لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف غ

غ.

(حرف) حرف بیست و دوم است از حروف الفبای فارسی و حرف نوزدهم از الفبای عربی و آخرین از حروف ابجد و در حساب جُمَّل آن را به هزار دارند(1) و نام آن غین است، و غین معجمه و غین منقوطه نیز گویند. و آن از حروف مستعلیة و حلق و مجهورة و مصمته و مائیة و قمریة، و نیز از حروف روادف است، اگرچه در فارسی و عربی مشترک است ولی در فارسی کمتر بکار میرود. صاحب آنندراج آرد: رشیدی گوید این حرف در فارسی کم آمده و از شأن اوست که به جیم تازی بدل شود چون: مغلاغ، مغلاج؛ گوی که جوزبازان جوز در آن اندازند؛ و معنی ترکیبی آن گودال بازی است. مغ بمعنی گودال و لاغ بمعنی بازی است:
هر مرادی که داری اندر دل
بتو آید چو جوز در مغلاج.
سوزنی.
و نبانج که بمعنی انباغ نوشته اند (انباغ زنی که بر زن آرند) ظاهراً تحریف و تصحیف است و صحیح نباغ مخفف انباغ و نباج به جیم مبدل همین مخفف است بر قیاس مغلاغ و مغلاج و بر تقدیری که به نون غنه نیز صحیح باشد به تقدیم موحدة البته تصحیف است چنانکه در بیت شمس فخری که مستند سروری است:
بقا نسازد با خصم شیخ ابواسحاق
بدان صفت که نسازد نبانج پیش نبانج.
و این از بی تحقیقی شاعر باشد؛ و در این بیت حکیم سوزنی که صاحب فرهنگ سند آورده از بی پروایی مؤلف بود چرا که نباغ بر وزن فراغ نیز موزون میشود:
بوده زین پیش به ده سال نبانج زن من
کدخدای جَلَب خویش و مرا کدبانو.
(آنندراج).
در فارسی:
گاه بدل ب آید:
جناغ = جناب. (برهان).
چوغ = چوب
جوغ = جوب (بمعنی جوی).
به «ج» بدل شود:
ایلغار = ایلجار.
کلاغ = کلاج.
به «خ» بدل شود:
ستیغ = ستیخ.
چرغ = چرخ.
غنه = خنه.
الفغدن = الفخدن.
اسپاناغ = اسپاناخ.
تیغ = تیخ.
تاغ = تاخ.
لغزیدن = لخشیدن.
آمیغیدن = آمیختن.
سغده = سخته.
سرجوغه = سرجوخه.
شغ = شخ (شاخ).
شوغ = شوخ.
ریغ = ریخ.
ریغو = ریخو.
انجوغ = انجوخ (انجغ و انجخ مخفف آن است).
چو بر رویت از پیری افتاد انجوغ
نبینی دگر در دل خویش افروغ.ابوشکور.
که بخت شاه جوان است و چهره اش شاداب
گرفته روی تو از غایت کبر انجوغ.
شمس فخری.
سغدو = سختو :
بر سائبان نان تنک اعتماد نیست
سختو مگر به باطن پاک شما رود.
بسحاق اطعمه.
بسا شب که از گوشت آگنده ام
چو سغدو دل و سینه و روده ها.
سراج قمری.
چراغواره = چراخواره :
این آبگینه خانهء گردون که روز و شب
از شعله های آتش دیوان مزین است
بادا چراغوارهء فراش جاه تو
تا هیچ در فتیلهء خورشید روغن است.
انوری.
در شب قدر جاه تو روح امین نظاره کرد
این شش و سه قرابه را دید چراغواره ای.
سیف الدین اسفرنگی.
u به «ز» بدل شود:
گریغ = گریز.
آمیغ = آمیز :
چو لشکرکش افتاده گشتی به تیغ
گرفتند از بیم لشکر گریغ.فردوسی.
کس از داد یزدان ندارد گریغ
اگر چه بپرّد برآید به میغ.فردوسی.
یلی شد که جستی ز تیغش گریغ
به دریا درون موج و بر باد میغ.اسدی.
بسی گرد آمیغ خوبان مگرد
که تن را کند لاغر و روی زرد.اسدی.
مرد را گلشن است سایهء تیغ
ورنه گیرد چو خیره راه گریغ.سنائی.
بحری است کفَش که ماهی تیغ
با ماهی بحر کرده آمیغ.خاقانی.
u گاه بدل به سین شود:
داغ و دغ = داس و تاس «بی گیاه، بی موی».
به «ش» بدل شود چون:
شاغوله = شاشوله :
ای بخت جوان بیا و در ساغر پیچ
دست خرد پیر به ساغر برپیچ
شاغولهء دستار تو اینجا نخرند
دستار نگهدار و برو در سر پیچ.ابن یمین.
u به «ک» بدل شود:
چغوک = چکوک.
زاغ = زاک.
کژاغند = قزاکند.
بدل «گ» آید:
چغندر = چگندر.
شغا = شگا.
لغام = لگام.
آغشته = آگشته.
آغش = آگش.
آغوش = آگوش.
پیلغوش = پیلگوش.
آلغونه = آلگونه.
گلغونه = گلگونه.
غاوشنگ = گاوشنگ.
زابغر = زابگر.
زغال = زگال.
غلوله = گلوله.
غاو = گاو.
غوچی = گوچی.
شغال = شگال.
غلیواز = گلیواز :
مرد را نهمار خشم آمد ازین
غاوشنگی را به کف کردش گزین.
طیان (از لغت نامهء اسدی).
آن روز نخستین که ملک جامه بپوشید
بر کنگرهء کوشک بدم همچو غلیواج.
ابوالعباس (از لغت نامهء اسدی).
u به «م» بدل شود:
غلغلیچ = غلملیچ (بکسر و فتح هر دو غین و جیم، خاریدن زیر بغل و پهلو و کف پا و غیره تا خنده آرد). غلغچه و غلغچ و غلمچ مثله. و در خراسان کلغوچه و کلغچه و پخلوچه و بخبخو و پخپخو و پخچخو و دغدغه خوانند :
مکن غلمچ مرا از بهر خنده
که چشم از بهر تو در گریه دارم.قریع الدهر.
چنان بدامن من جای غلغلیچ گهش
که او به مالش اوّل ز خود شود بیخویش
بود چو غلغچه ای مرد را ملامت نیست
که برسکیزد چون من درو سپوزم نیش.
استاد لبیبی.
ز بامداد کسی غلملیچ میکندم
خلاف نیست که من ناشتاب خندانم.
مولوی.
و در سروری مصراع اوّل چنین است:
چو غلغلیچه بود مرد را ملامت نیست.
و بدل به «و» شود:
کاغنه، گاونه (به کاف تازی و ضم غین، جانوری است سرخ زهردار و برو نقطه های سیاه باشد، گویند بیشتر در میان پالیزها بود و آن را تباه سازد). (آنندراج).
به «ه» بدل شود:
گیاغ = گیاه.
میغ = مه.
آغاردن = آهاردن.
اسپرغم = اسپرهم (اسپرم مخفف آن است) :
چنان پنداشتی(2) آن مرد دلخواه
که اندر اسپرم رفتی همه راه.زراتشت بهرام.
و نوعی است از وی که آن را شاه اسپرغم و شاهسفرم خوانند و نوعی دیگر مورد اسپرم و به هر تقدیر اسپرغم بفتح را و سکون غین لغت است :
بیگمان شو زآنکه روزی ابر دهر بیوفا
برف بربارد بر آن شاه اسپرغم مرغزی.
ناصرخسرو (از آنندراج).
و در آخر بعض کلمات زائد آید چون: چراغ، در چرا (چریدن). مؤلف آنندراج آرد: شب چراغ مزیدعلیه شب چرا مبدل شب چره بمعنی چریدن حیوانات در شب:
بپرسید آن پهلوان سترگ
بگفتش که گاوی است آبی بزرگ
همی زو فتد گوهر شب چراغ
بدان روشنائی کند شب چراغ.اسدالحکماء.
و کوزغه به واو مجهول غوزهء پنبه و میتواند که غوزه مخفف و مبدل کوزغه بود به استدلال جوزغه که معرب آن است و گیاغ بوزن و معنی گیاه، این بر تقدیری است که های گیاه زائد بود و اگر اصلی است پس مبدل باشد بر قیاس ملهم و ملغم به وزن و معنی مرهم. از جواهر الحروف. (آنندراج).
بدل «خ» آید:
شخار = شغار (در لهجهء جنوب خراسان).
بدل «ژ» آید:
استاژیرا = استاغیرا.
بدل «گ» آید:
گاوشنگ = غاوشنگ.
در زبان عربی:
گاه بدل از «خ» آید:
غظر = خطر.
ادغم = اطخم.
گاه بدل «د» آید:
ماذا تریغ = ماذا ترید.
گاه به عین مهملة بدل شود:
لعّن = لغّن.
بدل از «ث» آید:
ضیغم = ضیثم.
و به «م» بدل شود:
غیره = میره (خواربار).
در تعریب:
به «ج» بدل شود:
ارغوان = ارجوان.
ارغوانی = ارجوانی.
شلغم = شلجم.
مرغ = مرج.
چراغ = سراج. هم در تعریب گاهی بجای «گاما(3)»ی یونانی آید: غلو قوریزا، اسطاغیر (مولد ارسطو)، اسطاژیر (فرانسه). غالینوس، جالینوس. در عیون الانباء آرد: قال ابوبکر محمد بن زکریا الرازی فی کتاب الحاوی انّه ینطلق فی اللغة الیونانیه ان ینطق بالجیم غیناً و کافاً فیقال مث جالینوس و غالینوس و کالینوس. (ص87 ج1 عیون الانباء ابن ابی اصیبعة).
و به قاف هم بدل شود:
غنبید، قنبیط.
(1) - انوری از غین هزار یعنی بلبل اراده کرده است چه غین در حساب جُمَّل هزار (1000) است و بلبل را هم هزار گویند شاید مخفف هزاردستان :
چون حرف آخر است ز ابجد گه سخن
وز راستی چو حرف نخستین ابجد است.
(2) - در اصل: چندان بپنداشتی، و تصحیح قیاسی است.
(3) - G , g.

غائب.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از غیبت. نهان. ناپدید. نابدید. (منتهی الارب). پنهان. ناپیدا. (دهار). ناپدیدار. خلاف حاضر. آنکه حاضر نیست. آنکه حضور ندارد. مقابل شاهد و حاضر و رجوع به شاهد در اساس الاقتباس ص333 شود. || و اسم است آنچه را که پنهان شود. (منتهی الارب). و غائبک ماغاب عنک. (قطر المحیط). عارج. (منتهی الارب). ج، غُیِّب، غُیّاب، غَیَب، غائبون در حالت رفعی و غائبین در حالت نصبی و جری. (دهار) (المنجد). مقبئن. غائب. (منتهی الارب) :
نشد از جانبشان غائب روزی و شبی.
منوچهری.
من دوست باشم دوستاران او را و دشمن باشم دشمنان وی را از خاص و عام و نزدیک و دور و حاضر و غائب. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص315).
ز بهر حاضر اکنون زبانت حاجب تست
ز بهر غائب فردا رسول تو قلم است.
ناصرخسرو.
چون روز شد معلوم کردند که هیچ غائب نشده بود جز یکی پنگان زرین. (تاریخ بخارا نرشخی ص32).
باز فرمود تا مرا جستند
نامم از لوح غائبان شستند.نظامی.
هرگز وجود حاضر و غائب شنیده ای
من در میان جمع و دلم جای دیگر است.
سعدی.
حضوری گر همی خواهی از او غائب مشو حافظ
متی ماتلق من تهوی دع الدنیا و اهملها.
حافظ.
- امام غائب؛ لقب حضرت محمد بن الحسن العسکری امام دوازدهم شیعهء اثنا عشریة. امام منتظر شیعه. رجوع به مهدی شود.
- امر غائب؛ امری که مأمور آن حضور ندارد. برو، امر حاضر است. برود، امر غائب است.
- حاضر و غائب کردن؛ بررسیدن که کی حاضر و کی غائب است.
- حاضر و غائب متوفی؛ نوعی از وظیفه خواران پیشین که از خرانهء دولت در سال راتبه ای داشتند، وقتی میمردند آنان را غائب متوفی مینامیدند و دیگران برای آنکه راتبهء او را در بارهء خود برقرار کنند می کوشیدند.
- ضمیر غائب؛ در فارسی، منفصل: او. وی. ایشان. متصل: د. ند (به افعال). ش. شان. (به افعال و اسماء و حروف).
- غائب شدن؛ غروب. (تاج المصادر بیهقی). پنهان شدن. ناپیدا گردیدن. گم گشتن.
- مدتی غائب بودن کسی؛ هب. هیوب. (منتهی الارب).
|| غافل : خواجه مدتی است دراز که از ما غائب بوده این خداوند نه آن است که دیده بود و به هیچ حال سخن نمیتواند شنود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص571).
غائب از عالیجنابت خائب است از کام و دل
گفته اند این خود به آئین مثل من غاب خاب.
انوری.
مشو یک زمان غافل از آستانش
که هرکس که غائب شد او هست خائب.
ابن یمین.

غائبانه.

[ءِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) در حال غیاب. بطور غیاب. بگونهء غیاب.
- ارادت غائبانه به کسی داشتن؛ او را نادیده به وی ارادت ورزیدن.
- حکم غائبانه؛ حکم که قاضی دهد با عدم حضور مدعی علیه.
|| بازیی است. مؤلف آنندراج گوید: غایب باز، شطرنج باز کامل که خود از حریف نشسته بواسطهء دیگری مهره به خانه ها دواند و بر حریف مات کند و آن بازی را غائبانه گویند - انتهی. رجوع به غائب باز شود :
فغان که با همه کس غائبانه باخت فلک
که کس نبود که دستی از این دغا ببرد.
حافظ.
و رجوع به «آنه» شود.

غائب باز.

[ءِ] (نف مرکب) شطرنج باز کامل که خود از حریف غائب نشسته بواسطهء دیگری مهره به خانه ها دواند و بر حریف مات کند. (غیاث اللغات). و رجوع به غائبانه شود.

غائبون.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ غائب در حالت رفعی و رجوع به غائب شود.

غائبین.

[ءِ] (ع ص، اِ) جِ غائب در حالت نصبی و جری. رجوع به غائب شود.

غائر.

[ءِ] (ع ص) ماء غائر؛ آبی نهان در زیر زمین. (مهذب الاسماء). مقابل ظاهر. || فروشونده و در نشیب فرورونده. (غیاث اللغات). به زمین فرورفته. (آنندراج). || نشیب. (نصاب) زمین پست. (غیاث اللغات). گود. دورتک. || رجل غائر الی جبین؛ مردی که درون شده باشد استخوان ابروی او. (مهذب الاسماء).

غائرة.

[ءِ رَ] (ع اِ) تأنیث غائر. گرمگاه. (مهذب الاسماء). || نیمروز و میان روز. (منتهی الارب). القائلة و نصف النهار. (تاج العروس). || یقال بنی هذاالبیت علی غائرة الشمس؛ اذا ضرب مستقبلا لمطلعها. و هو مجاز. (تاج العروس). || (ص) قروح غائرة؛ ریشهای دورتک. ریشهای گود افتاده(1).
(1) - Les plaies profondes.

غائص.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از غوص. آنکه به دریا فروشود. آنکه به آب فروشود. غوطه زننده. (غیاث اللغات). || ناگاه بر چیزی آینده. (منتهی الارب). || فروروندهء در آب برای برآوردن لؤلؤ. || فروروندهء در معانی برای دریافتن دقایق آن، یقال: هو یغوص علی حقائق العلم و ما احسن غوصه علیها و معنی اخیر مجازی است. ج، غاصة. غواص. (اقرب الموارد).

غائصة.

[ءِ صَ] (ع ص) تأنیث غائص. ج. غائصات. غوائص. (اقرب الموارد). || زن که به حرص جماع شوی را از حیض خود آگاه نکند تا او پرهیز کند. (منتهی الارب).

غائض.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از غیض. کم شونده. کاهنده. (از تاج العروس).

غائط.

[ءِ] (ع ص) زمین فراخ نشیب. (مهذب الاسماء). زمین مغاک. زمین هموار. زمین مغاک پست فراخ. (منتهی الارب). زمین پست. || (اِ) حدث مردم. (مهذب الاسماء). پلیدی. پلیدی آدمی. گوه. گه. نجاست. (بحرالفضائل). چمین (شاش و بول). (از برهان). براز. حدث. عاذر. عاذرة. عذرة. و الغائط کنایة عن العذرة نفسها لانهم کانوا بالغیطان و قیل لانهم کانوا اذا ارادوا ذلک اتوا الغائط و قضوا الحاجة فقیل لکل من قضی حاجته قد اتی الغائط یکنی به العذرة و فی التنزیل العزیز: أو جاء احد منکم من الغائط(1). (تاج العروس). رجع. (منتهی الارب). سرگین آدمی. و تحقیق آن است که غائط در اصل به معنی زمین پست و مغاک است چون در صحرا مردم برای قضای حاجت در زمین پست می نشینند لهذا کنایة سرگین آدمی را گویند و گاهی مجازاً بمعنی سرگین دیگر حیوانات است. (از منتخب) (کشف) (غیاث اللغات). کنایه از پلیدی مردم است بدان جهت که وقت قضای حاجت به طرف زمین پست روند. (منتهی الارب). || محل قضای حاجت، ج، اغواط، غیطان. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب)، غوطة، غیاط، غوط. (منتهی الارب).
- غائط پاسپرده؛ کافر.
- غائط کردن؛ تغوط. (منتهی الارب).
(1) - قرآن 4/43 و 5/6.

غائظ.

[ءِ] (ع ص) نعت فاعلی از غیظ. آنکه غیظ آرد :
و سمیت غیاظاً و لست بغائظ
عدواً و لکن الصدیق تغیظ.
حضین بن منذر.

غائکة.

[ءِ کَ] (ع ص) زن گول بی خرد. (منتهی الارب).

غائل.

[ءِ] (ع ِا) غائل الحوض؛ آنچه از حوض دریده باشد. (منتهی الارب). ما انخرق من الحوض. (قطر المحیط). و رجوع بغائله شود.

غائلة.

[ءِ لَ] (ع اِ) تأنیث غائل. || بدی. (منتهی الارب). ج، غوائل. (مهذب الاسماء). فساد. شر. عیب. دشواری. سختی. دشمنانگی. فلان قلیل الغائلة؛ ای قلیل الشر. (دهار). || داهیه. بلا. امری منکر. مهلکة. آفت. || کینهء پوشیده. (منتهی الارب). || طارقه. حادثه. ناگاه گیرنده، مأخوذ از غول که بالفتح بمعنی ناگاه گرفتن و هلاک کردن و رنج و مشقت است. (از منتخب و صراح و مؤید و کشف و غیر آن). (غیاث اللغات). هلاک کننده. (دهار). || غائلة الحوض؛ دریدگی از حوض. || غائلة الصداع؛ رنج و آزار و دردسر. || در مبالغه آرند: اتی غولا غائلة؛ ای امراً داهیاً منکراً. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). ج، غوائل: و زعم بعضهم. (بعض الاطباء). انه [ ای غاریقون ] . یسهل بلا اذی و لاغائلة و لایحتاج الی اصلاح. (ابن البیطار) : به رفقی هر چه تمامتر... غور و غائلهء آن [ کار وخیم ] با او [ شیر ] بگویم. (کلیله و دمنه).

غائم.

[ءِ] (ع ص) یوم غائم؛ روزی میغناک. (مهذب الاسماء).

غائم شدن.

[ءِ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، پنهان شدن. قایم شدن.

غائم کردن.

[ءِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، پنهان کردن. قایم کردن.

غائی.

(ع ص نسبی) منسوب به غایت که بمعنی نهایت چیزی است. (غیاث اللغات).
-علت غائی(1)؛ یکی از علل چهارگانه. رجوع به علت غائی شود.
(1) - La cause finale.

غائیة.

[ئی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث غائی.
-علة غائیه(1)؛ علتی که معلول برای آن است و العلة الغائیة عندالمتکلمین مایکون المعلول لاجلها. (تاج العروس). رجوع به علت غائی شود.
(1) - La cause finale.

غاب.

(ص) سخن بیهوده و یاوه و هرزه و هذیان. حدیث و سخن بیهوده و لاطائل و ترهات. فضولی بیهوده و یافه. (حاشیهء لغت فرس اسدی نخجوانی).
-حدیث غاب؛ مجازاً مبتذل :
تا کی بری عذاب و کنی ریش را خضاب
تا کی فضول گوئی و آری حدیث غاب...
رودکی.
مردمان از خرد سخن گویند
تو هوا زی حدیث غاب کنی.
رودکی (از حاشیهء لغت فرس اسدی).
همانا به چشمت هزاک آمدم
و یا چون تو ابله فغاک آمدم
کزینسان سخنهای غاب آوری
همی چشم دل را به خواب آوری.
اسدی (گرشاسبنامه ص331).
هر آن سخن که نه در مدح پادشاه بود
بود به نزد بزرگان روزگار چو غاب.
شمس فخری (از فرهنگ شعوری ج2 ص178).
|| بازپس افکنده بود چون سقط و نابکار. (حاشیهء لغت فرس اسدی ص24). بازمانده بود چون چیزی که سقط باشد :
هر دو آن عاشقان بی مژه اند
غاب گشته چو سه شبه خوردی.(1) ابوالعباس (لغت فرس اسدی ص24 - حاشیه).
سقط و خراب شده و ازکارافتاده. (برهان). چیزی باشد خراب شده و ازکارافتاده. (جهانگیری). از کار افتاده. (فرهنگ شعوری ج2 ص178). چیز ضایع شدهء بیکار مانده :
روی تو بسپرد و بربود و بیفکند و ببرد
چارچیز از چارچیز و هر یکی را کرد غاب
خرمی از نوبهار و تازگی از سرخ گل
نیکوئی از گردماه و روشنی از آفتاب.
فرخی.
مطرب قارون شده بر راه او
مقری پیمانه و الحانش غاب.ناصرخسرو.
هرچه تازه خوب کردش گشت چرخ
هم ز گردش زود گردد زشت و غاب.
ناصرخسرو.
|| بازپس افتاده و دور مانده. (برهان). || بقیهء طعام بازمانده و بقیهء خوردنی و طعامی بود که در ته طبق از خورش کسی زیاده آمده باشد. بقیهء خوردنی باشد که از خورش کسی فاضل آید. بقیه و زیاده آمدهء خوردنی. (فرهنگ شعوری ج2 ص178) (برهان) (جهانگیری) :
ز آنهمه وعدهء نیکو ز چه خرسند شدی
ای خردمند بدین نعمت پوسیدهء غاب.
ناصرخسرو.
یقین که باشد سرمایهء غذای وجود
ز خوان نعمت و احسان تو نثارهء غاب.
شمس فخری.
|| (اِ) بازماندهء آتش. (اوبهی). || کعب. بژول. قاب. پژول. اشتالنگ. شتالنگ. بجول. پجول. بُجُل. (در تداول مردم خراسان).
(1) - ظاهراً صحیح آن «خوردن» است و بغلط در فرهنگ اسدی «خوردی» چاپ شده است.

غاب.

(ع اِ) جِ غابة. جنگل. بیشهء شیر. (مهذب الاسماء) (دهار). بیشه و نیستان. (برهان). بیشه ها، خصوصاً بیشه هائی که در آن شیر ماند و این جمع غابة است. (غیاث بنقل از منتخب و صراح).
-شیر غاب؛ کنایه از مرد شجاع. لیث الغاب، یضرب مثلاً للشجاع الذی یهاب منه و هو فی منزله، و انشد ابوالفتح البستی لنفسه :
و لیس یعدم کناً یستکن به
و منعه بین اهلیه و اصحابه
و من نأی منهم قَلت مهابته
کاللیث یحقر مهما غاب عن غابه.
(ثمارالقلوب ثعالبی ص306).
خروشان و جوشان چو شیران غاب
بیامد دمان تا به نزدیک آب.
فردوسی (از جهانگیری و شعوری).
از پی تأیید او صفّ ملایک رسید
آخته شمشیر غیب، تاخته چون شیر غاب.
خاقانی.
سِحر دم او شکست رونق گویندگان
چون دم مرغان صبح، نیروی شیران غاب.
خاقانی.
-شیر غاب و شیر شرزهء غاب؛ مراد حیدر کرار است :
بیار محرم غار و بمیر صاحب دلق
بپیر کشتهء غوغا بشیر شرزهء غاب.خاقانی.

غاب.

[غا ب ب] (ع ص) شب مانده. از شب پیش مانده. بَیّوت. بیات (گوشت، نان). شب بر او گشته. گوشت یا نان یکشبه. (آنندراج). لحم غاب؛ گوشتی شب گذشته. (مهذب الاسماء). گوشت شب مانده. گوشت بیات. گوشت شب درگذشته. (بحر الجواهر). گوشت یکشبه، و کذا خبز غاب. (منتهی الارب). || نجمٌ غابّ؛ ثابت. (تاج العروس). || ابلٌ غابّ؛ شتران که به غب(1) آب خورند. ج، غَوابّ. (منتهی الارب).
(1) - یک روز در میان.

غاب.

(اِخ) جایگاهی در یمن. (معجم البلدان).

غاب.

(اِخ) جایگاهی در نجد. (مراصد الاطلاع).

غابات.

(ع اِ) جِ غابة. بیشه ها. بیشه ها و صحراها. (غیاث) (آنندراج). و رجوع به غابة شود.

غابانک.

[نَ] (اِ) شابانک. شاهبانک. شاهباپک. شابابک. شاهنانج. شابالج. شاهبابک. شابانج. شاه بانج. شافامج. معرب شابانک که برنوب باشد. (فهرست مخزن الادویه). دکتر معین در حاشیهء برهان قاطع ذیل شابانک نویسد: «بدانکه مرادف این لفظ، شابابک [ است ] که به جای نون بای تازی باشد. معرب آن شابابج نیز است که به عربی برنوف خوانند، چنانچه صاحب گولیس به سند (مالایسع الطبیب جهله) نوشته، و آن درختی است که برگش شبیه به برگ زعرور و مزغب و منبت آن مصر است». (برهان قاطع چ کلکته ص454 ح). ولی باید دانست که معرب این کلمه «شافانج» و «شابانک» است کونیزاادورا(1). (دزی ج1ص714 و 716) و بنابراین شابانک که مخفف «شاه بانک» است صحیح است که به همین صورت نیز تعریب شده. (دزی ج1 ص717) (ذیل ص1218 برهان قاطع چ معین). برنوب. برنوف. تُس سگ. حب الشبرم البرّی. بنفسج الکلاب. قسوة الکلاب. شجرهء ابراهیم کوچک. یا شجرهء مریم. دوائی است که به تازی بنفسج الکلاب و به شیرازی تس سگ گویند. (برهان) (آنندراج). و صاحب اختیارات بدیعی آرد: شاهبانک و شابانج و غابانک نیز گویند و شابانک و شاه بانج هم گویند و آن بنفسج الکلاب است، به عربی قسوة الکلاب گویند. و صاحب جامع گوید برنوف است و هم او گوید از قول غافقی که نوعی از قیصوم است، و از قول صاحب حاوی گوید حبّ شبرم برّی است و مؤلف گوید اینهمه اقوال خلاف است. آنچه محقق است بنفسج الکلاب است. به شیرازی آن را تُس سگ خوانند. گرم و خشک است در دوّم، صرع را سودمند بود و قطع آب رفتن از دهن بکند، خاصه از دهان کودکان و محلل ریاح شکم ایشان بود و زخمها، و قائم مقام مرزنجوش بود - انتهی. و صاحب تحفه ذیل برنوف آرد: به فارسی شابانک و معرّب او شابانج است درختی است قریب به درخت انار و پرشاخ و برگش شبیه به برگ زعرور و از آن تیره تر و مزغب و رایحهء او تند و بدبوی و شکوفهء او مثل خوشه و با زردی و وسط شکوفهء او زغب دارد. در دوم گرم و خشک و محلل و مجفف رطوبات و منقی دماغ و شکنندهء بادها و عصارهء برگ او جهت صرع اطفال و سیلان رطوبات دهن و تحلیل ریاح و تقویت معده و تسکین درد احشاء ایشان شرباً و ضماداً نافع، و سه درهم آن با یک دانگ جاوشیر مسهل قوی است و یک مثقال او با یک حبهء جاوشیر مسکن مغص کل حیوان که از سردی باشد و سعوط او با عصارهء سداب و جُند و روغن بادام تلخ جهت رفع نسیان و جمود و تنقیهء دماغ و بوئیدن برگ او جهت سدهء منخرین و اغشیهء دماغ و زکام و ذرور برگ خشک او جهت التیام قروح و ضماد او با زفت جهت خزاز نافع و مضر امعا و مصلحش صمغ عربی و بدلش مرزنجوش و قدر شربت از عصارهء او تا سه مثقال و از برگ خشک او تا دو درهم است - انتهی. و صاحب مخزن الادویه گوید: شاهبانگ و شابانک و غابانک نیز نامند. در ماهیت آن، خلاف است بعضی گویند بنفسج الکلاب که به عربی قسوة الکلاب نامند و بعضی جمسفرم بری؛ و صاحب جامع و نواب مرحوم برنوف دانسته اند که شجر ابراهیم کوچک است و نیز از قول غافقی نقل کرده که نوعی از قیصوم است و از قول صاحب حاوی که حب شبرم بری است. و صاحب اختیارات بدیعی گفته که همهء اینها خلاف است و محقق آن است که بنفسج الکلاب است که به شیرازی آن را تس سگ گویند طبیعت آن گرم و خشک است در دوم... جهت صرع و آب رفتن از دهان خصوصاً اطفال و تحلیل ریاح شکم ایشان و زخمها و قائم مقام مرزنجوش است - انتهی. و ذیل برنوف آرد:
به فارسی شابانک نامند که معرب آن شابانج است... درختی است قریب به انار و پرشاخ، و برگ آن شبیه به برگ زعرور و از آن تیره تر و مزغب و رائحهء آن تند و بدبو و شکوفهء آن مانند خوشه و با زردی و وسط شکوفهء آن زغب دار. طبیعت آن در دوم گرم و خشک. افعال و خواص آن: محلل و مخفف رطوبات و شکنندهء بادهای غلیظ بارد و عصارهء برگ آن جهت صرع اطفال و سیلان رطوبات از دهان و تحلیل ریاح و تقویت معده و تسکین درد احشای ایشان شرباً و نیل سائیده با آب آن بر مفاصل و اصداع و پره های بینی و گردن و شکم و کفهای دست و پای ایشان مالیده و به دستور خورانیدن مقدار یک درهم عصارهء برگ آن محلول بالین مرضعهء ایشان به چند دفعه جهت امراض مذکور و ام الصبیان نافع وآشامیدن سه درهم از عصارهء آن با یک دانگ جاوشیر مسهل قوی بلغم محترق به سوی سودا و دافع اوجاع حادث از آن است و یک مثقال آن با یک حبهء جاوشیر مسکن وجع قولنج مردان و زنان و مغص و کل حیوانات که از سردی باشد و سعوط و عصارهء آن با عصارهء سداب و جند بیدستر و روغن بادام تلخ جهت جمود و نسیانی که به یونانی ابلمیس نامند و تنقیهء دماغ سه روز متوالی و بوئیدن برگ آن جهت تفتیح سدهء منخرین و اغشیهء دماغ و زکام و ذرور برگ خشک آن جهت التیام قروح و ضماد آن با زفت جهت خزاز نافع، مضر امعاء، مصلح آن صمغ عربی، بدل آن مرزنجوش، مقدار شربت از عصارهء آن تا سه مثقال و از برگ خشک آن تا دو درهم و نیم است - انتهی. و ابن البیطار در مفردات الادویه ذیل شاهبابک آرد: شاهباپک و یقال شابابک و هو البرنوف. قال الغافقی: قیل انه ضرب من القیصوم و یاقل انه شاهنانج و فی الحاوی انه حب الشبرم البری و رایت فی بعض الکتب ان الشاهبایک هی شجرة ابراهیم الصغیرة التی تکون فی الدور و هی التی یسمیها بعض الناس شجرة مریم و تتخذ فی الدور و الصحیح فیه ما ذکرته اولا و انه البرنوف. و ذیل برنوف آرد: هو من نبات ارض مصر و بها تسمی هکذا قال التمیمی فی المرشد و یقال له الشابانک و الشابالج ایضاً و هو کثیر الموجود بمصر و قد یکبر شجره حتی یقارب شجر الرمان فی العظم و کثرة الاغصان و الورق، و ورقه اشبه شی ء بورق و عیدان البیلسان و قد یشبه ایضاً ورق الزعرور غیر ان ورقه اغبر مزغب و له رائحة حادة بشعة فیها ثقل علی الطباع تقرب من روائح فروع الشجر المسماة بخور مریم و یزهر زهراً کثیراً فی عناقیه شبیهة بنبات الغاسول و فی وسط زهره زغب یضرب فی لونه للی الصفرة یشاکل زهر القیصوم فی المنظر و هو حار فی الدرجة الثانیة یابس فیها و قد تنفع عصارة ورقه من اوجاع الصبیان و من الصرع الذی یعرض للاطفال منفعة بالغة عظمیة اذا حل النیلج بماء هذه الشجرة و مسح علی مفاصلهم و آنافهم و اصداغهم و رقابهم و بطون اکفهم و اسافل اقدامهم و هو طرّاد للریاح الغلیظه الباردة ان سقوا من عصیر ورقه وزن درهم بلبن امهاتهم و اظاَرهم و شم ورقه نافع من الزکام مفتح للسدد الکائنة فی اغشیة الدماغ و لما یعرض فی المنخرین من السدد و الریاح و اذا سقی الاطفال منه عند الوجع العارض فی اجوافهم و الامغاص العارضة سهم من الریاح الباردة ینفعهم و یطرد الریاح الکائنة فی بطونهم و یقوی معدهم و یقطع عنهم سیلان اللعاب و قد ینفع من الاوجاع الحادثة من احتراق البلغم و انقلابه الی المرة السوداء، و ان شرب الرحال و النساء من عصارته اعنی ماء ورقه الرطب عند الامغاص و وجع القولنج مع یسیر من الجاورشیر نفعهم و حلل الامغاص عنهم و اطلق الطبیعة و قد یسعط بعصارة ورقه مع الدهن المعتصر من ثمر الکهنایا او مع الجند بادستر مع عصارة السداب الرطب و دهن اللوز المر اصحاب الایلمیا ثلاثة ایام فینتفعون به نفعاً بینا - انتهی. و داود ضریر انطاکی در تذکرة ذیل برنوف آرد: برنوف، هو الشاه بابک بالفارسیة نبات کثیرالوجود بمصر لافرق بینه و بین الطیون الا نعومة اوراقه و عدم الدبق فیه و اظنه لایختصّ بزمن و فی رائحته لطف لاثقل سبط بعید الشبه من بخور مریم، حار یابس فی الثالثة او یبسه فی الثانیة، شدید النفع فی قطع الریاح و المغص من کل حیوان و اللعاب السائل و الریاح خصوصاً مع الجاوشیر و السعوط بمائه مع عصارة السذاب و دهن اللوز المر و الجند بیدستر ینقی الدماغ و یذهب الصرع و الجمود و النسیان عن تجربة حکمیه و یداوی به سائرما یعرض للاطفال فینجح و اجود ما استعمل بالبانهم و سحیق یابسه یجفف القروح و یدمل و ینفع من القراع مع الصبر و الزفت و عصارته تقوی الاسنان و هو یضر المعاء و یصلحه الصمغ و شربته الی ثلاثة و بدله المرزنجوش - انتهی.
(1) - Conyza odora.

غابر.

[بِ] (ع ص) باقی و پاینده. ج، غُبّر. (منتهی الارب). باقی مانده. بقیه. بمانده. قال ابن عمر: غابره النجس؛ ای باقیه و منه: فانجیناه و اهله الا امرأته کانت من الغابرین، ای من الذین بقوا فی دیارهم فهلکوا. هو غابر بنی فلان؛ ای بقیتهم. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || گذشته. بگذشته. درگذشته. ماضی. درگذرنده. (منتهی الارب). عامٌ غابر؛ سال گذشته : در عهود ماضی و سنون غابر در بلاد کشمیر... پادشاهی مستولی بود... (سندبادنامه ص56). در عهود ماضی و ایام غابر پادشاهی بود... (سندبادنامه ص134). در ساعات ماضی و اوقات سالف و شهور غابر. (سندبادنامه ص250). در نعت بزرگان ماضی و فاخران غابر از دعائم بیوت ریاست... (ترجمهء محاسن اصفهان ص18). || آینده. در تداول صرف مضارع و مستقبل. از لغات اضداد است. در غیاث اللغات بنقل از لطائف و آنندراج آرد: ماضی و مستقبل لیکن بمعنی زمانهء استقبال بیشتر مستعمل است و در منتخب، آینده - انتهی :
لوت و پوت خورده را هم یاد آر
منگر اندر غابر و کم باش زار.مولوی.
|| رونده. (غیاث). ج، غبر و غابرون. (قطر المحیط). الغابر الماضی و الغابر الباقی هکذا قال بعض اهل اللغة و کأنّه عندهم من الاضداد. (المزهر سیوطی ص331). الماضی. ضدّ. (اقرب الموارد). || کوکبی که از تربیع تجاوز کرده و به تثلیث نرسیده باشد یا از تسدیس تجاوز کرده و به تربیع نرسیده است.

غابر.

