوفی رجوع به مآخذ ذیل شود: تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج 2 ص 1026، مقدمهء محمد قزوینی بر ج 1 از کتاب لباب الالباب چ لیدن، مقدمهء معین بر جوامع الحکایات چ تهران.

عوق.

[عَ] (ع مص) بند کردن و بازداشتن و برگردانیدن و بر تأخیر و درنگ داشتن. (از منتهی الارب) (آنندراج). حبس کردن و بازداشتن و منع کردن و بند نمودن. (ناظم الاطباء). منع کردن و منصرف کردن و به تأخیر واداشتن کسی در امری. (از اقرب الموارد). || ماعاقت المرأة عند زوجها و لالاقت؛ نچسبید آن زن به دل شوهر خود. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و اصل آن چنین بوده است: ماعاقت زوجها عن النظر و المحبة الی الغیر و لالاقت عنده؛ آن زن منع نکرد شوی خود را از نگریستن و محبت ورزیدن بدیگران، و نچسبید به وی. (از اقرب الموارد).

عوق.

[عَ](1) (ع ص) مرد بی خیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مردی که در او خیری نباشد. (از اقرب الموارد). || آنکه از خیر بازدارد مردم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بازدارندهء از خیر. (ناظم الاطباء). || (اِ) خم وادی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیچ و خم دره و وادی. (از اقرب الموارد). || زمانه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زمانه و دهر. (ناظم الاطباء): لایکون ذلک آخر عوق؛ آن آخر زمانه نباشد. || عائق و مانع: عاقنی عوق؛ بازداشت مرا عائق و مانعی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ج، أعواق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - آن را بر وزن «چوب» نیز خوانند. رجوع به اقرب الموارد شود.

عوق.

[عَ] (اِخ) موضعی است در حجاز، و برخی آن را به ضم «ع» خوانده اند، و بعضی دیگر ضم آن را غلط دانند. و عُوَق بر وزن «صُرَد» نیز خوانده شده است. (از منتهی الارب). زمینی است در دیار غطفان بین نجد و خیبر. (از معجم البلدان).

عوق.

[عَ وَ] (ع اِمص) گرسنگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جوع. (از اقرب الموارد).

عوق.

[عَ وَ] (اِخ) بطنی است از عبدقیس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). از آن بطن است منذربن مالک و محمد بن سنان عوفی. (از منتهی الارب).

عوق.

[عَ وِ] (ع ص) بازدارنده. (منتهی الارب) (آنندراج). بازدارنده از خیر و ممانعت کننده. (ناظم الاطباء). || مرد درنگ کننده. (از اقرب الموارد). عِوَق. (اقرب الموارد). || رجل عوق لَوِق؛ مرد گول شرمگین. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد گول و احمق و شرمگین. (ناظم الاطباء). || مرد گرسنه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عوق.

[عِ وَ] (ع ص) مرد بازدارنده از نیکی و حاجت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درنگی کننده و بر درنگ دارنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَوِق. (اقرب الموارد). رجوع به عَوِق شود.

عوق.

(ع اِ) مانع خیر و بازدارنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عَوق. (از اقرب الموارد). رجوع به عوق شود.

عوق.

(اِخ) نام پدر عوج است، و آنانکه آن را «عنق» گویند خطاست. (از منتهی الارب). و رجوع به آنندراج و ناظم الاطباء و اقرب الموارد شود.

عوق.

(اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است در بصره، که بنام قبیله ای که در آنجاست خوانده شده است. || حیی است در یمن. || جایگاهی است در حجاز. (از معجم البلدان).

عوق.

[عُ وَ] (ع ص) مرد بازدارنده از نیکی و حاجت، و درنگی کننده و بر درنگ دارنده و مانع و بازدارنده از هر چیزی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). عائق. (اقرب الموارد). || بددل. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد بددل و ترسو. (ناظم الاطباء). جبان. (اقرب الموارد). || آنکه پیوسته امور، او را از نیاز او بازدارد. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه پیوسته کارها او را از نیاز و حاجت خود بازدارد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هرکه بهر کار آهنگ نماید، بکند او را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). آنکه هر کاری را قصد کند، انجام دهد. (از اقرب الموارد). || رجل عوق؛ مرد درنگ کننده در مورد یارانش، زیرا امور او را از حاجتش بازمیدارد. (از اقرب الموارد).

عوق.

[عُ وَ] (اِخ) موضعی است در حجاز، که آن را عَوق نیز خوانند. (منتهی الارب). رجوع به عَوق شود.

عوق.

[عُوْ وَ] (ع ص، اِ) جِ عائق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عائق شود. || بازدارنده مردم را از حاجت خود، و یا جبان و ترسو و بددل. (از اقرب الموارد). و رجوع به منتهی الارب و ناظم الاطباء شود. || آنکه پیوسته امور او را از نیاز بازدارد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هرکه بهر کار آهنگ نماید، بکند او را. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوقبان.

[عَ وَ] (اِخ) گویا جایگاهی است در دیار ابوبکربن کلاب. (از معجم البلدان).

عوقة.

[عَ قَ] (ع ص) کسی که مردم را از خیر بازدارد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوقة.

[عُ وَ قَ] (ع ص) بازدارنده از حاجت، و درنگی کننده. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بمعنی عُوَق است. (از اقرب الموارد). رجوع به عُوَق شود.

عوقة.

[عَ قَ](1) (اِخ) دهی است به یمامه که بنی عدی بن حنیفه در آن سکونت دارند. (از معجم البلدان). و رجوع به منتهی الارب شود.
(1) - در منتهی الارب به ضم اول و فتح ثانی ضبط شده است.

عوقة.

[عَ وَ قَ] (اِخ) محله ای است از محله های بصره. رجوع به معجم البلدان شود.

عوقی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عوقة، و آن بطنی است از عبدالقیس که در بصره ساکن بودند. و ابونضرة منذربن مالک بن قطعهء عوقی بدان منسوب است. || منسوب به محله ای است در بصرة که «عوقة» در آنجا سکونت داشت، لذا بدین نام شهرت یافته است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عوک.

[عَ] (ع مص) مایل گردیدن بر کس و بازگردیدن و حمله کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). مایل شدن و حمله کردن بر کسی. || روی آوردن و پیش آمدن. (از اقرب الموارد). پیش آمدن. (منتهی الارب). || به خانه برگشتن زن و خوردن آنچه در آن باشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ورزیدن معاش خود را. (از منتهی الارب) (آنندراج). ورزیدن و کسب کردن معاش. (ناظم الاطباء). کسب کردن. (از اقرب الموارد). مَعاک. رجوع به معاک شود. || پناه بردن به کسی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || امیدوار ساختن بر مال. (از منتهی الارب) (آنندراج). امیدوار گردیدن بر مال خود. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوک.

[عَ] (ع اِ) چیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): اول عوک و بَوک؛ اول شی ء و چیز. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || حرکت. گویند: ما به عوک؛ یعنی در او حرکتی نیست. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوکشة.

[عَ کَ شَ] (ع اِ) ابزاری است کشتکاران را که بدان خرمن را بر باد دهند و صاف نمایند.(1) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - در خراسان آن را «چارشاخ» گویند.

عوکل.

[عَ کَ] (ع اِ) پشت تودهء ریگ. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). پشت و ظَهر تپهء رمل. (از اقرب الموارد). عوکلة. رجوع به عوکلة شود. || ریگ تودهء بزرگ که کمتر از عَقَنقل باشد، یا ریگ برهم نشسته و متراکم. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عوکلة. رجوع به عوکلة شود. || نوعی از نان خورش. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). نوعی از ادام و قاتق. (از اقرب الموارد). مرقة عوکلیة، منسوب بدان است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) خرگوش گزنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || مرد کوتاه قامت که پشتهای پای نزدیک نهد و پاشنه دور. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). مرد کوتاه قد اَفَجّ. (از اقرب الموارد). || زن گول. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). زن احمق. (از اقرب الموارد). || قلائد عوکل؛ رسوائیها. (منتهی الارب) (آنندراج). رسوائیها و فضائح. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوکلات.

[عَ کَ] (ع اِ) جِ عَوکَلة. (ناظم الاطباء). رجوع به عوکلة شود.

عوکلان.

[عَ کَ] (ع اِ) تثنیهء عَوکل. رجوع به عوکل شود. || (اِخ) نام دو ستاره است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوکلان.

[عَ کَ] (اِخ) پدر قبیله ای است. (منتهی الارب) (آنندراج).

عوکلان.

[عَ کَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (آنندراج). جایگاهی است در شعر طِرِمّاح. رجوع به معجم البلدان شود.

عوکلة.

[عَ کَ لَ] (ع اِ) پشت تودهء ریگ. (منتهی الارب). عوکل. رجوع به عوکل شود. || ریگ تودهء بزرگ کم از عقنقل. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رمل عظیم و بزرگ. (از اقرب الموارد). عوکل. رجوع به عوکل. شود. ج، عوکلات. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوکلیة.

[عَ کَ لی یَ] (ع ص نسبی) مرقة عوکلیة؛ منسوب است به عوکل که بمعنی نوعی از نان خورش است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به عوکل شود.

عول.

[عَ] (ع مص) میل کردن از راستی و کژی نمودن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
نور باید پاک از تقلید و عول
تا شناسد مرد را بی فعل و قول.مولوی.
|| چیره شدن بر کسی و گران گردیدن و بی آرام ساختن کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). غلبه کردن و سنگینی کردن بر کسی و مضطرب و غمگین ساختن وی را. (از اقرب الموارد). || بسیارعیال گردیدن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عیالة. رجوع به عیالة شود. || کافی و بسند گردیدن عیال خود را و نفقه و خورش دادن و عیال داری کردن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). معاش و مؤونت دادن عیال را. (از اقرب الموارد). عُؤول. عیالة. رجوع به عؤول و عیالة شود. || گم کردن کسی را مادرش. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). از دست دادن کسی را مادرش. (از اقرب الموارد). || مغلوب گردیدن صبر. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || غلبه کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). غالب گردیدن. (ناظم الاطباء). || ستم کردن بر کسی در حکم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جور کردن در حکم و منحرف گشتن از حق. (از اقرب الموارد). || کم گردیدن ترازو و میل کردن آن از حق و زیاده شدن. (از منتهی الارب). میل کردن ترازو از راستی و کم گردیدن و یا زیاد شدن. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سخت گشتن کار و بزرگ گردیدن آن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یاری خواستن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خیانت کردن در میزان و ترازو. || بالا بردن ناقه دم خویش را. (از اقرب الموارد). || کفالت کردن و اداره کردن یتیم را. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). عُؤول. عیالة. رجوع به عؤول و عیالة شود. || (اصطلاح فقه) افزون کردن و برآوردن سهام فریضه و بهرهء آن را، و افزون شدن آن (متعدی و لازم). (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بالا رفتن حساب فریضه و افزوده گشتن سهام آن و کم شدن بهرهء آن. (از اقرب الموارد). زیاد شدن حصه های فرائض، تا حق یکی وارث برآید از نقصان سهم دیگران. و آن نزد اهل سنت و جماعت است، اما خاصه آن را باطل دانند. (از یادداشت مرحوم دهخدا). اساس آن این است که هرگاه فرائض زیاده بر اسهام بود، یعنی صاحبان فرض که در قرآن هر یک را سهمی است زیادتر از ماترک بودند چنانکه وراثی بودند که برخی یک سوم و بعضی دوسِوُم و بعضی یک چهارم سهم بالفرض داشتند، در این صورت یک چهارم فرض زیاده بر اصل ماترک است. در فقه شیعه این فرض اصو باطل است اما اهل تسنن گویند در فرض بالا یک چهارم به نسبت از سهم همه کسر میشود. و در فقه شیعه بر فرض حصول عول و زیادت سهام بر ماترک نقص داخل بر پدر و دختر یا دختران و خواهران پدر و مادری یا پدری تنها شود، اما اهل سنت گویند بر همه توزیع شود و در صورتی که از ارث زیادت آمد بحکم «اولوالارحام بعضهم اولی ببعض»(1) بدیگران رسد که سهم معینی ندارند. (از فرهنگ علوم نقلی از شرح لمعه ج 2). و رجوع به ارث شود.
(1) - قرآن 8/75.

عول.

[عَ] (ع اِ) بلندآوازی در گریه و فریاد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عولة. عویل. رجوع به عولة و عویل شود. || آنچه بر تو چیره باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). آنچه بر شخص چیره باشد. (ناظم الاطباء). || هرچه بدان مدد خواسته شود. || قوت و خورش عیال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || وای، کلمه ای است مانند ویب و ویل. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). هم مرفوع و هم منصوب خوانده شود، و نصب آن بعنوان نفرین و مذمت است و سیبویه گوید آن جز همراه کلمهء «ویل» به کار نرود، مانند: ویله و عوله؛ یعنی وای بر او. (از اقرب الموارد).

عول.

[عِ وَ] (ع اِمص) مددجویی و اعتماد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اتکا و اعتماد و استعانت. (از اقرب الموارد). || (اِ) عمدة و آنچه بر او تکیه کنند: فلان عولی من الناس؛ فلان تکیه گاه من است از بین مردم. (از اقرب الموارد).

عولق.

[عَ لَ] (ع اِ) غول. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سگ مادهء حریص. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گرگ. || گرسنگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || دنب. (منتهی الارب) (آنندراج). دنب و دنباله. (ناظم الاطباء). ذَنَب. (اقرب الموارد): هذا حدیث طویل العولق؛ این گفتاری است درازدنب و دنباله دار. (از اقرب الموارد). و رجوع به منتهی الارب شود. ج، عَوالق. (اقرب الموارد).

عولقی.

[عَ لَ] (اِخ) عبدالله بن علی بن محمد بن ناصر عولقی. از امیران حضرموت و از عوالق بود و اغلب در حیدرآباد سکونت داشت و بسال 1284 ه . ق. در آنجا درگذشت. و قبلهء عوالق در حضرموت منتسب به معن بن زائدهء شیبانی است. (از الاعلام زرکلی).

عولک.

[عَ لَ] (ع اِ) گردانیدگی است وقت کلام. (منتهی الارب) (آنندراج). لجلجه ای است در زبان. (از اقرب الموارد). گردانیدگی سخن در دهان و لجلجه در لسان. (ناظم الاطباء). || رگ رحم. (منتهی الارب) (آنندراج). رگ زهدان. (ناظم الاطباء). رگی است در رحم گوسفند. (از اقرب الموارد). ج، عَوالک. (منتهی الارب). || رگ باریک و پنهان در گوشت فرج اسب و گوسفند و خر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رگی است پنهان در داخل بظارهء اسب و خر و گوسفند. (از اقرب الموارد). || بظر. (اقرب الموارد).

عولکان.

[عَ لَ] (ع اِ) تثنیهء عولک، دو رگ زهدان. (ناظم الاطباء). رجوع به عولک شود.

عولة.

[عَ لَ] (ع مص) گم کردن کسی را مادرش. (از منتهی الارب). و رجوع به ناظم الاطباء شود. || مغلوب گردیدن صبر. (از منتهی الارب). || (اِمص) بلندآوازی در گریه و فریاد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عویل. (اقرب الموارد).

عولیة.

[] (اِخ) فرقه ای از فِرَق میان عیسی و محمد علیهماالسلام. (از الفهرست ابن الندیم).

عوم.

[عَ] (ع مص) شنا کردن در آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رفتن شتر و کشتی و راندن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). حرکت کردن شتر در صحرا و کشتی در دریا. (از اقرب الموارد).

عوم.

[عُ وَ] (ع اِ) جِ عَومة. رجوع به عومة شود.

عوم.

[عُوْ وَ] (ع ص، اِ) جِ عائم. (ناظم الاطباء). رجوع به عائم شود. || جِ عائمة. (ناظم الاطباء). رجوع به عائمة شود. || سنون عوم؛ تأکید است (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد)، یعنی سالهای بسیار. (ناظم الاطباء). و آن در تقدیر جمع عائم است ولی مفرد آن بکار نرود. (از اقرب الموارد).

عوم.

(اِخ) جایگاهی است در شعر ابراهیم بن بشیر برادر نعمان بن بشیر. (از معجم البلدان).

عومج.

[عَ مَ] (ع اِ) مار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَمَج. رجوع به عمج شود.

عومرة.

[عَ مَ رَ] (ع مص) آمیختن و شور و غوغا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فراهم آوردن و بند کردن در جایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). جمع آوری و حبس کردن مردم در جایی. (از اقرب الموارد).

عومة.

[مَ] (ع اِ) کرمکی سیاه است که در آب شنا میکند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به اقرب الموارد شود. || نوعی از ماهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، عُوَم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عون.

[عَ] (ع مص) میانه سال گردیدن زن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). «عون» شدن زن. (از اقرب الموارد). || (اِمص) یاری و مددکاری. (غیاث اللغات). مددکاری و دستگیری و حمایت و اعانت. (ناظم الاطباء) :
بلند حصنی دان دولت و درش محکم
به عون کوشش بر دَرْش مرد یابد بار.
(از تاریخ بیهقی ص 277).
اکنون آن شرط نگاه دارم بمشیة الله و عونه. (تاریخ بیهقی).
از حفظ و عون یزدان در سرد و گرم دهر
بر شخص عالی تو شعار و دثار باد.
مسعودسعد.
قوت گرفت و قوت او هست برفزون
از عون و رای پیر تو بخت جوان ملک.
مسعودسعد.
بزرگ بارخدایا تو ملک و دولت را
چو عقل مایهء عونی چو بخت اصل نجاح.
مسعودسعد.
ای سپاه حق به عون رای تو
کرده بر لشکرگه باطل کمین.خاقانی.
ترکیب آب و خاک به عون بقاش باد
تا بر بساط خاک سر آید زمان آب.خاقانی.
آن را که عون و نصرت ایزد مدد دهد
افلاک جمله عدّت و اجرام لشکر است.
ظهیر.
امید در عون باری تعالی و اقبال ایام دولت بست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 225).
حساب طالع از اقبال کردش
به عون طالع استقبال کردش.نظامی.
بخواهم که شاها عنایت دهی
که باشد مرا عون تو پرّ و بال.کشفی.
- بعون الله؛ به یاری خداوند : چنانک یاد کرده آید بعون الله تعالی و حسن توفیقه. (فارسنامهء ابن البلخی ص 111). بعون الله عزوجل هر مملکتی را که گرفتم رعیتش را نیازردم. (گلستان).
- عون الهی؛ استعانت و دستگیری خداوند. (ناظم الاطباء).
|| (اِ) پشتیبان و یاری گر. (منتهی الارب) (آنندراج). پشتیبان در کار و یارگر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). واحد و جمع و مذکر و مؤنث در وی یکسان است. ج، أعوان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عرب گوید: جاءت السنة و جاء معها أعوانها؛ یعنی خشک سالی آمد و یاران آن (ملخ و گرگ و بیماری) نیز آمدند. (از اقرب الموارد) :
جلال دولت عالی محمد محمود
که عون و ناصر او باد جاودان یزدان.
فرخی.
فرعونیان بی فر و عونند لاجرم
اصحاب بینش ید بیضای من نیند.خاقانی.
نی به سحر ساحران فرعونشان
می کشید و گشت دولت عونشان.مولوی.
|| خادم. (اقرب الموارد). خدمتگزار. نوکر. خدمتکار. || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء).

عون.

(ع اِ) جِ عانة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عانة شود. || جِ عُوان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عوان شود.
- ابوعون(1)؛ خرما. (از اقرب الموارد) (آنندراج).
- || نمک، چون در خوردن طعام از آن کمک میگیرند. (از اقرب الموارد).
(1)- حریری آن را بفتح اول ضبط کرده است. (از اقرب الموارد).

عون.

[عَ] (اِخ) مکنی به ابومعمر. رجوع به ابومعمر شود.

عون.

[عَ] (اِخ) مولای جعدة بن هبیرة. رجوع به ابوفاخته شود.

عون.

[عَ] (اِخ) ابن ابی جحیفة. رجوع به ابوحفص شود.

عون.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله. تابعی بود. (منتهی الارب).

عون.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن جعفر طیار. فرزند عبدالله بود از زینب بنت علی (ع). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 436 شود.

عون.

[عَ] (اِخ) ابن عبدالله بن عتبة بن مسعود هذلی. خطیب و راویة و نسب شناس و شاعر و ساکن کوفه بود. وی مدتی بهمراهی ابن اشعث خروج کرد و سپس گریخت. و در خلافت عمر بن عبدالعزیز مصاحب او بود و در حدود سال 115 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از البیان و التبیین ج 1 و تهذیب التهذیب ج 8 و حلیة الاولیاء ج 4).

عون.

[عَ] (اِخ) ابن علی بن ابی طالب علیه السلام. مادرش اسماء بنت عمیس بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 584 شود.

عون.

[عَ] (اِخ) ابن عمروالقیس. رجوع به ابوعمرو شود.

عون.

[عَ] (اِخ) ابن محمد بن کندی، مکنی به ابومالک. وی یکی از یاران ابن اعرابی بود. از سلمة بن عاصم حدیث فراگرفت و صولی از وی نقل کرده است. رجوع به معجم الادباء چ مارگلیوث ج 6 ص 99 شود.

عون.

[عَ] (اِخ) ابن محمد سوف بن محمد لافی محمودی طرابلسی. وی مانند پدر خود از مجاهدان طرابلس غرب بشمار میرفت، و در برابر اشغالگران ایتالیایی مقاومت کرد و در راه مبارزهء خود چندین بار به بلاد شام و مصر مهاجرت کرد و سرانجام بسال 1366 ه . ق. در طرابلس غرب درگذشت. رجوع به الاعلام زرکلی ج 5 ص 280 و جهادالابطال شود.

عون.

[عَ] (اِخ) ابن منذربن نعمان لخمی. از امیران شجاع بنی لخم در حیرهء عراق بود. وی همراه خالدبن ولید به بلاد شام رفت و در واقعهء بصری شجاعت خویش را بروز داد. و در واقعهء أجنادین زخم برداشت و بسال 13 هجری درگذشت. (از الاعلام زرکلی از روض الشقیق ص 240).

عون.

[عَ] (اِخ) ابن موسی. رجوع به ابوروح شود.

عون الدین.

[عَ نُدْ دی] (اِخ) یحیی بن محمد بن هبیرة بن سعد، مکنی به ابوالمظفر. وزیر دورهء عباسیان بود. رجوع به هبیرة و دستورالوزراء ص 93 و تجارب السلف ص 306 و حبیب السیر چ خیام ج 2 ص 325 شود.

عون الرفیق.

[عَ نُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالمعین بن عون. شریف حسنی و از امرای مکه بود. وی بسال 1256 ه . ق. در مکه متولد شد و از طرف پدرش شریف حسین نیابت امارت آنجا را یافت و بسال 1299 ه . ق. والی آنجا گشت. او مردی جبار و سرکش بود و مردم از وی بیم داشتند. درگذشت وی بسال 1323 ه . ق. در طائف رخ داد. رجوع به الاعلام زرکلی و مرآة الحرمین ج 1 شود.

عونی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عون، و آن لقب شاعری بود رافضی که سب صحابه میکرد، و گویند به امر عمر بن عبدالعزیز وی را زدند تا درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عونی.

[عَ] (اِخ) نام او محمد بن عبدالله عونی است و از مشهورترین سرایندگان اشعار عامیانه در نجد بود. وی در بریدة، در قصیم متولد شد و بسال 1342 ه . ق. درگذشت. برای اطلاع از شرح حال وی رجوع به الاعلام زرکلی و دیوان النبط ج 2 ص 270 شود.

عونی.

[عَ] (اِخ) نام او محمدعلی است و از کردان ساکن قاهره بود و بر زبان کردی تسلط داشت. در بخش ترجمهء قصر عابدین به کار مشغول بود و بسال 1371 ه . ق. درگذشت. عونی، کتاب خلاصهء تاریخ کرد و کردستان از قدیمترین ازمنه تا کنون را که امین زکی بزبان کردی نوشته بود، بزبان عربی ترجمه کرده است. (از الاعلام زرکلی).

عونید.

[عَ] (اِخ) جایگاهی است در نزدیک مدین بین مصر و المدینه از اعمال مصر در نزدیکی حوراء. (از معجم البلدان).

عووص.

[عَ] (ع ص) گوسفند که شیر ندهد هرچند کوشش کنند. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عؤول.

[عُ ئو] (ع مص) کافی و بسند گردیدن عیال خود را. (منتهی الارب) (آنندراج). معاش و مؤونت دادن عیال را. (از اقرب الموارد). || گم کردن کسی را مادرش. (از منتهی الارب). || کفالت کردن و اداره کردن یتیم را. (از اقرب الموارد). عَول. رجوع به عول شود.

عووه.

[عُ] (ع مص) آفت و بلا رسیدن به زراعت. (از اقرب الموارد). عاهة. || دچار آفت و بلا شدن زراعت شخص. (از اقرب الموارد). عاهة. رجوع به عاهة شود.

عوة.

[عَوْ وَ] (ع مص) به معانی مصدر عُواء است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). رجوع به عواء شود. || (اِ) آواز و فریاد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || کون و بن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). عُوّة. رجوع به عُوّة شود. || نشانی است از سنگ که بر زمین های سخت نصب کنند. (از اقرب الموارد از لسان). || (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

عوة.

[عُوْ وَ] (ع اِ) کون و بن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَوّة. رجوع به عَوّة شود.

عوة.

[عَوْ وَ] (اِخ) ابن حجیبة بن وهب بن حاضربن وهب بن حرث بن مجزم بن سامة بن لؤی. جدی است جاهلی و بطنی از سامة بن لؤی را تشکیل میدهد که به «عَوّی» مشهور است. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عَوّی شود.

عوهبة.

[عَ هَ بَ] (ع مص) بگمراهی نسبت دادن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تضلیل. (از اقرب الموارد).

عوهج.

[عَ هَ ] (ع ص) درازگردن از شترمرغ و آهو و شتر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ناقهء جوان. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده شتر جوان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شترمرغ درازپا. || آهوی ماده که بر هر دو تهیگاه وی خط سیاه باشد. || (اِ) مار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام شتر نری است که ازبرای مَهْرة بود. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، عَواهج. (اقرب الموارد).

عوه عوه.

[عَ هِ عَ هِ ] (ع صوت مرکب)کلمه ای که بدان خرکره را خوانند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عوهق.

[عَ هَ] (ع ص) بلندبالا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). طویل. (اقرب الموارد). مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) گشنی است که شتران گزیده و نجیب را به وی نسبت دهند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گاو نر سیاه و کبود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گاو نری که رنگش به سیاهی زند. (از اقرب الموارد). || فراستوک کوهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). پرستوی کوهی. (از اقرب الموارد). || زاغ سیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (دهار). غراب سیاه. (از اقرب الموارد). || لاجورد، و یا رنگی است شبیه لاجورد، و یا رنگی است همچون رنگ آسمان مایل به سیاهی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || رنگ خاکستر. (از اقرب الموارد). || شتر سیاه شگرف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شتر سیاه. (از اقرب الموارد). || شترمرغ دراز خاکسترگون. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بهترین درخت صمغ نبع. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). نیکو از نَبع که از آن «قسّی» گیرند. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام مرغزاری است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نام روضه ای است. (از اقرب الموارد).

عوهق.

[عَ هَ ] (اِخ) جایگاهی است در شعر ابن هرمة، و در آن برقه ای(1) است. (از معجم البلدان).
(1) - بُرقة؛ خاک با سنگ و گل و ریگ درآمیخته، و برقه های دیار عرب زیاده از یکصد عدد است، مانند برقة الاثماد، برقة الاجاول و... رجوع به منتهی الارب شود.

عوهقان.

[عَ هَ] (ع اِ) تثنیهء عوهق در حالت رفع. رجوع به عوهق شود. || (اِخ) دو ستاره است بر روش فرقدین متصل قطب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دو ستاره است در جنب فرقدین و بر نسق راه آنها بسوی قطب. (از اقرب الموارد).

عوهقة.

[عَ هَ قَ] (ع مص) در گمراهی انداختن کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عوهقین.

[عَ هَ قَ] (ع اِ) تثنیهء عوهق در حال نصب و جر. رجوع به عوهق شود. || (اِخ) نام دو ستاره است. رجوع به عوهقان شود.

عوهکة.

[عَ هَ کَ] (ع مص) کارزار کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). قتال. (اقرب الموارد). || بر زمین زدن و فریاد کردن و خروشیدن. (منتهی الارب).

عوهی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عوه که بطنی است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عوی.

[عَوْ وی ی] (ص نسبی) منسوب است به عوة، که بطنی است. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عَوّة شود.

عوی.

[عُ وَی ی] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

عوی.

[عَ] (اِخ) رجوع به عوی صیه شود.

عویج.

[عَ] (اِخ) نام اسب عروة بن ورد بود. (از منتهی الارب).

عویج.

[عُ وَ] (اِخ) (دارة...) یکی از دارات است. رجوع به دارة عویج، و معجم البلدان شود.

عویج.

[عَ] (اِخ) ابن عدی بن کعب بن لؤی، از قریش. جدی جاهلی بود، و برخی از صحابه از نسل وی بوده اند. (از الاعلام زرکلی از جمهرة الانساب).

عوید.

[عُ وَ] (ع اِ مصغر) مصغر عود. چوب خرد و عصای خرد. (ناظم الاطباء). و رجوع به عود شود.

عویذة.

[عُ وَ ذَ] (اِخ) نام زنی است. (از منتهی الارب).

عویر.

[عُ وَ] (ع اِ) خصلت نکوهیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و به دو خصلت مکروه، کُسَیر و عویر گویند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || زاغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غراب، و آن را بجهت تیزبینی وی، از روی تشاؤم چنین نامیده اند. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

عویر.

[عُ وَ] (اِخ) نام جایگاهی است در شعر خالدبن زهیر هذلی. و آن را با غین معجمه نیز خوانده اند. رجوع به معجم البلدان شود.

عویر.

[عَ] (اِخ) از قرای شام است، و گویند آبیست بین حلب و تدمر. رجوع به معجم البلدان شود.

عویرضات.

[عُ وَ رِ] (اِخ) جایگاهی است در شعر عامربن طفیل. (از معجم البلدان).

عویشراء .

[عُ وَ شِ] (ع اِ) قُلَة، و آن دو چوب است که کودکان با آن بازی کنند. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). الک دولک. رجوع به قُلَة شود(1).
(1) - در منتهی الارب و به تبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء معنی عویشراء «سر کوه» ترجمه شده است و ظاهراً مؤلف منتهی الارب «قلة» را به تشدید لام خوانده و این اشتباه برای او رخ داده است.

عویص.

[عَ] (ع ص، اِ) کار دشوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یکی آن عویصة. (از اقرب الموارد) (از المنجد). || بیت و سخن دشوارمعنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شعر مشکل که استخراج معنی آن دشوار باشد. (از اقرب الموارد). || کلمهء غریب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کلمهء غریب که فهم معنی آن دشوار باشد. (از اقرب الموارد). || بلای نیک سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). داهیه و بلای شدید. (از اقرب الموارد). || خاک سخت. || جای درشت و بلند سنگریزه ناک. || نفس و روح. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || توانایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قوت. (از اقرب الموارد). || جنبش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حرکت. (اقرب الموارد). راههای آمدوشد روباه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). طَرْق الثعلب.(1) || عویص الانف؛ آنچه اطراف بینی است. (از اقرب الموارد).
(1) - عواص و عویص، در منتهی الارب و به تبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء بمعنی «راههای آمدوشد روباه» ترجمه شده است، و در تاج العروس «طرق الثعلب» بدون ضبط حرکت آمده است. اما در قطرالمحیط و اقرب الموارد و متن اللغة، طرق الثعلب به فتح طاء و سکون راء ضبط شده که معانی مختلفی دارد و مناسب ترین آن «به شب آمدن کسی را» میباشد. اما در شرح قاموس، عویص و عواص «بول کردن روباه» معنی شده و آن به سبب این است که یکی از معانی طَرْق «بول انداختن ستور در آب ایستاده» است. در لسان العرب و المنجد ذکری از این دو کلمه (عواص و عویص) بدین معنی نشده است.

عویص.

[عُ وَ] (اِخ) رودباری است مابین حرمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دو وادی است مابین حرمین. (از اقرب الموارد). وادیی است از وادیهای یمامه. و گویند «عاص و عویص» دو وادی عظیم هستند بین مکه و مدینه. (از معجم البلدان).

عویصة.

[عَ صَ] (ع ص) مشکل و دشوار. (آنندراج). یکی عویص. رجوع به عویص شود.

عوی صیه.

[عَ صِیْ یَ] (اِخ) دهی از دهستان قصبهء نصار بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان با 250 تن سکنه. آب آن از شط العرب و لوله کشی خسروآباد. محصول آن حنا و مختصری انگور و خرماست. ساکنان این ده از طایفهء نصار هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عویط.

[عُ وَ] (اِخ) نام موضعی است. (از معجم البلدان).

عویف.

[عُ وَ] (اِخ) ابن درهم بن بکربن وائل، محدث. رجوع به ابوهریرة شود.

عویف الاضبط.

[عُ وَ فُلْ اَ بَ] (اِخ) از صحابیان بود و نبی (ص) در سال عمرهء قضا او را در مدینه خلیفه فرمود. (از منتهی الارب).

عویف القوافی.

[عُ وَ فُلْ قَ] (اِخ)عوف بن معاویة بن عقبة است که بدین نام شهرت داشت. رجوع به عوف (ابن معاویة...) و منتهی الارب شود.

عویفی.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز با 100 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات است. ساکنان این ده از طایفهء زرگان ممر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عویکة.

[عَ کَ] (ع اِ) جنگ و کُشش. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). قتال. (اقرب الموارد).

عویل.

[عَ] (ع اِمص) بلندآوازی در گریه و فریاد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَول. عولة. رجوع به عول و عولة شود :
راست پنداری همی بینم که بازآئی ز مصر
درفکنده در سرای ملحدان ویل و عویل.
فرخی.
نوحه کنان و موی کنان به زفیر و عویل و ناله می گفتند. (جهانگشای جوینی).

عویم.

[عُ وَ] (ع اِ) لقیته ذات العویم؛ میان اعوام و چند سال با او برخورد کردم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عویم.

[عُ وَ] (اِخ) ابن ساعدهء هذلی. از صحابیان بود. (از منتهی الارب).

عویم.

[عُ وَ] (اِخ) ابن شقربن عوف انصاری. صحابی بود. (از منتهی الارب).

عویمر.

[عُ وَ مِ] (اِخ) ابن زیدبن قیس، مکنی به ابوالدرداء. رجوع به ابوالدرداء و الاعلام زرکلی و الاصابة و الاستیعاب شود.

عوین.

[عَ] (ع ص، اِ) یاری گر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اسم جمع است عَون را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسم جمع است برای عون، بمعنی اعوان و یارها. (از اقرب الموارد).

عوین.

[عُ وَ] (اِخ) نام مردی است. (از منتهی الارب).

عویند.

[عُ وَ نِ] (اِخ) دهی است مر بنی خدیج را. (منتهی الارب). قریه ای است در یمامه ازآنِ بنی خدیج، برادران بنی منقر. (از معجم البلدان).

عویند.

[عُ وَ نِ] (اِخ) آبی است مر بنی عمروبن کلاب را. و گویند آبی دیگر مر بنی نمیر را. (از منتهی الارب). گویند آبی از آبهای بنی نمیر است در بطن الکلاب. (از معجم البلدان).

عویة.

[عَ وی یَ] (ع مص) به معانی عُواء است. رجوع به عواء شود.

عه.

[عَهْ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان میش و قوچ را زجر کنند. (از اقرب الموارد). عا. عای. رجوع به عا و عای شود. || صوتی که از رنج حکایت کند. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
نگوید عه اگر تا خایه بفشارد خر عنگش.
سوزنی.
|| در تداول عامه، صوتی که از نفرت حکایت کند.

عه.

[عَه ه] (ع ص) کم شرم خودپسند ستیزنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کم حیاء و متکبر. (از اقرب الموارد).

عهاد.

[عِ] (ع اِ) باران نخستینِ بهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عهادة. (اقرب الموارد). رجوع به عهادة شود. || جِ عَهد. رجوع به عهد شود. || (مص) معاهدة. (ناظم الاطباء). رجوع به معاهدة شود.

عهادة.

[عِ دَ] (ع اِ) نخستین باران از بارانهای اولیهء بهار. (از اقرب الموارد). عهاد. رجوع به عهاد شود.

عهار.

[عِ] (ع مص) فسوس و فجور نمودن با زن و زنا کردن با وی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). بنزد زن آمدن جهت فجور. (از اقرب الموارد). || پیرو بدی شدن، و دزدیدن. (از منتهی الارب) (از آنندراج).

عهارة.

[عَ رَ] (ع مص) بنزد زن آمدن در شب جهت زنا و فجور. (ناظم الاطباء). به فجور نزد زن آمدن. (از آنندراج) (از اقرب الموارد). عِهار. عَهر. رجوع به عهار و عهر شود.

عهان.

[عِ] (ع اِ) بن خوشهء خرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ریشه و اصل خوشهء خرما. (از اقرب الموارد).

عهب.

[عَ] (ع مص) نادانستن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ندانستن چیزی را، و آن را با غین معجمه نیز خوانند. (از اقرب الموارد).

عهباء .

[عِ هِبْ با] (ع اِ) اول جوانی. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || زمان و روزگار مُلک. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عهبی. رجوع به عهبی شود.

عهبی.

[عِ هِبْ با] (ع اِ) به معانی عهباء است. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به عهباء شود.

عهخع.

[عُ خُ] (ع اِ) درختی است که از آن و از برگش دارو سازند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). تحریف «عهعخ» است در کلام علمای بیان، و آن درختی است. (از اقرب الموارد).

عهد.

[عَ] (ع مص) باران نخستینِ بهار رسیده شدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء): عُهِدَ المکان، به صیغهء مجهول؛ به آن مکان «عِهادة» رسید. (از اقرب الموارد). رجوع به عهادة شود. || مدارا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شناختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- عهد خارجی؛ آن است که پیش از آن چیزی ذکر شده باشد. (از تعریفات جرجانی).
- عهد ذهنی؛ آن است که پیش از آن چیزی ذکر نشده باشد. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به مادهء «عهد ذهنی» شود.
|| توحید خدای تعالی. (منتهی الارب) (آنندراج). توحید کردن خداوند را. (از اقرب الموارد). || پیش کسی درآمدن بچیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیش کسی رفتن در کاری. (از اقرب الموارد). || نگاه داشتن مودت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رعایت کردن و حفظ نمودن حرمت. (از اقرب الموارد). || اندرز کردن و پیمان نمودن با کسی. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). پیمان بستن و شرط نمودن با کسی. (از اقرب الموارد) || ملاقات کردن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). برخوردن کردن با کسی. || شناساندن و آشنا ساختن. || وفا نمودن به وعده. (از اقرب الموارد). حفظ کردن و رعایت نمودن چیزی را در حالات مختلف. و گویند اصل معنی این کلمه همین است سپس در مورد وثیقه و پیمان، که مراعات آن لازم است به کار رفته است. (از اقرب الموارد) (از تعریفات جرجانی). || ضمانت کردن نزد کسی. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عهد.

[عَ] (ع اِ) اندرز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وصیت. (از اقرب الموارد) :
بدو گفت کاین عهد من یاد دار
همه گفتِ بدگوی را باد دار.فردوسی.
تو عهد پدر با روانت بدار
به فرزندمان همچنین یادگار.فردوسی.
|| پیمان. (منتهی الارب) (آنندراج). پیمان و معاهده و شرط و قرارداد. (ناظم الاطباء). مَوْثِق و میثاق. (از اقرب الموارد) :
عهد و میثاق خویش تازه کنیم
از سحرگاه تا به وقت نماز.آغاجی.
بر آن زینهارم که گفتم نخست
بر آن عهد و پیمانهای درست.فردوسی.
ز پیمان و سوگند و پیوند و عهد
تو اندر سخن پاسخش کن چو شهد.
فردوسی.
همه باژ روم آنچه بود از نخست
سپاریم و عهدی بباید درست.فردوسی.
پسندیده تر آن است که میان ما دو دوست عهدی باشد و عقدی بدان پیوسته گردد. (تاریخ بیهقی). یاد کرده بودیم که بر اثر رسولان فرستاده آید در معنی عهد و عقد تا قواعد دوستی... استوارتر گردد. (تاریخ بیهقی). بجای خویش بیارم حدیث این رسولان... چه رفت و باب عهد و عقدها. (تاریخ بیهقی). چنگ درزده ام در بیعت او [ خلیفه ] به وفای عهد. (تاریخ بیهقی ص 315).
از عهدهء عهد گر برون آید مرد
از هرچه گمان بری فزون آید مرد.
؟ (از کلیله).
بیامدم تا... برهان عهد خویش هرچه لایحتر بنمایم. (کلیله و دمنه). و اعتماد بر کرم عهد و حصافت رأی تو مقصور داشته ام. (کلیله و دمنه).
از دوستانِ عهد بسی آزموده ام
کس را بگاه عهد وفایی نیافتم.خاقانی.
عهد یاران باستانی را
تازه چون بوستان نمی یابم.خاقانی.
نیست برِ مردم صاحبنظر
خدمتی از عهد پسندیده تر.نظامی.
جهد بدین کن که بر اینست عهد
روزی و دولت نفزاید به جهد.نظامی.
آنهمه دلداری و پیمان و عهد
خوب نکردی که نکردی وفا.سعدی.
کاتبی هست از وفاداران
عهد مرد استوار می باشد.کاتبی.
با می و معشوق چون شد عهد و پیمانم درست
عهد نام نیک و زهد و توبه را خواهم شکست.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
- بدعهد؛ آنکه عهد و پیمانش نیکو نباشد. آنکه پای بند عهد و پیمان نباشد :
چو بدعهد را نیک خواهی به دهر
بدی خواستی بر همه اهل شهر.سعدی.
سرو سیمینا بصحرا میروی
نیک بدعهدی که بی ما میروی.سعدی.
چنین است گردیدن روزگار
سبک سیر و بدعهد و ناپایدار.سعدی.
- بدعهدی؛ پای بند نبودن به عهد و پیمان. بدقولی :
بجای من که بر عهد تو ماندم
ز بدعهدی چه ماندت تا نکردی؟خاقانی.
همان شیر کو جای در بیشه کرد
ز بدعهدی مردم اندیشه کرد.نظامی.
دل خود ز بدعهدی آزاد کن.نظامی.
به بدعهدی اکنون برآری غریو.نظامی.
هنوز با همه بدعهدیت دعاگویم
بیا وگر همه دشنام میدهی شاید.سعدی.
درشتخویی و بدعهدی از تو بِپْسندند
که خوب منظری و دلفریب و منظوری.
سعدی.
آنگهت خاطر به بدعهدی گواهی میدهد
بر سرانگشتان که در خون عزیزان داشتن.
سعدی.
- بر عهد ماندن؛ پایدار بودن بر عهد و پیمان :
بجای من که بر عهد تو ماندم
ز بدعهدی چه ماندت تا نکردی؟خاقانی.
- به عهد آمدن؛ به پیمان آمدن. بر سر قول و میثاق بازگشتن.
- || هم پیمان شدن. پیمان پذیرفتن :
کسی در عهد ما مانند او نیست
ولی ترسم به عهد ما نیاید.سعدی.
- به عهد وفا کردن؛ انجام دادن عهد و پیمان. بجای آوردن پیمان : برسم به پروردگار خود در حالتی که وفا کرده باشم به عهد خود ز بیعت. (تاریخ بیهقی ص317).
به عهد ایزدی چون من وفا کردم
ندارم باک اگر تو عهد بشکستی.
ناصرخسرو.
نگر که تان نکند غره عهد و پیمانش
که او وفا نکند هیچ عهد و پیمان را.
ناصرخسرو.
- به عهد وفا نمودن؛ انجام دادن عهد و پیمان. وفای به عهد کردن. پیمان نشکستن. بر قول و گفتار پایدار ماندن. به پیمان ایستادن : هرکه وفا به عهد نمود از خدا مزد بسیار خواهد خواست. (تاریخ بیهقی ص 317). بر همه کس لازم است ایستادن به حق او و وفا نمودن به عهد او. (تاریخ بیهقی ص 315).
- تازه کردن عهد؛ تجدید عهد. تجدید پیمان :تا بدان دیار آیند و عهدها تازه کرده شود. (تاریخ بیهقی).
شبانگه آفتاب آوردی از رخ
مرا عهد سلیمان تازه کردی.خاقانی.
بود بسیجم که درین یک دو ماه
تازه کنم عهد زمین بوس شاه.نظامی.
- تجدید عهد؛ تجدید پیمان. تازه کردن عهد و پیمان : انفاذ الرسل فی هذا الوقت الی قورخان لتجدید العهد. (تاریخ بیهقی ص 193).
- سست عهد؛ سست پیمان. آنکه بر عهد و پیمان او اعتماد نشاید. که پیمان نااستوار دارد :
قیمت عشق نداند قدم صدق ندارد
سست عهدی که تحمل نکند بار جفا را.
سعدی.
سعدیا عاشق صادق ز بلا نگریزد
سست عهدان ارادت به ملامت برمند.سعدی.
- عهد استوار؛ وثیقه. (دهار). مَوْثِق و میثاق. (ترجمان القرآن).
- عهد استوار کردن؛ محکم کردن عهد و پیمان. تحکیم قرارداد : سلطان محمود... با منوچهر والی گرگان عهد و عقد استوار کرد. (تاریخ بیهقی ص 205).
- عهد دربستن؛ عهد و پیمان بستن. عهد استوار بستن. پیمان کردن :
تا عهد تو دربستم عهد همه بشکستم
بعد از تو روا باشد نقض همه پیمانها.
سعدی.
- عهد و پیمان؛ شرط و پیمان. (ناظم الاطباء) :
نگر که تان نکند غره عهد و پیمانش
که او وفا نکند هیچ عهد و پیمان را.
ناصرخسرو.
- عهد و وفا؛ عهد و پیمان و وفاداری :
بگردند یکسر ز عهد و وفا
به بیداد یازند و جور و جفا.فردوسی.
از عهد و وفا زه و کمان ساز
وز فکرت و هوش تیر و زوبین.
ناصرخسرو.
حکم آنِ توست گر بکشی بیگنه ولیک
عهد و وفای یار نشاید که بشکنی.سعدی.
تو ملولی و مرا طاقت تنهایی نیست
تو جفا کردی و من عهد و وفا نشکستم.
سعدی.
تو عهد و وفای خود شکستی
وز جانب ما هنوز محکم.سعدی.
بر عهد و وفای ترک اعتماد نشاید. (ابن اسفندیار).
- فراموش عهد؛ آنکه پیمان و عهد خویش را فراموش کند. که پیمان از یاد برد :
چو بیچاره شد پیشش آورد مهد
که ای سست مهر فراموش عهد.سعدی.
- کمر عهد بستن؛ پای بند شدن به عهد و پیمان. بر استوار داشتن پیمان مصمم گشتن :
ز غمت گرچه خسته ام کمر عهد بسته ام
دل از آن برگسسته ام که گزارم وفای تو.
خاقانی.
- نقض عهد؛ شکستن عهد. خلاف پیمان عمل کردن. عهدشکنی. پیمان شکنی : مردم کورهء شابور سوم باز نقض عهد کردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 116). خلاف رای و صوابست و نقض عهد اولوالالباب. (گلستان).
- نگه داشتن عهد؛ بر پیمان و عهد ماندن. استوار ماندن بر پیمان :
که من برنگردم ز فرمان اوی
نگه دارم این عهد و پیمان اوی.فردوسی.
- نیک عهد؛ استوارپیمان. خوش پیمان. خوش قول. مقابل بدعهد :
کجا بودی ای دولت نیک عهد
بدرگاه مهدی فرودآر مهد.نظامی.
گهی داد بر نیک عهدان درود.نظامی.
- ولی عهد؛ نگاه دارندهء پیمان.
- || جانشین. (ناظم الاطباء). آنکه پس از سلطان به نگهداشت عهد برخیزد. آنکه پس از شاه جانشین او شود، چه وی ولی و عهده دار میثاق و پیمان باشد. (از اقرب الموارد).
|| (اصطلاح فقه) عهد در تمام شرایط مانند نذر است و صیغهء آن «عاهدت الله» یا «عَلَیَّ عهد الله أن أفعل کذا، أو أترکه...» میباشد. و اگر کسی با خدای خود عهد کند که اگر عملی انجام شد یا نقمتی از او دفع شد، کار خیری انجام دهد، عمل بدان عهد واجب میباشد. و فرق بین عهد و میثاق آن است که میثاق، توکید همان عهد است. و نیز گویند که عهد دوطرفی است و مابین دو نفر است، و میثاق یک طرفی است. (از فرهنگ علوم از شرح لمعه و الفروق). || سوگند. (منتهی الارب) (آنندراج). یمین و سوگند. (ناظم الاطباء). یمین، که شخص بدان سوگند میخورد. (از اقرب الموارد). علیّ عهد الله لافعلن؛ عهد و سوگند خدا بر من است که آن را انجام دهم. در سوگند گویند. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || مواضعه. آنچه برای والی و حاکم می نویسند. (ناظم الاطباء). آنچه مسؤول حکومت (از قبیل خلیفه و سلطان و غیره) برای حاکم و والی بعنوان اجازهء حکومت کردن می نویسد. و در آن نوشته التزام به شریعت و به پا داشتن دادگری توصیه شده است. این نوشته اکنون به «فرمان» شهرت دارد، و آن از مفهوم اندرز و وصیت اخذ شده است. (از اقرب الموارد). ج، عُهود. (اقرب الموارد) (آنندراج) :
که آمد ابا خلعت و تاج زر
ابا عهد و منشور و زرین کمر.فردوسی.
نهادند بر عهد بر مُهر زر
بر آیین کیخسرو دادگر.فردوسی.
همش عهد ساری و آمل نبشت
که بُد مرز منشور او چون بهشت.فردوسی.
او را [ یعقوب لیث را ] گفتند که مردمان نیشابور میگویند که او عهد و منشور امیرالمؤمنین ندارد. (تاریخ سیستان). و خلعت و لوا و عهد بر مردمان برخواند. (تاریخ سیستان). و معتمد محمد بن عبدالله بن طاهر را بر خراسان بداشت و عهد سیستان نیز او را داد. (تاریخ سیستان). رسول خلیفه دررسید با عهد و لوا. (تاریخ بیهقی). ما امیرالمؤمنین را از عزیمت خویش آگاه کردیم و عهد خراسان و جملهء مملکت پدر را بخواستیم. (تاریخ بیهقی). آنچه خواسته آمده است از لوا و عهد و کرامات با رسول بر اثر است. (تاریخ بیهقی).
لوا و عهد و خطاب خلیفهء بغداد
خدای عزوجل بر ملک خجسته کناد.
مسعودسعد.
|| نگاهداشت حق حرمت. (منتهی الارب) (از آنندراج). رعایت حرمت و عقد. (ناظم الاطباء). || امان و زینهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). امان. (اقرب الموارد). || ملاقات. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دیدار و رؤیت. (از اقرب الموارد از لسان). || شناخت. (منتهی الارب) (آنندراج). معرفت و شناخت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): عهدی بِهِ بموضعٍ کذا (منتهی الارب)؛ یعنی شناختن من او را در فلان محل بود.
- بعیدالعهد؛ شناخت و معرفت دور و بعید.
- قریب العهد؛ قریب العلم و قریب المعرفة. (ناظم الاطباء): هو قریب العهد بکذا؛ او در مورد فلان، علم و آشنایی نزدیک دارد. (از اقرب الموارد). || روزگار. (منتهی الارب) (آنندراج). روز و زمان و عصر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دوره. دوران. هنگام. وقت :
به عهد دولت سامانیان و بلعمیان
چنین نبود جهان بابها و سامان بود.کسائی.
بدین عهد نوشیروان تازه شد
همه کار بر دیگر اندازه شد.فردوسی.
که در عهد من رستم نوجوان
ز مادر بزاد و بشد پهلوان.فردوسی.
ز شاهی بر او هیچ تاوان نبود
بد آن بد که عهدش فراوان نبود.فردوسی.
در اول عهد او [ پیروز ] قحطی پدید آمد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 83). و چندانک به ابتدای عهد، طریق عدل میسپرد، به عاقبت، سیرت بگردانید. (فارسنامهء ابن البلخی ص 107).
هرچند که پژمرده ام ز محنت
در عهد یکی تازه بوستانم.مسعودسعد.
در این عهد نزدیک ابومنصور الفضل... در حدود عراق شهید شد. (کلیله و دمنه).
دور سلیمان و عدل بیضهء آفاق و ظلم!
عهد مسیحا و کحل چشم حواری و نم!
خاقانی.
عمر سلیمان عهد باد ابدالدهر
حضرت بلقیس روزگار بماناد.خاقانی.
در این عهد از وفا بویی نمانده ست
به عالم آشنارویی نمانده ست.خاقانی.
پندار همان عهد است از دیدهء فکرت بین
در سلسلهء درگه در کوکبهء میدان.خاقانی.
کار نیشابور در عهد سیاست او نظامی هرچه تمامتر گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 438). در مدت عهد اسلام کس چنان کثرت در روی زمین نشان نداده بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 392). در عهد ملوک آل سامان در عدد خواص حضرت و زمرهء اعیان دولت معدود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 250).
به اول عهد زنبور انگبین کرد
به آخر عهد باز آن انگبین خورد.نظامی.
چونکه ما زادیم ظلم آن روز مُرد
پس به عهد ما که ظلمی پیش برد.مولوی.
هم از عهد خردی آثار بزرگی در ناصیهء او پیدا شده. (گلستان سعدی). که مرا در عهد جوانی با جوانی اتفاق مخالطت بود. (گلستان).
خسرو اگر عهد تو دریافتی
دل به تو دادی که تو شیرین تری.سعدی.
بسی گفتند از عیسی و مهدی
مجرد شو تو هم عیسای عهدی.
پوریای ولی.
آن عهد یاد باد که از بام و در مرا
هر دم پیام یار و خط دلبر آمدی.حافظ.
- پیش عهد؛ آنکه در زمان پیش باشد: پیش عهدان؛ پیشینیان. اسلاف :
گزارندهء داستانهای پیش
چنین گوید از پیش عهدان خویش.نظامی.
- تازه عهد؛ تازه آمده. جدید. نو. نوبنیاد :
به دیبای این دولت تازه عهد
عروس جهان را برآرای مهد.نظامی.
- عهد اردشیر؛ ابن الندیم در الفهرست گوید یکی از پنج کتابی است که همه کس بر جودت آن همداستانند.
- عهد بعید؛ روزگار دیر. (لغت ابوالفضل بیهقی). زمان دور و دراز. (فرهنگ فارسی معین).
- عهد دقیانوس؛ بسیار قدیم. (فرهنگ فارسی معین).
- عهد سلف؛ عهد گذشته. دوران پیشین :
سوزنی گشت امیر سخن از مدحت او
تا به مداحی او تازه کند عهد سلف.سوزنی.
- عهد شباب؛ روزگار جوانی. دوران شباب :
رونق عهد شبابست دگر بستان را
میرسد مژدهء گل بلبل خوش الحان را.حافظ.
- عهد قریب؛ روزگار نزدیک. (لغت ابوالفضل بیهقی). زمان نزدیک. (فرهنگ فارسی معین).
- عهد و زمانه؛ روزگار و زمان و دوران.
|| مدت معینی که سلسله ای از پادشاهان یا امرا در کشوری سلطنت کرده اند: عهد ساسانی، عهد قاجاریه. || مدت پادشاهی یک شاه، وزارت یک وزیر، یا حکومت یک حاکم: عهد فتحعلی شاه، عهد امیرکبیر. || هر یک از ادوار تاریخ طبیعی. عصر. دوره. (فرهنگ فارسی معین).(1) || تقدم بر کسی در چیزی. (منتهی الارب). بر کسی تقدم داشتن. (آنندراج). || عهدنامه ای که میان دو حاکم و والی بسته شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || منزل معهود. (ناظم الاطباء). منزلی که چیزی بر آن معهود و مشروط باشد. (از اقرب الموارد). || منزلی که به وی پیوسته بازگردند از هرجا که رفته باشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باران نخستینِ بهار. (منتهی الارب) (آنندراج). نخستین باران بهاری. (ناظم الاطباء). اولین باران وَسمی. (از اقرب الموارد). || باران سپسِ باران دیگر که تری آن تا تری اول رسد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). بارانی که پس از باران دیگر آید و دومی به رطوبت اولی برسد. ج، عُهود (از اقرب الموارد)، عِهاد. (منتهی الارب). || وفا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وفاء. (اقرب الموارد). || پذرفتاری. (منتهی الارب) (آنندراج). ضمانت و پذرفتاری. (ناظم الاطباء). ضمان. || مودت. (اقرب الموارد): ان حسن العهد من الایمان؛ رعایت مودت و دوستی از ایمان است. (از ناظم الاطباء). || ذمه و زینهار. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).
(1) - تقسیمات بزرگ زمین شناسی را «عهد» گویند، بطوری که طبقات مختلف زمین را از لحاظ تشخیص بقایای موجودات زندهء قدیم تاکنون به چهار عهد یا دوران تقسیم میکنند و آن قسمت از طبقات زمین را که قدیمتر از عهد اول است به دوران «ماقبل کامبرین» موسوم کرده اند. (از فرهنگ فارسی معین).