[بِ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).

غابر.

[بِ] (اِخ) حصاری است در یمن از اعمال صنعاء. نه به یقین بلکه گمان این است. (معجم البلدان).

غابربن ملح.

[] (اِخ) در انساب سمعانی ضمن نسب حضرت پیغمبر صلی الله علیه و سلم نام جدّ بیست و چهارم آن حضرت را بدینسان آورده است: عدنان بن اُدبنُ أدَدبن الهمیسع بن غابربن ملح بن بنت بن اسماعیل... ولی در کتب تاریخ دیگر چنین نامی دیده نشد. در ترجمهء طبری چنین آرد: عدنان بن اُدبن اددبن الهمیسع بن یعربن نسحب بن قیذربن اسماعیل... (نسخهء خطی ص235). در مجمل التواریخ بدینسان آرد: عدنان بن اُدبن اُددبن الهمیسع بن نبت بن جمیل بن قیداربن اسماعیل... (ص228) و چون در همان کتاب نام جد سی و چهارم آن حضرت عابربن شالح به غلط غابربن شالح آمده ظاهراً در غابربن ملح ممکن است تصحیفی شده باشد.

غابرون.

[بِ] (ع ص، اِ) جِ غابر.

غابرووه.

[رو وَ](1) (اِخ) نام قصبه ای است در سنجاق طرنوه بلغارستان واقع در 37 هزارگزی جنوب غربی آن نزدیک تنگهء مشهور شبقه و روی نهر یانتره که تابع نهر دانوب است. سکنهء آن 6 هزار تن است. چند کلیسا و تفرجگاهی دارد. ابزار کاردسازی و کفش دوزی در این قصبه ساخته میشود، نخستین مدرسه ای که مخصوص تدریس زبان بلغاری تأسیس گردیده بسال 1835 م. در این شهرک افتتاح یافته است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Gabrova.

غابرة.

[بِ رَ] (ع ص) تأنیث غابر. باقی مانده. (منتهی الارب). || ملوک غابرة؛ پادشاهان گذشته.

غابرین.

[بِ] (ع اِ) جِ غابر در حالت نصب و جر، گذشتگان :
خواه بین نور از چراغ آخرین
خواه بین نورش ز شمع غابرین.مولوی.

غابس.

[بِ] (اِ) عنب الدب است. (فهرست مخزن الادویة). غابس به همین صورت فقط در فهرست مخزن الادویة دیده شد، ظاهراً یا غلط و یا لهجهء دیگر غابش است که شین بسین بدل شده.

غابش.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از غبش. || فریبنده. || خائن. (منتهی الارب). الغاش. الخادع. || الظالم. (المنجد).

غابش.

[بِ](1) (اِ) غباریه. عنب الدب. مردار آغاجی. برگک. بارشین(2). نام درختی است کوهی که میوهء آن را غباریة و عنب الدب گویند. شبیه است به کنار. (برهان) (آنندراج). در تحفهء حکیم مؤمن ذیل غابش آرد: بفتح غین و تشدید باء اسم عنب الدب است. و ذیل عنب الدب آرد: به ترکی مردار آغاجی گویند، درخت کوهی است نر و ماده میباشد. نر او بقدر قامتی و شاخهای او بسیار مایل به زمین و چتری و بی خار و برگش مثل برگ انار و مایل به پهنی و نرم و ثمرش بقدر کنار و خوشه دار و مثل کاکنج سرخ و در جوف او چهار پنج عدد دانهء کوچک و طعم او با شیرینی قلیلی و تلخی و با لزوجت و قیض و گلش زرد مایل به سبزی و از جنس زعرور است. در آخر اول سرد و خشک و رافع نفث الدم و بیخش مایل به سرخی و بسیار مخفف و جاذب و محلل اورام است و بیطاران پوست او را در ورم دواب میگذرانند تا چرک آورده به شود و مادهء او را برگ درشت تر و شبیه به برگ شمشاد و از آن کوچکتر و غیر چتری و بیخ او عود بری است و سایر اجزای او باسمیت است و در بلاد کرمان و شیراز و لرستان کثرالوجود است و برگک نامند و برگ او مسکر است. بخلاف بیخ آن - انتهی. و در اختیارات بدیعی ذیل غباریة آرد: عنب الدب است و ذیل عنب الدب آرد: درخت کوهی است و آن را غابش خوانند و ثمر وی بمقدار کناری کوچک بود سرخ رنگ و در اندرون وی دانهء کوچک چهار و پنج بود و طعم وی قابض بود و ثمر وی شیرین بود که اندک تلخی داشته باشد و لزوجت و قبضی نیز و از خشک وی سویق سازند. نافع بود جهت اسهال کهن و گل وی مانند گل حنا سرخ بود اما کوچکتر بود و لون او میان زردی و سبزی بود و ثمر وی نفث دم را نافع بود - انتهی. و در مخزن الادویة ذیل عنب الدب آرد: به ترکی مردار آغاجی و بارشین نیز گویند و درخت آن را غایش (کذا) نامند. درختی است کوهی نر و ماده میباشد نر آن بقدر قامتی و شاخهای آن بسیار و مایل بر زمین و چتری و بیخار و برگ آن مانند برگ انار و مایل به پهنی و نرم و ثمر آن خوشه دارد و بقدر کناری کوچک و مانند کاکنج سرخ و در جوف آن چهار پنج عدد دانهء کوچک و طعم آن با اندک شیرینی و تلخی و لزوجت و قبض کمی و گل آن زرد مایل بسبزی شبیه به گل حنا و باریکتر از آن؛ و بغدادی نوشته: نوعی از زعرور جبلی است و بیخ آن مایل به سرخی، طبیعت آن سرد و خشک در اول... ثمر آن جهت نفث الدم نافع و سویق خشک آن حابس اسهال کهنه و بیخ آن بسیار مجفف و جاذب و محلل اورام و بیطاران پوست آن را بر اورام دواب ضماد مینمایند تا چرک آورده به شود و مادهء آن را برگ بزرگتر از نر و شبیه به برگ شمشاد و از آن کوچکتر و غیر چتری و بیخ آن عود بری است و سایر اجزای آن باسمیت و در بلاد کرمان و شیراز کثرالوجود و آن را برگک نامند و برگ آن مسکر است بخلاف بیخ آن - انتهی. و ابن البیطار در مفردات ذیل عنب الدب آرد: قال کتاب الرحلة هو اسم لشجرة جبلیة کثیراً ماتنبت عندالصخور و علیها و تسمیها العجم غابش بالغین المعجمة و الباء بواحدة مفتوحة مشددة قبلها الف و بعدها شین معجمة، و بالاسم الاول وقعت عند جالینوس فی کتاب المیامن تکون فی منتها متروحة علی قدر القاقه تحیل علی الارض میلا کثیراً و یلصق بعضها علی الحجارة و فیها اعوجاج و غصونها صالسة(3) لشکل غیر مشوکة ورقها رمانی الشکل صغیر مفلطح فی مشابهة ورق الرجلة و ثمرها علی قدرالمتوسط من النبق احمر ملیح الحمة و داخله عجم صغیر اربع او خمس و طعمه قابض و طعم الثمر حلو بیسیر مرارة یخالطه لزوجة و قبض یسیرو ینبت بالاندلس ایضاً بالجبال کاغرناطة(4) و جیان و رندة یؤکل غضا و یتخذ من یابسه سویق و نافع من الاسهال المزمن و زهرها فیه مشابهة من زهرالحنی الا انه ادق و لونه ما بین الصفرة و الخضرة اذا سقط خلفه الثمر علی الصفة التی و صفناها عناقید تتعلق من معالیق صغار، و هی مما ینبت بجبال رندة بمقربة من عین شبیلة و بجبال غرناطة بمقربة من الکنیسة. قال جالینوس فی المیامن عن اسقلبیادس انه یکون فی نیطش و هو ثمر نبات منخفض شبیه بما یکون بین الشجر و الحشیش و ورقه بورق النبات الذی یقال له قاتل ابیه و یحمل ثمراً مدورا أحمر فی طعمه قبض یقع فی الادویة النافعة من نفث الدم - انتهی.
(1) - در نسخهء چاپی هند «تحفه حکیم مؤمن»، غابس ضبط شده ولی در دو نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف غابِّش آمده است.
(2) - Uva ursi, arbustus uva ursi, Busserole.
(3) - فی نسخة: صالبة.
(4) - در متن کاغرناطة، و ظاهراً غلط و کغرناطة صحیح است.

غابط.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از غبطة. آرزومند به حال کسی بی زوال آن از وی. رشک برنده. (منتهی الارب). ج، غُبُط. (منتهی الارب). و در اقرب الموارد آرد: الغابط؛ الحاسد و الذی یتمنی نعمة علی ان لا تتحول عن صاحبها فان تمنی عین ماله و نعمته فهو الحسد. ج، غُبَّط. || خوشحال. نیکوحال. (المنجد). || آزمایندهء گوسفند که فربه است یا نه: کغابط الکلب یبغی الطرق فی الذنب. (تاج العروس).

غابک.

[بَ] (اِ مصغر) مصغر غاب، بمعنی بجول. در تداول عوام گویند: غابکش بیرون آمده بود؛ سخت لاغر بود.

غابن.

[بِ] (ع ص) سست در کار. سست کار. (آنندراج). || در تداول فقه، آن که در معامله طرف دیگر را مغبون می کند غبن فلاناً فی البیع و الشراء... خدعه و غلبه فهو غابن و المخدوع مغبون، و غبن فلاناً: نقصه فی الثمن او غیره فهو غابن و ذاک مغبون. (اقرب الموارد). زیان کننده. (دهار).

غابندن.

[بَ دَ] (مص) افتادن اسب و انسان در نتیجهء برخورد به چیزی. (فرهنگ شعوری جزء2 ص182). لغزیدن. غلطیدن.

غابوا.

(اِخ) یکی از چهار شهر خانقو واقع در چین اقصی. در نخبة الدهر دمشقی ص169 آمده است: ثم یلی هذه البلاد (بلاد فالفور و هی اوسع بلاد صین الصین) شمالا بلاد خانقو و هو متسع حدوده من ساحل بحر مهراج و الصنف و الی ساحل نهر خمدان الغربیة و من مدن خانقو اربعة کبار امهات، و هی: غابوا و غینوا و ملکان و قصیان... - انتهی.

غابوک.

(اِ) مهرهء کمان گروهه را گویند و آن گلوله ای باشد که از گِل سازند. (برهان) (آنندراج). || کمان گروه. (برهان). || برنوف.

غابون.

(اِخ)(1) یکی از مستعمرات فرانسه است در افریقای غربی در خلیج گینه از یک درجهء عرض شمالی تا یک درجه و پنجاه دقیقهء عرض جنوبی در طول ساحل امتداد یافته فرانسویها ابتداء این جا را ضبط کرده و بتدریج دایرهء نفوذ خود را به سوی شمال و جنوب و مشرق رسانیده اند. از طرف مشرق تا مجرای نهر بزرگ کنگو یعنی اراضی غیرمضبوطه را تحت تبعیت آورده و به این نقطه نام کنگوی فرانسه داده اند بنابراین ما هم تفصیلات راجع به این محل را به کلمهء کنگوی فرانسه محول میداریم. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Gabon.

غابة.

[بَ] (ع اِ) زمین پست هموار. || گروه مردمان. || نیزهء دراز یا نیزهء لرزان. || بیشهء درختان انبوه و درهم پیچیده، یقال: لیث غابة. ج، غاب و غابات. اَجَمه. مرغزار. نیزار. نیستان. (منتهی الارب). و در معجم البلدان آرد، هوازنی گفته است: غابة؛ زمینی است گود و پست و هموار که دارای کنگره باشد و در معنی با کلمهء «وهده» یکی است و ابوجابر اسدی گفته است: غابة گروهی از مردم و درخت درهم پیچیده که زمین آن بلند و برآمده نیست به صورتی که مردم می توانند از آن هیزم به دست آورند و سودهای دیگر برگیرند. || غابة البحر؛ جایگاهی که جانورهای کوچک متحجر در آن گرد هم است. (المنجد).

غابة.

[بَ] (اِخ) یاقوت حموی در معجم البلدان گوید: ابوجابر اسدی گفته است: غابة، موضعی است نزدیک مدینه از ناحیهء شام که اموالی از اهل مدینه در آن است و این همان موضع است که در حدیث سباق آمده است... و در خبر ترکهء زبیر آمده است که او غابة را به یکصد و هفتاد هزار(1) خریده و پس از او به هزار و ششصد هزار(2) فروخته شده است(3). و بعضی از اصحاب لغت تصحیفی در آن کرده و گفته اند الغای... و واقدی گفته است: بریدی(4)از مدینة بر راه شام است و منبر رسول الله (ص) از چوبهای گز غابة ساخته شد. محمد بن ضحاک از پدرش روایت کرده و گفته است: عباس بن عبدالمطلب بر سلع(5) می ایستاد و غلامانش را که در غابة بودند ندا می کرد و صوت خود را به ایشان می رسانید و بین سلع و غابة هشت میل است، و محمد بن موسی حازمی گفته: از مهاجرت رسول الله تا هنگام غزورهء غابة و آن غزوهء ذی قرداست(6)... پنج سال و چهار ماه و چهار روز است - انتهی. و در عیون الاخبار ابن قتیبة آرد: عباس بن عبدالمطلب بر سلع می ایستاد و غلامان خود را ندا می کرد و ایشان را می شنوانید و این کار در آخر شب می بود و بین غابة و سلع هشت میل است و سلع کوهی است در وسط مدینة. (ص186). صاحب تاریخ گزیده در وقایع سال سوّم هجرت (ص146) آرد: دیگر پیغمبر(ص) شتران را به چراگاه فرستاد. عتبة بن حُصین و قوم فزارة از بهر چراگاه همان جایگاه کردند و شتران پیغمبر ببردند. مسلمهء ساروان در عقب برفت چون خبر بردند که پیغمبر رسید کفار بگریختند و مسلمه شتران را بازگرفت و پیغمبر مراجعت نمود. آیت آمد و حج فرض شد و آن را غزاء غابه گویند. از مدینه تا غابه یک بریده راه هست یعنی 12 میل - انتهی. و در کتاب نخبة الدهر دمشقی ذیل وصف جزیرة العرب (ص215) دربارهء شهر مدینة آرد: شهر مدینه دارای چهار رود است... که آبهای آن در مواقعی که باران و سیل می آید به موضعی جریان می یابد که نام آن حرّهء بنی سلیم است و سپس از آن جا به رودی می ریزد که نام آن رود غابة است - انتهی. غزوة الغابة، یا غزاءِ غابة، صاحب حبیب السیر گوید: در همین سال (یعنی سال ششم از هجرت)، غزوهء ذوقردة که آن را غزاء غابة نیز گویند بوقوع پیوست - انتهی. و در قاموس الاعلام ترکی آرد: غابة به معنی جنگل و نام محله ای است در شمال مدینهء منوره و یک منزلی آن. اهالی مدینه آنجا املاکی داشتند. حضرت زبیر هم آن جا ملکی داشته است. این محله به شرافت قدوم نبوی نائل شده و منبری مخصوص به آن حضرت در آن جا ساخته شد - انتهی. و رجوع به ذوقرد در همین لغت نامه و فهرست تاریخ اسلام تألیف فیاض چ دانشگاه ص 85، 87 و 95 و امتاع الاسماع صص 257 - 260 شود.
(1) - ظاهراً مراد دینار است.
(2) - ظاهراً مراد دینار است.
(3) - در عقدالفرید جزء 5 ص81 شرح ترکهء زبیر در غابة آمده است. بدانجا رجوع شود.
(4) - استرانی که به هر دوازده میل برای سواری نامه بر سلطان مرتب دارند؛ و پیغامبر و نامه بران بر ستور برید. (منتهی الارب).
(5) - نام محلی در مدینه.
(6) - رجوع به ذوقرد در همین لغت نامه شود.

غابة.

[بَ] (اِخ) موضعی است در حجاز.

غابة.

[بَ] (اِخ) رودی است در مدینة. (نخبة الدهر دمشقی).

غابة.

[بَ] (اِخ) قریه ای است در بحرین. (معجم البلدان). و در نزهة القلوب حمدالله مستوفی ذیل بحرین آرد: و شهرستان آن [بحرین] را [هجر] گفته اند، اردشیر بابکان ساخت و در زمان سابق آن را بالحسا و ازر و الاره و فروق و بینونة و سابون و دارین و غابة از ملک عرب شمرده اند. اکنون جزیرهء بحرین داخل فارس است و از ملک ایران. ( نزهة القلوب مقالهء ثالثه ص137).

غابة.

[غابْ بَ] (ع ص) تأنیث غابّ؛ شتران که به غبّ (یک روز در میان) آب خورند. ج، غوابّ. (آنندراج): ابلٌ غابة؛ شترانی که روزی آب خورند و روزی نه. (مهذب الاسماء). ج، غوابّ و غابات. (اقرب الموارد).

غابی.

(ص نسبی) در انساب سمعانی آرد: والمشهور بهذه النسبة محمد بن عبدالله الغابی(1)روی عن جعفربن احمدبن علی بن بیان المصری عنه عن مالک. قال ابن ماکولا و لم اجدهم یرضون جعفر او روی عن جعفر عمر بن العباس القاضی بغرة - انتهی.
(1) - سمعانی محلی را که نسبت به آن غابی است ذکر نکرده است.

غابیاء .

(ع اِ) بعض حجرة الیربوع. (ذیل اقرب الموارد از اللسان).

غاپ.

(اِخ) نام قصبه ای است که مرکز ایالت آلپ علیاست و از ایالات جنوب شرقی فرانسه است در 734هزارگزی جنوب شرقی پاریس و 6110 تن سکنه دارد. دارای کانالی بزرگ و آبهای معدنی است.

غات.

(اِخ)(1) رات(2). مؤلف قاموس الاعلام ترکی آرد: قصبهء مرکز قضائی است در طرابلس غرب در 395 هزارگزی جنوب غربی مرزوق که مرکز لوای سنجاق ولایت فزان است. و در 582 هزارگزی جنوب غدامس در 24 درجه و 37 دقیقهء عرض شمالی و هفت درجه و 57 دقیقه و 30 ثانیهء طول شرقی واقع شده. 8 هزار تن نفوس و چند مسجد جامع و یک سور و قلعه، و تجارت با حرارت و یک بازار بزرگ سالیانه دارد. این قصبه بر فراز شمال غربی دامنهء تلی واقع شده. یک قسمت آن در میان سور شهر و قسمت دیگر در خارج به صورت محلات متفرقه میباشد. غات به انضمام حوالی خود بشکل یک واحه است و آن از اطراف محدود به صحراست. آب در این واحه فراوان است. در بعض جاها در دو سه «قلاچ» آب بیرون می آید. نخلهای بسیار و اشجار دیگر و مختصری زراعت دارد، قصبهء برکه در ده هزارگزی جنوب واقع شده و از ملحقات آن است. آب و اشجار و نباتات این محل جالب توجه و بسیار دلکش و با صفاست. غات مخزن تجارت بزرگی در سودان و تمام افریقای وسطی است. کاروانهائی که در میان سودان و تنبکتو و طرابلس غرب آمد و شد دارند از اینجا عبور میکنند. مواد تجارتی که از افریقای وسطی به اسکلهء طرابلس حمل و نقل میشود ابتداء در غات جمع میگردد و از اسلکهء مزبور امتعهء اروپائی به اطراف افریقای وسطی تقسیم و ارسال میگردد. اکثریت اهالی را بربرها تشکیل میدهند و قسمتی هم عرب هستند که مشغول داد و ستد میباشند. زبان محلی زبان بربری است. عربی هم معمول است. از زمانهای بعید مستقلاً اداره میشد ولی نفاق و تفرقه در بین عائلهء حاکم سبب شده که بدفعات بوسیلهء والیگری طرابلس غرب تابع خلافت اسلامی شده اند و سرانجام در 1292 ه . ق. در زمان ولایت مصطفی عاصم پاشا تعدادی لشکر و چند توپ فرستاده قصبه و ملحقات و حوالی آن را به میل و خواهش خود اهالی تحت تبعیت عثمانی و بشکل قضای ملحق بسنجاق فزان درآوردند ولی جا دارد که بشکل سنجاق جداگانه ای درآید چون که اهمیت بزرگی از حیث تجارت و سیاست در صحرای کبیر دارد. دائرهء این قضا منحصر به واحه نیست. در بین بیابان و جاهای دور واحه های چندی هم جولانگاه بربرهای توارق را نیز در بر دارد و به هشت ناحیهء زیر منقسم شده: سین سمنو. هون. زله. قطرون. الوادی الغربی. الوادی الشرقی. الصفرة. الشرقیه. (قاموس الاعلام ترکی ج5). غات دارای هشت هزار سکنه است.
(1) - Ghates, Ghats.
(2) - Rhat.

غات.

(اِخ)(1) سلسله ای از کوههای هند که اوائل دشت دکن را در ساحل بحر عمان (غات غربی) و در ساحل خلیج بنگاله (غات شرقی) را تشکیل میدهد.
(1) - Ghats, Ghates.

غات شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)اصطلاحی است در بازی نرد: غات شد؛ یعنی یک مهره که فرد است بمهره های جفت متصل گشت، یا مهرهء فردی که در خانه های حریف است داخل مهره های جفت طرف دیگر گردید. و گمان میرود این کلمه هم ریشهء غاتی باشد که در تداول لهجه های ایران و از جمله لهجه های جنوب خراسان بر مخلوط شدن اطلاق میشود: این آب با خاک غاتی شده، این سرکه آب غاتی دارد، همه اش غاتی پاتی شده، یعنی مخلوط است.

غاتشید.

(اِخ)(1) قصبه ای است در ایالت دورهام انگلستان و در 22 هزارگزی شمال آن ایالت در ساحل راست نهر تینه(2) روبروی شهر نیوکاسل(3) جای گرفته و در حکم محله ای از همین شهر است و بوسیلهء پلی بدان متصل است. نفوس آن 125000 تن، و دارای کارخانه های شیشه سازی و فلزسازی است.
(1) - Gateshead.
(2) - Tyne.
(3) - New Castle.

غاتفر.

[فَ] (اِخ) نام شهری است از ترکستان که در آنجا خوبرویان بسیار باشند و در آن سرزمین سرو خوب شود. (فرهنگ جهانگیری). شهری است که در او سرو بسیار بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). شهری است در ترکستان که زیبارویان بسیار دارد و در شهر مزبور سروهای موزون و لطیف بسیار است. (فرهنگ شعوری ج2 ص179). || شهری است که درآن سرو بغایت نیکو آید. (فرهنگ خطی). نام شهری است از ترکستان خوبان خیز. (غیاث از لطایف). غاتقر با قاف بر وزن کاشغر، نام شهری است از ترکستان که در آن سرزمین درخت سرو آزاد و مشک خوب و صاحب حسنان مرغوب بهم میرسد؛ و نام محله ای هم هست از محلات سمرقند. (برهان قاطع). هدایت در مقدمهء انجمن آرا در اشتباهات برهان گوید: «غاتفر به فاء در جهانگیری و رشیدی و مننسکی به اسناد فرهنگ شعوری آمده و در برهان با قاف «غاتقر» آورده». در لغت فرس (ص161) غاتفر (با تاء و فاء) آمده و در غیاث همین صورت اصح دانسته شده، اما در معجم البلدان آمده: «غانفر، بعدالالف نون بالتقاء الساکنین ثم فاء مفتوحة و آخره راء، و هی محلة بسمرقند». بارتولد (ترکستان 86، 90) «غاتفر» را محله ای از سمرقند یاد کرده است. (نقل از حاشیهء برهان قاطع چ معین). صاحب آنندراج گوید: اینکه صاحب برهان غاتقر به قاف نوشته صحیح نیست. و بعضی هم گفته اند نام شهری است و ظاهراً آن محله را بنام آن شهر خوانند ولی صاحب انساب سمعانی غاتفر را یکی از محلات بزرگ سمرقند داند: الغاتفری بفتح الغین و سکون التاء المعجمتین و الفاء و فی آخرهاالراء، هذه النسبة الی موضع بسمرقند فی نفس البلد یقال له رأس قنطرة(1)غاتفر و هی محلة کبیرة حسنة، منها ابوالفضل احمدبن محمد بن اسحاق بن ابراهیم بن یوسف بن اسحاق بن ابراهیم الغاتفری الصفار من اهل غاتفر، کان سمع الکثیر من عبدالله بن مسعودبن کامل و احتقر و کان ثقة فی الروایة سمع منه ابواسعد الادریسی و کانت ولادته فی ربیع الاَخر سنة 310 و مات سنة 378 ه . ق. و ابوالفضل محمد بن احمدالغاتفری روی عن احمدبن علی الافطح مستقیم الحدیث روی عنه ابراهیم بن حمدویه الاستجی. و ابومحمدبن ابی بکربن ابی صادق الغاتفری امام فاضل صالح کثیر العبادة و المجاهدة سمع ابابکر البلدی و ابامحمد القطرانی و غیرهما. سمعت منه بسمرقند ثم قدم علینا مروحاجاً و توفی فی المحرم سنة 669 - انتهی. بنابراین معلوم شد که محلهء مزبور به «رأس قنطره» مشهور بوده. اینکه مؤلفان جهانگیری، غیاث، رشیدی، برهان و سراج و آنندراج غاتفر را محله ای از سمرقند دانسته اند که سرو آن بخوبی مشهور است صحیح است ولی غاتفر شهری از ترکستان سروخیز و حسن خیز از نام محلت سمرقند مذکور در فوق جدا نیست :
از روی تو سرای تو گشته ست چون بهشت
وز قامت تو کوی تو گشته ست غاتفر.
؟ (از لغت نامهء اسدی).
بوستان شد چون بهار چینیان از رنگ و بوی
کوه چون یاقوت و چون پیروزه سرو غاتفر.
قطران (از آنندراج).
خانه به ماه عارض تو گردد آسمان
مجلس به سرو قامت تو غاتفر شود.
مسعودسعد.
از بهر چیست ویحک کوتاه قامتش
گر هست اصل و نسبتش از سرو غاتفر.
مسعودسعد.
قامتی که سرو غاتفر بدو بنده نوشتی. (ص20 چهارمقاله چ لیدن).
نازنین سرو ناز درنگرش
که برد سجده سرو غاتفرش.
شهاب الدین ابورجای غزنوی (از آنندراج و مجمع الفصحاء).
دهقان امام غاتفر ای مهتر سره
در منت تواند چه زیرک چه غتفره
آزاد و سرفرازی چون سرو غاتفر
بر خواجه زادگان سمرقند یکسره
دی کآمدم ز غاتفر آمد مرا به پیش
شیرین خط آوری چو شکر در قمیطره.
سوزنی.
شوم بر غاتفر عاشق اگر معلوم من گردد
که زیبائی چو بالای تو سرو غاتفر دارد.
مجدالدین رشید عزیزی (از لباب الالباب عوفی ج1).
نبض جست و روی سرخش زرد شد
کز سمرقندی و زرگر فرد شد
گفت و گوی او کدام است و گذر؟
او سرپل گفت و کوی غاتفر.مولوی.
زی مرز غاتفر به سیاحت چرا رویم
هر جا تو پرده برفکنی غاتفر شود.قاآنی.
|| نام یکی از پهلوانان تورانی باشد. (جهانگیری) (آنندراج) (شعوری) (برهان) :
گوی غاتفرنام سالارشان
به رزم اندرون نامبردارشان.فردوسی.
چنین گفت با سرکشان غاتفر
که ما را چه آمد ز اختر بسر.
فردوسی (از جهانگیری).
و در فهرست لغات ولف آمده: نام حکمران اهالی هیتال(2) :
بشد غاتفر با سپاهی چو کوه
ز هیتال گرد آوریده گروه.فردوسی.
(1) - او سر پل گفت و کوی غاتفر.
مولوی (مثنوی).
(2) - در اصل هیتال = هپتال که بخطا به هیطال (ج، هیاطله) تعریب شده است.

غاتفری.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به رأس قنطرهء غاتفر که محله ای است در سمرقند. رجوع به غاتفر قسمت منقول از سمعانی شود :
سرای و باغ تو آراسته به سرو بلند
چه سرو کاشغری و چه سرو غاتفری.
عنصری (از شعوری و فرهنگ خطی).
پری ندارد رنگ شکفتهء گل سرخ
پری ندارد بالای سرو غاتفری.
ازرقی (از جهانگیری و شعوری و آنندراج).
حسین غاتفری رخت برد سوی جحیم
امید منقطع از رحمت خدای رحیم.سوزنی.
خدش به شمس باختری بر فسوس کرد
قدش به سرو غاتفری بر مفاخره.سوزنی.
- ترب غاتفری؛ ترب یا تربچهء سرخ :
بی تو همه حریفان بی ترب و ترّه اند
تو همچو ترب غاتفری زینت تره.سوزنی.

غاتقر.

[] (اِخ) رجوع به غاتفر شود.

غاتی.

(ص) قاتی. مخلوط. آمیخته: این آب با خاک غاتی شده. این سرکه آب غاتی دارد.

غاتیة.

[یَ] (ع ص) زن گول. (اقرب الموارد). زن گول بیخرد. (منتهی الارب).

غاثر.

[ثِ] (ع ص) در تاج العروس ذیل غثرة آرد: سفلة الناس و رعاعهم... و قیل الغثرة جمع غاثر مثل کافر و کفرة... و قال القتیبی لم اسمع غاثراً و انما یقال رجل اغثر اذا کان جاهلا. و در مستدرک نیز آرد: و لم یسمع غاثر.

غاثر.

[ثِ] (اِخ) ابن ارم بن سام بن نوح علیه السلام، پدر ثمود است. (منتهی الارب). در حاشیهء مجمل التواریخ آمده است: ولد ارم بن سام بن نوح عوص - غاثر - حویل. فولد عوص بن ارم غاثر(1) و عاد و عبیل. و ولد غاثربن ارم، ثمود و جدیس و کانوا قوماً عرباً یتکلمون بهذا اللسان المضری تقول لهذا الامم العاربة - انتهی.
(1) - ن ل: غابر.

غاثون.

(اِخ) رجوع به انباغاثون شود.

غاچ.

(اِ) ترک. تراک. شکاف. کافتگی. کفتگی. ترکیدگی. شکافتگی. کافتیدگی. || یک غاچ خربزه، در تداول عامه، یک تکهء بریده و در تداول خراسان یک الف خربزه نیز گویند.

غاچ خوردگی.

[خوَرْ / خُر دَ / دِ](حامص مرکب) ترکیدگی. کافتگی. کفتگی. شکافتگی. کافتیدگی. شکاف. ترک. تراک.

غاچ خوردن.

[خوَرْ / خُر دَ] (مص مرکب) کفتن. کافتن. شکافتن. کافتیدن. ترکیدن. کافته شدن.

غاچ دادن.

[دَ] (مص مرکب) کافتن. کفتن. کافتیدن. ترکاندن. ترکانیدن. شکافتن.

غاچ غاچ.

(ص مرکب) از همه جای کفته. با ترکهای بسیار.

غاچقو.

(اِخ)(1) قصبهء مستحکمی است در هرسک، واقع در 55 هزارگزی شمال شرقی تربین، نزدیک حدود قره طاغ در بستر رودخانهء غراشانیچه که تابع نهر نارنته است جای دارد. (قاموس الاعلام).
(1) - Gatxko.

غاچ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) غاچ دادن. غاچ کردن خربزه؛ تقسیم آن به قطعات بوسیلهء چاقو و مانند آن.

غاچینه.

[نَ] (اِخ)(1) نام ترکی گاچینه. رجوع به همین کلمه شود.
(1) - Gatchina.

غاد.

[غادد] (ع ص) نعت فاعلی از غدّ. || شتر طاعون زده. (منتهی الارب). || دارای غُدة. غد البعیر... اصابه الغدد و صار ذاغدة فهو غاد و مغدود. (اقرب الموارد). ج، غداد. (تاج العروس).

غادات.

(ع اِ) جِ غادَة.

غادر.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از غدر. بی وفا. غدار. مرد بی وفا. (منتهی الارب). غِدّیر. (تاج العروس). غُدَر. و یقال فی شتم الرجل یا غُدَر؛ ای یا غادر. (اقرب الموارد). غُدور. (تاج العروس). یا مَغدَر و یا مَغدِر و یا ابن مَغدَر؛ ای یا غادر. و هو مما یختص بالنداء شتماً للرجل. (اقرب الموارد) : و باز نمودند که امیر غادری فراکرد تا برادر ترا از بام بینداخت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص410). ندانست که غادر را در ششدرهء غدر راه خلاص بسته است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص405). هر خسیسی رئیسی و هر غادری قادری. (جهانگشای جوینی). || (اِ) نشان. || بقیه. و به غادر من مرض و غابر؛ ای بقیة. (تاج العروس). ج، غادرون. غُدّار. غَدَرَة. (اقرب الموارد).

غادرات.

[دِ] (ع ص، اِ) جِ غادرة. (اقرب الموارد).

غادرون.

[دِ] (ع ص، اِ) جِ غادر، در حالت رفعی.

غادرة.

[دِ رَ] (ع ص) تأنیث غادر. غدار. غَدور. غَدّارة. ج، غادرات. غوادر. (اقرب الموارد).

غادرة.

[دِ رَ] (اِخ) موضعی است به اسپانیا(1).
(1) - Gadira, Guadaira.

غادری.

[دِ ری ی] (ص نسبی) در انساب سمعانی آرد: هذه النسبة لطائفة من الخوارج یقال لهم الغادریة لانهم غدروه بالجهالات فی احکام الفروع و هم اصحاب نجدة بن عامر الحنفی و یقال النجدات. و رجوع به غادریة شود.

غادرین.

[دِ] (ع ص، اِ) جِ غادر در حالت نصبی.

غادریة.

[دِ ری یَ] (اِخ) رجوع به غادری شود. الغادریة طائفة من الخوارج قاله الحافظ. (تاج العروس). ولی در ملل و نحل شهرستانی ذیل نجدات آرد: العاذریة اصحاب نجدة بن عامر الحنفی و قیل عاصم. (ص56). و باز آرد: و انما قیل للنجدات العاذریة لانهم عذرو الناس بالجهالات احکام الفروع - انتهی. و در اقرب الموارد نیز ذیل عاذریة آمده است: فرقة من النجدات عذروا الناس بالجهالات فی الفروع. بنابراین میتوان گفت که یکی از دو کلمه: غادریة و عاذریة تصحیف دیگری است و ظاهراً عاذریة صحیحتر بنظر میرسد چه ممکن است عاذریة را عادریة خوانده باشند. در ابتدا «لانهم عذروا بالجهالات» را «غدروا» خوانده و آنگاه فرقه را غادریه نامیده اند بعلاوه در ملل و نحل عبارات دیگری نیز هست که میرساند عاذریة درست تر است: فلما رجعوا الی نجدة فاخبروه بذلک قال لن یسعکم ما فعلتم. قالوا لم نعلم ان ذلک لایسعنا فعذرهم بجهالتهم و اختلف اصحابه بعد ذلک فمنهم من وافقه و عذر بالجهالات فی الحکم الاجتهادی و قالوا الدین امر ان احدهما معرفة الله تعالی و معرفة رسله و تحریم دماء المسلمین یغنون موافقیهم و الاقرار بماجاء من عندالله جملة، فهذا واجب علی الجمیع والجهل به لایعذر فیه و الثانی ماسوی ذلک فالناس معذورون فیه الا ان تقوم علیهم الحجة فی الحلال و الحرام... (ملل و نحل ص56).

غادف.

[دِ] (ع ص) کشتیبان. (منتهی الارب). ملاّح > یمانیة <. (اقرب الموارد).

غادور.

(ع ص) بیوفا.

غادوف.

(ع اِ) بیل کشتی. (منتهی الارب). چوبی که به هر طرف کشتی بندند و حرکت دهند تا کشتی روان شود و آن را بال کشتی گویند. پاروی کشتی.

غادة.

[دَ] (ع ص) زن نازک و نرم. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). غادة، للناعمة. (دستور اللغة). زن نازک و نرم که نرمی او نمایان باشد. (منتهی الارب). غیداء. || درخت تازه و نازک و نرم. (منتهی الارب). ج، غادات.

غادة.

[دَ] (اِخ) جایگاهی است در شعر :
فماراعهم الاّ اخوهم کأنّه
بغادة فتخاءالجناح تحوم.
ساعدة بن جؤیة الهذالی (از تاج العروس و معجم البلدان).

غادی.

(ع ص، اِ) نعت فاعلی از غدو. شیر بیشه. (منتهی الارب). || در بامداد رونده. || رفت و آمد کننده. (اقرب الموارد).

غادیات.

(ع ص، اِ) جِ غادیة.

غادیة.

[یَ] (ع ص، اِ) ابر بامدادی. (منتهی الارب). ج، غادیات و غوادی. (مهذب الاسماء). ابر که بامداد برآید. (دهار). ابری که بامداد پیدا شود. (غیاث از لطائف و صراح). || باران بامدادی. (منتهی الارب). باران بامداد. باران صبحگاهی. باران بامدادین. (دستور اللغة). ضد رائحة. او مطر الغداة و یقابلها الرائحة. (اقرب الموارد) :
کنت بالری فاستقت غللی
من غوادی سحابة مدرار.خاقانی.
علیک تحیة الرحمن تتری
برحمات غواد رایحات.
ابن الانباری (از بیهقی چ ادیب ص192).
|| بامداد. (غیاث از لطائف) (صراح) :
کاروان در کاروان زین بادیه
میرسد در هر مسا و غادیه.مولوی.
|| غادیة الیهود؛ الجماعة التی تغدر منهم. (اقرب الموارد).

غاذ.

[غاذذ] (ع ص) نعت فاعلی از غذ. ناسور هر جا که باشد و منه یقال بالبعیر غاذ؛ اذا کانت به دبرة فبرأت و هی تندی. (منتهی الارب). || (اِ) رگ آب چشم که پیوسته روان باشد. (منتهی الارب). رگی است در چشم که همیشه چرک از آن روان شود و نایستد. || حس. (منتهی الارب).

غاذان.

(اِخ) موضعی است به شمال اردلان.

غاذة.

[غاذْ ذَ] (ع اِ) جای از سر کودک که می جنبد. (منتهی الارب). رماعة الصبی کالغاذ. (اقرب الموارد). جاندانهء کودک. (منتهی الارب). و در تداول گناباد خراسان شیردان کودک گویند. رجوع به غاذیه شود.

غاذی.

(ع ص) هو غاذی مال؛ او نگهبان و نیکوکنندهء شتران است. (منتهی الارب). || زخمی که خشک نشود. (از تاج العروس).

غاذیة.

[یَ] (ع ص) نعت فاعلی از غذو. (منتهی الارب).
-قوهء غاذیة؛ یکی از سه قوهء نباتیه و آن دو دیگر نامیه و مولده است. قوه ای که غذا را تغییر دهد و مشابه غذاخوار کند تا جای آنچه را که بتحلیل رفته است پرسازد. قوتی که غذا را تحلیل کند و جزو بدن سازد. (منتهی الارب). نام قوتی است که در غذا تصرف کند و آن را مشابه جوهر بدن گرداند و متصل و ملصق به اعضا نماید. (غیاث). یکی از چهار قوهء طبیعیهء مخدومه است. و هی قوة تتسلم الغذا من الخادمة فتفعل فیه التشبیه و الالصاق. (تذکرهء انطاکی ج1 ص13).
|| (اِ) دایه. ج، غواذی. (مهذب الاسماء). غواذ. (اقرب الموارد). || رگی است. (منتهی الارب). عرق سمیت به لانها تغذو دماً. (تاج العروس). || جای از سر کودک که می جنبد مانند غاذة. (از منتهی الارب). من الصبی الرماعة مادامت رطبة فاذا صلبت و صارت عظماً فهی یافوخ. ج، غواذی. (تاج العروس).

غار.

(ع اِ) سوراخ در کوه. (دهار). دره و شکاف کوه. (برهان) (دستور اللغة). سوراخ کوه. (مهذب الاسماء). سمج که در کوه باشد. شکاف کوه که به خانه مانند باشد. شکاف عمیق در کوه به سوی پستی. سوراخ زمین و یا گود بزرگ که در آن جانور وحشی جای گیرد. سوراخی که جانور صحرائی در آن مأوی کند. مغار. مغارة. (منتهی الارب). کهف. (دهار). دره. (صحاح الفرس). گویه. دهار. (برهان). مغاره که اسم جنس میباشد. (قاموس الاعلام). شکاف کنده. شکفت. ج، غیران، اغوار. مغارة فی الجبل کانه سرب. (معجم البلدان یاقوت). اشکفت :
ز جای اندرآمد [ اژدها ] چو کوهی سیاه
تو گفتی که تاریک شد مهر و ماه...
دهن باز کرده چو غار سیاه
همیکرد غران بدو در نگاه.فردوسی.
در و غار جای کمین شماست
بر و بوم کوه و زمین شماست.فردوسی.
که ناگاه گردی برآمد ز دشت
که کوه و در و غار ازو تیره گشت.
فردوسی.
به پیش اندرآمد یکی غار تنگ
سه جنگی پس اندر بسان پلنگ.فردوسی.
به کوه اندرون جای تنگش گزید
نگه کرد غاری بنش ناپدید.فردوسی.
وزآن پس بفرمود افراسیاب
که از کوه و غار و بیابان و آب.فردوسی.
سواران چو شیران جسته ز غار
که باشند پرخشم روز شکار.فردوسی.
از تیر تو در بارهء هر حصنی راهیست
وز خشت تو اندر بر هر کوهی غاریست.
فرخی.
او مار بود و مار چو آهنگ او کنی
اندر جهد ز بیم به سوراخ تنگ غار.
منوچهری.
بزدم بر سر دیوار تو برخاری
کجکی گرد تو همچون دهن غاری.
منوچهری.
یکایک پراکنده بر دشت و غار
زبان چون درخت و دهان چون دهار.
اسدی.
به کوهی دگر بود غاری فراخ
فرازش کمربست و بن دیولاخ.
(گرشاسب نامه).
ز علم است غار علی سنگ نیست(1)
نشاید به سنگ افتخار علی.ناصرخسرو.
ابلیس لعین دست گشاده ست به غارت
ایزدت بدین سختی از این بست در این غار.
ناصرخسرو.
ببینی به غار اندرون یکسره
سر او ضیاع و عقار علی.ناصرخسرو.
چون خفت در آن غار برون ناید از آن مار
بیرون نکشی پایش از آنجای چو کفتار.
ناصرخسرو.
نی نی که تو بر اشتر تن شهره سواری
وندر ره تو جوی و جر و بیشه و غار است.
ناصرخسرو.
گر باز بدام او درآویزد
غاری بود آن و سهمگین غاری.
ناصرخسرو.
پیاده به بسی چون بسته بر خر
تهی غاری به از پرگرگ غاری.ناصرخسرو.
چونانکه به غار در پیمبر
من نیز کنون چنان به غارم.ناصرخسرو.
آه صبح است مگر نحل که بر شه ره غار
غرش افکنده و عریان به خراسان یابم.
خاقانی.
ناکرده مکر مکیان جان محمد را زیان
چون عنکبوتی در میان پروانهء غار آمده.
خاقانی.
یا هیچ عنکبوت سطرلاب کس شنید
کآب دهن تنید وزان بند غار کرد.خاقانی.
که زیر دامن این دیر غاریست
درو سنگی سیه گوئی سواریست.نظامی.
اژدها گرچه خسبد اندر غار
شیر نر بر درش نیابد بار.نظامی.
همه میلش به کوه و غار باشد
ندیمش گرگ و میش و مار باشد.نظامی.
به رنج و راحتش در کوه و غاری
حرم ماری و محرم سوسماری.نظامی.
تا به غاری رسید دور از دشت
که به رؤیای آدمی نگذشت.نظامی.
چون درآمد شکارزن به شکار
اژدها خفته دید بر در غار
دهنی چون دهانهء غاری
جز هلاکش نه در جهان کاری
گور چون شاه را ندید قرار
آمد از دور و درخزید به غار
شه دگر باره در گرفتن گور
شد در آن غار تنگنای به زور
آمد از تنگنای غار برون
گشت جویای راه و راهنمون
راه در گنجدان غار کنند
گنج بیرون برند و بار کنند.
نظامی (هفت پیکر).
تنگ بود غار تو با غور او
هیچ بود عمر تو با دور او.نظامی.
تا بتند عنکبوت بر در هر غار
پردهء عصمت که پود و تار ندارد.عطار.
می بگویند اندر آن گفتار نیست
از برون جویند کاندر غار نیست.مولوی.
چه خورد شیر شرزه در بن غار
باز افتاده را چه قوت بود.سعدی (گلستان).
نخورد شیر نیم خوردهء سگ
ور بسختی بمیرد اندر غار.
سعدی (گلستان).
صدیق با محمد بر هفتم آسمان است
هرچند او بظاهر در غار می نماید.
(نقل از ص121 انیس الطالبین).
|| حفره(2). وهدة. نشیب. مغاک. زمین پست. زمین گود. زمین چال. جای نشیب در کوه. (منتهی الارب). هر زمین پست هموار :
همه غار و هامون پر از کشته بود
سر دشمن از جنگ برگشته بود.فردوسی.
ز کوه و ز هامون و از دشت و غار
ز یزدان همی خواستی زینهار.فردوسی.
|| الغاران؛ فم الانسان و فرجه. (معجم البلدان). || زمین نم دار که آب در او فروشده باشد. (منتهی الارب). || گروه بسیار از مردم. (منتهی الارب). جمع کثیر از مردم. الجماعة من الناس. (معجم البلدان). || لشکر. (مهذب الاسماء). (منتهی الارب). یقال التقی الغاران؛ ای الجیشان. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). قال ابوالحسین: لما انحاز الزبیر یوم الجمل، مرّ بماء لبنی تمیم، فقیل للاحنف بن قیس: هذا الزبیر قد اقبل. قال و ما اصنع به ان جمع بین هذین الغارین و ترک الناس و اقبل - یرید بالغارین المعسکرین. (عقدالفرید ص80 جزء 5). || غله که از جائی به جائی برند. (منتهی الارب). || رشک. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (بحرالفضائل). رشک بردن. (دهار). الغار لغة فی الغیرة بالکسر، یقال فلان شدیدالغار علی اهله؛ ای الغیرة و قال ابن القطاع: غارالرجل علی اهله یغار غیرة و غاراً. و قال ابوذؤیب یشبه غلیان القدر بصخب الضرائر :
لهنّ نشیج بالنشیل کأنها
ضرائر حرمی تفاحش غارها.
(تاج العروس). رشک خوردن بر زن خود. (منتهی الارب). الغار لغة فی الغیرة. (معجم البلدان). || گرد. (منتهی الارب). و الغار الغبار عن کراع. (تاج العروس). || برگ درخت رز. (منتهی الارب). ورق الکرم. (تاج العروس). || غار اعلی؛ کام. آنچه پس استخوان تُنک بالائین دهن باشد. یا شکاف مابین هر دو زنخ یا اندرون دهن. (منتهی الارب). هر یک از دو تهیگاه درون دهان در زیر و بالا: غار اعلی و غار اسفل؛ دو گشادگی در درون دهان. غار اعلی؛ کام زبرین. غار اسفل؛ کام زیرین. الغار، الفم بغطائه الحنکین. (معجم البلدان). || سرداب. || سنگ سفیدفام. (بحرالفضائل). || پیمانه ای است به قدر صد قفیز مر اهل نسف را. (منتهی الارب). مکیالی بوده است اهل خوارزم را و آن معادل است با ده غور. (مفاتیح خوارزمی ص43). مکیالی بوده اهل نسف را و آن صد قفیز است و قفیز در آنجا نه من و نیم بوده. (مفاتیح خوارزمی ص43).
(1) - اشاره است به غار ثور که از سنگ بوده است.
(2) - Caverne.

غار.

(ع اِ) درخت غار. شجرالغار. رند. مابهشتان. دانیمو. برگ بو. سقلیموس(1). ذافنی. لوره(2). باهشتان. لادرس. سنگ. امیر اوفوسدونس. دهمست. نباتی خوشبوی. (منتهی الارب) (بحرالفضائل). || درختی است بزرگ روغن دار و منه دهن الغار. (منتهی الارب). درختی است بزرگ کثیرالنفع که پازهر گزیدگی مار است. نام درختی است در بادیه. (مهذب الاسماء). گیاهی باشد که چون بسوزندش بوی خوش کند و تخم آن را حب الغار و درخت شجرالغار خوانند. (برهان). و برهان ذیل دهمست، آرد: ... عربان آن را سکران خوانند. و نیز پنج انگشت را(3) غار گویند «ثابتی 199» (حاشیهء برهان قاطع چ معین). و این لوریهء(4) یونانی است که از آن تاج میکرده اند و نزد آنان محترم بوده. دهمست، درخت غار است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). حب الغار. این دارو را نیز الدهمست گویند. روغن او ماندگی ببرد. مغز او معده را سست کند و قی آرد روغن او هم این فعل کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دهمست، نام فارسی غار است. (تحفهء حکیم مؤمن). در معجم البلدان آرد: نبات طیب الرائحة علی الوقود و منه السوس. و صاحب تاج العروس گوید: ضرب من الشجر و قیل شجر عظام له ورق طوال اطول من ورق الخلاف و حمل اصغر من البندق اسود یقشر له لبّ یقع فی الدواء و ورقه طیب الریح یقع فی العطر یقال لثمره الدهمشت واحدته غارة و منه دهن الغار. و صاحب اختیارات بدیعی آرد: درختی بزرگ است و ورق وی درازتر از ورق بید شود و حب وی از بندق کوچکتر شود بمقدار فستقی و صفت آن گفته شد و به یونانی ذاقنی (ذافنی) گویند و بعضی بود که ورق آن باریک بود و بعضی پهن تر بود و هر دو نوع در زمین سنگستان روید و بهترین آن برّی بود و قوّت وی در ورق بود و طبیعت آن گرم و خشک بود در سیم و وی را طلا کردن با شراب بر بهق نافع بود و با سویق بر ورقها و درد اعصاب و ضیق النفس و انتصاب را لعق کردن نیکو بود. صاحب منهاج گوید: چون بر معده تمرح(5)کنند قی را حرکت دهد و درد رحم و مثانه را نافع بود و سنگ بریزاند و شربتی از وی نیم مثقال بود و دو درم از وی مستعمل بود، و صاحب جامع گوید چون بیاشامند مرخی معده بود و قی را حرکت دهد و ورق وی چون تر بکوبند و بر گزندگی زنبور نحل ضماد کنند سودمند بود و پوست بیخ وی چون چهار دانگ نیم با شراب ریحان بیاشامند سنگ بریزاند و علت جگر را زایل گرداند. صاحب فلاحه گوید: اگر یک ورق در وی بچینند و رها نکنند که بر زمین افتد و خلف گوش خود نگاه دارند چندانکه شراب خورد مست نشود و گویند چون چوب وی بیامیزند در موضعی که طفل در آن موضع خسبد و در خواب ترسد دیگر نترسد و ورق وی چون بپزند با سرکه بدان مضمضمه کنند درد دندان را نافع بود و بدل غار سنتر است به وزن آن - انتهی. و در ترجمهء صیدنه، ابوریحان آرد: به هندوی سنگ گویند و بعضی امیر گویند و به لغت رومی اوفوسدونس گویند و روغن او را به تازی دهن الغار گویند. و بشر گوید غار را به لغت پارسی ده مست سنگ گویند و دانه های او به اندازهء لوبیا بود و برگ سپید باشد. ارجانی گوید دانهء درخت غار به فندق خرد مشابهت دارد و پوست او نیل بود چون به انگشت فسرده شود و بدو نیمه شکافد و رنگ سیاه بود که به زردی زند و مزه و بوی او به مشام و مذاق خوش باشد و جرم او چرب بود و طبع درخت غار گرم است در دو درجه و آماسهاء زهدان تحلیل کند و نیش کژدم را مفید است و دردها که در «اعصانی باشد»(6)جمله را منفعت کند و بول و خون حیض از رحم و مثانه براند و تافتن و پیچاک را مفید است و بادهاء غلیظ که در امعا بود تحلیل کند و علت ضیق النفس را سود دارد و پوست بیخ درخت غار چون به شربت خورده شود سنگ مثانه و گرده را بشکند و بدل او در ادویه پوست گشنیز خشک است - انتهی. و در تحفهء حکیم مؤمن ذیل غار آمده است: نام درختی است که تا هزار سال میماند نزد یونانیین به غایت محترم بوده برگش خوشبو و شبیه به برگ زیتون و قسمی از آن شبیه به برگ بید و ثمرش بقدر فندق و پوست او رقیق و سیاه و مغز تخمش سرخ مایل به زردی و خوشبو و تلخ در آخر دوم گرم و خشک و دانهء او گرم تر از سایر اجزاء و طبیخ برگ او موافق رحم و مثانه و ضمادش جهت گزیدن زنبور و با نان و به دستور با آرد جو برشته جهت تسکین دردهای حار و مضمضهء طبیخ او با سرکه جهت درد دندان و پاشیدن آب او در خانه ها جهت گریزانیدن هوام و آشامیدن آن مقئی و افتراش آن باعث گریختن هوام و مگس است و حب الغار محلل و مدرّ تریاق جمیع سموم و کشندهء جنین و مقوی فهم و رافع ربو و ضیق النفس و سرفهء کهنه و ریاح غلیظه و مغص و قولنج و امراض جگر و گرده و مثانه و حصاة و سپرز و وسواس و صرع و درد کمر و مفاصل و احتباس حیض و با عسل جهت قرحهء امعا و ریه و قطور او با روغن گل و سرکه جهت گرانی سامعه و دوی و طنین و ضماد او جهت بهق و تحلیل اورام بارده مفید و قدر شربتش یک مثقال و بدلش ساذج است یا حب محلب یا جنطیانا یا بادام تلخ و مرخی معده و مصلحش انیسون و مضرّ سینه و مصلح آن کتیرا و فرزجه. حب الغار مسقط جنین و سعوط او جهت لقوه و جلوس در طبیخ او جهت امراض مقعد و رحم نافع است و پوست بیخ درخت او قدر نه قیراط جهت اخراج حصاة و امراض باردهء جگر نافع و با خود داشتن چوب او باعث قضای حاجتها و قبول عامه و ازدیاد جاه و شستن بدن با آب او در حمام مبطل سحر و گویند چون قبل از طلوع آفتاب روز چهارشنبه بخور کنند کسی که مفقودالزوج باشد ازدواج میسر گردد و مجرب دانسته اند و روغن غار که دانهء او را پخته آنچه بر روی آب بایستد بردارند و یا از عصارهء برگ تازه و دانهء او با روغن زیتون ترتیب دهند و مفتح دهنهای رگها و محلل و رافع اعیا و درد عصب و قشعریره تبهای بارده و درد گوش و نزلات و جرب و حکه و قوبای بلغمی و داء الثعلب و قروح الریه و اختلاج اعضا و سعوط او جهت شقیقه. و شربت او کشندهء کرم معده و مغثی است و نوعی از غار می باشد که به یونانی خاماذافنی گویند. شاخهای او بلندتر و برگش عریض تر و خشونت آن بیشتر و در مغرب با آن دباغت میکنند. حمول عصارهء او مدرّ حیض و شرب برگ او با شراب مسکن مغص است - انتهی. و در فهرست مخزن الادویه ذیل شجرة الغار آرد: دهمشت است، و ذیل رند گوید: به عربی آس برّی است و به لغت شام غار و گویند صندل است، و ذیل ذاقنی (ذافنی) آرد: اسم یونانی غار است درختی است بزرگ در بادیه و میوهء آن به شکل فندقی خرد باشد و دهن الغار از آن باشد. و صاحب مخزن الادویه آرد: غار به فتح غین و الف و راء مهملة به یونانی وانیمور (دانیمو) و سقلیموس و نزد اهل شام زند؟ (رند) و بفارسی باهشتان (مابهشتان) و به فرنگی لادرس نامند... درختی است عظیم تا هزار سال می ماند و اهل یونان آن را بسیار احترام مینمایند و شاخهء آن را دوست میدارند و از خود دور نمیکنند و حکمای ایشان از چوب آن تاج میسازند. برگ آن نرمتر از برگ بید و بلندتر از آن و تلخ و خوشبو و با انجیر آن را نگاه می دارند آن را خوشبو میگرداند و مانع کرم زدن آن است و جبلی و سهلی میباشد. برگ جبلی آن باریکتر از برگ سهلی و مخصوص به بلاد شام است و از آنجا به مصر میبرند و ثمر آن را به یونانی ذاقنی (ذافنی) و به فارسی دهمشت نامند و آن بقدر فندقی کوچک و پوست آن نازک سیاه رنگ و مغز آن دو پارچه و زردرنگ و چرب و خوشبو و چون کهنه گردد مایل به سرخی و تیرگی میگردد و سیاه آن فاسد. طبیعت آن گرم و خشک و در دوم مغز ثمر آن گرمتر از برگ و پوست آن و ثمر آن خشکتر از سائر اجزای آن و روغن آن گرمتر از سائر اجزا و گرمتر از روغن گردکان. افعال و خواص آن: محلل و مفرح و مقوی و مدر و تریاق سموم خصوص حب آن.
اعضاءالرأس - آشامیدن حب آن با شراب جهت صداع بلغمی و ریاح محتبسه و صرع و وسواس و تقویت ذهن و فهم و سعوط آن جهت شقیقه و لقوه و تدهن بدهن آن جهت درد اعصاب و رفع اعیا و اختلاط ذهن و تفتیح دهنهای عروق. الاذن، قطور سائیدهء حب آن در روغن گل و سرکه و یا خمر کهنه جهت اوجاع باردهء گوش و رفع دوی و طنین و ثقل سامعه و باعث تقویت آن و به دستور قطور دهن آن. الفم، مضمضهء به طبیخ برگ آن جهت درد دندان. الصدر، لعوق برگ و حب آن با عسل یا با طلا جهت امراض بارده و با سکنجبین جهت امراض حاره و ضعف نفس و نفس الانتصاب و سیلان فضول از رئه و سرفهء کهنه و ضیق النفس اعضاء. الغذاء، آشامیدن حب آن جهت تحلیل ریاح غلیظه و مغص و قولنج و امراض جگر و سپرز و با عسل جهت قرحهء امعا و آشامیدن دهن آن آب با شراب انگوری جهت وجع کبد و به دستور قشر آن و آشامیدن طبیخ برگ آن مقیی و آشامیدن دو مثقال حب آن خشک سوده مسکن مغص درساعت. اعضاءالنفض دهن آن مغثی و مقیی ء و مدر بول و حیض و طبیخ برگ آن جهت امراض مثانه و رحم شرباً و با عسل جهت امراض بارده و با سکنجبین جهت حاره و نطول و جلوس در آن جهت امراض گرده و مثانه و رحم و آشامیدن یک درهم از قشر آن مفتت حصاة و کشندهء جنین است بسبب تلخی بسیار که دارد و به دستور حب آن نیز مفتت حصاة و حمول آن مسقط جنین الحمی. تمریخ بدهن آن جهت رفع قشعریره.
حمیات السموم - آشامیدن حب آن با شراب جهت گزیدگی مار و عقرب و سائر هوام و به دستور ضماد بدان جهت لسع زنبور و نحل و غیر اینها. الاورام. ضماد آن با نان و یا با سویق جو جهت تسکین ضربان و اورام حاره. المفاصل - آشامیدن آن و دهن آن و تمریخ بدان جهت اوجاع مفاصل و اعصاب و درد کمر و غیرها. الزینة - طلای آن با شراب جهت بهق و کلف و رفع آثار جلد مؤثر. المضار - حب و دهن آن مرخی معده و مغثی و محرک قی، و مضر صدر، مصلح آن کتیرا. مقدار شربت از حب و برگ آن نیم مثقال و تا دو مثقال آن مسهل، بدل آن حب المحلب و ساذج و اگر یافت نشود بادام تلخ و سیسنبر نیز گفته اند.
الخواص - طرد الهوام پاشیدن آب طبیخ برگ آن در خانه گریزانندهء مگس و هوام است و به دستور افتراش برگ آن. صاحب فلاحة گوید: چون برگ آن را با دست بچینند بقسمی که بر زمین نیفتد و بر پس گوش خود گذارند هر مقدار شراب که بنوشند مست نگردند و چون در موضعی که طفل خوابد و بترسد در خواب بگذارند دیگر نترسد و با خود داشتن آن مورث جاه و قضای حاجت و تکیه کردن به عصای آن باعث حدت بصر و تقویت همت و اغتسال بدان در حمام باعث رفع تعسر و سحر و چون روز چهارشنبه قبل از طلوع آفتاب زن نماید کسی که از ازدواج و مردی مانده باشد زائل گردد و قادر گردد، و دستور اخذ روغن آن آن است که دانهء آن را نیم کوفته در آب طبخ نمایند و بگذارند تا سرد شود و آنچه بر روی آب ایستد بردارند و با عصارهء برگ و ثمر آن را در آب طبخ دهند تا قوت آن در آب آید، پس با روغن زیتون در قدر مضاعف اگر میسر نباشد به آتش ملایم طبخ دهند تا آب برود و روغن بماند و اما نسوزد پس صاف نموده به کار برند - انتهی. و در تذکرهء داود ضریر انطاکی ذیل رند آمده: هوالغار و قیل الاَس البری و ذیل غار آرد: غار بالیونانیة دانیمو والفارسیة مابهشتان و یسمی الرند و هی شجرة محترمة عندالیونانیین یقال ان اسقلمیوس (اسقلبیوس) کان فی یده منها قصیب لایفارقه و الحکما تجعل منه اکالیل علی رؤسهم و شجرته تبقی الف عام عریض الاوراق املس و منه دقیق و الکل مر الطعم طیب الرائحة یجعل بین التین فیطیبه و یمنع تولد الدود فیه و لایوجد بمصرمنه الامایحمل بین التین منه من الشام و هو حار یابس فی الثانیة و حبه فی الثالثة کالزیتون ینفرک قشره الرقیق الاسود عن حب احمر ینقسم نصفین یستأصل انواع الصداع کاشقیقة و الضربان والربو و ضیق النفس و السعال المزمن و الریاح الغلیظه و المغص و القولنج و الطحال و جمیع امراض الکبد و الکلی والحصی شرباً بالعسل فی المبرودین و السکنجبین فی المحرورین و یذهب الوسواس و الصرع مطلقا و اوجاع الظهر و المفاصل و النسا و النقرس و الفالج و اللقوة والخدر طلاء و سعوطا کیف استعمل و اصل الشجرة قوی الفعل فی تفتیت الحصی شرباً و جمیعه یحلل الاورام نطولا و امراض المقعدة و الارحام جلوساً فی طبیخه و یدر و یسقط الاجنة فرزجة و حمله یورث الجاه و القبول و قضاءالحوائج و من تبخرت به قبل طلوع الشمس یوم الاربعاء و قد قعدت عن الزواج تزوجت و ان جعل فی المتاع بیع و من توکأ علی عصا منه احد بصره و قویت همته و ان اغتسل به فی الحمام ازال التعسر و ابطل السحر کل ذلک عن تجربة والحکما تشرفه و ترفع قدره و هو یرخی المعدة و یصلحه المحلب اوالانیسون و یستخرج منه دهن یسمی دهن الغار و زیته ینفع فیما ذکر نفعا عظیما و الحب یحدالفهم و یقع فی التریاق الکبیر و الاربعة و ینفع من السموم کلها حتی افتراشه یطرد الذباب و غیرها و شربته مثقال و بدل الساذج او المحلب او الجنطیانا و ما قبل ان ورقه اذا قطف و لم یسقط و وضع خلف الاذن منع السکر، لیس بشی ء - انتهی. و ابن البیطار در مفردات آرد: غار، قال ابوحنیفة هو شجر عظام له ورق طوال اطول من ورق الخلاف و حمل اصغر من البندق اسود القشرله لب یقع فی الدواء و ورقه طیب الریح یقع فی العطر و یقال لثمره الدهشمت و هو اسم اعجمی و هو من نبات الجبال و قد ینبت فی السهل و اهل الشام یسمونه الرند. قال دیسقوریدوس فی الاولی ذافنی و منه ماورقه دقیق و منه ما ورقه اعرض من النبات الاَخر و کلاهما ملین مسخن و لذلک اذا جلس فی ما ئهما و افق امراض المثانة و الرحم و الطری من ورقهما یقبض قبضا یسیراً و اذا تضمد به مسحوقا نفع من لسع الزنابیرو النحل و اذا تضمد به مع خبز و سویق سکن ضربان الاورام الحارة و اذا شرب ارخی المعدة و حرک القی ء. و اما حب الغار فانه اشد اسخانا من الورق و اذا استعمل منه لعوق بالعسل او بالطلاءکان صالحا لقرحة الرئة و عسرالنفس الذی یحتاج فیه الی الانتصاب و الصدر الذی یسیل الیه الفضول و قد یشرب بخمر للسعة العقرب و قد یقلع للبهق، و اذا خلط کسیه بخمر عتیق و دهن ورد و قطر فی الاذان نفع من دویها و المها و من عسرالسمع و قد یقع فی اخلاط الادهان المحللة للاعیاء و فی اخلاط مسوحات محللة مسخنة و قشر اصل الغار اذا شرب منه مقدار 9 قراریط فتت الحصاة و قتل الجنین و نفع من کانت کبده علیلة. قال جالینوس فی السادسه ورق هذه الشجرة و ثمرتها و هی حب الغار یسخنان و یجففان اسخانا و تجفیفا قویا و خاصة حب الغار و امالحاء اصل هذه الشجرة فهو اقل حدة و حرافة و اشد مرارة و فیه شی ء قابض فلذلک یفتت الحصاة و ینفع من علل الکبد و یشرب منه وزن 4 دوانق و نصف بشراب ریحانی. قال الفلاحة من قطف من ورقه واحدة بیده من غیران یسقط الی الارض و یجعلها خلف اذنه شرب من الشراب ماشاء و لم یسکر و زعم قوم انه ان اخذ عود من عود شجرالغار و علق علی الموضع الذی ینام الطفل فیه الذی یفزع دائماً نفعه منفعة کبیرة. قال اسحاق بن عمران حب الغار نافع من وجع الطحال الکائن من الرطوبة اذا شرب مع الراسن و ینفع من وجع الرأس الکائن من البلغم و الریاح الغلیظة. قال الرازی یستعط به للقوة. قال الغافقی ان شرب منه مقدار ملعقتین یابسا مسحوقا سکن المغص من ساعته فان رش نقیعه فی البیت طرد عنه الذباب و ورقه اذا طبخ بالخل نفع من وجع الاسنان - انتهی.
تیرهء غاریها(7)- این گیاهان بیشتر در نواحی گرم روئیده اغلب آنها درختانی هستند دارای برگهای دائمی و پیوسته سبز. انواع مهم آن یکی غار(8) دارای برگهای معطر و دیگری کافور(9) است که در چین و ژاپون کاشته میشود و از برگهای آن کافور استخراج میکنند. (در شمال ایران کاشته شده است). و دارچین(10) که پوست ساقهء آن در ادویهء خوراکی به کار میرود. (از کتاب گیاه شناسی تألیف گل گلاب ص200). در تاریخ ایران باستان ج2 ص1520 ذیل عنوان نوشته های سترابون در بارهء عادات پارسیها آرد: ... اما برای آب وقتی که آنها به دریاچه یا رود یا چشمه ای رسیدند گودالی میکنند و روی آن حیوان را می کشند و مواظبند که خون به آب ترشح نکند. بعد مغها گوشت را روی مورد یا شاخه های درخت غار میگذارند و عصای خود را به آن میرسانند و سرودهائی خوانده روغنی را که با شیر و عسل مخلوط کرده اند به زمین میریزند. و در عیون الانباء ابن اصیبعه آمده: و اذا صوّروا اسقلبیوس جعل علی رأسه اکلیل متخذ من شجرالغار(11) لان هذه الشجرة تذهب بالحزن و لهذا نجد هرمس اذا سمی المهیب کلل بمثل هذا الاکلیل... او لان هذه الشجرة ایضا فیها قوة تشفی الامراض من ذلک انک تجدها اذا القیت فی بعض المواضع هرب من ذلک المواضع الهوام ذوات السموم. (عیون الانباء ص19 ج1). حب الغار. حب الدهمست، حب الغار است (تحفهء حکیم مؤمن). حبّ رند. در عیون الانباء آمده است: و کذلک ایضا النبت المسمی قونورا و ثمرة هذه الشجرة ایضا و هی التی تسمی حب الغار اذا مرخ بهاالبدن فعلت فیه شبیهاً بفعل الجند بیدستر. (عیون الانباء ابن ابی اصیبعة ص19و ص20 ج1). و رجوع به حب الغار شود. دهن الغار. در تذکره، داود ضریر انطاکی آرد: دهن الغار ینفع من الامراض الباردة والحکة و یقتل القمل و الدیدان من ای موضع کانت و ان وقع فی ادویة القولنج و سائر الریاح نفع نفعاً شدیداً و ینفع المفاصل و عرق النسا و اذا اشعل و اخذ دخانه و اکتحل به قطع الدمعة و ظلمة البصر و شدّ الجفن المسترخی. || (اِخ) ذات الغار؛ بئر عذبة کثیرة الماء من ناحیة السوارقیة علی نحو ثلاثة فراسخ منها. (معجم البلدان). قال الکندی قال غُزبرة بن قطاب السلمی :
لقد رعتمونی یوم ذی الغار روعة
باخبار سوء دونهنّ مشیبی.(معجم البلدان).
و رجوع به ذات الغار شود.
-صاحب الغار و صاحب غار؛ کنایه از ابوبکر است. و در قرآن شریف در سورهء التوبة آیهء 40 بدین سان اشاره شده است : «الاّ تنصروه فقد نصره الله اذ اخرجه الذین کفروا ثانی اثنین اذ هما فی الغار اذ یقول لصاحبه لاتحزن انّالله معنا فانزل الله سکینته علیه و ایّده بجنود لم تروها و جعل کلمة الذین کفروا السفلی و کلمة الله هی العلیا و الله عزیز حکیم» و در تفسیر، ابوالفتوح رازی آرد: و گفت او را با نصرت من به نصرت شما چه حاجت است اگر شما او را نصرت نکنی خدای او را نصرت کرد شب غار، اذا خرج الذین کفروا آنگه که کافران او را از مکه برون کردند چنانکه قصهء او برفت...، ثانی اثنین دوم دو، نصب او بر حال است یقال خرجنا ثانی اثنین و خرجت احد اثنین و ثالث ثلثة و رابع اربعة و ثانی ثلاثة و ثالث اربعة این هر دو گویند، اول بر تقدیر آنکه او دوم است صاحبش را چون به یک جای باشند و وجه دوم آنکه او دوم یکی باشد و این خود حقیقت است و خلاف نیست که آن دو کس که در غار بودند رسول (ص) بود و ابوبکر، اذ هما فی الغار، اذ ظرف الماضی من الزمان، آنگه که ایشان هر دو در غار بودند، اذ یقول لصاحبه، آنگه که میگفت صاحبش را یعنی ابوبکر را و صاحب رفیق است اینجا، لاتحزن، اندوه مدار که خدای با ماست بمعنی نصرت و گفتند حزن او خوف بود و گفتند حزن او بر پیغمبر بود. او میگفت یا رسول الله اگر مرا بکشند من یک مردم و اگر العیاذ بالله تو را مکروهی رسد امت هلاک شوند. انس بن مالک روایت کرد که ابوبکر گفت یا رسول الله اگر از اینان یک تن در پای خود نگرد ما را ببیند گفت هیچ اندیشه مدار که خدای با ماست. مجاهد گفت که رسول (ص) در غار سه روز بماند عروة گفت ابوبکر را گوسفندی چند بود عامربن قهیرة نماز شام آن گوسفندان در آن غار راندی و ایشان از شیر آن گوسفندان میخوردند و قتاده گفت عبدالرحمن بن ابی بکر بامداد و شبانگاه طعامی با اینجا می آورد پوشیده چون خواستند تا بروند دو شتر بیاوردند تا یکی رسول (ص) برنشست و یکی ابوبکر و چون برفتند چهار کس بودند: رسول بود و ابوبکر و عامربن قهیره و عبدالله بن اریقط اللیثی. زهری گوید چون رسول صلی الله علیه در غار رفت و نام آن غار ثور بود حق تعالی بر در غار ثمام برویانید و عنکبوت را الهام داد تا آنجا خانه کرد و کبوتر بیامد و آنجا خایه نهاد، چون سرافة بن مالک آنجا رسید و او پی گیری هول بود گفت تا اینجا پی است و از اینجا یا به آسمان برفته یا بزمین فروشده است یا در غار رفته است و در غار رفتن مصور نیست برای آنکه خانهء عنکبوت بر جای است، دریده شده نیست و تمام پای برنهاده نیست. راوی خبر گوید که چون ابوبکر را حزنی بود رسول صلی اللهعلیه او را تسلی میداد میگفت ما ایشان را می بینیم و ایشان ما را نمی بینند آنگه یکی از ایشان خواست تا اراقتی کند(12) روی به غار کرد، رسول (ص) روی بگردانید گفت یا ابابکر اگر ما را دیدندی این نکردندی رسول (ص) دعا میکرد: (اللهم اعم ابصارهم عنا) بار خدایا چشمهایشان کور گردان از ما. حق تعالی شر ایشان را صرف کرد از رسول (ص) و همهء کوه میگردیدند و در غار نشدند. محمد بن سیرین گوید جماعتی در عهد عمر خطاب به حضور او سخنی میگفتند که در آن سخن تفضیلی میدادند عمر را بر ابوبکر. عمر گفت غرض از این سخن آن است که مرا تفضیلی میدهی بر ابوبکر و الله که آن یک شب از ابوبکر که شب غار بود که او در صحبت رسول بود بهتر بود از همهء عمر عمر و یکروز از او بهتر بود از (همهء عمر) آل عمر. او آن شب با رسول به غار رفت گاه در پیش رسول بودی و گاه با پس ایستادی. رسول (ص) گفت یا ابابکر چرا ساعتی از پیش روی و ساعتی واپس ایستی؟ گفت آن ساعت که از پیش بروم اندیشه کنم که مبادا که کسی در راه کمین کرده بود تا اگر از کمین آید یا چیزی اندازد بر من آید یا مرا گیرد و بر تو نیاید و چون باز پس آیم اندیشه کنم که اگر کسی به دنبال ما بیاید به من رسد و من سپر تو باشم. چون به غار رسید رسول (ص) خواست که در غار رود رها نکرد و گفت یا رسول الله بر جای باش تا من بنگرم نباید کسی کمین کرده باشد در غار رفت و گرد غار برآمد و بنگرید چون کس نیافت رسول را گفت درآی آنگه عمر گفت آن شب از ابوبکر به بود که همهء عمر آل عمر و در این شب ابوبکر این ابیات میگفت:
قال النبی و لم اجزع فوقرنی
و نحن فی صدف من ظلمة الغار
لاتخش شیئاً فان الله ثالثنا
و قد تکفل لی منه باظهار
و انما کید من یخشی بوادره
کیدالشیاطین قد کادت لکفار.
والله مهلکهم طراً بما صنعوا
اوجا علی المنتهی منهم الی النار.
(تفسیر ابوالفتوح رازی ص592).
و در معجم البلدان، یاقوت حموی آرد: الغار الذی کان النبی صلی الله علیه و سلم یتخنث فیه قبل النبوة غار فی جبل حراء و قد مر ذکر حراء. و الغار الذی أوی الیه هو و ابوبکر رضی الله عنه فی جبل ثور بمکة - انتهی. و در قاموس الاعلام ترکی آرد: غار... برای دو مغارة علم شده: 1- مغاره ای است که حضرت محمد (ص) قبل از اظهار نبوت در آنجا منزوی و مشغول پرستش حضرت احدیت بوده و در مکهء مکرمه و جوار جبل حرا واقع است. 2- مغاره ای است در کوه ثور واقع در نزدیکی مکه که حضرت محمد در موقع هجرت از مکهء مکرمه به مدینهء منوره با خلیفهء اول برای رهائی از تعقیبات قریش به آنجا پناه بردند و به همین لحاظ ابوبکر به صاحب الغار و یار غار ملقب گشته :
به قاب قوسین آن را برد خدای که او
سبک شمارد در چشم خویش وحشت غار.
ابوحنیفهء اسکافی (تاریخ بیهقی چ ادیب ص277).
به غار سنگین(13) در، نه بغار دین اندر
رسول را به دل پاک صاحب الغاریم.
ناصرخسرو.
مردم آن است که چون مرد ورا بیند
گوید ای کاش کم این صاحب غارستی.
ناصرخسرو.
صاحب الغار خویش دین را دان
که تنت غار و جانت در غار است.
ناصرخسرو.
خلیفهء اول را از آن جهت یار غار گویند که در غار ثور مصاحب حضرت رسول اکرم بود. رجوع به یار غار و صاحب غار شود.
-مغاک غار؛ کنایه از گور و قبر. (برهان).
-یار غار؛ اشاره به ابوبکر است که با حضرت رسول صلی الله علیه و سلم در غار همدمی کرد و در تداول فارسی هر دوست موافق و فداکار را یار غار گویند :
غار جهان گرچه تنگ و تار شده ست
عقل بسنده است یار غار مرا.ناصرخسرو.
(1) - Laurier d'Alexandrie.
(2) - Ruseus Hypophy IIum.
(3) - Vitex agnus castus.
(4) - Larirus nobilis, Laurier noble, Laurier sauce, Laurier Laurier
Appollon, commun.
(5) - در متن تمرّح و ظاهراً مراد تمرخ یا تمریح (روغن مالیدن بر پوست) است.
(6) - در متن نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف به این صورت است و ظاهراً «اعضا می باشد» صحیح است.
(7) - Laurinees.
(8) - Laurus nobilis.
(9) - Ginnamomum camphora.
(10) - G.ceylanicum. (11) - Laurier (لاتینی آن Laurus است).
(12) - در مجمع البیان گوید: مردی از قریش بر در غار نشست و بول کرد ابوبکر گفت این مرد ما را دید ای رسول خدا، رسول فرمود اگر ما را میدید عورت خود را روی به غار برهنه نمی کرد.
(13) - مراد غار ثور است.