عهد.

[عَ هِ ] (ع ص) آنکه تیمارداری امور ولایت کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). دوست دارندهء ولایتها و عهدها، و آنکه عهده دار امور باشد. (از اقرب الموارد).

عهد احوال ابتدایی.

[عَ دِ اَحْ لِ اِ تِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) مرحله ای است از مراحل زندگی بشر و بعقیدهء علمای فن، بشر در این مرحله فقط از حیث قوای عقلی از حیوان برتر بود و هیچگونه صنایعی نداشت و از وجود آتش هم بی خبر بود. از این عهد آثاری در دست نیست جز اسکلت ها و جمجمهء بشر ابتدائی. (از تاریخ ایران باستان ص 4).

عهد الست.

[عَ دِ اَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) زمان الست. روزی که خداوند خطاب به مردم گفت «أ لستُ بربکم(1)». رجوع به الست شود :
از گه عهد الست چیره زبان در بَلی
پیش در «لا اله» بسته میان همچو لا.
خاقانی.
مگر بویی از عشق مستت کند
طلبکار عهد الستت کند.سعدی.
مقام عیش میسر نمیشود بی رنج
بلی بحکم بلا بسته اند عهد الست.حافظ.
(1) - قرآن 7/172.

عهدان.

[عِ] (ع اِ) ضمان و پذرفتاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضمانت و کفالت. (از اقرب الموارد). عُهَّیدی. رجوع به عهیدی شود. || عهدان الشی ء؛ وقت آن. (از اقرب الموارد از اساس). عِدّان. رجوع به عدان شود.

عهد بستن.

[عَ بَ تَ] (مص مرکب) پیمان بستن و معاهده کردن و قول دادن. (ناظم الاطباء). پیمان بستن. (فرهنگ فارسی معین). قول و قرار گذاردن. پیمان کردن :
گرفت آن زمان سام دستش به دست
همان عهد و سوگند و پیمان ببست.
فردوسی.
ببستند عهدی که در کینه گاه
به مشت اندر آیند زی رزمخواه.فردوسی.
نزدیک خواجهء بزرگ رود تا تدبیر عهد بستن خلیفه و بازگردانیدن رسول پیش گرفته آید. (تاریخ بیهقی ص 293). میخواستیم... در مهمات ملکی با رأی وی رجوع کنیم... چون... عهد بستن و عقد نهادن. (تاریخ بیهقی). چون نشاط افتد که عهد و عقد بسته آید... قاضی شرائط آن را بتمامی بجای آرد. (تاریخ بیهقی).
با شما گر عهد بست ابلیس او
گر وفا یابید ازو من کافرم.ناصرخسرو.
بشکست غمزهء تو عهدی که بست با من
آری عجب نباشد از تیغ بیوفائی.
رفیع لنبانی.
از سر عجب هر زمان با خود
عهد بندی که عهد ما شکنی.خاقانی.
بسی سوگند خورد و عهدها بست
که بی کاوین نیارد سوی او دست.نظامی.
بزرگان لشکر نمودند جهد
که با آن ولیعهد بندند عهد.نظامی.
سکندر بدان خواسته عهد بست
به پیمان درخواسته داد دست.نظامی.
عهد چون بستند و رفتند آن زمان
سوی مرعی ایمن از شیر ژیان.مولوی.
طایفه ای از اوباش محلت با او پیوستند و عهد موافقت بستند. (گلستان).
نبایستی از اول عهد بستن
چو در دل داشتن پیمان شکستن.سعدی.
من ندانستم از اول که تو بی مهر و وفائی
عهد نابستن از آن به که ببندی و نپائی.
سعدی.
داده ام دل را به دست دشمن دینی دگر
بسته ام عهد محبت با تو آیینی دگر.
صائب (از آنندراج).

عهد پیوستن.

[عَ پَیْ / پِیْ وَ تَ](مص مرکب) پیمان بستن. شرط و قرارداد نهادن : بسیار سخن و پیغام رفت تا قرار گرفت بر آنکه عهدی پیوستند میان ما و برادر. (تاریخ بیهقی).

عهد جدید.

[عَ دِ جَ] (اِخ) کتب و اسفار مقدسی که پس از مسیح نوشته شده است. (از اقرب الموارد). انجیل. در مقابل عهد عتیق که تورات باشد. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

عهد حضوری.

[عَ دِ حُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیمان حضوری. پیمان که رودرروی کنند. || این اصطلاح در دستور زبان عرب به «ال» داده شده است هرگاه مصحوب آن حضور داشته باشد، مانند: لاتشتم الرجل؛ یعنی این مرد را (که اینجا حضور دارد) ناسزا مگو. رجوع به مغنی اللبیب و «أل» شود.

عهددرست.

[عَهْدْ دُ رُ] (ص مرکب) آنکه عهد و پیمانش درست و صحیح باشد. درست پیمان :
همت از عهددرستان خواهم
کار با دلبر پیمان شکن است.
ظهوری (از آنندراج).

عهد ذکری.

[عَ دِ ذِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) این اصطلاح در دستور زبان عرب به «ال» داده شده است هرگاه مصحوب آن ذکری باشد، مانند: «کما أرسلنا الی فرعون رسو. فعصی فرعون الرسول»(1)، که «ال» در رسول دوم اشاره به رسول اول است که پیش از آن ذکر شده بود. (از مغنی اللبیب). و رجوع به أل شود.
(1) - قرآن 73 / 15 - 16.

عهد ذهنی.

[عَ دِ ذِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سابقهء ذهنی. معرفت ذهنی. شناخت ذهنی. || این اصطلاح در دستور زبان عربی به «ال» داده شده است در صورتی که مصحوب آن، ذهنی باشد نه ذکری، مانند: اذ هما فی الغار(1)، که اشاره به آن غاری است که رسول (ص) و ابوبکر بدان پناه بردند. (از مغنی اللبیب). و رجوع به ال شود. || گاهی در نظم و نثر فارسی اسم اشارهء «آن» بکار میرود ولی مرجع آن مذکور نیست، اما بقرینه شنونده و خواننده مفهوم آن را درمی یابد. در این مورد «آن» بجای الف و لام عهد ذهنی و ذکری عربی آید، و در اصطلاح دستور زبان فارسی آن را «عهد ذهنی» نامیده اند، چون این بیت از فردوسی:
بیامد نشست از بر تختگاه
بسر برنهاد آن کیانی کلاه.
(از فرهنگ فارسی معین).
و رجوع به عهد (مص) شود.
(1) - قرآن 9/40.

عهد شکستن.

[عَ شِ کَ تَ] (مص مرکب)شکستن پیمان و نقض عهد. (فرهنگ فارسی معین). تناقض. انتقاض. (از منتهی الارب). نقض. (از دهار). اخفار. نکث. ولث. پیمان شکنی : ادا کرده باشم امانت را بی شکستن عهد. (تاریخ بیهقی). اگر آن سوگند را دروغ کنم و عهد بشکنم از خدای... بیزارم. (تاریخ بیهقی).
گرچه زمان عهدم بشکست من
عهد خداوند زمان نشکنم.ناصرخسرو.
به عهد ایزدی چون من وفا کردم
ندارم باک اگر تو عهد بشکستی.
ناصرخسرو.
عهد کن ار عهد تو را بشکنند
تا تو مگر عهد کسی نشکنی.ناصرخسرو.
شکستن عهد اشتر را به چه تأویل جایز شمرم. (کلیله و دمنه).
به غمزهء تو نگویم چرا شکستی عهد
که خود ز تیغ ندیده ست کس وفاداری.
رفیع لنبانی.
هست یقینت که من مهر تو را نگسلم
نیست درستم که تو عهد مرا نشکنی.
خاقانی.
گفتار من یاد آیدش خون ریختن داد آیدش
گر رنج من یاد آیدش عهد من آسان نشکند.
خاقانی.
از سر عجب هر زمان با خود
عهد بندی که عهد ما شکنی.خاقانی.
گر شکنی عهد الهی کنون
جان تو از عهده کی آید برون.نظامی.
نشکند عهد من الا سنگدل
نشنود قول من الا بختیار.سعدی.
در عهد تو ای نگار دلبند
بس عهد که بشکنند و سوگند.سعدی.
حریف عهد مودت شکست و من نشکستم
خلیل بیخ ارادت برید و من نبریدم.سعدی.
با می و معشوق چون شد عهد و پیمانم درست
عهد نام نیک و زهد و توبه را خواهم شکست.
امیری لاهیجی (از آنندراج).

عهدشکن.

[عَ شِ کَ] (نف مرکب)پیمان شکن. (ناظم الاطباء). ناقض عهد. نقض کنندهء عهد. ناکث. زنهارخوار :
خدای داند بهتر که چیست در دل من
ز بس جفای تو ای بیوفای عهدشکن.فرخی.
چون عهدهء عهد بازجویند
جز عهدشکن تو را چه گویند.نظامی.
این عهدشکن که روزگار است
چون برزگران تخم کار است.نظامی.
دست وفا در کمر عهد کن
تا نشوی عهدشکن جهد کن.نظامی.
اگر آن عهدشکن بر سر میثاق آید
جانِ رفته ست که با قالب مشتاق آید.
سعدی.
زهی زمانهء ناپایدار عهدشکن
چه دوستیست که با دوستان نمی پائی.
سعدی.
چون ز نسیم میشود زلف بنفشه پرشکن
وه که دلم چه یاد از آن عهدشکن نمی کند.
حافظ.
مرا تو عهدشکن خوانده ای و میترسم
که با تو روز قیامت همین خطاب رود.
حافظ (از آنندراج).

عهدشکنی.

[عَ شِ کَ] (حامص مرکب)پیمان شکنی و تخلف از شرط و پیمان. (ناظم الاطباء). نکیثة. (از منتهی الارب).

عهد عتیق.

[عَ دِ عَ] (اِخ) کتب و اسفار مقدسی که پیش از مسیح نوشته شده است. تورات. مقابل عهد جدید که انجیل باشد. (از یادداشت مرحوم دهخدا). عهد قدیم. رجوع به عهد قدیم شود.

عهد فلز.

[عَ دِ فِ لِزز / لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مرحله ای است از مراحل زندگی بشر، و آن تالی عهد حجر است که تقریباً هفت هزار سال قبل از میلاد شروع شده و سه دوره دارد: دورهء مس، دورهء مفرغ و دورهء آهن. (از تاریخ ایران باستان ج 1 ص 5).

عهد قدیم.

[عَ دِ قَ] (اِخ) کتب و اسفار مقدسی که پیش از مسیح نوشته شده است. (از اقرب الموارد). عهد عتیق. رجوع به عهد عتیق شود.

عهد کردن.

[عَ کَ دَ] (مص مرکب)ضمانت کردن و شرط نمودن. (ناظم الاطباء). شرط کردن. || وعده دادن. وعده کردن. تعاهد. معاهده کردن. پیمان بستن : اکنون باید که با من دیدار کنی تا عهد کنیم که تو مرا باشی و من تو را. (تاریخ بیهقی ص 697). میان او و امیرمحمود دوستی محکم شد و عهد کردند. (تاریخ بیهقی ص 682). ولایت بلخ و هراة امیر محمود را باشد و بر این عهد کردند و کار استوار کردند. (تاریخ بیهقی ص 656).
گویی که سال و ماه بهم عهد کرده اند
آن بیقرار زلف و دل بیقرار من.مسعودسعد.
کردی نخست با ما عهدی چنانکه دانی
ماند بدانکه بر سر آن عهد خود نمانی.
خاقانی.
عهدها کردند با شیر ژیان
کاندرین بیعت نیفتد در زیان.مولوی.
عهد کردم که از این پس خطبه نخوانم. (گلستان).
من اول روز دانستم که این عهد
که با من میکنی محکم نباشد.سعدی.
انصاف نیست پیش تو گفتن حدیث عشق
من عهد میکنم که نگویم دگر سخن.سعدی.
کرده ام عهد که کاری نگزینم جز عشق
بی تأمل زده ام دست به کاری که مپرس.
صائب (از آنندراج).
|| بر عهده گرفتن. پذیرفتن :
کنون عهد کردم من ای نامدار
که باشم پرستار و تو شهریار.فردوسی.
عهد کن ار عهد تو را بشکنند
تا تو مگر عهد کسی نشکنی.ناصرخسرو.
- عهد و پیمان کردن؛ معاهده کردن. پیمان بستن. تعاهد. وعده کردن :
همانا تا خزان با گل به بستان عهد و پیمان کرد
که پنهان شد چو بدگوهر خزان بشکست پیمانش.
ناصرخسرو.
عهد و پیمان میکنی که بعد ازین
جز که طاعت نَبْوَدَم کاری گزین.مولوی.

عهد گرفتن.

[عَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)متعهد کردن. ضمان گرفتن. مقید کردن. گرفتن پیمان :
مکن دست پیشش اگر عهد گیرد
ازیرا که در آستین مار دارد.ناصرخسرو.

عهد گسستن.

[عَ گُ سَسْ تَ] (مص مرکب) نقض عهد. عهد شکستن. پیمان شکنی. مقابل عهد بستن: عهد محبت گسستن؛ ترک همدمی و همنشینی کردن :
نگْسسته عهد صحبت می از هوای باران
آری همیشه باشد برق آشنای باران.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).

عهدگسل.

[عَ گُ سِ / سَ] (نف مرکب)عهدگسلنده. پیمان شکننده. ناقض عهد. عهدشکن. پیمان شکن :
چه غم که عهدگسل داردت کشاکش ناز
که هر گسیختنی صدهزار پیوند است.
ظهوری (از آنندراج).

عهدنامچه.

[عَ چَ / چِ] (اِ مرکب) عهدنامه. پیمان نامه : پس دواة خاصه پیش آوردند در زیر آن بخط خویش تازی و فارسی عهدنامچه که از بغداد آورده بودند و آنچه استادم ترجمه کرده بود نبشت. (تاریخ بیهقی ص 295).

عهدنامه.

[عَ مَ / مِ] (اِ مرکب) عهدنامچه. قرارداد و شرط نامه و پیمان نامه و صلح نامه. (ناظم الاطباء). ورقه ای که در آن شرایط پیمان را نویسند و امضا و مهر کنند. پیمان نامه. (فرهنگ فارسی معین). بعربی آن را کتاب العهد و کتاب المیثاق گویند. (آنندراج). عهد. وثیقة. وِصر. (از منتهی الارب) : اگر کس را بجویند و این عهدنامه بستانند و بنزدیک وی [ امیر محمود ] برند از عهدهء این جواب چون توان بیرون آمد؟ (تاریخ بیهقی ص 131). پس خدای تعالی فرشته را فرمود تا عهدنامه نوشت، چون از نوشتن فارغ شدند ندا آمد آن فرشته را تا آن عهدنامه را در دهان گرفت. (قصص الانبیاء ص20). این سنگ همانجا باشد تا روز قیامت و دیگرباره آن سنگ را فرشته گردانند و آن عهدنامه را باز کنند. (قصص الانبیاء ص 21).
عهدنامهء وفات زیر پر است
گنجنامهء بقات در منقار.خاقانی.
ای جهان داوری که دوران را
عهدنامهء بقا فرستادی.خاقانی.
درخواه کردند که میانه ایشان کتابی و عهدنامه ای باشد. (تاریخ قم ص 253). || ضمان نامه. زنهارنامه. خط امان : بصلح اجابت کرد بدان شرط که هارون او را عهدنامه ای فرستد. (تاریخ بیهقی ص423). || قرارداد. موافقت نامه. قبولی نامه : تا آن مدت کبیسه نکرده بودند و مردمان هم بر آن میرفتند تا بروزگار اردشیر پاپکان که او کبیسه کرد و جشن بزرگ داشت و عهدنامه بنوشت و آن روز را نوروز بخواند. (نوروزنامه).

عهد نبشتن.

[عَ نِ بِ تَ] (مص مرکب)عهد نوشتن. پیمان نوشتن :
به مهرش منوچهر عهدی نبشت
سراسر ستایش بسان بهشت.فردوسی.
نبشتند عهدی ز شاپور شاه
کز آن پس نراند ز ایران سپاه.فردوسی.
نبشتند عهدی به فرمان شاه
که هرمزد را داد تخت و کلاه.فردوسی.
آن روز که امیر فارس فرمان یافت، گفت [ یعقوب لیث ] که شاید آن شغل را؟ گفتند سبکری که مرد باخردی است. عهد نبشتند و خلعت دادند. (تاریخ سیستان).

عهد نوشتن.

[عَ نِ وِ تَ] (مص مرکب)نوشتن پیمان و قرارداد. معاهده نوشتن. عهد نبشتن.

عهدة.

[عُ دَ] (ع اِ) نبشتهء سوگند و پیمان. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوشتهء حِلف. (از اقرب الموارد). عهدنامه. || نبشتهء خرید و فروخت و تاوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوشتهء شراء. (از اقرب الموارد). || (اِمص) سستی خط. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضعف در خط. (از اقرب الموارد). گویند: فی خطه عهدة؛ یعنی او بدخط است. (از اقرب الموارد). || سستی عقل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضعف در عقل و خرد. (از اقرب الموارد). گویند: فی عقله عهدة؛ یعنی در عقل او ضعفی است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بازگشت. (منتهی الارب) (آنندراج). بازگشت و رجعت. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): لی فی الامر عهدة؛ مرا در این کار بازگشتی است برای اصلاح آن، چه آن هنوز مستحکم نشده است و صاحب آن برای محکم ساختن آن بازمیگردد. وثیقهء متبایعین نیز عهدة نامیده میشود زیرا هنگام بروز اشتباه و التباس بدان بازمیگردند. (از اقرب الموارد). || از نظر شرعی، ضمان ثمن است ازبرای مشتری هرگاه مدت بیع سر رسد و یا در آن عیبی یافت شود. (از تعریفات جرجانی) (از اقرب الموارد) : قسط من و فرزندان من از ترکه و اموال شوهرم از من بخر، و آن چندین جزو است و درک و عهدهء آن بر من بود. (تاریخ قم ص 249). || عهدته علی فلان؛ یعنی اصلاح عیبی که در آن یافت شود بر اوست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || المَلَسی لا عهدة له؛ مثلی است که در کراهت معایب زنند، و آن را در مورد کسی گویند که به وفا و امانت وی اعتماد نشاید. و «ملسی» این است که کسی مال سرقت شده ای را بفروشد و پس از دریافت بهای آن مخفی گردد، این لغت در اینجا بمعنی «ذوالملسی» به کار رفته است، یعنی آنکه بصورت ملسی چیزی را بفروشد عهده و ضمانی بر او نیست. رجوع به اقرب الموارد شود. || عهده. در فارسی بمعنی تعهد و ضمان و ذمه بکار رود: در عهدهء کسی؛ در گردن او. بر عهدهء کسی؛ بر ذمهء او و بر گردن او. العهدة علی الراوی؛ تعهد و ضمان آن بر روایت کننده باشد :
از آن عهده که در سر دارد این عهد
بدین مهدی توان رستن ازین مهد.نظامی.
مجنون بگذاشت از بسی جهد
تا عهده بسر برد در آن عهد.نظامی.
- امثال: هرچه نکرد اهمن و بهمن، عهدهء همه با من. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- از عهده بدرآمدن، از عهده درآمدن؛ از تعهد و ذمه بیرون آمدن :
از دست و زبان که برآید
کز عهدهء شکرش بدرآید.سعدی (گلستان).
از عهدهء شکر آن نعمت بیرون آمدن نتوانم. (گلستان چ فروغی ص 51).
- از عهده چیزی بیرون (برون) آمدن؛ تاوان دادن و از عهدهء عهد بیرون آمدن. (ناظم الاطباء) : از عهدهء آن چنان بیرون آید که دین و دنیا وی را به دست آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 386). امیر گفت ابوالقاسم از عهدهء شغل بیرون نیامده است. (تاریخ بیهقی ص395). من از عهدهء قول خویش بیرون آیم. (کلیله و دمنه). تا آخر روز بازرگان بضرورت از عهدهء مقرر بیرون آمد. (کلیله و دمنه).
- || کاری را برحسب دلخواه انجام دادن. بر انجام دادن کاری توانا شدن :
از عهدهء عهد اگر برون آید مرد
از هرچه گمان بری فزون آید مرد.
؟ (از کلیله و دمنه).
ای روی تو همچو مشک و موی تو چو خون
می گویم و می آیمش از عهده برون.ظهیر.
هم تازه رویم هم خجل هم شادمان هم تنگدل
کز عهده بیرون آمدن نتوانم این پیغام را.
سعدی.
- از عهده درآمدن؛ کاری را برحسب دلخواه سرانجام دادن. (آنندراج).
- || توانائی انجام دادن آن یافتن :
زه کرد کمان غمزهء غماز شفائی
کو حوصله کز عهدهء آن ناز درآید.
شفائی (از آنندراج).
- بر عهده گرفتن؛ بر ذمه گرفتن و تعهد کردن. (ناظم الاطباء). پذیرفتن. متقبل شدن. بعهده گرفتن.
- در عهده بودن؛ در ذمه بودن. بعهدهء کسی بودن : نگهدار آنچه در عهدهء نگهبانی اوست. (تاریخ بیهقی ص311).
تا دل به وصال تو رسد روزی
در عهدهء آن زمانه بایستی.خاقانی.
در عهدهء جمعیست که پنداشته اند
آبادی خویش را ز ویرانی ما.؟

عهدة.

[عَ / عِ دَ](1) (ع اِ) باران نخستینِ بهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ابتدای باران وَسمی. (از اقرب الموارد). || محلی که آفتاب بر آن نتابد. (از ذیل اقرب الموارد از لسان).
(1) - در اقرب الموارد فقط به فتح اول ضبط شده است.

عهدة.

[عِ دَ] (ع اِ) هر بارانی که پس از باران دیگر آید، و گویند بارانی است که پس از باران دیگر بیاید بطوری که دومی به رطوبت و تری باران اول برسد. (از ذیل اقرب الموارد از لسان).

عهده برآئی.

[عُ دَ / دِ بَ] (حامص مرکب) تشکیل تعهد، و قابلیت تشکیل دادن چیزی و وسایل چیزی و کار آمدن. (ناظم الاطباء).

عهده بندی.

[عُ دَ / دِ بَ] (حامص مرکب) زمانی که برای پرداختن وام معین و برقرار کرده اند. (ناظم الاطباء).

عهده دار.

[عُ دَ / دِ] (نف مرکب) آنکه امری را بگردن گرفته است. (فرهنگ فارسی معین). متعهد. متولی. پذیرفتار. پذرفتار. متقبل. || صاحب شغل و دارای مأموریت و صاحب منصب و سرکار. (ناظم الاطباء). || معاهده کننده و جمع کننده و جمعدار. || ضمانت کنندهء مال الاجاره. (از ناظم الاطباء).

عهده داری.

[عُ دَ / دِ] (حامص مرکب) به عهده داشتن و تعهد. (فرهنگ فارسی معین). تقبل. پذیرفتاری. تاوان داری. || ضمان. ضمانت.

عهده شدن.

[عُ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب)ضمان کردن. ضامن شدن. متقبل شدن. به گردن گرفتن :
چون عهده نمیشود کسی فردا را
خوش دار دمی این دل پرسودا را(1).خیام.
(1) - ن ل: حالی خوش کن تو این دل سودا را.

عهدی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب به عهد. رجوع به عهد شود. || کافری که با مسلمانان پیمان دارد. برخلاف حربی. (یادداشت مرحوم دهخدا). معاهد. مسالم.

عهدین.

[عَ دَ] (ع اِ) تثنیهء عهد در حال نصب و جر. عهدان. || (اِخ) عهد قدیم و جدید: قرأت کتب العهدین؛ کتابهای عهد قدیم و عهد جدید را خواندم. (از اقرب الموارد). و رجوع به عهد قدیم و عهد عتیق و عهد جدید شود.

عهر.

[عَ / عِ / عَ هَ ] (ع مص) به فجور نزد زن آمدن و زنا کردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). برای فجور نزد زن آمدن. (از اقرب الموارد). عُهور. عُهورة. عَهارة. رجوع به عهور و عهورة و عهارة شود. || مرتکب بدی گشتن و دزدیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).(1)
(1) - در ناظم الاطباء به این معنی فقط عَهْر ضبط شده است.

عهر.

[عَ هَ ] (ع مص) زنا کردن مرد. (از ناظم الاطباء). فاجر گشتن مرد. (از اقرب الموارد از المصباح).

عهر.

[عِ] (ع اِ) زنا. (منتهی الارب) (آنندراج). زنا و فجور. (ناظم الاطباء).

عهر.

[عَ هِ ] (ع ص) عاهر و زانی. (از ذیل اقرب الموارد). رجوع به عاهر شود.

عهرة.

[عَ هِ رَ] (ع ص) زن بدکار و زانیه. (آنندراج). و رجوع به عَهِر شود.

عهعخ.

[عُ عُ] (ع اِ) درختی است که از تنه و برگش تداوی نمایند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عهخع. رجوع به عهخع شود.

عه عه.

[عَهْ عَهْ] (ع صوت) کلمه ای است که بدان شتر را زجر کنند تا بازایستد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم صوت است که بوسیلهء آن شتران زجر میشوند تا حبس گردند. (از اقرب الموارد). || در تداول عامهء فارسی زبانان صورتی از اَهْاَهْ صوت تنفر و انزجار است.

عهعهة.

[عَ عَ هَ ] (ع مص) زجر نمودن شتر را به عه عه. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عه عه شود.

عهمة.

[عَ مَ] (اِخ) علم است. (از منتهی الارب).

عهن.

[عَ] (ع مص) جای گرفتن و اقامت کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیرون آمدن و سفر کردن، از اضداد است. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). خارج شدن. (از اقرب الموارد). || کوشیدن در کار. || عهد و پیمان نمودن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مطلب کسی را شتاب برآوردن. (از منتهی الارب) (از آنندراج). به شتاب و تعجیل برآوردن مراد و مطلب کسی را. (از ناظم الاطباء). تعجیل کردن در مراد و خواستهء شخص. (از اقرب الموارد). || خشک شدن سَعَف. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خشک شدن برگ درخت خرما. (آنندراج). خشک گردیدن شاخهء خرمابن. (از ناظم الاطباء). || دوتا شدن چوب و قضیب و شکستن آن بدون آنکه جدا گردد. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عهن.

[عِ] (ع اِ) پشم گوسپند و پشم و یا پشم رنگین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). پشم رنگین. (دهار) (غیاث اللغات). ج، عُهون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : و تکون الجبال کالعهن (قرآن 70/9)؛ یعنی کوهها چون پشم میگردد. و تکون الجبال کالعهن المنفوش (قرآن 101/5)؛ یعنی کوهها چون پشم رنگ زده شوند. || نیکو سیاست کنندهء شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گویند: هو عهن مال؛ یعنی نیکو اداره میکند مال و شتران را. (از اقرب الموارد).

عهنة.

[عِ نَ] (ع اِ) پاره ای از پشم. (منتهی الارب). قطعه ای از عهن. (از اقرب الموارد). واحد عهن، یعنی پاره ای از پشم. (ناظم الاطباء). || درختی است که گلش سرخ باشد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کینه و خشم، و آن لغتی است در «احنة». (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عهنة.

[عُ نَ] (ع اِمص) دوتا شدن شاخ درخت یا شکسته شدن آن بی آنکه جدا گردد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). خم شدگی شاخهء درخت، و گویند شکستگی آن، و گویند بدون آنکه جدا شود. (از اقرب الموارد).

عهو.

[عِهْوْ] (ع اِ) خرکره. (منتهی الارب) (آنندراج). کره خر. (ناظم الاطباء). جحش. (اقرب الموارد). || (ص) شتر استوار و توانا شگرف شانه نازک اندام پشت. (منتهی الارب) (از آنندراج). شتر نجیب نازک شانهء باریک پشت استوار و توانا. (ناظم الاطباء). جمل نجیب و نبیل، که شانه تا پشت وی نازک است و با وجود این سخت و استوار باشد. ج، أعهاء. (از اقرب الموارد).

عهود.

[عُ] (ع اِ) جِ عَهد. زمانها و پیمانها و سوگندها. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به عهد شود : آنچه رسم است که اولیاء عهود را دهند از غلام و تجمل... ما را فرمود [ محمود ] . (تاریخ بیهقی ص 214). بدان وقت که... عقود و عهود پیوستند عقد وصلتی بود بنام برادر ما [ مسعود ] . (تاریخ بیهقی ص 213). همچنین بر من است مر... جمیع توابع و لواحق او را مثل این بیعت در التزام شروط و وفا به عهود. (تاریخ بیهقی ص316). چون پادشاهی بر کسری انوشروان عادل قرار گرفت عهود اردشیربن بابک پیش نهاد و وصیتهاء او را کی در آن عهود است کار بست. (فارسنامهء ابن البلخی ص88). مقدمات عهود و سوالف مواثیق را طلیعهء آن کرده. (کلیله و دمنه). با او شرایط و عهود مستحکم رفتستی. (کلیله و دمنه). شتربه... عهود و مواثیق شیر پیش خاطر آورد. (کلیله و دمنه). و رجوع به عهد شود. || قسمی از خط عربی. (از الفهرست ابن الندیم).

عهور.

[عُ] (ع مص) بمعنی عَهر است. رجوع به عهر شود.

عهورة.

[عُ رَ] (ع مص) بمعنی عَهر است. رجوع به عهر شود.

عهون.

[عُ] (ع اِ) جِ عِهن. رجوع به عهن شود.

عهون.

[عَ] (ع اِ) نبات و گیاهی است نیکو و طیب. (از اقرب الموارد).

عهید.

[عَ] (ع ص) هم پیمان. (منتهی الارب) (آنندراج). هم عهد و هم پیمان. (ناظم الاطباء). مُعاهِد. مُعاهَد. (اقرب الموارد). || هم روزگار. (منتهی الارب) (آنندراج). هم روزگار و هم عصر. (ناظم الاطباء). || گزیدگر. (منتهی الارب) (آنندراج). گزیت گر. جزیه ده. باج گزار و اهل ذمه. (ناظم الاطباء). || قدیم و دیرینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قدیم و عتیق. (از اقرب الموارد).

عهیدة.

[عَ دَ] (ع ص) مؤنث عهید. گویند: قریة عهیدة؛ یعنی قریهء قدیمی که زمان طولانی بر آن گذشته است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و رجوع به عهید شود.

عهیدی.

[عُهْ هَ دا] (ع اِ) ضمانت و پذرفتاری. (ناظم الاطباء). بمعنی عِهدان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عهدان شود.

عی.

[عَی ی] (ع مص) بمعنی عُواء است در همهء معانی. رجوع به عُواء و اقرب الموارد و منتهی الارب شود. عَوّة. عَویة. || درماندن در کار، یا به مراد خود راه نیافتن و استواریش را نتوانستن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). درماندگی در کاری. (غیاث اللغات). نیافتن راه مطلوب خود و یا عاجز گشتن از آن و محکم کردن آن نتوانستن. (از اقرب الموارد). || ندانستن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ندانستن و جاهل بودن نسبت به کاری. (از اقرب الموارد). عَیاء. رجوع به عیاء شود.

عی.

[عَی ی] (ع ص) درمانده در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شخصی که در کار خود مانده باشد یا به مراد خود راه نیافته و محکم کردن آن نتوانسته باشد. (از اقرب الموارد). عَیّان. عَیایاء. عَییّ. رجوع به عیان و عیایاء و عیی شود. ج، أعیاء (اقرب الموارد) (منتهی الارب)، اعییاء. (منتهی الارب). || درمانده در سخن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). کسی که سخن بر او تنگ آمده باشد. (از اقرب الموارد). عَییّ. رجوع به عیی شود. ج، أعیاء، و اعییاء. (منتهی الارب).

عی.

[عی ی](1) (ع مص) بسته شدن بر کسی سخن و بیان کردن نتوانستن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). درمانده شدن در سخن. (غیاث اللغات). تنگ آمدن در سخن. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب این مصدر به فتح اول [ عَی ی ] ضبط شده است، اما در اقرب الموارد به کسر آن آمده است.

عی.

[عی ی] (ع اِمص) درماندگی در سخن. ضد بیان. || درماندگی در کار. || راه نیافتن به مراد و عجز از اجرای مراد. || عدم توانایی بر استواری کارها. (ناظم الاطباء).

عی.

[عَی ی] (اِخ) ابن عدنان. نام برادر معد است. (از منتهی الارب).

عیا.

[عَیْ یا] (ع ص) زن درمانده و آشفته و پریشان. (ناظم الاطباء). ج، عیایا [ عَ / عُ ] . (ناظم الاطباء).

عیاء .

[عَ] (ع مص) درماندن در کار یا به مراد خود راه نیافتن و استواریش را نتوانستن. (از منتهی الارب). نیافتن راه مطلوب خود و یا عاجز گشتن از آن و محکم کردن آن نتوانستن. (از اقرب الموارد). عَیّ. رجوع به عَیّ شود. || ندانستن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عیاء .

[عَ] (ع ص) داء عیاء؛ بیماریی که بِه نشود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیماریی که بهبودی در آن نباشد. (از اقرب الموارد). || فحل عیاء؛ گشن درمانده از گشنی، یا آنکه طرز گشنی نداند و گاهی گشنی نکرده باشد، و نیز رجل عیاء به همین دو معنی است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). نر و یا مردی که نزدیکی با ماده را نداند و یا نری که هرگز نزدیکی به ماده نکرده باشد. (از ذیل اقرب الموارد از لسان).

عیائل.

[عَ ءِ] (ع اِ) جِ عَیِّل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عیل شود. || ججِ عَیِّل. (از منتهی الارب). رجوع به عیل و عیال شود.

عیاب.

(ع اِ) جِ عَیبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). رجوع به عیبة شود. || کنایه از سینه و دلها است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): کادت عیاب الود تصفر؛ نزدیک شد سینه ها از دوستی و مودت تهی گردد. (از اقرب الموارد). || کمان نداف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مِندَف. (اقرب الموارد).

عیاب.

[عَیْ یا] (ع ص) مرد بسیار عیب کننده مردم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عیابة. عیوب. ذموم.

عیابة.

[عَیْ یا بَ] (ع ص) بمعنی عَیّاب است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عَیّاب شود : ان هشام بن الکلبی کان یأکل الناس أک و کان علاّمة نسّابة راویة للمثالب عیابة. (جاحظ از یادداشت مرحوم دهخدا).

عیابی.

[عَیْ یا بی ی] (ص نسبی) نسبت است به عیابة بن عامربن زیدبن عدوان. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عیاث.

[عَیْ یا] (ع ص) بسیار افسادکننده. (از اقرب الموارد). عَیوث. رجوع به عیوث شود. || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسد، بجهت شتاب وی در افساد. (از اقرب الموارد). عَیوث. رجوع به عیوث شود.

عیاج.

(ع مص) مایل گردیدن. (از ذیل اقرب الموارد از لسان) (از المنجد).

عیاد.

(ع مص) بیمارپرسی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دیدار کردن از بیمار. (از اقرب الموارد). عیادة. عَود. عُوادة. رجوع به عَوْد و عوادة و عیادة شود.

عیادت.

[دَ] (ع اِمص) عیادة. بیمارپرسی. (غیاث اللغات). بیمارپرسی و رفتن به احوال پرسی بیمار. (ناظم الاطباء). و رجوع به عیادة شود : تو که بونصری به بهانهء عیادت نزدیک خواجهء بزرگ رو. (تاریخ بیهقی ص 368). عبدوس را بر اثر تو فرستیم تا عیادت ما برساند. (تاریخ بیهقی ص 368).
مگر شبی زبرای عیادت دل تو
قدم نهد صفت ینزل اللَّه از بالا.خاقانی.
شنیدمت که نظر میکنی به حال ضعیفان
تبم گرفت و دلم خوش به انتظار عیادت.
سعدی.
اصحاب را چو واقعهء ما خبر کنند
هر دم کسی به رسم عیادت دوان شود.
سعدی.
به انتظار عیادت که دوست می آید
خوشست بر دل رنجور عشق بیماری.
سعدی.

عیادت کردن.

[دَ کَ دَ] (مص مرکب)دیدار کردن. به دیدار کسی رفتن. بیمارپرسی. به پرسش بیمار رفتن.
- عیادت بیمار کردن؛ رفتن برای احوالپرسی و ملاقات بیمار. (ناظم الاطباء) :
عیادت دل بیمار من کند قدمش
که از زمین فلک افتخار میسازد.خاقانی.

عیادة.

[دَ] (ع مص) بیمارپرسی نمودن. (منتهی الارب). بیمار پرسیدن. (دهار). به دیدار بیمار رفتن. (از اقرب الموارد). عیادت. عَود. عیاد. عُوداة. رجوع به عیادت و عَوْد و عیاد و عوادة شود.

عیادی.

[عَیْ یا ] (اِخ) علی بن عبدالصادق، مکنی به ابوالحسن. رجوع به علی عیادی شود.

عیاذ.

(ع مص) پناه بردن و اندخسیدن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ملتجی گشتن و پناه بردن. (از اقرب الموارد). || چسبیدن به چیزی و لازم شدن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ملازم گشتن چیزی را. (از اقرب الموارد). || بچه آوردن آهو ماده و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). بچه آوردن آهو و شتر و اسب و هر ماده ای. (ناظم الاطباء). بتازگی بچه دار شدن آهو و جز آن. || اقامت کردن با کسی. (از اقرب الموارد). عَوذ. مَعاذ. مَعاذة. رجوع به عوذ و معاذ و معاذة شود.

عیاذ.

(ع اِ) پناه. (غیاث اللغات) :
جایزه خواهم یکی کم بدهی اندکی
گر ندهی بیشکی زایزد خواهم عیاذ.
منوچهری.
- عیاذاً بالله؛ پناه بر خدا. (ناظم الاطباء) (از آنندراج) : اگر عیاذاً بالله از مخالفان قصدی باشد بر این جانب. (تاریخ بیهقی ص 560). اگر عیاذاً بالله سستی کنید خلل افتد. (تاریخ بیهقی ص351). اگر عیاذاً بالله بر این جمله باشد و خداوند غائب، کار سخت دراز گردد. (تاریخ بیهقی ص453). و عیاذاً بالله اگر بی باکی مکابره ای آرد... دست تدارک از تلافی آن قاصر ماند. (سندبادنامه ص 89). و اگر عیاذاً بالله قضا رفت و خطا آمد به تدارک آن مشغول شود. (گلستان سعدی).
|| (اِ) پناه جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ملتجأ. (اقرب الموارد). || مرغ پناه گرفته در کوه و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نوزائیدگان از هر ماده ای. (ناظم الاطباء). || هی فی عیاذها؛ آن ماده حیوان داخل در ده و پانزده روز پس از کره آوردن است. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج).

عیار.

(ع مص) اندازه نمودن پیمانه را و یکدیگر اندازه کردن هر دو را و دیدن کمی و بیشی آنها را. (از منتهی الارب). مقایسه کردن پیمانه و ترازو و امتحان کردن آن با دیگری، تا درست بودن آن معلوم گردد. (از اقرب الموارد). راست کردن پیمانه ها و ترازوها با یکدیگر. (زوزنی). راست کردن پیمانه و ترازو. (آنندراج). مُعایرة. رجوع به معایرة شود. || تفاخر کردن و مفاخرت. گویند: عایره و کایله. (از اقرب الموارد).

عیار.

(ع مص) رفتن اسب و یا سگ بهر سو و این طرف و آن طرف به جولان و گریز آنها. (ناظم الاطباء). رها گشتن و رفتن اسب و سگ بدینجا و آنجا از روی شادی، و یا براه خود رفتن بطوری که چیزی وی را بازنگرداند. (از اقرب الموارد). دویدن. (دهار). رفتگی و گریز. (منتهی الارب). || (اِ) آنچه نمونه ای برای چیزی قرار داده شود تا با آن مقایسه گردد و برابر شود. (از اقرب الموارد). و أنت تعلم أن الشی ء الواحد یکفی أن یکون عیاراً للاضداد تعرف به، کالمسطرة المستقیمة یعرف بها المستقیم و المنحنی. (شفاء ص285). || ترازو برای درهم ها و اوقیه ها و رطل ها که بدان وزن و سنجیده میشود. (از اقرب الموارد). ترازوی زرسنج. (غیاث اللغات). معیار و ترازوی زرسنج. (ناظم الاطباء). ج، عیارات. (اقرب الموارد) :
صبرم به عیار او هیچ است و دو جو کمتر
من هم جو زرینم از نار نیندیشم.خاقانی.
زرد است روی عاشق و سرخ است روی معشوق
ای مدعی عیار محبت به دست گیر.
مسیح کاشی (از آنندراج).
عزم جولان نقد جان بر کف کند در هر مصاف
هرکه سنجیده ست خود را در عیار بزم و رزم.
حکیم الملک شهرت (از آنندراج).
|| آنچه در درهم و دینار، از طلا یا نقرهء خالص قرار داده باشند. (از اقرب الموارد). || چاشنی زر و سیم که آن را بهندی «بانگی» گویند. (غیاث اللغات) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). مقابل بار. مقابل غش : در یک شب... هزارهزار درم [ بخشید ] چنانکه عیارش در ده درم نقره نه ونیم آمدی. (تاریخ بیهقی ص125).
شد مایهء ظفر گهر آبدار تیغ
یا رب چه گوهر است بدینسان عیار تیغ.
مسعودسعد.
رحلت کند هرآینه حاصل مراد مرد
آتش کند هرآینه صافی عیار تیغ.معزی.
عیار شعر من اکنون عیان تواند شد
که رای روشن آن مهتر است معیارم.
خاقانی.
گر در عیار نقد من آلودگی بسی است
با صاحب محک چه محاکا برآورم.خاقانی.
عیار دستبردش را در آن سنگ
ترازوئی نیامد راست در چنگ.نظامی.
بجائی که زر ناید اندر شمار
زراندوده ای را چه باشد عیار.امیرخسرو.
در خلوص منت ار هست شکی تجربه کن
کس عیار زر خالص نشناسد چو محک.
حافظ.
از طعنهء رقیب نگردد عیار کم
چون زر اگر برند مرا در دهان گاز.حافظ.
- به عیار آمدن؛ مقدار فلز قیمتی و غیرقیمتی آن را متناسب و منظم و صحیح داشتن :
زر چون به عیار آید کم بیش نگردد
کم بیش شود زرّی کآن با غش و بار است.
ناصرخسرو.
- تمام عیار؛ درست وزن و تمام وزن. (ناظم الاطباء). خالص. بی آمیغ. کامل. ده دهی (زر) :
جگر بسوزد تا معنیی به نظم آرد
که بر محک افاضل بود تمام عیار.
کمال الدین اسماعیل.
نقد مغشوش در جنب طلاء تمام عیار رواج نپذیرد. (حبیب السیر). باز صادق که بود در همه کار چون زر جعفری تمام عیار. (حبیب السیر).
- دارالعیار؛ آنجا که عیار مسکوک معلوم سازند. رجوع به دارالعیار در ردیف خود شود.
- درست عیار؛ درست وزن و تمام وزن. (ناظم الاطباء).
- راست عیار؛ درست عیار :
گر بود پاسخ تو راست عیار
راست گردد مرا چو قد تو کار.نظامی.
- زر عیار؛ زر خالص. زر بیغش :
برکشیده آتشی چون مطرز دیبای زرد
گرم چون طبع جوان و زرد چون زرّ عیار.
فرخی.
باد بر باغ همی عرضه کند زرّ عیار
ابر بر کوه همی توده کند سیم طلال.فرخی.
چو مرد باشد بر کار و بخت باشد یار
ز خاک تیره نماید به خلق زرّ عیار.
بوحنیفه (از تاریخ بیهقی ص 277).
کم بیش نباشد سخن حجت هرگز
زیرا سخنش پاکتر از زرّ عیار است.
ناصرخسرو.
اصل زرّ عیار نز خاک است
اصل عود قمار نه ز گیاست.مسعودسعد.
اشک او بر مثال زرّ عیار
اشک من از قیاس درّ عدن.مسعودسعد.
نعلی زده از زرّ عیاری گوئی
بر گوش سپهر گوشواری گوئی.امیرمعزی.
داری دو کف دو کفهء شاهین مکرمت
بخشندگان سیم حلال و زر عیار.سوزنی.
کان از زر عیار تهی دل کند به جود
چون خوش کند به بخشش زرّ عیار دل.
سوزنی.
در چشم همت تو کزو دور چشم بد
سیم حلال بی خطر است و زرّ عیار.
سوزنی.
گر چو چراغ در دهن زرّ عیار دارمی
خود نشدی لبم محک از کف پای چون توئی.
خاقانی.
بود چو گوگرد سرخ کز بر چرخ کبود
داد مس خاک را گونهء زرّ عیار.خاقانی.
گرچه ز نارنج پوست طفل ترازو کند
لیک نسنجد بدان زیرک زرّ عیار.خاقانی.
بر کف سیمین نرگس ساغر زرّ عیار
بی فسون ساحر و نیرنگ زرگر بسته اند.
کمال الدین اسماعیل.
باز در بزم چمن نرگس سرمست نهاد
بر سر تبسی سیمین قدح زرّ عیار.ابن یمین.
- صاحب عیار؛ عیارگیر. رجوع به عیارگیر شود.
- عیار بر سنگ زدن؛ امتحان کردن :
بر سنگ زن عیار زر ایرا گلی است زرد
چون در ترازوی خردش برکشیده ایم.
امیرخسرو (از آنندراج).
- عیار بر محک زدن؛ آزمایش کردن :
ز سر تا قدم دید در شهریار
زر پخته را بر محک زد عیار.
نظامی (از آنندراج).
- عیار چیزی را دانستن؛ کنایه است از ارزش واقعی آن را دانستن :
عیار گفتگوی او نمیدانم همین دانم
که در فریاد آرد بوسه را لبهای خاموشش.
صائب.
بغیر من که درین بوته ها گداخته ام
عیار شرم و حیا هیچ کس نمیداند.
صائب (از آنندراج).
به چشمم جمله ذرات جهان هم سنگ می آید
عیار لعل و خارا را نمیدانم نمیدانم.
شیخ العارفین (از آنندراج).
ز ذوق ما نشود باخبر مذاق سلیم
درست ذائقه داند عیار شکّر ما.
نظیری (از آنندراج).
- عیار چیزی را دیدن؛ به ارزش چیزی پی بردن :
همت من عیار ناکس و کس
دید چون بر محک معنی زد.خاقانی.
- عیار چیزی را شناختن؛ ارزش آن را دریافتن :
عیار لئیمان شناسی بلی
شناسد عیار آنکه وزّان بود.خاقانی.
- عیار چیزی را یافتن؛ ارزش آن را یافتن :
جز به صورت عیار دانش من
ناقدان بصیر نتوان یافت.خاقانی.
- عیاردار؛ آنچه دارای عیار باشد. خالص. دارای فلز قیمتی. مقابل باردار که دارای فلز غیرقیمتی است :
غربال بیختیم به عمری که یافتیم
زرّ عیاردار به میزان صبحگاه.خاقانی.
- عیار داشتن؛ بار داشتن. چاشنی داشتن زر و سیم. بمجاز، باارزش بودن، خالص بودن :
بی نمک مدح تو ذوق ندارد سخن
بی گهر کیمیا سکه ندارد عیار.خاقانی.
- || بمجاز، ارزش داشتن :
دگر گفته ها چون عیاری نداشت
سخنگو بر آن اختیاری نداشت.نظامی.
من نیز همان عیار دارم
لیکن قدم استوار دارم.نظامی.
- عیار نهادن چیزی را؛ کامل عیار دانستن آن. (آنندراج). بمجاز، ارزش نهادن چیزی را :
گر قلب دلم را بنهد دوست عیاری
من نقد روان در رهش از دیده ببارم.(1)
حافظ (از آنندراج).
- کامل عیار؛ درست وزن و تمام وزن. (ناظم الاطباء). درست عیار. خالص. بی آمیغ. بی بار :
رنگ ندامت است که روزم سیاه از اوست
در دست من ز نقرهء کامل عیار عمر.
صائب (از آنندراج).
زر کامل عیار از بوته بیغش چهره افروزد
دل صاحب نظر را سرخ روز امتحان بینی.
ملاتجلی.
- کم عیار؛ که عیار آن کم باشد. زر که چاشنی آن اندک باشد. که وزن فلز قیمتی آن نسبت به فلز غیرقیمتی کمتر بود. که فلز قیمتی به نسبت غیرقیمتی کم دارد :
خانه ای را که چون تو همسایه ست
ده درم سیم کم عیار ارزد.سعدی.
هر آن طعنه کز کم عیاران بود
به پیراهن مایه داران بود.امیرخسرو دهلوی.
زآنجا که پرده پوشی عفو کریم توست
بر قلب ما ببخش که نقدی است کم عیار.
حافظ.
- مستقیم العیار؛ درست وزن و تمام وزن. (ناظم الاطباء). راست عیار.
- مصری عیار؛ مقدار فلز قیمتی و غیرقیمتی که به رسم و قاعدهء مصریان دارد، چه در هر جا سیم و زر عیاری خاص داشته است گاه کم عیار بوده است و گاه بیش عیار :
از آن مغربی زرّ مصری عیار
فرستاد نزدیک او ده هزار.نظامی.
- ناتمام عیار؛ که عیار آن کامل نباشد. که عیار کامل ندارد :
به سوق صیرفیان در، حکیم را آن به
که بر محک نزند سیم ناتمام عیار.سعدی.
- هم عیار؛ دو چیز که در عیار برابر باشند :
هر آن جو که با زر بود هم عیار
به نرخ زر آرندش اندر شمار.نظامی.
|| خوارزمی در مفاتیح العلوم عیار را چنین تعریف میکند: نسبت این است که عددی را به عدد دیگر نسبت دهند و بگویند نصف یا ثلث یا ضعف آن. عیار نیز به نسبتها شباهت دارد. و کمترین مقداری که عیار می باشد در دو نسبت است، که یکی عیار دیگری باشد. و دو نسبت نیز حداقل در سه عدد میباشند که مث نسبت اولی به دومی کعب و نسبت دومی به سومی کعبین میباشد. اعدادی که نسبتها بدان سنجیده میشود حدود نام دارند، و حدود عبارت از دو حاشیه و یک واسطه است و گاهی دو واسطه یا بیشتر دارد و آن در صورتی است که اعداد بیش از سه باشد. عیارهایی که دارای دو واسطه می باشند، عیار جرمی نامیده میشوند. خوارزمی سپس به تقسیم عیارات و بیان نام آنها میپردازد و مینویسد: عیارات بر ده گونه باشند، اول عیار حسبانی و اعداد آن سه، دو و یک است، بر نظام اعداد طبیعی که آن مختلف النسب و متساوی التفاضل است. دوم عیار مساحی و اعداد آن چهار، دو و یک است، که متساوی النسب و مختلف التفاضل باشند. سوم عیار تألیفی که منسوب است به تألیف الحان و اعداد آن شش، چهار و سه است. چهارم عیار مقابل تألیفی و اعداد آن شش، پنج و سه است. پنجم عیار مقابل مساحی و اعداد آن پنج، چهار و دو است. ششم عیار مقابل حسبانی و اعداد آن شش، چهار و یک است. هفتم، اعداد آن نه، هشت و شش است. هشتم، اعداد آن نه، هفت و شش است. نهم، اعداد آن هفت، شش و چهار است. دهم، اعداد آن هشت، پنج و سه است. و جمیع عیارات همین باشند. رجوع به مفاتیح العلوم خوارزمی چ 1 ص 112 و 113 شود. || امتحان و آزمایش. (ناظم الاطباء). || سنگ محک. (ناظم الاطباء). || مقدار زر، که شانزده جو را یک عیار گویند. (آنندراج).
(1) - ن ل:
گر قلب دلم را ننهد دوست عیاری
من نقد روان دردمش از دیده شمارم.