غار.

[غارر] (ع ص) نعت فاعلی از غرر (پیشانی سفید داشتن اسب) و غرارة (ناآزموده کاری) و غرور (فریفتن). || ناچیز و باطل. ج، غرور. || غافل. || چاه کن. (منتهی الارب).

غار.

(اِخ) نام بلوکی به نزدیکی طهران. ناحیتی به جنوب غربی طهران. در نزهة القلوب حمدالله مستوفی آمده: و طهران و فیروزان از معظم ناحیت غار است. این ولایت به چهار قسم است ناحیت اول بهنام و در او شصت پاره دیه است، ورامین و خاوه از معظم قرای آن ناحیه است. دوم ناحیت سبورقرچ و در او نود پاره دیه است. قوهه و شندر و ایوان کیف از معظم قرای آنجاست. سیوم ناحیت فشابویه است و در او سی پاره دیه است. کوشک و علیابار و کیلین و جرم و قوج اغاز معظم قرای آنجاست. چهارم ناحیت غار است و سبب تسمیهء غار آن است که امام زاده ای از فرزندان امام موسی کاظم علیه السلام را در ری قصد کشتن او کردند و او از آن ظالمان فرار کرد و در نواحی جال کولی غاری پدید آمد امام زاده پناه بدان غار برده غایب شد و الحال آن ناحیت را جهت غایب شدن آن بزرگوار به ناحیت غار نامیده شد؛ و دارای چهل پاره دیه است طهران و مشهد امامزاده حسن بن الحسن علیه السلام که به جیان مشهور است و فیروز بهرام و دولت آباد از معظم قرای آن ناحیت است و غله و پنبهء آنجا سخت نیکو آید و بسیار بود و اکثر اوقات آنجا فراخی و ارزانی باشد و قحط و غلا از روی ندرت اتفاق افتد و از آن ولایت غله و دیگر ارزاق به بسیار ولایات برند و از میوه هاش انار و امرود و عباسی و شفتالو و انگور نیکو است اما خورندهء میوه های آنجا بر مسافران از تب ایمن نبود و اهل شهر و اکثر ولایات شیعهء اثناعشری اند. الا دیه قوهه(1) و چند موضع دیگر که حنفی باشند و اهل آن ولایت آن موضع بدین سبب قوهه خران میخوانند و در ری اهل بیت بسیار مدفون اند و از اکابر و اولیا آسوده اند چون ابراهیم خواص و کسائی سابع قراءالسبعة و محمد بن الحسن الفقیه و هشام شیخ جمال الدین ابوالفتوح و جوانمرد قصاب، و حقوق دیوانی آن ولایت با آنچه داخل آن تومان است پانزده تومان و یکهزار و پانصد دینار است. (نزهة القلوب مقالهء ثالثه ص53 و 54 و 55). در جغرافیای سیاسی کیهان ذیل تقسیمات حکومتی تهران آمده است: 1- تهران و حومه. 2- فیروزکوه. 3- دماوند. 4- لواسان و رودبار و لورا و شهرستانک. 5- طالقان. 6- خوار. 7- ورامین. 8- غار و پشاپویه... (ص312). و در ص349 ذیل جاده های تهران آرد: جاده های طبیعی غار و شهریار و ساوه در طرف جنوب و کن در طرف مغرب. و در جدول ص326 ذیل عدهء قری، نواحی و جمعیت تقریبی ولایت طهران آرد: ناحیهء غار، شهر آن حضرت عبدالعظیم عدهء قری و نواحی 174، جمعیت تقریبی 29156. و ذیل غار و پشاپویه در ص358 آرد: از شمال محدود است به کوه سه پایه و حومهء طهران و کن و از مغرب به شهریار و از جنوب به دریاچهء قم و کویر و از مشرق به ورامین. قسمت شمالی آن موسوم به غار و قسمت جنوبی پشاپویه است. کوههای حسن آباد و کناره گرد از شمال غربی به جنوب شرقی در آن امتداد یافته، رود کن و رود کرج و رود شور از شمال غربی وارد این بلوک گردیده از جنوب شرقی خارج شده و در هنگام پرآبی به مسیله میرود ولی قسمت عمدهء اراضی آن به واسطهء قنوات متعدد که سرچشمهء آنها در جنوب تهران است مشروب میشود و طول این قنوات گاهی بسیار و آب آنها فراوان است مانند قنات فیروزآباد و امین آباد و غیره، محصولات آن غلات و صیفی و پنبه و تریاک و میوه است. گله داری آن مهم و قسمت عمدهء لبنیات آن به تهران حمل میشود. جادهء شوسهء تهران به قم از غار میگذرد و شعبی از آن جدا شده به قرای مختلف متصل میگردد و جادهء ورامین نیز از آن منشعب میشود و همچنین راه آهن حضرت عبدالعظیم به طول 8365 گز آن را به حضرت عبدالعظیم وصل میکند و شعبه ای از آن به شمال کوه بی بی شهربانو رفته سنگ حمل میکند. مرکز آن قصبهء حضرت عبدالعظیم است. > امروز شهرری نامند <. (جغرافیای سیاسی کیهان ص358 ببعد).
(1) - ن ل: قوهد.

غار.

(اِخ) ولایتی است در عربستان :
ملک جهان بگیری از قاف تا به قاف
گنج شهان ببخشی از غور تا به غار.منوچهری.
کازیمیرسکی گوید غار در این شعر منوچهری ولایتی است در عربستان.

غار.

(اِخ) دهی از دهستان مازول بخش حومهء شهرستان نیشابور در 12 هزارگزی شمال نیشابور. کوهستانی، معتدل. دارای 121 تن سکنهء شیعه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و تریاک. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو است. غار ابراهیم ادهم در شمال این آبادی است. دارای مناظر طبیعی و چشمه ای است که از کنار سنگ بیرون آمده از چهار گز ارتفاع به زمین می ریزد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

غار.

(اِخ) ابن جبلة. محدّث است. یا آن به زاءست. (منتهی الارب).

غاراب.

(اِخ) (کوه...) نام محلی است که خط سرحدی ایران و ترکیه از آن می گذرد.

غارات.

(ع اِ) جِ غارة. (اقرب الموارد) : و ولایت از تاراج و غارات محافظت نمودی. (ترجمهء محاسن اصفهان ص96).

غار اسفل.

[رِ اَ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کام زیرین. رجوع به غار شود.

غار اصحاب کهف.

[رِ اَ بِ کَ] (اِخ)غاری که اصحاب کهف به آن پناه بردند. اصحاب کهف تنی چند خداپرست و از بزرگان مملکت روم بودند، دقیانوس نام که ملک روم بود با ایشان به دشمنی برخاست و آنان از بیم او فرار کردند و به غاری پناه بردند. کیفیت این واقعه در قرآن کریم از آیهء 8 تا آیهء 26 سورهء کهف مندرج است. برای اطلاع از تفصیل به اصحاب کهف رجوع شود.

غار اصحاب کهف.

[رِ اَ بِ کَ] (اِخ) نام محلی است بین دجله و فرات : و سلطان (سلطان اویس فرزند شیخ حسن کوچک از امرای چوپانیان) از راه حسنحور [ ؟ ] و غار اصحاب کهف روانه شد و دو نوبت از آب فرات عبور کرد. (ذیل جامع التواریخ رشیدی تألیف حافظ ابرو چ طهران با تعلیقات دکتر بیانی ص198).

غار اعلی.

[رِ اَ لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کام زبرین. رجوع به غار شود.

غاراف.

(اِخ) نام محلی در جنوب یاراحمد زهی.

غارالارض.

[رُ لْ اَ] (ع اِ مرکب) بَیُب. ذاقنی الاسکندرانی. دافنی. رجوع به ذافنی شود.

غارالاسکندرانی.

[رُلْ اِ کَ دَنی ی] (ع اِ مرکب) رجوع به ذافنی اسکندرانی در همین لغت نامه شود.

غارالکنز.

[رُلْ کَ] (اِخ) موضعی در کوه ابوقبیس که بنا به گمان بعضی حضرت آدم کتب خود را در آن دفن کرده است. (از معجم البلدان).

غارامانت.

(اِخ) گارامانت(1). نام قومی است که رومیان باستان به طایفه ای از طوایف بربر که ساکن فزان بودند، اطلاق میکردند. مرکز اینان یک قصبه ای موسوم به غارامه بوده و به نسبت به همین جا خود را غارامانت مینامیدند. این قصبه امروز به نام جرمه در ناحیهء وادی غربی بشکل قریه ای دیده میشود. بعض آثار باستانی رومی هنوز هم در این مکان هست. رجوع به گارامانت شود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Garamantes.

غارامه.

[مَ] (اِخ) جرمه. گارامه(1). در زمانهای سلف قصبه ای بوده است در کشور فزان افریقا و یکی از آبادترین نقاط سرزمین بربر بشمار میرفته است و مرکز تجارت بین ساحل و سودان بوده است. رومیان در یک طرف آن اقامتگاهی ساخته معاملات خود را تا این قصبه می کشانیدند، ولی اکنون در ناحیه وادی غرب بشکل قریه ای مسمی به جرمه است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Garama.

غاران.

(ع اِ) تثنیهء غار (در حال رفعی). دهن و فرج، یا فرج و شکم. || هر دو استخوان که چشم خانه است. (منتهی الارب).

غاران کوه.

(اِخ) نام رشته کوهی که از ناحیهء بهمئی کوه کیلویه می گذرد و به ناحیهء مال میر بختیاری میرسد.

غارانیون.

(معرب، اِ) ابرة الراحی. ابن البیطار در مفردات آرد: قال الغافقی و ابرة الراهب ایضا یسمی بهذاالاسم نبات یقال له الجحلق و هو نوع من التمک و ایضاً التمک والنبات المسمی بالیونانیة لوقانیوس و صنف من النبات المسمی بالیونانیة غارانیون و هوالصنف الثانی منه و کل واحد من هذه یعقف بعد نورها شبیه بالابر، و من الناس من زعم ان ابرة الراهب هی الشکاعا و لذلک غلط قوم فظنوا ان الشکاعا واحدة من هذه الحشائش المذکورة قبل و لیس منها.

غارب.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از غروب. غروب کننده. فروشونده از آفتاب و ماه و دیگر ستاره. مقابل طالع :
چو شنگرف گون شد ز خورشید عالم
سماک و سهیل و سها گشت غارب.
(منسوب به منوچهری و حسن متکلم(1)).
در بقای او عوض از هر شاجب و خلف از هر غارب و عازب است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص460). || (اِ) بالای موج. سرهای موج آب. (منتهی الارب). || کوهان شتر. میان کوهان و گردن شتر. ج، غوارب. (منتهی الارب). میان دو دوش. (دهار). کاهل. (منتهی الارب). سنام. (منتهی الارب). و در مثل آمده است: حبلک علی غاربک؛ یعنی هر جا خواهی برو. (منتهی الارب). || یکی از اوتاد اربعهء منجمین. (مفاتیح خوارزمی). برجی که از مغرب طالع شود. (احکام نجوم). و مقابل طالع است.
(1) - ظ. از برهانی است.

غارب شدن.

[رِ شُ دَ] (مص مرکب)فروشدن. و رجوع به غایب شدن شود.

غاربن بسته.

[رِ بُمْ بَ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غاری که راه خارج شدن ندارد :
غاربن بسته بود و کس نه پدید
عنکبوتان بسی مگس نه پدید.نظامی.

غار بهرام گور.

[رِ بَ مِ] (اِخ) غاری که بهرام پادشاه ساسانی دنبال گور بدرون آن رفت:
بود غاری در آن خرابستان
خوشتر از چاه یخ به تابستان
رخنهء ژرف داشت چون چاهی
هیچکس را نه بر درش راهی
گور در غار شد روان و دلیر
شاه دنبال او گرفته چو شیر
اسب در غار ژرف راند سوار
گنج کیخسروی رساند به غار
شاه را غار پرده دار شده
و او هم آغوش یار غار شده
وان وشاقان به پاسداری شاه
بر در غار کرده منزلگاه
نه ره آنکه درخزند به غار
نه سر بازپس شدن به شکار
دیده بر راه مانده با دم سرد
تا ز لشکر کجا برآید گرد
چون زمانی بران کشید دراز
لشکر از هر سویی رسید فراز
شاه جستند و غار میدیدند
مهره در مغز مار میدیدند
آن وشاقان ز حال شاه جهان
باز گفتند آنچه بود نهان
که چو شه بر شکار کرد آهنگ
راند مرکب بدین کریچهء تنگ
کس بدین داوری نشد یاور
وین سخن را نداشت کس باور
همه گفتند کاین خیال بد است
قول نابالغان بیخرد است
خسرو پیلتن بنام خدای
کی در این تنگنای گیرد جای
و آگهی نه که پیل آن بستان
دید خوابی و شد به هندستان
بند بر پیلتن زمانه نهاد
پیل بند زمانه را که گشاد
بر نشان دادن خلیفهء تخت
میزدند آن وشاقگان را سخت
زآه آن طفلکان دردآلود
گردی از غار بردمید چو دود
بانگی آمد که شاه در غار است
باز گردید شاه را کار است
خاصگانی که اهل کار شدند
شاه جویان درون غار شدند
غاربن بسته بود و کس نه پدید
عنکبوتان بسی مگس نه پدید
صد ره از آب دیده شستندش
بلکه صد باره باز جستندش
چون ندیدند شاه را در غار
بر در غار صف زدند چو مار
مادر آمد چو سوخته جگری
وز میان گم شده چنان پسری
دیده ها را به آب تر کردند
مادر شاه را خبر کردند
جُست شه را نه چون کسان دگر
کو به جان جُست و دیگران به نظر
گل طلب کرد و خار در بر یافت
تا پسر بیش جست کمتر یافت
زر فرو ریخت پشته پشته چو کوه
تا کنند آن زمین گروه گروه
چاه کند و به گنج راه نیافت
یوسف خویش را به چاه نیافت
زان زمینها که رخنه کرد عجوز
مانده آن خاک رخنه رخنه هنوز
آن شناسندگان که دانندش
غار بهرام گور خوانندش
تا چهل روز خاک می کندند
در جهان گورکن چنین چندند
شد زمین کنده تا دهانهء آب
کسی آن گنج را ندید بخواب.نظامی.
رجوع به هفت پیکر نظامی چ وحید صص 348 - 352 شود.

غارت.

[رَ] (ع اِمص) غارة. تاراج. چپو. چپاول. تالان. چپو کردن. به چپاول بردن. تالان کردن. ج، غارات. تاخت و تاراج و نهب و ریسمان نیک بافته. || (ص) تاراج کننده. (منتهی الارب) (از حاشیهء برهان چ معین).

غارت زدگی.

[رَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)حالت کسی که مالش را به غارت برده اند.

غارت زده.

[رَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کسی که مالش را غارت کرده باشند.

غارت شدن.

[رَ شُ دَ] (مص مرکب) به غارت رفتن مال و متاع.

غارت شده.

[رَ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مالی که بغارت رفته است. || آن که مال او به غارت رفته است.

غارت کردن.

[رَ کَ دَ] (مص مرکب) چپو کردن. چپاول کردن. یغما کردن. اغارة. (ترجمان القرآن).

غارت گر.

[رَ گَ] (ص مرکب) دُزد. چپوچی. کسی که مال مردم را به غارت می برد.

غارت گری.

[رَ گَ] (حامص مرکب)دزدی. دزدی کردن. به غارت بردن. چپاول کردن. یغما کردن. به یغما بردن. به تاراج بردن. چپو کردن.

غارتوپ.

[تُ] (اِخ) رجوع به غارتوق شود.

غارتوغ.

[تُ] (اِخ) رجوع به غارتوق شود.

غارتوق.

[تُ] (اِخ)(1) غارتوغ(2) یا غارتوپ(3)نام شهر و بازارگاهی است در قسمت غربی کشور تبت، در ایالت غنازی خور سوم، در وادیی از جبال هیمالیا، به ارتفاع 4590 گزی، در 31 درجه و 44 دقیقه و 4 ثانیهء عرض شمالی و 78 درجه و 3 دقیقه و 18 ثانیهء طول شرقی واقع گشته است. موسم افتتاح سالیانهء این بازار ماه اوت و ایلول است که کاروانهای بزرگ تجارت، از چین و ترکستان و افغانستان و ایران و هندوستان به این سرزمین فرود آیند و به واسطهء ضیق مکان خیمه و خرگاههای فراوان گرداگرد ابنیه برپا میشود و منظرهء شهری بسیار بزرگ متشکل از خیام در نظر جلوه میکند. در فصل زمستان بسبب ارتفاع بسیار قابل سکونت نیست و سکنهء اصلی آن هم مجبور به فرود آمدن میباشند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Gartok.
(2) - Gartog.
(3) - Gartope.

غارتیدن.

[رَ دَ] (مص جعلی) (مصدر منحوت از غارت عربی) غارت کردن. اغارة :
چون دید ماهیان زمستان که در سفر
نوروز مه بماند قریب مهی چهار
اندر دوید و مملکت او بغارتید
با لشکری گران و سپاهی گزافه کار.منوچهری.

غارثور.

[رِ ثَ] (اِخ) جایی در کوه ثور که در مکه واقع است و رسول اکرم صلی الله علیه و آله هنگامی که دشمنان قصد کشتن آن حضرت داشتند بدان پناه برد. رجوع به صاحب الغار و کلمهء غار (ذیل: صاحب الغار) شود.

غارج.

[رِ / رَ] (اِ) صبوحی باشد و آن شرابی است که بوقت صبح خورند. || شراب را نیز گفته اند مطلقاً خواه صباح خورند و خواه شام. (برهان).

غارجی.

[رِ] (ص نسبی، اِ) منسوب به غارج. شراب صبوحی را گویند یعنی شرابی که به هنگام صبح نوشند. || ساقی را نیز گفته اند. || کسی را هم میگویند که صبوحی خورد. (برهان). در این کلمه غاوجی هم آمده است. (از برهان). این کلمه از غارِج به افزودن یاء نسبت گرفته شده است و در لغت فرس آرد: «غارج صبوح باشد و غارجی صبوحی». شاکر بخاری گوید :
خوشا نبیذ غارجی با دوستان یکدله
گیتی به آرام اندرون مجلس به بانگ و ولوله.
(از حاشیهء برهان چ معین).

غارچ.

[رِ] (اِ) رجوع به غارج شود.

غار حراء .

[رِ حَرْ را] (اِخ) جایی در کوه حرّا که رسول اکرم صلی الله علیه وآله پیش از بعثت به نبوّت، شبهای بسیاری برای پرستش و راز و نیاز با خدای خویش در آن منزوی بود. (معجم البلدان). عایشه روایت کرده است: حضرت رسول اکرم (ص) موقعی که در غار حرّا بسر می برد در آغاز خوابهای روشن و راستی میدید و این خوابها سبب شد که بیشتر به خلوت نشینی و زندگی در غار حرّا دل بست، و شبهای بسیار در آن غار با پروردگار به راز و نیاز پرداخت و فقط گاهی برای فراهم کردن زاد و توشه نزد کسان خود میرفت و باز به غار برمیگشت تا آنکه جبرئیل بر آن حضرت در غار ظاهر شد و به آن حضرت خطاب کرد: ای محمد تو رسول خدا هستی. عایشه میگوید: رسول خدا فرمود: پس از شنیدن این خطاب به زانو درآمدم و بعد که به حال خود آمدم شانه هایم میلرزید پس از آن از غار بیرون آمدم و نزد خدیجه رفتم و گفتم مرا بپوشانید که حالم دگرگون است. پس از مدتی حال بیم و شگفتی که بر من مستولی شده بود پایان یافت. تا جبرئیل بار دویم در غار حراء ظاهر شد و گفت: ای محمد تو رسول خدا هستی! این بار از شنیدن این خطاب چنان حالم دگرگون گشت که خواستم خود را از بالای بلندی بیندازم. در این حال جبرئیل در برابر من آشکار گشت و گفت: ای محمد من جبرئیلم و تو رسول خدایی، و سپس گفت: بخوان! گفتم چه بخوانم؟ در این حال جبرئیل مرا گرفت و چنان سخت فشار داد که طاقتم طاق شد و پس از آن گفت: «اقرء باسم ربّک الذی خلق(1)». من این آیه را خواندم و بعد سراغ خدیجه رفتم و بدو گفتم من بسیار بر خود بیمناکم و داستان حال خویش برای او بیان کردم. خدیجه پس از شنیدن ماجری گفت: خوشحال باش! سوگند بخدا که او هرگز تو را خوار نخواهد کرد و به عنایت او کارهای بزرگ خواهی کرد... (از کامل ابن اثیر ج2). صاحب حبیب السیر میگوید: واقفان اسرار آسمانی و عارفان آثار قرآنی چنین آورده اند که چون زمان فرود آمدن جبرئیل و اوان نزول آیات تنزیل نزدیک رسید اعراض از مؤانست جنس انس و اغماض از مصاحبت معشر بشر بر ضمیر انور پیغمبر صلی الله علیه وآله غالب گشت لاجرم عنان عزیمت به صوب کعبهء وصال انعطاف داده، اکثر اوقات در غار حرّا به استحکام قواعد ارکان عبادت میپرداخت و ریاض ریاضت و عبودیت را به آب نیاز و هواء اخلاص سرسبز و ناضر می ساخت و چون چند گاه روزگار خجسته آثارش بر این منوال بگذشت و مخزن باطن اعجاز میامنش محل ورود اسرار الهی و مورد فیوض نامتناهی گشت، جبرئیل امین بفرموده رب العالمین از اوج سدرة المنتهی به بسیط غبرا آمده در غرر الفاظ قرآنی و جواهر زواهر کلمات فرقانی به گوش آن حضرت رسانید و خاتم نبوّت به انگشت درایتش درآورده قامت قابلیتش را به خلعت فاخرهء ختمیت مشرف گردانید:
آن گهر تاج فرستادگان
تاج ده گوهر آزادگان
دید به سر افسر پیغمبری
یافت به بر خلعت دین پروری
تافت بر او پرتو انوار وحی
گشت دلش مظهر اسرار وحی.
تفصیل این اجمال آنکه در اوائل بعثت حضرت رسالت پناه مدت شش ماه وحی به طریق رؤیای صالحه بود چنانچه هر خوابی که میدید تباشیر تعبیر آن مانند صبح از مطلع احوال آن حضرت طلوع می نمود. آنگاه در جبل حراء روح الامین خود را بر آن سرور ظاهر گردانیده گفت: یا محمد منم جبرئیل فرستادهء حق عزّ و علا بسوی تو و تو رسول خدایی. این آیه بخوان. آن حضرت بر زبان آورد چه بخوانم که ما انا بقاری ء یعنی من خواننده نیستم. پس جبرئیل رسول (ص) را گرفته محکم بفشرد و باز گفت بخوان و همان جواب شنید و این فشردن و گفتن و شنیدن سه نوبت تکرار یافته بعد از آن جبرئیل گفت: «اقرء باسم ربک الذی خلق. خلق الانسان من علق. اقرء و رب الاکرم الذی علم بالقلم علم الانسان مالم یعلم...»(2) و آنگاه حضرت رسالت پناه (ص)، به منزل خدیجه تشریف برد و حال آنکه در آن زمان وهم بسیار بر ضمیر فائض الانوارش استیلا یافته بود، و خدیجه را چون چشم بر جمال آفتاب اوج رسالت افتاد به نور فراست دریافت که آن حضرت صورتی موافق مقصود در آینهء بهبود مشاهده فرموده، بنابرآن مضمون این مقال بر زبان آورد که یا محمد «امروز جمال تو سیمای دگر دارد» واقعه ای که تو را پیش آمده بازگوی و به الفاظی آبدار غبار ابهام از لوح خاطر بشوی. آن حضرت بعد از تسکین رعبی که داشت حکایات گذشته با خدیجه گفت و آیات منزله بر وی خواند و فرمود: «لقد خشیت علی نفسی خشیة» و خدیجه رضی الله عنها به سخنان سنجیده و دلایل پسندیده سید عالم را تسلی داد... (حبیب السیر چ 1 تهران ج1 ص14).
(1) - قرآن 96/1.
(2) - قرآن 96/1 تا 5.

غار خسرو دوم.

[رِ خُ رَ / رُ وِ دُوْ وُ] (اِخ)در کتاب ایران در زمان ساسانیان تألیف پروفسور کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی آمده است: در کنار غاری که شاهپور سوم در کوه معروف طاق بستان کنده بود غار دیگری است خیلی بزرگتر که بفرمان خسرو پرویز ساخته اند. (ص321). و رجوع به همین لغت نامه ذیل «پرویز» شود.

غارخوردگان.

[خُ دَ] (اِخ) نام محلی است در آذربایجان : شاه محمود هوس سلطنت کرده متوجه تبریز شد چون به نواحی جربادقان و در حوالی غارخوردگان نزول فرمود او را مرضی طاری شد و بالضرورة به اصفهان مراجعت کرد. (ذیل جامع التواریخ رشیدی چ طهران با تعلیقات دکتر بیانی ص198).

غارد.

(اِخ) نام ترکی گارد، نهری به فرانسه. رجوع به گارد شود.

غار ژرف.

[رِ ژَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)کنایه از دنیاست. (مجموعهء مترادفات ص165).

غارس.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از غرس. رجوع به غرس شود.

غارسنگ.

[رِ سَ] (اِ مرکب) کاردار. کلوخ (؟) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

غار شاپور.

[رِ] (اِخ) غاری است در شهر شاپور فارس. پورداود در ج1 یشتها آورده اند: اما از نقوشی که از پادشاهان ساسانی در نقش رستم و نقش رجب و غار شاپور از اردشیر اول و شاپور اول و بهرام اول مانده است سواری نگین اقتدار به شاه سوار طرف مقابلش میدهد. بی شک آهورامزدا از آن اراده شده است. (یشتها ج1 ص45).

غارغار.

(اِ صوت) حکایت صوت کلاغ.
-غارغار کردن کسی را؛ به جماعت او را نکوهش کردن (و غالباً به ناحق).

غارغارک.

[رَ] (اِ) در تداول مردم عوام طهران، بلندگو. رادیو. و بطور کلی به همهء هواپیماها و اتومبیلهایی که سر و صدای زیاد داشته باشند و امثال آن با نظر استهزا و تمسخر غارغارک گویند.

غار غم.

[رِ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از زندان و بندخانه و گور و قبر گناهکاران باشد. (برهان). زندان. بندخانه. محبس.

غار فقیر.

[رِ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان باهوکلات بخش دستیاری شهرستان سراوان در 20 هزارگزی خاوری دستیاری، کنار راه باهوکلات به ریمیدان، با 45 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

غارفه.

[رِ فَ] (ع ص) تیزرو: ناقه غارفه؛ شتر ماده تیزرو. ج، غوارف. (منتهی الارب).

غار گشاده.

[رِ گُ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غاری که بن آن بسته نباشد. منجوف. (منتهی الارب).

غار معرة.

[رِ مَ عَرْ رَ] (اِخ) فی جبل نساح بارض الیمامة لبنی جشم بن الحارث بن لؤیّ. عن الحفصی. (معجم البلدان).

غار مغان.

[رِ مُ] (اِخ) در خراسان به غار مغان معروف است چه نزدیک قریهء مغان واقع شده است. صاحب مطلع الشمس در جلد دوم آرد: در نزدیکی قریهء مغان از قرای این بلوک (بلوک اردمه)(1) غاری است غریب که دهنهء آن بسیار وسیع است. گویند تا یک میدان اسب راه غار طوری وسعت دارد که پنجاه سوار بسهولت عبور میکنند. در منتهای این مسافت از سقف غار آبی میچکد و فوراً منجمد میشود به نحوی که نیم ستون در سطح غار و نیم دیگر در سقف غار پدیدار آمده و چیزی نمانده که این هر دو بهم وصل شود. این محل غار را آب چکان میگویند، راهها و شعبه ها در غار هست، و در هر شعبه فضاها و حوضها و چاههای عمیق و در یکی از فضاها اطاقی وسیع است و دریاچه ای عمیق که عمق نتوانسته اند معلوم کنند، لکن در وسط دریاچه محلی است پاشویه مانند که عرض آن یک ذرع و عمق آن زیاده از یک چارک نیست. اکثر اطاقهای غار را گویا مخصوصاً حجاری و مقرنس کرده اند و اهل ولایت حکایات عجیبه از این غار دارند - انتهی. (مطلع الشمس ج2 ص276).
(1) - بلوک اردمه که به «ازغد» یا «ازقد» مشهور است واقع در جبال جنوبی مشهد است و بُعد آن از شهر مشهد از سه الی هفت فرسنگ است. (مطلع الشمس ج2 ص276).

غارن سرا.

[رَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان بندرج بخش دودانگه شهرستان ساری در 15 هزارگزی شمال کهنه ده. کوهستان جنگلی معتدل مرطوب مالاریائی. دارای 200 تن سکنهء شیعه مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از چشمه و فاضل آب شلیک. محصول آن برنج، لبنیات، عسل، غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

غارنشین.

[نِ] (نف مرکب) کسی که در غار نشیند. مردمی که در ازمنهء ماقبل تاریخی در غار و شکافهای کوه می زیستند. رجوع به غارنشینی شود.

غارنشینی.

[نِ] (حامص مرکب) وضع زندگی مردمی که در ازمنهء ماقبل تاریخ در غار زندگی می کردند. مرحوم اقبال آشتیانی در کلیات تاریخ تمدن جدید ص4 گوید: «اولین آثاری که از انسان واقعی بدست آمد از 30000 سال قبل است و بیشتر آنها نیز متعلق به اروپای غربی مخصوصاً فرانسه و اسپانیاست. این آثار و اشیاء که قدیم ترین یادگاری اجداد مردم کنونی بشمار می آید، عبارت است از سنگهای تیزشده و استخوانهای تراشیده و نقاشی در روی در و دیوار غارها و غیره... - انتهی. ویل دورانت آمریکائی در تاریخ تمدن میگوید: اکنون آثار و بقایایی بدست آمده است که با وجود شک و تردیدهایی که در تاریخ آنها میشود، می توان گفت مربوط به انسان پیش از تاریخ است. در سال 1929 م. یک عالم دیرین شناس چینی به نام و. س. پی.(1) در غاری در شوکوتین(2) در شصت هزارگزی پیپینگ(3) جمجمه ای بدست آورد که دانشمندانی چون آبه بروی(4) و الیوت اسمیث(5) آن را جمجمهء انسانی میدانند؛ نزدیک آن جمجمه آثار آتش و سنگهایی بدست آمد که بدون شک توسط انسان بکار میرفته است... کهنه ترین سنگواره ای که بی شک و تردید انسانی است در نئاندرتال(6)نزدیک دوسلدورف آلمان در سال 1857 م. پیدا شده و ظاهراً متعلق به 40000 سال قبل است، و شبیه آن است استخوانهای انسان دیگری که در بلژیک و فرانسه و اسپانیا و حتی در سواحل دریای گالیله یافت شده و همهء این اکتشافات علما را بر آن داشته تا تصور کنند نوعی از انسان بنام انسان نئاندرتال در حدود 40000 سال قبل از روزگار ما در تمام اروپا زیست میکرده است؛ ... چنین بنظر میرسد که در حدود 20000 سال پیش از میلاد مسیح این نوع بشر منقرض شده و انسان دیگری بنام «انسان کرومانیون»(7) جانشین آن شده است، و خود این اسم اشاره به غاری است به همین نام در درهء دوردونی فرانسه که به سال 1868 م. نخستین آثار این نوع انسان در آنجا بدست آمده است. بقایای انسانی از این نوع که مربوط به همان زمان است در جاهای مختلفی از فرانسه و سویس و آلمان و گال در بریتانیا نیز پیدا شده است و همه نمایندهء نژاد نیرومندی است که قد بلندی میان 77/1 و 93/1 داشته و ظرفیت جمجمه اش بین 1590 و 1715 سانتیمتر مکعب بوده است. انسان کرومانیون نیز مانند انسان نئاندرتال «انسان غار» نامیده میشود، از آن جهت که بقایای این انسان در غارها بدست آمده، ولی این نکته دلیل آن نیست که آن انسان ها منحصراً در غارها بسر میبرده باشند، و شاید این خود یک شوخی تصادف باشد که تنها استخوان مردمی که در غار میزیسته یا در آن جا مرده اند بدست علمای آثار باستانی افتاده باشد. مطابق نظریه ای که امروز مورد قبول است، این نژاد عالی از آسیا به اروپا هجرت کرده و چنین تصور میرود که هنگام مهاجرت از افریقا گذشته و از خشکیهائی که تصور می کنند افریقا را به ایطالیا و اسپانیا متصل می ساخته وارد اروپا شده باشد. طرز توزیع آثاری که از این انسان بدست آمده نشان میدهد که ده ها بلکه صدها سال این مردم با انسان نئاندرتال در جنگ و ستیز بوده تا آخر توانسته اند اروپا را از دست مالکان اصلی خود خارج سازند و شاید نزاعی که همیشه بین فرانسه و آلمان وجود داشته و دارد با این ریشهء تاریخی بی ارتباط نباشد. به هر صورت در پایان کار انسان کرومانیون، انسان نئاندرتال را از روی زمین اروپا برانداخت و از همین نژاد است که بنای تمدنی را که ما اکنون وارث آن هستیم طرح ریزی کرد... تقریباً شصت سال پیش از این (پیش از 1935 م.) هنگامی که سنیور مارسلینور دوسوتواولا در املاک خود در ناحیهء آلتامیرا در شمال اسپانیا گردش می کرد غاری را در آن جا مشاهده کرد. از هزاران سال پیش سنگهایی افتاده و در غار را بسته و رسوبات غاری درز آنها را محکم کرده و گویی بدر آن مهر زده بود. در نتیجهء دینامیتهایی که برای خراب کردن ساختمانی در آن نواحی بکار بردند ناگهان سنگهای دهانه پس رفت و غار نمایان گردید. سه سال بعد هنگامی که سوتواولا برای تماشا به درون غار رفت نظرش متوجه علامات عجیبی شد که بر دیوارهای غار نقش شده بود، یکروز دختر کوچک این سنیور نیز همراه او به غار رفت و چون مانند پدرش ناچار نبود سرش را خم کند تا به سقف غار نخورد، چشمانش را متوجه سقف ساخت و در آن جا نقش یک گاو وحشی نظرش را جلب کرد و چون دقت کرد دید بسیار خوب رسم و رنگ آمیزی شده است. پس از آن سقف دیوارهای غار را مورد دقت قرار دادند و نقاشیهای فراوان دیگر در آن یافتند. در سال 1880 م. سوتواولا گزارشی از مشاهدات خود را انتشار داد و باستان شناسان گزارش او را با شکی که از مختصات ایشان است استقبال کردند؛ یکی از دانشمندان قدم رنجه فرموده از غار دیدن کرد و نتیجه این شد که گفتند این نقوش تقلبی است و این نظر مدت سی سال به همین حال باقی بود. پس از آن تصاویر دیگری در غارهای دیگر کشف شد که در نتیجهء مجاور بودن با افزارهای خارایی غیر صیقلی و استخوان و عاج صیقلی شده همه پذیرفتند که مربوط به دوره های ماقبل تاریخ است و در این موقع بود که دریافتند نظر سوتواولا درست بوده است، ولی در این هنگام دیگر آن شخص زنده نبود. آنگاه زمین شناسان به آلتامیرا آمدند و به اجماع اظهار عقیده کردند که رسوباتی که بر روی بعضی از نقشهاست مربوط به عهد حجر قدیم می باشد. آنچه امروز مورد قبول است آن است که نقاشیهای آلتامیرا و قسمت اعظم آثار هنری که از دوران ماقبل تاریخ برجای مانده مربوط به دورهء ماگدالنی است یعنی در حدود 16000 سال قبل از میلاد تاریخ آن است. همین طرز نقاشیهایی که از حیث تاریخ جدیدتر است در غارهای متعددی در فرانسه اکتشاف شده و همهء آنها بازماندهء عصر حجر قدیم است. (نقل با تلخیص از فصل ششم تاریخ تمدن تألیف ویل دورانت دانشمند امریکایی ترجمهء احمد آرام چ تهران از ص205 ببعد).
(1) - W. C. Puei.
(2) - Chou Kou Tien.
(3) - Peiping.
(4) - Abbe Boreuil.
(5) - G. Eliot-Smith.
(6) - Neanderthal.
(7) - Cromagnon.

غارور.

[غارْوَ] (اِخ) دهی جزء دهستان چهار فریضهء بخش مرکزی شهرستان بندر انزلی در دوهزاروپانصدگزی باختر بندر انزلی، کنار شوسهء انزلی به آستارا. جلگه ای، معتدل، مرطوب، مالاریائی، دارای 600 تن سکنه شیعه، زبان مادری گیلکی. آب آن از چاه. محصول آنجا مختصر صیفی است. شغل مردان صید ماهی و صنایع دستی زنان حصیربافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

غار و غور.

[غارْ رُ] (اِ مرکب، از اتباع)بمعنی هرج و مرج و آشوب و فتنه باشد. (برهان). || در تداول عمومی، صداهایی که از امعا شنیده میشود. هیاهوئی که در موقع نزاع و مخاصمت می کنند: اینهمه غار و غور مکن، یعنی سر و صدای بی حاصل از خود درمیاور.

غاره.

[رَ / رِ] (اِ) غارج است که شراب صبوحی باشد. (برهان).

غاره.

[رَ] (ع اِمص) غارة. غارت و تاراج. (برهان). || (اِ) غارت کنندگان. || پیچ و تاب ریسمان را نیز گویند. (برهان).

غاریقون.

(معرب، اِ) یکی از اجزای مسهل است و آن دو قسم می باشد: نر و ماده. گویند مادهء آن بهتر است و تریاق همهء زهرهاست؛ و در مؤیدالفضلا به این معنی با زای نقطه دار آمده است. (برهان قاطع). یعزی استخراجه الی افلاطون و هو رطوبات تتعفن فی باطن ما تأکل من الاشجار حتی عن التین و الجمیز و قیل هو عروق مستقلة او قطر یسقط فی الشجر و الانثی منه الخفیف الابیض الهش و الذکر عکسه و اجوده الاول و هو مرکب القوی و من ثم یعطی العلاوة والمرارة و الحرافة و تبقی قوته اربع سنین و هو حارٌ فی الثانیة یابس فیها او فی الثالثة. اذا عجن بالکابلی و المصطکی نقی البخار و شفی الشقیقة و انواع الصداع العتیق المزمن و مع رب السوس و الانیسون اوجاع الصدر و السعال و الربو و عسرالنفس و بدهن اللوز الرئة و الفاوانیا الصرع و الراوند امراض الکبد و المعدة و الظهر و الکلی و بالرازیانج الحصی و السکنجبین الطحال والاورمالی الاستسقاء و بالعسل القولنج و انواع الریاح و بالصبر عرق النساء و المفاصل و النقرس و الحمیات و لو النائیة و امراض الاعصاب والنافض واختناق الرّحم و قرحة الرئة و ما غلظ من الاخلاط الثلاثة خصوصاً البلغم و بالشراب یخلص من ساءَ السموم و هو مأمون الغائلة حسن العاقبة خاصیته عظیمة فی تقویة العصب و ازالة البرقان و السدد خصوصاً بالسکنجبین و الذکر منه خصوصاً الاسود قتال او موقع فی الامراض الردیئه و یصلحه التنظیف بالقی ء و یصلح الغاریون مطلقا الجند بیدستر و شربته الی مثقال و بدله نصفة شحم حنظل او مثله ترید او ربعه فربیون و اخطأ من قال نصفه. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص340 و 341). دیسقوریدوس فی الثالثة هو اصل شبیه باصل الانجدان ظاهره لیس بکثیف مثل اصلی الانجدان بل هو متخلل کله و هو صنفان ذکر و انثی و اجودهما الانثی فاما الانثی فان فی داخله طبقات مستقیمة والذکر مستدیر لیس بذی طبقات بل هو شی ء واحد و کلاهما فی الطعم متشابهان و اول مایذاقان یوجد فی طعمها حلاوة ثم من بعد یتغیر طعمها عما کان فیه من الحلاوة ثم یتزاید التغیر فیه الی ان یظهر فیه شی ء من مرارة و یکون بالبلاد التی یقال لها غارفاً من البلاد التی یقال لها سرماطیقی. و من الناس من زعم انه اصل نبات و منهم من قال انه یتکون من العفونة فی اشجار تتسوّس کمثل ما یتکون الفطر والغاریقون ایضاً یکون فی الارض التی یقال لها غالاطینا من البلاد التی یقال لها آسیا و فی البلاد التی یقال لها قلیقیا علی الشجر الذی یقال لها الشربین الا انه سریر التفتت ضعیف القوة. جالینوس فی السادسة الغاریقون هو دواء اذ اذاقه الانسان وجد له حلاوة فی اوّل مذاقته ثم انه فی آخر الامر یجد له مرارة و بعد ان یمضی لذلک وقت تتبین منه حرافة و شی ء من قبض یسیر و هو ایضاً رخو الجرم و هذه الاشیاء کلها یعلم منها انّ هذا الدواء مرکب من جوهر هوائی و جوهر ارضی قد لطفته الحرارة و انه لیس فیه شی ء من المائیة اصلاً و من اجل ذلک قوته قوة محللة مقطعة للاشیاء الغلیظة فهو بهذا السبب فتاح للسدد الحادثة فی الکبد والکلیتین و یشفی من الیرقان الحادث عن سدد الکبد و ینفع ایضاً اصحاب الصرع بسبب هذه القوة و کذلک یشفی اصحاب النافض الذی یکون بادوار و هی النافض التی تکون من الاخلاط الغلیظة اللزجة و هو نافع من نهشة الافعی او لسعة دابة من الهوام التی تضر ببرودتها اعنی سمها اذا وضع من خارج علی موضع اللسعة کالضماد و اذا شرب منه ایضاً الملسوع مقدار مثقال واحد بشرب ممزوج و هو معهذا دواء مسهل. و قال فی الادویة المقابلة للادواء الغاریقون لایمکن ان یغش و کلما کان اخف وزناً فهو اجود و ما کان اقرب الی الخشبیة فهو اردء. دیسقوریدوس، والغاریقون هو قابض مسخن و هو صالح للمغس و الکیموسات الفجة و وهن العضل خلا ما کان منه فی اطرافها و السقطة اذا سقی منه مقدار اوثو لوسین بالشراب المسمی اویو مالی و لیست به حمی و اما من کانت به حمی فلیسق بماء القراطن واذا سقی منه مقدار درخمین بماء نفع من وجع الکبد والرّبو و عسر البول و وجع الکلی و الیرقان و وجع الرحم الذی یعرض فیه الاختناق و من فساد لون البدن و قد یسقی لقرحة الرئة بالطلاء و یسقی لورم الطحال بالسکنجبین و اذا مضغ وحده و ابتلع بلا شی ء یشرب علی اثره من الاشیاء الرطبة نفع من وجع المعدة و الجشاء الحامض و اذا شرب منه مقدار ثلاث او ثولوسات بالماء قطع نفث الدم من الصدر و مافیه من الاَلات واذا اخذ منه ایضاً مقدار ثلاثة او ثولوسات بسکنجبین کان صالحاً لعرق النساء و وجع المفاصل و الصرع و هو قد یدر الطمث و اذا شرب منه المقدار الذی ذکرنا نفع من الریاح العارضة فی الارحام و اذا شرب قبل وقت دور الحمی ابطل نفض النافض و اذا شرب منه درخمة واحدة او درخمتین بماء القراطن اسهل البطن و قد یؤخذ منه درخمتان و یشرب بشراب ممزوج للادویة القتاله و اذا اشرب منه مقدار ثلاث او ثولوسات بشراب نفع منفعة عظیمة من لسع الهوام و نهشها و بالجملة فأنه دواء نافع من جمیع الاوجاع الغارضة فی باطن البدن و قد یسقی منه بعض الناس بالماء و بعضهم بالشراب و بعضهم بالسکنجبین و بعضهم بالشراب المسمی بماء القراطن علی حسب العلة و مقدار قوة الانسان. ابن سینا: فی الاودیة القلبیة حار فی الاولی یابس فی الثانیة له خاصیة التریاقیة من السموم کلها و هو للطافته مع مرارته مفتح و هو مسهل للخلط الکدر و جمیع ذلک یفیده بخاصیة تقویة القلب و تفریحه. و قال فی الثانی من القانون ینقی الدماغ و العصب بخاصیة فیه و یسهل الاخلاط الغلیظة المختلفة من السوداء و البلغم و قد یعین الادویة المسهلة و یبلغها الی اقاصی البدن اذ خلط بها و یدرالبول و ینفع من الحمیات العتیقة و الصرع و فساد الاخلاط الغلیظة و اللون یضمد به للسع الهوام. ابوالصلت: و زعم بعض الاطباء انه یسهل البلغم و الصفراء. التجربتین و متی احتقن به فی ابتداء النزلات الوافدة الحادثة عن وبائیة الهواء ابرأها و متی اخذ مفردا نفع من اوجاع المعدة کلها و نقاها من کل خلط ینصب الیها و ینفع من طفوالطعام و من حموضته فی المعدة کلها و نقاها و متی اخذ مع الانیسون نفع من الاوجاع الباطنة الباردة کلها حیث کانت و اذا اخذ مع الراوند الجید نفع من حصاة الکلیة منفعة قویة جداً و ینفع من جمیع اوجاع العضل و العصب و اذا سقی مع الانیسون نفع من الربو و نقس الانتصاب منفعة بالغة بالاحدار و اذا شرب مع مثله من رب السوس نفع من السعال البلغمی المزمن و اذا اخذ مع الراوند نفع من وجع الظهر من الخام و ینفع وحده و مع ما یصلح للعلة من الادویة من النزلات و غروب الذهن و اذا اخذت شربته المعلومة مع یسیر جند بادستر ابرء القولنج البلغمی الثفلی و جمیع انواع الایلاوس و کذا اذا احتقن بها و یبرء الحمیات البلغمیة اذا سقی بعدالنضج و اذا شرب مع مثله من الاسارون و ثمودی علیه نفع من الاستسقاء اللحمی و الزقی معجوناً بعسل و یحلل اورام النغانغ و الحلق غرغرة بالمیبختج او اخذ مصفی فهو انجع و جرب منها فیما کان من مادة رطبة او باردة واجوده ماکان خفیف الوزن ابیض اللون سریع التفرک. و قال بعض القدماء یجب ان یجاد سحقه و یرش علیه المطبوخ. و قال آخر لایسحق بل یحک علی منخل شعر و تاخذ منه حاجتک. و زعم بعضهم انه یسهل بلا اذی و لاغائلة و لایحتاج الی اصلاح. و یقال انه ان علق علی احد لم یلسعه عقرب. غیره الاسود منه والصلب ردیان جداً - انتهی. (مفردات ابن البیطار صص146 - 148).
چیزی است شبیه به بیخ پوسیده و در جوف بعض اشجار سال خوردهء کهنهء پوسیده و مانند درخت انجیر و جمیز و امثال اینها و یا ریشهء آنهاست که پوسیده گشته بسبب تعفین مانند فاد که از درخت بلوط بهم میرسد و بعضی ریشه های پوسیده و بعضی فطر دانسته اند و آن نر و ماده می باشد به الوان مختلف و طعم آن با حلاوت ظاهر و حراقت و حرارت و قبض بر آن اندک صلب تر از ماده و مستدیر و با طبقات که گویا شی ء واحد است بخلاف مادهء آن و قوت آن تا چهار سال باقی میماند و بهتر و مستعمل مادهء سفید سبک وزن املس با طبقات مستوی غیر مستدیر است که قطعهای آن بزرگ و رخو باشد و به اندک سودن از هم بپاشد و آنچه بخلاف این اوصاف باشد زبون و زرد و سرخ آن قریب بسمیت و سیاه آن سمّی و همهء آن غیر مستعمل و همچنین نر آن و شرط استعمال آن آن است که بر پرویزن موی بمالند تا لطیف آن بگذرد و اجزای سمیه آن بماند و نکوبند زیرا که اجزای سمیهء آن بشکل ناخن چیده هست بکوبیدن کوفته داخل میگردد. طبیعت آن خواه نر خواه ماده به قول شیخ الرئیس در اول گرم و در دوم خشک با جوهر هوائی و ارضی لطیف و بقول دیگران گرم و خشک و در دوم و بعض گرمی آن را زیاده از خشکی آن تا سوم و بعضی مرکب القوی و بعضی تر دانسته اند و با قوت قابضه و صاحب ارشاد گرم در اول و خشک در دوم گفته. افعال و خواص آن: مسهل بلغم و سودا و صفرای مخلوط با هم و ملطف اخلاط غلیظه و مقطع مواد لهجهء غلیظه و محلل نفخ و ریاح غلیظه و اورام صلبه و قولنج هر نوع که باشد غیر ایلاوس و مفتح سدد خصوص سدهء کبد و گرده و معین ادویهء مسهله و رسانندهء آنها به اقصای بدن و جاذب مواد از اقاصی و اعماق بدن و مدرّ بول و حیض و رافع وهن عضل و سموم منهوشه و مشروبه و ادویهء سمیه و به غایت مقوی عصب و دل و دماغ و مفرح بالعرض و مصلح فساد اخلاط فاسده و حمیات بلعمیه و بی غائله و محمود العاقبة است. اعضاء الرأس جهت صداع با او و بلغمی مزمن و کهنه و شقیقه و رفع بخارات خصوصاً با هلیلهء کابلی و مصطکی و با فاوانیا جهت صرع و با ریوند جهت نزلات و غرغرهء آن با میفختج جهت تحلیل ورم حلق و عضلات آن و تقویت لثه و دندان و احتقان آن جهت ابتدای نزلات وبائیه. اعضاءالصدر، نیم درم آن با آب جهت نفث الدم و نزف الدّم صدر و یکدرم آن با انیسون جهت ربو و نفس الانتصاب و با ربّالسوس به وزن آن جهت درد سینه و سرفهء مزمن بارد بلغمی و ضیق النفس و عسر آن و با طلا جهت قرحهء رئه. اعضاء الغذا والنفس، آشامیدن یک درم تا یک مثقال آن با ریوند جهت امراض جگر و معده و ترش شدن طعم در معده و با سکنجبین جهت یرقان سدی و سپرز و مثل آن اسارون با عسل سرشته جهت تفتیت سنگ گرده و مثانه و با عسل جهت قولنج و انواع ریاح و حقنهء آن نیز جهت قولنج و ورم و قروح امعاء. مضغ آن به تنهایی و بلعیدن آب آن نیکو دوایی است برای وجع معده و جشای حامض و ایستادن طعام بر سر معده و یک درم آن با ماء القراطن اگر تب باشد جهت اسهال بلغم و سودا و صفرا با هم مخلوط و اذابهء خلط غلیظ و جذب از اقاصی بدن و ادرار بول و حیض و رفع مغص و اختناق رحم و تحلیل ریاح آن و اگر تب نباشد بانویالی و یا صبر نیز جهت اختناق رحم و قرحهء آن و با قلیلی جند جهت اقسام قولنج بلغمی و ریحی الاایلاوس و با ریوند جهت تفتیت سنگ گرده. الاورام والاَلات المفاصل و الحمیات، آشامیدن آن با ادویهء مناسبه جهت جمیع انواع اورام و بدستور طلای آن و نیم درم آن تا نیم مثقال و یک درم با سکنجبین جهت اوجاع مفاصل و عرق النساء با صبر جهت اوجاع مفاصل و عرق النساء و نقرس و امراض اعصاب حمیات نائیه بعد از نضج ماده و حمیات و دو درهم آن با شراب قبل از نوبت مانع نفض آن و حقنهء آن نیز جهت حمیات وبائیه و با ماءالقراطن نیز جهت حمی السموم. آشامیدن آن یک درم تا دو درم با شراب جهت لسع مار و سائر هوام و بدستور ضماد آن بر موضع لسع آنها و داشتن آن با خود جهت منع گزیدن عقرب. الزینة، آشامیدن چهار قیراط آن جهت نیکویی رنگ رخسار و اقسام زبون آن همه مهلک و مورث کرب و خناق و امراض ردیه. مصلح آن در همه حال جند بیدستر و قی فرمودن به آب گرم و شیر تازه دوشیده و بیخ و سائر تدابیر کندش خورده را بعمل آورند. مقدار شربت آن در غیر مطبوخ و مضر و یک درم تا یک مثقال بدل آن نصف وزن آن شخم حنظل و بوزن آن تربد و ربع آن زنجبیل با هم و ربع آن فربیون و دو وزن آن بسفایج و بدستور دو وزن آن افتیمون و عشر آن خربق سفید است و حبوب و قرص و معجون آن در قرابادین کبیر ذکر یافت - انتهی. (مخزن الاودیة ص 408 و 409). مؤلف تحفه آرد: چیزی است شبیه به بیخ و از جزایر دریای روم آرند و در جوف درختهای انجیر و جمیز و امثال آن بسبب تعفن متکوّن می گردد و مانندهء قاو که از درخت بلوط بهم میرسد و بهترین او سفید سبک وزن است که با اندک مالیدن از هم ریزد و با طبقات و بزرگ مقدار باشد. این قسم را انثی نامند و قسم نر او بی طبقات و در صفات بخلاف انثی است و استعمال او جایز نیست و قسم سیاه او از سموم و زرد و سرخ او قریب به سمومند و شرط است که بدون کوفتن بر روی پرویزن بمالند تا لطیف او بگذرد و اجزاء سمیهء او شبیه به ناخن چیده است بمانده چه هر گاه کوفته شود اجزاء ردیه هم از پرویزن می گذرد و قوتش تا چهار سال باقی است و مرکب القوی. در دویم گرم و خشک و با حلاوت و تندی و تلخی و مسهل بلغم و سودا و صفرای مخلوط به هر یک و محلل نفخ و مقطع مواد غلیظه و مفتح سدّهء جگر و گرده و پادزهر گزیدن افعی و عقرب و به غایت مقوی عصب و جاذب مواد از اقاصی بدن و مقوّی دل و مفرّح بالعرض و مدرّ بول و رافع دهن عضل و با هلیلهء کابلی و مصطکی منقی دماغ و رافع شقیقه و درد سر مزمن و با ربّ سوس و انیسون جهت درد سینه و سرفه و ضیق النفس و امثال آن و با آب جهت نزف الدم و با فاوانیا جنت صرع و با ریوند چینی جهت امراض جگر و معده و به تنهایی جهت ترش شدن طعام در معده و نزلات و بارازیانه جهت سنگ گرده و مثانه و درد کمر و احشا و گردن و با شراب جهت سموم و با سکنجبین جهت سپرز و یرقان سددی و با مثل او اسارون جهت استسقاء و با عسل جهت قولنج و انواع ریاح و با صبر جهت عرق النساء و مفاصل و تبهای نوبه و لرز و امراض اعصاب و اختناق رحم و قرحهء آن و با جند جهت اقسام قولنج و حقنهء او جهت تبهای وبایی و قولنجها و غرغرهء او با میفختج جهت ورم باردهء حلق نافع و داشتن او با خود مانع گزیدن عقرب و اقسام زبون او مهلک و مورث کرب و مصلح او در همهء احوال جند است و قدر شربتش تا یک مثقال است و بدلش نصف او تخم حنظل و نزد بعضی مثل او تربد و ربع او زنجبیل و نزد جمعی دو چندان بسفایج است. (تحفهء حکیم مؤمن ص 168).

غار یمگان.

[رِ یُ] (اِخ) در مقدمهء دیوان ناصرخسرو در شرح حال وی آمده است: ناصرخسرو همه جا خود را میان کوهها در دره و غار و زندان سنگی و حصار و کوهسار پر از سنگ و خار یمگان که«زندان سلیمان» و زمین تنگ و خشک و دره و جبال و تلال پر از خار و غار مینامد مغلوب و مقهور... خوانده... همه جا خود را در زندان تنگ و درّهء غارآسا که هیچ نوع اسباب راحت و نعمت و... نداشته... نشان میدهد... اغلب هم خود را در یمگان در غار مقیم خوانده و حال خود را در آن تشبیه به اختفای پیغمبر در غار میکند. (مقدمهء دیوان ناصرخسرو ص34 و 35):
چونان که بغار در پیمبر
من نیز کنون چنان به غارم.
چون دیو ببرد خانمان از من
به زین بجهان نیافتم غاری.
(و پیش از آن آرد):
من گشته هزیمتی بیمگان در
بی هیچ گنه شده بزنهاری.
اهل غار پیمبرند همه
هر که با حجت اندرین غارند.

غاز.

(اِ) پینه و وصله ای باشد که مردم فقیر بر جامه دوزند. (برهان). || پنبهء محلوج. (جهانگیری) (برهان) (انجمن آرای) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
ز بهر بافتن تار و پود مدحت تو
برند غاز سخن شاعران ز غوزهء من.سوزنی.
|| برهم زدن پشم کهنه تا نیک بتوان رشت و آن را به تازی نکث نامند. (جهانگیری) (برهان). || شکاف. (برهان) (فرهنگ رشیدی). و در کلمهء شب غاز (جای بسر بردن گاوان و گوسفندان در شب)، غاز از همین ریشه است. پاره و باز شده و شکافته. || از هم شکافتن. چاک و تراک. (برهان). || نیاز. (جهانگیری) (برهان). حاجت. احتیاج. (برهان) :
شود دمی همه غاز و شود دمی همه ناز
شود دمی همه ناز و شود دمی همه نوز.
مولوی.
|| قحط و غلا. || خوردن طعام از روی لذت و اشتها. (برهان).

غاز.

(اِ) سکه ای است و آن جزئی از اجزاء قران قدیم است، در بعضی شهرها(1) هر قران که برابر با ریال کنونی است به بیست شاهی و هر شاهی به دو پول و هر پول به دو جِندَک و هر جندک به دو غاز تقسیم می شده است.
- دو غاز نیرزیدن؛ سخت ناچیز و کم ارج بودن.
-یک غازی؛ کسی که بسیار کم حوصله و بی جرأت در خرج کردن پول باشد.
- امثال: کاه بده کالا(2) بده یک غاز و نیم (هم) بالا بده ؛در موردی که کسی علاوه بر ایجاد زحمت توقع سودی هم دارد. در فردوس خراسان معروف است که مردی از اهل بشرویه با جمعی از بازرگانان محل به مشهد میرفت و با هم قرار گذاشتند دم دروازه گمرک ندهند. دروازه بان او و رفقایش را کتک زد و بشدت مطالبهء پولی که به عنوان گمرک می گرفتند کرد. آن مرد برآشفت و به لهجهء محلی گفت: «اَاَ وربغم مزنی مخی ناچقم کنی، گمرکتم بستون دو غاز و نیم هم بالا»؛ یعنی چرا به صورتم سیلی میزنی که ناخوشم کنی، گمرکت را بگیر و دو غاز و نیم هم بیشتر بگیر.
(1) - مخصوصاً در خراسان.
(2) - در تداول گاه «کلاه» گویند.

غاز.

(معرب، اِ) معرب گاز (فرانسوی). جوهر هوائی قابل الانضغاط و سیال یعرف بزیت الغاز، افرنجیة معناها روح. ج، غازات. (اقرب الموارد). رجوع به گاز شود.

غاز.

(اِ) مرغابی. قاز. خربت. خربط. خربطة. قلولا(1). مرغی است حلال گوشت و از جملهء مرغان اصلی و وحشی اقسام آن در مازندران و گیلان و اطراف دریاچه های سیستان و بعض نقاط دیگر ایران بسیار است. پرنده ای است معروف از جنس مرغان آبی. (برهان). نوعی از مرغابی بزرگ جثه بود. (جهانگیری). مرغ معروف که آن را بپارسی خربت گویند یعنی مرغابی بزرگ و اینکه با قاف نویسند غلط است یا معرب و در اصل پارسی به غین است. (انجمن آرای) (آنندراج). مرغ معروف که آن را مردم قاز گویند و در اصل فرس به غین است. (فرهنگ رشیدی). این کلمه با قاف هم آمده است(2) چنانکه در دیوان لغات الترک (ج3 ص110) قاز را با قاف به همین معنی آورده است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). اسم فارسی نوعی از مرغابی است بزرگتر از اردک، در افعال مثل بط و از آن گرم تر و غلیظ تر و روغن او محلل و مفتح و جهت ریاح و پیچش شکم و استسقا و درد مفاصل شرباً و ضماداً نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن) :
غاز اگر پهلو زند در باد عدل پهلوان
چرخ عنقاوار متواری شود از بیم غاز.
سوزنی.
- امثال: زینب غازچران ؛ کنایه از زنی بلندبالا و سبک سار. (ص936 ج2 امثال و حکم دهخدا).
مرغ همسایه غاز می نماید ، نظیر: نعمت ما به چشم همسایه صد برابر فزون کند پایه چون ز چشم نیاز می بیند مرغ همسایه غاز می بیند .رشید یاسمی.
(امثال و حکم دهخدا ص1529 ج3).
مگر این روغن غاز دارد ؛ آنچه تو داری نیز نیک نباشد و بی علتی آرزوی این دیگر کنی. (امثال و حکم دهخدا ص1724 ج4). و رجوع به قاز شود.
(1) - Oie, Obole. (2) - Qaz (اُسّتی) و Qaz (گیلکی). (برهان چ معین).

غاز.

(اِخ) (ال ...) ابن ربیعة الجرشی. روح بن زنباع. از پدرش روایت کرده که او از غازبن ربیعه چنین روایت کرده است: من حاضر بودم که زحربن قیس جعفی درآمد و نزد یزید بایستاد یزید او را گفت ای زحر چه خبر داری؟ گفت ترا مژده میدهم به فتح و نصر خدا، و بعد داستان کربلا و شهادت حسین علیه السلام را برای یزید بیان کرد. یزید از شنیدن آن داستان گریه کرد و گفت اگر من خودم در کربلا بودم از کشتن اباعبدالله صرف نظر میکردم. رجوع به عقدالفرید ج5 ص143 و 144 شود.

غاز ابومجاهد.

[اَ مُ هِ] (اِخ) در کتاب البیان و التبیین چ حسن السندوبی 1351 ه . ق. ص305 در باب «ما ذکروا فیه من انه اثرالسیف یمحو اثر الکلام» آرد: قالوا اربعة تشتد معاشرتهم: الرجل المتوانی و الرجل العالم و الفرس المرح و الملک الشدید المملکة و قال غاز ابومجاهد یعارضه: اربعة تشتد مؤنتهم: الندیم المعربد و الجلیس الاحمق و المغنی التائه و السفلة اذا نفروا.

غازات.

(معرب، اِ) جِ غاز، معرّب گاز. رجوع به غاز شود.

غازان.