عیار.

(ع اِ) جِ عیر. رجوع به عیر شود.

عیار.

[عِ] (اِخ) کوهیست در دیار اواس بن حجر، که در جنگ حراق، پنجاه تن از قبیلهء اواس به دست قبیلهء غامد در این کوه سوزانده شدند. و نام آن در شعر زهیر غامدی آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عیار.

[عَیْ یا] (ع ص) بسیار آمدوشدکننده و گریزنده و مرد تیزخاطر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد بسیار آمدوشدکننده و ذکی. (از اقرب الموارد). || بسیارگشت و بهر سو رونده در چراگاه. (منتهی الارب). بسیار گشت کننده. (ناظم الاطباء). آنکه بهر سو دود از نشاط. (دهار). مرد بسیارطواف، و گویند کسی که بدون عملی آمدوشد کند، و آن از «فرس عائر و عیار» گرفته شده است. (از اقرب الموارد). || مردی که نفس و خواهش خود را رها کند و به آن بیم ندهد و بهوای نفس عمل میکند. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فرس عیار؛ اسب دورشونده و رونده در زمین. (از اقرب الموارد). || فرس عیار بأوصال؛ اسبی که بهر سو میدود و جولان میکند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسد، بدان جهت که در طلب شکار خود آمدوشد میکند. (از اقرب الموارد). || (از ع، ص)(1) تیزرو و تیزدو. (ناظم الاطباء). تندرو و سریع السیر. (فرهنگ فارسی معین). || تردست و زیرک. (ناظم الاطباء). تردست و زیرک و چالاک. (فرهنگ فارسی معین). ذوفنون و استادکار. (آنندراج) :
ای غالیه زلفین ماه پیکر
عیار و سیه چشم و نغز دلبر.خسروی.
با رخت ای دلبر عیار یار
نیست مرا نیز به گل کار کار.منوچهری.
پنداری تبخالهء خردک بدمیده ست
بر گرد عقیق دو لب دلبر عیار.منوچهری.
گر همی این به عقل خویش کنند
هوشیارند و جلد و عیارند.ناصرخسرو.
نیست هنگام آنکه گویم من
به خطرها دلیر و عیارم.مسعودسعد.
ز دست دلبر گلرخ دلارایی پریچهره
عیاری(2) یاسمین عارض نگاری مشتری سیما.
مسعودسعد.
مگر که آن یخ و آن میوه سگزیان خوردند
که همچو ایشان من شیرمرد و عیارم.
سوزنی.
یک سر و ده شاخ چون گوزن برآرد
هرچه در این شهر شهره باشد و عیار.
سوزنی.
کردم دل خویش ای بت عیار ز عشقت
چون رودکی اندر غم عیار شکسته.سوزنی.
هرگه که بر من آن بت عیار بگذرد
صد کاروان ز عالم اسرار بگذرد.سعدی.
مرا در سپاهان یکی یار بود
که جنگ آور و شوخ و عیار بود.سعدی.
اگر زمین تو بوسد که خاک پای توام
مباش غره که بازیت میدهد عیار.سعدی.
خامی و ساده دلی شیوهء جانبازان نیست
خبری از بر آن دلبر عیار بیار.حافظ.
ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست
منزل آن مه عاشق کش عیار کجاست.
حافظ.
دل ز مردم بردن و خود را به خواب انداختن
شیوهء مژگان عیار و شعار چشم توست.
صائب (از آنندراج).
سوی زلفش رفتم و دیدم که در بند دل است
جز من شبرو که داند مکر آن عیار را.
کمال خجندی (از آنندراج).
|| طرار. (فرهنگ فارسی معین). دزد و سارق :
جهان آسوده گشت از دزد و طرار
ز کرد و لور و از ره گیر و عیار.
(ویس و رامین).
گرچه طراری و عیار جهان از تو
عالم الغیب کجا خواهد طراری.ناصرخسرو.
محبوس چرا شدم نمیدانم
دانم که نه دزدم و نه عیارم.مسعودسعد.
خون ریزی و نندیشی عیار چنین خوشتر
دل دزدی و نگریزی، طرار چنین خوشتر.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 618).
فکانت له أفعال منکرة، منها أنه استدعی العیارین و ضمنهم ما یسرقونه من أموال الناس. (معجم الادباء چ مارگلیوث ج 1 ص 402).
عیار که بفشرد گلو را
خود را کشد آنگهی عدو را.نظامی.
عشق را عقل نمیخواست که بیند لیکن
هیچ عیار نباشد که به زندان نرود.سعدی.
گر آن عیار شهرآشوب وقتی حال ما پرسد
بگو خوابش نمیگیرد بشب از دست عیاران.
سعدی.
تکیه بر اختر شب گرد مکن کاین عیار
تاج کاووس ربود و کمر کیخسرو.حافظ.
پیش از ما عیاران آمده اند و آنچه درین خانه بوده است برده اند. (انیس الطالبین، نسخهء کتابخانهء مرحوم دهخدا ص 78).
چند خسبی و خواب خواهی کرد
چشم زن از هجوم عیاران.؟
|| حیله باز و فریبنده و داغول. (ناظم الاطباء). محیل. (از فرهنگ فارسی معین) :
می سزد در شهر اگر مستی کند
هرکه او خود بددل و عیار شد.عطار.
|| شخصی که جامه و سلاح مخصوص در جنگ همراه داشته باشد و مخفی کارها بکند، مثل عمرو عیار. (آنندراج). عیاران یا جوانمردان یا فتیان، طبقه ای از طبقات اجتماعی ایران را تشکیل میدادند، متشکل از مردم جلد و هوشیار از طبقهء عوام الناس که رسوم و آداب و تشکیلاتی خاص داشته اند و در هنگامه ها و جنگها خودنمائی میکرده اند. این گروه بیشتر دسته هایی تشکیل میداده اند و گاهی به یاری امرا یا دسته های مخالف آنان برمیخاسته اند و در زمرهء لشکریان ایشان می جنگیده اند. در عهد بنی عباس شمارهء عیاران در بغداد و سیستان و خراسان بسیار گردید. معمو دسته های عیاران پیشوایان و رئیسانی داشتند که به قول مؤلف تاریخ سیستان آنان را «سرهنگ» مینامیدند. عیاران مردمی جنگجو و شجاع و جوانمرد و ضعیف نواز بودند. عیاران سیستان در اغلب موارد با مخالفان حکومت عباسی همدست میشدند و در جزو سپاهیان آنان درمی آمدند. مث در قیام حمزهء خارجی، یکی از سرهنگان عیاران بنام ابوالعریان با او همراه بود، دیگر حرب بن عبیده بود که عامل خلیفه، اشعث بن محمد بن اشعث را شکست داد. یعقوب بن لیث صفار از همین گروه بود و به یاری عیاران سلسلهء صفاری را تأسیس کرد. عیاران جوانمردی پیشه داشتند و به صفات عالی رازنگهداری و دستگیری بیچارگان و یاری درماندگان و امانت داری و وفای به عهد آراسته و در چالاکی و حیله نامبردار بودند. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به فتوت شود : و کان فیها قوماً عیارین [ کذا ] فجاؤوا الیه... و اشتروها منه بملوء صاع ان اشتهی ذهباً أو لؤلؤاً أو معدن [ کذا ] أو أی شی ء اختار. (سندبادنامهء عربی ص 387). به میان قریش مردی بود نام وی عمیربن وهب... مردی دلیر و مردانه بود ولیکن درویش بود و عیار بود و کارهای مردانگی بسیار کردی. (بلعمی).
همان نیز شاهوی عیار اوی
که مهتر پسر بود و سالار اوی.فردوسی.
دست در هم زده چون یاران در یاران
پیچ درپیچ چنان زلفک عیاران.منوچهری.
این بوالعریان مردی عیار بود از سیستان و از سرهنگ شماران بود. (تاریخ سیستان). باز عیسی بن احمد را به حرب آن عیار فرستاد به بُست. (تاریخ سیستان). امیر طاهر سپاه سرهنگان و عیاران و غوغاء شهر جمع کرد و به پای حصار طاق شد. (تاریخ سیستان).
بیچاره شود به دست مستان در
هشیار اگرچه هست عیاری.ناصرخسرو.
عیار دلی دارم بر تیغ نهاده سر
کز هیچ سر تیغی عیار نیندیشد.خاقانی.
ترا هم کفر و هم ایمان حجابست ار تو عیاری
نخست از کفر بیرون آی و پس در خون ایمان شو.
خاقانی.
بر فلک شو ز تیغ صبح مترس
که نترسد ز تیغ و سر عیار.خاقانی.
دودری شد چو کوی طراران
چاربندی چو بند عیاران.نظامی.
چو عیاران سرمست از سر مهر
بپای شه درافتاد آن پریچهر.نظامی.
ای یار شگرف در همه کار
عیاره و عاشق تو عیار.نظامی.
کسب جز نامی مدان ای نامدار
جهد جز وهمی مپندار ای عیار(3).مولوی.
سعدی سر سودای تو دارد نه سر جان
هر جامه که عیار بپوشد کفن است آن.
سعدی.
گر تیغ میزنی سپر اینک وجود من
عیار مدعی کند از دشمن احتراز.
سعدی (کلیات چ فروغی ص 526).
سعدی چو پای بند شدی بار غم بکش
عیار دست بسته نباشد مگر حمول.سعدی.
- عیاردل؛ که دلی چون عیاران دارد :
عیار دلی دارم بر تیغ نهاده سر
کز هیچ سر تیغی عیار نیندیشد.خاقانی.
- عیاروار؛ همچو عیاران. بمانند عیاران :چون شب درآمد، جامه ای عیاروار پوشید و در شهر رفت. (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی).
قیمت عیار را هم فام کرد از دیگری
بلعمی عیاروار از رودکی بفکند فام.سوزنی.
- عیاروش؛ عیارمانند. عیارسان :
تنی چند بگزید عیاروش
کماندار و سختی کش و سخت کش.نظامی.
(1) - برخی از محققان معاصر از قبیل ملک الشعراء بهار، عیار را به معانیی که در فارسی بکار میرود معرب «ای یار!» دانسته اند.
(2) - به خاطر وزن، مخفف آمده است.
(3) - به ضرورت شعری به تخفیف یاء خوانده می شود.

عیار.

[عَیْ یا] (اِخ) نام غلام رودکی بود که ظاهراً رودکی وی را خریده و از خریدن آن وامدار شده بود و ابوالفضل بلعمی آن وام را پرداخته است. رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی شود :
کس فرستاد به سرّ اندر عیار مرا(1)
که مکن یاد به شعر اندر بسیار مرا.رودکی.
گوئی چمن ز نالهء مرغ و نسیم گل
با رودکی حکایت عیار می کند.ادیب صابر.
کردم دل خویش ای بت عیار ز عشقت
چون رودکی اندر غم عیار شکسته.سوزنی.
قیمت عیار را هم فام کرد از دیگری
بلعمی عیاروار از رودکی بفکند فام.سوزنی.
(1) - ن ل: داد پیغام به سرّ اندر عیار مرا.

عیار.

[عَیْ یا] (اِخ) نام اسب خالدبن ولید بود. (از منتهی الارب).

عیارات.

(ع اِ) جِ عیار. (اقرب الموارد). رجوع به عیار شود. || ججِ عَیر. (منتهی الارب). رجوع به عیر شود.

عیارپیشگی.

[عَیْ یا شَ / شِ] (حامص مرکب) عمل و شغل عیارپیشه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عیارپیشه و عیار شود.

عیارپیشه.

[عَیْ یا شَ / شِ] (ص مرکب)کسی که عمل او حیله بازی و مکاری بود. (ناظم الاطباء) :
عیارپیشه(1) جوانی زناگری دزدی
همی کشیدش هر روز رشته در سوفار.
سوزنی.
مستقبل را از همه یعقوب بن اللیث الصفار بود در اصل فرومایهء عیارپیشه بود. (تاریخ طبرستان). || جوانمرد و فتی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عیار و عیاری شود.
(1) - به ضرورت شعری به تخفیف یاء خوانده می شود.

عیار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) وزن کردن. عیار گرفتن. رجوع به عیار و عیار گرفتن شود :
من اینجا کنم نقد خود را عیار
خود آنجا بیامرزد آمرزگار.
میرخسرو (از آنندراج).

عیار گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) دینار و درهم را یک یک وزن کردن. مقدار بار دینار را پیدا کردن. (از یادداشت مرحوم دهخدا). عیار کردن. تعییر کردن. واکندن. واکن کردن :
پدید شد ز فلک مهر چون سبیکه زر
که هیچ تجربه نتواند آن عیار گرفت.
مسعودسعد.
نیکان که تو را عیار گیرند
بر دست بدانْت برگرایند.خاقانی.
گفت ای ایبک ترازو را بیار
تا که گربه برکشم گیرم عیار.مولوی.
به قصد هرچه شوی پست سربلند شوی
گرفته ایم عیار بلند و پستیها.صائب.
توان ز زخم گرفتن عیار جوهر تیغ
ز جوی شیر بود حال کوهکن روشن.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به عیار شود.

عیارگیر.

(نف مرکب) عیارگیرنده. کسی که در ضرابخانه زر و سیم مسکوک را امتحان کرده و علامت بر آن میگذارد. (ناظم الاطباء). معیر. چاشنی گیر زر و سیم. || جواهریِ بامهارت. (ناظم الاطباء).

عیارة.

[رَ] (ع اِمص) آشکارگی و شهرت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || اسم است از «عارَت القصیدة» هرگاه قصیده بین مردم سائر و متداول گردد. (از اقرب الموارد). شهرت شعر و قصیده. (ناظم الاطباء).

عیاره.

[عَیْ یا رَ / رِ] (از ع، ص) مؤنث عیار. زن فریبنده و حیله باز. (ناظم الاطباء). رجوع به عیار شود :
آتش عیاره ای آب عیارم ببرد
سیم بناگوش او سکهء کارم ببرد.خاقانی.
عیارهء آفاق است این یار که من دارم
بازیچهء ایام است این کار که من دارم.
خاقانی.
ای یار شگرف در همه کار
عیاره و عاشق تو عیار.نظامی.

عیاری.

[عَیْ یا](1) (حامص) حالت و چگونگی عیار. حیله بازی و مکاری. (فرهنگ فارسی معین). فریبندگی و حیله بازی و مکاری و داغولی. (ناظم الاطباء). || جوانمردی. مروت. مردی. مردانگی. و آن یکی از طرق تربیت قدیم بوده و از اواخر قرن دوم هجری وجود داشته است. رجوع به عیار شود : اگر سیر مروت و عیاری امیر طاهر گویم قصه دراز گردد، اما یک حکایت یاد کنم. (تاریخ سیستان). || تردستی و زیرکی :
ببینی نشنوی تو قول او را
نبیند کس چنین هرگز عیاری.ناصرخسرو.
به راه ستوران روی می بدین در
به چاه اندر افتاده از بس عیاری.
ناصرخسرو.
بادام دو چشم تو به عیاری و شوخی
صد بار به هر لحظه درکند شکسته.سوزنی.
به عیاری توان رفتن ره عشق
که این ره دامن تر برنتابد.خاقانی.
به عیاری ز جای خویش برجست
برابر دست خود بوسید و بنشست.نظامی.
به عیاری برآر ای دوست دستی
برافکن لشکر غم را شکستی.نظامی.
دیده نگه داشتیم تا نرود دل
با همه عیاری از کمند نجستیم.سعدی.
شبی گر جهد گربه هفتاد بام
به عیاریش برنیارند نام.امیرخسرو.
|| طراری. سرقت. دزدی : چه دانید اگر این هم ازجملهء دزدانست، به عیاری درین کاروان تعبیه شده. (گلستان).
دل به عیاری ببردی ناگهان از دست من
دزد در شب ره زند تو روز روشن میبری.
سعدی.
- عیاری کردن؛ عیارپیشگی. عیاری را پیشهء خود ساختن :
زآن طرهء پر پیچ و خم سهل است اگر بینم ستم
از بند و زنجیرش چه غم هرکس که عیاری کند.
حافظ.
(1) - گاهی به ضرورت شعری به تخفیف یاء نیز خوانده شود.

عیازر.

[عَ زِ] (ع اِ) گیاه که دون از عضاة و فوق از دِقّ باشد. (منتهی الارب). گیاهی خردتر از عضاة و بزرگتر از دق. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || چوبها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عیدان. (اقرب الموارد). || باقی ماندهء درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بقایای درخت. (اقرب الموارد). واحد آن نیامده است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَزائر. رجوع به عزائر شود.

عیاسة.

[سَ] (ع مص) نگاهبانی و نیکو سیاست کردن مال و شتران. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || طلب کردن گرگ چیزی را در شب تا آن را بخورد. (از اقرب الموارد). عَوس. رجوع به عوس شود.

عیاش.

[عَیْ یا] (ع ص) بسیار زیست کننده و نیکوحال. (ناظم الاطباء). صیغهء مبالغه است از «عیش»، یعنی دارای حیات گشتن. || فروشندهء «عیش» یعنی نان. (از اقرب الموارد). || (از ع، ص) خوب زندگانی کننده. (آنندراج) (غیاث اللغات). بسیار خوشگذران و کسی که بیشتر زندگانی خود را در خوشی و خرمی گذراند و مشغول لهو و لعب باشد و از امور عالم بی خبر و بی بهره بود. (ناظم الاطباء). || شهوت پرست و فاسق و فاجر و ماژپرست.

عیاش.

[عَیْ یا] (اِخ) نام چند تن از محدثان میباشد. رجوع به منتهی الارب و تاج العروس شود.

عیاش.

[عَیْ یا] (اِخ) رجوع به ابوعبدالله (عیاش جشمی...) شود.

عیاش.

[عَیْ یا] (اِخ) ابن ابی ثور. صحابی بود. (از منتهی الارب).

عیاش.

[عَیْ یا] (اِخ) ابن ابی ربیعه. رجوع به ابوعبدالله (عیاش...) شود.

عیاش.

[عَیْ یا] (اِخ) ابن عقبة بن کلیب حضرمی مصری (90-160 ه . ق.). فرمانده دریایی مصر در عهد مروان بن محمد بود. و او را احادیثی نیز میباشد. (از الاعلام زرکلی از الولاة و القضاة و تهذیب التهذیب ج 8 ص 198).

عیاشی.

[عَیْ یا] (حامص) عمل عیاش. عیش و عشرت و خوشگذرانی و شادی و اشتغال به شادی. || شهوت پرستی و فسق و فجور و ماژپرستی. (ناظم الاطباء). و رجوع به عیاش شود.

عیاشی.

[عَیْ یا] (اِخ) عبدالله بن محمد بن ابی بکر عیاشی مغربی. رجوع به عبدالله (ابن محمد...) شود.

عیاشی.

[عَیْ یا] (اِخ) محمد بن احمد مالکی زیانی عیاشی، مکنی به ابوعبدالله. وی از بنی مالک بن زغبة بود و از مجاهدان مغرب اقصی بشمار میرفت. او را جنگهایی با پرتقالیها میباشد که شرح آنها در الاعلام زرکلی آمده است. عیاشی بسال 1051 ه . ق. در طنجه بقتل رسید. رجوع به الاعلام زرکلی و الاستقصا ج 3 ص 107 شود.

عیاشی.

[عَیْ یا] (اِخ) محمد بن مسعود عیاشی سمرقندی. از فقهای بزرگ شیعهء امامیه در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری. رجوع به ابوالنصر (محمدبن...) و مآخذ ذیل شود: خاندان نوبختی ص 140، الاعلام زرکلی، الفهرست ابن الندیم، سفینة البحار ج 2 ص 301، منهج المقال ص 319، الذریعة ج 4 ص 295.

عیاشیه.

[عَیْ یا یَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی (بلوک زرگان) بخش مرکزی شهرستان اهواز با 100 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عیاص.

(ع مص) دشوار گردیدن سخن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخت گشتن چیزی. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || درپیچان کردن کار بر دشمن. (از ناظم الاطباء). پیچاندن کار بر خصم و داخل کردن او در آنچه درنمی یابد. (از اقرب الموارد). || سخن دشوار و عویص آوردن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || حجتهای دشوار برای کسی آوردن آنچنانکه خروج از آنها دشوار باشد. || غامض و پیچیده ساختن منطق و گفتار. (از اقرب الموارد). عَوَص. رجوع به عوص شود. || با همدیگر کشتی گرفتن و بر زمین زدن. (ناظم الاطباء). معاوصة. رجوع به معاوصة شود.

عیاض.

(ع مص) عوض دادن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و اصل آن عِواض است که واو ماقبل مکسور به یاء بدل شده است. (از اقرب الموارد). عَوْض. عِوَض. رجوع به عوض شود.

عیاض.

(اِخ) جدی است جاهلی، و فرزندان او بطنی از بنی مهدی از جذام تا قحطانیه را تشکیل میدهند. مسکن آنان در بلقاء از بلاد شام بود. (از الاعلام زرکلی از نهایة الارب).

عیاض.

(اِخ) نام چند تن از تابعیان و محدثان است. رجوع به منتهی الارب و تاج العروس شود.

عیاض.

(اِخ) تابعی بود. رجوع به ابوخالد (عیاض...) شود.

عیاض.

[عِ] (اِخ) (فضیل...) در بیت ذیل از ناصرخسرو اشاره به فضیل بن عیاض است که از مشاهیر عرفا در قرن دوم هجری بود :
کجاست یحیی و ذوالنون و کو فضیل عیاض
شقیق و شبلی و سفیان کجا و حاتم کو.
رجوع به فُضَیل شود.

عیاض.

(اِخ) ابن عقبة بن سکون بن أشرس. جدی جاهلی بود و فرزندانش بطنی از کندة را تشکیل میدهند. (از الاعلام زرکلی از السبائک).

عیاض.

(اِخ) ابن عیاض تنعی. رجوع به ابوقیلة (عیاض...) شود.

عیاض.

(اِخ) ابن غنم بن زهیر فهری. از صحابهء شجاع و جنگ آور بود. وی در غزوات بدر و احد و خندق شرکت داشت و در ایام خلیفهء دوم بلاد الجزیرة را فتح کرد. او را از نظر کثرت کرم «زادالراکب» لقب داده بودند. عیاض در سال 20 هجری به سن شصت سالگی در شام یا مدینه درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الاصابة و صفة الصفوة و البلاذری).

عیاض.

(اِخ) ابن موسی بن عیاض اندلسی مغربی مالکی. رجوع به قاضی عیاض و الاعلام زرکلی شود.

عیاضی.

[عِ] (ص نسبی) منسوب است به عیاض، و او جدی است جاهلی. ابوبکر محمد بن احمد انصاری عیاضی که از فضلا و فقهای سمرقند بود به وی منسوب است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عیاط.

(ع مص) باردار نگردیدن ناقه و زن سالها، بی آنکه نازا و عاقر باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). عَیط. رجوع به عیط شود. || (اِ) بانگ و فریاد و غوغا و زاری. (ناظم الاطباء). جلبة و صیاح. (اقرب الموارد).

عیاف.

(ع مص) ننگ داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نپسندیدن شخص طعام یا شراب را و نخوردن و ننوشیدن آن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). || ترک گفتن شخص آب را، در حالیکه تشنه باشد. (از اقرب الموارد). عَیف. عَیَفان. رجوع به عیف و عیفان شود.

عیاف.

[عَ] (ع اِ) عیاف و طریدة؛ هر دو از بازی های عربان است. یا عیاف بازیی است که زنان بدان بازی کنند. (منتهی الارب) (آنندراج). عیاف و طریدة؛ دو بازی است ازآنِ عرب. (از اقرب الموارد).

عیافة.

[فَ] (ع مص) فال گرفتن از طیر. (منتهی الارب). زجر به پرندگان، و آن این است که به اعتبار نام و مسقط و صوت آنها بفال نیک یا بفال بد گرفته شود. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). از مرغ فال گرفتن، یعنی بنام آن یا به آواز آن و یا بخاصیت آن. و این حرام است و اگر اعتقاد کند، کافر گردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || بمعانی مصدر عَیف است. (از منتهی الارب). رجوع به عیف شود.

عیال.

(ع اِ)(1) جِ عَیِّل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عیّل شود. || عیال الرجل؛ کسی که با مرد زندگی میکند و نفقهء او بر وی واجب است، چون غلام و زن و فرزند صغیر او. (از تعریفات جرجانی). زن و فرزند و هرکه در نفقه و مؤونت مرد باشد. (منتهی الارب) (از آنندراج). زن و فرزند. (دهار). زن و فرزند و دیگر توابع. (غیاث اللغات) :
عیال نه زن و فرزند نه، مؤونت نه
ازین ستم ها آسوده بود و آسان بود.رودکی.
غم عیال نبود و غم تبار نبود
دلم به رامش آکنده بود چون جبغوت.طیان.
همه خلق بر این شاه و بدین ملک عیالند
چه بیقدر جهانی و بی اندازه عیالی.فرخی.
از گرسنگی بیشی با عیال و فرزندان بمرده. (تاریخ بیهقی ص620). شک نیست که تو عیال و پس پوشیدگان را با خویشتن ببری. (تاریخ بیهقی ص217). اگر خشم نیافریدی هیچکس روی ننهادی سوی... عیال و مال خود از غاصبان دور گردانیدن. (تاریخ بیهقی ص 437).
آنجا که سخن خیزد از آیات الهی
سقراط سزد چاکر و ادریس عیالش.
ناصرخسرو.
بس که دید آفت اعدا ز پی انس عیال
مردم ازبهر عیال آفت اعدا بینند.خاقانی.
خاقانیم نه والله خاقان نظم و نثرم
گویندگان عالم پیشم عیال مضطر.خاقانی.
اگرچه هرچه عیال منند خصم منند
جواب نَدْهم الا انهم هم السفها.خاقانی.
ما عیال حضرتیم و شیرخواه
گفت الخلق عیال للاله.مولوی.
عیال بسیار داشت و کفاف اندک. (گلستان). کفاف اندک دارم و عیال بسیار. (گلستان).
ای گرفتار و پای بند عیال
دگر آسودگی مبند خیال.سعدی.
- اهل و عیال؛ کس و کار و زن و فرزند.
- عیالبار؛ (در تداول عامه) عیالوار. معیل. صاحب عیال و عائله.
- عیالوار.؛ رجوع به همین کلمه در ردیف خود شود.
- عیال و اطفال؛ از اتباع است. (یادداشت مرحوم دهخدا). زن و فرزند.
|| در تداول فارسی بمعنی زن و زوجه بکار میرود، چون: فلان با عیالش به مسافرت رفت؛ یعنی با زوجه اش. (از فرهنگ فارسی معین) :
دویست وپنجه وچارش ز عمر چون بگذشت
بشد شعیب و عیال کلیم شد دختر.
ناصرخسرو.
مرد... توبه کرد که... عیال نهفتهء خود را نیازارد. (کلیله و دمنه).
عیال زن خویش باشد هر آنکس
که فرمان بر زن کند خویشتن را.انوری.
الحمدلله که عیال را با من موافقتی تمام و مساعدتی برکمال است. (سندبادنامه ص89). || صاحب آنندراج گوید: عیال در فارسی بمعنی محتاج نیز مستعمل است و شعر ذیل را از خاقانی شاهد آورده است :
ایا شهی که زمانه عیال شفقت توست
به حال من نظری کن ز دیدهء اشفاق.
اما بیت فوق در دیوان خاقانی چنین است:
ایا شهان زمانه عیال شفقت تو
به حال من نظری کن به دیدهء اشفاق.
و ظاهراً معنی تحت تکفل و سربار و نانخور و جیره خوار و غیره میدهد نه مطلق محتاج.
- عیال بودن بر کسی؛ تحمیل شدن بر او. محتاج بودن به وی. سربار بودن : تا ایشان راه باید زدن یا سؤال کردن و یا وبال و عیال باشند بر دیگران. (ابوالفتوح رازی).
- عیال کسی بودن؛ به وی محتاج بودن. بر وی تحمیل شدن :
نیستم در سخن عیال کسی
نپرم من به پرّ و بال کسی.سنایی.
- عیال گشتن بر کسی؛ تحمیل شدن بر او. محتاج گشتن به وی :
گر عیالت بودی و فرزند و زن
بر عیال اکنون چرا گشتی عیال.ناصرخسرو.
(1) - در تداول فارسی زبانان به فتح اول تلفظ میشود و آن را بر عیالان و عیالات جمع بسته اند :
در خانهء او سال سراسر رمضانست
تا حشر نبینند عیالانش شوال.
لامعی (از فرهنگ فارسی معین).
یکی از پادشاهان عابدی را پرسید که عیالان داشت، که اوقات عزیزت چگونه میگذرد. (گلستان).

عیال.

[عَیْ یا] (ع ص) رجل عیال؛ مرد خرامان به ناز. فرس عیال؛ اسب خرامنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به خود بالیده و خرامان در راه رفتن خود، و آن صفت برای شخص و اسب و اسد واقع میشود. (از اقرب الموارد).

عیال پرست.

[پَ رَ] (نف مرکب)دوست دارندهء عیال. علاقه مند به زن و فرزند خود. که پای بند عیال باشد.

عیال پرستی.

[پَ رَ] (حامص مرکب)دوست داشتن عیال. پای بند بودن به عائله.
- امثال: عیال پرستی خداپرستی است، نظیر حدیث «خیارکم خیرکم لاهله». (امثال و حکم دهخدا).

عیال دار.

(نف مرکب) کسی که دارای زن و فرزند و اهل و عیال باشد. (ناظم الاطباء). عیالبار. عیالوار. معیل.

عیال داری.

(حامص مرکب) عمل عیال دار. نگاهداری اهل و عیال. (ناظم الاطباء). || عیالواری. عیالباری. معیل بودن.

عیال دوست.

(ص مرکب) آنکه عائله و زن و فرزند دوست بدارد. عیال پرست. دوست دارندهء عیال.

عیال فریب.

[فَ / فِ] (نف مرکب) آنکه عیال را بفریبد. آنکه یا آنچه عائلهء شخصی را فریب دهد :
منجنیقی بود به زیور و زیب
خانه ویران کن عیال فریب.نظامی.

عیال گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)همسر برگزیدن. انتخاب عیال. زن گرفتن.

عیالم.

[عَ لِ] (ع اِ) جِ عَیلم. رجوع به عیلم شود.

عیالمند.

[مَ] (ص مرکب) صاحب اهل و عیال بسیار و پورمند. (ناظم الاطباء). صاحب عیال و قبیله دار. (آنندراج). عیالبار. عیالوار. معیل. عائله دار. صاحب عائله.

عیالمندی.

[مَ] (حامص مرکب) عیالمند بودن. صاحب اهل و عیال بودن. عیالواری. عیالباری. عائله داری.

عیالوار.

[عیالْ] (ص مرکب) صاحب عیال. دارندهء اهل و عیال. کسی که نانخور بسیار داشته باشد. (فرهنگ فارسی معین). بسیارعیال. معیل. عیالمند. عیالبار. عیالدار. عائله دار.

عیالواری.

[عیالْ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی عیالوار. صفت برای عیالوار.
- خانهء عیالواری؛ با زن و فرزندان متعدد. با نانخور و تحت تکفلان بسیار.
|| (ص نسبی) در تداول امروز، ارزان و بسیار، و فراخ و فربه و وسیع.

عیالة.

[لَ] (ع مص) بسیارعیال گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). عَول. رجوع به عول شود. || کافی و بسنده گردیدن. عیال خود را نفقه و خورش دادن و عیالداری کردن. (از منتهی الارب) (آنندراج). معاش کافی قرار دادن برای عیال و مؤونت دادن آنها را. (از اقرب الموارد). عَول. عُؤول. رجوع به عول و عؤول شود. || کفالت کردن و اداره نمودن یتیم. (از اقرب الموارد).

عیالة.

[لَ] (ع اِ) علف: عیالة البِرذَون؛ علف ستور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عیالة.

[عَیْ یا لَ] (ع ص) امرأة عیالة؛ زن خرامنده و مائل و نازنده در رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زن متبختر و میال. (از اقرب الموارد).

عیالی.

[ ] (اِخ) ابوجعفر احمدبن محمد العیالی. در فقه بر مذهب ابوثور بود و کتاب المعاقل و الدیات از اوست. (از الفهرست ابن الندیم).

عیالیم.

[عَ] (ع اِ) جِ عَیلام. رجوع به عیلام شود.

عیام.

[عَ] (ع اِ) روز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نهار. گویند: سرنا العیام کله؛ یعنی همهء روز را حرکت کردیم. (از اقرب الموارد).

عیامی.

[عَ ما] (ع ص، اِ) جِ عَیمان. (اقرب الموارد). رجوع به عیمان شود. || جِ عَیمی. (اقرب الموارد). رجوع به عیمی شود.

عیان.

(ع مص) به چشم دیدن. (از اقرب الموارد). رویاروی چیزی را دیدن. (دهار). دیدن به چشم. (غیاث اللغات). مُعاینه. رجوع به معاینه شود.

عیان.

(ع اِ) یقین در دیدار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): لقیه عیاناً، رآه عیاناً؛ ملاقات کرد او را به چشم و در دیدن وی شک نکرد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || یقین و یقین در دیدار و مشاهده و ظاهر و آشکار و دیدار به چشم. (ناظم الاطباء). ظاهر و آشکاره. (آنندراج). معلوم. هویدا. روشن. واضح. مبین :
سوگند خورم کز تو برد حورا خوبی
خوبیت عیان است چرا باید سوگند.عماره.
همگان حال من شنیدستید
بلکه دانسته اید و دیده عیان.فرخی.
گفتم به علم و عدل چنو هیچ شه بود
گفتا خبر برابر بوده ست با عیان.فرخی.
نهان در جهان چیست آزاده مردم
نبینی نهان را ببینی عیان را.ناصرخسرو.
ای خسروی که ملک تو در گیتی
چون قرص آفتاب عیان باشد.مسعودسعد.
شاخ طفلی بود و نوخط گشت و بالغ شد کنون
گرد زُمْرُد بر عذارش زآن عیان افشانده اند.
خاقانی.
شب ز انجم کرد بر گرد حمایل طفل وار
سیمهای قل هواللهی عیان انگیخته.خاقانی.
شروان به تو مکه گشت و بزمت
دارد حرم عیان کعبه.خاقانی.
زادهء ثانی است احمد در جهان
صد قیامت بود او اندر عیان.مولوی.
آنچه تو در آینه بینی عیان
پیر اندر خشت بیند بیش از آن.مولوی.
در هر آن کاری که میلستت بدان
قدرت خود را همی بینی عیان.مولوی.
که فعل بدان را نماید بیان
وز آن فعل بد می برآید عیان.سعدی.
در راه عشق مرحلهء قرب و بعد نیست
می بینمت عیان و دعا می فرستمت.حافظ.
نه در سر کلاه و نه در پای کفش
عیان از عقب خایه هایش بنفش.؟
- امثال: آنجا که عیان است چه حاجت به بیان است. (امثال و حکم دهخدا).
چه حاجتست عیان را به استماع بیان که بیوفائی دور فلک نهانی نیست. سعدی.
عیان شود خطر آدمی ز رنج خطیر که تا نسوزد بو برنخیزد از چندن. قاآنی.
- ابناعیان؛ دو مرغ است، یا دو خط که عائف و فالگوی بر زمین میکشد، سپس میگوید «ابنی عیان(1) أسرعا البیان». و چون عائف یقین کند که قِدْح قمارباز پیروز و فائز خواهد شد میگوید: «جری ابناعیان». (از اقرب الموارد). و رجوع به منتهی الارب و آنندراج و ناظم الاطباء شود.
- به عیان؛ بطور آشکارا. عیاناً. به وضوح. به آشکارا :
ای کرده قال وقیل تو را شیدا
هیچ از خبر شدت به عیان پیدا؟
ناصرخسرو.
- به عیان دیدن، به وضوح دیدن.؛ بطور آشکارا دیدن. عیاناً دیدن. معاینه دیدن : و این حال را به عیان می بینند. (تاریخ بیهقی ص 967).
تا هم امروز ببینی به عیان حور و بهشت
همچنان نیز ببینی به عیان نار و جحیم.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 300).
- خبر و عیان؛ آن را در مقابل هم آرند. یعنی آنچه متکی بر گفتهء دیگران است و آنچه به چشم دیده شده است. شنیده و دیده :
اخبار گذشته چه کنی صورت او بین
چون هست عیان تکیه چه باید به خبر بر.
عنصری.
از خبر بر عیان قیاس کنند
که عیان را بود دلیل خبر.عنصری.
سیرت شاه عیانست و دگر جمله خبر
از خبر یاد نیارند کجا هست عیان.عنصری.
خبر هرگز نه مانند عیان است
یقین دل نه همتای گمان است.
(ویس و رامین).
چو یک عیان نبود در جهان هزار خبر
چو یک یقین نبود زی خرد هزار گمان.
قطران.
عیان این کجا گفتم فزون است از خبر ایرا
عیان مهتران عالم افزون از خبر باید.قطران.
خبر شنیده ام از رستم و ز تو دیدم
عیان و هرگز کی بود چون عیان اخبار.
مسعودسعد.
ما همی از زنده گوییم او همی از مرده گفت
آنِ ما یکسر عیان است آن او یکسر خبر.
معزی.
جود او را من به چشم سر عیان بینم همی
یک عیان نزدیک من فاضلتر از سیصد خبر.
ازرقی.
گر آن صورت بد این رخشنده جانست
خبر بود آن و این باری عیانست.نظامی.
خبر از دوست بر آن بر که ندارد خبری
ورنه آنجا که عیان است چه جای خبر است.
مغربی.
|| شخص. (اقرب الموارد). || آهنی است در متاع فدان. (منتهی الارب) (آنندراج). آهنی است از ابزار و وسایل فدان. (از اقرب الموارد). آهن افزاری مر کشتکاران را. (ناظم الاطباء). ج، أعیِنة، عُیُن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آهن آماج. ج، عین [ عی ]. (از منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - در لسان العرب «ابنی» با یاء و در قاموس «ابناعیان» با الف تثنیه شده است. (از اقرب الموارد).

عیان.

(اِخ) رجوع به علی عیان شود.

عیان.

[عَیْ یا] (ع ص) درمانده در کار و سخن. (منتهی الارب). درمانده و آشفته و سرگردان. (ناظم الاطباء). کسی که راه مراد خود را نیافته باشد و یا از آن عاجز شده باشد و محکم کردن آن را نتوانسته باشد. (از اقرب الموارد). عَیّ. عَیایاء. رجوع به عی و عیایاء شود. || سخت چشم زخم رساننده. مِعیان. (از ذیل اقرب الموارد از تاج العروس). رجوع به معیان شود.

عیان.

[عَیْ یا] (اِخ) شهری است به یمن از ناحیهء مخلاف جعفر. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

عیان آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) آشکار شدن. هویدا گشتن :
چندان بمان که ماه نو آید عیان ز شرق
وز سوی غرب شمس تلالا برافکند.
خاقانی.

عیاناً.

[نَنْ] (ع ق) به عیان. بطور آشکار. آشکارا. به وضوح. بعین.

عیان بین.

[عیامْ] (نف مرکب) عیان بیننده. بینندهء آنچه آشکار است. ظاهربین.
- چشم عیان بین؛ چشمی که آشکار چیزهای عینی را ببیند :
به چشم نهان بین عیان جهان را(1)
که چشم عیان بین نبیند نهان را.ناصرخسرو.
(1) - ن ل: به چشم نهان بین نهان جهان را.

عیان شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) آشکار شدن. واضح شدن. ظاهر گشتن :
گر شاه بانوان ز خلاط آمده به حج
نامش به جود در همه عالم عیان شده.
خاقانی.
ماهی و چون عیان شوی شمع هزار مجلسی
سروی و چون روان شوی عشق هزار لشکری.
خاقانی.
بس نقب کافکندم نهان بر حقهء لعل بتان
صبح خرد چون شد عیان نقّاب پنهان نیستم.
خاقانی.
مکن غیبت هیچکس را بیان
که روزی شود بر تو غیبت عیان.سعدی.
روزی که زیر خاک تن ما نهان شود
وآنها که کرده ایم یکایک عیان شود.سعدی.
عیان شود خطر آدمی ز رنج خطیر
که تا نسوزد بو برنخیزد از چندن.قاآنی.

عیان کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) آشکار کردن. برملا ساختن. واضح گرداندن. هویدا کردن. مشهور ساختن :
وز میی کآسمان پیالهء اوست
آفتابی عیان کنید امروز.خاقانی.
مهره آورد از سر افعی برون
در سر ماهی عیان کرد آفتاب.خاقانی.
گمان بری که ز ارواح تیره زیر اثیر
خلایقی دگر از نو عیان کند خلاق.خاقانی.
شکسته دل آمد برِ خواجه باز
عیان کرد اشکش به دیباچه راز.سعدی.
گفتم به دلق زرق بپوشم نشان عشق
غماز بود اشک و عیان کرد راز من.حافظ.
غمش عیان نکنم ترسم از زبان خلایق
چو مفلسی که بود گنج شایگانش و لرزد.
یوسفی جرباذقانی (از آنندراج).

عیان گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)آشکار شدن. هویدا گشتن. عیان شدن :
که دانم تو را بیش مشکل نماند
حقیقت عیان گشت و باطل نماند.سعدی.
و رجوع به عیان شدن شود.

عیان نمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب)آشکار کردن. واضح کردن. هویدا ساختن. عیان کردن :
جام فرعونی خبر ده تا کجاست
کآتش موسی عیان بنمود صبح.خاقانی.
حور شود دست بریده چو من
یوسف خاطر بنمایم عیان.خاقانی.
سگ گزیده خصم و تیغ شه چو آب
کآتش مرگ عیان خواهد نمود.خاقانی.
و رجوع به عیان کردن شود.

عیانة.

[نَ] (ع مص) خبر آوردن برای قوم. || جاسوس و عین شدن بر قوم. (از اقرب الموارد). دیدبانی کردن. (دهار): بعثنا عیانةً؛ جاسوس فرستادیم تا خبر آرد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || چشم زخم شدن. (آنندراج).

عیانة.

[نَ] (اِخ) موضعی است در دیار بنی حارث بن کعب بن خزاعة، و نام آن در شعر مسیب بن علس آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عیانة.

[عُ نَ] (اِخ) قلعه ای است به یمن. (منتهی الارب). قلعه ای است از قلاع ذمار در یمن ازآنِ فرزندان عمران بن زید. (از معجم البلدان).

عیانی.

(ص نسبی) آشکار. مقابل نهانی :
چون گشت جهان را دگر احوال عیانیش
زیرا که بگسترد خزان راز نهانیش.
ناصرخسرو.
بر عالم علویش گمان بر چو فرشته
هرچند که اینجا بود این جسم عیانیش.
ناصرخسرو.
|| جاسوس. (ناظم الاطباء). || اصلی. غیراندر. غیرناتنی.
- برادر و خواهر عیانی؛ برادر و خواهر از یک پدر و مادر. (ناظم الاطباء). در مقابل برادر اعیانی (برادر رحمی). رجوع به اعیانی شود.

عیان یافتن.

[تَ] (مص مرکب) آشکار دیدن. به وضوح یافتن. معاینه دیدن :
هر مقصودی که علم را بود
در شعلهء روی تو عیان یافت.عطار.

عیاهمة.

[عُ هِ مَ] (ع ص) استوار از هر چیزی. || شتر مادهء پیشرو. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). ناقهء سریع. (از اقرب الموارد). عَیهامة. رجوع به عیهامة شود.

عیاهیر.

[عَ] (ع اِ) جِ عَیهران. رجوع به عیهران شود.

عیاهیم.

[عَ] (ع اِ) جِ عَیهوم. رجوع به عیهوم شود.

عیایا.

[عَ / عُ] (ع ص، اِ) جِ عَیّا. رجوع به عیا شود.

عیایاء .

[عَ] (ع ص) درمانده در کار و در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شخصی که به خواسته و مراد خود راه نیافته و یا از آن عاجز باشد و محکم کردن آن را نتوانسته باشد. (از اقرب الموارد). عَیّ. عَیّان. رجوع به عی و عَیّان شود. || فحل عیایاء؛ گشن درمانده در گشنی، یا گشن که گاهی گشنی نکرده، رجل عیایاء کذلک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از ذیل اقرب الموارد). عَیاء. رجوع به عیاء شود. ج، أعیاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

عیایل.

[عَ یِ] (ع اِ) عیائل. رجوع به عیائل شود.

عیایة.

[عَ یَ] (اِخ) حیی است. (منتهی الارب).

عیب.

[عَ] (ع مص) عیبناک گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عیب دار گشتن کالا. (از اقرب الموارد). || عیبناک گردانیدن. (از منتهی الارب) (از آنندراج). عیب دار کردن. لازم و متعدی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || دفزک گردانیدن مشک شیر را. (از منتهی الارب) (آنندراج). دفزک شدن شیر که در مشک باشد. (از ناظم الاطباء). ستبر و غلیظ شدن شیر که در مشک است. (از اقرب الموارد).

عیب.