(اِخ) فرزند ارغون بن اباقابن هولاکوبن تولوی بن چنگیز، هفتمین ایلخانان مغولی (از هلاکو ببعد) ایران است که از سال 694 تا سال 703 ه . ق. فرمانروای کشور ایران بوده است. غازان خان در زمان ایلخانی ارغون خان از طرف پدر مأمور ادارهء امور خراسان و ری و قومس گردید. در سال 687 امیر نوروز که از طرف ارغون خان به نیابت غازان معین شده بود از سوء رفتار ارغون خان با بوقا سردار بزرگ مغولی در زمان ایلخانی وی و کشتن بوقا و برآوردن و برکشیدن سعدالدولهء یهودی سخت برآشفت. و بسیاری از امرای خراسان را بر ضد غازان پسر ارغون با خود همدست کرد و در 27 ربیع الاول که غازان در حدود کشف رود اقامت داشت بر سر او تاخت و او را به طرف مازندران منهزم کرد، غازان پس از جمع سپاهی در ربیع الاَخر همان سال به جنگ او برگشت ولی این بار هم در نواحی رادکان از امیر نوروز شکست خورد. وصول خبر شکست غازان بر ارغون گران آمد و جمعی را برای سرکوبی او مأمور خراسان کرد. امیر نوروز تاب مقاومت در خود ندید و به ترکستان گریخت و غازان به هرات آمد و در سال 689 ه . ق. مجدداً بر خراسان استیلا یافت. امیر نوروز در ترکستان به خدمت قیدو خان رسید و او را به گرفتن خراسان تشویق کرد و لشکریانی فراوان در حدود 30000 نفر از او گرفت و در سال 690 به خراسان آمد و غازان از پیش این سپاه عقب کشید ولی چون لشکریان قیدو به مردم خراسان صدمات بسیار زدند اهالی بوسیلهء دستبرد و تعرض شبانه بسیاری از آن جمع را کشتند و همین مسئله باعث بروز کدورت بین امیر نوروز و سران مغولی آن اردو گردید و چون ارغون نیز در این ایام وفات یافت امیر نوروز صلاح خود را در طلب عفو از غازان دیده در سال 693 به خدمت غازان آمد و مورد بخشایش و مرحمت شاهزاده قرار گرفت. بعد از فوت ارغون گیخاتو برادر وی و عم غازان سمت ایلخانی یافت و در مدت ایلخانی او غازان کماکان در خراسان فرمانروا بود. ایلخانی گیخاتو بتقریب چهار سال بود و در ششم جمادی الاولی سال 694 بدست امرای بایدو خان به قتل رسید. بعد از وصول خبر قتل گیخاتو و جلوس بایدو غازان ابتدا این پیش آمد را به ظاهر چندان مورد اعتنا قرار نداد و امیر نوروز را با اختیار کامل مانند پدر خود ارغون خان به حکومت خراسان برقرار کرد و خود سرگرم شکار شد. در این اثنا جماعتی از لشکریان گیخاتو که در مازندران اقامت داشتند به پناه او آمدند و غازان پس از مشورت با امیر نوروز به بایدو پیغام داد که شخصاً عازم ملاقات اوست و از خراسان به طرف دامغان حرکت کرد. غازان ابتدا خیال جنگ با بایدو را نداشت و به همین جهت بیش از 6000 نفر همراه او نبود ولی امیر نوروز به او فهماند که امرای بایدو چون از سطوت و قدرت او بیم دارند بایدو را که مردی ضعیف النفس است به ایلخانی برداشته اند تا مطابق میل خود چرخ امور مملکتی را بگردانند و به او دستور داد که فرستادگانی پیش بایدو فرستاده تقاضای ملاقات خصوصی بکند و نیات حسنه و خیرخواهی خود را به او پیغام دهد و به او خاطر نشان کند که چون در یاسای چنگیزی قتل شاهزادگان خاندان سلطنتی بدست غیر ایشان حرام و قاتل مستوجب عقوبت است بایدو باید قاتلین گیخاتو را دستگیر و به سزای حرکت زشتی که مرتکب شده اند برساند. فرستادگان غازان در نزدیکی قزوین با رسولانی که از جانب بایدو عازم خدمت غازان بودند مصادف شدند و ایشان از طرف ایلخان مأمور بودند که به غازان بگویند که بایدو مایل به ایلخانی نبوده ولی چون در موقع قتل گیخاتو غازان در اردو حضور نداشته، امرا و خوانین و نوینان برای جلوگیری از هرج و مرج او را متفقاً به این مقام اختیار کرده اند، در این صورت صلاح غازان در این است که بیهوده سپاهیان خود را فرسوده نکند و به خراسان برگردد. غازان که جمعیت زیادی همراه خود نداشت مصمم برگشت شد ولی امیر نوروز او را از این حرکت منع نمود و گفت که چون مرگ مقدر است بهتر آن است که مرد جان خود را با تحصیل افتخار معاوضه کند و به نیکنامی عمر را به پایان رساند. غازان بر اثر ترغیب امیر نوروز دل به دریا زد و 6000 نفر سپاهیان خود را ما بین سران سپاه خویش تقسیم کرد و در صورت فتح و پایداری به هر یک از ایشان تسلیم حکومت یکی از ولایات ایلخانی را وعده داد و با قوت قلب به طرف آذربایجان حرکت کرد. بایدو در هشت رود آذربایجان خبر حرکت غازان را به قصد قتال شنید و چاره ای جز آن ندید که اردویی برای جلوگیری او بفرستد. جنگ اردوی طرفین در 5 رجب سال 694 ه . ق. واقع شد و چون بایدو دانست که شکست خواهد خورد از در صلح درآمد و غازان درخواست او را پذیرفت و قرار شد که او و بایدو بی واسطهء غیر ملاقات کنند و مطالب خود را مستقیماً به یکدیگر بگویند. در ساعت مقرر غازان و بایدو هر کدام با جمعیتی از سپاهیان و امرا به ملاقات هم شتافتند و یکدیگر را در آغوش کشیده وعده دادند که بعدها به لشکرکشی اقدام نکنند و به عادت مغول کاسه گرفتند و مقداری طلا در شراب حل کرده غازان و بایدو و جمیع امرا از آن نوشیدند جز امیر نوروز که به علت ایمان به اسلام از نوشیدن آن عذر خواست. در این ملاقات چنین مقرر شد که بایدو کرمان و عراق و فارس را که در عهد ارغون خان ضمیمهء قلمرو او بوده به پسرش غازان واگذارد و مأمورین عایدات املاک آن ممالک را به خزانهء غازان ارسال دارند و روز بعد بایدو مجدداً تاجگذاری کند و به وسیلهء جشن و شادی عظیمی رفع غائله به عموم اعلام گردد. با وجود این قرارداد لشکریان و امرای طرفین هیچکدام آسوده خاطر نبودند و مترصد آنکه خصم را غافل گیر و کار را یکسره کنند. و از این حال که معلوم بود مآلی ثابت ندارد، بیرون آیند هنگامی که غازان و بایدو بترتیب تقسیم ممالک بین خود اشتغال داشتند جماعتی از لشکریان مقیم بغداد و موغان به کمک بایدو رسیدند و امرای او این پیشامد را موقعی مناسب جهت حملهء به غازان و یاران او پنداشتند و بایدو را به این قصد تحریک کردند ولی او زیر این تکلیف خائنانه نرفت و غازان چون از کثرت لشکر بایدو هراس داشت مصمم بازگشت شبانه به طرف خراسان شد و هر قدر بایدو سعی کرد که او را به میهمانی دیگری بپذیرد به مصلحت دید امیر نوروز برای ملاقات بهانه تراشید و شبانه از راه درهء قزل اوزن خود را به زنجان رساند و امیر نوروز و بعضی دیگر از سران سپاهی خود را جهت گرفتن فرمان حکومت عراق و فارس در اردوی بایدو گذاشت، و از راه رسولی پیش بایدو فرستاد و پیغام داد که چون امرای ایلخانی آغاز عصیان کرده بودند او بی اجازهء بایدو مراجعت کرده و چون میل دارد که همواره طریق مسالمت مفتوح ماند ایلخان باید چنانکه تعهد کرده بزودی فرمان حکومت ولایت متعلق به ارغون خان را همراه امیر نوروز بفرستد. بایدو در جواب غازان اظهار تواضع کرد و امر داد که حاصل املاک فارس را به خزانهء او بفرستند ولی امیر نوروز و امرای دیگر غازان را اجازهء مراجعت نداد و با ایشان بر ولایت شرویاز (محل سلطانیهء حالیه) آمد و آن جماعت را محبوس کرد و معرض انواع تهدید قرار داد ولی با هیچ نوع تهدید و تطمیع نتوانست دل ایشان را از غازان برگرداند بلکه برخلاف امیر نوروز و امرای دیگر غازانی با امیر طغاجار که امتحانات بسیار بد از سستی عهد خود نسبت به مخدومین خویش داده بود در خفیه ساختند که بساط سلطنت بایدو را به اتفاق برچینند و معاً بخدمتگزاری غازان و در رساندن او به سلطنت کمر همت ببندند. طغاجار به سهولت این تکلیف را پذیرفت و امیر نوروز به مکر پیش بایدو قسم یاد کرد که اگر ایلخان او را رخصت مراجعت دهد غازان را دست بسته به خدمت او بیاورد. بایدو پذیرفت و امیر نوروز نجات یافته به سرعت خود را به خدمت غازان رساند و شرح واقعه و مواضعهء با طغاجار را به اطلاع او رساند.
اسلام آوردن غازان: غازان که تربیت یافتهء دست امیر نوروزبن ارغون آقا بود، بر اثر تشویقهای متوالی او به اسلام تمایل پیدا کرد مخصوصاً چون می خواست بر بایدو و امرای مقتدر او ظفر یابد و در این راه یارانی داشته باشد امیر نوروز به او فهماند که اگر قبول اسلام کند جمیع مسلمین جانب او را خواهند گرفت و قدرت او مضاعف خواهد گردید. در شورایی که غازان با حضور امیر نوروز بر پا کرده بود امیر نوروز گفت که منجمین و علما و اهل زهد و ورع چنین پیشگوئی کرده اند که در حدود 690 سلطانی قیام خواهد کرد که اسلام در کنف حمایت او رونق پیشین خود را از سر خواهد گرفت و رعایای او قرین امن و رفاه خواهند شد و دولت او به طول دوام مقرون خواهد بود، اگر غازان قبول اسلام کند سلطنت ایران برقرار خواهد شد و مسلمین در سایهء دولت او از حال نکبت و مذلت خلاص خواهند یافت و از ننگ تبعیت کفار تاتار خواهند آسود و خداوند به پاداش این امرخیر لشکریان او را نصرت و ظفر خواهد بخشید. این بیانات در مزاج غازان مؤثر افتاد و چون سابقاً هم به امیر نوروز در قبول اسلام وعده داده بود مصمم شد که به عهد خود وفا کند و به همین نیت در چهارم شعبان سال 694 در لار دماوند غسل کرد و جامهء نو پوشید و بر دست شیخ صدرالدین ابراهیم پسر عارف معروف شیخ سعدالدین محمد بن حمویهء جوینی که یکی از دختران عطاملک جوینی را در عقد خود داشت اسلام آورد و به پیروی از او قریب صد هزار نفر از مغول اسلام آوردند و غازان از این تاریخ به نام محمود خوانده شد. محمود غازان که سابقاً کیش بودایی داشت به شادی تشرف به اسلام علما و ائمهء دین و شیوخ و سادات را مال بسیار بخشید و به زیارت مساجد و اماکن مقدسه رفت و ایلچیان برای ابلاغ این امر به خراسان و عراق فرستاد و غالباً علما و سادات را در اردوی خود نگاه میداشت و با ایشان غذا می خورد ایام رمضان را روزه میگرفت و در اقامهء مراسم دین حنیف جهد بسیار به خرج میداد، اگر چه اسلام غازان در ابتدا بیشتر به مصلحت و برای رعایت جانب سیاست بود ولی بتدریج مفید این فایدهء بزرگ گردید که عموم عمال و کفات رجال مسلمان که از عهد سلطان احمد و زوال دولت خاندان جوینی از کار دور شده و بر اثر نفوذ متعصبین تاتار و عیسوی و یهود زمام ادارهء امور را از کف فرو گذاشته بودند بار دیگر بر سر کار آمدند و رقابت دو عنصر مسلمان و ایرانی از یک طرف و تاتار و عیسوی از طرف دیگر که از عهد هولاکو به بعد تغییرات بسیار به خود دیده بود بالاخره به غلبهء سیاست عنصر مسلمان و ایرانی منتهی گردید و ایلخانان ایران نه تنها قبول اسلام کردند بلکه در عهد جانشین غازان به تشیع که مذهب غالب ایرانیان بود گرویدند و از مروجین آداب اسلامی گردیدند.
قتل بایدوخان در 694 و ایلخانی غازان - در اواخر سال 694 غازان اطلاع یافت که مأمورین فارس با وجود حکم بایدو از پرداخت عایدات آن مملکت به ایلچیان او استنکاف دارند. این واقعه موجب تحریک غضب غازان و تصمیم او در یورش به آذربایجان گردید و چون از خرابی کار بایدو و مخالفت باطنی امرا با او اطلاع داشت در این خیال جاهدتر شد. خواجه صدرالدین زنجانی که بایدو او را از صدارت خلع و مقام او را به خواجه جمال الدین دستجردانی داده و به نیابت طغارجار مأمور بلاد روم کرده بود از این پیش آمد ناگوار خشمناک بود و پیوسته عزم داشت که انتقام این حرکت را از بایدو بگیرد چون احوال ایلخان را مختل و مخدوم خود طغاجار را به غازان متمایل دید با طغاجار به مساعدت با غازان دست یکی کرد و محرمانه به غازان پیغام فرستاد که کار بایدو را خواهند ساخت. و خود نیز در 7 شوال 694 در گیلان به اردوی غازان پیوست. و پس از آن که غازان به او وعدهء صدارت داد، امیر نوروز را با عده ای سپاه برداشته به عنوان مقدمهء قشون غازانی در جمعهء 15 شوال عازم آذربایجان شدند و غازان در عقب ایشان حرکت کرد. با رسیدن امیر نوروز طغاجار و امرای دیگر بایدو که باطناً به غازان گرویده بودند از ایلخان رو گرداندند و چون بایدو از این واقعه خبر یافت از کنار قزل اوزن که محل اردوی او بود به اوجان و مرند و از آن جا به طرف گرجستان گریخت ولی امیرنوروز سرعت بخرج داده بایدو را در نزدیکی نخجوان گرفت و او را پیش غازان که در این ایام در اوجان بود فرستاد و غازان بایدو را در 23 ذی القعدهء سال 694 به قتل رساند. از تاریخ جلوس غازان تا انقراض سلسلهء ایلخانان ایران آیین اسلام مذهب رسمی دولت و حکومت ایلخانان بر اساس شرع و آداب اسلامی مبتنی گردید و اطاعتی که تا این تاریخ ایلخانان ایران نسبت به قاآن خانبالیغ داشتند از میان رفت و بتدریج رابطهء بین خانبالیغ و دربار ایلخانی مقطوع گردید. غازان در حومهء پایتخت خود تبریز ابنیهء خیریه از قبیل مسجد و رباط و مدارس زیاد بنا کرد و به اندازه ای در احترام مقام منتسبین به خاندان رسول (ص) و اهل علم کوشید که در عهد او عمال دیوانی در فرمانهای دولتی گاهی اسامی سادات را بر اسم ایلخان و شاهزادگان مقدم می نوشتند و عمامه را جزء ملبوس رسمی دربار قرار دادند و این مراسم از طرف جانشینان غازان رعایت گردید و این جمله از مسائلی است که وضع سلطنت و تمدن آن و آداب ایام حکمداری ایلخانان اخیر را از عهد غازان خان ببعد با دورهء حکومت ایلخانان ماقبل او مشخص می کند. غازان در 10 ذی الحجهء سال 694 وارد تبریز شد و خواجه صدرالدین زنجانی که در این ایام قدرتی فوق العاده حاصل کرده بود به استقبال او شتافت و در عقب او بسیاری از سادات و علماء و ائمهء آن شهر به جلو غازان از تبریز بیرون رفتند و در آخر سال 694 که مصادف با روز نوروز میشد غازان در آن شهر به مقام ایلخانی جلوس کرد و وارث تاج و تخت و مملکت هولاکو گردید. اول یرلیغی که به دست غازان در همان روز جلوس صادر شد فرمانی به وجوب قبول مذهب اسلام برای مغول و اجرای آداب دینی و رعایت جانب عدالت و منع امرا و اکابر از ظلم به زیردستان بود. در سراسر ممالک ایلخانی به امر غازان کلیساها و معابد یهود و بتخانه های بودایی و آتشگاههای زردتشی را ویران کردند و در تبریز بتهای کفار و مشرکین را درهم شکستند و قطعات آنها را در کوچه ها گرداندند و کلیساها را به مسجد تبدیل کردند. در این ایام عیسویان جز با علامت زنار یا وصله ای بر لباس خود نمی توانستند در معابد ظاهر شوند و یهود نیز برای تمییز از مسلمین کلاهی مخصوص بر سر می گذاشتند. در بغداد و تبریز مردم مسلمان که از عیسیویان اهانتهای بسیار دیده بودند به ایشان صدمات بسیار زدند و در بغداد که عدهء مسیحیان بیشتر بود این عمل زیادتر شدت یافت به حدی که از آن طایفه کسی جرأت خارج شدن از منزل خود نداشت فقط زنان ایشان چون از زنان مسلمان از جهت لباس امتیازی نداشتند برای داد و ستد بیرون می آمدند و اگر کسی ایشان را می شناخت به آزار و دشنام آنان می پرداخت و همین حال را داشتند یهود و مغولان بودائی، مخصوصاً مغول که در عهد ایلخانان سابق مصدر مشاغل مهمه بودند از این پیش آمد توهین آمیز سخت ناراضی بودند. و چون چاره نداشتند ظاهراً قبول اسلام می کردند ولی در باطن به همان کیش قدیم آبائی باقی بودند. بعد از چندی غازان فرمانی دیگر به دست مأمورینی مخصوص به بلاد اطراف فرستاد که کلیساها و صومعه ها را ویران کنند و این اجازه فرصتی به دست جماعتی نفع پرست مغرض داد که به این بهانه از مردم غیر مسلمان پولها بگیرند و معابد ایشان را خراب کنند و نفایس آنها را به غارت ببرند و این کار در اربل و موصل و بغداد و مراغه و بلاد ارمنستان به شدّت تعقیب شد و در این ضمن مخصوصاً به عیسویان صدمات بسیار وارد گردید. غازان بعد از اقامت مختصری در تبریز به قراباغ (ارّان) رفت و در آن جا قوریلتایی تشکیل داد و از شاهزادگان و نوینان و خوانین مغول به سلطنت خود موچلکا گرفت و بار دیگر جلوس و عنوان سلطان اختیار کرد و به رسم مغول جشن بزرگی ترتیب داد سپس از امیر نوروز خواست که از ایلخان چیزی بخواهد، امیر نوروز زانو بر زمین زد و درخواست کرد که سلطان امر دهد که از این به بعد در آلتمغاها که تا آن تاریخ به شکل مربع بود و به شکل مستدیر مبدّل گردید کلمهء شهادتین نوشته شود، غازان نیز پذیرفت و مقرّر شد که بعدها در ابتدای فرمانها و مکتوبها بسم الله الرحمن الرّحیم بنویسند و در سکه هایی که به نام سلطان محمود غازان ضرب میشود همین نکته را رعایت کنند و به رسم خلفای عباسی نام خلفای اربعهء راشدین را بر آنها نقش کنند. در همین قوریلتای غازان خان، خواجه صدرالدین احمد خالدی چاویان زنجانی را به وزارت یعنی صاحبدیوانی و شرف الدین سمنانی را به سمت اُولُغ بیتکچی یعنی ریاست دیوان تمغا و امیر نوروز را به منصب امیرالامرایی تعیین کرد و کمی بعد طغاجار نویان را هم برای دور داشتن از اردو و جلوگیری از دخالتهای احتمالی او به سرداری اردوی مقیم بلاد روم فرستاد و چندی بعد یکنفر ایلچی به دنبال او فرستاد و امر داد او را کشتند، سپس به سرکوبی شاهزادگان مخالف خود پرداخت از آن جمله پسر ارشد گیخاتو یعنی آلافرَنگ را دستگیر کرد و به قتل رسانید و توکان پسر بایدو را که در گرجستان قدرتی به هم رسانده بود از میان برداشت و امرائی را که در قتل گیخاتو سعی کرده بودند از دم تیغ گذراند. در ماه صفر 695 ه . ق. خبر رسید که مغولان ماوراءالنهر که در این تاریخ در تحت امر اوجای پسر براق خان بودند از انقلابات خراسان و نبودن قوایی در آن جا استفاده کرده پس از عبور از جیحون به آن مملکت حمله ور شده اند و تا مازندران تاخته. غازان خان امر داد که از جمیع نقاط، لشکر عازم بلاد شرقی شود و امیر نوروز را بفرماندهی ایشان معین کرد ولی چون در مدتی کمتر از یک سال سه بار تخت ایلخانی دستخوش تغییر شده و لشکریان مختلف از مردم وجوه بسیار گرفته بودند خزانه جهت پرداخت حقوق قشون جدید وجهی نداشت. امیرنوروز در تبریز به زحمت چند تومان زر از این و آن قرض کرد و به جنگ لشکریان اوجای عازم شد مغولان تورانی از جلو سپاهیان امیر نوروز گریختند و امیر نوروز در نزدیکی هرات به ایشان رسید و در آنجا جمعی از آن طایفه را کشت و تا کنار جیحون بقیة السیف آن اردو را تعقیب کرد و بعد از آنکه خراسان را از شر تعرض ایشان خلاص کرد در هر قسمت نایبی از جانب خود نصب کرد و مظفر و منصور پیش غازان برگشت. بعد از مراجعت از خراسان امیر نوروز خواجه صدرالدین زنجانی را به اتهام این که در اموال دیوانی بدون اجازه تصرف و از پیش خود یرلیغ و فرمان صادر میکند از وزارت عزل کرد و جمال الدین دستجردانی را به جای او گماشت و مصالح حل و عقد امور دیوانی و تهیهء سیورسات لشکر را به عهدهء برادر خود حاجی بیک و صحه و امضای فرمانها را به برادر دیگر خویش ناصرالدین ساتلمش واگذاشت و به این ترتیب زمام تمام مشاغل مهمهء لشکری و کشوری را در دست خود گرفت. و چون امور خراسان بی حضور امیر نوروز صورت انتظام نمی گرفت غازان بار دیگر امر کرد که امیرنوروز با چند نفر از شاهزادگان و امرا به آن صوب حرکت کند. از جملهء همراهان امیر نوروز یکی شاهزاده سوکای پسر شیموت و نوادهء هولاکو بود که با دو نفر از رؤسای لشکری یعنی تُرلا و ارسلان اوغول (نوادهء جوجی بن چنگیز) طرح اتحاد ریخته بود این جماعت که از اسلام امیر نوروز و غازان ناراضی بودند مصمم شدند که به همراهی هم اساس دولت نوروز و غازانی را برچینند و بر اثر آن بار دیگر معابد بودایی را تجدید کنند و شوکت اسلام را درهم شکنند.
شاهزادگان: (سوکای و برلا) که به عنوان مقدمهء سپاهیان امیر نوروز عازم خراسان شده بودند به این خیال خواستند سر راه بر امیر نوروز بگیرند و او را بکشند و قبل از انجام این مقصود رسولی پیش شاهزاده طایجو پسر منگو تیمور فرستادند و او را هم به طرف خود خواندند. طایجو ظاهراً دعوت ایشان را پذیرفت ولی فوراً امیر نوروز را از توطئهء سوکای و برلا مخبر ساخت و نقشهء امرای عاصی این بود که سوکای و برلا امیر نوروز را در خراسان به قتل برسانند و ارسلان و یکی از پسران قونغرتای غازان را از میان بردارند. امیر نوروز که از قصد شبیخون مخالفین آگاه شده بود شبانه خیمهء خود را خالی گذاشت و در کمین نشست و پس از آن توطئه کنندگان بر خیمهء او زدند امیر نوروز از کمین بیرون آمد و بر سر ایشان تاخت برلا کشته شد و سوکای گریخت ولی به زودی به دست هِرقداق از سرداران غازانی دستگیر و مقتول شد و ارسلان و یاران او هم که به قصد غازان جمع سپاه کرده به زودی مغلوب گردیدند و غازان و امیر نوروز جمیع مخالفین را بدست آوردند و کشتند و در مدت یکماه پنج شاهزاده و سی و هفت نفر از همدستان ایشان را به دیار دیگر فرستادند و این انقلاب که بعنوان مخالفت با اسلام بر پا شده بود به این وضع مرتفع گردید. در ضمن عصیان امرای غازانی جمعی از دشمنان صدرجهان او را نیز به همدستی با یاغیان متهم کردند و عده ای از اعضای دیوان هم به مجرمیت صدرجهان شهادت دادند، حکم شد که خواجه را بگیرند و پس از آزار و عذاب بسیار، قرار قتل او بدون محاکمه صادر گردید و دو تن را موکل کردند که او را مقید و برهنه در بیشه ای برند و بقتل برسانند. اتفاقاً خواجه در عهد گیخاتو در حق این دو موکل انعام و اکرام کرده بود، ایشان صدرجهان را تا شب در آن بیشه نگاهداشتند و بقتل او مبادرت نکردند، در این اثنا امیر هرقداق که از انجام کار سوکای فراغت یافته بود به اردو برگشت و از حال خواجه پرسید، تفصیل ماجری گفتند، فوراً دو سوار فرستاد و امر داد که از کشتن او تا صبح دست بدارند و چون صبح شد فهرستی از اسامی مخالفین بحضور غازان خان عرض کردند و اسم صدرجهان در آن نبود و چیزی نگذشت که خواجه از طرف غازان مورد عفو قرار گرفت و مقرر گردید که در مجاورت اردو مقام کند. غازان خان امیر هرقداق را پس از فیصل دادن مهم سوکای به حکومت فارس منصوب کرد و او در تاریخ 7 جمادی الاخری سال 695 ه . ق. به فارس وارد شد و به رفع اختلالات و جمع آوری مالیاتها پرداخت. در ششم ذی الحجهء سال 695 غازان خواجه جمال الدین دستجردانی صاحبدیوان را به قتل رسانید و در اول محرم 696 خواجه احمد زنجانی صدرجهان را مورد التفات قرار داد و بار دیگر به مقام صاحبدیوانی برگزید و این انتخاب و قتل خواجه جمال الدین بر خلاف میل امیر نوروز بود و می فهماند که قدرت او رو به زوال است و ایلخان تصمیم دارد که خود و دیوان را از چنگ او و عمالش نجات بخشد. صدرجهان چون بار دیگر بر مسند وزارت نشست در صدد برآمد که انتقام خود را از امیر نوروز که سابقاً در عزل او سعی کرده بود بگیرد و به همین خیال با دشمنان او همدست شد و ایشان به وسایل عدیده در سرنگون کردن دولت امیرنوروز کوشیدند. امیر نوروز قبل از آن که غازان اسلام آورد چون سعی داشت که این شاهزادهء تحت الحمایهء او به ایلخانی برسد و قبول اسلام کند یکی از تجار بغداد را که عالم الدین قیصر نام داشت و غالباً بین بغداد و شام و مصر رفت و آمد میکرد پیش سلطان مأموریت داد که از طرف خود تکلیف اتحاد کند و ضمناً او را به حمایت از غازان بخواند. مراجعت عالم الدین قیصر از این مأموریت مصادف شد با قتل بایدو و جلوس غازان و چون جواب سلطان مصر موافق دلخواه امیر نوروز بود امیر آن را به غازان نشان نداد و جمال الدین دستجردانی را واداشت که جوابی به اسم سلطان مصر جعل کرد و همان را به غازان ارائه داد. دشمنان امیر نوروز چون از بی نتیجه ماندن مأموریت قیصر اطلاع یافتند او را بداشتن روابط مخفیانه با سلطان مصر متهم ساختند و غازان در موقعی که نوروز در خراسان بود کسی را که به نمایندگی امیر نوروز در اردو اقامت داشت به بغداد فرستاد و او عالم الدین قیصر را به مجلس شراب دعوت کرد و در بیهوشی او و کسانش را گرفت و مقید کرد. صدرجهان و برادرش قطب جهان از زبان امیر نوروز و برادر او حاجی بیک مراسلاتی خطاب به سلطان مصر ساختند به این مضمون که با وجود اسلام غازان چون امرای او هنوز به این شرف نایل نیامده اند برای لشکرکشی به ایران و قلع ریشهء کفر سلطان را فرصتی مناسب فراهم است و امیرنوروز و برادران او حاجی بیک و لکزی جهت قیام به کمک لشکریان مصری حاضرند به علاوه در آن نامه ذکر فرستادن چند ثوب جامهء گرانبها را از طرف امیر نوروز به عنوان هدیه برای سلطان گنجاندند و آن مراسلات مزور را با هفتاد ثوب جامه در موقع بیهوش کردن عالم الدین قیصر در کیسه و در جزء بارهای او گذاشتند و چون عالم الدین و کسان او دستگیر شدند آنها را بیرون آوردند و هنگامهء عجیبی برپا کردند. افشای این مسئله باعث تحریک غضب غازان خان گردید و ایلخان که در این تاریخ در همدان بود به عجله از آن جا بسمت شهر وان حرکت کرد و بقدری خشمناک و در تحقیق احوال عالم الدین قیصر جاهد شد که در یک روز قریب سی فرسخ راه پیمود و در 21 جمادی الاولی سال 696 به شهر وان رسید و در آن جا قیصر را به حضور او آوردند و بار و بنهء او را تفتیش کردند و از آن مراسلات ساختگی یکی را گفتند که خط و انشای حاجی بیک برادر امیر نوروز است. غازان در حال خشم کلی امر داد که قیصر و سه نفر همراه او را به زخم چماق از پای درآوردند و حاجی و لکزی و ساتلمش برادران امیرنوروز را بدون محاکمه و پرسش کشتند و امر صادر شد که کسان و پسران امیر نوروز و هشت برادر او را در هر جا باشند به یاسا رسانند و برادر خود خدابنده را که با لشکری عازم خراسان بود و امیرسونتای و هرقداق را با دو تومان لشکر و امیر چوپان و پولاد کیا و قتلغشاه را از نقاط مختلفه احضار همگی را به دستگیری امیر نوروز مأمور خراسان کرد امیرنوروز در نیشابور از کیفیت احوال اطلاع یافت با وجود مخالفت سران لشکری خود و جدا شدن ایشان از او با چهار صد هزار نفر به جانب هرات فرار کرد تا به پناه ملک فخرالدین کرت که دختر برادر اورا در عقد ازدواج خود داشت و زیر بار منت نوروز بود برود و از او استمداد جوید ملک فخرالدین امیرنوروز را در قلعهء اختیارالدین منزل داد ولی چهار روز بعد از نزول او به آن قلعه امیر قتلغشاه با 70000 سوار به هرات رسید و شهر را در محاصره گرفت و چون گشودن حصار شهر آسان نمی نمود ملک فخرالدین را به دستگیری و تسلیم امیرنوروز خواند. ملک فخرالدین و غوریان مصمم به خیانت ورزی نسبت به امیر نوروز و گرفتاری او شدند. ملک فخرالدین ابتدا کسان امیر نوروز را که با جلادت با سپاهیان قتلغشاه می جنگیدند به عنوان محافظت دروازه های شهر از او دور کرد سپس جمعی از امرای خود را به گرفتن او فرستاد و ایشان امیر را گرفته دست بسته پیش قتلغشاه فرستادند و قتلغشاه در 22 ذی القعدهء سال 696 بدست خود آن امیر رشید فداکار را گردن زد و سر او را پیش غازان فرستاد و غازان هم امر داد تا آن را بدار آویختند. یکی از شعرای زمان در این موقع این رباعی را برای غازان ساخت:
با عیش شها طبع تو آمیخته باد
وز خنجر تو خون عدو ریخته باد
هر سر که نه همسر مرادت باشد
همچون سر نوروز درآویخته باد.
بعد از قتل امیرنوروز غازان خان شاهزادهء تایجو را هم که به اغوای یک نفر غیب گو به سلطنت خواهی برخاسته و منتظر بود که چهل روزه جای غازان را بگیرد به قتل آورد و در جمادی الاخرای سال 697 خواجه صدرالدین احمد زنجانی صدرجهان را یک عده از عمال دیوانی و امرای غازانی به تصرف در اموال متهم کردند و غازان خواجه را از نظر انداخت.
صدرجهان به توهم اینکه رشیدالدین فضل الله طبیب همدانی از عمال زیردست او نیز در این توطئه شرکت کرده و بر خلاف او سخنانی به غازان گفته است به پادشاه شکایت برد ولی غازان به او گفت که رشیدالدین سخنی بر ضد خواجه نگفته است. در این اثنا امیر قتلغشاه که به سرکوبی پادشاه گرجستان رفته بود در محل دالان ناور کنار شط کورا (کر) به اردوی غازان آمد و شنید که صدرجهان به ایلخان از کسان او بدگویی کرده و قتل و غارت بسیار به ایشان نسبت داده است و چون مورد عتاب غازان قرار گرفت از خواجه پرسید که موجب این درشتی ایلخان چیست و در پیش غازان که از او به بدی یاد کرده است. صدرجهان که به سعایت بعضی از اعضای دیوان رشیدالدین فضل الله را دشمن خود میدانست او را نزد قتلغشاه در آن قضیه محرک و مقصر معرفی کرد قتلغشاه هم بر رشیدالدین متغیر گردید چون رشیدالدین خود را معرض تهمت دید به غازان شکایت برد و غازان پس از احضار قتلغشاه دانست که صدرجهان رشیدالدین را متهم کرده است به همین جهت بر خواجه خشمناک شد و امر داد او را در تاریخ 17 رجب سال 698 مقید نمودند و پس از محاکمه او را برای مجازات به قتلغشاه سپردند. قتلغشاه خواجه را در 22 رجب از میان دو نیم کرد و برادرش قطب جهان را نیز در 21 شعبان همان سال در تبریز به قتل آوردند و بقیهء کسان ایشان یا کشته شدند و یا راه فرار پیش گرفتند و ترتیب دورهء حیات صدرجهان که با وجود زیرکی و کرم و ادب مردی جاه طلب و فتنه جو و دسیسه کار بود، خاتمه یافت. در اواخر سال موقعی که غازان از تبریز به عزم قشلاق بطرف بغداد میرفت در اوجان سمت وزارت و صاحبدیوانی را به خواجه سعدالدین محمد مستوفی ساوجی و نیابت وزارت را به عهدهء رشیدالدین فضل الله طبیب همدانی واگذاشت و این دو نفر به معیت یکدیگر به ادارهء ممالک غازانی مشغول شدند.