[عَ] (ع اِ) آهو، مقابل فرهنگ. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). نقیصه. (اقرب الموارد). بدی. نقص. نقصان. (فرهنگ فارسی معین) :
چو بر شاه عیبست بد خواستن
بباید به خوبی دل آراستن.فردوسی.
نباشد مرا عیب کز قلبگاه
برانم شوم پیش روی سپاه.فردوسی.
همیشه از هر دو جانب چنین مهاداة و ملاطفات می بوده است که چون به چشم رضا بدان نگریسته آید عیب آن پوشیده ماند. (تاریخ بیهقی ص 209). مردم عیب خویش را نتوانند دانست. (تاریخ بیهقی). هرکه از عیب خود نابینا باشد نادان ترِ مردمان باشد. (تاریخ بیهقی ص 329). یک عیب باشد که هزار هنر بپوشد، و یک هنر باشد که صدهزار عیب را. (قابوسنامه، از شاهد صادق).
عیب تن خویش ببایَدْت دید
تا نشود جانْت گرفتار خویش.ناصرخسرو.
با هزاران بدی و عیب یکیشان هنر است
گرچه ایشان چو خر از عیب و هنر بی خبرند.
ناصرخسرو.
بروزگار پیشین در اسب شناختن و هنر و عیب ایشان دانستن هیچ گروه به از عجم ندانستند. (نوروزنامه). چه بزرگ غبنی و عظیم عیبی باشد باقی را به فانی و دایم را به زایل فروختن. (کلیله و دمنه). اکنون که تو این مثابت پیوستی اگر بازگویم از عیب دور باشد. (کلیله و دمنه). اگر خردمندی به قلعه ای پناه گیرد و ثقت افزاید... البته به عیبی منسوب نگردد. (کلیله و دمنه).
تو اگر عیب خود همی دانی
نه ای از عامه بل جهانبانی.سنایی.
مرد باید که عیب خود بیند
بر ره زور و غیبه ننشیند.سنایی.
عیب باشد به خانه اندر مرد
مرد را کار و شغل باید کرد.سنایی.
ما را چه از این گر همه کس بد بیند
هر عیب که در ما بود او صد بیند.
عمادی شهریاری.
هست صد عیب طالعم را لیک
یک هنر دیده ام ز طالع خویش.خاقانی.
هم عیب را به عامل اسرار پرده پوش
هم غیب را ز عالم اسرار ترجمان.خاقانی.
چه عجیب آب که گنج شرف است
عیب آب از سر خویشی پوشد.خاقانی.
عیب جوانی نپذیرفته اند
پیری و صد عیب چنین گفته اند.نظامی.
ضمیرش کاروان سالار غیب است
توانا را ز دانائی چه عیب است؟نظامی.
دیده ز عیب دگران کن فراز
صورت خود بین و در او عیب ساز.نظامی.
هیچ عاشق عیب معشوق نبیند. (مرزبان نامه). آن عیب که از یک دروغ گفتن بنشیند، به هزار راست برنخیزد. (مرزبان نامه).
گر به عیب خویشتن دانا شوی
کی به عیب دیگران بینا شوی.عطار.
ما همه عیبیم چون یابد وصال
عیب دان در بارگاه غیب دان.عطار.
عیب باشد کو نبیند جز که عیب
عیب کی بیند روان پاک غیب.مولوی.
عیب های سگ بسی او می شمرد
عیب دان از غیب دان بوئی نبرد.مولوی.
هرکه عیب دگران پیش تو آورد و شمرد
بیگمان عیب تو پیش دگران خواهد برد.
سعدی.
تا مرد سخن نگفته باشد
عیب و هنرش نهفته باشد.سعدی.
بارخدایا مهیمنی و مقدر
وز همه عیبی مقدسی و مبرا.سعدی.
هرکه سخن نشنود از عیب پوش
خود شود اندر حق خود عیب کوش.
امیرخسرو دهلوی.
غیب ندانند مگر اهل غیب
عیب نبینند بجز اهل عیب.خواجو.
از طعن طاعنان و ملامت عیب جویان به سلامت نخواهد بود. (تاریخ قم ص 13).
کسی که عیب مرا میکند نهان از من
اگر چو چشم عزیز است دشمن است مرا.
صائب.
پردهء مردم دریدن عیب خود بنمودن است
عیب خود میپوشد از چشم خلایق عیب پوش.
صائب.
از دیدن عیب دیگران اعمی شو
در دیدن عیب خویشتن احول باش.
واعظ قزوینی.
در گفتن عیب دگران بسته زبان باش
از خوبی خود عیب نمای دگران باش.
واعظ قزوینی.
عیب مردم فاش کردن بدترین عیبهاست
عیب گو اول کند بی پرده عیب خویش را.آزاد.
چشم رضا بپوشد هر عیب را که دید
چشم حسد پدید کند عیب ناپدید.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
چون خدا خواهد که پوشد عیب کس
کم زند در عیب معیوبان نفس.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
عیب خود از دوستان مپرس که بینند و نگویند، و از دشمنان بجوی که نبینند و گویند. (از امثال و حکم دهخدا).
در عیب نظر مکن که بی عیب خداست.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).
آنکس که بعیب خلق پرداخته است
زآن است که عیب خویش نشناخته است.
؟ (امثال و حکم دهخدا).
عیب الکلام تطویله؛ عیب سخن بدرازا کشاندن آن است. (علی «ع»).
- اهل عیب؛ آنکه عیب و نقص دارد. دارندهء نقص. باآهو :
غیب ندانند مگر اهل غیب
عیب نبینند بجز اهل عیب.خواجو.
- پرعیب؛ مملو از عیب. پرنقص. پرآهو :
شعر تو شعر است لیکن باطنش پر عیب و عار
کرم بسیاری بود در باطن درّ ثمین.
منوچهری.
سوی دهر پرعیب من خوار از آنم
که او سوی من نیز خار است بارش.
ناصرخسرو.
دهر پرعیبم همچون که تو بگزیدی
گر مرا تن چو تو پر عیب و عوارستی.
ناصرخسرو.
کار جهان همچو کار بیهش و مستان
یکسره ناخوب و پر ز عیب و عوار است.
ناصرخسرو.
|| بدنامی و رسوایی. (فرهنگ فارسی معین). وصمت. (اقرب الموارد). داغ و لکه و رسوائی و بدنامی و آلایش و فضیحت و ننگ و فساد. (ناظم الاطباء).
- بی عیب؛ بی داغ. بی لکه. دور از رسوائی و بدنامی. دور از نقصان و قصور. دور از ننگ و گناه. (از ناظم الاطباء). بی نقص. بی آهو :
چنین گفت با گردیه شهریار
که بی عیبی از گردش روزگار.فردوسی.
مردمان را عیب مکنید که هیچکس بی عیب نیست. (تاریخ بیهقی ص 339). هرکه بی عیب نباشد وی را ملامت نرسد و هیچکس بی عیب نباشد. (کیمیای سعادت).
پاک و بی عیب خدائی که قدیر است و عزیز
ماه و خورشید مسخر کند و لیل و نهار.
سعدی.
گر دلم در عشق تو دیوانه شد عیبش مکن
بدر بی نقصان و زر بی عیب و گل بی خار نیست.
سعدی.
- امثال: خدا بی عیب است.
در عیب نظر مکن که بی عیب خداست.
گل بی عیب خداست.
مرد بی عیب نباشد.
|| گناه. (فرهنگ فارسی معین). خطا و گناه. (از ناظم الاطباء). ج، عُیوب (اقرب الموارد) (منتهی الارب)، مَعایب. (ناظم الاطباء) :
همی نامه کردم بشاه جهان
همه عیب تو داشتم در نهان.فردوسی.
بپرسید دانا که عیب ارچه بیش
که باشد پشیمان ز گفتار خویش.فردوسی.
ندانم جز این عیب من خویشتن را
که بر عهد معروف روز غدیرم.ناصرخسرو.
این بد چون آمد و آن نیک چون
عیب در این کار چه گوئی، که راست.
ناصرخسرو.
به چنین عیبهای عمرگداز
غم و رنج مرا نهایت نیست.مسعودسعد.
به دیدار مردم شدن عیب نیست
ولیکن نه چندانکه گویند بس.سعدی.
عیب درویش و توانگر به کم و بیش بد است
کار بد مصلحت آنست که مطلق نکنیم.
حافظ.
|| زشتی و قبح، در مقابل حسن و هنر :
عوام عیب کنندم که عاشقی همه عمر
کدام عیب که سعدی چنین هنر دارد.
سعدی.
بر او گر عیب بین چشمی گشاید
به چشمم جز هنر جستن نیاید.
ظهوری (از آنندراج).
|| در اصطلاح علم فتوت (از علوم تصوف)، عبارت از ارتکاب منهیت است، و آن یا مبطل فتوت بود چون کبائر و یا موجب نقصان آن چون صغائر. (از نفائس الفنون، علم فتوت). || (اصطلاح فقه) نقصی است که در متاع باشد چنانکه حیوان کور یا شل یا مریض باشد و یا گندم را شپشه خورده باشد و غیره، و معیوب بودن مبیع ایجاد خیار فسخ میکند. (از فرهنگ علوم).
- عیب فاحش؛ نقصی است که نقصان آن تحت تقویم قیمت گذاران نیامده باشد، و آن ضد عیب یسیر است. (از تعریفات جرجانی).
- عیب یسیر؛ آن است که از مقدار معینی، چیزی ناقص گردد که تحت تقویم قیمت گذاران درآمده باشد. و آن را در مورد عُروض و کالاها در هر ده تا، به افزودن نصف و در مورد حیوان یک درهم، و در مورد عقار دو درهم قرار داده اند. (از تعریفات جرجانی).

عیب.

[یَ] (ع اِ) جِ عَیبة. رجوع به عیبة شود.

عیب آمدن.

[عَ / عِ مَ دَ] (مص مرکب)نقص و آهو متوجه شدن. منسوب به عیب و نقص گشتن :
عیب ناید بر عنب چون بود پاک و خوب و خوش
گرچه از سرگین برون آید همی تاک عنب.
ناصرخسرو.

عیب آوردن.

[عَ / عِ وَ دَ] (مص مرکب)ظاهر کردن عیب. (آنندراج). عیب گرفتن. آهو متوجه ساختن :
تو عیب کسان هیچگونه مجوی
که عیب آورد بر تو بر عیبگوی.فردوسی.
تو این آب روشن مگردان سیاه
که عیب آورد بر تو بر عیب خواه.فردوسی.
همی داستان را سخن پرورند
نباید که بر نامه عیب آورند.فردوسی.
چنان زی که از رشک نَبْوی به درد
که عیب آورد عیب جوینده مرد.اسدی.
چه هر دو تهی می برآیند از آب
چه عیب آورد مر سبد را سبد.ناصرخسرو.

عیبات.

[یَ] (ع اِ) جِ عَیبة. (اقرب الموارد). رجوع به عیبة شود.

عیبان.

[عَ] (اِخ) نام کوهی است به یمن. (از معجم البلدان).

عیب بردن.

[عَ / عِ بُ دَ] (مص مرکب)ظاهر کردن عیب. (آنندراج) (غیاث اللغات). آشکارا کردن بدی و ظاهر ساختن رسوایی و بدنامی کسی را. (ناظم الاطباء) :
پردهء مردم دریدن عیب خود بنمودن است
عیب خود می پوشد از چشم خلائق عیب پوش.
صائب (دیوان چ امیری فیروزکوهی ص625).

عیب بین.

[عَ / عِ] (نف مرکب) عیب بیننده. عیب جوی و نکته سنج و بداندیش. (ناظم الاطباء). بینندهء زشتیها و بدیها : حکیمی به رمز وانموده است که هیچکس را چشم عیب بین نیست. (تاریخ بیهقی). آدمی هرچند زیرکتر باشد عیب بین تر باشد. (کتاب المعارف).
بر او گر عیب بین چشمی گشاید
به چشمم جز هنر جستن نیاید.
ظهوری (از آنندراج).
ببین به ناوک کج تا تو را شود روشن
که عیبناک شود هرکه عیب بین باشد.
ملانور (از آنندراج).

عیب پوش.

[عَ / عِ] (نف مرکب)عیب پوشنده. آنکه می پوشاند و اغماض میکند از سهو و خطای دیگران. (ناظم الاطباء). خطاپوش. ستارالعیوب. مقابل عیب جو :
جاهلی کفر و عاقلی دین است
عیب جوی آن و عیب پوش اینست.سنائی.
هست چو همنام خویش نامزد بطش و بخش
بطش ورا عیب پوش بخش فراوان او.
خاقانی.
پوست باشد مغز بد را عیب پوش
مغز نیکو را ز غیرت غیب پوش.مولوی.
کسانی که با ما به خلوت درند
مرا عیب پوش و ثنا گسترند.سعدی.
بر من رسواشدهء عیب کوش
عیب تو پوشی که توئی عیب پوش.
میرخسرو (از آنندراج).
هرکه سخن نشنود از عیب پوش
خود شود اندر حق خود عیب کوش.
امیرخسرو دهلوی.
دیدهء بدبین بپوشان ای کریم عیب پوش
زین دلیریها که من در کنج خلوت میکنم.
حافظ.
ساقیا می ده که رندیهای حافظ عفو کرد
آصف صاحبقران جرم بخش عیب پوش.
حافظ.
رندی حافظ نه گناهی است صعب
با کرم پادشه عیب پوش.حافظ.
پردهء مردم دریدن عیب خود بنمودن است
عیب خود می پوشد از چشم خلایق عیب پوش.
صائب.
|| بمعنی عیب پوشی و عیب پوشیدن نیز به کار رود :
نجوشم که خام است جوش همه
زنم دست در عیب پوش همه.
نظامی (از آنندراج).
|| پوشاک روئین پوشاکها. (ناظم الاطباء).

عیب پوشی.

[عَ / عِ] (حامص مرکب)اغماض از سهو و خطای دیگران. (ناظم الاطباء).

عیب پوشیدن.

[عَ / عِ دَ] (مص مرکب)مخفی کردن عیب. نهان کردن نقص و گناه. مقابل عیب جستن :
ره من همه زهر نوشیدن است
هنر جستن و عیب پوشیدن است.نظامی.
ور خدا خواهد که پوشد عیب کس
کم زند در عیب معیوبان نفس.
مولوی.
به پیر میکده گفتم که چیست راه نجات
بخواست جام می و گفت عیب پوشیدن.
حافظ.
بر من رسواشدهء عیب کوش
عیب تو پوشی که توئی عیب پوش.
امیرخسرو (از آنندراج).
گر نظیری شکوه از بی مهریت دارد مرنج
عیب مولا را چو پوشد بنده دولتخواه نیست.
نظیری.
پردهء مردم دریدن عیب خود بنمودن است
عیب خود می پوشد از چشم خلایق عیب پوش.
صائب.

عیب تراش.

[عَ / عِ تَ] (نف مرکب)عیب تراشنده. عیب جوینده. عیب نهنده بر دیگران :
چه بلا عیب تراشم، که حسد کم بادا
مشنو عیب زر ده دهی از سیم دغل.
عرفی (از آنندراج).

عیب جستن.

[عَ / عِ جُ تَ] (مص مرکب)عیب جوئی کردن. عیب یافتن. نقص و گناه دیگران جستن :
بگویش که عیب کسان را مجوی
جز آنگه که برتابی از عیب روی.فردوسی.
چنین داد پاسخ که بار نخست
دل از عیب جستن ببایَدْت شست.فردوسی.
تو عیب کسان هیچگونه مجوی
که عیب آورد بر تو بر عیب جوی.فردوسی.
ور بترسی زآنکه دیگر کس بجوید عیب تو
چشمت از عیب کسان لختی بباید خوابنید.
ناصرخسرو.
فغان که نیست بجز عیب یکدگر جستن
نصیب مردم عالم ز آشنائی هم.صائب.
طفلیست خرد و راه خرد کرده است گم
هر ناقصی که در طلب عیب جستن است.
صائب.

عیبجو.

[عَ / عِ] (نف مرکب) عیب جوی. عیب جوینده. که تفحص بدیها و معایب دیگران کند تا آشکار سازد. (فرهنگ فارسی معین) (از ناظم الاطباء) : ازین نازک طبعی، خرده گیری، عیب جوئی، بدخوئی، که از آب کوثر نفرت گرفتن. (سندبادنامه ص 206).
ز گفتِ عیبجو مجنون برآشفت
در آن آشفتگی خندان شد و گفت...وحشی.
و رجوع به عیبجوی شود.

عیبجوی.

[عَ / عِ] (نف مرکب)عیب جوینده. عیبجو. کسی که کاوش معایب و بدی مردمان کند تا آشکار سازد. (از ناظم الاطباء) :
چه گوید تو را دشمن عیبجوی
چو بی جنگ پیچی ز بدخواه روی.
فردوسی.
چنین گفت کای داور تازه روی
که بر تو نیابد سخن عیبجوی.فردوسی.
از آهو همان کش سپید است موی
نگوید سخن مردم عیبجوی.فردوسی.
یکی را گفتند عیب هست، گفت نه، گفتند عیبجوی هست، گفت بسیار، گفتند چنان دان که معیوبتر کس توئی. (قابوسنامه).
جاهلی کفر و عاقلی دین است
عیبجوی آن و عیب پوش اینست.سنائی.
چو دریا شدم دشمن عیب شوی
نه چون آینه دوست را عیبجوی.نظامی.
دانی که عرب چه، عیب جویند
کاین کار کنم مرا چه گویند.نظامی.
بیاموز از عاقلان حسن خوی
نه چندانکه از جاهل عیبجوی.سعدی.
پسند آمد از عیبجوی خودم
که معلوم من کرد خواهی بدم.سعدی.
پراکنده دل گشت از آن عیبجوی.سعدی.
به مجنون گفت روزی عیبجوئی
که پیدا کن به از لیلی نکوئی.وحشی.
|| بدگوی مردمان. (ناظم الاطباء).

عیب جوینده.

[عَ / عِ یَ دَ / دِ] (نف مرکب) عیبجوی. عیبجو. که عیب مردمان جستجو کند تا آشکار سازد. رجوع به عیب جو و عیب جوی شود :
چنان زی که از رشک نَبْوی به درد
که عیب آورد عیب جوینده مرد.اسدی.

عیب جویی.

[عَ / عِ] (حامص مرکب)عمل عیبجو. ایراد عیب ها و خطاهای دیگران. (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین) :
نه کم زآیینه ای در عیب جویی
به آیینه رها کن سخت رویی.نظامی.
|| تفحص معایب دیگران. (فرهنگ فارسی معین). || نکته گیری و نکته سنجی و خرده گیری. (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین).

عیب چینی.

[عَ / عِ] (حامص مرکب)عیبجوئی. (آنندراج). نکته گیری و ایرادگیری. (از ناظم الاطباء).

عیب خر.

[عَ / عِ خَ] (نف مرکب)عیب خرنده. آنکه عیب و نقص را بر دیگر چیزها ترجیح دهد :
عیب خرند این دو سه ناموس گر
بی هنر و بر هنر افسوس گر.نظامی.

عیب خواه.

[عَ / عِ خوا / خا] (نف مرکب) عیب خواهنده. آنکه عیب و نقص دیگران را طلب کند :
تو این آب روشن مگردان سیاه
که عیب آورد بر تو بر عیب خواه.فردوسی.

عیب دار.

[عَ / عِ] (نف مرکب) عیب دارنده. معیوب و دارای عیب. (ناظم الاطباء) :
که تو هم عیب دار و عیبناکی
خدا را شد سزا از عیب پاکی.ناصرخسرو.
عیب نمایی مکن آیینه وار
تا نشوی از نفسی عیب دار.نظامی.

عیب داشتن.

[عَ / عِ تَ] (مص مرکب)معیوب بودن. ناقص بودن. دارای نقصان بودن : امیر گفت این اندیشیده ام و نیک است، اما یک عیب بزرگ دارد... باد در سر کند. (تاریخ بیهقی ص 264). صفت این خانه چنانکه هست از من پرس که عیبی ندارد. (گلستان).
- امثال: اگر عیب داشت می لنگید.
|| بد دانستن. عیب کردن. عیب شمردن :
تا بِتْوانی برآور از خصم دمار
چون جنگ ندانی آشتی عیب مدار.سعدی.
- به عیب داشتن؛ عیب کردن. عیب شمردن :به عیب نداشته اند در هیچ روزگار که اندر چنین کارهای بزرگ بانام الحاح کنند. (تاریخ بیهقی ص 211).
- عیبی ندارد؛ در اصطلاح عامه، اشکالی ندارد. لابأس. منعی ندارد. بد نیست. بد نمی نماید.

عیب دان.

[عَ / عِ] (نف مرکب)عیب داننده. آنکه عیب مردم شناسد. (فرهنگ فارسی معین) :
ما همه عیبیم چون یابد وصال
عیب دان در بارگاه غیب دان.عطار.
عیب های سگ بسی او می شمرد
عیب دان از غیب دان بوئی نبرد.مولوی.
نعوذباللَّه اگر خلق عیب دان بودی
کسی به حال خود از دست کس نیاسودی.
سعدی.

عیب سوز.

[عَ / عِ] (نف مرکب)عیب سوزنده. ازبین برندهء عیب. سوزندهء نقص و عیب :
خامشی او سخن دلفروز
دوستی او هنر عیب سوز.نظامی.

عیب شمار.

[عَ / عِ شُ] (نف مرکب)عیب شمارنده. آنکه عیب ها و نقائص دیگران برمی شمارد :
من که چنین عیب شمار توام
در بد و نیک آینه دار توام.نظامی.

عیب شمردن.

[عَ / عِ شِ / شُ مَ / مُ دَ](مص مرکب) عیب گرفتن. بد شمردن نقائص و بدیها :
سعدی دلاوری و زبان آوری مکن
تا عیب نشمرند بزرگان خرده دان.سعدی.

عیب شوی.

[عَ / عِ] (نف مرکب)عیب شوینده. ازبین برندهء عیب. زدایندهء نقص :
چو دریا شدم دشمن عیب شوی
نه چون آینه دوست را عیب جوی.نظامی.

عیب علی.

[عَ عَ] (اِخ) دهی از بخش میان کنگی شهرستان زابل با 179 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

عیب کردن.

[عَ / عِ کَ دَ] (مص مرکب)ظاهر کردن خطا و قصور و گناه کسی. (ناظم الاطباء). به بدی و نقص منسوب داشتن. عیب شمردن. آهو خواستن. نکوهیدن. سرزنش کردن : هرکه خواند دانم که عیب نکند به آوردن این حکایت. (تاریخ بیهقی ص 341). مردمان را عیب مکنید که هیچکس بی عیب نیست. (تاریخ بیهقی ص 339).
ما را که کند عیب چو گوییم که رهبر
در دین حق از عترت پیغمبر مااند.
ناصرخسرو.
تا همچو عمرو و زید مرا کور بود دل
عیبم نکرد هیچکسی هر کجا شدم.
ناصرخسرو.
عیبم همی کنید بدانچه م بدوست فخر
فخرم بدانکه شیعت آل عبا شدم.
ناصرخسرو.
گر به رنگ جامه عیبت کرد جاهل باک نیست
تابش مه را ز بانگ سگ کجا خیزد زیان؟
خاقانی.
عیب شهری چرا کنی به دو حرف
کَاوّل شرع و آخر بشر است.خاقانی.
مرا به گفتن بسیار عیب نتوان کرد
کسی چه عیب کند مشک را به غمازی؟
ظهیر.
عوام عیب کنندم که عاشقی همه عمر
کدام عیب که سعدی چنین هنر دارد.سعدی.
که عیبم کند در تولای دوست
که من راضیم کشته در پای دوست.سعدی.
عیب کنندم که چند در پی خوبان روی
چون نرود بنده وار هرکه برندش اسیر.
سعدی.
حکمت نیک و بد چو در غیب است
عیب کردن ز زیرکان عیب است.اوحدی.
دوستان عیب من بیدل حیران مکنید
گوهری دارم و صاحب نظری میجویم.
حافظ.
ناموس عشق و رونق عشاق می برند
عیب جوان و سرزنش پیر میکنند.
حافظ (از آنندراج).
|| در تداول عامه، نقصان یافتن. به زیان رفتن. زیان دیدن. به زیان شدن. تباه شدن. مث گویند: مطمئن باشید پول شما نزد فلان عیب نمی کند. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

عیب کوش.

[عَ / عِ] (نف مرکب) به عیب کوشنده. آنکه در راه عیب کوشد. کوشنده بر معایب. مبرم بر خطا و نقص :
هرکه سخن نشنود از عیب پوش
خود شود اندر حق خود عیب کوش.
امیرخسرو دهلوی.
بر من رسواشدهء عیب کوش
عیب تو پوشی که توئی عیب پوش.
میرخسرو (از آنندراج).

عیب گرفتن.

[عَ / عِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) آشکارا کردن عیب. بنمودن نقص. ایراد گرفتن. انتقاد کردن. به نقص و خطا منسوب داشتن. برشمردن عیب و نقص :
چو دشوارت آید ز دشمن سخُن
نگر تا چه عیبت گرفت آن مکن.
سعدی.
متکلم را تا کسی عیب نگیرد سخنش صلاح نپذیرد. (سعدی).
|| نکوهیدن. سرزنش کردن :
به کس مگوی که پایم بسنگ عشق برآمد
که عیب گیرد و گوید چرا به فرق نپویی.
سعدی.
دوستان عیب مگیرید و ملامت مکنید
کاین حدیثی است که از وی نتوان بازآمد.
سعدی.

عیب گستردن.

[عَ / عِ گُ تَ دَ] (مص مرکب) خطاها و گناهان کسی را فاش کردن. (فرهنگ فارسی معین). شایع و منتشر کردن معایب. پخش کردن و برملا ساختن آهو و عیب :
در بسته به روی خود ز مردم
تا عیب نگسترند ما را.سعدی.

عیب گفتن.

[عَ / عِ گُ تَ] (مص مرکب)بدی کسی را گفتن. هجو کردن. دشنام گفتن. (ناظم الاطباء). ایراد گرفتن. بدی و زشتی کسی بازگفتن. معایب برشمردن : چون شراب نیرو کرد... بلکاتکین را مخنث خواندندی... هر کسی را عیبی و سقطی گفتندی. (تاریخ بیهقی ص 220).
گرم عیب گوید بداندیش من
بیا گو ببر نسخه از پیش من.سعدی.
جز اینقدر نتوان گفت بر جمال تو عیب
که مهربانی از آن طبع و خو نمی آید.سعدی.
کس عیب نیارد گفت آن را که تو بِپْسندی
کس رد نتواند کرد آن را که تو بگزینی.
سعدی.
عیب می جمله بگفتی هنرش نیز بگو
نفی حکمت مکن ازبهر دل عامی چند.
حافظ.
با محتسبم عیب مگوئید که او نیز
پیوسته چو من در طلب عیش مدام است.
حافظ.
عیب تو خواهی نگوید خصم عیب او مگو
با خموشی می توان خاموش کردن کوه را.
واعظ قزوینی.

عیبگو.

[عَ / عِ] (نف مرکب) عیب گوی. عیب گوینده. بدگوی. (ناظم الاطباء). عیب شمارنده :
عیب مردم فاش کردن بدترین عیبهاست
عیبگو اول کند بی پرده عیب خویش را.
آزاد.
و رجوع به عیبگوی شود.

عیبگوی.

[عَ / عِ] (نف مرکب)عیب گوینده. عیب گو. بدگوی. (ناظم الاطباء). شمارندهء عیب و بدی :
تو عیب کسان هیچ گونه مجوی
که عیب آورد بر تو بر عیبگوی.فردوسی.
عیب گویانم حکایت پیش جانان گفته اند
من خود این پیدا همی گویم که پنهان گفته اند.
سعدی.
چند گویی که بداندیش و حسود
عیبگویان من مسکینند.سعدی.
گه بیخبران و عیبگویان از پس
منسوب کنندم به هوی و به هوس.
سعدی (کلیات چ فروغی ص 675).

عیبگویی.

[عَ / عِ] (حامص مرکب) عمل عیب گوی. عیب شمارش. عیب جوئی. (آنندراج). رجوع به عیب گو و عیب جویی شود.

عیب گیر.

[عَ / عِ] (نف مرکب)عیب گیرنده. عیب شمارنده. منسوب به خطا و گناه و نقص کننده. رجوع به عیب گرفتن شود.

عیب گیری.

[عَ / عِ] (حامص مرکب)عمل عیب گیر. عیب گیر بودن. عیب گرفتن. عیب شماری. عیب دیگران را نمایان کردن. رجوع به عیب گرفتن شود.

عیبناک.

[عَ / عِ] (ص مرکب) معیوب. دارای عیب. فاسد. (ناظم الاطباء). نقص دار. باآهو :
که تو هم عیب دار و عیب ناکی
خدا را شد سزا از عیب پاکی.ناصرخسرو.
پس گوشش به دندان برکند تا عیبناک شود و خلافت را نشاید. (مجمل التواریخ). هرمز دست خود ببرید و در سفط پیش پدر فرستاد و گفت من عیبناک شدم و پادشاهی را نشایم. (مجمل التواریخ).
زآن حرف که عیبناک باشد
آن به که جریده پاک باشد.نظامی.
زین بیش قدم زمان هلاک است
در مذهب عشق عیبناک است.نظامی.
گرفتم که خود هستی از عیب پاک
تعنت مکن بر من عیبناک.سعدی.
ببین به ناوک کج تا تو را شود روشن
که عیبناک شود هرکه عیب بین باشد.
ملانور (از آنندراج).
فرزند اگرچه عیبناک است
در پیش پدر ز عیب پاکست.
؟ (از مجموعهء امثال فارسی چ هند).
|| رسوا. بدنام. لکه دار. داغدار. || گناهکار. مقصر. شرور. (ناظم الاطباء).

عیبناکی.

[عَ / عِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی عیبناک. معیوبی و بدی. ملامت و مغلوطی. || رسوایی و بدنامی. (ناظم الاطباء).

عیب نما.

[عَ / عِ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)عیب نماینده. آنچه و آنکه عیب و نقص را بنمایاند :
بیش جان را نکنم زنگ زده
کآینه عیب نمایست مرا.خاقانی.
در گفتن عیب دگران بسته زبان باش
از خوبی خود عیب نمای دگران باش.
واعظ قزوینی.

عیب نمایی.

[عَ / عِ نُ / نِ / نَ] (حامص مرکب) نمایاندن عیب. نشان دادن عیب :
عیب نمایی مکن آیینه وار
تا نشوی از نفسی عیب دار.نظامی.

عیب نمودن.

[عَ / عِ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) نشان دادن عیب. نمایاندن نقص و عیب. || عیب کردن. ایراد گرفتن :
سوزنی گر نکشد سرمهء بینش در چشم
نتوان عیب نمودن نفس عیسی را.
صائب (از آنندراج).

عیب نویس.

[عَ / عِ نِ] (نف مرکب)نویسندهء عیب :
جورپذیران عنایت گذار
عیب نویسان شکایت شمار.نظامی.

عیبة.

[عَ بَ] (ع اِ) اسم المرة است از عیب. (از اقرب الموارد). رجوع به عیب شود. || عیب و آهو، خلاف فرهنگ. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). عاب. (اقرب الموارد). رجوع به عاب شود. || کیسه از چرم و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انبان از چرم. (از اقرب الموارد) :
چو از نقش دیبای رومی طراز
سر عیبه زین سان گشایند باز.نظامی.
|| جامه دان. (منتهی الارب) (دهار) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنچه لباس در آن قرار دهند. (از اقرب الموارد). جامه دان، و آن صندوق مانند ظرفی باشد از چرم که در آن رخت و سلاح و جامه نگاه دارند. (غیاث اللغات) :
اگرچه عیبهء عیب و عیار عارم لیک
به بندگی سر سادات و چاکر هنرم.سنائی.
غایب شد از نتیجهء جانم میان راه
یک عیبه نظم و نثر که از صد خزینه دارم.
خاقانی.
نیز هر جزو تو عیبهء راحتی است، تا نگشایم راحت پدید ناید. (کتاب المعارف). || رازگاه مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). محل راز شخص، که از آن جمله است حدیث: الانصار کرشی و عیبتی؛ یعنی راز خود را در انصار قرار میدهم همچنانکه بهائم علف را در کرش و شکنبهء خود میگذارند. (از اقرب الموارد). ج، عَیب، عیاب، عَیبات. (اقرب الموارد) :
عیبهء اسرار نبی بُد علی
روی سوی عیبهء اسرار کن.(1)ناصرخسرو.
خدمتکاری که انیس انس و عیبهء اسرار زن بود تهدید و تشدیدی عرضه داشت. (سندبادنامه ص 100).
من که جان دوستم نه جانان دوست
با تو از عیبه برگشادم پوست.نظامی.
(1) - اشاره است به حدیث پیشین.

عیبة.

[عُ یَ بَ] (ع ص) رجل عیبة؛ مرد بسیار آهوکننده مردم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بسیار عیب کننده مردم را. (از اقرب الموارد).

عیبة.

[عَ بَ] (اِخ) از منازل بنی سعدبن زیدمناة بن تمیم بن مر است. (از معجم البلدان).

عیتوم.

[عَ] (ع ص) شتر آهسته و سست رو. || مرد سطبر دفزک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). در اقرب الموارد این لغت بصورت عَتوم ضبط شده است بدون یاء.

عیث.

[عَ] (ع مص) تباه کردن. زیان و تباهی رسانیدن گرگ در رمه. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). فاسد کردن، چنانکه گویند: عاث الذئب فی الغنم؛ یعنی گرگ گوسفندان را تباه و فاسد کرد. || شتاب کردن در انفاق مال، و یا تبذیر و تباه کردن آن. (از اقرب الموارد). عُیوث. عَیَثان. رجوع به عیثان شود.

عیثام.

[عَ] (ع اِ) درختی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). درخت چنار. (ناظم الاطباء). || طعامی که از ملخ سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیثان.

[عَ یَ] (ع مص) بمعانی مصدر عَیث است. (از اقرب الموارد). رجوع به عیث شود.

عیثان.

[عَ] (ع ص) آنکه در انفاق مال خود شتاب کند و یا آن را تبذیر کند و تباه سازد، و مؤنث آن عَیثی باشد. (از اقرب الموارد).

عیثاوی.

[عَ] (اِخ) احمدبن یونس بن احمد، ملقب به شهاب الدین (941-1025 ه . ق.). از فقهای دمشق بود. ازجملهء تصانیف وی «الحبب» در فقه شافعی و «الخبب فی التقاط الحبب» است در شرح الحبب. (از الاعلام زرکلی از خلاصة الاثر ج 1 ص 369).

عیثر.

[عَ ثَ] (ع اِ) عیثر الشی ء؛ ذات چیزی و کالبد آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد از لسان). || نشان خفی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اثر مخفی: مالقیت لهم أثرا و لا عیثرا؛ از آنها نه اثری و نه نشان مخفیی دیدم. (از اقرب الموارد). عَثیر. رجوع به عثیر شود. || گل و لای تنک. (منتهی الارب) (آنندراج). گل و لای که به اطراف پایها زیر و بالا کنند. (ناظم الاطباء). آنچه از خاک یا گل و لای هنگام راه رفتن با اطراف انگشتان پای زیرورو شود و از قدم اثری جز آن دیده نشود. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در اقرب الموارد، به این معنی فقط عِثْیَر ضبط شده است.

عیثرة.

[عَ ثَ رَ] (ع مص) روان دیدن مرغ را، پس زجر کردن آنرا. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). دیدن شخص مرغ را در حال پرواز کردن، پس زجر کردن آنرا. || معاینه کردن و تشخیص دادن چیزی را. (از اقرب الموارد).

عیثم.

[عَ ثَ] (اِخ) (مسجد...) در مصر است نزدیک مسجد جامع عمرو. (منتهی الارب).

عیثمی.

[عَ ثَ می ی] (ع اِ) گورخر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حمارالوحش. (اقرب الموارد).

عیثوم.

[عَ] (ع ص) جمل عیثوم؛ شتر بزرگ، یا بزرگ سپل. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شتر عظیم. (از اقرب الموارد). || (اِ) کفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضبع. (اقرب الموارد). || پیل نر یا ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) ناقهء تن دار. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده شتر کلان و جسیم و سخت. (ناظم الاطباء). || توانا از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) بچهء پیل. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عیثة.

[عَ ثَ] (ع اِ) اسم المرة است از مصدر عَیْث. (از اقرب الموارد). رجوع به عیث شود. || زمین نرم. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین سهل. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیثة.

[عَ ثَ] (اِخ) شهری است به شریف یا جزیره. (منتهی الارب). چاهی است در شُرَیف، و گویند شهری است در الجزیرة. و نیز گفته اند که آن موضعی است در یمن، و همچنین ناحیه ای است در شام. (از معجم البلدان).

عیثی.

[عَ ثا] (ع ص) مؤنث عَیثان باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به عَیْثان شود.

عیثی.

[عَ ثا] (ع اِ) شگفت و عجب. (منتهی الارب). کلمهء تعجب است: عیثی له؛ شگفت و عجب است ازبرای او. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

عیثی.

(ع فعل امر) به صیغهء امر، در مثل گویند: «عیثی جعار». و این مثل را در ابطال چیزی و تکذیب آن گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به جَعار شود.

عیج.

[عَ] (ع مص) باک داشتن و پروا نکردن. و آن جز بصورت منفی بکار نرود. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). توجه کردن و اهمیت دادن چیزی را. برخی گویند فقط بصورت منفی به کار میرود و بعضی دیگر مثبت به کار رفتن آن را نیز جایز دانسته اند. (از اقرب الموارد). || خشنود بودن به کسی یا به چیزی، گویند: ماعِجْتُ به؛ یعنی خشنود و راضی نشدم از آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || سیر شدن: ماعِجت بالماء؛ از آب سیر نشدم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || سودمند شدن: ماعِجت بالدواء؛ از دارو سودمند نشدم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). و رجوع به اقرب الموارد شود.

عیجاء .

[عَ] (اِخ) از قرای حوران است در نزدیکی جاسم. خانوادهء ابوتمام طائی، در این قریه و در جاسم فرودمی آمدند. (از معجم البلدان).

عیجلوف.

[عَ جَ] (اِخ) نام مردی است که ذکرش در تنزیل آمده. (منتهی الارب). نام نمله ای که در قرآن مجید ذکر شده، اگرچه بعضی نام آن را طاخیة گفته اند. (ناظم الاطباء).

عیجهور.

[عَ جَ] (اِخ) نام زنی است. (منتهی الارب).

عید.

(ع اِ) خوی گرفته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || هرچه بازآید از اندوه و بیماری و غم و اندیشه و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || موسم. (اقرب الموارد). || روز فراهم آمدن قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). هر روز که در آن انجمن یا تذکار برای فضیلتمند یا حادثهء بزرگی باشد. گویند ازآنرو بدین نام خوانده شده است که هر سال شادی نوینی بازآرد، و اصل آن عِود است. (از اقرب الموارد). || روز جشن اهل اسلام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، أعیاد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مطلق روز جشن و روز مبارکی که در آن روز مردم شادی کنند و به یکدیگر تبریک نمایند. (ناظم الاطباء). و رجوع به جشن شود :
صد عید چنین ضمان کند عمر
دولت به ازین ضمان ندیدت.خاقانی.
به خجستگی عیدت چه دعا کنم که دانم
که بدولت تو هرگز ز فنا ضرر نیاید.خاقانی.
خاقانی عید آمد و خاقان به یمن خود
هر کار کز خدای بخواهد روا شود.خاقانی.
روز وصل از بیم هجران تو گریان گذشت (؟)
آه عید آمد پس از عمری و در باران گذشت.
میر محمدعلی رایج (از آنندراج).
- امثال: عید بی روستائی، نظیر: بستان بی سرخر.(امثال و حکم دهخدا) :
نباشد تو را هیچ غم بی دل من
کسی دید خود عید بی روستائی.
کمال الدین اسماعیل.
بسی کوشیدم اندر پادشائی
که آن عیدی بود بی روستائی.
امیدی.
عیدت را اینجا کردی نوروزت را برو جای دیگر؛ گویا در قدیم مراد از عید مطلق، عید فطر یا عید اضحی بوده است، چنانکه انوری گوید:
عید تو همایون و همه روز تو چون عید
نوروز تو از عید تو خرم تر و خوشتر.
(از امثال و حکم دهخدا).
عید می آید عیبها را آشکار میکند؛ مثلی متداول فقراست، و مراد آنکه چون عید نوروز لباس نو برای زنان و کودکان و شیرینی برای مهمان و چیزهای دیگر باید، درویشی و بی نوائی نیازمندان آنگاه آشکار میشود. و آن نظیر «عید نیست عیب است» باشد. (امثال و حکم دهخدا).
|| عید فطر یا اضحی. یکی از عیدین :
بر آمدن عید و برون رفتن روزه
ساقی بدهم باده بر باغ و به سبزِهْ.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 88).
از زمان آمدند بهر ثنات
جمعه و بیض و قدر و عید و برات.سنائی.
از پی خدمتت پدید آئیم
که تو عیدی و ما هلال توایم.خاقانی.
رجوع به فطر و اضحی شود.
- جامهء عید (عیدی)؛ جامه ای که در روز عید پوشند :
بر تن ز سرشک جامهء عیدی
در ماتم دوستان دلسوزه.خاقانی.
چرخ کبودجامه بین ریخته اشکها ز رخ
تا تو ز جرعه بر زمین جامهء عید گستری.
خاقانی.
و رجوع به ترکیب جامهء عید و جامهء عیدی در ردیف خود شود.
- دو عید؛ عیدین. عید اضحی و عید فطر :
در روزه بودم از سخن، او جامهء دو عید
بر من فکند و عهد مرا عیدوار کرد.خاقانی.
رجوع به عید و عیدین شود.
- شب عید؛ شبی که روز بعد از آن عید، و بخصوص عید فطر باشد. شبی که هلال را ببینند تا فردای آن را عید بگیرند :
شب عید چون درآمد ز در وثاق گفتی
که ز شرم طلعت او مه عید برنیاید.خاقانی.
- || در تداول عامهء امروز، از حدود یک ماه به عید نوروز، ایام را شب عید و شب عیدی می گویند.
- عید رمضان؛ عید فطر. عید روزه گشادن. رجوع به فطر شود :
ماه رمضان رفت و مرا رفتن او به
عید رمضان آمد المنة للِّه.منوچهری.
معشوقه به نام من و کام دگرانست
چون غرهء شوال که عید رمضانست.
قائم مقام.
- عید روزه گشادن؛ عید فطر : نخستین روز از شوال، عید روزه گشادن است و روزه داشتن بدو حرام است. (التفهیم ص 252).رجوع به مادهء «عید فطر» شود.
- عید گوسپندکشان؛ عید اضحی. عید قربان :دهم روز از ذی الحجه عید گوسپندکشان است که حاجیان به مِنی قربان کنند. (التفهیم ص 252). رجوع به عید اضحی و اضحی و عید قربان شود.
- عید ماه روزه؛ عید فطر. عید رمضان. عید روزه گشادن.
- امثال: همین دو سه روزه تا عید ماه روزه. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- مُحْرِمِ عید؛ آنکه برای عید اضحی احرام کرده باشند :
گر محرم عیدند همه کعبه ستایان
تو محرم می باش و مکن کعبه ستایی.
خاقانی.
- مه عید؛ ماه شب عید رمضان. هلال را که شب عید بینند تا فردای آن را عید بگیرند :
ماه منی و عید من و من مه عیدی
زآنروی ندیدم که به روی تو ندیدم.خاقانی.
جاهش ز دهر چون مه عید از صف نجوم
ذاتش ز خلق چون شب قدر از مه صیام.
خاقانی.
شب عید چون درآمد ز در وثاق گفتی
که ز شرم طلعت او مه عید برنیاید.خاقانی.
- نماز عید؛ نمازی که در روزهای عید کنند :
آب کرم نماند و به وقت نماز عید
اینک مرا به خاک در تو تیمم است.خاقانی.
- نماز عیدین؛ نماز عید فطر و عید اضحی. رجوع به صلاة عیدین شود.
|| (اصطلاح تصوف) تجلیاتی است که بوسیلهء اعادهء اعمال بر قلب و دل بازگردد. (از تعریفات جرجانی). || درختی است کوهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گشنی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فحلی است نجیب، که اسبان نجیب بدو نسبت داده میشوند. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام مردی بوده است. (از منتهی الارب).

عید.

(ع اِ) جِ عادة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به عادة شود.

عیدآرای.

(نف مرکب) عیدآراینده. آرایش دهندهء عید، و در بیت ذیل منظور عید رمضان است. آرایش دهندهء جشن روزه گشادن :
به عیدآرای ابروی هلالی
ندیدش کس که جان نسپرد حالی.نظامی.

عیدا.

[عَ / عِ] (اِ) گیاهی است، کوهستانیِ او در قلل و شواهق روید به ارتفاع ذراعی، با شاخه های اغبر، و آن را برگ و تخم نباشد و سخت معقد و پرگره است و پوستی ستبر دارد. این پوست بگیرند و نرم بسایند و بر جراحتهای تازه ضماد کنند، گوشت برویاند. (یادداشت مرحوم دهخدا). گیاهی علفی، بدون برگ و بدون گل که دارای ساقه های خاکستری رنگ است و در مناطق مرتفع کوهستانی میروید. (فرهنگ فارسی معین، از مفردات ابن بیطار).(1)
(1) - در فرهنگ فارسی معین به کسر اول ضبط شده، و پس از شرح فوق توضیح داده شده است که با مراجعه به مآخذی که در دسترس بود این گیاه شناخته نشد.

عید اضحی.

[دِ اَ حا] (اِخ) عید قربان. عید گوسفندکشان. یوم العِداد (از منتهی الارب)، و آن روز دهم ذی حجه باشد. رجوع به اضحی و قربان شود : من او را در عید اضحی به بصره دیدم. (گلستان).

عیدالعنصرة.

[دُلْ عَ صَ رَ] (اِخ) نام عیدی است نزد مسیحیان و یهود. رجوع به عنصرة شود.

عیدالفصح.

[دُلْ فِ] (اِخ) نام عیدی است نزد مسیحیان و یهود. رجوع به فصح شود.

عیدان.

(ع اِ) جِ عود. رجوع به عود شود :سلیخهء منقا و عیدان السلیخه از هر یک نیم درمسنگ. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

عیدان.

(ع اِ) تثنیهء عید در حال رفع. رجوع به عید و عیدَین شود.

عیدان.

[عَ] (ع اِ) خرمابنان دراز، و از آن است کاسه ای که آن حضرت (ص) در آن بول میکرد. (از منتهی الارب) (از آنندراج). نخل های طویل (یک دانهء آن را عیدانة گویند). (از اقرب الموارد).

عیدان.

[عَ] (اِخ) جایگاهی است که در شعر بشربن ابی خازم از آن یاد شده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عیدان السقاء .

[نُسْ سِ] (اِخ) لقب پدر احمدبن حسین متنبی، شاعر مشهور کوفی است. (از منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد).

عیدانة.

[عَ نَ] (ع اِ) یکی عیدان. خرمابن بلند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عیدان شود.

عیدانی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عیدان، و آن بطنی است از حضرموت، و او پدر ربیعة بن عیدان بن ربیعهء ذی العرف ابن وائل ذی طراف بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عیداه.

[عَ] (ع ص) بدخوی از شتر و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بدخلق از مردم و از شتر. (ناظم الاطباء). || آنکه اطاعت از حق نکند و تکبر کند. (از اقرب الموارد). عَیده. رجوع به عَیْدَهْ شود.

عیدروس.

[عَ دَ] (اِخ) ابوبکربن عبدالله شاذلی عیدروس، از آل باعلوی. وی بسال 851 ه . ق. در تریم (حضرموت) متولد شد و به سیاحت پرداخت و میوهء قهوه را در یمن دید و آن را پسندید و پیروان خود را به مصرف آن تشویق کرد. و از آنگاه مصرف قهوه در یمن سپس در حجاز و شام و مصر بعد در تمام جهان متداول شد. عیدروس بسال 914 ه . ق. در عدن درگذشت. او را کتابی است بنام الجزء اللطیف فی علم التحکیم الشریف. (از الاعلام زرکلی از الکواکب السائرة و شذرات الذهب و نورالسافر).

عیدروس.

[عَ دَ] (اِخ) جعفربن علی بن عبدالله بن شیخ. رجوع به جعفر... شود.

عیدروس.

[عَ دَ] (اِخ) عبدالقادربن شیخ بن عبدالله عیدروس. رجوع به عبدالقادر... شود.

عیدروس.

[عَ دَ] (اِخ) علی بن عبدالله بن شیخ عیدروس. رجوع به علی زین العابدین شود.

عیدروس.

[عَ دَ] (اِخ) علی بن عبدالقادربن سالم عیدروس علوی. رجوع به علی عیدروس شود.

عیدروی.

(ص مرکب) که روی چون عید دارد در بشاشت و خندانی، بمناسبت شادی و نشاط عید. || کنایه از محبوب است. (آنندراج) :
از در دلها همه دریوزهء جان میکنم
عیدرویان هر زمان خواهند قربانی توئی.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

عیدزای.

(نف مرکب) عیدزاینده. آنکه یا آنچه سبب جشن و عید شود. هرچه موجب پیروزی و فتح و شادی گردد :
زآن عیدزای گوهر شمشیر آبدار
شد آب بحر و آب شد از شرم گوهرش.
خاقانی.

عیدشوق.

[عَ دَ] (ع اِ) جانورکی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عیدشون.

عیدشون.

[عَ دَ] (ع اِ) جانورکی است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). عیدشوق.

عید غدیر.

[دِ غَ] (اِخ) یا عید غدیر خم. خُم موضعی است مابین مکهء معظمه و مدینهء منوره که روز هجدهم ذی حجهء سال دهم هجرت (حجة الوداع) حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» در آنجا صادر گشت و تا امروز روز مزبور نزد امامیه جشنی بزرگ است. (از آنندراج). رجوع به غدیر و غدیر خم شود :
مستی به یاد ساقی کوثر عبادت است
جوش خم است خطبهء عید غدیر ما.
معز فطرت (از آنندراج).
نشاط سیل زند شام از دم ماهی
به زلف موج که عید غدیر می آید.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

عیدف.

[عَ دَ] (ع اِ) پاره ای از هر چیزی، گویند: اعطاء عیدفاً من المال؛ یعنی قطعه ای از مال، او را داد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). قطعه ای از شی ء. (از اقرب الموارد).

عید فطر.

[دِ فِ] (اِخ) عید رمضان. (آنندراج). عید پس از اتمام روزه که روز اول ماه شوال باشد. (ناظم الاطباء). یوم العِداد. (از منتهی الارب). عید روزه گشادن. رجوع به فطر شود.

عید قربان.

[دِ قُ] (اِخ) روز گوسفندکشان. (آنندراج). عید اضحی. عید گوسپندکشان. رجوع به عید اضحی و اضحی و قربان شود :
تیر مژگان و کمان ابرویش
عاشقان را عید قربان می کند.سعدی.

عید کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) عید گرفتن. جشن به پا کردن. || عید فطر و یا اضحی گرفتن :
چرخ بر من عید کرد و هر مهم
ماه نو صاع تهی بنمود و بس.
خاقانی.
بر دل ما عید کرد اندوه تو وز صبر ما
هرچه فربه دید ناگه کشت و قربان تازه کرد.
خاقانی.
شد شام و ندیدم رخ او آه ندیدم
فردا نکنم عید که شب ماه ندیدم.
ملا نسبتی تهانیسری (از آنندراج).

عیدگاه.