جنگ غازان با مسلمین شام و مصر - کینهء مابین پادشاهان و ایلخانان ایران که سابقه داشت در عهد غازان که پادشاهی مقتدر و جاه طلب بود تجدید شد و غازان از مدتی پیش برای حمله بشام و مصر در پی بهانه بود و دو سه واقعه اتفاق افتاد که عزم او را در اجرای نقشهء خود جزم کرد. در سال 695 قریب 10000 از مغول از طایفهء اویرات [ اُ ]بریاست طَرَغای از خوف غازان به پناه مسلمین آمدند و این همان طرغای است که با بایدو در قتل گیخاتو دست یکی کرده بود و چون غازان به سلطنت رسید مصمم شد که او را بگیرد و از او انتقام قتل گیخاتو را بکشد. طرغای و مغولان اویرات بشام رفتند و از الملک العادل کتبغا تقاضای حمایت کردند. کتبغا هم ایشان را محترم داشته خلعت و پول داد و در بلاد خود ساکن گردانید. در سال 697 یکی از امرای مغول (سلدمش) در بلاد روم سر به طغیان برداشت و چون غازان چند نفر از امرای خود را به سرکوبی او فرستاد سلدمش از لاچین کمک خواست. لاچین هم یکی از سرداران خویش را به یاری او فرستاد ولی امرای غازانی سردار لاچین و جمعی از عساکر مصری را کشتند و سلدمش را مغلوب ساختند و پس از چندی دستگیر و مقتول کردند. این دو واقعه و پناهندگی امرای لاچین به غازان و تحریض او به جنگ با شام و مصر ایلخان را مصمم هجوم به آن مملکت کرد و به این قصد مشغول تهیه بود که خبر رسید که 40000 نفر از مسلمین شام به دیار بکر هجوم کرده قلعهء ماردین را مسخر خود ساخته اند و تا حد رأس عین پیش آمده و بواسطهء غارت مساجد و قتل و غارت مسلمین مرتکب شنایع بسیار شده اند (سال 698). رسیدن این اخبار غازان را سخت متغیر و از علماء و ائمه به چاره اندیشی استفتا کرد. ایشان همه را به دفاع بلاد اسلامی از تعرض متجاوزان و جلوگیری از مهاجمان تشویق کردند و برای غازان در هجوم به ممالک اسلامی شام و مصر که آرزوی دیرینهء او بود مانعی باقی نماند. غازان در پائیز سال 699 با سه تومان لشکری و امرای خود از تبریز به قصد شام حرکت کرد و قتلغشاه را به فرماندهی پیشقراولان خود تعیین کرد و از راه مراغه و اربل و موصل و ماردین خود را به کنار فرات رسانید و در ضمن راه از هر طرف امرا و سران سپاهی به کمک او می آمدند چنانکه هنگام ورود به ساحل فرات عدد همراهان ایلخان بالغ بر 90000 نفر شد پس از رسیدن خبر حرکت غازان به طرف شام الملک الناصر و امرای او از شام و مصر سپاهیانی فراهم آوردند و به طرف دمشق حرکت کردند و آن جا را مقر لشکریان خود قرار دادند لشکریان ایلخانی پس از عبور از فرات از طریق «عین تاب» و حلب به سمت دمشق سرازیر شدند و با شتاب خود را به آبادی «سلامیه» که در شرق نهر العاصی و یک روز فاصله از حمص قرار داشت رساندند و در این نقطه اولین زدوخورد بین لشکریان غازان و سپاهیان مصری واقع شد. آغاز جنگ بین طرفین در عصر چهارشنبه 27 ربیع الاول سال 699 در نیم منزلی مشرق حمص در محلی که مجمع المروج نام داشت اتفاق افتاد. غازان با 90000 نفر خود در قلب اردوی خویش قرار داشت و چند تن از امرای مغولی در یمین و یسار نیز با او بودند عدد لشکر مصری را به اختلاف از 25000 تا 40000 نوشته اند. الملک الناصر در قلب سپاه خویش قرار داشت و چند تن از امرای سپاه در یمین و یسار بودند. جناح یمین قشون مصری بر اثر حملهء تیراندازان مغولی از پای درآمد و رو به هزیمت گذاشت ولی جناح یسار ایشان مقاومت کردند و نزدیک بود که غازان را منهزم کنند اما غازان ثبات به خرج داد و پس از جمع آوری لشکریان متفرق خود به قلب قشون مصری حمله برد و ایشان را درهم شکست و در نتیجه جناح یسار لشکریان الملک الناصر هم که پافشاری می کردند رو به فرار گذاشتند و چنان به سرعت عقب نشستند که غازان تصوّر حیله کرد و همین امر باعث شد که از تعقیب ایشان صرف نظر کند و مصریان بسلامت بگریزند. مصریان و الملک الناصر به دمشق منهزم شدند و الملک الناصر در آن جا نیز نمانده به قاهره برگشت و سپاهیان ایلخانی در عقب منهزمین تاختند و دمشق و بیت المقدس و غزه را گرفتند و پس از تحصیل غنایم بسیار بازگشتند و قبچق که از غازان برای مردم دمشق امان گرفته بود از قتل و غارت جلوگیری کرد. اندکی بعد از شکست مجمع المروج الملک الناصر در مصر تهیهء لشکریان دیگری دید و امرای دیگر او که به پناه غازان رفته بودند از مغول برگشته از دمشق به مصر گریختند و بار دیگر در خدمت الملک الناصر درآمدند این پیش آمدها اسباب وحشت مغول گردید مخصوصاً چون غازان برای دفع حملهء ترکان جغتایی به حدود خراسان و پیش آمد گرما به ایران بازگشته بود لشکریان او شام را ترک کرده به بلاد شرقی برگشتند و امرای مصری شام را تحت تسلط درآوردند. غازان خان در 15 رمضان سال 699 از شام به مراغه رسید و پس از دیدن رصدخانهء آن شهر و اظهار تمایل به انشاء رصدخانهء جدیدی در نزدیکی تبریز به اوجان رفت و در آنجا قوریلتایی تشکیل داد و در ذی الحجه به شهر تبریز وارد شد و با اینکه خیال تسخیر مجدد شام همواره منظور نظر او بود اوقات خود را تا پیش آمدن موقع مناسبی جهت انجام آن قصد صرف اصلاحات داخلی و انتظام امور ملکی کرد. از آن جمله اوقاف بسیار جهت اقامهء مراسم دینی و مدارس و دارالسیاده ها معین کرد، قلعهء تبریز را مرمت و ابنیهء جدید و قنوات بسیار انشاء کرد و قواعد و قوانینی برای ترتیب کارها و رفاه مردم گذاشت که عنقریب به ذکر آن خواهیم پرداخت. در غرهء محرم سال 700 غازان عازم تجدید هجوم به شام شد و این دفعه زمستان را برای این کار انتخاب کرد و قبل از آن که از تبریز خارج شود قتلغشاه را به مقدمهء عساکر خویش روانهء شام کرد و خود بعد از طریق موصل به حلب رسید. مردم حلب شهر را خالی کردند و (قراسنقر) حکمران آن به حماة گریخت ولی (کتبغا) در دمشق مقاومت به خرج داد. به محض وصول خبر آمدن مغول به شام الملک الناصر به جمع آوری پول و لشکر پرداخت و به عجله قوایی فراهم و به طرف شام حرکت کرد ولی بواسطهء بارانهای متوالی و گل بسیار لشکریان او صدمات بسیار دیدند و راهها مسدود و سیورسات نایاب گردید و مجال توقف بر سلطان و سپاهیان تنگ شد و به مصر مراجعت کردند. قشون مغول هم به همین بلایا گرفتار آمدند و بسیاری از افراد و اسبان ایشان مردند و غازان مجبور به بازگشت شد و در 24 رمضان به اوجان رسید. سه ماه بعد از عقب نشینی از شام غازان قاضی نصیرالدین تبریزی و قاضی قطب الدین موصلی را به عنوان رسالت پیش الملک الناصر به مصر فرستاد و به او پیغام داد که اگر مسلمین مصر و شام در خطبه و سکه نام غازان را ذکر و قبول ادای خراج کنند، از تعرض لشکریان مغول ایمن خواهند ماند و اگر بر خلاف راه نفاق روند به ایشان آن رسد که از چنگیزیان به خوارزمشاهیان رسید. الملک الناصر سفرای غازان را خلعت و انعام داد و جواب ایلخان را موکول به فرستادن سفرایی به اردوی او کرد. سفرای غازان در موقعی که او به قصد شام حرکت کرده و به حله رسیده بود پیش او برگشتند و نتیجهء سفارت خود را به عرض رسانیدند و در جمادی الاولی از همان سال فرستادگان الملک الناصر مکتوبی در جواب غازان آوردند و در آن مکتوب الملک الناصر اسم خود را به طلا نوشته و چندان رعایت احترام غازان را نکرده و پیغام داده بود که خراج ممالک مصر و شام وقف جهاد و محافظت حدود و ثغور ممالک اسلامی است و از آن چیزی زاید نمی آید که در پرداخت آن تعهد شود. در باب سکه اگر بر نقودی که در بلاد مصر و شام رایج است یک طرف نام امیرالمؤمنین خلیفه و سلطان محمود غازان خان و بر طرف دیگر پس از ذکر لااله الاالله اسم الملک الناصر نوشته شود مانعی نیست. علاوه بر این مکتوب الملک الناصر یک صندوق اسلحه نیز برای غازان فرستاده بود و غازان از آن چنان استنباط کرد که سلطان مصر خود را برای مقاتله و جلوگیری از او حاضر اعلان می کند به همین جهت سخت خشمناک شد و امر داد که امرا و سران سپاهی او مهیای هجوم به شام باشند. غازان در جمادی الاخری سال 702 در نزدیکی حله از فرات گذشت و پس از زیارت مشهد مقدس امام حسین در کربلا و تقدیم مبالغی به عنوان نذر به آستانهء حسینی و علما و سادات در امتداد شط فرات به طرف انبار و سنجار پیش رفت و در رجب آن سال به منزل عانه رسید و در همین محل بود که ادیب عبدالله وصاف الحضرهء شیرازی مؤلف تاریخ وصاف که چهل سال بیش نداشت کتاب خود را به تاریخ یک شنبهء 13 رجب 702 به توسط خواجه سعدالدین ساوجی و خواجه رشیدالدین فضل الله به عرض غازان رساند و مورد انعام و مرحمت ایلخانی قرار گرفت. بعد از آن که اردوی غازان چند روزی در عانه اقامت کرد غازان مرکز لشکر خود را به قلعهء رَحبَة (در ساحل یمین فرات بین عانه و رقه) منتقل ساخت و اطراف آن قلعه را در حصار گرفت. امرای ایلخانی و خواجه سعدالدین و خواجه رشیدالدین مدافع قلعهء رحیه را که امیر علم الدین سنجر نام داشت به اطاعت خواندند امیر علم الدین پس از آن که مقداری سیورسات به اردوی ایلخانی داد به این عذر که چون رحبه سرحدّ شام است و با تسلیم آن رخنه در ارکان مسلمین خواهد افتاد و تسلیم کنندهء آن به خیانت منسوب خواهد گشت از واگذاری رحبه خودداری کرد و به غازان قول داد که اگر او به تسخیر شام موفق شود از سپردن آن امتناع نورزد. غازان هم عذر او را مقبول شمرد و از سر رحبه درگذشت و در تاریخ 6 شعبان عازم حلب شد و امیر چوپان و امیر مولای و قتلغشاه هم از راه رقه به سمت آن شهر سرازیر گردیدند. چون خبر هجوم مغول به شام به الملک الناصر رسید به فوریت بیبرس جوشنگیر را با قوایی به کمک ساخلوهای شام روانه کرد و جوشنگیر به مقابلهء با قتلغشاه که به اختلاف روایات از 40000 تا 80000 سپاهی همراه داشت شتافت ولی چون قوای مغول را بیش از قوای خود دید مراسله ای به الملک الناصر نوشت و از او خواست که شخصاً به شام بیاید. قوای شامی حماة را مرکز اجتماع خود قرار دادند و ساخلوهای طرابلس و حمص و لشکریان مقیم دمشق در این نقطه گرد امیر کتبغا که مریض بود جمع آمدند امیر کتبغا جماعتی از سپاهیان را به همراهی اَسَندَمِر گرجی سرحددار سواحل فرات و الملک المؤید عمادالدین ابوالفدا مورخ مشهور که امارت حماة را داشت به جلوگیری از مغول که پیش آمده بودند فرستاد. این قشون در 10 شعبان مغول را شکست دادند و پس از گرفتن مقداری اسیر و منهزم کردن پیشقراول مغول به اردوگاه خود برگشتند و این فتح مقدمهء فتح بزرگی بود که اندکی بعد اتفاق افتاد. واقعهء مرج الصفر در 2 رمضان 702 - الملک الناصر در تاریخ سوّم شعبان به معیّت خلیفه ابوالربیع سلیمان المستکفی بالله و به همراهی سپاهی عظیم از قاهره به قصد شام حرکت کرد و جوشنگیر چنانکه گفتیم به مقدمهء او روانه شده بود. مغول پس از شکستی که در 10 شعبان یافته بودند به سرکردگی قتلغشاه به طرف حماة متوجه شدند، امیرزین الدین کتبغا که پیوسته مریض بود و در تخت روانی او را حرکت میدادند ابوالفدا را در حماة گذاشت و خود به دمشق رفت مردم دمشق در همین تاریخ به کلی زمام اختیار را از دست دادند و اضطراب و تشتت سختی در میان ایشان بروز کرد و نمیدانستند که به جلو مغول بشتابند و یا انتظار عساکر سلطانی را بکشند و به همین جهت جمعی از اهالی شهر زنان و اطفال خود را ترک گفتند و به حصارها پناه بردند و عزم ایشان در پایداری سست شد و مغول از این پیش آمد استفاده کردند و به اطراف شهر آمدند و در غوطهء دمشق در نزدیکی مرج الصفر اردو زدند. وصول مغول به این نقطه مقارن شد با رسیدن جوشنگیر و مقدمهء عساکر الملک الناصر. قشون ایلخانی که عدهء آن بالغ بر 50000 نفر بود به فرماندهی قتلغشاه و همراهی امیر چوپان و تیتاق و مولای و سونتای و امرای دیگر در محل مرج الصفر که در پیش مسلمین به شکست عظیمی که عساکر رومی در سال 13 هجری در آن جا از دست لشکریان اسلام یافته بودند مشهور بود صف آرایی کردند. الملک الناصر نیز که به موقع رسیده بود به همراهی خلیفه و حسام الدین حاجب سالار و سیف الدین سلار و جمال الدین آغوش و بیبرس جوشنگیر و امیر قبچق و امرای دیگر و حکام بلاد مختلفهء شام در میدان مبارزه حاضر شدند و جنگ در روز دوم رمضان سال 702 شروع گردید قتلغشاه در ابتدا از کثرت عدد تهیات لشکریان مصری و شامی وحشت کرد و مصمم بازگشت گردید ولی امیر چوپان او را مانع آمد و مغول دل به دریا زده بر قشون الملک الناصر حمله بردند. جناح راست قشون سلطانی به دست امیر چوپان و تیتاق درهم شکست و فرمانده آن حسام الدین به قتل رسید و امیر قبچق و جمیع عساکر آن قسمت به دست مغول اسیر شدند ولی قلب و میسرهء لشکر الملک الناصر فیروز آمدند و مغول را به سختی منهزم کردند، تیتاق اسیر گردیده و امیرچوپان گریخت و بقیهء مغول با قتلغشاه و امرای دیگر از رسیدن شب استفاده کردند و به کوهی که مشرف به مرج الصفر بود پناهنده شدند و الملک الناصر فرمان داد که ایشان را در محاصره بگیرند. چون صبح شد و مغول کثرت سپاهیان مصری و شاهی را مشاهده کردند رو به فرار گذاشتند و لشکریان سلطانی در عقب ایشان روان شدند. اتفاقاً عبور عساکر غازانی به شورستان باتلاقی افتاد و جماعتی کثیر از آن طایفه در گل و لای فرو رفتند و سیف الدین سلار به امر الملک الناصر بقیة السیف ایشان را تا کنار فرات دنبال کرد و چون فرات در حال طغیان و عبور از آن مشکل بود عده ای در آب غرق شدند و جمعی هم معرض دستبرد اعراب بادیه قرار گرفتند و مقداری قلیل از آن لشکر عظیم گرسنه و شکسته به بغداد رسیدند و سرافکنده در تاریخ 19 رمضان به غازان متصل شدند. در این جنگ عساکر مصری و شامی 10000 اسیر و 20000 سر اسب از قشون غازان به غنیمت گرفتند و امیر سوتای و کین جو و تیتاق و جمعی دیگر از امرای غازانی را اسیر کردند و به شادی این فتح، به اطراف فتحنامه ها با کبوتران قاصد و رسولان فرستادند. الملک الناصر با جلال تمام به دمشق وارد شد و به امرا و سران سپاهی خود خلعتها داد و پس از اندکی به قاهره برگشت. رسیدن خبر شکست، غازان را به سختی متأثر و اندوهناک کرد تا آن جا که از شدت غضب خون از بینی او جاری شد و چون در دهم ذی القعدة به اوجان رسید قوریلتایی ساخت و قتلغشاه و امیر چوپان وسرداران دیگر را به یرغو نشاند و پس از دو روز محاکمه دو نفر از سرداران آن جنگ را کشت، مولای را به اهانت تمام چوب زد و قتلغشاه و چوپان را نیز به چوب یاسا تنبیه کرد و تا چند روز هیچکدام را به اردو راه نداد و تا مدتی به هیچ یک از ایشان التفاتی نداشت و تا مرد از خیال تلافی آن شکست بیرون نمیرفت.
وفات غازان در 11 شوال 703 - در موقع جلوس غازان خان چنانکه در محل خود یاد شده است بر اثر به باد رفتن ذخایر و خزاین هولاکو و گشادبازیها و عدم توجه ایلخانان جانشین او در خزانهء دولتی به هیچوجه وجهی باقی نمانده بود مخصوصاً بذل و بخششهای بیجای گیخاتو و صدرجهان کار بی پولی را به آن جا کشید که گاهی حتی برای تقدیم هدایائی به سفرایی که از خارج می آمدند وجهی بدست نمی آمد و غازان وارث مملکتی شد که به گفتهء خود او یکسره ویران و قابل پرداخت هیچ قسم مالیاتی نبود. غازان در دو سال اول سلطنت پس از اصلاح و ترمیم لشکر و گوشمالی مخالفین و تأمین حدود و ثغور به انتظام امور اداری و جمع و خرج مملکت خود مشغول شد و اگر چه در این راه به مردم تعدیات و اجحافات بسیار وارد آمد ولی ترتیب وصول و اخراجات نظم یافت و در خزانه وجوهی فراهم گردید و غازان در ابتدا دویست الی سیصد تومان آن را بین قسمتهای اردو تقسیم کرد تا هم دل ایشان را گرم نگاهدارد و هم حد وظیفهء دیوانی هر قسمت را به ایشان بفهماند تا زیادتر از آن مطالبه نکنند. در شورایی که غازان پس از شکست مرج الصفر در اوجان تشکیل داد، بعد از تنبیه سران سپاهی دست به بذل و بخشش گشود و هر یک از سرداران را خلعتها و انعامهای گزاف داد و مدت پانزده روز در چادری نشسته بدست خود خزانه و حاصل مالیات ولایات را که به اسم استمداد لشکر قبلاً به تعدی از مردم وصول شده بود به باد داد و در این مدت قلیل 300 مسکوک طلا و 20000 خلعت و تشریف و 50 کمر مرصع و 300 کمر زرین به ایشان بخشید و کاری کرد که هیچ یک از ایلخانان سابق نکرده بودند. بعد از اتمام قوریلتای اوجان غازان به تبریز آمد تا تهیهء لشکر جهت حرکت به شام و کشیدن انتقام شکست مرج الصفر ببیند ولی غفلةً دچار درد چشم شد و اطبای چینی به معالجهء او مشغول شدند. کمی بعد به اوجان برگشت و به عزم گذراندن زمستان بطرف بغداد حرکت کرد اما بواسطهء برف و باران به انجام این قصد قادر نیامد و مصمم شد در کنار قزل اوزون زمستان را به پایان رساند (آخر ربیع الاول 703). در هنگام اقامت در کنار قزل اوزون به خواجه سعدالدین ساوجی صاحبدیوان چنین خبر رسید که یکی از شیادان تبریز به اسم (پیر یعقوب باغستانی) جمعی از تبریزیان را گرد خود جمع کرده و مردم را به سلطنت آلافرنگ پسر ارشد گیخاتو بشارت داده و یکی از مردهء خود را پنهانی به اردو فرستاده است تا ملازمان رکاب غازان را نیز به سلطنت او دعوت نماید خواجه این پیش آمد را به عرض غازان رساند و غازان کسی را به عجله به تبریز روانه کرد و او پیر یعقوب و آلافرنگ و جمعی دیگر از وجهائی را که با ایشان همدست شده بود دستگیر نمود به اردو آورد و ایلخان شخصاً بمحاکمهء آن جماعت پرداخت و معلوم او شد که پیر یعقوب و مریدان او به بعضی از عقاید مزدکی عقیده دارند به همین جهت همگی را جز آلافرنگ کشت و خواجه سعدالدین را علاوه بر مقام وزارت رتبهء امارت نیز داد و یک هزار سوار مغول را در تحت اختیار او گذاشت. غازان که بعد از شکست مرج الصفر پیوسته غمگین و رنجور بود در این سفر قشلاقی اخیر سخت مریض شد و هر قدر او را مداوا کردند نتیجه نداد ناچار در اوایل بهار از حوالی قزل اوزن به طرف ساوه حرکت کرد و خواجه سعدالدین در این منزل که موطن او بود از ایلخان پذیرائی شایان کرد و به پاداش آن بشرف کاسه گیری مفتخر گردید. در ساوه اندکی حالت مزاجی غازان بهبودی یافت ولی چون از آنجا به ری حرکت نمود مرضش بشدت عود کرد و ناچار چند روز در ری ماند و چون از آنجا عازم قزوین گردید در حوالی این شهر در یکشنبه 11 شوال سال 703 پس از قریب به نه سال سلطنت بسن 33 سال وفات یافت و جنازهء او را از آنجا به تبریز بردند و در شنب غازان یا شام غازان از بناهای او در حوالی این شهر در گنبدی که قبلاً ساخته بود به خاک سپردند. «غازان خواست که تتمیم اساس عدلی را که ممهد فرموده و ارشاد طریقهء تقویت اسلام که مدت سلطنت خود را مصروف آن ساخته بود آیندگان را نصیحتی و تذکیری واجب دارد و هدیت وصیتی ارزانی فرماید تمامت خواتین عظمی و ملکات مملکت و اوانس سلطنت و محارم حرم حضرت با ارکان دولت اعظم و نوئین قتلغشاه و امرای عظام چوپان و بایدو و پولاد و سنتای و سلطان و ملای و رمضان والغو و گور تیمور و تارمتاز و مشیران سدهء جهانداری صاحبین اعظمین خواجه رشیدالدین و خواجه سعدالدین و دیگر مقربان و شهرت یافتگان مدت خانیت احضار کرد فرمود: ما را محقق است به نور یقین و دیدهء حقیقت بین که از این مرحلهء فانی به منزل باقی و مصاحبت حور عین نقل خواهیم کرد و از این غار مردم خوار به جوار ملک جبار پیوست، همگی همت و قصوای اُمنیّت آن بود که چند روزی که مقالید ملک مجازی در دست دولت ما نهاده اند و حوالت تمشیت عالمیان بما فرموده هر چه نه صفت نصفت و عدل داشته باشد که نظام عالم بی این دو دعامه قایم نیست در حوالی خاطر راه ندهیم و مادهء ظلم متعدیان که دفع شر آن شرعاً و عقلاً لازم است به تعریک هر مبتدع مرتدع گردانیم و تقویت دین سیدالمرسلین و خاتم النبیین بوجهی کنیم که آنچه از سَنن و سُنن او بمرور دهور منحرف شده باشد و به عدم محرضی دیندار و زاجری توفیق یار در امتثال اوامر و اجتناب از نواهی نوعی جسارتی بضمیر راه یافته بعد از تأدیب و تشدیب آن و تقریر نصاب در مصاب حق طریق خسارت بر ایشان به زبان تیغ گشاده بسته داریم. و به سر انگشت تأمل در احوال طبقات خلق گره از دلهای بسته گشاده گردانیم. تا در این جهان شجرهء طیبهء جهانکامی به آب نیکنامی نیک نامی ماند و در آن جهان اقتطاف ثمرهء تؤتی اکلها کل حین(1) در حساب آید. در این اندک مدت زمان سلطنت ما که هشت سال و چند ماه بود به قوت خدای تعالی و میامن همت محمدی سعی ها نمودیم تا بعضی از این معانی که تقدیم یافت از استیصال عدات و متمردان دین و دولت و وضع قوانین عدل و سیاست و رفع اقانیم ظلم و بدعت بر حسب ارادت دست داد یرلیغها نوشته و به دور و نزدیک فرستاد و احکام آن به هر قطر که رسید قرطهء اسماع شد و امتثال آن مثال روح در اعضا ساری گشت و چون روح در دل جای گیر یافتند و داعیهء غیرت و حیرت رفتگان و مایهء عبرت و خبرت آیندگان آمد و برخی چون خواستیم که در این تمشیت آن خوض پیوندیم عمر وفا نکرد و روزگار مسامحت ننمود و اجل مهلت نداد و این نیات سر بمهر در زوایای سینه با خود بردیم اکنون شما را باید که بعد از من با یکدیگر طریق مخالفت نسپرید و برادرم پادشاه جهان خدای بنده محمد که سه چهار سال است تا ولایت عهد سلطنت بر وی مقرر داشته ام و بکرات مرات این معنی با شما مکرر شده و بزودی بر سریر دولت روز افزون بنشانید و منقاد مذعان فرمان او باشید و از آئین و یاساق من تجاوز ننمائید و قواعد این احکام را مطرد و متسق دارید و رعایا را بیرون از آنچه مقرر و معین کرده ام به زواید و مساعدت و تکلیف مزاحم نشوید و رسم محدث ننهید و خیرات و صدقات و تسویفات و اوقافی که معین شده و عماراتی که بنیاد کرده ام بموجب شروط در استقرار و استتمام آن کوشید و ادرارات که در تمامت تمالک فرموده ایم یا در هر موضع از حشو مال موضع ساخته به نام آن کسان فرود آورید و مجال تصرف و تصدیع نواب دیوان و متصرفات اصقاع مسدود گردانید و باید که کم ناکرده در تقریر و امضای آن سعی نمائید و اگر شما را توفیق آسمانی رفیق گردد که بدان مزیدی واجب دانید در آن باب تقصیر و اهمال جایز نشمرید». (از تاریخ وصاف صص457-458). غازان با وجود عمر کم و سلطنت کوتاه بواسطهء اصلاحات و اقداماتی که کرده و ابنیه و قواعد و قوانینی که بجا گذاشته بلاشبهه یکی از سلاطین بزرگ مشرق است و اگرچه مقایسهء او با امثال کوروش کبیر و داریوش اول و سلاطین عظیم الشأن ساسانی صحیح نیست ولی غازان را مخصوصاً از لحاظ مملکتداری و اداره باید از سلاطین معتبر ایران و به هر حال از این حیث او را بزرگترین پادشاه سلسلهء ایلخانان دانست اما باید بخاطر سپرد که یک قسمت عمده از این افتخار و عظمت و بلندنامی که مشمول حال غازان شده چنانکه بعد خواهیم گفت از برکت وجود وزیر کاردان فاضلی مثل خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی است که از یک طرف با تدبیر و هنر و سیاست ممالک وسیعهء غازانی را اداره میکرده و ودر ترفیه حال رعایا و اصلاح امور مالی و انشاء ابنیه و آثار خیریه با غازان شرکت داشته و از طرفی دیگر با قلم شیوای خود ذکر محامد و اعمال ستوده و وقایع ایام او را به صفحات روزگار مخلد ساخته است و غیر از آن وزیر دانشمند عدهء زیادی از فضلای دیگر هم در نتیجهء ادب دولتی و تشویق خواجه در گرد دربار ایلخانی مجتمع بوده و ایشان نیز هر کدام در این مرحله قدمهای مهمی برداشته اند بطوری که میتوان گفت که دورهء غازان و دو جانشین او یعنی الجایتو و سلطان ابوسعید خان بر اثر وجود خواجه رشیدالدین فضل الله و پسران او یکی از درخشانترین دوره های ادبی تاریخ ایران است بلکه بجهاتی که بعد مذکور خواهد شد در تاریخ این مملکت نظیر ندارد.
روابط غازان با ممالک خارجه - غازان با ممالک خارجه یعنی با خاقان چین و سلاطین عیسوی اروپا غالباً مکاتبه داشته و بین ایشان سفرا در رفت و آمد بوده اند. در سال 699 غازان دو نفر رسول با هدایای گرانبها به دربار تیمور خاقان جانشین قوبیلای قاآن به چین فرستاد. خاقان ایشان را بملاطفت تمام پذیرفت و در جواب این حرکت دوستانهء غازان با وجود اینکه ایلخان ایران اسلام آورده و در ترویج آن مذهب میکوشید اظهار مهربانی و مصادقت کرد. فتوحات اولیهء غازان در شام و فتح مجمع المروج دشمنان مسلمین را برآن داشت که با فرستادن سفرا و مراسلات غازان را به حصول این پیشرفت تبریک بگویند. مخصوصاً عیسویان اروپا و ارامنه که بر اثر مجاهدت ممالیک و مجاهدین مصری و شامی از آن ممالک بکلی رانده و به حفظ بیت المقدس و بنادر و سواحل شام موفق نیامده بودند از فتوحات غازان بی نهایت مسرور شدند و با سابقهء روابطی که علی رغم مسلمین مصر و شام با ایلخانان ایران داشتند پیشرفت عساکر ایلخانی را در مقابل ممالیک بمنزلهء انتقامی از شکستهای خود تلقی نمودند و مصمم شدند که غازان را در این مرحله مشوق شوند تا مگر شام و مصر را از کف ممالیک و امرای دیگر بیرون ببرند و از زیر سلطهء ایشان خارج گردند بر اثر همین حال مسرتی که در اروپا عیسویان را دست داده بود جیمز دوم(2) پادشاه مملکت آراگن از ممالک اسپانیا بتاریخ رمضان سال 700 مراسله ای به غازان نوشت و آن را به معیّت سفیری پیش ایلخان فرستاد و در آن نامه غازان را مقتدرترین و بزرگترین سلاطین مغول و شاهنشاه مشرق خواند و به غازان اطلاع داد که عموم رعایای او که طالب زیارت اراضی مقدسهء فلسطین اند حاضرند که برای جهاد در رکاب ایلخان حاضر شوند ضمناً از او درخواست کرد که بزوار آراگنی اجازه دهد که بدون تأدیهء خراج یا مالیاتی آزادانه به زیارت بیت المقدس نایل آیند و ایلخان یک خمس از اراضی مقدسه را که از تصرف مسلمین خارج کرد به عیسویان واگذارد غازان بگفتهء بعضی از مورخین عیسوی حاضر شد که بعضی از نواحی را که در فلسطین مفتوح ساخته بود به عیسویان واگذار کند و در ازاء آن حال اتحادی را که بین سلاطین عیسوی و ایلخانان ایران وجود داشت تجدید نماید و به همین قصد سفرائی نیز به اروپا فرستاد این سفرا در انگلیس به خدمت ادوارد اول پادشاه آن مملکت رسیدند ادوارد در جواب غازان مراسله ای نوشت و آن را به همراهی فرستاده ای روانهء مشرق نمود و مراسله ای دیگر نیز در همین باب به خلیفهء عیسویان مشرق عنوان کرد ولی این تبادل سفرا و مراسلات نظر به دوری راه و عدم توافق بین منظور عیسویان و غازان که خود را مروج اسلام معرفی کرده بود و شکست هایی که اندکی بعد در جنگ با مسلمین شام و مصر نصیب عساکر ایلخانی شد هیچ وقت از حد تعارفات رسمی تجاوز ننمود و استیلای قطعی قشون الملک الناصر بر شام و سواحل آن آرزوی دیرینهء عیسویان را در خاک کرد.
اخلاق و صفات غازان - سلطان محمود غازان خان پس از قبول مذهب اسلام از مؤمنین و مشوقین جدی آن آیین گردید و در تمام عمر در رعایت مراسم و آداب دین حنیف و اقامهء شعایر آن می کوشید و سعی میکرد که آن قسمت از عساکر خود را هم که هنوز مشرک و بت پرست یا بودائی مذهب بودند به آئین اسلام برگرداند و خود غالباً در این باب با ایشان گفتگو و مباحثه می نمود. غازان شخصاً رشید و جنگ آزموده بود مخصوصاً قبل از رسیدن به مقام ایلخانی یعنی در دورهء حکومت خراسان بواسطهء حملات پی در پی مغولان ماوراءالنهر به این مملکت به خوبی به فنون لشکرکشی و مقابلهء با دشمن آشنا شده و اسرار این کار را آموخته بود. از مرگ هیچ پروا نداشت و همه وقت قشون خود را به حقیر شمردن عمر و نداشتن باک از دشمن تشویق میکرد و غالباً مثل چنگیزخان سرداران خود را احضار و تعلیمات مخصوص میداد و مانند آن مرد مدبر جهانگشا به ایشان توصیه می نمود که در لشکرکشی ها از راهها و راهداران و راهنمایان بیش از همه استفاده کنند و قبل از حرکت در تأمین وسایل آذوقه و سیورسات و تحصیل اطلاع از احوال روحیه و تهیات خصم به مدد جاسوسها بکوشند. در رعایت انتظام و انضباط در قشون خود جهد بلیغ داشت و در این راه نیز مقلد چنگیز بود و می گفت که قسمت عمدهء شکستهائی که بر قشون وارد میشود نتیجهء نداشتن انتظام و افسارگسیختگی افراد است، در حین حمله یا غلبهء بر دشمن. غازان علاوه بر زبان مغولی و فارسی اطلاع کمی از عربی و السنهء چینی و تبتی و لاتین داشت و به دانستن تاریخ و آداب و اخلاق سلاطین مخصوصاً پادشاهان معاصر خود سخت مایل بود و هر وقت به یکی از مردم ممالک خارجی برمیخورد در این باب از او تحقیقات کامل میکرد ولی بیش از همه به دانستن آباء و اجداد مغولی خود عشق و علاقه داشت و غیر از پولادآقا هیچیک از امراء و شاهزادگان مغول به اندازهء او بر احوال و اسامی و وقایع مغول مطلع نبودند و خواجه رشیدالدین یک مقدار از اطلاعات نفیسی را که در جامع التواریخ ضبط کرده شخصاً از دهان غازان خان شنیده است. غازان خان گذشته از این مراتب مردی هنرمند بود و به بعضی از صنایع یدی و حرفه های مختلف مثل بنائی و نقاشی و آهنگری و اسلحه سازی آشنائی داشته و مقداری از عمر خود را هم به هرزه در طلب کیمیا و اشتغال به رمل و ستاره شناسی و تحصیل نباتات عجیب به عادت مغول صرف کرده است. و خیال بنای رصدخانه ای در نزدیک تبریز نیز داشته و در شام غازان نمونه ای از آن را ساخته بوده است. قبل از غازان زمام جمیع امور و حل و عقد کارها در دست امرا و وزرا بود و ایلخان غالب ایام خود را به شکار و اشتغالات دیگر میگذراند. پذیرفتن سفرای خارجی و مذاکره با ایشان را وزراء عهده دار میشدند و همین مسئله تولید اختلاف و حسادت بین امرا و وزرا میکرد. غازان تمام این مهمات را شخصاً بعهده گرفت و جمیع عمال را از خرد و بزرگ مطیع امر و محکوم دستورهای شخص خود نمود و به کارها مرکزیت داد به شکلی که همه کفایت و عقل و کاردانی او را تصدیق کردند و خواهی نخواهی مصلحت بینی او را در معضلات امور بر آراء خود مقدم داشتند. در عهد او هر وقت فرستاده ای از خارجه میرسید مستقیماً به خدمت غازان هدایت میشد و ایلخان بجای اینکه یکی از وزراء را مأمور مذاکره با او کند شخصاً از او پذیرائی مینمود و با ایشان از تاریخ مملکت و وقایع و سیاست ممالکشان گفتگو میکرد تا آنجا که همگی از فصاحت و کمال او دچار بهت و اعجاب می شدند. اهل ادب و حکمت و فضل را دوست میداشت و غالباً با ایشان می نشست در محضر آن جماعت سؤالاتی طرح مینمود. از ادیان و مذاهب و ملل و نحل اطلاعات کافی داشت و اکثر اوقات با فرق مذهبی مختلفه مباحثه و مناظره میکرد. در تشخیص میزان لیاقت و کفایت اشخاص نیز خبیر بود و هر کس را به اندازهء فضل و کارآمدگی به مقامی که درخور آن بود می گماشت و کمتر به غرض مغرضین و سعایت سخن چینان گوش فرامیداد و برخلاف در سیاست و تنبیه خطاکاران فوق العاده سخت و بیرحم بود در صورتی که از عمال و زیردستان و سران قشونی او ظلم و تعدی و تجاوز میدید ایشان را بسختی مجازات میکرد زمام نفس خود را نیز کاملاً در دست داشت و هیچ حرکتی که نمایندهء شهوترانی او باشد از او سر نزده بلکه کسانی را که مرتکب بی ناموسی میشدند بشدت مورد مؤاخذه قرار میداد و چون در اجرای یاسای خود که ذیلاً به ذکر آنها می پردازیم بی نهایت مراعی و سختگیر بود دورهء حکومت او نیز در خون ریزی و سخت کشی از دوره های دیگر عقب نمانده است.
قواعد و یاساهای غازانی - غازان خان برای ترفیه حال رعیت و وصول منظم مالیات و رفع ظلم و تعدی و حسن ادارهء کارها قواعد و یاساهائی وضع نموده و بسیاری از آداب و مراسمی که از پیش معمول بود و او نمی پسندیده و آنها را موافق عدل و تربیت نمی دانسته است ملغی کرده است و ما مجملاً به آنها اشاره می کنیم: 1- قبل از ایام غازان مالیات ولایات به مقاطعه در عهدهء حکام گذاشته میشد به این شکل که قسمتی از آن را صرف پرداخت مخارج ضروری و وظایف ارباب عمایم و سیورغالات کنند و بقیه را به ایلچیان مأمور یا کسانی که از طرف دیوان براتی در دست دارند بسپارند این حکام که غالباً مردمانی ظالم و طمع ورز بودند و گاهی در عرض یک سال ده و حتی بعضی اوقات بیست مرتبه از رعایا مطالبهء مالیات مینمودند هر وقت که از اردوی ایلخان یک نفر ایلچی برای تحویل گرفتن مالیات یا مأموریتهای دیگر می آمد بهانه ای بدست حاکم برای مطالبهء مالیات جدیدی از مردم جهت مخارج سفر و اقامت ایلچی می افتاد و به همین جهت عیش و خوشی حکام در این بود که از طرف ایلخان فرستاده ای به مأموریت پیش ایشان بیاید و او به اسم تأمین مخارج ایلچی و یا تهیهء هدایا و تحف جهت ایلخان مردم را در شکنجهء پرداخت مالیاتی قرار دهد. و پس از وصول قسمت عمدهء آن را خود بردارد و بقیه را هم بین شحنه یعنی فرماندهء لشکری حوزهء حکومتی خود و منشیان جمع و خرج یعنی بیتکچیان تقسیم کند تا ایشان پرده بر این قبیل تعدیات او بپوشند و وجوهی را که به این شکل از مردم گرفته شده در حساب دیوان نیاورند. حاصل مالیات ولایات باید صرف مخارج جاریه و پرداخت براتهائی شود که از طرف دیوان حوالهء ولایات میشد ولی حکام همه وقت با تراشیدن خرجهای گزاف بیشتر این عواید را تلف میکردند و براتها در دست مردم تأدیه نشده باقی میماند و به خزانه برمیگشت. عمال دیوانی با صدور یک آلتمغا براتها را مجدداً به محل حواله برمیگرداندند و حکام چون جرأت رد آلتمغا را نداشتند یک بار دیگر رعایا را بپرداخت مالیات مجبور میساختند و با وارد کردن اقسام فشار و تهدیدها پول تحصیل میکردند ولی باز هم قریب دو ثلث آن به جیب حکام و زیردستان ایشان میرفت و تنها یک ثلث آن به دارندگان بروات میرسید و این به آن اندازه نبود که مخارج ایاب و ذهاب آن جماعت را کفایت نماید. عمال دیوانی هیچگاه عایدات ولایات را تحت تفتیش نمی آوردند و از مقدار وصول شدهء آن اطلاعی نداشتند و بدون هیچ ملاحظه ای برواتی بر حکام صادر میکردند و بین حکام و صاحبدیوان علائمی رمزی وجود داشت که اگر صاحبدیوان آن علائم را در بروات نمی گذاشت حکام از تأدیهء بروات خودداری می نمودند. حکام ولایات نه بخزانهء ایلخانی پولی میدادند و نه در پرداخت مستمریات و وظایف اقدامی میکردند بلکه در ابتدای هر سال ارباب حقوق و مستمری را به این بهانه که ابتدا باید مخارج خزانه و ایلچیان را پرداخت متقاعد میساختند و از این سال تا آن سال ایشان را بهمین شکل گرسنه و بیچاره سر میدواندند و از این حکام کسانی که زیرکتر بودند طلبکاران را وامیداشتند که مطالبات خود را به نصف مبلغ صلح کنند و رسید تمام به ایشان بسپارند و در مقابل این نصف هم بدو برابر قیمت واقعی جنس قبول نمایند به این ترتیب طلبکارانی که ربع طلب خود را در نتیجهء قبول پیشنهاد فوق وصول میکردند خود را خوشبخت میشمردند و بر آن عدهء دیگر که به دریافت دیناری نیز موفق نمی آمدند فخر میفروختند. اگر از میان ارباب حقوق و مستمری کسی میتوانست خود را با تحمل زحمت سفر و رنج راه به اردو برساند و از حاکم در نرسیدن حق خود شکایت کند بعد از آنکه مأمورین قضیه را تحقیق میکردند و حقانیت او به ثبوت میرسید و حاکم مورد بازخواست واقع میشد در جواب میگفت که علت آن وصول نشدن تمام مالیات است و پرداخت حقوق شخص شاکی را موقوف به دریافت بقایای مالیاتی میکرد. و این بقایا هم در حقیقت باقیماندهء وجوهی بود که او به تعدی و برخلاف قاعده از مردم مطالبه میکرده چه او میزان مالیات حقیقی را چند بار از رعایا میگرفته و دیگر دینی بر عهدهء ایشان باقی نمیمانده است تا در شمار بقایای مالیاتی به حساب بیاید. مردم بیچاره که از ظلم و جور حکام به جان می آمدند آبادیهای خود را ترک کرده جلاء وطن می نمودند و در نتیجه خرابی کلی به شهرها و دهات راه می یافت. عمال دیوانی از این اوضاع به خوبی آگاهی داشتند ولی چون دست ایشان با حکام یکی بود هیچ وقت در صدد رفع ظلم برنمی آمدند و عموم صاحبان دیوان و وزرای مغول کم وبیش در این ظلم شرکت داشتند و مسئول آن اوضاع بودند ولی از میان ایشان مسئولیت خواجه صدرالدین خالدی زنجانی از همه بیشتر است چه او این وضع ناگوار را در نتیجهء گشادبازیها و بذل و بخشش های بیجا به سرحد افتضاح رساند و کار صدور بروات و حوالجات و لاوصول ماندن آنها در عهد او به منتهای زشتی و رسوائی کشید مثلاً خواجه غالباً دراویش و شیوخ را مورد مرحمت قرار داده براتی به ایشان به مبلغ 500 دینار بر سر ولایتی می بخشید کسی که مورد این انعام قرار گرفته بود سخت شادمان شده به اعتبار آن برات از راه استقراض 100 دیناری تهیه می کرد تا مخارج وصول برات و مسافرت مأمور دریافت آن را فراهم سازد چون برات خالی از وجه بود یا حکام از پرداخت آن ابا می کردند بیچاره درویش یا شیخ باید خانقاه یا مقام خود را از دست دهد و به عنوان تحصیل مالیات از این در به آن در بدود و عاقبت هم از شرّ طلبکار راه فرار پیش گیرد مردم بیچاره ای که از عهدهء تأدیهء مالیاتهای ظالمانهء خانه برانداز برنمی آمدند ترک خانمان می کردند ولی مأمورین حکومتی ایشان را تعقیب و آزار می نمودند و از نیمه راه برمی گرداندند و از ایشان کسانی که در شهرها و آبادیهای خود مانده بودند از ترس عمال دیوانی درهای منازل خود را با سنگ می پوشاندند و در حصار می رفتند. مأمورین وصول مالیات از اشرار و اوباش در یافتن مردم فراری استمداد می کردند و ایشان مردم را به اقسام رذالت و سختی از پناهگاهها بیرون می کشیدند و اگر بر آن جماعت دست نمی یافتند زنان و اطفال ایشان را مثل گلهء گوسفند کوچه به کوچه می گرداندند و از پای می آویختند و در بعضی شهرها همین که مأمورین وصول می رسیدند از ترس هیچکس باقی نمی ماند همه یا می گریختند یا در سردابها مخفی میشدند. غازان از این اوضاع سخت متأثر شد و در صدد برآمد که قبل از همه وضع وصول مالیات را مرتب و دست عمال و حکام جورپیشه را کوتاه و عامه را از این باب آسوده خاطر کند. به همین جهت حکم کرد که هیچ ولایتی را به مقاطعه ندهند و در عرض سال بیش از یک بار از مردم مالیات مطالبه نشود و به هر ولایتی یک نفر بیتکچی مخصوص فرستاد تا