(اِ مرکب) نمازگاه عید. (آنندراج) (ناظم الاطباء). محلی در بیرون شهر که در آنجا نماز عید فطر گذارند. (یادداشت مرحوم دهخدا). عیدگه :
دو گیتی عیدگاه آفتابش
شهید غمزهء حاضرجوابش.
حکیم زلالی (از آنندراج).
|| محلی در بیرون هر شهر (از شهرهای اسلامی) که در آنجا شتر نحر کنند و قربان کنند به روز گوسفندکشان. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

عیدگاه.

(اِخ) محله ای است قدیمی در مشهد که آن را سرشور هم نامند.

عید گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)جشن گرفتن. برپا کردن عید. عید کردن. رجوع به عید و عید کردن شود.

عید گلابی.

[دِ گُ] (اِخ) عیدی بود که در عهد اکبرشاه در هندوستان موسوم بود و در آن روز امرا شیشه های گلاب پیشکش میکردند. این رسم در اواسط عهد محمد اورنگ زیب برافتاد. (از آنندراج) :
ز خلقش تا صبا در فیض یابی است
به گلشن هر سحر عید گلابی است.
ملا ابوالبرکات (از آنندراج).
به بزم عشرتش از نشئه یابی
کند در شیشه می عید گلابی.
ملا ابوالبرکات (از آنندراج).

عیدگه.

[گَهْ] (اِ مرکب) عیدگاه. رجوع به عیدگاه شود :
با دوست هم عنان به ره عیدگه شدیم
در سر خمار روزه و بر لب شراب عید.
طالب آملی (از آنندراج).

عیدللو.

[دِلْ لو] (اِخ) دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه با 189 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و نخود و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عید مسیح.

[دِ مَ] (اِخ) روز مخصوص نصاری که در آن روز مائده بر حضرت عیسی علیه السلام نازل شد. (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

عیدنک.

[دَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان با 100 تن سکنه. آب آن از رودخانهء مارون. محصول آن غلات، برنج، پشم، انار و لبنیات است. ساکنان این ده از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عید نوروز.

[دِ نَ / نُو] (اِخ) روز اول فروردین ماه که روز اول سال مردم ایران و اول بهار است. (ناظم الاطباء) :
عید قدم مبارک نوروز مژده داد
کامسال تازه از پی هم فتحها شود.خاقانی.
رجوع به نوروز شود.

عید نوگان.

[دِ نَ / نُو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جشنی که برای یادگاری امر مهم و بزرگی میگیرند. (ناظم الاطباء). رجوع به نوگان شود.

عیدنة.

[عَ دَ نَ] (ع مص) عیدانة گشتن نخل. بلند شدن نخل. (از اقرب الموارد). رجوع به عیدان و عیدانة شود.

عیدوار.

[عیدْ] (ص مرکب) چون عید. بسان عید :
در روزه بودم از سخن، او جامهء دو عید
بر من فکند و عهد مرا عیدوار کرد.خاقانی.

عیدة.

[یَ دَ] (ع اِ) جِ عَود. (تاج العروس) (آنندراج). جمع عود، عِوَدة است، و نیز آن را بر «عیدة» جمع بندند که لغت قبیحی است. (از اقرب الموارد). رجوع به عود شود.

عیده.

[عَ دَهْ] (ع اِمص) بدخوئی و کبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سوءخلق. (از اقرب الموارد). || (ص) مرد گرامی قدر درشت. و بدخوی از مردم و شتر و جز آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بدخلق از شتر و غیر آن، و یا مرد عزیزالنفس و جافی. || آنکه به اطاعت حق درنیاید و تکبر کند. (از اقرب الموارد). عَیداء. رجوع به عیداء شود.

عیدهور.

[عَ دَ] (ع ص) شتر مادهء شتاب رو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ناقهء سریع. (از اقرب الموارد).

عیدهة.

[عَ دَ هَ ] (ع اِمص) بدخوئی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سوءخلق. (از اقرب الموارد). || کبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): فیه عیدهة و عیدهیة؛ در او تکبری است. || جفاء و سختی و درشتی. (از اقرب الموارد). عیدهیة. رجوع به عیدهیة شود.

عیدهیة.

[عَ دَ هی یَ] (ع اِمص) به تمام معانی عَیدهة است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عیدهة شود.

عیدی.

(ص نسبی، اِ مرکب) آنچه روزهای اعیاد به کسی دهند. (آنندراج). عطا و بخشش و خلعت و هدیه ای که در روز عید به کسی دهند. (ناظم الاطباء). آنچه در عید قربان و عید فطر و توسعاً در نوروز و جز آن، سران به زیردستان دهند از زر و سیم و جز آن. دست لاف. عیدانه. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
عیدی و نوروزی از شه هیچ نستانم مگر
بارگیّ خاص و ترکی درج گوهر بر میان.
؟ (از المعجم).
نه حافظ می کند تنها دعای خواجه تورانشاه
ز مدح آصفی خواهد جهان عیدی و نوروزی.
حافظ.
بغیر حلقهء جوشن چو عیدی اطفال
ندیده اند خلایق به دست خویش درم.
علی خراسانی (از آنندراج).
|| عطا و هدیه. (فرهنگ فارسی معین).

عیدی.

(اِخ) دهی از دهستان گابریک بخش جاسک شهرستان بندرعباس با 193 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عیدین.

[دَ] (ع اِ) تثنیهء عید در حال نصب و جر. || عید اضحی و عید فطر. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عیدین.

(اِخ) دهی از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری با 235 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن ارزن و غلات و عسل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عیدیة.

[دی یَ] (ص نسبی) نجائب عیدیة؛ شتران نجیب منسوب بسوی عید، نام فحل. یا منسوب بسوی عیدبن ندغی بن مهرة بن حیدان. یا بسوی عادبن عاد یا عادی بن عاد. یا بسوی بنی عیدبن آمری. (منتهی الارب). و رجوع به تاج العروس شود.

عیذ.

[عَیْ یِ] (اِخ) لقب جودی است. (از منتهی الارب). رجوع به جودی شود.

عیذاب.

[عَ] (اِخ) نام شهری است. (منتهی الارب). شهرکی است بر ساحل دریای قلزم، و آن لنگرگاه کشتی هایی است که از عدن بسوی صعید حرکت میکند. (از معجم البلدان). وصف این شهر و موقعیت آن را ناصرخسرو در سفرنامهء خود آورده است. رجوع به سفرنامهء ناصرخسرو صص 82 - 85 شود.

عیذالله.

[عَ ذُلْ لاه] (اِخ) ابن سعد العشیرة بن مذحج. راوی و محدث است. رجوع به عیذی شود.

عیذان.

[عَ] (ع ص) مرد بدخلق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مرد بدخواه و بداندیش. (ناظم الاطباء).

عیذو.

(اِخ) قلعه ای است در نواحی حلب. (از معجم البلدان).

عیذون.

[عَ] (اِخ) نام جد ابوعلی قالی است. (از منتهی الارب).

عیذی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عیذاللهبن سعد العشیرة بن مذحج، که از آن جمله است محمد بن سلیمان عیذی، از محدثان. وی از هارون بن سعید روایت کرد و اسحاق بن منصور از وی روایت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عیر.

[عَ] (ع مص) بهر سو و این طرف و آن طرف رفتن اسب و سگ، به جولان. (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از منتهی الارب). رها شدن و رفتن اسب و سگ این سوی و آن سوی از شادی، و یا سرگردان شدن آنها آنچنانکه چیزی آنها را بازنگرداند. (از اقرب الموارد). || آمدن و رفتن مرد. (ناظم الاطباء). آمدوشد کردن شخص با تردید. || منتشر گشتن و شایع شدن قصیده بین مردم. (از اقرب الموارد). || عیب کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || افساد کردن شخص در میان گروهی. (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || ترک کردن شتر نر، ماده شتر دم برداشتهء حاضرشده را و به طلب دیگری رفتن. (از ناظم الاطباء). رجوع به عَیَران شود. || به یک گوشه بیرون شدن ماده شتر به طلب فحل. (از منتهی الارب) (آنندراج). || بهر سو رفتن اسب برای چرا کردن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

عیر.

[عَ] (ع اِ) خر، اهلی باشد یا وحشی، و اکثر گورخر و خر وحشی را به کار برند. و مؤنث آن «عیرة» باشد. ج، أعیار، عیار، عُیور، عُیورة. جج، عیارات (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد)، مَعیوراء. مَعیوری اسم جمع آن است(1). (از اقرب الموارد).
- امثال: ان ذهب العیر فعیر فی الرباط؛ اگر یک گورخر برود، گور دیگری در بند است. مثل است در مورد خرسند بودن به حال موجود و فراموش کردن گذشته. (از اقرب الموارد).
عیر بعیر و زیادة عشرة؛ یک گورخر به یک گورخر و افزونی آن ده است. مثلی است در میان اهل شام بدان سبب که چون یکی از خلفای بنی امیه درمیگذشت جانشین وی ده درهم بر ارزاق اهل شام می افزود. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).
هو کجوف عیر؛ او مانند جوف گورخر است، یعنی در او چیزی نیست که از آن نفع توان کرد. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و گویند اصل این مثل «أخلی من جوف حمار» بوده است، یعنی تهی تر از داخل خر. و نیز گویند «عیر» در این مورد بمعنی طبل باشد. (از اقرب الموارد).
|| استخوان میان برآمده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). استخوان بالاآمده در میان کف. (از اقرب الموارد). || تندی هر چیز هموار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هر برآمدگی در سطح مستوی. (از اقرب الموارد).
- عیرالصخرة؛ تیزی و تندیی که از ابتدا در سنگ برآمده باشد. (از اقرب الموارد).
- عیرالقدم؛ برآمدگی در پشت پای. (از اقرب الموارد). تندی پشت پای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- عیرالنصل؛ برآمدگی میان پیکان. (از اقرب الموارد). تندی میان پیکان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- عیرالورقة؛ خطی که میان برگ درختان قرار دارد. (از اقرب الموارد). خط سپید میان برگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
|| تندی اندرون گوش مرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وتدی که در داخل گوش است. (از اقرب الموارد). || تندی رگ پشت، یعنی از دو جانب آن، و آن دو را «عیران» گویند. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به عیران شود. || تیزی سر کتف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- عیرالکتف؛ برآمدگی کتف : بر پشت کتف استخوان دراز است سرتاسر کتف چون شکل مثلث ایستاده. و این استخوان مر کتف را بجای خارهاست که بر پشت مهره هاست تا کتف را نیز سلاحی باشد که آسیبها بازدارد. و این استخوان را به تازی طبیبان «عیرالکتف» گویند یعنی خرک کتف، و این را ازبهر آن گویند که هرچه بر کتف نهاده شود بار آن بروی باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
|| کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جبل. (اقرب الموارد). || میخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وتد. (اقرب الموارد). || چوبی است در مقدم هودج. (منتهی الارب) (آنندراج). چوبی که در مقدم هودج بود. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کنج چشم، یا پلک، یا مردمک، یا نگاه بگوشهء چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): فعلت ذاک قبل عیر؛ آن را انجام دادم پیش از یک نگاه بگوشهء چشم (یک چشم بر هم زدن). (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از آنندراج). فعلته قبل عیر و ما جری؛ آن را انجام دادم پیش از یک گورخر و دویدن وی، منظور سرعت در کار است. و گویند «عیر» در اینجا مردمک چشم است، یعنی پیش از یک نگاه چشم. (از اقرب الموارد). || دهل. (منتهی الارب) (آنندراج). طبل و دهل. (ناظم الاطباء). طبل. (اقرب الموارد). || مهتر قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سید. (اقرب الموارد). || پادشاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مَلِک. (اقرب الموارد). || مکانی است که سبز و خرم بود و روزگار آن را تغییر داد و بی آب وعلف گشت. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و رجوع به عیر (اِخ) شود. || مرغی است همچون کبوتر، و آن را عیرالسَّراة نیز گویند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رَهطی. (از اقرب الموارد).(2)
(1) - در منتهی الارب و به تبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء «معیوراء» جمع «عیر» به حساب آمده است.
(2) - در اقرب الموارد، عیرالشراة با شین معجمه ضبط شده است. اما در همین کتاب در ذیل «رهطی» گوید: پرنده ای است که آن را عیرالسراة (به سین مهمله) نیز نامند، و بدین جهت تصور تصحیف میرود.

عیر.

(ع اِ) گروه از سفر بازگردیده (مؤنث آید). (منتهی الارب). || کاروان شتر که غله کشانند (از این لفظ واحد نیامده است). (منتهی الارب). هر ستور خار بارکش از شتر و خر و استر. (منتهی الارب) (آنندراج). قافلهء خران (مؤنث است)، سپس توسعاً هر قافله ای را نامیده اند. و گویند «عیر» کسانی هستند که با آنان بارهای طعام باشد و یا هرچه به وسیلهء آن طعام و بار حمل کنند خواه شتر باشد و خواه الاغ و استر. ج، عیرات، عیَرات، که دومی لغت هذیل است. (از اقرب الموارد): کانوا یترصدون عیرات قریش؛ در کمین دواب و چهارپایان قریش بودند. (از اقرب الموارد).

عیر.

[عَیْ یِ] (ع ص) اسب بانشاط و چالاک. (از اقرب الموارد).

عیر.

[عَ] (اِخ) لقب حماربن مُوَیلع کافر. و گویند که او را وادی سبز و خرمی بود و خداوند آتشی بر آنجا فرستاد و آن را بسوزاند. (از منتهی الارب). و رجوع به اقرب الموارد و معجم البلدان شود.

عیر.

[عَ] (اِخ) کوهی است به مدینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گویند کوهی است در حجاز. و برخی گویند آن دو کوه سرخ رنگ است که شخص چون در بطن عقیق قرار بگیرد و قصد مکه کند، آن دو کوه در سمت راست وی قرار گیرد، و در سمت چپ او کوه شوران باشد. و گویند در مدینه دو کوه است بنام عیرالوارد و عیرالصادر که آن دو نزدیک هم قرار گرفته اند. رجوع به معجم البلدان شود. || رودباری است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عیرات.

[عی / یَ] (ع اِ) جِ عیر. رجوع به عیر شود.

عیرات.

[عِ یَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عیران.

[عَ یَ] (ع مص) ترک گفتن شتر، ماده شتر دم برداشته را و روان گشتن بسوی دیگری جهت گشنی. (از ذیل اقرب الموارد از لسان). و رجوع به عَیر (مص) شود.

عیران.

[عَ] (ع اِ) تثنیهء عیر. دو برآمدگی از پی و گوشت، که ستون فقرات را از دو طرف بردارند. (از اقرب الموارد). رجوع به عیر شود.

عیران.

(ع اِ)(1) گروه ملخ از هر گونه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گروههای متفرق از ملخ. (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد [ عی ] و در منتهی الارب [ عَ ] ضبط شده است.

عیران.

(ع ص، اِ) جِ أعور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به اعور شود.

عیرانة.

[عَ نَ] (ع ص) شتر تیزرو در شادمانی که به گورخر ماند در سرعت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شتری که در سرعت و جنب وجوش چون گورخر باشد، و گویند ماده شتر تیزرو در حال جنب وجوش. (از اقرب الموارد).

عیرزان.

(اِ) میوه ای باشد صحرائی که آن را در خراسان «علف شیران» و بعربی زُعرور خوانند. (آنندراج). زالزالک. (از ناظم الاطباء).

عیر قبان.

[عَ رِ قَبْ با] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حمار قبان. حمارالبیت. حمارالارض. هدبة. خرخدا. خرک خدا. خرخاکی. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به خرخاکی و حمارقبان شود.

عیرة.

[عَ رَ] (ع اِ) مؤنث عَیر. ماده خر اهلی یا وحشی. رجوع به عیر شود.

عیرة.

[عَ رَ] (اِخ) جایگاهی است در أبطح مکه. (از معجم البلدان).

عیزار.

[عَ] (ع ص) سخت و استوار از هر چیزی. || کودک چست و سبکروح. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) نوعی از کاسهء آبگینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نوعی از قدح شیشه. (از اقرب الموارد). || درختی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و یکدانهء آن را عیزارة گویند. || مرغی است درازگردن که پیوسته در آب باشد، و آن را سبیطر نیز گویند. و برخی گویند که آن همان «کرکی» است، و آن را أبوالعیزار نیز نامیده اند. (از اقرب الموارد). و رجوع به منتهی الارب و آنندراج شود.
- ابوالعیزار؛ کنیت مرغ عیزار. رجوع به عیزار شود.
- || کنیت شیطان است. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عیزار.

[عَ] (اِخ) ابن هارون بن عمران. نام پدر الیاس نبی علیه السلام است. (از منتهی الارب).

عیزارة.

[عَ رَ] (ع اِ) یک دانه عیزار، که درختی است. (از اقرب الموارد). رجوع به عیزار شود.

عیزارة.

[عَ رَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب). || نام مادر قیس بن عیزارهء شاعر است. (از منتهی الارب).

عیزارة.

[عَ رَ] (اِخ) قریه ای است در شش میلی رقة بسوی بلیخ. و ربیعهء رقی شاعر از آنجا بوده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عیزاریة.

[عَ ری یَ] (ع اِ) مانند «عیزار» است بمعنی نوعی از قدح شیشه ای. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به عیزار شود. || (ص) سخت و استوار از هر چیزی. (منتهی الارب). || کودک چست و سبکروح. (منتهی الارب). رجوع به عیزار شود.

عیزری.

[عَ زَ] (اِخ) محمد بن محمد بن محمد بن خضر، از نواده های عروة بن زبیربن العوام قریشی، ملقب به شمس الدین. وی از فقهای شافعی بود و به سال 724 ه . ق. در قدس متولد گشت و در قاهره پرورش یافت و بسال 808 در غزة درگذشت. او راست: الغیاث، ادب الفتوی، غرائب السیر، مصباح الزمان فی المعانی و البیان، الکوکب المشرق و قضم الضرب فی نظم کلام العرب. (از الاعلام زرکلی).

عیزعیز.

[زَ زَ / عَ زَ عَ زَ] (ع صوت مرکب)کلمه ای است مبنی بر فتح که بدان میش را زجر کنند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیس.

[عَ] (ع مص) گشنی کردنِ گشن ماده شتر را. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

عیس.

[عَ] (ع اِ) آب گشن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ماءالفحل، و آن کشنده است زیرا خطرناک ترین سم است. (از تاج العروس).

عیس.

(ع اِ) شتران سپید سرخ موی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شتران سپیدرنگ، که با سپیدی آنها رنگ بور یا تیرگی ناآشکاری مخلوط باشد. و گویند که آن از انواع نیکوی شتر است. (از اقرب الموارد). یکی نر آن أعیس و یکی مادهء آن عَیساء است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گاهی ازین لفظ، قافله مراد باشد. (آنندراج).

عیس.

(اِخ) (دسکرهء...) از طسوج جبل است، در ناحیهء قم. (از تاریخ قم ص 118).

عیس.

[عَ یَ] (ع اِ) رنگ عیس. (از اقرب الموارد). عیسة. رجوع به عیس [ عی ] و عیسة شود.

عیساء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعیس. ماده شتر سپید سرخ موی. (ناظم الاطباء). ج، عیس. رجوع به عیس [ عی ] شود. || (اِ) ملخ ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام زنی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عیسائی.

(ص نسبی) منسوب به عیسی. (ناظم الاطباء). عیسوی. مسیحی. نصرانی. ترسا. رجوع به عیسی و عیسوی شود.

عیساباذ.

(اِخ) محله ای بود در شرق بغداد، منسوب به عیسی بن مهدی، برادر تنی رشید و هادی، خلفای عباسی. و آن اقطاع وی بود. و در این محله موسی بن مهدی بن هادی درگذشت. و مهدی عباسی نیز قصر خود را بنام قصرالسلام در آنجا بساخت که مخارج آن بالغ بر پنجاه هزارهزار درهم گشت. (از معجم البلدان).

عیسالوی اللهوردی.

[سا یِ اَلْ لاهْ وِ](اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه با 350 تن سکنه. آب آن از نازلوچای. محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عیسالوی زمی.

[سا یِ زَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه با 129 تن سکنه. آب آن از قره سو و چشمه. محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عیسان.

[عَ] (ع اِ) مردان. (منتهی الارب). مردمان و خلایق. (ناظم الاطباء): ما هو من عیسانه؛ او از رجال و یاران او نیست. (از اقرب الموارد).

عیسجور.

[عَ سَ] (ع ص) شترمادهء استوار توانا و تیزرو. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ناقهء سخت، و گویند ناقهء سریع و قوی. (از اقرب الموارد). || (اِ) غول. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سعلاة. (اقرب الموارد). ج، عساجر. (ناظم الاطباء).

عیسران.

[عَ سَ] (ع ص) بعیر عیسران؛ شتر که در اول ریاضت سوار شوند آن را جهت رام کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). عَیسرانی. رجوع به عیسرانی شود. || (اِ) گیاهی است.(1)(منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
(1) - به این معنی در منتهی الارب و به تبع آن در ناظم الاطباء به ضم سین ضبط شده است.

عیسرانة.

[عَ سَ نَ] (ع ص) مؤنث عیسران، گویند: ناقة عیسرانة. (منتهی الارب) (از آنندراج). ماده شتری که در اول ریاضت جهت رام کردن سوار شوند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عوسرانة. رجوع به عوسرانة شود.

عیسرانی.

[عَ سَ نی ی] (ع ص) بمعنی عیسران است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عیسران شود.

عیسرانیة.

[عَ سَ نی یَ] (ع ص) مانند عیسرانة است. (از ناظم الاطباء). رجوع به عیسرانة شود.

عیسطان.

[عَ سَ] (اِخ) نام جایگاهی است در نجد. (از معجم البلدان).

عیسو.

(اِخ) ابن اسحاق بن ابراهیم علیه السلام. رجوع به عیصو شود.

عیسوب.

[عَ] (اِ) دارویی است که آن را مرزنگوش خوانند. (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

عیسون.

[سَ / سو] (ع اِ) جِ عیسی. رجوع به عیسی شود.

عیسوند.

[عیسْ وَ] (اِخ) دهی مرکز دهستان عیسوند بخش برازجان شهرستان بوشهر با 752 تن سکنه. آب آن از چاه و قنات. محصول آن خرما، غلات، تنباکو، جالیزکاری و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

عیسوند.

[عیسْ وَ] (اِخ) یکی از دهستانهای یازده گانهء بخش برازجان شهرستان بوشهر. آب آن از قنات و چاه. زراعت آن اکثر دیمی است. محصول آن غلات و خرما و تنباکو است. این دهستان از 9 آبادی تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 3200 تن است و قرای مهم آن عبارتند از: چاه خانی، خوش آب، خوش مکان، سرمل و گزبلند. مرکز این دهستان قریهء عیسوند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

عیسوی.

[سَ وی ی / وی] (از ع، ص نسبی) منسوب به عیسی. عیسائی. عیسیّ. رجوع به عیسی شود :
مرفق دهم به حضرت صاحب قصیده ای
خوشتر ز اشک مریمی و باد عیسوی.
خاقانی.
باد چو باد عیسوی گرد سم براق او
از پی چشم درد جان شاف شفای ایزدی.
خاقانی.
این قصهء عجب شنو از بخت واژگون
ما را بکشت یار به انفاس عیسوی.حافظ.
- دین عیسوی؛ دین عیسی. دین نصرانی. دین ترسایان :
گفت هر یک را به دین عیسوی
نائب حق و خلیفهء من توئی.مولوی.
- عیسوی دم؛ عیسوی نفس. دارندهء دمی چون دم عیسی. صاحب نفسی چون نفس عیسی :
عیسوی دم باد و احمددیم و چشم حادثات
در شکرخواب عروسان از دم و از دیم او.
خاقانی.
- عیسوی وار؛ مانا و مشابه حضرت عیسی. همچون عیسی. (ناظم الاطباء).
- || مانا و مشابه عیسویان. (ناظم الاطباء).
- عیسوی هش؛ آنکه او را هوش و فراستی در پزشکی همانند عیسی است. که مرده زنده کند :
میباش طبیب عیسوی هش
اما نه طبیب آدمی کش.نظامی.
- مذهب عیسوی؛ مذهب ترسایان، که پیرو حضرت عیسی میباشند. (ناظم الاطباء).
- نَفَس عیسوی؛ دم عیسوی. رجوع به عیسوی دم شود :
فتنهء سامریش در دهن شورانگیز
نفس عیسویش در لب شکّرخا بود.سعدی.
|| مسیحی. ترسا. نصرانی. خاج پرست. صلیب پرست. چلیپاپرست. اهل تثلیث. یکی از ارباب تثلیث. ج، عیسویّون، عیسویّین. (فرهنگ فارسی معین).

عیسویان.

[سَ] (اِخ) جِ عیسوی. نصاری و پیروان حضرت عیسی. (ناظم الاطباء). ترسایان. مسیحیان.

عیسة.

[سَ] (ع اِ) رنگ عیس. (از ذیل اقرب الموارد از تاج). عَیَس. رجوع به عیس و عَیَس شود.

عیسی.

[سا] (اِ) یا گل عیسی. بته ای است به مقدار ذرعی که گلی زرد دارد و اول غروب گلهای آن با آوازی که دهد بشکفد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عیسی.

[سا] (اِخ) نام چند تن از تابعیان و محدثان است. رجوع به منتهی الارب شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ظاهراً نام بربط زنی بوده که رودکی در بیت ذیل از او نام برده است :
بربط عیسی و فرشهای(1) فوادی
چنگ مدک نیر و نای(2) چابک جانان.
رجوع به شرح احوال رودکی تألیف سعید نفیسی ص506 و 507 و 1010 و تاریخ سیستان ص318 شود.
(1) - ظ: غوشهاء (؟). (یادداشت مرحوم دهخدا).
(2) - ن ل: چنگ و دف و پرده های. ظ: چنگ مدک نیز و نای... (حدس ملک الشعرای بهار).

عیسی.

[سا] (اِخ) (میرزا...) مشهور به میرزا بزرگ قائم مقام. از وزرای فتحعلی شاه، و پدر میرزا ابوالقاسم قائم مقام. رجوع به قائم مقام شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) تیره ای است از شعبهء جبارهء ایل عرب، از ایلات خمسهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

عیسی.

[سا] (اِخ) دهی از بخش پشت آب شهرستان زابل با 441 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن أبان بن صدقة، مکنی به ابوموسی. قاضی و از فقیهان بزرگ حنفی بود. وی روزگاری در خدمت منصور عباسی بود و مدت ده سال قضاء بصره را بر عهده داشت و بسال 221 ه . ق. در آنجا درگذشت. او راست: اثبات القیاس، اجتهاد الرأی، الجامع در فقه و الحجة الصغیرة در حدیث. (از الاعلام زرکلی از الفوائد البهیة و الجواهر المضیة و تاریخ بغداد). و رجوع به خاندان نوبختی ص 118 شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن ابراهیم. محدث. رجوع به ابویحیی (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن ابراهیم ربعی، مکنی به ابومحمد. وی لغوی و از اهالی یمن بود و بسال 480 ه . ق. در «احاطة» درگذشت. او راست: نظام الغریب، در لغت. (از الاعلام زرکلی از بغیة الوعاة و کشف الظنون).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن ابراهیم سیار، مولی قریش. محدث. رجوع به ابوعمرو (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن ادریس بن محمد بن سلیمان حسنی طالبی، مکنی به ابوالعیش. وی از امرای آل سلیمان بن عبدالله بود. در تلمسان متولد شد و شهر «جراوة» را بساخت و امارت آن را خود به عهده گرفت و در حدود سال 330 ه . ق. در همان شهر درگذشت. (از الاعلام زرکلی از البکری ص 77).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن اسحاق بن زرعة بن مرقس بغدادی، مکنی به ابوعلی. معاصر ابن الندیم. سال تولد او در الاعلام زرکلی 371 ه . ق. و وفاتش 448 ضبط شده است. رجوع به ابن زرعة و ابوعلی و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی ج 5 ص 284، طبقات الاطباء ج 1ص 235، الامتاع و المؤانسة ج 1 ص 33، اللؤلؤ المنثور ص 365.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن اسماعیل الظافربن حافظ عبیدی فاطمی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به الفائز بنصر الله. از خلفای فاطمی مصر بود. وی بسال 544 ه . ق. در قاهره متولد شد و در سال 555 در همان شهر درگذشت. رجوع به فائز بنصر الله و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی دول الاسلام ذهبی ج 2 ص 51، ابن خلکان ج 1ص 395، ابن خلدون ج 4 ص 75، ابن الاثیر ج 11 ص 72.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن الملک العادل محمد بن ایوب، ملقب به شرف الدین ایوبی. سلطان شام و از ملوک دانشمند بشمار میرفت. وی بسال 576 ه . ق. در قاهره متولد شد. بلاد ساحل و غور و فلسطین و قدس و کرک و شوبک و صرخد و غیره را در حکومت خود داشت و غالباً بتنهایی به جنگ سپاه فرنگ میرفت و سپاهیان و ممالیک از پس او می آمدند. وی از علم عربیت و فقه حنفی اطلاع فراوان داشت و هر کس المفصل زمخشری را از بر داشت وی را یکصد دینار جایزه میداد. او راست: السهم المصیب فی الرد علی الخطیب، که در رد اعتراض خطیب بغدادی بر ابوحنیفه است، شرح الجامع الکبیر شیبانی در فروع فقه حنفی، کتابی در عروض، و دیوان شعر. عیسی بسال 624 ه . ق. در دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی از مرآة الزمان، و البدایة و النهایة، ابن خلکان، و النجوم الزاهرة، و ابن الاثیر).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن اوس بن عصبة، از بنی عبدالله بن مالک، از نزار. مکنی و مشهور به ابوالجُوَیریهء عبدی. شاعری نیکوپرداز بود و مدتی در خراسان اقامت کرد و سپس ساکن عراق گشت. و در حدود سال 120 ه . ق. درگذشت. آمِدی نمونه ای از اشعار او را نقل کرده است. (از الاعلام زرکلی از المؤتلف و المختلف).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن جریر صفری. از امرای صفریه در سجلماسه بود و بسال 155 ه . ق. به دست برخی از یاران خود کشته شد. (از الاعلام زرکلی از ابن اثیر ج 6 ص 3).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن جعفربن منصور عباسی. از فرماندهان دولت بنی عباس و برادر زبیده و پسرعم هارون الرشید بود. وی در حدود سال 185 ه . ق. در عمان کشته شد. رجوع به الاعلام زرکلی و تحفة الاعیان ج 1 ص 89 شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن جنید شیرازی. وی پسر معین الدین ابوالقاسم جنید شیرازی مؤلف «شَدُّالازار فی حط الاوزار عن زوار المزار» است که این کتاب پدر خود را به فارسی ترجمه کرده و نام آن را «ملتمس الاحباء خالصاً من الریاء» گذاشت که بین عامه به «هزارمزار» یا «هزارویک مزار» شهرت دارد. رجوع به مقدمهء عباس اقبال بر شدالازار شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن خالدبن ولید، از فرزندان حارث بن هشام مخزومی، مکنی به ابوسعد. وی از شعرای نیکوپرداز بغداد بود و دعبل خزاعی را هجو کرد. عیسی در حدود سال 230 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از سمط اللاَلی و المرزبانی).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن دینار. محدث است. رجوع به ابوعلی (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن دیناربن واقد غاطفی، مکنی به ابوعبدالله. از فقیهان مشهور اندلس بود و یگانه فتوی دهندهء عصر خویش بشمار میرفت. وی بسال 212 ه . ق. در طلیطلة درگذشت. (از الاعلام زرکلی از بغیة الملتمس و ابن الفرضی).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن روضة. از موالی و مصاحبان منصور خلیفهء عباسی. ظاهراً او نخستین کس از متکلمان امامیه است و به تألیف کتابی درباب امامت پرداخت و در این باب با مخالفان این فرقه مناظره کرد. (از خاندان نوبختی ص 75 از رجال نجاشی ص 209).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن زیدبن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب (ع)، مکنی به ابویحیی و ملقب به موتم الاشبال. سبب لقبش این بود که وی ماده شیری را بکشت لذا او را «یتیم کنندهء بچه شیران» نامیدند. تولد و پرورشش در مدینه بود و بهمراهی محمد بن عبدالله (النفس الزکیة) به مخالفت با منصور عباسی خروج کرد و چون محمد و برادرش ابراهیم به قتل رسیدند، پیشوائی خروج کنندگان به وی سپرده شد اما او بواسطهء عدم اعتماد بر یارانش، از ادامهء شورش خودداری کرد و به کوفه گریخت و تا آخر عمر مخفیانه در آنجا بسر برد و بسال 168 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از مقاتل الطالبین و المصابیح).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن سالم. محدث است. رجوع به ابوموسی (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن سلیمان شیزری. محدث است. رجوع به اموسی (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن سنجربن بهرام بن جبریل اربلی حاجری، مکنی به ابویحیی و ملقب به حسام الدین. شاعری نیکوپرداز بود. اصل وی از ترکان میباشد و از اهالی اربل بوده است. و به سبب اینکه نام حاجر (از بلاد حجاز) را در اشعار خود بسیار به کار برده است بدین نام شهرت یافت. وی بسال 632 ه . ق. در اربل بقتل رسید. او راست: دیوان شعر، مسارح الغزلان الحاجریة، نزهة الناظر و شرح الخاطر. (از الاعلام زرکلی از وفیات الاعیان ج 1 ص 398 و آداب اللغة العربیة ج 3 ص 24). و رجوع به حاجری شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن شیخ بن سلیل ذهلی شیبانی، مکنی به ابوموسی. از فرماندهان دولت بنی عباس بود که بسال 252 ه . ق. بر تمام فلسطین مستولی گشت و چون فتنهء ترکان در عراق روی داد وی دمشق و اعمال آن را تسخیر کرد. سپس از آنجا عزل شد و به ولایت ارمینیه و دیاربکر منصوب گشت و بسال 256 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الولاة و القضاة، و النجوم الزاهرة، و ابن الاثیر).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن صبیح، ملقب به مزدار. از معتزلیان بود. رجوع به ابوموسی (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن صهاربخت (= چهاربخت). از عیسویان گندیشاپور و از پزشکان و داروشناسان مشهور بغداد در قرن سوم هجری بود. وی برخی از رسایل جالینوس را بعربی ترجمه کرده است. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تألیف ذبیح الله صفا ج 1 ص 66 و 82 و 86 شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن عیسی بن عبدالواحد لخمی شریشی اسکندرانی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به موفق الدین. بسال 550 ه . ق. در اسکندریه متولد شد و در 629 درگذشت. او را تألیفات و تصنیفات بسیاری است که از آنجمله است: 1 - الاخبار بصحیح الاخبار. 2 - الامنیة فی علم العربیة. 3 - الازهار فی المختار من الاشعار. 4 - بیان مشتبه القرآن. 5 - التبیین. 6 - حجة المقتدی. 7 - دیوان شعر. 8 - المثال فی الجواب و السؤال. 9 - نهایة الاختصار فی مذاهب ائمة الامصار. 10 - الوسائل فی الرسائل. (از الاعلام زرکلی از بغیة الوعاة و غایة النهایة و لسان المیزان).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن عبدالله، مکنی به ابوعبدالنعیم و مشهور به طُوَیس. رجوع به طویس شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن عبدالله بن حکم. محدث است. رجوع به ابوموسی (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن علی. نام طبیبی است که ابن البیطار در مفردات از او روایت کرده است، از جمله در شرح کلمات: بلاذر، بیش، جوز ماثل و خربق. رجوع به مفردات ابن البیطار (ذیل کلمات بلاذر و بیش و جوز ماثل و خربق) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن علی بن خلیفة بن سلمان بن احمد. از امرای آل خلیفه در بحرین. وی بسال 1265 ه . ق. در آنجا تولد یافت و بسال 1286 به امارت آن ناحیه برگزیده شد و در سال 1892 م. بموجب عهدنامه ای بحرین را تحت الحمایهء انگلستان ساخت. بسال 1341 ه . ق. مشاجره ای بین یک تن ایرانی و یک تن نجدی رخ داد و دولت انگلستان آن را بهانه قرار داد و وی را از حکومت عزل کرد و حکومت را به پسرش حمد واگذاشت. عیسی بسال 1351 ه . ق. در بحرین درگذشت. (از الاعلام زرکلی از التحفة النبهانیة و ملوک المسلمین المعاصرون).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن علی بن داود الجراح. نویسندهء یکی از قدیم ترین کتب لغت. رجوع به ابوالقاسم (عیسی...)، و الاعلام زرکلی ج 5 ص 290، و الامتاع و المؤانسة، و البدایة و النهایة شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن علی بن عبدالله بن عباس هاشمی. از دانشمندان عهد عباسی. بسال 83 ه . ق. در مدینه متولد شد و بسال 164 در بغداد درگذشت. وی عم سفاح و منصور و شخص ناسک و گوشه گیری بود. هارون الرشید در حق او گفته است که عیسی بن علی، راهب و عالم ما بود. نهر عیسی و قصر عیسی و قطیعهء عیسی در بغداد به وی منسوب است. (از الاعلام زرکلی از تاریخ بغداد و تهذیب التهذیب).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن عمر، مولای بنی ثقیف، مکنی به ابوسلیمان. از علمای لغت و از اهالی بصره بود. وی استاد و شیخ سیبویه و ابن العلاء و خلیل، و نخستین کس است که علم نحو را مرتب و مدون ساخت. او را در حدود هفتاد مصنف بود که اکثر آنها سوخته است، از آن جمله است: الجامع، و الاکمال در علم نحو. (از الاعلام زرکلی از وفیات الاعیان و ارشاد الاریب و خزانة الادب و نزهة الالباء و صبح الاعشی و طبقات النحویین).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن ماسه. طبیبی بوده است، و ابن البیطار در مفردات خود، گاهی بدین صورت و گاهی بصورت «ابن ماسه» از او روایت میکند، از جمله در شرح کلمات: جوز ماثل، حرمل، حلبة و حصرم نام وی آمده است. او ظاهراً طبیب بیمارستان مرو بوده است چنانکه خود در خواص حرمل گوید: «و اما نحن فی بیمارستان مرو فانا نستعمله عند اخراج السوداء...». رجوع به مفردات ابن البیطار جزء 2 ص 15 شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن محمد. محدث است. رجوع به ابومحمد (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن محمد بن ابی القاسم هَکّاری، مکنی به ابومحمد و ملقب به شرف الدین. از فرماندهان و بزرگان دولت الظاهر بیبرس بود و در ادب و شعر نیز دست داشت. وی بسال 593 ه . ق. در قدس متولد شد و در 669 در دمشق درگذشت. (از الاعلام زرکلی از النجوم الزاهرة).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن محمد بن ایوب، ملقب به شرف الدین. رجوع به عیسی (ابن الملک العادل محمد...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن محمد بن عبیدالله حسنی حسینی ایجی، مکنی به ابوالخیر و ملقب به قطب الدین و مشهور به صفوی (منسوب به جد مادریش صفی الدین). از متصوفهء فاضل و شافعی مذهب بود. اصل وی از هندوستان است و بسال 900 ه . ق. تولد یافت و سالها مجاور مکه بود و سرانجام در مصر سکونت کرد و بسال 953 ه . ق. درگذشت. او راست: تفسیر قرآن از سورهء عم تا انتهای آن، شرح الغرة در منطق، شرح الحدیث الاول من الجامع الصحیح للبخاری، شرح الکافیهء ابن حاجب در نحو و مختصرالنهایهء ابن اثیر. (از الاعلام زرکلی از شذرات الذهب).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن محمد بن عیسی حسنی طالبی هَکّاری، مکنی به ابومحمد و ملقب به ضیاءالدین. مشاور سلطان صلاح الدین ایوبی. وی ابتدا در شهر حلب فقیه بود، سپس همراه امیر اسدالدین شیرکوه به مصر رفت و چون شیرکوه درگذشت، وی در راه پایدار ساختن وزارت صلاح الدین ایوبی کوشش فراوان کرد، و از آن هنگام مورد احترام و طرف مشورت صلاح الدین قرار گرفت و بسال 585 ه . ق. در نزدیکی عکا درگذشت و جسد او به قدس منتقل شد. عیسی لباس سپاهیان بر تن میکرد و عمامهء فقیهان بر سر می گذاشت. (از الاعلام زرکلی از وفیات الاعیان).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن محمد نوشَری، مکنی به ابوموسی. از والیان و حاکمان شجاع و مدبر دولت بنی عباس بود. بسال 247 ه . ق. از جانب منتصر والی دمشق شد، سپس به ولایت اصفهان منصوب گشت و بسال 287 ه . ق. از جانب المکتفی بالله به ولایت مصر برگزیده شد و در 297 در آنجا درگذشت. (از الاعلام زرکلی از النجوم الزاهرة، و ابن الاثیر، و الولاة و القضاة).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن مردان کوفی. از علمای نحو بود. رجوع به ابن مردان (ابوموسی...) شود.

عیسی.

[سا](1) (اِخ) ابن مریم. عیسی پیغامبر علیه السلام، ملقب به روح الله. از پیامبران بزرگ است. کلمهء عیسی لغت عبرانی یا سریانی است و اسم وی مسیح است. (از منتهی الارب) (از آنندراج). اسمی است عبرانی یا سریانی، و گویند مقلوب از یسوع است که آن نیز عبرانی باشد، و شاید تحریفی از عیسو است. عیسی نامی است که مسلمانان برای «سیّد» ما یسوع مسیح بکار برده اند. (از اقرب الموارد). ج، عیسَوْن، عیسَیْن. و کوفی ها مضموم کردن سین را پیش از واو و مکسور ساختن آن را قبل از یاء نیز جایز دانسته اند، اما بصری ها آن را جایز نمیدانند. نسبت بدان عیسویّ و یا به حذف الف یعنی عیسیّ میباشد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عمر وی 33 سال و روز تولد او مبدأ تاریخ میلادی است که 622 سال قبل از تاریخ هجری میباشد (برابر 749 رومی). (از ناظم الاطباء). مسیحیان وی را به لقب کریست (کرایست)(2) خوانند و غالباً او را پسر خدا نامند. مسلمانان او را در زمرهء پیغمبران اولوالعزم دانند. عیسی از مریم عذراء در اصطبلی متولد شد. و چون از جانب هردوس(3) والی روم مورد تهدید بود، خانوادهء او وی را به مصر بردند. عیسی پس از بازگشت در «ناصرة» مستقر گردید و جوانی خود را در آنجا گذرانید (بهمین مناسبت ملقب به ناصری نیز بود). در این اوان در کارگاه یوسف نجار بکار مشغول بود. به سن سی سالگی در «جلیل» شروع به تبلیغ عقیدهء خود کرد و سپس در اورشلیم مشغول تبلیغ شد. در شهر اخیر وی مورد عداوت روزافزون فریسیان(4) بود. یکی از حواریان وی، یهودا، در مقابل سی سکه نقره بدو خیانت کرد. پس از محاکمه وی را به صلیب آویختند. مسیحیان معتقدند که چند تن از زنان قدیسه وی را دفن کردند و وی سه روز بعد دوباره زنده شد و پس از چهل روز به آسمان صعود کرد. حواریان وی برای تبلیغ مسیحیت به اقطار جهان پراکنده شدند. در قرآن کریم آمده است: ماقتلوه و ما صلبوه و لکن شبه لهم (قرآن 4/157)؛ یعنی او را نکشتند و بر دار نکشیدند، اما امر بر ایشان مشتبه شد. عمر او را 33 سال نوشته اند. و واقعهء مصلوب شدن وی بسال سی ام تاریخ مسیحی جدید در بیت لحم رخ داد. بر طبق روایات اسلامی هنگامی که مریم از اهل خود دور شد روح القدس بصورت بشری بدو ظاهر گشت(5) روح به مریم گفت: من فرستادهء خدایم و پسری به تو بخشم. مریم گفت: چگونه ممکن است در حالی که بشری مرا مَس نکرده و من بدکار نیستم. روح پاسخ داد: خدای برای نشان دادن رحمت خود چنین فرموده است. پس روح در مریم دمید و او آبستن شد، ولی این واقعه را از مردم مخفی داشت تا هنگام زادن فرارسید. درد زاییدن مریم را سخت رنج میداد و او آرزوی مرگ میکرد. از شدت درد به درخت خرمای خشکی پناه برد. از جانب خدا ندا رسید که درخت خشک را حرکت ده تا برای تو خرمائی تازه ریزد، و چنین شد. پس عیسی متولد گردید. قوم مریم از زادن چنین کودکی از مریم دوشیزه در عجب شدند و گفتند: ای مریم پدر و مادرت هر دو از نیکان بودند، چگونه چنین کاری از تو سر زد، پدر این کودک کیست؟ مریم از جانب خدا دستور داشت که با کس سخن نگوید. پس بسوی گهوارهء کودک اشاره کرد. کودک زبان گشود و گفت: من بنده و فرستادهء خدایم از خداوند، بپرهیزید بجهت توهینهای ناروایی که به مادرم میکنید. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به تفسیر ابوالفتوح رازی ج 3 ص 322 و تفسیر ابوالمحاسن جرجانی ج 2 ص 303 و حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 138 و الموسوعة العربیة المیسرة (ذیل یسوع المسیح) و مسیح شود. ازجملهء القابش کلمة الله است زیرا ایجادش از کلمهء «کن» بدون پدر صورت گرفت. (از منتهی الارب). روح. مسیح. (منتهی الارب). روح الله. مسیحا. ذوالنخلة :
جبرئیل آمد روح همه تقدیسی
کردم آبستن چون مریم بر عیسی.
منوچهری.
ای دردمند دور مشو خیره بر طبیب
زیرا نشسته بر در عیسی بن مریمی.
ناصرخسرو.
معنیّ چشمهء زمزمی
بل عیسیِ بِنْ مریمی.ناصرخسرو.
عیسی به رهی دید یکی کشته فتاده
حیران شد و بگرفت بدندان سر انگشت
گفتا که که را کشتی تا کشته شدی زار
تا باز کجا کشته شود آنکه تو را کشت.
ناصرخسرو.
سه بیت عربی ذیل در کتاب مواسم الادب و آثار العجم و العرب (ج 1 ص 201) آمده است و بسبب شباهت بسیاری که با دو بیت فوق از ناصرخسرو دارد میتوان گفت یکی ترجمهء دیگریست :
رأی عیسی قتی فی طریق
فعض علی أنامله طویلا
و قال لمن قتلت تراک حتی
غدوت کما نری ملقی قتیلا
و قاتلک الذی أو راک أیضا
یذوق القتل فلیطل العویلا.
رجوع به دیوان ناصرخسرو چ کتابخانهء طهران ص 500 و امثال و حکم دهخدا ج 2 شود.
عیسی را علیه السلام گفتند تو را این ادب که آموخت؟ گفت هیچکس، همی هرچه از دیگری زشت دیدم از آن حذر کردم. (کیمیای سعادت).
چو عیسی که غربت کند سوی بالا
بجز سوزنش رشته تائی نیابی.خاقانی.
عیسی از گفتار نااهلان برآمد بر فلک
آدم از وسواس ناجنسی برون رفت از جنان.
خاقانی.
به جان آنکه چو عیسیم برد بر سر دار
نشست زیر و جهودانه میگریست بتاب.
خاقانی.
دور دور عیسی است ای مردمان
بشنوید اسرار کیش او به جان.مولوی.
در درون سینه مهرش کاشتند
نایب عیسیش می پنداشتند.مولوی.
جان دریغم نیست از عیسی ولیک
واقفم بر علم دینش نیک نیک.مولوی.
همی میردت عیسی از لاغری
تو در بند آنی که خر پروری
به دین ای فرومایه دنیا مخر
تو خر را به انجیل عیسی مخر.
سعدی (بوستان چ یوسفی ص 146).
شنیدستم از راویان کلام
که در عهد عیسی علیه السلام...
سعدی.
از طعنهء بدگویان ناچار گذر نَبْوَد
عیسی چه محل دارد جائی که خران باشند.
ابن یمین.
بنمای به صاحب نظران گوهر خود را
عیسی نتوان گشت به تصدیق خری چند.
صائب.
تن رها کن تا چو عیسی بر فلک گردی سوار
ورنه عیسی می نشاید شد ز یک خر داشتن.
قاآنی.
- امثال: عیسی بافتهء مریم رشته؛ صعب الحصول. بیت ذیل از اوحدی اشاره به این مثل است :
اوحدی خواهی که چون عیسی به خورشیدی رسی
آتشی درزن بسوز این دلق مریم رشته را.
(از امثال و حکم دهخدا).
عیسی بدین خود موسی به دین خود؛ مردمان را در اختیار دین باید آزاد گذاشت. نظیر آیهء: «لا اکراه فی الدین»(6) و آیهء: لکم دینکم و لی دین»(7). عقیده آزاد است. (امثال و حکم دهخدا).
عیسی ریشتهء مریم بافته. رجوع به «عیسی بافتهء...» و امثال و حکم دهخدا شود.
جان در کنف شاه است از حادثه نَهْراسد عیسی زبر چرخ است از دار نیندیشد.
خاقانی.
- دم عیسی؛ نفس عیسی. گویند نفس وی شفادهندهء بیماران و زنده کنندهء مردگان بود. رجوع به مادهء «عیسی دم» شود :
صبح وارم کآفتابی در نهان آورده ام
آفتابم کز دم عیسی نشان آورده ام.خاقانی.
- مرغ عیسی؛ خفاش. بیت ذیل از خاقانی اشاره بدان است :
چگونه ساخت از گل مرغ عیسی
چگونه کرد شخص عازر احیا.
(1) - در فارسی گاهی به ضرورت شعری با الف ممال یعنی یاء منقوص خوانده میشود.
(2) - Christ.
(3) - Herode.
(4) - Pharisiens. (5) - فاتخذت من دونهم حجاباً، فأرسلنا الیها روحنا، فتمثل لها بشراً سویاً. (قرآن 19/17).
(6) - قرآن 2/256.
(7) - قرآن 109/6.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن مسعودبن منصور زواوی حمیری مالکی، ملقب به شرف الدین. فقیه و محدث و از اهالی زَواوة در مغرب بود. بسال 664 ه . ق. متولد شد و فقه را در بجایة و اسکندریه آموخت. مدتی در جامع ازهر تدریس کرد و بسال 743 در قاهره درگذشت. او راست: اکمال الاکمال در حدیث، تاریخ که کتابی است قطور و فقط ده جلد از آن را نوشت، شرح جامع الامهات در فقه مالکی و مناقب مالک. (از الاعلام زرکلی از الدرر الکامنة).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن مصعب بن زبیر. از شجاعان صدر اسلام بود و با پدرش به عراق رفت و بسال 71 ه . ق. در آنجا با پدرش شهید گشت. (از الاعلام زرکلی از الکامل ابن اثیر).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن منصور رافقی. از والیان مصر بود. وی بسال 216 ه . ق. به ولایت مصر برگزیده شد و چون در آنجا شورشی رخ داد، مأمون وی را مقصر دانست و او را عزل کرد و الواثق بالله دیگربار ولایت مصر را بدو سپرد و بسال 233 المتوکل او را عزل کرد، و او در همان سال درگذشت. (از الاعلام زرکلی از الولاة و القضاة، و النجوم الزاهرة).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن مودودبن علی بن عبدالملک، مکنی به ابومنصور. حاکم و شاعر قرن ششم هجری. رجوع به فخرالدین (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) (میرزا...) ابن موسی. از رجال اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری است. وی در دورهء ناصرالدین شاه قاجار وزیر تهران بود و بسال 1310 ه . ق. در حدود 55 سالگی به مرض وبا درگذشت. (از فرهنگ فارسی معین).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن موسی بن محمد عباسی، مکنی به ابوموسی. وی برادرزادهء سفاح بود و از امیران و فرماندهان بشمار میرفت. بسال 102 ه . ق. در حمیمة متولد شد و بسال 132 از جانب عم خود والی کوفه و سواد آن گشت و سفاح او را ولی عهد منصور کرد اما منصور بسال 147 او را از ولایت عهدی و از ولایت کوفه معزول ساخت و ولیعهدی فرزندش مهدی را به وی واگذاشت. و مهدی نیز بسال 160 او را از ولیعهدی خلع کرد، و وی بسال 167 درگذشت. (از الاعلام زرکلی از اشعار اولاد الخلفاء و الکامل ابن اثیر و الطبری و المرزبانی و دول الاسلام ذهبی).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن موسی قرشی. محدث است. رجوع به ابومحمد (عیسی...) شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن مهنابن مانع بن حدیثهء طائی، ملقب به شرف الدین. وی در بادیة الشام لقب ملک العرب داشت. و الملک الظاهر بیبرس او را امارت بادیه داد، و مدت بیست سال از جانب سلاطین مصر در این امارت باقی ماند. و بسال 683 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از السلوک مقریزی و النجوم الزاهرة و ابن خلدون و صبح الاعشی).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن میناءبن وردان، مشهور به قالون قاری. رجوع به ابوموسی و قالون و مآخذ ذیل شود: الاعلام زرکلی، النجوم الزاهرة ج 2 ص 235، ارشادالاریب ج 6 ص 103، غایة النهایة ج 1 ص 615.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن یحیی جرجانی مسیحی ایرانی، مکنی به ابوسهل. رجوع به ابوسهل مسیحی و الاعلام زرکلی و تاریخ حکماء الاسلام و طبقات الاطباء شود.

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن یزیدبن بکربن دأب لیثی بکری کنانی، مکنی به ابوالولید. خطیب و شاعر و نسب شناس و راویه و از اهالی مدینه بود. اخبار وی با مهدی عباسی مشهور است و نزد هادی نیز تقرب داشت. گویند وی اشعار و داستانهایی میساخت و آنها را به عرب نسبت میداد. عیسی بسال 171 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی از ارشادالاریب، و البیان و التبیین، و لسان المیزان. و المعارف).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن یزید جلودی. از والیان حکومت عباسی. وی بسال 212 ه . ق. نیابت ولایت مصر را به عهده داشت، سپس از جانب مأمون عباسی والی آنجا گشت. پس از چندی شورش اهالی «حوف» رخ داد که به دست المعتصم برادر و ولیعهد مأمون، خاموش گشت و عیسی نیز بجهت این شورش بسال 214 از امارت عزل شد. (از الاعلام زرکلی از النجوم الزاهرة، و الولاة و القضاة).

عیسی.

[سا] (اِخ) ابن یونس بن عمرو سبیعی همدانی، مکنی به ابوعمرو. از ثقات محدثان بود و در چهل وپنج غزوه (مخصوصاً با رومیان) شرکت داشت و چهل وپنج بار حج کرد. وی را عادت بر این بود که یک سال به حج میرفت و یک سال به غزوه. تولد او در کوفه بود و در حدث (نزدیکی بیروت) سکونت کرد و بسال 187 ه . ق. در حدث درگذشت. (از الاعلام زرکلی از تذکرة الحفاظ و تهذیب التهذیب و تاریخ بغداد).

عیسی آباد.

[سا] (اِخ) از طسوج الدور، به ناحیت قم است. رجوع به تاریخ قم ص 117 شود.

عیسی آباد.

[سا] (اِخ) دهی جزء دهستان پشت گدار بخش حومهء شهرستان محلات با 186 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه سار. محصول آن غلات، صیفی، پنبه، انگور و بادام است. مزارع چشمه فیروزکوه، قتلو، مالیان، مالگاه و کهریز جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عیسی آباد.

[سا] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش دستجرد شهرستان قم با 253 تن سکنه. آب آن از قنات و در بهار از رود منصورآباد. محصول آن غلات، بنشن، انگور، گردو و زردآلوست. از آثار باستانی بقعهء امام زاده زکریا و پل آجری قدیمی روی رودخانهء منصورآباد سر راه عمومی قدیم قم به همدان در این ده قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عیسی آباد.

[سا] (اِخ) دهی جزء دهستان بزچلو از بخش کمیجان شهرستان اراک با 767 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عیسی آباد.

[سا] (اِخ) دهی از دهستان کلاترزان بخش رزاب شهرستان سنندج با 400 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی. محصول آن غلات، توتون، حبوب، لبنیات و مختصری صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عیسی آباد.

[سا] (اِخ) دهی از دهستان میزدج بخش حومهء شهرستان شهرکرد با 556 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء سراب. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عیسی باغ.

[سا] (اِخ) دهی از دهستان بام بخش صفی آباد شهرستان سبزوار با 188 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عیسی بصری.

[سا بَ ری ی] (اِخ) نام طبیبی است که ابن البیطار در مفردات از او روایت کرده است، از جمله در کلمهء شقایق النعمان. و ظاهراً همان عیسی بن علی است. رجوع به عیسی (ابن علی) شود.

عیسی بیگ لو.

[سا بَ] (اِخ) تیره ای است از ایل بهارلو، از ایلات خمسهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 86).

عیسی بیگلو.

[سا بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان با 135 تن سکنه. محصول آن غلات. آب آن رودخانهء قزل اوزن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عیسی پرست.

[سا پَ رَ] (نف مرکب)عیسی پرستنده. پرستندهء عیسی. که مذهب عیسی دارد. که بر دین عیسی بود. مسیحی. نصرانی. ترسا :
عیسی پرست را گو میخوان زبور و انجیل
کاینجا رها نکردند نه مصحف و نه دفتر.
شرف الدین شفروه.
رجوع به عیسی (ابن مریم) شود.

عیسی حمدی.

[سا حَ] (اِخ) ابن احمدبن عیسی شهادی حسینی. از اطبای دانشمند مصر بود. بسال 1260 ه . ق. در اسکندریه متولد شد و علم طب را در مصر و پاریس فراگرفت. بسال 1872 م. کتابی در موضوع ختان به مجمع علوم طبی مونت پلیه(1)عرضه داشت و به عضویت مجمع انتخاب شد. وی بسال 1343 ه . ق. درگذشت. او راست: هبة المحتاج فی الطب الباطنی و العلاج، لمحات السعادة فی فن الولادة، بلوغ الآمال فی صحة الحوامل و الاطفال، نتائج الاقوال فی الامراض الباطنیة للاطفال. (از الاعلام زرکلی از المقتطف و الکنز الثمین و آداب اللغة العربیة).
(1) - Montpellier.

عیسی خندق.

[سا خَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان کارکند بخش مرکزی شهرستان شاهی با280 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، برنج، پنبه، کنجد و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

عیسی خورد.

(1) [سیِ خُرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از خوشهء انگور است. (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). عیسی نه ماهه. (آنندراج). رجوع به عیسی نه ماهه شود.
(1) - در آنندراج «خرد» بدون واو ضبط شده است.

عیسی دم.

[سا دَ] (ص مرکب) دارای دمی چون دم عیسی. مسیح دم. مسیحادم. عیسی نفس. مسیحانفس. جان بخش. زنده کنندهء مردگان :
پس از این نام تو بر خاطر دهر
صدر عیسی دم و یوسف نظر است.خاقانی.
می عطسهء آدم شده یعنی که عیسی دم شده
داروی جان جم شده در دیر دارا داشته.
خاقانی.
جانها در اصل خود عیسی دمند
یک زمان زخمند و دیگر مرهمند.مولوی.
بحر احسان، غیاث دولت و دین، آن محمدجمال عیسی دم. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 131).
سایهء قد تو بر قالبم ای عیسی دم
عکس روحی است که بر عظم رمیم افتاده ست.
حافظ.
بار غمی که خاطر ما خسته کرده بود
عیسی دمی خدا بفرستاد و برگرفت.حافظ.
ز دست شاهد نازک عذار عیسی دم
شراب نوش و رها کن حدیث عاد و ثمود.
حافظ.
محمدخلق، یوسف روی، موسی دست، عیسی دم
سکندرملک، خضرالهام، آصف رای، جم فرمان.
؟
رجوع به عیسی (ابن مریم) شود.

عیسی دهقان.

[سیِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شراب انگوری است. (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عیسی ره نشین.

[سیِ رَهْ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه است از شعاع آفتاب. (آنندراج) (انجمن آرا). شعاع و پرتو آفتاب. (ناظم الاطباء). || آفتاب. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || طبیب حاذق. (ناظم الاطباء). طبیب که بر سر ره نشیند. (آنندراج). طبیب حاذق که در مطب راه نشیند. (انجمن آرا).

عیسی زبان.

[سا زَ] (ص مرکب) دارندهء زبانی چون زبان عیسی :
سوسن یک روزهء عیسی زبان
داده به صبح از کف موسی نشان.نظامی.

عیسی شش ماهه.

[سیِ شَ / شِ هَ / هِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از میوه هایی است که تا شش ماه پخته می شود و میرسد عموماً، خصوصاً انگور. (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء).

عیسی صفت.

[سا صِ فَ] (ص مرکب)دارندهء صفتی چون صفت عیسی. عیسی مانند در زنده کردن مردگان :
در تن هر مرده دل عیسی صفت
از تلطف تازه جانی کرده ای.
مجدالدین بن رشید عزیزی (از لباب).

عیسی کده.

[سا کَ دَ / دِ] (اِخ) خانهء حضرت عیسی علیه السلام. || صومعه و معبد حضرت عیسی. (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || کنایه از آسمان چهارم است (بمناسبت اینکه گویند عیسی پس از صعود، در آسمان چهارم مقیم شد). (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء) :
ادریسخانه گور منوچهر صفدر است
عیسی کده حظیرهء خاقان اکبر است.خاقانی.

عیسی کند.

[سا کَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد با 359 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عیسی گرای.

[سا گَ / گِ] (نف مرکب)عیسی گراینده. گراینده به عیسی. میل کننده به عیسی. بجانب عیسی متمایل شونده :
پاره کن این پردهء عیسی گرای
تا پر عیسیت بروید ز پای.نظامی.

عیسی گولک.

[سا ؟] (اِخ) نام دیگری از ده عیسی گولی است. رجوع به عیسی گولی شود.

عیسی گولی.

[سا] (اِخ) دهی از دهستان چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو. آب آن از چشمه. منطقه ای کوهستانی و محصول آن غلات است. این ده را عیسی گولک نیز می نامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عیسی مریم.

[سیِ مَرْ یَ] (اِخ) عیسی پسر مریم. عیسی بن مریم. رجوع به عیسی (ابن مریم) شود :
ازبرای رغم من گوئی ازین میدان حسن
عیسی مریم برفت و موسی عمران بماند.
سنائی.

عیسی نفس.

[سا نَ فَ] (ص مرکب)عیسی دم. مسیحادم. دارای دمی چون دم عیسی جان بخش. ولیّ کامل که مرده را زنده کند. (آنندراج). آنکه دمی مانند عیسی دارد و مرده را زنده کند و بیمار را شفا دهد. (فرهنگ فارسی معین) :
زآن رای کآن برادر عیسی نفس زده
دولت نصیب خواهر مریم مکان شده.
خاقانی.
ور ملک باشم بر آن عیسی نفس
سبحهء پروین نشان خواهم فشاند.خاقانی.
ز چندان حکیمان عیسی نفس
بلیناس فرزانه را برد و بس.نظامی.

عیسی نه ماهه.

[سیِ نُهْ هَ / هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از خوشهء انگور است. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). خوشهء انگوری که از آن شراب سازند. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از شراب انگوری. (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

عیسی وند.

[سا وَ] (اِخ) تیره ای است از هیهاوند، از طایفهء چهارلنگ ایل بختیاری. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 77).

عیسی هر درد.

[سیِ هَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شراب انگور. (آنندراج). شراب. (انجمن آرا). می و شراب انگوری. (ناظم الاطباء) :
آن شاهد رخ زرد کو، آن عیسی هر درد کو.
خاقانی (از انجمن آرا).

عیسی هنر.

[سا هُ نَ] (ص مرکب) دارندهء هنری چون هنر عیسی :
اشک و رخ من هر دو سرخ است و کبود از تو
خوش رنگرزی زین پس عیسی هنرت خوانم.
خاقانی.

عیش.

[عَ] (ع مص) زیستن. (از منتهی الارب). زندگانی کردن. (آنندراج). زیست و زیست کردن. (از ناظم الاطباء). مَعاش. مَعیش. مَعیشة. عَیشة. عَیشوشة. رجوع به معاش و معیش و معیشة و عیشة و عیشوشة شود.

عیش.

[عَ] (ع اِ) زندگانی. (منتهی الارب). حیات حیوانی. (از اقرب الموارد). زیست. زندگی :
بر تو در سعادت همواره باز باد
عیش تو باد دایم با یار مهربان.منوچهری.
چون شهد و شکر عیشی از خوشی و شیرینی
چون ریگ روان جیشی در پُرّی و بسیاری.
منوچهری.
علت عیش را سه چیز نهند
کآن مکان و زمان و اخوان است.خاقانی.
نسیه دادیم بر خزانهء عیش
همه نقد از خزانه بستانیم.خاقانی.
سررشتهء عیش اینست آسان مده از دستش
کاین رشته چو سرگم شد دشوار پدید آید.
خاقانی.
تا به تو بر ملک مقرر شود
عیش تو از خوی تو خوشتر شود.نظامی.
- تلخ عیشی؛ بدی زندگی. ناگواری زیست :
بر تلخ عیشی من اگر خنده آیدت
شاید، که خندهء شکرآمیز میکنی.سعدی.
مبر تلخ عیشی ز روی ترش
به آب دگر آتشش بازکش.سعدی.
چو تلخ عیشی من بشنوی بخنده درآی
که گر بخنده درآئی جهان شکر گیرد.
سعدی.
- تنگ عیش؛ آنکه زندگیش تنگ باشد. که زندگی مرفه ندارد. مقابل فراخ عیش. دارای معیشت ضنک. دارای معیشت ضیقة. دست تنگ. رجوع به ضنک شود :
جان ندارد هرکه جانانیش نیست
تنگ عیش است آنکه بستانیش نیست.
سعدی.
بسا تنگ عیشان تلخی چشان
که آیند در حله دامن کشان.سعدی.
- عیش خضر؛ زندگی خضر :
جرعه ای درد و حیات تلخ قسمت کرده اند
عیش خضر و آب حیوان گر نباشد گو مباش.
؟ (از غوامض سخن از آنندراج).
|| خوردنی و آنچه بدان زیست نمایند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): عیش بنی فلان اللبن؛ بنی فلان بوسیلهء شیر زندگی میکنند. (از اقرب الموارد). || نان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فلان عیش و جیش و فلان مرة عیش و مرة جیش؛ او یک بار با من است و یک بار بر من، و یا یک بار سود دارد و یک بار زیان میرساند. || زرع و کشت، در لهجهء حجاز. (از اقرب الموارد). || (از ع، اِ) خوشی و نشاط. (آنندراج). خوشی و خرمی و شادمانی و کامرانی و سرور. (ناظم الاطباء). عشرت. خوشگذرانی :
عیشیم بود با تو در غربت(1) و در حضرت
حالیم بود با تو در مستی و هشیاری
عیشی است مرا با تو چونانکه نیندیشی
حالیست مرا با تو چونانکه نپنداری.
منوچهری.
دریاب عیش صبحدم تا نگذرد بگذر ز غم
کآنگه به عمری نیم دم دریافت نتوان صبح را.
خاقانی.
بلای خمار است در عیش مل
سلحدار خار است با شاه گل.سعدی.
منغص بود عیش آن تندرست
که باشد به پهلوی بیمار سست
یکی را به زندان درش دوستان
کجا ماندش عیش در بوستان؟سعدی.
گلبن عیش میدمد ساقی گل عذار کو
باد بهار می وزد بادهء خوشگوار کو.حافظ.
خون پیاله خور که حلال است خون او
در کار عیش کوش که کاریست کردنی.
حافظ.
عیشم مدامست از لعل دلخواه
کارم بکام است الحمدلله.حافظ.
ناقص از کامل برد لذت ز دنیا بیشتر
دیدهء احول کند عیش دوبالا بیشتر.
صائب (از آنندراج).
تراویده عیش جم از جامشان.
ظهوری (از آنندراج).
- امثال: ذکر عیش نصف عیش است. (جامع التمثیل).
وصف عیش نصف عیش است.
- تاریک کردن عیش؛ منغص کردن آن. (از آنندراج). منغص کردن شادی. ناگوار ساختن عیش و عشرت :
سخن چین میکند تاریک عیش صاف طبعان را
مده در خلوت آئینه ره زنهار طوطی را.
صائب (از آنندراج).
- عیش و عشرت؛ خوشی و خوشگذرانی.
- عیش و نوش؛ خوشی و شادی و میخوارگی.
|| (اصطلاح تصوف) کنایت از لذت انس است با حق و شعور و آگاهی در آن لذت. (از فرهنگ مصطلحات عرفا).
(1) - ن ل: غیبت.

عیش آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان یامچی بخش مرکزی شهرستان مرند با 290 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات، حبوب، پنبه، بادام و کرچک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عیش آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد با 205 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عیش آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان با 256 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، پسته، پنبه و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عیش آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد با 137 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عیش آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان یزد با 551 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

عیش آباد خیابان.

[عَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد با 137 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عیشا.

(1) (ع اِ) قرارگاه بچه در رحم مادر، و آن اسباب که بچه بدان در رحم موجود گردد. (آنندراج). قرارگاه جنین در شکم مادر. (ناظم الاطباء). قرارگاه طفل در رحم مادر. (فرهنگ فارسی معین) :
به پاکی مریم از تزویج یوسف
به دوری عیسی از پیوند عیشا.خاقانی.
(1) - در آنندراج عَیشاء به فتح اول و مد ضبط شده است.

عیشان.

[عَ] (اِخ) دهی است به بخارا. (منتهی الارب). قریه ای است از قرای بخاری، و ابراهیم بن احمد عیشانی بدانجا منسوب است. (از معجم البلدان).

عیش السیاح.

[عَ شُسْ سَیْ یا] (ع اِ مرکب) درخت راش است. رجوع به راش شود.

عیش پرور.

[عَ / عِ پَرْ وَ] (ن مف مرکب)عیش پرورده. پرورده شده در عیش و عشرت. (فرهنگ فارسی معین) :
ای خنک جان عیش پرور تو
کز چنین فتنه دور شد سر تو.نظامی.
|| (نف مرکب) عیش پرورنده.

عیش پهلودار.

[عَ / عِ شِ پَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از عیش ثابت و پایدار است. (آنندراج) :
غم بسی را کرده صاحب دستگاه
پشت کس بر عیش پهلودار نیست.
ظهوری (از آنندراج).

عیش خانه.

[عَ / عِ نَ / نِ] (اِ مرکب) محل عیش. خانهء عیش و عشرت و خوشگذرانی. عشرتکده. عشرت گاه. عیشستان :
دنیا برای بیخبران عیش خانه ایست
مرغ حریص را گره دام دانه ایست.
صائب (از آنندراج).

عیش داشتن.

[عَ / عِ تَ] (مص مرکب)خرم بودن. عشرت داشتن. دلشاد بودن. خوشی داشتن :
به بوی زلف تو با باد عیشها دارم
اگرچه عیب کنندم که بادپیمائیست.سعدی.

عیشدان.

[عَ / عِ] (اِ مرکب) وسیلهء عیش. وسیلهء عشرت و خرمی. جایگاه عیش. عیش خانه. عشرت کده :
گفتم این باغ را که جان من است
چون فروشم که عیشدان من است.نظامی.

عیش ده روزه.

[عَ / عِ شِ دَهْ زَ / زِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) عمر کوتاه. زندگی و حیات اندک. (ناظم الاطباء). کنایه از حیات اندک دنیا است. (انجمن آرا) (از آنندراج).

عیش ران.

[عَ / عِ] (نف مرکب)عیش کننده. خوش گذران :
هر مه که به یک وطن مه و خور
با هم چو دو عیش ران ببینم.خاقانی.

عیش راندن.

[عَ / عِ دَ] (مص مرکب)عشرت کردن. خوش گذراندن :
چو سعدی عشق پنهان دار و لذت جوی و آسایش
به تنها عیش میراند که منظوری نهان دارد.
سعدی.
مرا پنج روز دگر مانده گیر
دو روز دگر عیش خوش رانده گیر.سعدی.
گلیم بین که در آن بر چه عیش میراند
سیه گلیمی من بین که دورم از بر او.سعدی.

عیش ساز.

[عَ / عِ] (نف مرکب)عیش سازنده. عیش و عشرت کننده. خوش گذران :
مژده مژده ای گروه عیش ساز
کآن سگ دوزخ به دوزخ رفت باز.مولوی.

عیش سازی.

[عَ / عِ] (حامص مرکب)کامیابی و تمتع و شادی و خوشی. (ناظم الاطباء) :
چو دوری چند رفت از عیش سازی
پدید آمد نشان بوس و بازی.نظامی.

عیشستان.

[عَ / عِ شِ] (اِ مرکب) محل عیش و عشرت و خوش گذرانی. عیشدان. عیش خانه :
اگر رزم است، رنگین از حسامش
وگر بزم است عیشستان ز جامش.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

عیشکاه.

[عَ / عِ] (نف مرکب) عیش کاهنده. کم کنندهء عیش :
من و عشق تو شاخ و برگ یک لختیم در معنی
بلی خویشی بود با غم فزایان عیشکاهان را.
طالب آملی (از آنندراج).

عیش کردن.

[عَ / عِ کَ دَ] (مص مرکب)خوش گذراندن. عشرت کردن :
به یاد مهربانان عیش میکرد
گهی میداد باده گاه میخورد.نظامی.
دیدی که چه عیش کرد چون مرد
آن عاقبت آن فلان نیرزد.سعدی.

عیشگاه.

[عَ / عِ] (اِ مرکب) تفرج گاه و محل عیش و عشرت و تفرج و گشت. (ناظم الاطباء). عیشستان. عشرت کده :
درون تیره دلان عیشگاه سلطانست
چرا که دزد شب تار میشود محظوظ.
نعمت اللهخان عالی (از آنندراج).

عیشم.

[عَ شَ] (ع ص) نان خشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): خبز عیشم؛ نان خشک یا نان فاسد و تباه شده. (از اقرب الموارد).

عیش محل.

[عَ / عِ مَ حَل ل / حَ] (اِ مرکب)عیشگاه. (آنندراج). عشرت کده. عیش گاه، و اطاقی که محل عیش و عشرت بود. (ناظم الاطباء).

عیشوبخت.

[بُ] (اِخ) نام رئیس نصارای ایرانی به مائهء هشتم میلادی است. او راست کتاب دستوران. رجوع به سبک شناسی ج 1 ص 51 و ایران در زمان ساسانیان ص 76 شود.

عیشوشة.

[عَ شَ] (ع مص) زیستن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَیش. رجوع به عیش (ع مص) شود.

عیشوم.

[عَ] (ع اِ) درختی است مانند سخبر. (از اقرب الموارد). درختی است که با درخت سخبر ماند، و او را در وقت وزیدن باد آوازی باشد که آواز شتر را بدان تشبیه کنند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || گیاه خشک، و شورگیاه خشک شده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنچه از «حماض» خشک شده باشد. واحد آن عَیشومة است. (از اقرب الموارد).(1)
(1) - معانی فوق در منتهی الارب، در ذیل عیشومة آمده و جمع آن «عیشوم» ضبط شده است.

عیشومة.

[عَ مَ] (ع اِ) واحد عیشوم. یکی عیشوم. رجوع به عیشوم شود.

عیشونی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عیشون. و ازجملهء کسانی که بدین نسبت شهرت دارند، ابوداود سلیمان بن فیروزبن عبدالله خیاط عیشونی و ابوجعفر عبدالله بن محمد بن عیشون حرانی عیشونی هستند که هر دو از محدثانند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عیشة.

[شَ] (ع مص) زیستن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). عَیش. رجوع به عیش شود. || (اِ) نوع زیست و زندگانی. (ناظم الاطباء): عیشة راضیة؛ زیستی پسندیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عیشه.

[شَ / شِ] (اِ) گیاهی است شبیه به نی. (از ناظم الاطباء).

عیشی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به عائشة. و ابوعبدالرحمان عبیداللهبن عمر بن حفص بن عمر بن موسی بن عبیداللهبن معمر تیمی عیشی محدث بدین نسبت شهرت دارد، چون از فرزندان عائشه بنت طلحة بن عبیدالله بوده است. او بسال 228 ه . ق. درگذشت. || منسوب است به بنی عائش بن مالک بن تیم اللهبن ثعلبة بن عکابة بن صعب بن علی بن بکربن وائل، که ساکن بصره بودند. و محمد بن بکاربن الریان عیشی محدث بدانها منسوب است. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عیشی.

(ص نسبی) منسوب است به عیش، و آن نام بطونی چند از قبایل عرب است. رجوع به اللباب فی تهذیب الانساب شود.

عیص.

[عَ] (ع مص) دشوار گردیدن سخن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عیاص. عَوَص. رجوع به عوص و عیاص شود.

عیص.

(ع اِ) درخت انبوه و بهم پیچیده. (منتهی الارب) (از غیاث اللغات). درختان بسیار و بهم پیچیده. (از اقرب الموارد). ج، أعیاص، عیصان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درختان خاردار مجتمع و درهم و یا خرمابنان انبوه. || روئیدنگاه درخت نیکو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بیخ و بن. (منتهی الارب) (آنندراج). اصل و نژاد. گویند: هو من عیص صدق؛ یعنی او از نژاد راستی است. و «هو من عیص هاشم»؛ یعنی او از نژاد هاشم است. و «ما أکرم عیصه»؛ یعنی چه گرامی است اصل و نژاد او، که منظور پدران و اعمام و اخوال و اهل بیت وی میباشد. || عیصک منک و ان کان أشِباً؛ نژادت از تو است هرچند خاردار و درهم باشد. مثلی است که در مذمت شخص بکار برند هرگاه از رفیق خود طلب عطف و توجه کند برای خویشان خود هرچند شایستهء او نباشند. || فلان فی عیص أشب؛ فلان در بین قوم خود در عزت و مصونیت است. || جی ء به من عیصک؛ آن را از آنجای که بود بیاور. (از اقرب الموارد).

عیص.

(اِخ) یکی از چهار پسر امیة بن عبدشمس اکبر است، که هر چهار تن، اعیاص قریش می باشند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و رجوع به أعیاص شود.
- أبوالعیص؛ یکی دیگر از چهار پسر امیه، یعنی اعیاص قریش است. (از اقرب الموارد). و رجوع به اعیاص شود.

عیص.

(اِخ) نام پسر اسحاق بن ابراهیم علیه السلام بود. رجوع به عیصو شود.

عیص.

(اِخ) جایگاهی است در بلاد بنی سُلیم، و در آنجا آبی است بنام «ذنبان العیص». (از معجم البلدان). آبی است به دیار بنی سلیم. (منتهی الارب).

عیص.

(اِخ) حصاری است بین ینع و مروه. و گویند عرضی است از اعراض مدینه در ساحل دریا. (از معجم البلدان). کوهی است از کوههای مدینه. (منتهی الارب).

عیصاء .

[عَ] (ع اِ) شدت سختی و حاجت، و آن مانند «عوصاء» است و کمتر به کار رود. (از اقرب الموارد).

عیصان.

(ع اِ) جِ عیص. رجوع به عیص (ع اِ) شود.

عیصان.

(اِخ) کانی از کانهای عرب. (منتهی الارب) (آنندراج). از معادن بنی نمیربن کعب، در نزدیکی اُضاخ البُرم است، و در آنجا مردمی از بنی حنیفه ساکنند. و گویند آنجا ناحیه ای است در فاصلهء پنج روزی حجر، از اعمال یمامة، که در آن معدنی است ازآنِ بنی نمیر. (از معجم البلدان).

عیصر.

[عَ صَ] (اِخ) نام جایی است. (از منتهی الارب).

عیصو.

(1) (اِخ) نام پسر اسحاق علیه السلام، که رومیان از اولاد اویند. (آنندراج) (غیاث اللغات). برادر بزرگ یعقوب است، و گویند فرنگ از نسل اویند. (برهان). وی پسر اسحاق بن ابراهیم علیه السلام بود و با یعقوب به یک شکم متولد شد و مادر آنها «رفقه» نام داشت. (از حبیب السیر) (از مجمل التواریخ و القصص). عیسو یا اساعو، بمعنی مودار یا زبر. وی ادوم پسر اسحاق و ربکا و برادر مهتر یعقوب بود. و حق ارشدیت خود را در ازای یک بشقاب عدس بفروخت، لذا اغلب در هنگام توصیف یک خریدوفروش که در موقع لزوم انجام یافته و طرف مغبون و فریفته شده است «بشقاب عدس اساعو» را بخاطر می آورند. فرزندان عیسو در کوه سعیر که در شرقیِ العربة است سکنی داشتند و بدین جهت آن مقاطعه را ادوم گفتند و نسل وی را ادومیان گویند، و ایشان در دنیا قومی زورآور و قوی بوده اند. (از لاروس) (از قاموس کتاب مقدس).
(1) - در منتهی الارب و آنندراج و ناظم الاطباء بصورت فوق و در برهان به فتح اول آمده است. در حبیب السیر «عیص» و در قاموس کتاب مقدس «عیسو» ضبط شده است. آن را «عیشو» نیز نوشته اند.

عیصوم.

[عَ] (ع ص) اکول و بسیارخورنده. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و یاء آن حرف زائد است. (از اقرب الموارد). عَصوم. عَیضوم. رجوع به عصوم و عیضوم شود. || زن بسیارخورنده و بسیارخواب، که چون از خواب برخیزد خشمگین باشد. (از اقرب الموارد از لسان).

عیضفوط.

[عَ ضَ] (ع اِ) کرمکی است سپید که بدان انگشتان زنان را تشبیه کنند. (ناظم الاطباء). جنبنده ای است کوچک و سپید و نرم که انگشتان دختران را بدان تشبیه کنند. و گویند آن «عظاء» نر باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به عظاء شود. و گویند آن از دواب و مرکوب های جن است. (از اقرب الموارد). عَضرَفوط. عُضفوط. عُذفوط. رجوع به عذفوط و عضرفوط و عضفوط شود.

عیضموز.

[عَ ضَ] (ع ص) گنده پیر. (منتهی الارب). پیره زال. (ناظم الاطباء). عجوز بزرگ. (از اقرب الموارد). || شتر مادهء درشت و فربه که کثرت پیه آن مانع آبستنی باشد، یا ناقهء دراز بزرگ جثه، یا درشت گوشت گرداندام، یا ناقهء درشت و درهم اندام که بنظر پرخشم نماید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سنگ بزرگ دراز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عیضمون.

[عَ ضَ] (ع ص) شتر کلانسال. ج، عَضامین. (ناظم الاطباء).

عیضوم.

[عَ] (ع ص) بسیارخورنده. (منتهی الارب). اکول و پرخور. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عیصوم. رجوع به عیصوم شود. || نیک گزنده. (منتهی الارب). بسیار گزنده. (ناظم الاطباء). عَضوض. (اقرب الموارد).

عیط.

[عَ] (ع مص) دراز گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). گویند: عاطت العنق؛ یعنی گردن دراز شد. (از اقرب الموارد). || باردار نگردیدن ناقه سالها، بی نازایندگی، و کذا عاطت المرأة. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). عیاط. عَوط. رجوع به عیاط و عوط شود.

عیط.

[عَ یَ] (ع مص) درازگردن بودن. عَیِطَ الرجل؛ گردن آن مرد دراز بود. (از اقرب الموارد). درازگردن گردیدن. (از ناظم الاطباء). || (اِمص) درازی گردن. (منتهی الارب).

عیط.

(ع ص، اِ) جِ أعیط. (ناظم الاطباء). رجوع به اعیط شود. || جِ عَیطاء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به عیطاء شود. || جِ عائط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عائط شود. || شتر برگزیده و جوان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتران برگزیده و جوان. (آنندراج) (از اقرب الموارد). نیک از شتران و جوانان آنها مابین «حقة» تا «رباعیة». (از اقرب الموارد).

عیط.

[طِ] (ع صوت) آواز جوانان چابک و سبک، چون همدیگر را آواز کنند. یا کلمه ای است که وقت مستی و بازی و چیرگی بدان بانگ کنند و خروشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و آن مبنی بر کسر می باشد. (از اقرب الموارد).

عیط.

[عُیْ یَ] (ع ص، اِ) جِ عائط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عائط شود.

عیطاء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعیط، یعنی گردن دراز. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درازسر و درازگردن. || اباکننده و ممتنع. (از اقرب الموارد). ج، عیط. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || قارة عیطاء؛ پشتهء بلند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تپهء مشرف که بسوی آسمان دراز شده باشد. || هضبة عیطاء؛ کوه مرتفع. (از اقرب الموارد).

عیطات.

(ع ص، اِ) جِ عائط. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عائط شود. || جِ عیط. (ناظم الاطباء). رجوع به عیط شود.

عیطبول.

[عَ طَ] (ع ص) زن جوان خوب صورت تمام خلقت نیکواندام. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). زن جوان زیبا و ممتلی ء و درازگردن. (از اقرب الموارد). عُطبل. عُطبول. عُطبولة. ج، عطابل، عطابیل. (اقرب الموارد).

عیطسان.

[عَ طَ] (اِخ) جائی است به نجد. (منتهی الارب).

عیطط.

[طَ] (ع ص، اِ) جِ عائط. (تاج العروس). رجوع به عائط شود.

عیط عیط.

(ع صوت مرکب) آوازی است که برنایان به وقت بازی با هم کنند و بی باکان وقت چیرگی بدان خروشند. (منتهی الارب). رجوع به عیط شود.

عیطل.

[عَ طَ] (ع ص) درازگردن نیکواندام از زن و اسب و شتر. و یا هر چیز دراز، و گردن دراز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زن درازگردن که آن در زیبایی باشد. و گویند هرچه گردنش دراز باشد. (از اقرب الموارد). || هضبة عیطل؛ کوه بلند و دراز. || شجر عیطل؛ درخت راست و مستقیم و معتدل. (از ذیل اقرب الموارد از تاج). || (اِ) خوشهء طلع خرمابن نر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَطیل. رجوع به عطیل شود.

عیطموز.

[عَ طَ] (ع ص) دراز و کلان و بزرگ از شترمادگان و سنگ. و آن بدل از عیطموس است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به عیطموس شود.

عیطموس.

[عَ طَ] (ع ص) زن تمام اندام، و شتر قوی هیکل تمام خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کامل خلقت از شتران و زنان. (از اقرب الموارد). || زن نیکوصورت، یا زن خوب شکل درازبالای پرگوشت نازاینده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زن زیبا، یا زن زیبای درازقد پرگوشت و عاقر. (از اقرب الموارد). عُطموس. رجوع به عطموس شود. || شتر مادهء کلان سال. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). ناقهء سالخورده و پیر. (از اقرب الموارد). ج، عَطامیس، عَطامس (که نادر است). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عیعاء .

(ع مص) بمعنی عیعاة است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عیعاة شود.

عیعاة.

[عَ] (ع مص) زجر کردن گوسپند را بکلمهء «عا» و نحو آن. (از منتهی الارب). زجر کردن میشها را به کلمهء «عا» و «عو». (از ناظم الاطباء). زجر کردن گوسفندان را و «عای» گفتن. (از اقرب الموارد). عیعاء. رجوع به عیعاء شود.

عیعایة.

[عَ یَ] (اِخ) بطنی است از عدوان. (از منتهی الارب).

عی عی.

[عَ عَ] ( صوت) کلمه ای است که بدان گوسپند را زجر کنند، و آن در خراسان مصطلح است.

عیف.

[عَ] (ع مص) ننگ داشتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). عَیَفان. رجوع به عیفان شود. || ناپسندیدن و ناخوش داشتن طعام و شراب را و نخوردن آنرا. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَیَفان. عیاف. رجوع به عیفان و عیاف شود. || ترک گفتن آب در حالی که هنوز تشنه باشد. (از اقرب الموارد). عیاف. عیفان. || گرد آب یا مردار گردیدن مرغ و فرودآمدن خواستن. (از منتهی الارب). بمعنی عَوف است. (از اقرب الموارد). رجوع به عوف شود.

عیفان.

[عَ یَ] (ع مص) بمعنی عَیف و عیاف است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به عیف و عیاف شود.

عیفان.

[عَیْ یِ] (ع ص) متشکی و آنکه کراهت داشتن از هر چیز خوی او باشد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). آنکه عادت و خلق او نپسندیدن اشیاء باشد. (از اقرب الموارد).

عیفس.

[یَ](1) (ع ص) کوتاه بالا. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قصیر. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و به تبع آن در ناظم الاطباء و آنندراج به صورت [ فَ ] ضبط شده است.

عیفة.

[عَ فَ] (ع اِمص) گردگشتگی مرغ گرد آب و نحو آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم است از مصدر عَوف. (از اقرب الموارد). رجوع به عوف شود. || (ص، اِ) زن که شیر زن «عیوف» را بمکد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و آن این است که زنی پس از زاییدن، شیر در پستان وی بند شود، پس زنی دیگر یک یا دو بار آن را بمکد تا راه خروج شیر باز شود. و آن را از آن جهت عیفة نامیده اند که زنی که آن را میمکد از آن اکراه دارد. (از اقرب الموارد). و از آن جمله است قول مغیرة بن شعبة: «لاتحرم العیفة» (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد)؛ یعنی «عیفة» حرام نمیگردد.

عیفة.

[فَ] (ع اِ) شتران برگزیده. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || اسم النوع است از مصدر عَیف. (از اقرب الموارد). رجوع به عیف شود.

عیق.

[عَ] (ع مص) بمعنی مصدر عَوق است. (از اقرب الموارد). رجوع به عوق شود. || (ص) مرد بی خیر و بازدارنده از حاجت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عوق. رجوع به عوق شود. || (اِ) بهره ای از آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نصیب از آب. (از اقرب الموارد). || (ص) بمعنی عَیِّق است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به عیّق شود.

عیق.

[عَیْ یِ] (ع ص) مرد نیک بازدارنده از حاجت و درنگی نماینده. عَیق. (منتهی الارب). رجوع به عیق شود. || ضیق لیق عیق؛ از اتباع است. (منتهی الارب).

عیق.

[قِ](1) (ع صوت) کلمه ای است که بدان زجر نمایند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم صوت است که بدان زجر کنند. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و آنندراج مبنی بر فتح ضبط شده است.

عیقات.

[عَ] (ع ص) جِ عَیقة. رجوع به عیقة شود.

عیقص.

[عَ قَ] (ع ص) بخیل. (از اقرب الموارد). عُقُص. (منتهی الارب). رجوع به عقص شود.

عیقة.

[عَ قَ] (ع اِ) کنار دریا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ساحل بحر. (اقرب الموارد). دریابار. کنارهء جوی و ساحل رود. (غیاث). || ناحیهء دریا. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گوشه و ناحیهء خانه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فنایی از زمین و یا ساحت. (از اقرب الموارد). عیقة. (منتهی الارب). رجوع به عیقة شود. ج، عَیقات. (اقرب الموارد) (تاج العروس).

عیقة.

[قَ] (ع اِ) بمعنی عَیقة است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به عیقة شود.

عیقة.

[عَ قَ] (اِخ) گویند که نام جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عیک.

[عَ] (ع اِ) درختان بهم پیچیده. و لغتی است در «ایک». یکی آن عیکة است. (از اقرب الموارد). رجوع به عیکة و ایک شود.

عیکان.

[عَ یَ] (ع مص) دوش جنبان رفتن. (از منتهی الارب). در حال حرکت دادن دو منکب، راه رفتن. (از اقرب الموارد).

عیکان.

[عَیْ یَ] (اِخ) بمعنی عیکتان است. (از منتهی الارب). نام دو کوه است در شعر عجیر سلولی، و گویند با عیکتان یکسان است. رجوع به معجم البلدان و عیکتان شود.

عیکتان.

[عَ کَ] (اِخ) نام دو کوه، و آنها را عیکان، بدون تاء نیز گویند. (منتهی الارب) (آنندراج). موضعی است در دیار بجیلة. (از تاج العروس). موضعی است. (از اقرب الموارد). نام جایگاهی است در شعر تأبط شرا، و آن با عیکان یکسان است. رجوع به معجم البلدان و عیّکان شود.

عیکة.

[عَ کَ] (ع اِ) درختان بهم پیچیده، و انبوه از هر درخت. و کنارستان. (منتهی الارب) (آنندراج). یکی آن عَیک. (از اقرب الموارد). رجوع به عیک شود.

عیل.

[عَ] (ع مص) نیازمند و درویش گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). فقیر و محتاج شدن. (از اقرب الموارد). عَیلة. عُیول. مَعیل. رجوع به عیلة و عیول و معیل شود. || حاجتمند گردانیدن کسی را و درمانده نمودن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). محتاج و عاجز کردن چیزی کسی را. (از اقرب الموارد). مَعیل. رجوع به معیل شود. و از آن است: «عیل صبری». || خرامان و خمیده و نازان رفتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). خرامان رفتن اسب و مرد و جز آن. (آنندراج). خم شدن و خرامیدن و تبختر کردن هنگام راه رفتن. (از اقرب الموارد). مَعیل. رجوع به معیل شود. || ندانستن شخص، که گم شده به کجا رفته و در چه جا بجوید او را. (از ناظم الاطباء). ندانستن چوپان که «ضالة» را کجا بیابد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). مَعیل. رجوع به معیل شود. || رفتن. (از منتهی الارب). سفر کردن و رفتن. (از ناظم الاطباء). رفتن و گشتن در زمین. (از اقرب الموارد). عیول [ عُ / عَ ] . رجوع به عیول شود. || شکار جستن پلنگ. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || عیالمند گردیدن. (از ناظم الاطباء). بسیار گشتن عیال شخص. (از اقرب الموارد از تاج). || کم کردن ترازو، و یا زیاد شدن آن. (از ناظم الاطباء). گذشتن و یا زیاد کردن ترازو. (از اقرب الموارد از تاج). || جور کردن و از حق و راستی میل نمودن. (از ناظم الاطباء).

عیل.

[عَ یَ] (ع اِمص) پیش آوردن حدیث و کلام را بر آن که شنیدن نخواهد و سخن شنیدن از شأن او نیست، گویی که به کسی که میخواهد دست نیافته است و سخن را بر کسی که نمیخواهد عرضه داشته است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و از آن جمله است که گویند: و ان من القول عی؛ یعنی برخی از گفته ها «عیل» باشد. (از اقرب الموارد).

عیل.

[عَیْ یِ] (ع اِ) زن و فرزند مرد و هرکه در نفقه و مؤونت او باشد. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). اهل بیت مرد که عهده دار آنها باشد و مؤونت آنان را بدهد، از قبیل زن و فرزندان و اتباع. (از اقرب الموارد). مذکر و مؤنث در آن یکسان است. ج، عیال، عَیایل(1)، عالة (اقرب الموارد) (منتهی الارب)، أعیِلة، أعوِلة. (ناظم الاطباء). || (ص) جستجوکننده و خواهنده، از گرگ و شیر و پلنگ. ج، عَیاییل بر غیرقیاس. (از اقرب الموارد از لسان).
(1) - در منتهی الارب «عیایل» جمع الجمع به حساب آمده است.

عیل.

[عُیْ یَ] (ع ص، اِ) جِ عائل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عالة. عیل. عیلی. رجوع به عائل و عالة و عیل و عیلی شود.

عیل.

(ع ص، اِ) جِ عائل. (اقرب الموارد). رجوع به عائل شود. || بمعنی «عیلة» است. (از اقرب الموارد). رجوع به عیلة شود.

عیلام.

[عَ] (ع اِ) کفتار نر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، عَیالیم. (اقرب الموارد).

عیلام.

(اِخ)(1) کشوری بود در قدیم شامل خوزستان، لرستان (پشتکوه) و کوههای بختیاری کنونی. حدود این کشور از مغرب رود دجله از مشرق قسمتی از پارس، از شمال راه بابل به همدان و از جنوب خلیج فارس تا بوشهر بود. شهرهای مهم آن شوش، ماداکتو، خایدالو (در جای خرم آباد کنونی) بود. مردم عیلام زبان و خطی مخصوص داشتند و دین آنان مبتنی بر شرک و بت پرستی بود. عیلامیان دولتی بزرگ تشکیل دادند و تاریخ آنان را به سه قسمت تقسیم میکنند: 1 - عهدی که تاریخ عیلام با تاریخ سومریان و اکدیان ارتباط کامل دارد (از ازمنهء قدیم تا 2225 ق.م.). 2 - عهدی که تاریخ عیلام با تاریخ دولت بابل مربوط میشود (2265 تا 745 ق.م.). 3 - عهدی که آشور جدید رقیب عیلام است (745 تا 645 ق.م.). عیلام در سال 645 ق.م. به دست آشوربانیپال منقرض گردید.
عهد اول - در این عهد تاریخ عیلام تاریک است. با وجود این دیده میشود که پاتسی های سومر و اکد با عیلامیان جنگهای دفاعی میکنند، اگر هم گاهی غالب میشوند تسلط آنان بر عیلام دوامی ندارد و عاقبت عیلام بر سومر و اکد دست یافته دولت ایشان را منقرض میسازد.
عهد دوم - در این عهد عیلامیان با پادشاهان بابل در زدوخوردند. در دورهء کاسوها «خورباتیلا» پادشاه عیلام با «کوری گالزو» پادشاه بابل جنگید و سپس «شوتروک ناخونتا» بابل را تصرف کرد و اشیاء نفیس آن را به غارت به شوش برد. عاقبت تاخت وتاز عیلامیان دولت کاسوها را از پای درآورد. از پادشاهان نامی عیلام در این دوره «شیل خاکین شوشناک» است. این پادشاه که سایسی مدبر و بزرگ بود، بناهای بسیار ساخت و یکی از کارهای او این است: هر بنایی را که تعمیر میکرد، مینوشت که این بنا را که ساخته بود و چه کتیبه ای داشت. عین آن کتیبه را - که بزبان سامی بود - مینویساند و ترجمهء انزانی (عیلامی) را بدان می افزود. این علاقه مندی پادشاه مزبور مورد قدردانی دانشمندان باستانشناسی است. در زمان او ادبیات و صنایع عیلامی به اوج ترقی خود رسیده بود. در این عهد جنگهای دیگری بین عیلام و بابل صورت گرفت (تا انقراض بابل به دست آسوریان).
عهد سوم - وقایع عمدهء این عهد عبارتست از جنگهای آسور با عیلام (پس از همجوار شدن دو کشور). نتیجهء این جنگها آن شد که در سال 645 ق.م. سپاهیان آسوربانی پال، شوش را تصرف کردند و خزانهء پادشاهان عیلام به دست آنان افتاد. طلا و نقره ای که بابل در موقع اتحاد به عیلام داده بود با مجسمه ها و اشیاء نفیس معابد عیلام و آنچه در خانه ها از ثروت و اشیاء گرانبها بود به نینوا منتقل شد. آسوریان به کشتار و غارت اکتفا نکرده، استخوانهای پادشاهان عیلام و اشخاص نامی را بیرون آورده به نینوا فرستادند. رفتار آسوریان را در عیلام، حزقیال چنین تعبیر کرده: «این است عیلام و تمام جمعیت آن در اطراف قبر آن، همه کشته شدند و همه از دم شمشیر گذشتند». مجسمهء «نه نه» ربة النوع «ارخ» را که مدت 1635 سال در تصرف عیلامیان بود، پادشاه آسور به دست آورده برای شهر ارخ پس فرستاد. آسوریان اسرای بسیار از شوش و شهرهای دیگر به آسور بردند. «خون بام کالداش» آخرین پادشاه عیلام که فرار کرده بود پس از چندی گرفتار شد و آسوربانی پال او و «تام ماری تو» پادشاه سابق عیلام را به عرابهء خود بست و مجبورشان کرد عرابهء سلطنتی را تا معبد «آسور» و «ایشتار» (خدایان آسور) بکشند. عیلامیان نوعی تمدن و صنایع بوجود آوردند و خطی برای خود ترتیب داده بودند، ولیکن از حیث تشکیلات سیاسی هیچگاه نتوانستند از حال ملوک الطوایفی بیرون آیند، بخصوص مردم کوهستانی آن، که همیشه نیم مستقل یا مستقل بودند. با وجود این عیلامیان در مدت چندهزار سال قومیت خود را در مقابل مردمی نیرومند مانند سومریان، اکدیان و دولی قادر مثل بابل و آسور حفظ کردند و گاهی هم آنها را شکستی فاحش دادند. عاقبت، اگر هم عیلام به زانو درآمد، بجهت جنگهای داخلی بود. بهر حال از سال 645 ق.م. دولت عیلام از صفحهء روزگار محو شد و گذشته های آن به مرور فراموش گردید. در مالمیر بختیاری در «شکفت سلمان» و غیره آثار بسیار از دورهء عیلامیان دیده میشود. متأسفانه این آثار را به استثنای آنچه در دسترس نبوده خراب کرده اند. در اینجا حجاریهای برجسته با خطوط میخی شوشی و انزانی (عیلامی) بسیار یافته اند و محققان، آثار را به قرنهای 13 و 12 ق.م. مسیح مربوط میدانند. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به تاریخ ایران باستان شود.
(1) - در تداول امروزی فارسی آن را معمولاً با همزه (ایلام) می نویسند.

عیلان.

[عَ یَ] (ع مص) مانند مصدر عَیل است بمعنی ندانستن شخص که گم شده به کجا رفته و در چه جا بجوید آنرا. (از ناظم الاطباء). رجوع به عَیل شود.

عیلان.

[عَ] (ع اِ) کفتار نر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عیلان.

[عَ] (اِخ) ابوقیس، و صحیح آن قیس عیلان باشد و او را همنام نیست. و عیلان در اصل نام اسب او بوده است. (منتهی الارب). و رجوع به عیلانی شود.

عیلانی.

[عَ] (ص نسبی) منسوب است به قیس عیلان بن مضر، و یا قیس بن عیلان بن مضر، و عیلان نام اسب او بود، و گویند آن نام مردی بود که وی را پرورانده است. (از اللباب فی تهذیب الانساب). و رجوع به عیلان (ابوقیس) شود.

عیلت.

[عَ لَ] (ع اِمص) عیلة. درویشی و فاقه. رجوع به عَیلة شود : عبدالملک از غصهء آن حیلت و محنت این عیلت بی سامان شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 178).

عیلکی بالا.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند با 293 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عیلکی پائین.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند با 93 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عیلم.

[عَ لَ] (ع اِ) دریا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بحر. (اقرب الموارد). || چاه بسیارآب، یا آب شور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چاه بسیارآب، و گویند چاه شور. (از اقرب الموارد). || چاه وسیع. (از اقرب الموارد از تاج). در ناسزا گویند: یا ابن العیلم. (اقرب الموارد). || آب که بر آن زمین باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) فربه نازک اندام. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِ) غوک. (منتهی الارب). وزغ. پک. قورباغه. (ناظم الاطباء). ضفدع. (اقرب الموارد). || کفتار نر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، عَیالِم. (اقرب الموارد).

عیلم.

[عِ لِ](1) (از ع، ص) دانشمند و عالم. (از ناظم الاطباء).
(1) - ظ . عیلِم [ عی لِ ] است، ممال عالِم.

عیلة.

[عَ لَ] (ع مص) نیازمند و درویش گشتن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). فقیر و محتاج شدن. (از اقرب الموارد). عَیل. عُیول. مَعیل. رجوع به عیل و عیول و معیل شود.

عیلة.

[عَ لَ] (ع اِمص) درویشی و فاقه. (از منتهی الارب). اسم است از مصدر عَیل. (از اقرب الموارد). درویشی. (دهار) (غیاث). درویشی و فقر و فاقه. (ناظم الاطباء). گویند: طال عیلتی ایاک؛ یعنی دراز شد احتیاج من به تو. (منتهی الارب). رجوع به عیلت شود : و ان خفتم عیلة فسوف یغنیکم الله من فضله. (قرآن 9/28). || (اِ) بمعنی عَیِّل است. (از اقرب الموارد). رجوع به عیّل شود.

عیلة.

[عَ یَ لَ] (ع ص، اِ) جِ عائل. (از ناظم الاطباء). رجوع به عائل شود.

عیلی.

[عَ لا] (ع ص، اِ) جِ عائل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به عائل شود. || زنی که بر مرده میگرید. (از اقرب الموارد).

عیم.

[عَ] (ع اِمص) آرزوی شیر آمدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بودن «عیمة» در شخص. (از اقرب الموارد). رجوع به عیمة شود. || تشنه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). عَیمة. رجوع به عیمة شود.

عیمان.

[عَ] (ع ص) مرد آرزومند شیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || تشنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مؤنث آن عَیمی است. (از اقرب الموارد). || رجل عیمان أیمان؛ مرد که زن و شترانش گذشته و مرده باشند. (منتهی الارب). مرد که شترانش رفته باشند و زوجه اش مرده باشد. ج، عَیامی. (اقرب الموارد).

عیمة.

[عَ مَ] (ع مص) آرزومند شیر گردیدن. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تشنه شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَیم. رجوع به عیم شود.

عیمة.

[عَ مَ] (ع اِمص) آرزوی شیر. (ناظم الاطباء). شهوت و میل داشتن به شیر و لبن. هرگاه شخص اشتهای شیر کند گویند: «قد اشتهی فلان اللبن» و اگر اشتهای او بسیار زیاد گردد گویند: «عام الی اللبن». (از اقرب الموارد). || تشنگی. (ناظم الاطباء). عطش. (اقرب الموارد).

عیمة.

[مَ] (ع ص) شتران برگزیده. (منتهی الارب). نیکان از مال. (از اقرب الموارد).

عیمی.

[عَ ما] (ع ص) مؤنث عَیمان است. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). ج، عَیامی. (اقرب الموارد). رجوع به عیمان شود.

عین.

(ع اِ) گاو وحشی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بقرالوحش. (اقرب الموارد). || جِ عِیان. (منتهی الارب). رجوع به عیان شود. || جِ عینة. رجوع به عینة (ع اِ) شود. || (ص، اِ) جِ عَیون. رجوع به عیون شود. || جِ أعین. رجوع به أعْیَن شود. || جِ عَیناء. رجوع به عیناء شود : و عندهم قاصرات الطرف عین (قرآن 37/48)؛ و نزد ایشانست زنان فروهشته چشم فراخ حدقه. || کلمهء عین در جمع افعل وصفیِ مؤنث یعنی عیناء، در تداول فارسی غالباً بمعنی مفرد به کار رفته است :
نعیم خطهء شیراز و لعبتان بهشتی
ز هر دریچه نگه کن که حور بینی و عین را.
سعدی.
- حورالعین، حور عین؛ زنان سپیدپوست فراخ چشم. (آنندراج). رجوع به مادهء حورالعین شود : و حور عین. کامثال اللؤلؤ المکنون (قرآن 56/22 - 23)؛ و حوران فراخ چشم چون مروارید در پرده ها نگاه داشته شده. زوجناهم بحور عین (قرآن 44/54 و 52/20)؛ ازدواج دادیم آنان را با حوران فراخ چشم. این ترکیب چنانکه اشاره شد در تداول فارسی بمعنی مفرد بکار رود :
کوهسار خشینه را به بهار
که فرستد لباس حورالعین.کسائی.
حاسدا هرگز نبینی، تا تو باشی، روی عقل
دوزخی هرگز نبیند روی و موی حور عین.
منوچهری.
قرین محمد که بود آنکه جفتش
نبودی مگر حور عین محمد.ناصرخسرو.
ساکنان حضرت تو در بهشت
قرة العینان جان حور عین.خاقانی.
حور عین میگذرد در نظر سوختگان
یا مه چهارده یا لعبت چین میگذرد.
سعدی.
روح پاکم چند باشم منزوی در کنج خاک
حور عینم تا کی آخر بار اهریمن کشم.
سعدی (کلیات چ فروغی ص 798).

عین.

(اِخ) جایگاهی است در حجاز. (از معجم البلدان).

عین.

[عَ] (ع مص) چشم کردن و چشم زخم رسانیدن و بر چشم زدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). چشم زدن. (از اقرب الموارد). عَیَنان. رجوع به عینان شود. || روان گردیدن آب و اشک. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). جاری شدن آب و اشک. (از اقرب الموارد). عَیَنان. رجوع به عینان شود. || به چشمه رسیدن به کندن چاه و جز آن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء): حفرت حتی عنت؛ حفر کردم تا به چشمه ها رسیدم. || بسیار شدن آب چاه. (از اقرب الموارد). || مایل شدن ترازو. || دیده بان شدن قوم را. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). «عین» شدن برای قوم. (از اقرب الموارد).

عین.

[عَ] (ع اِ) حرفیست از حروف هجا حلقیة و مجهورة، و لازم است که آشکار کردن آن نرم باشد و در آن مبالغه نگردد، چه آن را مکروه دانند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نام حرف هجدهم از الفبای عربی (ابتثی) و حرف شانزدهم از الفبای ابجدی و حرف بیست ویکم از الفبای فارسی. و آن را عین مهمله و عین غیرمنقوطه نیز گویند. ج، عُیون. (از ناظم الاطباء). و رجوع به «ع» شود :
ماه نو در سایهء ابر کبوترفام راست
چون سحای نامه یا چون عین عنوان دیده اند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 92).
عید افسر است بر سر اوقات بهر آنک
شبهی است عین عید ز نعل تکاورش.
خاقانی.
بر چرخ بگشاده کمین، داغش نهاده بر سرین
هان عین عید اینک ببین، بر چرخ دوار آمده.
خاقانی.
در روش خط ثلث، عین بر سه قسم است: منعّل (نعلی)، فم الاسد و فم الثعبان. (از تعلیقات سجادی بر دیوان خاقانی). و رجوع به عین منعل شود.
- کتاب العین؛ نام کتاب خلیل بن احمد است در لغت عرب. رجوع به مقدمهء همین لغت نامه شود.
|| (اصطلاح صرف) وسط و میان کلمه. (از تاج العروس). حرف دوم از حروف اصلی کلمه، مانند راء در ضرب و نون در اجتنب و حاء در دحرج. و آن را عین الکلمه و عین الفعل نیز نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به عین الفعل شود. || چشم (مؤنث آید). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). باصرة. (اقرب الموارد). دیده. ج، أعیان، أعیُن، عیون [ عُ / عیو ] . جج، أعیُنات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مصغر آن عُیَینة. (از اقرب الموارد): نَعِمَ الله بک عیناً؛ چشم بخشد خدای تو را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) : و کتبنا علیهم فیها أن النفس بالنفس و العین بالعین (قرآن 5/45)؛ و نوشتیم بر ایشان در آن اینکه نفس به نفس است و چشم به چشم. فرجعناک الی امک کی تقر عینها (قرآن 20/40)؛ پس بازگردانیدیم تو را به مادرت تا بیاساید چشمش. فرددناه الی امه کی تقر عینها (قرآن 28/13)؛ پس بازگردانیدیم او را به سوی مادرش تا بیاساید چشمش.
- أسودالعین؛ کوهی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کوهی است به نجد. رجوع به مادهء اسودالعین شود.
- العین الجاحظة؛ چشم بیرون خزیده. رجوع به جاحظ و جاحظة شود.
-به عین رضا؛ به دیدهء خشنودی. (فرهنگ فارسی معین). به چشم رضا.
- خروج عین؛ (اصطلاح چشم پزشکی) برجستگی و خارج بودن چشمها از حدقه است. بیرون بودن چشم از کاسهء آن. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به جاحظ و جاحظة شود.
- ذوالعین؛ لقب قتادة بن نعمان صحابی بود. رجوع به ذوالعین و آنندراج شود.
- رأس عین، رأس العین؛ شهری است میان حران و نصیبین، و نسبت بسوی آن رَسعَنی آید. (منتهی الارب). رجوع به رأس العین و رسعنی شود.
- طَرْف عین؛ چشم بر هم زدن :
تا نپنداری که مشغولم ز ذکر
یا ز خدمت غافلم یک طرف عین.سعدی.
رجوع به طرف شود.
- عین رضا؛ دیدهء رضا. چشم رضامندی. نگاه خشنودی و رضا :
دیدهء شرق و غرب را بر سخنم نظر بود
آه که نیست این نظر عین رضای شاه را.
خاقانی.
از وی طلب عهد و ز من لفظ بَلی بود
از من سخن عذر و ازو عین رضا بود.
خاقانی.
- عین عنایت (به عین عنایت)؛ دیدهء عنایت (به چشم عنایت) : صاحب نعمت دنیا به عین عنایت حق ملحوظ است و به حلال از حرام محفوظ. (گلستان سعدی). به عین عنایت نظر کرده و تحسین بلیغ فرموده. (گلستان سعدی).
- قرة العین، قرة عین؛ آنچه بدان خنکی چشم دست دهد. (ناظم الاطباء). فرزند انسان. (از تاج العروس) : و قالت امرأة فرعون قرة عین لی و لک (قرآن 28/9)؛ و گفت زن فرعون آسایش چشم است [ موسی ] مر مرا و مر تو را.
ساکنان حضرت تو در بهشت
قرة العینان جان حور عین.خاقانی.
رجوع به قرة العین شود.
- نصب عین؛ در نظر بودن و آویزهء چشم بودن :
فقر کن نصب عین پیش خسان
رفع قصه مکن نه وقت جر است.خاقانی.
رجوع به نصب عین شود.
|| بر حدقه نیز اطلاق شود، و گاهی مجموع پلک و آنچه را از حدقه در آن است نیز «عین» نامند. (از اقرب الموارد). || چشمه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چشمهء آب. (آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، أعیُن، عُیون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : حتی اذا بلغ مغرب الشمس وجدها تغرب فی عین حمئة (قرآن 18/86)؛ تا چون رسید به جای غروب کردن آفتاب یافت آن را که غروب میکند در چشمهء لای دار. فیها عین جاریة (قرآن 88/12)؛ در آن است چشمهء روان. تسقی من عین آنیة (قرآن 88/5)؛ آشامانیده میشود از چشمه ای که به منتهای گرمی رسیده است.
عین ابوزیا، عین ازرق، عین الشهداء، عین تُخَنَّس، عین جدید، عین خیف، عین غوراء، عین فاطمة، عین قشیری، عین مروان، نام چشمه هاست. (از منتهی الارب)
- عین البلاغة؛ نام کتاب عهد کسری انوشروان به پسر خویش. (از الفهرست ابن الندیم).
- عین جاریة؛ چشمهء روان : فیها عینٌ جاریة. (قرآن 88/12).
وارهیده از جهان عاریه
ساکن گلزار و عین جاریه.مولوی.
|| چشم زانو. (منتهی الارب) (آنندراج). فرورفتگی دو کنار زانو. (ناظم الاطباء). حفرهء زانو. لکل رکبة عینان؛ هر زانو را دو حفره است در جلو آنها نزدیک ساق. (از اقرب الموارد). و رجوع به عین الرکبة شود. || چشمهء آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آفتاب یا شعاع آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خورشید یا شعاع آن. (از اقرب الموارد). || چشمهء ترازو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کفهء ترازو، و هر دو کفه را عینان گویند. || زبانهء ترازو. (از تاج العروس). || باشندگان شهر. (منتهی الارب) (آنندراج). ساکنین شهر. (ناظم الاطباء). اهل بلد: بلد قلیل العین؛ شهر اندک ساکن. (از اقرب الموارد). || مقیمان سرای. (منتهی الارب) (آنندراج). ساکنین خانه. (ناظم الاطباء). اهل دار. (اقرب الموارد). || مردم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). انسان. (اقرب الموارد): بلد قلیل العین؛ شهری کم مردم. (از منتهی الارب). ما بها عین؛ در آن کسی نیست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دیده بان و جاسوس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): بعثنا عیناً؛ فرستادیم جاسوس را تا خبر آرد. (منتهی الارب) (آنندراج). || پوست که در آن گلولهء کمان اوفتد. (منتهی الارب) (آنندراج). پوستی که در آن گلولهء کمان اوفتد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قوت حاسهء بینائی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حاسهء بصر: هو قوی العین، یعنی بصرش قوی است. (از اقرب الموارد). || موجود از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حاضر از هر چیزی: بعته عیناً بعین؛ آن را موجود و حاضر به موجود فروختم. (از اقرب الموارد). || حقیقت قبله. || بهترین و برگزیدهء هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || درست. (منتهی الارب). || مال پیدا. (منتهی الارب) (آنندراج). پول حاضر: اشتریت بالعین أو بالدَّین؛ به پول نقد خریدم یا به نسیه. (از اقرب الموارد). نقد. (تاج العروس). || شخص و نفس هر چیز. (منتهی الارب) (آنندراج). ذات و نفس شی ء. (از اقرب الموارد). شخص. (تاج العروس). خود هر چیزی و ذات و حقیقت آن. (از ناظم الاطباء): هو هو عینا، هو هو بعینه، لاآخذ الا درهمی بعینه؛ یعنی او خود آن است و نمیگیرم مگر خود درهم را. و در اینصورت «عین» از مؤکدات خواهد بود. (از اقرب الموارد). و رجوع به عیناً و عینه و بعینه شود :هرچه خداوند اندیشیده است همه فریضه و عین صوابست. (تاریخ بیهقی). عین صواب بر وی پوشیده نماند. (کلیله و دمنه).
هنری عین دهاقین که خداوند هنر
بجز او را به خداوندی تعیین نکند.سوزنی.
اثر عود صلیب و خط ترساست خطا
ور مسیحید که در عین خطائید همه.
خاقانی.
نقش بهاری که نخل بند نماید
عین خزانست از این بهار چه خیزد.خاقانی.
در کوی حیرتی که همه عین آگهی است
نادان نمایم و دم دانا برآورم.خاقانی.
چون بقای این جهان عین فناست
آخر از پیشان بقائی پی برم.عطار.
چون بخواهد عین غم شادی شود
عین بند پای آزادی شود.مولوی.
آنکه از حق یابد او وحی و خطاب
هرچه فرماید بود عین صواب.مولوی.
آنکه گل آرد برون از عین خار
هم تواند کرد این دی را بهار.مولوی.
حسن ظن بزرگان در حقم برکمال است و من در عین نقصان. (گلستان). اینکه تو گفتی عین حق است ولیکن میل خاطر من به رهانیدن این یک بیشتر بود. (گلستان). آنچه خداوند دام ملکه فرموده عین صواب است. (گلستان).
پند حکیم محض صوابست و عین خیر
فرخنده آن کسی که به سمع رضا شنید.
حافظ.
در عین گوشه گیری بودم چو چشم مستت
وَاکنون شدم به مستان چون ابروی تو مائل.
حافظ.
- العین الثابتة؛ حقیقتی است در حضرت علمیة و در خارج موجود نیست بلکه آن در علم خداوند معدوم و ثابت است. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به «اعیان ثابتة» شود.
- عین خیالش نیست؛ در اصطلاح عامه، اهمیتی نمیدهد. (فرهنگ فارسی معین). پروای چیزی را ندارد. به فکر حادثه ای که اتفاق افتاده، نیست. بی رگ و خونسرد و مقاوم در برابر حوادث و شدائد است. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
- عین موقوفة؛ (اصطلاح فقه) مالی است که وقف میشود. رجوع به وقف شود.
- عین موهوبة؛ (اصطلاح فقه) مالی است که هبه شود. رجوع به هبه شود.
- فرض عین؛ واجب عینی. رجوع به «فرض عینی» و «واجب عینی» شود.
|| ربا. (منتهی الارب) (از آنندراج)(1) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || مهتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سیّد. (اقرب الموارد). || بزرگترینِ قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بزرگ قوم. (از اقرب الموارد). || شریف و گرامی قوم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، أعیان. (منتهی الارب). || ابر و سحاب. (از تاج العروس). || ابر، از کرانهء قبله یا از ناحیهء قبلهء عراق، یا از جانب قبله: نشأت السحابة من قبل العین؛ ابر از جانب راست قبلهء عراق برآمد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || مهیا و موجود از شتر(2). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آماده شده از مال. (از اقرب الموارد). || عیب(3). (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (تاج العروس). || مال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || جای ریزش آب کاریز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مصب آب قنات. (از اقرب الموارد). || باران چندروزه که نایستد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جای پریشان شدن آب چاه. (منتهی الارب) (آنندراج). جای انفجار و برآمدن آب چاه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نظرگاه و منظر مرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و از آن است گفتهء حجاج: لعینک أکبر من أمدک(4)؛ یعنی چهره و منظرهء تو بزرگتر از سنّت میباشد. (از اقرب الموارد). || مَیل ترازو و ناراستی آن. گویند: فی المیزان عین؛ هرگاه مستوی و برابر نباشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کرانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کنار. (آنندراج). ناحیه. (اقرب الموارد). || نیم دانگ از هفت دینار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نصف دانق از هفت دینار. (از اقرب الموارد). || نگاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نظر. (اقرب الموارد). || برادر مادرپدری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). واحد «اعیان» است که آن برادران از یک پدر و یک مادر می باشد. (از اقرب الموارد). || چند دایرهء تنگ است بر پوست و آن از عیوب پوست باشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج). دایره های کوچکی که در پوست پدید آید. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): بالجلد عین؛ بر پوست «عین» است. (از منتهی الارب). || مرغی است. (منتهی الارب) (آنندراج). نام مرغی است. (ناظم الاطباء). طائری است. (از اقرب الموارد). || چشم زخم و اصابت چشم: بِهِ عینٌ؛ او را چشم زخم و اصابتی است. (از اقرب الموارد). || دینار. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || زر. (از تاج العروس). زر و طلای مسکوک، برخلاف ورق. (از اقرب الموارد). پول نقد و دینارهای مسکوک. (ناظم الاطباء) : و هذا کله یشتری من بلاد هرم بالوَدَع و هو عین البلاد. (أخبار الصین و الهند ص 14). و الذی ینفق فی بلاده [ بلاد هرم ] الوَدع، و هو عین البلاد، یعنی ماله. (أخبار الصین و الهند ص 13). و معاملتهم [ معاملة اهل الصین ] بالفلوس و خزائنهم کخزائن الملوک و لیس لاحد من الملوک فلوس سواهم و هی عین البلاد. (أخبار الصین و الهند ص16).
هرکه محراب نمازش گشت عین
سوی ایمان رفتنش میدان تو شین.
مولوی (مثنوی دفتر 1 بیت 1765).
ضد من گشتند اهل این سرا
تا قیامت عین شد پیشین مرا.مولوی.
|| رئیس و سرکردهء سپاه. || طلیعهء سپاه. || مکاشف و برهنه کننده و آشکارکننده. || شکاف در توشه دان، و آن تشبیه به چشم است از جهت شکل. || عافیت. || صورت و شکل. || ضرر و زیان در چشم. || سنام. || عزت. || علم. (از تاج العروس). || حقیقت شی ء: جاء بالامر من عین صافیة؛ حقیقت و کنه آن امر را آورد. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). || خالص و واضح: جاء بالحق بعینه؛ حق را بطور خالص و واضح آورد. || شاهد. || خاصه از خواص خداوندتعالی، و از آن جمله است حدیث: أصابته عین من عیون الله. || قطرهء آب. || کثرت و افزونی آب چاه. || جریان اشک از چشم. || نفیس. (از تاج العروس). || اول هر چیزی. (ناظم الاطباء). || هو عبد عین و صدیق عین(5) و أخو عین؛ به کسی گویند که ریاکارانه به شخص خدمت کند و با وی دوستی کند. (از اقرب الموارد). هو عبد عین؛ یعنی در نظر مثل بنده است (منتهی الارب)، یعنی مادام که او را ببینی چاکر توست و چون نبینی نیست. (ناظم الاطباء). || فعلته عمد عین؛ یعنی به یقین و کوشش و اراده کردم او را، و کذا فعلته عمداً علی عین؛ یعنی بیشتر هر چیزی. (منتهی الارب). فعله علی عین و عینین و عمد عین و عمد عینین و عمداً علی عین؛ یعنی از روی جد و یقین در آن کار تعمد کرد. (از اقرب الموارد). || در مثل گویند: ان الجواد عینه فراره (از منتهی الارب) یعنی اسب جواد منظر و شخص آن بی نیاز میکند تو را از اینکه دندانهای آن را ببینی و سال آن را معین کنی. و این مثل را دربارهء کسی گویند که ظاهرش دلالت بر باطنش کند. (ناظم الاطباء). || لااطلب اثراً بعد عین؛ یعنی سپسِ دیدن طلب نشان نمی کنم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). لاتطلب اثراً بعد عین؛ یعنی پس از مشاهده و معاینه، اثری طلب مکن، و آن مثلی است در مورد کسی که آنچه را دیده است ترک گوید و پس از از بین رفتن عین آن، بدنبال اثر آن رود. و نیز گویند: «صار خبراً بعد عین». (از اقرب الموارد). || نظرت البلادُ بعین أو بعینین؛ رویید گیاه آن شهرها (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از شرح قاموس)، یعنی گیاه در زمینی رویید که چارپایان، بدون توانایی و استمکان، آن را می چرند. (از اقرب الموارد). || أنت علی عینی؛ تو بر چشم منی، و این کلمه را در وقت تعظیم و حفظ مراتب گویند. (منتهی الارب). یعنی جای تو بر چشم من است در گرامی بودن و در نگاه داشتن. (شرح قاموس). و از آن جمله است گفتهء خداوند : «و لتصنع علی عینی». (قرآن 20/39). (از منتهی الارب). عرب گویند: علی عینی قصدت زیداً، که منظور اشفاق و مهر بر اوست (از اقرب الموارد)؛ یعنی به چشم و دل قصد زید را کردم. || ها هو عَرَض عین، و هو منی عین عُنّه؛ هر دو بمعنی نزدیک و قریب است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || فلان عین علی فلان؛ بر او ناظر است. || بعین ما أرینّک؛ به چیزی توجه مکن، گویی که من تو را مینگرم. آن را به کسی گویند که او را به جایی گسیل دارند و وی را به شتاب وادارند. || لقیته عینَ عُنّةَ؛ او را آشکارا و عیاناً دیدم و او مرا ندید. (از اقرب الموارد). یعنی به چشم دیدم وی را و او من را ندید. (ناظم الاطباء). || لقیته أول عین؛ اول شی ء با او برخوردم. (از اقرب الموارد). یعنی پیشتر از هر چیزی دیدم آنرا. (ناظم الاطباء). || فقا عینه؛ وی را سیلی زد یا در گفتار با او درشتی نمود. || لاضربنّ الذی فیه عیناک؛ خواهم زد بر آنچه دو چشم تو در آن است، یعنی سر. || عین جلیة؛ خبر صادق و درست. (از اقرب الموارد از تاج العروس). || (اصطلاح فلسفه) بمعنی خارج است. موجود عینی یعنی موجودی که در خارج از ذهن و اعتبار تقرر دارد. و بالجمله ظرفی است که آثار وجودی مخصوص اشیاء منوط به وجود اشیاء در آن ظرف است. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی). آنچه در خارج وجود دارد، و آن در مقابل ذهن است. || (اصطلاح نحو) اسم عین اسمی است که بر معنایی دلالت کند که به نفس خود قائم باشد، مانند زید. و اسم معنی اسمی است که بر معنایی دلالت کند که قائم به نفس خود نباشد، خواه وجودی باشد مانند «عِلم» و خواه عدمی مانند «جهل». و هر یک از آنها یا مشتق است مانند راکب و مفهوم، یا غیرمشتق است مانند رجل و علم. (از کشاف اصطلاحات الفنون). ذات. اسم ذات. رجوع به ذات و اسم ذات شود. || آنچه به یکی از حواس ظاهر ادراک شود، مانند زید و لون. و آن را «صورة» نیز نامند. و آن در مقابل «معنی» میباشد که به حواس ظاهری درک نشود، چون صداقت و عداوت. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || ذات هر چیز. نفس شی ء. (فرهنگ فارسی معین). در مقابل غیر. || ماهیت. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || مقابل دَین. || بمعنی صورت علمیة. || بمعنی عین ثابت است که ارباب عقول آن را ماهیت گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به عین ثابتة و اعیان ثابتة شود. || جوهر، که نام یکی از مقولات است، و این نام را ابن مقفع به جوهر میداد. (یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - در آنندراج «دریا» ضبط شده است که ظاهراً اشتباه می باشد.
(2) - در منتهی الارب و به تبع آن در آنندراج و ناظم الاطباء «مهیا و موجود از اشتر و انگور» ضبط شده است و ظاهراً مؤلف منتهی الارب کلمهء «عیب» را که یکی از معانی عین است «عنب» خوانده، زیرا عین بمعنی انگور در هیچیک از کتب لغت عرب که در دسترس بود، دیده نشد.
(3) - این کلمه را مؤلف منتهی الارب ظاهراً «عنب» خوانده است.
(4) - در منتهی الارب: «... من مددک».
(5) - در منتهی الارب چنین آمده است: هو صدیق عین؛ یعنی پیوسته نظرگاه است.

عین.

[عَ] (اِخ) موضعی است در بلاد هذیل. (منتهی الارب). جایگاهی است در بلاد هذیل، و نام آن در شعر ساعدة بن جؤیهء هذلی آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عین.

[عَ] (اِخ) دهی به یمن در روستای سنحان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم البلدان).

عین.

[عَ] (اِخ) در عراق به عین التمر اطلاق میشود. (از معجم البلدان). رجوع به عین التمر شود.

عین.

[عَ] (اِخ) دهی به شام در پائین کوه لکام. (منتهی الارب) (آنندراج). قریه ای است زیر جبل لُکّام در نزدیکی مرعش. درب العین به این مکان منسوب است که از آنجا به «هارونیة» راه دارد، و آن شهری است لطیف و زیبا در ثغور مصیصة. (از معجم البلدان).

عین.

[عَ] (اِخ) شهرکیست به عربستان، خرم و آبادان. (حدود العالم).

عین.

[عَ یَ] (ع مص) فراخ گردیدن سیاهی چشم. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). خوب چشم شدن. (آنندراج). عَینة. رجوع به عینة شود.

عین.

[عَ یَ] (ع اِ) باشندگان شهر. (منتهی الارب). ساکنان در شهر. (ناظم الاطباء). اهل بلد. (اقرب الموارد). || اهل سرای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جماعت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جماعت و گروه. (ناظم الاطباء): جاء فلان فی عین؛ فلان با جماعتی آمد. (از منتهی الارب).

عین.

[عَیْ یِ / عَیْ یَ] (ع ص) سقاء عین؛ مشک آبریز و مشک نو. (منتهی الارب). مشک نو و مشکی که آب آن برود. (ناظم الاطباء). مشکی که آب آن جاری شود. || رجل عین؛ مرد سریع البکاء که زود می گرید. (از اقرب الموارد).

عین.

[عُ یُ] (ع اِ) جِ عیان. (منتهی الارب). رجوع به عیان شود. || جِ عَیون. (منتهی الارب). رجوع به عیون شود.

عین آباد.

[عَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قمرود بخش مرکزی شهرستان قم با 200 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قره چای و چاه. محصول آن غلات و لبنیات است. ساکنان این ده از طایفهء شاهسون میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عین آباد.

[عَ] (اِخ) دهی جزء بخش خرقان شهرستان ساوه با 410 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات، سیب زمینی، انگور و بادام است. نام این ده را «آناوا» نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عین آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز با 482 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانه. محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عین آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان با 970 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات، انگور، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عین آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان حاجیلو از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان با 700 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، انگور، صیفی و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

عین آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور با 184 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عین آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور با 171 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عین آباد.

[عَ] (اِخ) دهی از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور با 115 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

عینا.

[عَ] (ع ص) تلفظی است از «عیناء». زنی فراخ چشم. (دهار) : و حورا و عینای فرادیس اعلی را از خطر تلبیس ایشان مطلقهء ثلاث گردانیده. (سندبادنامه ص 94). رجوع به عیناء شود. || (اِ) عینان، که در حال اضافه نون آن حذف شده باشد. دو چشم.
- عیناالعود؛ دو چشم عود. دو سوراخی است که بر صورت عود است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عیناء .

[عَ] (ع ص) مؤنث أعین. ج، عین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به اَعْیَن شود. || زن فراخ چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): امرأة عیناء؛ زن فراخ و زیبا چشم. (از اقرب الموارد). || سبز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): أرض عیناء؛ زمین سبز. (از اقرب الموارد). || مشک آمادهء پاره شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مشک و قربه ای که آمادهء شکافتن باشد. (از اقرب الموارد). || قافیهء نافذ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): قافیة عیناء؛ قافیهء نافذ، یعنی قافیه که نَفاذ در آن باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به نفاذ شود. || (اِ) گاو مادهء وحشی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || (اِخ) چاهی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

عیناتی.

[عَ] (اِ) یعنی حروف عینهای او، در ترکی یای معروف در آخر کلمه برای ضمیر غایب آید ترجمهء او. (آنندراج) (غیاث اللغات).

عیناث.

[] (اِخ) قریه ای است از قراء جبل عامل. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عینان.

[عَ یَ] (ع مص) چشم کردن مرد را. و چشم زخم رسانیدن و بر چشم زدن. (از منتهی الارب). || روان گردیدن آب و اشک. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). عَین. رجوع به عین شود.

عینان.

[عَ نِ] (ع اِ) تثنیهء عین، در حال رفع. رجوع به عین شود. || دو فرورفتگی در کنار زانو. (ناظم الاطباء). رجوع به عین شود.

عینان.

[عَ نِ] (اِخ) فراز کوه «احد» است در مدینه. و گویند نام دو کوه است واقع در نزدیکی کوه احد، لذا غزوهء احد را «یوم عینین» نیز گفته اند. و گویند عینان نام کوهی است از کوههای احد که بین آنها وادیی است بنام عام احد و عام عینین. و نیز گویند که نام کوهی است در احد که ابلیس به بالای آن رفت و ندا داد که محمد (ص) کشته شد. و نیز گویند آن کوهی است در بطن السبخة از قناة در کنار وادی مقابل مدینه. و در بحرین نیز عینان نام آبی است از آبهای عرب. و گویند آن در دیار عبدالقیس در بحرین قرار دارد. و گویند عینان نام کوهی است در یمن، که با غُمدان سه میل فاصله دارد. (از معجم البلدان). و رجوع به عینین شود.

عینانی.

[عَ] (ص نسبی) این کلمه بصورت جمع (عینانیان) در بیت ذیل از فردوسی در برخی از نسخ شاهنامه آمده است که ظاهراً ساکنان عینان منظور است. و در برخی نسخ دیگر «غسانیان» ضبط شده است :
ز عینانیان طائر شیردل
که دادی فلک را به شمشیر دل.
رجوع به عینان شود.

عیناً.

[عَ نَنْ] (از ع، ق) درست ماننده. (فرهنگ فارسی معین). راست. درست. شخصاً. نفساً. بعینه. بنفسه. و رجوع به عینه و بعنیه و عین شود.

عین اباغ.

[عَ نِ اُ](1) (اِخ) نام آبی است که چون شخصی از عمالقه بنام اباغ در آنجا فرودآمد بدین نام شهرت یافت. ولی در حقیقت آن نام چشمه نیست بلکه نام وادیی است پشت «انبار» بر طریق فرات به شام. و آن را بصورت عین باغ و عین یُباغ نیز گفته اند. (از معجم البلدان). موضعی است در شام. و یا موضعی است مابین کوفه و رقه. و یا نام بغداد و رقه. (از ناظم الاطباء).
- یوم عین اباغ؛ از ایام عرب. (از ناظم الاطباء).
(1) - در ناظم الاطباء همزهء «اباغ» با سه حرکت ضمه و فتحه و کسره ضبط شده است.

عین ابی نیزر.

[عَ نُ اَ نَ زَ] (اِخ) ضیعه ای است که حضرت علی علیه السلام آن را همراه ضیعهء دیگری بنام بغیبغة وقف فقرای اهل مدینه و ابن السبیل کرد. و ابونیزر، نام برده ای است که حضرت علی علیه السلام او را خرید و آزاد کرد. رجوع به ابونیزر و معجم البلدان شود.

عین الاسد.

[عَ نُلْ اَ سَ] (ع اِ مرکب) چشم شیر. || (اِخ) منزلی است از منازل قمر، و آن دو ستاره است در مقدم جبهه، مشهور به طَرف. رجوع به طرف شود.

عین الاصهب.

[عَ نُلْ اَ هَ] (اِخ) چشمه ای است میان بصره و بحرین. رجوع به اصهب شود.

عین الاعلی.

[عَ نُلْ اَ لا] (ع اِ مرکب)اقحوان است. (مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به اقحوان شود.

عین البقر.

[عَ نُلْ بَ قَ] (ع اِ مرکب) چشم گاو. گاوچشم. رجوع به عین شود. || ظاهراً نام نوعی پارچه بوده است با سوراخهای فراخ : چشمهای مدفون و عین البقر بر روی آرایش بگشودند. (نظام قاری).
جامه بران چو وصله ز عین البقر برند
آیا بود که گوشهء چشمی به ما کنند.
نظام قاری.
ارمک و قطنی و عین البقر و رومی باف
ملهء میلک و لالائی بی حد و شمار.
نظام قاری.
|| اسم نوعی از انگور، و به لغت مغربی اسم نوعی از آلو است. و اقحوان را نیز نامند. (مخزن الادویه) (از تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به عیون البقر شود.

عین البقر.

[عَ نُلْ بَ قَ] (اِخ) چشمه ای است در نزدیکی عکا، و مسلمانان و نصاری و یهودیان آن را زیارت کنند. و گویند آن گاوی که حضرت آدم با او زراعت میکرد، از اینجا ظاهر شده است. و بر این چشمه مشهدی است منسوب به حضرت علی علیه السلام. (از معجم البلدان). و رجوع به سفرنامهء ناصرخسرو ص 18 شود.

عین الثمر.

[عَ نُثْ ثَ] (اِخ) شهری است نزدیک انبار در غرب کوفه، و به نزدیکی آن جایگاهی است بنام شَفاثا که از هر دو شهر مذکور خرما و قسب به سایر بلاد صادر میگردد. عین الثمر در کنار بیابان واقع است و شهری است قدیمی که مسلمانان در عهد خلیفهء اول بسال 12 هجری آن را به دست خالدبن ولید فتح کردند و چون این فتح به زور بود لذا مردان شهر کشته شدند و زنان آنها به اسارت رفتند. (از معجم البلدان).

عین الثور.

[عَ نُثْ ثَ] (اِخ) ستاره ای است که آن را دَبَران نیز گویند. اگر کسی به وقت طلوع آن را ببیند کور شود. و آن ستاره برج ثور را بجای چشم واقع شده است. (آنندراج) (غیاث اللغات). و رجوع به دبران شود.

عین الجالوت.

[عَ نُلْ] (اِخ) شهری است زیبا بین بَیسان و نابلس، از اعمال فلسطین. این شهر مدتی تحت تسلط رومیان بود، سپس بسال 579 ه . ق. صلاح الدین یوسف بن ایوب آن را فتح کرد. عین الجالوت اسمی است اعجمی و غیرمنصرف. (از معجم البلدان).

عین الجر.

[عَ نُلْ جَرر] (اِخ) جایگاهی است مشهور به بقاع، بین بعلبک و دمشق. گویند نوح (ع) از این شهر به سفینهء خود سوار گشت. (از معجم البلدان).

عین الحجل.

[عَ نُلْ حَ جَ] (ع اِ مرکب) به لغت شام، قسم صغیر اقحوان است. (مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به اقحوان شود.

عین الحسان.

[عَ نُلْ حِ] (اِخ) دهی از بخش موسیان شهرستان دشت میشان با 500 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و برنج است. ساکنان این ده از طایفهء بریم هستند. این ده به جَزیرات مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عین الحیاة.

[عَ نُلْ حَ] (ع اِ مرکب) چشمهء آب حیاة. (آنندراج) (غیاث اللغات). چشمهء آب زندگانی. (ناظم الاطباء). نام چشمه ای به بهشت. نام چشمهء زندگی که به ظلمات است. (یادداشت مرحوم دهخدا). || به اصطلاح اکسیریان، زیبق است. (مخزن الادویه). سیماب. (ناظم الاطباء). رجوع به زیبق و سیماب و جیوه شود. || (اصطلاح تصوف) باطن اسم حی است، که هر کس به آن اسم تحقیق پیدا کند، از آب حیاتی خورد که هرگز نمیرد و حیات جاودانی یابد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

عین الحیوان.

[عَ نُلْ حَ یَ] (ع اِ مرکب)چشمهء حیوان. || آب زندگانی. عین الحیاة. || به لغت اکسیریان، زیبق است. (مخزن الادویه). سیماب و جیوه. (ناظم الاطباء). رجوع به زیبق و سیماب و جیوه شود.

عین الدوله.

[عَ نُدْ دَ لَ] (اِخ) سلطان عبدالمجید میرزابن سلطان عبدالمجید میرزابن فتحعلی شاه قاجار (1261 - 1345 ه . ق.). از رجال دورهء مظفرالدین شاه. وی در جوانی در دارالفنون تهران تحصیل میکرد، ولی بواسطهء عدم کوشش در دروس از مدرسه اخراج شد و او را به تبریز نزد مظفرالدین شاه فرستادند. وی سپس در خارج از مدرسه به تحصیل خود ادامه داد و بخصوص در فن کتابت و انشاء مرتبتی بسزا تحصیل کرد. عین الدوله در دربار ولیعهد مرجع کارهایی شد و چون لیاقت او به سمع ناصرالدین شاه رسید او را به لقب عین الدوله مفتخر ساخت. مظفرالدین میرزا نیز دختر خود انیس الدوله را به عقد او درآورد. مظفرالدین شاه در سال 1321 ه . ق. علی اصغرخان اتابک اعظم را عزل کرد و مجمعی مرکب از پنج تن وزیر برای ادارهء امور مملکت تشکیل داد و چندی بعد داماد خود عین الدوله را به مقام وزارت داخله منصوب کرد و زمام همهء امور را به دست او داد. یک سال بعد عین الدوله با لقب صدراعظم زمام امور کشور را به دست گرفت. نهضت مشروطه طلبان ایران در این زمان پیشرفت میکرد و خودسری و استبداد عین الدوله هم موجب تحریک ملّیون گردید. جنبش مشروطه طلبان در بدو امر بصورت اعتراض به روش عین الدوله آغاز شد و مردم او را مسؤول قرضهای خارجی میدانستند. با حرکت مشروطه طلبان از تهران به حضرت عبدالعظیم، شاه به مردم قول داد که عین الدوله را از کار برکنار کند. عین الدوله که با سکتهء ناقص شاه کلیهء اختیارات را در دست داشت بر آزادی خواهان سخت گرفت و بسیاری از آنان را توقیف و تبعید کرد. مردم از پا ننشستند و به قم مهاجرت کردند و کسبه و تجار به سفارتخانهء انگلیس پناهنده شدند و عزل عین الدوله و اعلام قانون اساسی و بازگشت مهاجران را از قم خواستار شدند. عاقبت شاه تسلیم مردم شد و عین الدوله را برکنار کرد و میرزا نصراللهخان مشیرالدوله را بجای او منصوب کرد. عین الدوله پس از پنجاه سال زندگی سیاسی در سن هشتادوچهارسالگی در هفتم جمادی الاولای 1345 ه . ق. در تهران درگذشت و در جوار حضرت عبدالعظیم جنب مقبرهء نیاکان خود مدفون گشت. (از فرهنگ فارسی معین).

عین الدیک.

[عَ نُدْ دی] (ع اِ مرکب)چشم خروس، و آن دانه ای است سرخ رنگ که سرش سیاه باشد، و به هندی آن را گهنگچی گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات). بفارسی آن را چشم خروس نامند. دانه ای است سرخ و صیقلی و براق و مدور و مایل به پهنی و درخت او قریب به درخت فلفل و خوشهء او شبیه به بطم است و از جبال دکن آرند. و نزد بعضی ثمر بقم است. (از مخزن الادویة). و رجوع به چشم خروس و عیون الدیکة شود.

عین الدین.

[عَ نُدْ دی] (اِخ) دهی از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز با 842 تن سکنه. آب آن از چشمه و اوجان چای. محصول آن غلات و حبوبات و درخت تبریزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

عین الرامی.

[عَ نُرْ را] (اِخ) نام سحابیه ای است که آن را بر چشم صورت «رامی» توهم کنند. (از جهان دانش).

عین الرصد.

[عَ نُرْ رَ صَ] (اِخ) نام قریه ای میان موصل و مویلحه، در راه میان موصل و نصیبین. (از ابن بطوطة).

عین الرکبة.

[عَ نُرْ رُ بَ] (ع اِ مرکب)گردنای زانو. (یادداشت مرحوم دهخدا). حفرهء زانو. رجوع به عین شود.

عین الرؤساء .

[عَ نُرْ رُ ءَ] (ع اِ مرکب)چشم سران. چشم بزرگان. || نوعی جامه بوده است که نقشها و گلها بصورت چشم داشته است. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
از گرد سیاه سپهت بر تن گردون
قطنی شود این ازرق عین الرؤسائی.(1)
خاقانی.
(1) - در اینجا مراد آسمان پرستاره است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عین الزمان.

[عَ نُزْ زَ] (اِخ) احمدبن منیربن احمدبن مفلح طرابلسی، مشهور به ابن منیر و ملقب به عین الزمان. شاعر اواخر قرن پنجم و نیمهء اول قرن ششم هجری. رجوع به احمد (ابن منیر..) و ابن منیر (ابوالحسین...) شود.

عین الزمان.

[عَ نُزْ زَ] (اِخ) حسن بن محمد بن ابراهیم، مکنی به ابوعلی و ملقب به عین الزمان. پزشک و منجم و لغوی اواخر قرن پنجم و نیمهء اول قرن ششم هجری. رجوع به حسن قطان شود.

عین السرطان.

[عَ نُسْ سَ رَ] (ع اِ مرکب)سپستان. (مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به سپستان شود.

عین السلور.

[عَ نُسْ سَلْ لَ] (اِخ)چشمه ای است که بحیرهء آن بنام یَغرا میباشد، و آن نزدیک انطاکیه واقع شده و هر دو ازآنِ مسلمة بن عبدالملک است. سلور، ماهی جِرّی است به لغت اهل شام. بواسطهء وفور این نوع ماهی در این چشمه، آن را بدین نام خوانده اند. (از معجم البلدان).

عین السنور.

[عَ نُسْ سِنْ نَ] (ع اِ مرکب)ابوریحان بیرونی گوید که کندی، عین السنور را جزء مسبوکات و فلزات ذکر کرده و آن را بنفش رنگ (فرفیریة اللون) دانسته است. رجوع به الجماهر فی معرفة الجواهر بیرونی ص 228 شود.

عین الشمس.

[عَ نُشْ شَ] (ع اِ مرکب)چشمهء آفتاب. قرص خورشید. رجوع به عین شود. || عین الهر، که یکی از احجار نفیسه باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به عین الهر شود.

عین الشمس.

[عَ نُشْ شَ] (اِخ) عین شمس. رجوع به عین شمس شود.

عین الشمس.

[عَ نُشْ شَ] (اِخ) بنت ابی سعیدبن حسن. زنی محدث بود، و محمد الوانی کتاب معجم ابوبکر محمد بن ابراهیم مغربی را از وی شنیده است. (از اعلام النساء).

عین الشمس.

[عَ نُشْ شَ] (اِخ) بنت احمدبن ابی الفرج اصفهانی. زنی فقیه بود، و حدیث را از جدش مطهربن عبدالواحد و از اسماعیل بن اخشید شنید. و حافظ ابوالقاسم بن عساکر از وی نقل کرده است. وی به سال 610 ه . ق. درگذشت. (از اعلام النساء از التحبر سمعانی و شذرات الذهب و تاج العروس).

عین الصواب.

[عَ نُصْ صَ] (ع اِ مرکب)راه راست و مناسب. || دریافت و ادراک راست و درست. || خود آن چیز. (ناظم الاطباء).

عین العقاب.

[عَ نُلْ عُ] (اِخ) چشمه ای است در هندوستان که قدما عقیده داشتند عقابان چون پیر شوند به هندوستان میروند و در آن چشمه غوطه میخورند، درنتیجه بجای پرهای کهنه پرهای نو بیرون آرند. (از حبیب السیر چ خیام ج 4 ص 696). در کوهی از جبال کنبایت چشمه ای است بنام عین العقاب که هر کس از آن بنوشد تمام موی او بریزد و بجای آن موی سیاه و نیکویی میروید که هرگز سپید نگردد. (از نخبة الدهر دمشقی ص 117).

عین الفعل.

[عَ نُلْ فِ] (ع اِ مرکب) حرف دوم از حروف اصلی کلمه، که در مقابل حرف عین کلمهء «فعل» که میزان سنجش کلمات سه حرفی است قرار گیرد. و رجوع به عین شود.

عین القضات.

[عَ نُلْ قُ] (اِخ) عبدالله بن محمد بن علی میانجی همدانی، مکنی به ابوالمعالی و ملقب به عین القضاة. از بزرگان مشایخ صوفیه و از دانشمندان اوایل قرن ششم هجری بود. وی بسال 492 ه . ق. در همدان متولد شد. و در طریقت شاگرد احمد غزالی بود و نیز از محضر شیخ برکهء همدانی استفاده کرد. اما استفادهء او از صحبت باباطاهر - که برخی نوشته اند - درست نیست زیرا باباطاهر تا زمان او زنده نبود. عین القضاة پیرو مذهب شافعی بود. او بتحصیل حکمت و کلام و عرفان و ادب عرب پرداخت و نظر به مطالعهء بسیار در آثار امام محمد غزالی، مع الواسطه شاگرد او نیز محسوب میشود. عین القضاة بواسطهء دوستیی که با عزیزالدین از مستوفیان سلاجقه داشت و عزیزالدین از مخالفان ابوالقاسم درگزینی وزیر سلطان سنجر بود، لذا ابوالقاسم نقشهء قتل عین القضاة را چید و در محضری از حسودان و عوام الناس او را به کفر و دعوی الوهیت متهم کرد و فقها نیز بقتل این جوان دانشمند فتوی دادند. پس وی را مقید به بغداد فرستادند و از آنجا مجدداً به همدان بازگردانیدند و در شب هفتم جمادی الاخرای سال 525 ه . ق. بر دار کشیدند. نوشته های فارسی عین القضاة مشحون از تعبیرات نغز صوفیانه است، کلام او پرسوز و گداز است، تصنع و تکلف در آثار وی مشاهده نمیشود. وی رباعیاتی عرفانی نیز به زبان فارسی سروده است. از آثار اوست: یزدان شناخت (در مسائل حکمت الهی و علوم طبیعی)، تمهیدات (در تمهید ده اصل تصوف)، زبدة الحقائق که رساله ای است مختصر راجع به علم ذات و صفات خداوندی، شکوی الغریب عن الاوطان الی علماء البلدان، بزبان عربی که آن را به هنگام حبس خود از بغداد به علمای همدان نوشت و شکایت از محنتهایی که برای او پیش آمده، کرده است، مکاتیب که شامل نامه های اوست. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مآخذ ذیل شود: تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج 2 ص 936، تتمهء صوان الحکمة ص117 و 201، نفحات الانس، مجمع الفصحاء. ریاض العارفین، طبقات الشافعیهء سبکی، کشف الظنون.

عین القطر.

[عَ نُلْ قِ] (ع اِ مرکب) نام روغنی سیاه و بدبو که بر شتران خارش دار مالند. و بعضی گویند چشمهء گوگرد است. و بمعنی مس گداخته نیز. و گویند که چشمهء مس گداخته است که حق تعالی برای سلیمان علیه السلام روان کرده بود. و نوشته اند که عین القطر روغنی است سیاه که بوی گنده دارد و بر شتران گَرگین مالند. و نیز نوشته اند که عین بمعنی چشمه و قطر مخفف قطران که بمعنی روغن درخت چیر است. (آنندراج) (از غیاث اللغات): و اَسَلْنا له عین القطر (قرآن 34/12)؛ و جاری کردیم برای او چشمهء مس گداخته. اما روی گداخته را به تازی، که روان بود عین القطر خوانند و ایزد سبحانه و تعالی این چشمهء روی کسی را نداده مگر سلیمان را. (ترجمهء طبری بلعمی). بدهیکلی که صخر جنی از طلعت او برمیدی و عین القطر از بوی بغلش بگندیدی. (گلستان سعدی).

عین القیارة.

[عَ نُلْ قَیْ یا رَ] (اِخ)چشمه ای است در موصل که از آن «قار» بیرون می آید. (از معجم البلدان). و رجوع به قَیّارة شود.

عین الکمال.

[عَ نُلْ کَ] (ع اِ مرکب)چشم زخم، یعنی نظری که به چیز زیبا و خوش ضرر برساند. (آنندراج) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). چشم بد. چشم حسود. چشم زدگی :
دفع عین الکمال چون نکند
رنگ نیلی که بر رخ قمر است.خاقانی.
روز بقای تو باد در افق بامداد
رسته ز عین الکمال دور ز نصف النهار.
خاقانی.
امور آن حضرت... در نباهت قدر و طراوت حال... به عیوق رسید تا عین الکمال اثر کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 35). از خداوندان فضل و افضال که عین الکمال از ساحت جلال ایشان دور باد. (جهانگشای جوینی).
تا قیامت نیست شرعش را زوال
گشته دور از ملک او عین الکمال.مولوی.
گرچه او فتراک شاهنشه گرفت
آخر از عین الکمال او ره گرفت.مولوی.
و رجوع به عین کمال شود.

عین الله.

[عَ نُلْ لاه] (ع اِ مرکب) چشم خدای. حفظ خدای. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
تو شب به روضهء نبوی زنده داشته
عین اللهت بلطف نظر پاسبان شده.خاقانی.
دیوان مرا که گنج عرشی است
عین اللَّه گنج بان ببینم.خاقانی.
بینی جمال حضرت عین اللَّه(1) آن زمان
کآیینهء دل تو شود صادق الصفا.خاقانی.
- علیک عین الله؛ چشم خدا بر تو باد. در حفظ خدا باشی :
ایا کریم زمانه علیک عین الله
تویی که چشمهء خورشید را به نور ضوی.
منوچهری.
|| (اصطلاح عرفان) انسان کامل. (از فرهنگ علوم عقلی).
(1) - ن ل: نوراللَّه.

عین المستأجر.

[عَ نُلْ مُ تَءْ جَ](1) (ع اِ مرکب) مال مورد اجاره را گویند. عین موجره. (فرهنگ علوم نقلی). رجوع به اجاره شود.
(1) - در تداول فارسی معمولاً بصورت مؤنث (عین مستأجرة) بکار میرود.

عین الملح.

[عَ نُلْ مَ لَ](1) (ع اِ مرکب) چشم نمکین :
گریهء او نز غم است و نز فرح
روح داند گریهء عین الملح.مولوی.
(1) - ظاهراً باید مَلِح به کسر ثانی، مخفف ملیح باشد ولی چون با فرح قافیه شده است لذا بفتح لام خوانده شده است.

عین الملک.

[عَ نُلْ مُ] (اِخ) حسین بن شرف الملک رضی الدین ابی بکر اشعری، ملقب به عین الملک و فخرالدین، از اولاد ابوموسی اشعری. وی ابتدا وزیر ناصرالدین قباجة (602 - 625 ه . ق.) بود و بسال 625 که ناصرالدین قباجه با شمس الدین التتمش (607-633 ه . ق.) مصاف داد و مغلوب شد و خود را در آب سند غرق نمود، خزاین و بقایای حشم او که از جملهء ایشان عین الملک و برادرش بهاءالملک حسن و عوفی مصنف کتاب لباب الالباب بود به خدمت شمس الدین التتمش پیوستند. التتمش عین الملک را وزیر پسر خود رکن الدین فیروزشاه نمود. و بعد از این تاریخ یعنی 625 ه . ق. چیزی از احوال او معلوم نیست. سدیدالدین محمد عوفی، کتاب لباب الالباب خود را بنام این شخص تصنیف کرده است. (از تعلیقات سعید نفیسی بر لباب الالباب عوفی ج 2 ص 562).

عین النبی.

[عَ نُنْ نَ بی ی] (اِخ) نام چشمه ای در مدینهء منوره. (آنندراج) (غیاث اللغات). چشمه ای که پیغمبر اکرم وقت هجرت از آن وضو ساخت. (تعلیقات خاقانی از سجادی) :
حبذا خاک مدینه حبذا عین النبی
هر دو اصل چارجوی و هشت بستان آمده.
خاقانی.

عین الوردة.

[عَ نُلْ وَ دَ] (اِخ) نام «رأس عین» است که شهری است مشهور در الجزیرة. (از معجم البلدان). رجوع به رأس العین شود.

عین الهدهد.

[عَ نُلْ هُ هُ] (ع اِ مرکب)چشم هدهد. || اسم مغربی آذان الفار رومی است. و در افریقیه بجهت عرق النساء استعمال می نمایند. (مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن).

عین الهر.

[عَ نُلْ هِرر] (ع اِ مرکب) چشم گربه. || سنگی است مشهور، و در طب نفعی برای آن ذکر نکرده اند. (مخزن الادویة) (تحفهء حکیم مؤمن). جوهری است قیمتی و معروف که به چشم گربه مشابهت دارد، و بهندی لهسنیا نامند، و فارسیان به تخفیف استعمال نمایند. (آنندراج) (از غیاث اللغات). جوهری مُشْرِق آبدار شفاف پرطراوت است که در وی نقطهء مایل به زرقه مرئی شود. و بعضی گفته اند که عین الهر کان یاقوتست و او جوهری است یاقوتی، یعنی مادهء آن توجه به انخراط در سلک انواع یواقیت دارد. و بواسطهء صافی که مصارف او شده از صورت یاقوتی منصرف گشته. (جواهرنامه). مؤلف صبح الاعشی بنقل از تیفاشی گوید که عین الهر همان یاقوت است جز آنکه اعراضی که مختص به آن میباشد آن را از یاقوت دور ساخته. و بادها و سیل ها آن را مانند یاقوت خارج میسازد. سپیدی بر رنگ آن غالب است و شفافیت و تابندگی و رقت بسیار در اوست، و در دل آن نقطه ای است به اندازهء آن قسمت از چشم گربه که حامل نور می باشد. هرگاه نگین عین الهر را به سمتی بگردانند گویی آن نقطه به سمت دیگر حرکت میکند. و اگر قطعه ای از آن را به اجزاء کوچک تقسیم کنند در هر یک از اجزاء چنین نقطه ای یافت شود، لذا آن را عین الهر خوانده اند. بهای آن در هند بسیار گرانتر از مغرب میباشد و در مغرب یک مثقال آن را به پنج دینار خریدوفروش میکنند. سپس از قول یکی از تاجران نقل میکند که یک قطعهء آن در بلاد هند به یکصدوپنجاه دینار و در بلاد فرس به هفتصد دینار بفروش رفته است. رجوع به صبح الاعشی ج2 ص 100 شود. عین الشمس که آن یکی از احجار نفیسه است. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به عین الشمس شود :
عین الهر(1) سپهر و در شب چراغ ماه
حکم تو را بزیر نگین باد استوار.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
(1) - در شاهد مذکور به تخفیف «ر» به کار رفته است.

عین الهم.

[عَ نُلْ هَم م] (اِخ) قصبهء کوچکی است، و آن بندرگاه آمل بود که رودخانهء هراز در آنجا به دریای خزر وارد میشود. نام آن را معمو «اهلم» نوشته اند. این بندر از جهت وسعت اهمیتی نداشت، و سادات آنجا از بازماندگان فخرالدین بن قوام الدین مرعشی بودند. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص211). شهری است در ساحل بحر خزر که قباد آن را بساخت. (از نخبة الدهر دمشقی ص 226). و رجوع به جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ص395 و مسالک الممالک اصطخری چ لیدن ص 207 شود.(1)
(1) - در حاشیهء مسالک الممالک اصطخری ص 207 نسخهء کتابخانهء سازمان لغت نامه، مطلب زیر در مورد عین الهم بخط مرحوم دهخدا موجود است: «گمان میکنم عین الهم با حاء حطی باشد و مراد سخت سر است که امروز بنام رامسر معروف است. و این نام را بمناسبت چشمهء گوگرد گرم بدان داده اند».

عین الیقین.

[عَ نُلْ یَ] (ع اِ مرکب) یکی از مراتب ثلاثهء یقین (علم الیقین، عین الیقین، حق الیقین) است. (یادداشت مرحوم دهخدا). کیفیت و ماهیت چیزی را به یقین دریافتن، بعدِ دیدن آن به چشم. یقین را سه مرتبه است: یکی علم الیقین، که دانستن امری یا چیزی باشد به کمال تیقن به کیفیت و ماهیت آن که اص بوی شک در آن نباشد. دوم عین الیقین، و آن دیدن چیزی است بچشم خود، مث دیدن آتش از دور، و این به نسبت اولی اقوی است. سوم حق الیقین، و آن داخل شدن است در آن چیز، یا خود آن چیز گردیدن یا در او محو شدن، مث داخل شدن در آتش که از دور دیده میشود و سوخته شدن در آن، و این یقین از یقین دوم نیز اقوی است. و بعضی چنین مثال آورده اند که چنانچه شخصی میداند که خوردن زهر میکشد این علم الیقین است و اگر دید که روبروی او کسی زهر خورد و بمرد این عین الیقین است و اگر خود بخورد و در نزع افتد، این حق الیقین است. (آنندراج) (غیاث اللغات). و رجوع به علم الیقین (ذیل علم) شود : ثم لترونها عین الیقین (قرآن 102/7)؛ سپس هرآینه خواهید دید آن را به مشاهدهء یقین.
دانم یقین که او را در دل گمان نمانْد
کاندر جهان کمالش عین الیقین شده ست.
مسعودسعد.
نور علمت خلق را پیش از اجل
داده در کشف المحن عین الیقین.خاقانی.
در جهان نبود بتر از یار بد
وین مرا عین الیقین گشته ست خود.
مولوی.
حکایت کنند از بزرگان دین
حقیقت شناسان عین الیقین.سعدی.
دلت را دیده ها بردوز تا عین الیقین گردد.
سعدی.

عین انا.

[عَ نِ اُ] (اِخ) انا، وادیی است بین صَلا و مَدیَن، و آن بر ساحل واقع است. و گویند: نام قریه ای است در راه مصریان هرگاه به حج میروند. نام آن را عَینونا نیز گفته اند. (از معجم البلدان). و رجوع به عینونا شود.

عین انی.

[عَ نِ اُ نا] (اِخ) موضعی است. (از منتهی الارب). و ظاهراً همان «عین انا» است. رجوع به عین انا شود.

عینب.

[عَ نَ] (اِخ) گویند نام سرزمینی است از بلاد شجر بین عمان و یمن. رجوع به معجم البلدان شود.

عین تاب.

[عَ نِ] (اِخ) قلعه ای است استوار و رستاقی است بین حلب و انطاکیه، مشهور به دُلوک بوده و دُلوک رستاق آن باشد. این قلعه اکنون از اعمال حلب است. (از معجم البلدان).

عینتابی.

[عَ] (اِخ) احمدبن ابراهیم بن ایوب. قاضی عسکر دمشق. اصل او از عینتاب است و بسال 705 ه . ق. در حلب متولد شد و در 767 در دمشق درگذشت. وی کتاب مجمع البحرین را در شش مجلد شرح کرده است و آن را المنبع نامیده است که از کتب مشهور حنفی ها بشمار می آید. (از الاعلام زرکلی از تاج التراجم و الدرر الکامنة).

عین ثرماء .

[عَ نِ ثَ] (اِخ) قریه ای است در غوطهء دمشق، و چند تن از محدثان از اهالی این قریه می باشند. رجوع به معجم البلدان شود.

عین جارة.

[عَ نِ رَ] (اِخ) ضیعه ای است مشهور در اعمال حلب. بین این ضیعه و «هونة» حجری است که داستانی برای آن نقل کرده اند. رجوع به معجم البلدان شود.

عین جمل.

[عَ نِ جَ مَ] (اِخ) چشمه ای است در نواحی کوفه از نجف، در نزدیکی قُطقُطانة. و آن را با چند چشمهء دیگر «عیون» نامند. از آنجا به قَیّارة روند. وجه تسمیهء آن بسبب مردن شتری است بدانجا. و گویند بسبب این است که حفرکنندهء آن «جمل» نام داشت. گویند از بصره تا عین جمل سی میل است. (از معجم البلدان).

عینجیک.

[عَ نِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سهرورد بخش قیدار شهرستان زنجان با 896 تن سکنه. آب آن از چشمه سار و زه آب و رودخانهء محلی. محصول آن غلات و بنشن و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عین حلوة.

[عَ نِ حُلْ وَ] (اِخ) چشمه ای است در وادی الستار. (از معجم البلدان).

عین خوش.

[عَ خُشْ] (اِخ) دهی از بخش موسیان شهرستان دشت میشان با 200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و کنجد و لبنیات است. ساکنان این ده از طایفهء عرب سرخه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عین ران.

[عَ نُ] (ع اِ مرکب) زعرور است. (از تذکرهء ضریر انطاکی ص 248). این نامی است که به دیاربکر و اربل و جز آن از مردم مشرق (بین النهرین علیا) به زعرور دهند. (از مفردات ابن البیطار). رجوع به زعرور شود.

عین ربیع.

[عَ رَ] (اِخ) دهی از بخش موسیان شهرستان دشت میشان با 200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و کنجد و روغن است. ساکنان این ده از طایفهء عرب حمیدی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عین زربة.

[عَ نِ زِ بَ] (اِخ) عین زربی. رجوع به عین زربی شود.

عین زربی.

[عَ نِ زَ با] (اِخ) شهری است در ثغر روم از نواحی مصیصة. گویند تجدید بنا و آبادی این شهر در حدود سال 190 ه . ق. به دست ابوسلیمان ترکی خادم بوده است، که از جانب رشید والی ثغور بود. سپس رومیان بر آن دست یافتند و آن را ویران کردند. آنگاه سیف الدولة بن حمدان سه هزارهزار درهم در آن خرج کرد تا دیگربار آن را آباد ساخت. این بار نیز رومیان بر آن دست یافتند و اکنون زیر تسلط آنان می باشد. و اهالی آنجا ارمنی هستند و آن از اعمال ابن لَیون است. جماعتی از اهل علم نیز بدانجا منسوب هستند. رجوع به معجم البلدان شود. نام این شهر در برخی از متون از قبیل حدود العالم و نزهة القلوب و تاریخ الحکماء قفطی بصورت «عین زربة» ثبت شده است.

عین زربی.

[عَ نِ زَ] (ص نسبی) منسوب است به عین زربة که بلده ای است از بلاد الجزیرة، و ابوالقاسم حسنون بن محمد بن فرح بن عبدالله عین زربی محدث منسوب بدانجا باشد. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عین سلوان.

[عَ نِ سُ] (اِخ) چشمه ای است در وادی جهنم در بیخ کوه بیت المقدس. آب کمی دارد. و گویند سلوان محله ای است در ربض شهر بیت المقدس. در زیر آن چشمهء گوارایی جاری است که باغهای بزرگی را سیراب میکند. این آب را عثمان بن عفان وقف بر ضعفای شهر کرد. بئر ایوب نیز در زیر آن واقع شده است. اما اکنون در این مکان چیزی از این اوصاف نمانده است، زیرا عین سلوان اکنون محله ای است در وادی جهنم در خارج بیت المقدس که عمارتی در آن یافت نشود مگر مسجدی. (از معجم البلدان). و رجوع به سفرنامهء ناصرخسرو ص 26 شود.

عین سیلم.

[عَ نِ سَ لَ] (اِخ) جایگاهی است در سه میلی حلب، و عرب در آنجا فرودمی آمدند. بسال 455 ه . ق. بین عطیة بن صالح و محمودبن صالح دو فرزند مِرداس در این محل نزاعی رخ داد. (از معجم البلدان).

عین شمس.

(1) [عَ نِ شَ] (اِخ) دهی است به مصر که در آنجا درخت بلسان میشود. (از منتهی الارب) (آنندراج). نام شهر فرعون است در مصر، و با فسطاط سه فرسخ فاصله دارد. و آن بر ساحل نیل واقع نیست. و شهری بزرگ بود. این مکان قصبهء کورهء «اتریب» است. و اکنون ویران گشته و آثار باستانی در آن یافت شود، از جمله ستونهای دراز سیاه است که از دور چون نخلهای بی سر می نماید و عامهء مردم آنها را «مَسالّ فرعون» خوانند. و گویند عین شمس از عجایب مصر است و آن معبد شمس بود. و در این مکان است که زلیخا پیراهن یوسف را درید. دو ستون در اینجا وجود دارد که بدون پایه بر زمین ساخته شده اند و طول آنها پنجاه ذراع است. بر آنها صورت انسانی است بر دابه ای و بر سر آنها شبه دو صومعه است از مس، هرگاه آب نیل جاری باشد آب از آنها ترشح میکند و می چکد. در این شهر بلسان میکارند و روغن آن را میگیرند. (از معجم البلدان). مدینة فرعون. هلیوپلیس. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
باغچهء عین شمس گلخن جی دان
وز بلسان به شمر گیای صفاهان.خاقانی.
(1) - در منتهی الارب «عین الشمس» (با أل ) ضبط شده است.

عین شمس.

[عَ نِ شَ] (اِخ) شهری است در صعید، در مقابل طِهنة. و این غیر از شهری است که در مطریه است. نام آن در شعر کثیر آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عین شمس.

[عَ نِ شَ] (اِخ) آبی است بین عُذَیب و قادسیة. ذکر آن در ایام فتوح آمده است. (از معجم البلدان).

عین شیخ.

[عَ نِ شَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیلمان بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان با 282 تن سکنه. آب آن از چشمه های محلی. محصول آن غلات، بنشن، پشم، لبنیات، گردو و عسل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

عین صوله.

[عَ صَ لَ] (اِخ) دهی از بخش موسیان شهرستان دشت میشان با 750 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات است. ساکنان این ده از طایفهء عرب حرسان هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

عین صید.

[عَ نِ صَ] (اِخ) چشمه ای است بین واسط عراق و خَفّان در سواد، در آنسوی صحرا، که از طَفّ کوفه بحساب می آمد. و به سبب کثرت ماهی که در آن صید میشود بدین نام شهرت یافته است. و گویند عین صید موضعی است از ناحیهء کلواذة از سواد بین کوفه و حزن. و نام آن در شعر متلمس آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عین ظبی.

[عَ نِ ظَ] (اِخ) جایگاهی است بین کوفه و شام، در سمت سَماوة. (از معجم البلدان).

عینعلی.

[عَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل با 127 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هیرمند. محصول آن غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

عین عمارة.

[عَ نِ عُ رَ] (اِخ) چشمه ای است در سودة، و گویا منسوب به عمارة از فرزندان جریر باشد. (از معجم البلدان).

عین غلاق.

[عَ نِ غَ] (اِخ) جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عین قبول.

[عَ / عِ نِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) یا به عین قبول. چشم پذیرش. نظر قبول. دیدهء قبول :
در عین قبول تو خرد را
یک رنگ نموده کفر و ایمان.خاقانی.
ای مرد دشمنان چه سگ و دوستان چه خاک(1)
آنجا که حق به عین قبولت کند نظر.خاقانی.
(1) - ن ل: ای مرد دوستان چه و از دشمنان چه باک.

عینک.

[عَ / عِ نَ] (اِ مرکب) چیزی بود که از بلور و شیشه سازند و پیش چشم گذارند. (آنندراج). آلت ابصار که از قطعه های بلور محدب و یا مقعر ساخته شده بنحوی که مرئیات دور را به اعانت آن بخوبی میتوان تشخیص داد. (ناظم الاطباء). آلتی مرکب از قطعات بلور محدب یا مقعر که برابر چشم نصب کنند تا بهتر اشیاء را از نزدیک یا دور ببینند و یا چشم را از اشعهء آفتاب محفوظ دارند. چشم فرنگی. آیینهء فرنگی. (فرهنگ فارسی معین) :
خیام اگر ستیزه جو می بودی
در پیش کسان به آبرو می بودی
جایت به فراز دیده در می دادند
چون عینک اگر کج و دورو می بودی.(1)؟
صبح پرّی چو گشت دیده گداز
عینک دیده دیدهء دل ساز.
مکتبی.
تراشیده خراط ناهیدچهر
زبهر فلک عینک ماه و مهر.
ملاطغرا (از آنندراج).
همنشین مردم محتاج هم در زحمتند
دیده بیمار است بینی بار عینک میکشد.
صائب.
صحبت صافی ضمیران بینش افزون میکند
چشم داری عینکی پیش نظر باید گرفت.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
گریه در پیریَم از بس به جوانی آمد
بی پل عینک ازین آب نگاهم نگذشت.
سیدحسین خالص (از آنندراج).
کج نهادان با کمال حسن ظاهر ناقصند
چشم عینک هر کجا دیدیم یک مژگان نداشت.
سیدحسین خالص (از آنندراج).
- جلد عینک؛ کیف چرمی یا غیرچرمی که عینک را برای محافظت در آن نهند. قاب عینک. عینک دان.
- عینک آفتابی؛ عینکی که شیشه های آن رنگین یا تیره باشد و آن را برای جلوگیری از تابش شدید نور آفتاب بر چشم، بکار برند.
- عینک پنسی؛ عینکی که بجای دسته، بوسیلهء پنس بر بینی نصب شود.
- عینک دسته دار؛ آن نوع از عینک که دو دسته دارد و انتهای دسته ها در طرفین سر و بالای محل اتصال گوش به سر متکی میشود. مقابل عینک پنسی که بوسیلهء گیره ای بر بالای بینی قرار می یابد.
- عینک دوربین؛ عینکی است که برای واضحتر دیدن اشیاء دور بکار برند.
- عینک دورنما؛ نوعی از عینک که چیز دور از او قریب نماید. عینک دوربین. (آنندراج) :
نیست ممکن که ز من دور توانی گردید
عینک صاف دلان دورنما می باشد.
صائب (از آنندراج).
- عینک ذره بینی؛ عینکی که شیشهء آن را از ذره بین ساخته باشند و برای چشمانی که توانائی دید آنها کم باشد بکار رود.
- عینک طبی؛ عینکی که شیشه های آن از نوعی خاص بنام «کروکس» است که از تابش مستقیم نور بر چشم جلوگیری میکند و چون شیشهء آن، برخلاف شیشهء عینکهای عادی، موج دار نمی باشد لذا سبب سوزش چشم و ریزش اشک نمی شود.
- عینک طلقی؛ عینک که بجای شیشه، از طلق در آن استفاده شود و بهنگام کوه پیمائی و صحرانوردی و از آن قبیل، آن را بکار میبرند، چه خطر شکستن و آسیب رساندن بچشم ندارد.
- عینک نزدیک بین؛ عینکی است که برای واضحتر دیدن اشیاء نزدیک بکار برند. عینک ذره بینی.
- عینک نمره دار؛ عینکی که شیشهء آن از ذره بین باشد و بحسب مقدار ضعف چشم، درجات قدرت ذره بینی آن کم و بسیار شود.
(1) - در یادداشتی بخط مرحوم دهخدا رباعی فوق ضبط شده و توضیح داده شده است که آن را در حاشیهء کتابی کهنه (شاید چهارصد سال قبل) دیده است.

عینک دان.

[عَ / عِ نَ] (اِ مرکب) قاب عینک و قوطی که در آن عینک را حفظ میکنند. (ناظم الاطباء). جلد عینک. رجوع به عینک شود.

عینک زدن.

[عَ / عِ نَ زَ دَ] (مص مرکب)قرار دادن عینک بر چشم. نصب کردن عینک برابر چشم خود. (فرهنگ فارسی معین). استعمال عینک. بکار بردن عینک. رجوع به عینک شود.

عینک ساز.

[عَ / عِ نَ] (نف مرکب)عینک سازنده. آنکه عینک سازد و فروشد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عینک شود.

عینک سازی.

[عَ / عِ نَ] (حامص مرکب)عمل و شغل عینک ساز. || (اِ مرکب) دکان و مغازهء عینک ساز. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عینک شود.

عین کمال.

[عَ / عِ نِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم زخم. عین الکمال. رجوع به عین الکمال شود :
ذره نماید آفتاب ار به جمال تو رسد
عین کمال خسته باد ار به کمال تو رسد.
خاقانی.
گفت ای ببسته عین کمال از کمال تو
این یک دو مه گشاده رها کن دهان آب.
خاقانی.

عینک نه.

[عَ / عِ نَ نِهْ] (نف مرکب) کنایه از بخشندهء عینک است. (آنندراج) :
ای چشم سپهر از تو روشن
عینک نه دیده های روزن.
درویش واله هروی (از آنندراج).
اما در بیت فوق از عینک مراد شیشه و جام شیشه است که بر روزنه ها گذارند تا نور بتابد و گرد و غبار و باد در نتواند شد. و عینک بر دیده های روزن نهادن، به کنایه شیشه بر منافذ و روزنه ها نصب کردن معنی میدهد.

عینک هزاربین.

[عَ / عِ نَ کِ هَ / هِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از شیشه، که آن را عینک هزارنما نیز گویند. (از آنندراج). و رجوع به عینک هزارنما شود.

عینک هزارنما.

[عَ / عِ نَ کِ هَ / هِ نُ / نِ / نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از شیشه که در آن یک چیز، متعدد نمایان شود. عینک هزاربین. (آنندراج). و رجوع به عینک هزاربین شود :
دل خراب ز وحدت به کثرت انجامد
شکست آینه ها عینک هزارنماست.
سراج المحققین (از آنندراج).

عینکی.

[عَ / عِ نَ] (ص نسبی) منسوب به عینک. آنکه عینک به چشم زند. کسی که عادت به عینک زدن دارد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به عینک شود.
- مار عینکی؛ نوعی مار سمی خطرناک از گروه ماران پروتروگلیف است که در موقع خشم ناحیهء گردن خود را پهن میکند و در این حال تصویر عینکی بر روی فلسهای ناحیهء خلفی گردن حیوان پدیدار گردد. این گونه مار در هندوستان فراوان است و سالیانه در حدود بیست هزار تن از زهر وی کشته شود. کفچه مار هندی. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به مار شود.

عین گلشن.

[عَ نِ گُ شَ] (اِخ) نام چشمه ای است نزدیک طوس. (آنندراج).

عین لعلی.

[عَ / عِ نِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از املای حرف عین است در اصطلاح خوشنویسان. عین محیر. (از آنندراج). رجوع به عین محیر شود.

عینم.

[عَ نَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

عین محلم.

[عَ نِ مُ حَلْ لِ] (اِخ) گویند چشمه ای است منسوب به «محلم»نام. و گویند نهری است در بحرین. و نیز گویند چشمه ای است جوشان و پرآب در بحرین که آب آن در سرچشمه گرم است و چون سرد شود آبی گوارا و شیرین گردد. این چشمه چون جاری شود نخیل جُواثاء و عسلَّج و قَرَیّات، از قرای «هجر» را آبیاری میکند. (از معجم البلدان).

عین محیر.

[عَ نِ مُ حَیْ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به اصطلاح خوشنویسان، نوعی است از حرف عین. عین لعلی. (از آنندراج) (از غیاث اللغات) :
طغراکشان قطعهء یاقوت حسن او
عشق مرا به عین محیر نوشته اند.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).

عین مربع.

[عَ نِ مُ رَبْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام حرف عین است چون آن را بدین صورت «ـع» نویسند. (یادداشت مرحوم دهخدا). نامی حرف «ع» را آنگاه که بصورتی خاص تحریر گردد.

عین مکرم.

[عَ نِ مُ رَ] (اِخ) شهری است ازآنِ بنی حِمّان، سپس ازآنِ مکرم. (از معجم البلدان).

عین منعل.

[عَ نِ مُ نَعْ عَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح خطاطان، عین منعل یا عین نعلی، عین اول است که بدینگونه «ع » نوشته میشود. نیم دایرهء آغاز حرف «ع» در اصطلاح خطاطان. رجوع به تعلیقات سجادی بر دیوان خاقانی و عین شود :
گر نه شب از عین عید ساخت طلسمی بخم
عین منعل چراست در خط مغرب رقم.
خاقانی.

عینوت.

[عَ / عِ] (ص) سخت بدگل. سخت زشت. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عین ورزان.

[عَ وَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ابرشیوه پشت کوه بخش حومهء شهرستان دماوند با 950 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات، سیب زمینی، لوبیا و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

عینوم.

[عَ] (ع اِ) غوک نر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ضفدع نر. (از اقرب الموارد).

عینون.

(ع اِ) سناء بلدی، و در مغرب کثیرالوجود است. ساق و شاخه های او مابین سیاهی و سرخی و دراز و باریک و صلب و مملو از برگ ریزه شبیه به برگ مورْد و در هر شاخی گلی مدور بقدر درهمی و مایل به سیاهی و بسیار تلخ. و بعضی او را از اقسام ماهی زهرج دانسته اند. رجوع به مفردات ابن البیطار و مخزن الادویة شود.

عینون.

[عَ] (اِخ) دهی است، و آن را عَینونی نیز نامند. (منتهی الارب). کلمه ای است عبرانی. و آن از قرای بیت المقدس است. و گویند قریه ای است آن سوی بَثَنیّة از پایین قُلزم بجانب شام. نام آن در شعر کثیر آمده است. و گویند آن همان «عین انا» است بین صلا و مدین بر ساحل. و گویند آن قریه ای است در راه مصریان چون به حج روند. (از معجم البلدان). و رجوع به عین انا شود.

عینونی.

[عَ نا] (اِخ) بمعنی عینون است. (از منتهی الارب). رجوع به عینون شود.

عینونی.

[عَ] (ص نسبی) نسبت است به عینون از قرای بیت المقدس، و عبدالصمدبن محمد عینونی مقدسی محدث منسوب بدانجاست. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عینة.

[نَ] (ع مص) فراخ سیاهی چشم گردیدن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَیَن. رجوع به عین شود.

عینة.

[نَ] (ع اِ) وام که در آن وام دهنده را نفعی نباشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عبارتست از اینکه شخصی نزد شخص دیگر رود و وامی طلب کند. وام دهنده به طمع سودی که از راه وام دادن به دست نمی آید به دادن وام راغب نگردد و گوید این جامه را که بیش از ده درهم ارزش ندارد به دوازده درهم به تو بفروشم، مشروط بر اینکه قیمت آن را در فلان موعد بپردازی. و بدینوسیله دو درهم برای خود سود در نظر گیرد در برابر مدتی که برای ادای دین مدیون معین کرده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (از تعریفات جرجانی) (از اقرب الموارد). || بهای پیشین. (منتهی الارب) (آنندراج). سلف و بهای پیشین. (ناظم الاطباء). سلف. (اقرب الموارد). نسیه. (دهار). || بهترین و برگزیدهء شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نیکو و برگزیده از مال، بمعنی عیمة: خرج فی عینة ثیابه؛ با لباسهای نیکوی خود خارج شد. و «عینة الخیل»؛ نیکو از اسبان. (از اقرب الموارد). || مادهء جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج). مادهء جنگ و کارزار. (ناظم الاطباء). مادة الحرب. (اقرب الموارد). || گرداگرد چشم گوسپند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عین. (اقرب الموارد). || ثوب عینة (بصورت اضافه)؛ جامهء نیک روگاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جامهء نیکو در نگاه چشم. (از اقرب الموارد).

عینه.

[عَ / عِ نِ هی / نَ هو] (از ع، ق مرکب)(1) عین آن. خود آن. ظاهراً مخفف بعینه است که در تشبیهات مستعمل میشود. (آنندراج) :
گل به چشمم عینه پیراهن یوسف نمود
گلستان بیت الحزن گردید یعقوب مرا.
آقا شاپور طهرانی (از آنندراج).
و رجوع به عین شود.
- بعینه؛ بدرستی و کام و بسیارمانند. (از ناظم الاطباء). و رجوع به بعینه شود : آن معتمد را بزودی بازگردانیده آید بعینه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص335).
بعینه ز هر سو که برداشتند
نمایش یکی بود بگذاشتند.نظامی.
بعینه در او صورت خویش دید
ولایت به دست بداندیش دید.نظامی.
مراد شه که مقصود جهانست
بعینه با برادر همچنانست.نظامی.
چرا که این چنین بهشتی است بعینه. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 80).
(1) - مأخوذ از عربی است که با این تلفظ مرادف «بعینه» بکار میرود.

عینی.

[عَ / عِ] (ص نسبی) منسوب به عین. رجوع به عین شود. || اصیل و خالص و ناب و صاف و صالح. (آنندراج). اصلی و حقیقی و خالص. || هر چیز که تعلق به ذات و عین گیرد. (ناظم الاطباء). در مقابل ذهنی.
- واجب عینی؛ چیزی که بر همهء افراد مردم ارتکاب آن فرض و واجب بود و هرگز از آنها ساقط نشود (مانند نماز و روزه و حج، که اگر دیگری بدان قیام کند از شخص ساقط نشود). برخلاف واجب کفائی که چون یک نفر مرتکب آن شود از دیگران ساقط شود (مانند نماز میت). (از ناظم الاطباء). رجوع به واجب و واجب عینی و واجب کفائی شود.
- وجوب عینی؛ واجب عینی بودن. مقابل وجوب کفائی. رجوع به واجب عینی شود.
- وجود عینی؛ وجود خارجی و ظاهری. در مقابل وجود ذهنی. رجوع به وجود شود.

عینی.

[عَ] (ص نسبی) نسبت است به عین التمر، از شهرهای حجاز. ابوالعتاهیة شاعر قرن دوم هجری منسوب بدانجاست. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

عینی.

[عَ] (اِخ) نام وی محمودبن احمدبن موسی بن احمد، مکنی به ابومحمد و ملقب به بدرالدین است. وی مورخ و محدث و اصل او از حلب بود. بسال 762 ه . ق. در عینتاب متولد شد و مدتی در حلب و مصر و دمشق و قدس بسر برد. در قاهره از خواص الملک المؤید شد. و در اواخر عمر از وظایف دیوانی و دولتی دست کشید و به تدریس و تصنیف پرداخت و بسال 855 ه . ق. در قاهره درگذشت. او را کتابهای بسیاری در حدیث و فقه و تاریخ میباشد که از آن جمله است: عمدة القاری فی شرح البخاری (در یازده جلد)، العلم الهیب فی شرح الکلم الطیب، تاریخ البدر فی اوصاف اهل العصر، تاریخ الاکاسرة به زبان ترکی. (از الاعلام زرکلی از التبر المسبوک و الضوء اللامع و شذرات الذهب و آداب اللغة العربیة).

عین یبرود.

[عَ نِ یَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بیت المقدس. نصف آن وقف بر مدرسهء بدرالدین بن ابی القاسم، و نیمهء دیگر آن ازآنِ فرزندان الخطیب بود. (از معجم البلدان).

عینیت.

[عَ نی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)وحدت. اتحاد. بودن یک امر عین دیگری. مقابل غیریت. و رجوع به غیریت شود.

عین یحنس.

[عَ نِ یُ حَنْ نَ] (اِخ)چشمه ای است ازآنِ حسین بن علی علیهماالسلام، که غلامش «یحنس» آب آن را استخراج کرده بود. آنگاه که امام حسین علیه السلام بشهادت رسید بر این چشمه مقروض بود و علی بن حسین علیه السلام آن را به هفتادهزار دینار به ولیدبن عتبة بن ابی سفیان بفروخت و دین پدر خویش را ادا کرد. (از معجم البلدان).

عینیل.

[عَ] (اِخ) ابن ناجیة بن جماهر، در اشعریان است. (منتهی الارب). و رجوع به تاج العروس شود.

عینین.

[عَ نَ نِ] (ع اِ) تثنیهء عین در حال نصب و جر. عینان. دو چشم. رجوع به عین شود :
دو مارافسای عینینش دو مارستند زلفینش
که هم مار است مارافسای و هم زهر است تریاقش.
منوچهری.

عینین.

[عَ نَ] (اِخ) همان عینان است که برخی، در تمام حالات آن را با یاء تثنیه خوانده اند. و گویند جایگاهی است در بحرین. (از معجم البلدان). و رجوع به عینان شود.
- یوم عینین؛ از ایام عرب است در بحرین، بین بنی مِنقَربن عبیدالله و بنی عبدالقیس. رجوع به معجم البلدان و مجمع الامثال میدانی شود.

عینینی.

[عَ نَ نی] (ص نسبی) منسوب به عینین، که دهی است به بحرین، و خلید عینینی از آن ده است. (از منتهی الارب). و رجوع به عینین شود.

عینیة.

[عَ نی یَ] (اِخ) از فِرَق غُلاة شیعه بودند که علی بن ابی طالب (ع) را در الوهیت بر محمد (ص) مقدم میداشتند. (از خاندان نوبختی عباس اقبال ص260).

عینیة.

[عَ نی یَ] (ع اِ) گیاهی است که آن را باریکلومانن نامند. رجوع به باریکلومانُن شود. در مخزن الادویة آمده است که عینیة به لغت اندلس، رعی الحمام است. رجوع به رعی الحمام شود.

عیوب.

[عَ] (ع ص) بسیار عیب کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عیاب. ذموم. بسیار عیب شمارنده مردم را.

عیوب.

[عُ] (ع اِ) جِ عَیب. آهوها. عیب ها. نقص ها. رجوع به عیب شود : و کل امری ء یخفی علیه عیوبه. (تاریخ بیهقی ص 97).
دوصد چندان عیوبت برشمارد.سعدی.
زن خوش منش دلنشین تر که خوب
که پرهیزگاری بپوشد عیوب.سعدی.
- ستارالعیوب؛ پوشندهء عیب ها. پوشندهء آهوها.
- || نامی از نامهای الهی. از صفات الهی است.
- عیوب در مرد؛ از نظر فقهی هر یک از عیوب زیر پیش از ازدواج در مرد باشد حق فسخ نکاح با زن است: جنون، خصاء، جب، عنن و جذام. (از شرح لمعه). و رجوع به هر یک از کلمات فوق در ردیف خود شود.
- عیوب فسخ نکاح در زن؛ از نظر فقهی هر یک از عیوب زیر پیش از ازدواج در زن باشد حق فسخ نکاح با مرد است: جنون، جذام، برص، عمی، اقعاد، قرن، رتق و افضاء. (از شرح لمعه). و رجوع به هر یک از کلمات فوق در ردیف خود شود.
- عیوب قافیه؛ آنچه برای قافیه عیب شمرده شود و عبارتست از: اقواء، اکفاء، ایطاء و شایگان. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم). رجوع به هر یک از کلمات فوق در ردیف خود شود.

عیوث.

[عَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسد. (اقرب الموارد). عَیّاث. رجوع به عیاث شود.

عیور.

[عُ] (ع اِ) جِ عَیر. رجوع به عیر شود.

عیورة.

[عُ رَ] (ع اِ) جِ عَیر. رجوع به عیر شود.

عیوف.

[عَ] (ع ص) شتر تشنه که آب را بوی کند و ننوشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شتر که آب صاف را ببوید و در حالی که تشنه است آن را ترک گوید. (از اقرب الموارد). || زنی که شیرش بند گردد بعد از زاییدن و بمکد زن دیگر تا سوراخ پستان وی گشاده گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به عیفة شود. || مرد بسیارکراهت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام زنی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

عیوف.

[عَ] (اِخ) بنت مسعود. از شاعره های عرب بود، و شعری از وی در معجم البلدان نقل شده است. (از اعلام النساء).

عیوق.

[عَیْ یو](1) (اِخ) ستاره ای است خرد روشن سرخ رنگ، بطرف راست کهکشان که پیرو ثریا باشد. اصل آن بر وزن فیعول است و چون یاء ساکن و واو بدنبال هم آمده اند، به یاء مشدد تبدیل شده اند. (از منتهی الارب). آن را عیوق از آن گویند که او گویا نگهبان ثریا است، مشتق از عوق بمعنی بازداشتن و نگهبان و بازدارنده از امور مکروه. (آنندراج) (غیاث اللغات). ستاره ای است بر کرانهء مجره دست راست. (دهار). ستاره ای است سرخ و روشن در طرف راست مجرة بدنبال ثریا، و پیش از ثریا قرار نگیرد. (از اقرب الموارد). کوکبی است از قدر اول در صورت مُمسک الاعنة. (از جهان دانش). عیوق در طرف راست مجرة است و در پی آن سه ستارهء واضح و روشن است بنام اقلام. (از صبح الاعشی ج2 ص164). ستاره ای است از قدر اول بر دوش چپ ممسک الاعنة، و نور آن را صدبرابر خورشید تخمین کنند و آن به یازده سال به ما رسد. و عرب آن را به دوری مثل زند و گوید: «أبعد من العیوق». و فارسی این سه ستاره به قدیم نزد عوام ایرانی «دیگ پایه» بوده است. (یادداشت های مرحوم دهخدا) :
زن پاراو(2) چون بیابد بوق
سر ز شادی کشد سوی عیوق.منجیک.
شعری چو سیم خردشده باشد
عیوق چون عقیق یمان احمر.ناصرخسرو.
ندیدی به نوروز گشته به صحرا
به عیوق مانند لالهء طری را.ناصرخسرو.
از گل سوری ندانستی کسی عیوق را
این اگر رخشنده بودی وآن اگر بویاستی.
ناصرخسرو.
کین تو برآمد به ثریا و به عیوق
لرزان شد و بیجان شد عیوق و ثریا.
مسعودسعد.
گر به عیوق برفرازد سر
شاعر آخر نه هم گدا باشد.مسعودسعد.
ز موج خون که برمیشد به عیوق
پر از خون گشته طاسکهای منجوق.نظامی.
تو نیز اندر هزیمت بوق میزن
ز چاهی خیمه بر عیوق میزن.نظامی.
ز عشوه گرچه بر عیوق رفتند
ز تخت امروز بر صندوق رفتند.نظامی.
چون ز روی این سرزمین ناید شروق
من چرا بالا کنم رو در عیوق.مولوی.
چون شبنم اوفتاده بدم پیش آفتاب
مهرم بجان رسید و به عیوق برشدم.سعدی.
چو شبنم بیفتاد مسکین و خرد
به مهر آسمانش به عیوق برد.سعدی.
فرش افکن صدر توست عیوق
چوبک زن بام توست فرقد.
(از ترجمهء محاسن اصفهان ص 134).
زآن کشتگان هنوز به عیوق میرسد(3)
فریاد العطش ز بیابان کربلا.محتشم.
(1) - در شعر فارسی بتخفیف یاء هم آمده است.
(2) - پاراو؛ پیر.
(3) - ن ل: از تشنگان هنوز به عیوق میرسد.

عیوقی.

[عَیْ یو] (اِخ) شاعر دورهء اول غزنوی (اوایل قرن پنجم هجری). وی معاصر سلطان محمود غزنوی بود. داستان «ورقه و گلشاه» را بنظم درآورد، و مثنوی دیگری به بحر رمل مسدس و قصایدی نیز داشته است. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج 1 ص 604 شود.

عیول.

[عُ] (ع مص) نیازمند و درویش گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). فقیر شدن. (از اقرب الموارد). عَیل. عَیلة. مَعیل. رجوع به عیل و عیلة و معیل شود. || رفتن. (از منتهی الارب). رفتن و گشتن و دور زدن. (از اقرب الموارد). عُیول. عَیل. رجوع به عیول و عیل شود. || (اِمص) درویشی و فاقه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

عیول.

[عَ] (ع مص) رفتن و گشتن و دور زدن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). عُیول. عَیل. رجوع به عیول و عیل شود. || (اِمص) فقر و تنگدستی و مسکینی. (ناظم الاطباء).

عیون.

[عَ] (ع ص) رجل عیون؛ مرد نیک چشم زخم رساننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شورچشم، یعنی کسی که نظرش ضرر رساند. (آنندراج) (غیاث اللغات). شوخ چشم. (دهار). سخت اصابت کننده به چشم. (از اقرب الموارد). ج، عین، عُیُن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

عیون.

(ع اِ) جِ عَین. رجوع به عَین و عُیون (ع اِ) شود.

عیون.

[عُ] (ع اِ) جِ عَین. رجوع به عَین شود. چشم ها. دیده ها :
خاک راهی که بر او میگذری ساکن باش
که عیونست و جفونست و خدود است و قدود.
سعدی.
|| چشمه های آب :
که فلانجا حوض آبست و عیون
تا دراندازد به حوضت سرنگون.مولوی.
- عیون حسین بن زید؛ چشمه ای است. (منتهی الارب).
|| بزرگان. مهم ها :
نه درصدد عیون اعمالم
نه از عدد وجوه اعیانم.مسعودسعد.
عیون کتب نامحصور در آن منضد گردانیده. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 63). || لؤلؤ مدحرج و غلطان، و مفرد ندارد و نمیتوان «عین» گفت. (از الجماهر بیرونی ص 125). نوعی از مروارید است که شاهوار گویند. (جواهرنامه). مروارید مدحرج که آن را خوشاب و نجم گویند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

عیون.

[عُ] (اِخ) جایگاهی است در راه بین واسط و مکه، شامل چشمه های صُماخ و أدَم و مُشَرَّجة، و مردم در آنجا فرودمی آیند. (از معجم البلدان).

عیون.

[عُ] (اِخ) شهری است در اندلس از اعمال لبلة، مشهور به جبل العیون. (از معجم البلدان) (منتهی الارب). و رجوع به جبل العیون شود.

عیون.

[عُ] (اِخ) جایگاهی است در بحرین، و علی بن مقرب عیونی شاعر بدانجا منسوب است. رجوع به معجم البلدان شود.

عیون البقر.

[عُ نُلْ بَ قَ] (ع اِ مرکب)چشمان گاو. رجوع به عیون و عین شود. || نوعی از انگور گرد سیاه رنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). انگوری است سیاه رنگ و غلطان که به شام باشد. (از اقرب الموارد). ابوحنیفهء دینوری گوید عیون البقر انگوری است سیاه غژب و درشت و غلطان، و آن نه سیاهی سیاه است و شیرینی آن کم است. (یادداشت مرحوم دهخدا). || آلوی سیاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اجاص و آلویی است سیاه رنگ. (از اقرب الموارد). مردم مغرب اندلس، این نام را به اجاص دهند. (یادداشت مرحوم دهخدا). و رجوع به عین البقر شود.

عیون الدیکة.

[عُ نُدْ دیَ کَ] (ع اِ مرکب)چشمان خروسها. || ابن رضوان گوید: دانه ای باشد مانند دانهء خرنوب و از آن به گردی گراینده تر است، سرخ و لغزان، و نیم درهم آن قوت باه دهد. (از ابن البیطار). و رجوع به عین الدیک شود.

عیونی.

[عُ] (اِخ) علی بن مقرب بن منصور ربعی عیونی احسائی. شاعر اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری. رجوع به علی ربعی (ابن مقرب...) شود.

عیه.

[عَیْهْ] (ع مص) آفت رسیدن به مال. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیهاب.

(ع مص) گمراه کردن. (از ناظم الاطباء). عَوهَبة. رجوع به عوهبة شود.

عیهاب.

(ع ص) آنکه او را به ضلالت نسبت کنند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گمراه کننده و مضلل. (از اقرب الموارد).

عیهاق.

[عَ] (ع اِمص) گمراهی و ضلالت. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیهال.

[عَ] (ع ص) شتر مادهء تیزرو. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَیهَل. عَیهول. رجوع به عیهل و عیهول شود. || ناقهء برگزیدهء استواراندام. (منتهی الارب). ناقهء نجیب و شدید. (از اقرب الموارد). عیهل. عیهول. رجوع به عیهل و عیهول شود.

عیهامة.

[عَ مَ] (ع ص) استوار از هر چیزی. (منتهی الارب). || شتر مادهء تیزرو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عُیاهِمة. رجوع به عیاهمة شود.

عیهب.

[عَ هَ] (ع ص) مرد سست و ضعیف از طلب کینه و ثار. و گران و ناگوار. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد گران وخیم و ناگوار. و مرد ضعیف و سست در طلب کینهء خود. (ناظم الاطباء). || گلیم بسیارپشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کساء بسیارپشم. (از اقرب الموارد).

عیهبة.

[عَ هَ بَ] (ع مص) گمراه کردن. (از ناظم الاطباء).

عیهران.

[عَ هَ] (ع اِ) غول نر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عَیاهیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) شتر توانا. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیهرة.

[عَ هَ رَ] (ع مص) سبک و بدکار گردیدن و زنا نمودن زن. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). «عیهرة» گشتن زن. (از اقرب الموارد). رجوع به عیهرة (ع ص) شود.

عیهرة.

[عَ هَ رَ] (ع ص) زن سبک بدکار زانیه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). زن سبک بدون عفت. (از اقرب الموارد). || شتر استواراندام. || (اِ) غول. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غول، در برخی از لغات. (از اقرب الموارد).

عیه عیه.

[هِ هِ] (ع صوت مرکب) زجری است شتران را تا حبس شوند. (از اقرب الموارد). بمعنی عاه عاه است. (از منتهی الارب). رجوع به عاه عاه شود.

عیهق.

[عَ هَ] (ع اِمص) شادمانی و سرور. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). نشاط. (از اقرب الموارد).

عیهقة.

[عَ هَ قَ] (ع اِ) نام مرغی است. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طائری است. (از اقرب الموارد).

عیهکة.

[عَ هَ کَ] (ع مص) کارزار کردن. (منتهی الارب). کارزار کردن و بر زمین زدن و فریاد کردن و خروشیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). جنگ و قتال، و گویند صراع و صیاح. (از اقرب الموارد).

عیهل.

[عَ هَ] (ع ص) شتر مادهء تیزرو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || یا ناقهء برگزیدهء استواراندام توانا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ناقهء نجیب و شدید. (از اقرب الموارد). و گاهی بضرورت شعر آن را به تشدید لام میخوانند. (از منتهی الارب). عَیهَلة. عَیهول. عَیهال. رجوع به عیهلة و عیهول و عیهال شود. || مرد سبک و چست که یک جا قرار نگیرد، امرأة عیهل نیز چنین است. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || باد تند. || زن بلندبالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیهلة.

[عَ هَ لَ] (ع ص) زن چست و سبک که یک جا قرار نگیرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گنده پیر. (منتهی الارب) (آنندراج). زن پیر. (ناظم الاطباء). عجوز. (اقرب الموارد). || ماده شتر تیزرو. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). عَیهَل. رجوع به عیهل شود.

عیهلة.

[عَ هَ لَ] (اِخ) ابن کعب بن عوف عنسی مذحجی، مشهور به ذوالحمار. اولین تن که در اسلام مرتد شد. رجوع به اسود (ابن کعب عنسی) شود.

عیهم.

[عَ هَ] (ع ص) استوار از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شدید. (اقرب الموارد). || شتر مادهء تیزرو. || (اِ) پیل نر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیهم.

[عَ هَ] (اِخ) جائی است در «غور» از تهامة. و گویند کوهی است در نجد بر طریق یمامة بسوی مکه. و نام آن در شعر جابربن حنی و ابن السکیت آمده است. رجوع به معجم البلدان شود.

عیهمان.

[عَ هَ] (ع ص) آنکه به اول شب راه نرود و در راه خسبد، یا عام است در هر دو. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیهمة.

[عَ هَ مَ] (ع مص) شتافتن و شتابی نمودن. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). اسراع. (اقرب الموارد)

عیهمی.

[عَ هَ می ی] (ع ص نسبی) سطبر درازقد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیهول.

[عَ] (ع ص) بمعنی عَیهل است. (منتهی الارب). ماده شتر تیزرو. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به عَیهَل شود. || شتر نر تیزرو برگزیده. (منتهی الارب).

عیهوم.

[عَ] (ع اِ) بیخ درختی است، و گویند که آن همان ادیم احمر یا املس است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، عَیاهیم. (اقرب الموارد).

عیهوم.

[عَ] (اِخ) جایگاهی است. (از معجم البلدان).

عیهون.

[عَ] (ع اِ) گیاهی است خوشبوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

عیی.

[عَ یی ی] (ع ص) درمانده در کار و در سخن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، أعیِیاء، أعیِیة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

عییر.

[عُ یَیْ] (ع اِ مصغر) مصغر عَیر. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هو عییر وحده؛ او خودبین و متکبر است، و یا تنهاخورنده است. و آن را در ذم بکار برند. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و میتوان آن را به کسر اول [ عیَیْ ] خواند، ولی عویر، به واو خوانده نشود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

عییر.

[یَیْ] (ع اِ مصغر) لغتی است در عُیَیر. رجوع به عییر شود.

عیینتین.

[عُ یَیْ نَ تَ نِ] (ع اِ) تثنیهء عُیَینة. یعنی دو چشم خرد. (از ناظم الاطباء). رجوع به عیینة شود.
- ذوالعیینتین؛ جاسوس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

عیینة.

[عُ یَیْ نَ] (ع اِ مصغر) تصغیر عین است. یعنی چشم خرد. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به عَین شود.

عیینة.

[عُ یَیْ نَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان. محدث. رجوع به ابومالک (عیینة...) شود.

عیینة.

[عُ یَیْ نَ] (اِخ) ابن عبدالرحمان مهلبی، مکنی به ابوالمنهال. لغوی و محدث و شاگرد خلیل بن احمد بود. او معلم و مؤدِّب امیر ابوالعباس عبدالله بن طاهربن حسین بشمار میرفت و با وی به نیشابور آمد و در همانجا درگذشت. احادیثی از وی نقل کرده اند. او راست کتابی در نوادر و کتابی در شعر. (از معجم الادباء چ مصر ج 16 ص 165).

عیینة.

[عُ یَیْ نَ] (اِخ) ابن منال، مکنی به ابوالمنهال. از روات لغت. رجوع به ابوالمنهال (عیینة...) شود.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».