صورتی از عایدات جمیع آبادیهای آن مطابق آخرین ممیزی که شده بود به اسم و رسم تهیه دیده پیش غازان بفرستد و از املاک شخصی و خالصه و اراضی خاصه یعنی اینجو و اوقاف علیحده صورت بدهد و اسامی اشخاصی را که در سی سال اخیر مسلماً از عایدات آنها بهره میبردند یادداشت کند و به اصطلاح قانون مال هر ولایت مرتب و مدون گردد. بعد از آنکه این صورتها به دیوان رسید و اشتباهات آنها رفع شد عمال دیوانی از روی آنها خلاصهء عایداتی که باید هر سال مطالبه شود خارج نویس کرده در دیوان ضبط نمودند و صورت مالیات هر آبادی را عمال عالی رتبهء دیوانی مهر کردند و آنها را به آلتون تمغا نیز موشح ساختند. غازان خان حکم داد که از آن تاریخ به بعد دیگر حکام و بیتکچیان اصلاً بر رعایا برات ننویسند و اگر کسی بر خلاف این حکم عمل می کرد حاکمی را که برات داده بود سیاست می کرد و نویسنده ای که آن را نوشته بود دست می برید. در نتیجهء این ترتیب و رفع تعدی و ظلم از رعایا و معین شدن مقدار مالیات هر ده و آبادی از روی قاعده و قانونی ثابت بعد از دو سه سال ولایات رو به معموری گذاشت و اموال خزانه به تمامی عاید دیوان گردید و دست تعدی و حکام بیتکچیان و ایلچیان به کلی کوتاه شد. غازان خان برای آنکه این رسم و قاعده مرعی و برقرار بماند و بعدها کسی از مقدار بدهی که برای هر ولایتی تعیین و در قانون آن قید شده زیادتر از مردم مطالبه نکند مقرر کرد که از تمام ولایات دفاتر قانون مزبور یعنی صورت مالیات و اراضی ملکی و خالصه و اینجو و وقف و اسامی بهره بران از آنها را در کتابخانه ای که در تبریز بنا کرده بود بیاورند و به معتمدان مخصوص که جهت این کار موظف شده بودند بسپارند تا ایشان قانون هر قسمت از ممالک ایلخانی را بر تخته پاره یا قطعه سنگی یا صفحه ای از معدنیات نقش کنند و در موضعی از آن قسمت نصب و تغییردهنده را به لعنت یاد نمایند و به آن بنویسند که صورت آن صفحه در کتابخانهء تبریز محفوظ است و رعایا میتوانند در صورت ضایع شدن آن به کتابخانهء تبریز مراجعه کنند و غازان یرلیغی موشح به آلتون تمغا در این باب صادر کرد و در آن یرلیغ مذکور بود که حکام و داروغگان باید به مقتضای قانون و آلتون تمغا با حضور سادات و قضات و ائمه و عدول و اکابر از دفتر صورت بدهی مردم نسخه هائی به رعایای هر قریه و مزرعه بدهند و ایشان را ملزم نمایند که در عرض بیست روز آن نسخه را بر لوحی نقش کرده و در موضعی معین نصب نمایند تا از تغییر و تبدیل مصون ماند. «باید هر کس از وجوه العین و اجناس بر حسب مقرر چیزی به دیوان اعلی باید داد چنانچه میعاد معین گردد ادا نماید و همچنین مأخوذات تمغا را بر تخته ای مرتسم گردانند و باید که هر گاه محصلی به شهری یا قصبه ای تحصیل آورد جهت او خیمه ای در میان آن موضع نصب کنند و رعایا از روز اول تا آخر میعاد هر روز آنچه نقد شود با فرع و خزانه داری به وی رسانند و او را بعد از آن به اسم علوفه و قوللقه چیزی ندهند و نگذارند که نوکران خود را به محصلی به هیچ طرف فرستد و اگر رئیس ده و رعایا طریق اهمال و تغافل مسلوک داشته در میعاد مقرر واجب خود را وصول ندهند محصول ایشان را گرفته جرمانه ستاند و هر کس را به تقصیر متهم باشد هفتاد چوب زنند و میعاد اموال وجوه العین و اجناس ولایات بر این موجب مقرر بوده. میعاد وجوه العین هر ولایتی که اقسام آن مختلف است تا به هر موضع از آن نوع بر وجهی که معین گشته بر لوح نویسند و بر آن موجب جواب گویند قیجور (مالیات جنسی) و متوجهات رعایای ده نشین که عادت آن است که در هر سالی بدو قسط رسانند و متوجهات صحرانشینان مقرر آنکه در اول سال یک دفعه جواب گویند و مأخوذ تمغا به موجبی که مناسب هر ولایتی بر ظهر قلمی شده بر لوح ثبت کنند و لوح را در موضعش استوار گردانند تا بر آن موجب به قسط وصول دهند و به زیاده و نقصان خلاف ننمایند: از جمله متوجهات یک سالهء هر موضعی از نوروز جلالی تا بیست روز نصفی رسانند از وقت تحویل آفتاب به میزان تا مدت بیست روز نصفی دیگر را جواب گویند خراج و مالی که از قدیم الایام به وجوه العین مقرر بوده از اول نوروز جلالی تا بیست روز بدهند. خراج و وجوه العین که مقرر بود که به وقت ارتفاعات صیفی جواب گویند از اول تابستان مدت بیست روز بدهند میعاد و کیفیت قبض و تسلیم انواع ارتفاعات گرمسیری و سردسیری و شتوی و صیفی و بعضی مواضع که صیفی ندارد بر این موجب گرمسیرات از شتوی و صیفی از گندم و غیره آنچه مقرری هر موضعی باشد بیرون از مواضعات به چهارپای خود نقل انباری کنند که در آن حدود معین شده و به قابض تسلیم نمایند و غایت مهلت آن هشت روز است. صیفیه از اجناسی که به موجب قانون بیرون از مواضعات مقرر شده به چهارپای خود نقل انباری کنند که در آن حدود معین گشته و به قابض رسانند و غایت مطلق آن چهل روز است. سردسیریهای صیفی و آنچه صیفی نداشته شتویه بموجب قانون مقرر به تمام و کمال به چهارپای خود نقل انباری کنند که در آن حدود معین است در مدت بیست روز صیفیه به موجب قانون مقرر بعد از موضوعات بتمام و کمال نقل کنند به انباری که در آن حدود است و غایت مهلت آن هشت روز است». (جامع التواریخ رشیدی) (حبیب السیر).
2- قبل از غازان مرسوم چنین بوده که جهت انجام امور مهمهء دولتی و رساندن اخبار شهرها مأمورینی به اسم ایلچی به اطراف روانه میشد و این رسم که از عهد چنگیز معمول شده بود در دورهء ایلخانان صورت بسیار زشتی پیدا کرد به این شکل که عموم شاهزاده خانم های مغول و شاهزادگان و امرا و فرماندهان تومان و هزاره و صده و شحنگان و قورچیان و قوشچیان به عنوان خبردهی یا مصالح دیگر نوکران خود را اسم ایلچی داده به ولایات می فرستادند و هر کس که با دیگری خصومتی یا مرافعه ای داشت و حاکم به عرض او نمی رسید به یکی از مقربان چسبیده از او یک نفر ایلچی می گرفت و با آنکه در هر یامخانه پانصد سر اسب بود گاهی برای سواری ایلچیان بقدر کفایت مرکوب فراهم نمیشد و ایلچیان به گلهء اسب هر کس که می رسیدند هر قدر می خواستند از آن میان میگرفتند و حتی به قضات و علما سادات هم که عازم اردو بودند رحم نیاورده مرکوبهای ایشان را از زیر پایشان می کشیدند و کار تعدی ایلچیان تا آنجا رسید که جمعی از راه زنان نیز خود را ایلچی نامیده به این اسم به تصرف گلهء مردم می پرداختند و به این نیز اکتفا نکرده از اهالی دهات سر راه به اسم علوفه هر چه می خواستند می گرفتند و هر کدام نیز به عنوان زود گذراندن کارهای خود از قبیل تهیهء مرکوب و جمع آوری علوفه جماعت کثیری را به اسم نوکر همراه خود برمی داشتند به طوری که بعضی از ایشان که هیچ نوع مأموریت مهمی نیز برعهده نداشتند تا سیصد نوکر با خود می بردند و گاهی می شد که در دیوان دویست صندلی جهت جلوس ایلچیان میگذاشتند و چون چنین معمول بود که ایلخان از ایلچیان که مأموریتش از همه مهمتر است زودتر به حضور بپذیرد میان ایشان در اثبات اهمیت مأموریت خود نزاع سخت درمیگرفت و هر کس غالب می آمد مقدم میشد. در حین عبور ایلچیان رؤسای ولایات ایشان را در خانه های رعایا و پیشه وران فرود می آوردند و این ایلچیان غارتگر در خانه های مردم هر چه را می یافتند تصرف میکردند و گاهی نیز حرکات ناپسند دیگر هم از آن جماعت سر میزد غازان خان برای این رسم ناستوده حکم کرد که در هر سه فرسخ فاصله جهت ایلچیان خاصهء ایلخانی که مأمور انجام کارهای لازم مملکتی اند یام خانه بسازند و در هر یامی پانزده سر اسب فربه نگاه دارند و هر ایلچی را که نشانی موشح به آلتون تمغا داشته باشد از آن یامخانه الاغ دهند و یامخانه ها را به عهدهء یکی از امرای بزرگ واگذاشت و به حکام و امرای سرحدی نیز مقداری کاغذ سفید به مهر آلتون تمغا داد تا در موقع ضرورت آنها را به ایلچیان خود دهند و مقرر کرد که به هر ایلچی بیش از چهار الاغ ندهند و اگر خبری باشد که در رساندن آن باید تعجیل شود حکام و نوینان مکتوب خود را مهر کرده به یامچی رسانند تا او بر اسب یام نشسته آن را به یامخانهء بعد رساند و بهمین ترتیب عمل شود تا مکتوب به اردو برسد و به این ترتیب یامچیان روزی شصت فرسنگ راه می رفتند و فاصلهء بین خراسان و تبریز را مثلاً در سه چهار روز طی می کردند و اگر ایلچی خود این فاصله را می پیمود روزی بیش از چهل فرسنگ نمیتوانست طی طریق کند.
« حکم یرلیغ به تأکید بلیغ نفاذ یافت که هر شبانه روزی شصت فرسنگ و هر مسرعی چهل فرسنگ بروند و مکتوبی که به ایصال آن مأمور باشند مهر ختامهء مشک نهاده بر سر آن بیاض رها کنند و تمغا سبز مصور به صورت سواد یا ساعی به زر زنند و به سطور بنویسند که فلان ایلچی یا ساعی در این تاریخ بدین ساعت و وقت از این مقام روانه کرده شد تا بعد از وصول او یامچیان یامات احتیاط کنند اگر به زمان موعود و هنگام معهود رسیده باشند چنانکه قطری از اوج به مرکز بگذرد و به حضیض رسد.
و اگر به یک ساعت تأخیر و تغافل و تقصیر و تکاسل نموده باشد نشانهء تقصیر را قطر بر هیئت خط مشرق و مغرب کشند. و چون یامچیان بر چنین اهمال و تهاون عثور یافتند اعلام حکام کنند تا سخن ناپرسیده او را به یاسا رسانند و دیگری را حالی به جای او نصب کنند و اگر حکام در تنفیذ حکم یاسا اهمال نمایند نیز مستوجب یاسا باشند». (تاریخ وصاف ص 387). غازان خان علاوه بر این ترتیب امر داد که به هر ایلچی مخارج راه او را بدهند و در شهر منازلی به اسم ایلچی خانه جهت اقامت ایشان بسازند و غیر از ایلخان و نواب درگاه او هیچ کس حق فرستادن ایلچی نداشته باشد به علاوه در هر یامی دو پیک مأمور کرد که لدی الاقتضاء اخبار یام خانه ها را به یکدیگر برسانند و این پیک ها روزی سی فرسخ راه می رفتند.
3- غازانخان در شعبان 698 یرلیغی به تمام بلاد ایلخانی ارسال داشت و به موجب آن منفعت دادن پول را اکیداً غدقن نمود و امر داد که داروغگان و حکام متخلفین از حکم را مجازات کنند و امری که او را به صادر کردن این فرمان واداشت آنکه در عهد اباقاخان عده ای از تجار مقداری اسلحه از تیر و کمان و برگستوان و شمشیر و جوشن نزد یکی از امرای قورچی آورده به توسط او آنها را از عرض ایلخان گذراندند و اباقا وجه آنها را به شکلی به ایشان پرداخت که از آن معامله سودی گزاف عاید تجار گردید. جماعتی از مردم مفلس به طمع مقداری زر از این و آن با نفع قرض کرده به تجدید آن معامله پرداختند و کم کم کار تجارت اسلحه و فروش آن به توسط قورچیان به اباقا به آنجا رسید که ایلخان حکم داد که هر کس از سوداگران سند قورچیان را دایر به تحویل اسلحه به دیوان بیاورد دیوانیان باید به همان مقدار برات به دست او بدهند این ترتیب باعث آن شد که عدهء کثیری از مردم زر به سود قرض می کردند و اسلحه ای ساخته نزد قورچیان می بردند و با دادن مبلغی رشوه به ایشان سندی می گرفتند و آن را برای صدور برات پیش عمال دیوان می فرستادند عمال دیوان هم از جریان کار اطلاع داشتند تا مبلغی به رشوه از ایشان دریافت نمی کردند برات آن را صادر نمی نمودند و بتدریج کار این معامله به آنجا کشید که بیتکچیان مغولی دان با گرفتن مبلغی، خود از زبان امرای قورچی سند می ساختند و بر طبق آن برات می نوشتند و نتیجهء این عمل آن شد که در اندک مدتی به اندازه ای در دست مردم برات جمع شد که تمام عایدات ممالک ایلخانی برای پرداخت آنها کافی نبود. در عهد صاحب دیوانی خواجه شمس الدین جوینی چون این مسئله اسباب زحمت بسیار شده بود خواجه به زحمت زیاد برات داران را متقاعد کرد که هر هزار دینار به دویست دینار که صد دینار آن حق العمل صاحب دیوان باشد مصالحه کنند و به این تدبیر آن برات ها را جمع آوری نموده. در عهد ایلخانی گیخاتو و وزارت صدرجهان زنجانی معاملهء به ربح و زر به سود دادن به علت بی پولی رواج کلی گرفت به این شکل که عمال ولایات که عایدات را در مقاطعه داشتند برای پرداخت مالیات قلمرو خود به اطلاع خواجه رساندند که جهت تأدیهء مالی که بر عهده دارند وجه نقد موجود نیست و چون خزانه سخت احتیاج به پول داشت ایشان گفتند می توانیم از سرمایه داران و تجار نقد و جنس به سود قرض کنیم به شرط آنکه خسارت این معامله را دیوان بر عهده بگیرد خواجه صدرالدین نیز آن را قبول کرد و در نتیجه مقاطعان ولایات جنسی را که ده دینار می ارزید به سی دینار قرض می کردند و به چهل دینار به حساب دیوان می آوردند و عمال دیوان آن جنس را که ده دینار می ارزید به این مبلغ میفروختند - چهار دینار آن را خود برمیداشتند و شش دینار به خواجه صدرالدین میدادند و می گفتند بیش از این از فروش آن عاید نمی شد و به این شکل از هر چهل دینار که به حساب خزانه آمده بود شش دینار وصول میشد و همین گونه امور بود که کار مالیهء گیخاتو را به خرابی کشاند و بوضع چاو و اختلال ایام اوضاع ایلخانی او و وزارت صدرجهان منتهی گردید. غازان عموم این مفاسد را رفع کرده و با صدور یرلیغی که مذکورشد این نوع معاملات را که بخرابیهای فوق منتهی میگشت از بین برد.
4- قبل از ایام ایلخانی غازان، حکام هر یک از ممالک روم و آذربایجان و فارس و کرمان و گرجستان و مازندران به عیارهای مختلف سکه میزدند و چون عیار سکه ها در تمام بلاد ایلخانی یکسان نبود در معامله اختلال پیدا میشد و موجب ضرر تجار و سوداگران و گفتگوی بسیار در تجارت میگردید ارغون خان در ایام حکومت خود فرمانی صادر کرد و امر داد که در تمام ممالک ایلخانی عیار زر و سیم را ده نه قرار دهند و گیخاتو هم عین این فرمان را مجری کرد ولی بواسطهء عدم اقتدار ایلخانان کسی از آن اطاعت نداشت و هیچوقت عیار زر و سیم از ده هشت تجاوز نمی نمود. به امر غازان عموم سکه های مغشوش را در سراسر ممالک ایلخانی جمع آوری کردند و جز مسکوکاتی که او به ضرب آنها دستور داده بود سکهء دیگری رایج نماند و مأمورین سکه هائی را که به این صفت نبود ضبط می نمودند و می شکستند و بضرابخانه برده تمام عیار میکردند. سکه های غازانی که بر روی آنها نام غازان و کلمهء توحید و نام شهری که در آنجا ضرب شده بود منقوش بوده در مدت یک سال در سراسر ممالک ایلخانی رایج گردید و عموم مسکوکات مغشوش از میان رفت و در نتیجهء جهد او در این کار و خالص بودن سکه های غازانی طلا و نقره که از مدتی در ایران کمیاب و بواسطهء حمل به هندوستان با صرف دریافت پارچه های قیمتی از دست تجار و مردم بیرون رفته بود فراوان گردید و در معاملات جریان پیدا کرد. غیر از مسکوکات معمولی غازان خان سکه های مخصوصی به نام دُرُست طلا به وزن صد مثقال در بلاد مختلفه ضرب کرد که نام او و نام شهری که در آنجا سکه زده شده بود با بعضی از آیات قرآن و اسامی دوازده امام در روی آن نقش بود و غازان این سکه ها را که به قشنگی و پاکی معروف گردیده بعنوان بخشش و انعام بمردم میداد. 5- پیش از غازان مقیاسهای وزن و کیل در هر ولایت بلکه در هر شهر و قصبه ای به یک شکل خاص بوده و وزن و کیل هر ده با ده دیگر تفاوت فاحش داشت و این مسئله همه وقت بین برات داران و محصلین مالیات و رعایا تولید اختلاف میکرد و بهانه بدست عمال جورپیشه میداد که از مردم به ظلم بیشتر از آنچه حق مطالبه دارند مال بگیرند و ایشان غالباً به ضرب چوب و شکنجه هر چه میخواستند از مال رعایا را به اسم اختلاف میزان پیمایش تصرف می نمودند و این اختلاف علاوه بر عیب فوق باعث نکس تجارت و عدم رغبت مردم به حمل مال التجارهء خود به سایر ولایات نیز شده بود چه غالباً بین فروشنده و مشتری در باب وزن اختلاف بروز میکرد و بیشتر اوقات معامله بضرر فروشنده تمام میشد و همین امر موجب کمیابی بعضی اموال در غالب ولایات گردیده بود. غازان خان برای توحید اوزان و پیمانه ها یرلیغی صادر کرد و سواد آن را به عموم ولایات فرستاد و دو نفر مأمور مخصوص تعیین نموده تا سنگهای معاملهء زر و سیم و اوزان بار و کیل را در همه جا مساوی کنند و آنها را از آهن بسازند و مهر کنند و برای این کار اوامر ذیل را امر به اجراء داد: سنگ و زر و سیم باید موازی وزن رسمی تبریز و به شکل مثمن باشد در هر ولایتی دو معتمد از طرف مأمورین فوق منصوب شوند تا شخص امینی را در حضور محتسب محل دستور ساختن سنگ مطابق سنگ تبریز دهد و معتمدان آن سنگها را مهر کنند و هیچکس دیگر اجازهء ساختن سنگ نداشته باشد. معتمدان باید به هر کس که این سنگها را برای معامله میسپارند نام ایشان را در دفتر ثبت نمایند تا دیگری نتواند سنگ تقلبی بسازد و معمول کند و در هر ماه یک نوبت تمام سنگها را جمع آوری کرده احتیاط و موازنه کنند تا اگر کسی برخلاف حکم عمل کرده باشد سیاست شود. برای وزن بارها نیز مقرر شد که معتمدان از آهن بشکل مثمن وزنهائی مطابق وزن تبریز درست کرده مهر نمایند و از ده من تا یک درم یازده قطعه وزنه بترتیب ذیل: 10 من 5 من 2 من، نیم من چهار یک من هشت یک من 10 درم 5 درم 2 درم و یک درم بسازند و بارهای سنگین را که با ترازو نمیشد سنجید و از 10 من بیشتر بود تمغاچیان با قپانهای صدمنی می کشیدند برای کیل نیز غازان بهمین قسم دستور داد و مقرر کرد که جمیع کیلهای سابق که به اسامی کیل و قفیز و تُغار و غیره معمول بود منسوخ شود و فقط اصطلاح کیل مطابق کیل تبریز باقی ماند و در تمام ولایات کیلها را موازی با کیل تبریز که دو من با 260 درم است بسازند و ده کیل یک خروار باشد و برای هر یک از غلات و حبوبات از قبیل گندم وجو و برنج و نخود و باقلا و کنجد و جاورس کیل مخصوص ترتیب دهند که در هر حال ده من تبریز از همان غله یا حبه در آن بگنجد و بر چهار طرف آن کیله بنویسند که از برای سنجیدن چه غله یا حبه ای است و معتمدان کیلها را مهر و در هر ماه احتیاط کنند و متخلف را برای سیاست که بریدن دست و گرفتن جرمانه بود به شحنه بسپارند و برای شیره و سرکه و روغن نیز پیمانه علیحده ای بسازند. 6- چون در نتیجهء استیلای مغول و جنگ های دورهء حکومت ایلخانان و ظلم و تعدی عمال دیوانی غالب قری و قصبات ویران و مزارع بایر شده بود غازان خان برای معموری ویرانه ها و آبادانی اراضی بایر حکمی صادر کرد تا کسانی که به تجدید عمارت بنائی یا زراعت مزرعهء ویرانی می پردازند اجزاء دیوان با ایشان چگونه معامله کنند به این شکل که اگر کسی زمینی را که متصل به نهری جاری است بی تحمل مشقتی مزروع و آبادان کند سال اول از پرداخت مالیات معاف باشد در سال دوم چهار دانگ از مالیات مقرره را بپردازد و سال سوم تمام آن را و اگر استفاده از نهرها متضمن تحمل زحمت و مخارجی است آبادکننده سال اول از ادای مالیات معاف باشد سال دوم نصف آن را بپردازد و سال سوم تمام آن را و اگر این کار مستلزم مشقت و مصارف فراوان است سال اول از آبادکننده هیچ مطالبه نکنند سال دوم دو دانگ از مالیات را از او بستانند و در سنوات بعد نصف مالیات را به دیوان بپردازد و نصف دیگر را بعنوان حق السعی بردارد و مزرعه ملک شخصی او باشد چنانکه اگر بخواهد بفروشد کسی او را مانع نشود. قبل از غازان املاک خاصهء ایلخانی یعنی املاک اینجو به کلی ویران شده و حکام بذر آن را خورده بودند غازان حکم داد که از مالیات هر ولایت مبلغی را به عنوان قیمت بذر و مصارف زراعت به اختیار حکام بگذارند. و سال بعد حاصل آن را از ایشان مطالبه کنند اول بعضی حکام خواستند که ببهانهء آفت و نرسیدن محصول از ادای آن سرپیچی کنند به حکم غازان املاک آن جماعت را دیوان تصرف کرد و در نتیجه این ترتیب جمیع آن اراضی بایر رو به آبادی گذاشت و حاصل آنها بمقدار کلی وصول شد.
7- پیش از غازان راههای تجارتی به علت دستبرد راهزنان و کسانی که به عنوان رفیق قافله شریک دزدان بودند ناامن و خطرناک بود و اموال مسافرین و کاروانیان همه وقت معرض خطر تعرض و غارت قرار میگرفت و این راهزنان با راهداران همدست بودند. پس از آنکه بتوسط بعضی از مردم شهرها و روستاها از حرکت کاروانیان مخبر میشدند بر سر راه ایشان می آمدند ابتدا به اسم راهداری مبلغی از هر قافله ای میگرفتند بعد به بهانهء وجود دزد و راهزن آنقدر قوافل را نگاه میداشتند تا همدستان دزد ایشان میرسیدند و اموال مسافرین و بازرگانان را می بردند. غازان راهها را امن و قطاع الطریق را دستگیر و سیاست نمود و در منازل خطرناک راهداران امین نشاند و قرار گذاشت که از هر چهارپائی مقداری معین راهداری بگیرند و راهداران مسئول طرق باشند و اگر دزدی در راه واقع شود راهدار آن قسمت باید یا دزد را دستگیر کند و یا از عهدهء مالی که به سرقت رفته برآید و بر سر راهها میلهائی از سنگ و یا گچ ترتیب دهند و بر روی لوحه هائی که بر آن میلها باید نصب شود عدد راهداران و مقداری که از هر چهارپائی باید بگیرند بنویسند. 8- قبل از ایام سلطنت غازان ملازمان خاصهء ایلخانان و نوینان و ساربانان و الاغداران و پیکان ایشان به هر نقطه که میرسیدند از متمولین مبلغی جهت خرج خود میگرفتند و غالباً در یک روز سه چهار دسته از این نوع جماعت پی در پی بر ایشان وارد میشدند و بجور و عنف هر چه میخواستند از آن تصرف می نمودند. غازان در بازارهای شهرها منادی کرد که از آن تاریخ ببعد هیچ کس دیناری به هیچ اسم و رسم به ملازمان و پیکان و ساربانان خاصه ندهد و اگر می شنید که کسی به ظلم از کسی چیزی گرفته است به ضرب چماق آن را از او باز میستاند و خود او و اردویش به هرجا فرود می آمدند اموالی را که لازم داشتند به نرخ عادل میخریدند و احدی متعرض رعایا و عامه نمیشد. 9- دیگر از اصلاحات غازان خان اصلاح ترتیب صدور یرلیغ پائیزه بود که در ایام ایلخانان قبل از او صورت زشتی داشت به این شکل که هر کس میخواست کار او بگذرد به یکی از امرا و وزراء رجوع میکرد و نشانی مطابق میل خویش از ایشان بدست می آورد به همین جهت امرا و اعیان آن دوره ها یرلیغ های متناقض بسیار در دست داشتند و عدد پائیزه ها از حد گذشته بود غازان امر کرد که اولاً هیچیک از امرا و وزراء و مقربان دولت در مجلس شراب چیزی از مهمات ملکی به عرض او نرسانند ثانیاً هر حکمی که صادر شود آن را نگاه دارند و بعد به عرض او برسانند تا مطابق آن یرلیغ صادر گردد. غازان بر خلاف ایلخانان سابق کلید صندوقچه ای را که تمغای بزرگ در آن بود پیش خود نگاه میداشت و چون چند یرلیغ برای مهر کردن حاضر میشد به بیتکچیان معتمد میداد تا تمغا را بیرون آورده بر یرلیغها زنند و بعد آن را در صندوقچه گذاشته کلید را به غازان بسپارند و سواد یرلیغها و نشانها را با ذکر اینکه آن خط کدام منشی است و تاریخ و مضمون آن چیست و آن را که به عرض رسانده یادداشت نمایند و برای این کار دفتری ترتیب دهند و هر سال آن دفتر را نو کنند. ترتیب مهر کردن بروات و یرلیغها چنان بود که غازان پشت آنها را با قراتمغا که بر روی آن شکل سر چهار نفر قراول بود مهر میکرد و بعمال دیوان می سپرد تا ایشان هم تمغای دیوان را بر آنها می گذاشتند و هر یرلیغ یا براتی که این آداب در بارهء آن مجری نمیشد اعتباری نداشت. غازان خان تمغاهای متعدد داشت بقرار ذیل: تمغای بزرگ که آن را از یشب میساختند و آن برای امضای فرمان حکومت سلاطین و ملوک و امارات امرا بود. فرمانهای قضات و علما و مشایخ را با تمغای دیگری که آن نیز از یشب ولی کوچکتر از تمغای بزرگ بود مهر می نمودند. امور متوسط دولتی را با تمغای بزرگ از طلا یعنی با آلتون تمغا و امور جزئی را با تمغای کوچک از یشب و امور لشکری را با تمغائی از طلا که بر روی آن صورت کمانی و چماقی و شمشیری منقوش بود میگذراندند. افراد لشکر باید تا این تمغای اخیر را بر یرلیغی نبینند به حکم هیچ کس سر فرود نیاورند و در حرکت یا بازگشت تابع آن باشند. منشیان دیوانی بحکم غازان سواد عموم احکام و فرمانها و یرلیغهائی را که به امر ایلخانی صادر شده بود در دفاتر ثبت میکردند تا در موقع آنها را به عرض او برسانند و به آلتون تمغا موشح کنند بعد از چندی غازان فهمید که به عرض رساندن جمیع این سوادها نظر به کثرت مهمات و اختلاف شعب کارها ممکن نیست و موجب تعویق جریان امور می شود دستور داد که برای هر یک مشاغل و مهمات ممکن الوقوع که به خاطر میگذرد منشیان سوادی تهیه کنند پس از آنکه آن را وزراء و امراء اصلاح کردند به عرض برسانند و از مجموع آن سوادها دفتری ترتیب دهند در نتیجه این کار دفتری رسمی مخصوص به نام قانون الامور درست شد و بیتکچیان در هر یک از موارد محتاج به حکم قانون الامور را میدیدند و از روی آن حکم لازم را استخراج میکردند و اگر به اقتضای زمان و مکان و اشخاص ایراد تغییراتی در صورت حکم لازم می شد آنها را ابتدا بر کاغذی علیحده نوشته به عرض میرساندند و پس از تصویب ایلخان در حکم وارد میکردند و به این شکل صورت احکام و یرلیغها متحد شد و کار اختلاف عبارات و مضامین در موارد یک سان از میان برخاست. قبل از غازان پائیزه هائی را که به حکام میدادند پس از عزل دیگر آنها را از ایشان نمی گرفتند به همین جهت حکام معزول مدتها بوسیلهء آن تحکم میکردند غازان امر داد که جمیع پائیزه های سابق را جمع کردند و جهت سلاطین و ملوک و حکام و شحنگان از نو پائیزه ای بزرگ ساختند که بر روی آنها نقش سر شیر و اسم کسی که پائیزه ای به او داده میشد رسم بود و در دفتری نام این اشخاص را ثبت میکردند و پس از عزل آن ها را از ایشان پس میگرفتند و برای حکام جزء پائیزه هائی کوچکتر ترتیب دادند و شغل ساختن پائیزه ها را یک نفر زرگر امین که ملازم اردو بود بر عهده داشت و او سکه ای مخصوص ساخته بود که در حضور نواب غازانی به هر کس پائیزه ای داده میشد آن را بر آن میزد تا کسی به تقلب پائیزه نسازد. جهت ایلچیان نیز پائیزه ای مخصوص درست کردند که آن را در مدت مأموریت در دست داشته باشند و پس از مراجعت مسترد دارند.
10- غازان به موجب حکمی شرب شراب و بدمستی در شارع عام را قدغن کرد و مقرر نمود متمرد را در گذرگاهها بگردانند و بر درخت بیاویزند(3) و یرلیغها متواتر به ولایات فرستاد و مردم را از تکلم به سخنان کفرآمیز منع فرمود و امر داد که هیچکس بعدها در پیشرفتهائی که نصیب شخص او یا اردوئی که جزء آن است میشود کفایت و کاردانی خود را دخیل نشمارد بلکه همهء توفیقها را از خداوند بداند و بر خلاف هر شرّی را که از وجود او زاید آن را به کسی جز خود منسوب ندارد بهمین شکل حکمی داد که در عقد ازدواجها میزان کابین عروسان تنزل داده نوزده دینار و نیم تعیین کنند تا اگر بین زن و شوهر توافق حاصل نشود امر طلاق بواسطهء گرانی کابین مشکل نگردد.
11- یکی از بزرگترین اصلاحات غازان ترتیب امر مرافعات و انتخاب قضات و شهود و نظم امور معاملات عرفی است که پیش از او بواسطهء عدم توجه در باب انتخاب قضات و رشوه خوارگی ایشان بازار تزویر و تقلب سخت رواج داشت و کمتر کاری به مقتضای عدل و انصاف فیصل مییافت. قضات مناصب را اجاره میکردند و گذراندن گواه دروغ و ساختن قباله و حجت و تقدیم رشوه و تهیهء اسناد جعلی و تقلید خطوط کمال شیوع داشت. غازان خان برای الغای این مراسم زشت و اصلاح ترتیب معاملات و مراسلات چهار فرمان صادر کرده در باب مسائل ذیل: فرمان اول در خصوص منصب قضاء، دوّم در باب مرور زمان و پرداختن بمرافعه ای که سی سال از تاریخ آن گذشته باشد، سوم در خصوص اثبات مالکیت بایع قبل از بیع، چهارم در باب تأکید سه حکم سابق و تکمیل آنها. خلاصه احکام غازان خان بقرار ذیل است: «باید که قاضی را هیچ آفریده ای از حکام و امرا و وزراء به خانهء خود نطلبد و همه کس جهة فیصل قضایا به دارالقضا رود. به هیچ علت و بهانه از مردم چیزی نگیرد و هر گاه حجتی نو نویسد قبالهء کهنه را در طاس عدل بشوید و ایضاً هر قباله ای که تاریخ کتابت آن از سی سال زیاده باشد هم در آن طاس نابود گرداند و از هر کس تلجیه و تزویری ظاهر شود ریش او را تراشیده بر گاو نشاند و گرد شهر برآرد و مردم را از نوشتن محضر منع کند و محضر هیچکس را اعتبار ننماید و اگر مدعی علیه جماعتی از اهل اختیار را جهت حمایت به دارالقضا حاضر سازد، تا وقتی که حامیان از محکمه بیرون نروند به مرافعهء آن قضیه نپردازد، دیگر باید که جهت قضیه که میان دو مغول و یا یک ترک و یک تازیک باشد در ماهی دو روز حکام و بیتکچیان و قضات و علویان و دانشمندان به مسجد جامع مجتمع شده در دیوان مظالم نشینند و آن دعاوی را به اتفاق پرسیده مقطع دهند و در جمیع دعاوی مشکله بر این موجب عمل نمایند و کیفیت را مسجل ساخته خطوط خود را بر آن نهند، دیگر هر ملکی که در ملکیت آن گفت و گوی باشد مادران و نبیرگان و خاتونان و فرزندان و دختران و دامادان و امیرتومان و هزاره و صده و دهه و سایر مغولان و بیتکچیان دیوان بزرگ و قاضیان و علویان و دانشمندان و مشایخ و پارسیان در میان نباشد نخرند و قاضی باید که احتیاط بلیغ نموده قباله به تمام طوایف مذکوره بنویسد و اگر بداند که دیگری مینویسد مانع شود، دیگر باید که قاضی معتمدی متدین نصب کند تا تاریخ قبالجات را نویسد و روزنامه نگاه دارد و نیکو ملاحظه نماید که اگر کسی ملکی را یک بار فروخته باشد یا به رهن کرده بار دیگر نفروشد یا به گرو ننهد و اگر ظاهر شود که شخصی بدین فعل اقدام نموده باشد ریش او را تراشیده گرد شهر برآورد و اگر تاریخ نویس نیز از آن قضیه واقف بوده پنهان داشته باشد گناهکار و کشتنی باشد والسلام علی من اتَّبع الهدی. و مضمون یرلیغ دوم آن بود: که چون همگی همت ما مقصور بر آن است که امور جمهور بر نهج عدالت فیصل پذیرد و مواد نزاع خلایق ارتفاع یابد و حقوق در مراکز خویش قرار گرفته ابواب تلجیه و تزویر مسدود گردد و چند کرت به حضور قضات یرلیغ فرمودیم که در فصل و قطع قضایاء برایا بر وجهی که مقتضای شریعت غرا باشد و از شوایب تزویر و مداهنه معرا بود امعان نظر کنند و قباله جاتی را که در مدت سی سال دعوی نکرده باشند و مزوری آن را دستور ساخته خواهد که به حمایت قوی دستی مدعای باطل خود را به ثبوت رساند اصلاً مسموع ندارند و مرافعهء آن قضیه نکنند و هیچ آفریده را مجال تمرد ندهند و اگر یکی از اهل اقتدار بر ایشان الحاح فرماید و از مقتضای یرلیغ تجاوز نماید کیفیت عرضه داشت کنند تا بر وجهی او را سیاست فرمائیم که موجب عبرت عالمیان گردد و این نشان را غازان خان در منزل کشاف از حدود موصل در سیم رجب سنهء تسع و تسعین و ستمائه (699 ه . ق.). به آلتمغا موشح ساخته فرمود تا موجودها نزد جمیع قضات ممالک فرستادند و از تمامی قاضیان وثیقه به خط و مهر ایشان گرفتند که در فیصل قضایای شرعیه از میل و مداهنه و تزویز و تلجیه مجتنب و محترز بوده از مضمون فرامین مطاعه تجاوز جایز ندارند. و اگر خلاف نموده دعاوی سی ساله را مرافعه کنند مستحق تعذیب و تأدیب و مستوجب صرف و عزل شوند و حاصل الفحوای منشور سیم آن بود که از جملهء معظمات امور که در میان عالمیان وقوع مییابد دعوی باطل است به علت قبالجات کهنه و سجلات قدیمه و کیفیت این قضیه بر این وجه میتواند بود که بعضی از مردم مزور قبالهء اسباب ملکی خود را مکرر میسازند و گاهی بعضی از آن قبالجات مکرره را به نام اولاد خود درست می کنند و بعد از فروختن آن ملک یک قباله را به مشتری داده دیگری را نگاه میدارند و پس از آنکه آن ملک به چند کس انتقال مییابد بایع اول یا شخص از ورثهء او آن قبالهء دیگر را ظاهر ساخته دعوی میکند و به گواهان دروغ ملکیت خود را بثبوت میرساند و چون بر طبق مثلی که مشهور است قاضی به دو گواه عاجز است به صحت آن قضیه حکم میکند و ما در این ولا همت عالی نهمت بر دفع امثال این دعاوی باطله گماشته حکم فرمودیم که هر کس در صدد مبایعهء ملکی آید نخست به دارالقضا رفته و مرافعه نموده به شهود عدول ملکیت خود را ثابت سازد آنگاه آن ملک به مشتری بیع کرده اگر تمسکی داشته باشد تسلیم نماید و نزد قاضی اقرار کند که بعد از این هر قباله ای که در این باب ظاهر شود باطل و نامسموع باشد پس از آن قاضی کیفیت این مرافعه را مسجل ساخته مشروح بنویسد و تمسک آن را در تحت آن سجل قلمی نماید. و اگر صاحب ملکی خواهد که در حق کسی اقرار کند هم بر این موجب به تقدیم رساند و در این نشان چند قید دیگر مذکور بود. دیگر آنکه باید که غیر کتاب دارالقضا هیچ کاتبی به کتابت قبالجات قیام ننماید و قضات نیز کاتبان خود را منحصر سازند و دیگری را اجازت آن کار ندهند و هر کاتبی که حجتی نویسد داد و ستد آن صد دینار باشد یک درم حق الکتابه ستاند و اگر معامله از صد دینار زیاد بود یک دینار اجرت گیرد و بیشتر نطلبد دیگر آنکه چون قاضی در محکمه نشیند طاسی پرآب بر کرسی پیش خود بنهد و هر دعوی که مقطع یابد صکوک قدیمهء آن را در آن طاس که موسوم است به طاس عدل بشوید دیگر آنکه اگر ظاهر شود که وکیلی از متخاصمین چیزی گرفته او را ریش تراشیده تعزیر و تشهیر کنند هر قاضی که به خلاف این فرمان واجب الاذعان عمل نماید به عقاب ایلخانی معاقب گشته معزول باشد اما نشان چهارم اشتمال داشت بر تأکید احکامی که در فرامین مذکوره اشارتی بدان رفت و چند حکم دیگر نیز اضافه شده بود. دیگر آنکه قضات ممالک از کنار آب آمویه تا حدود مصر در باب تعدیل و تزکیهء شهود زیاده بر معهود اهتمام نمایند و بمجرد آنکه کسی را ظاهرالعدالة بینند قناعت نفرمایند و در قضیه گواهان را تفریق نموده مادام که صدق مقال ایشان به تحقیق مینماید بر ثبوت مدعا حکم نکنند دیگر آنکه در باب مهر کردن سجلات و قبالجات نهایت رویت کار فرموده مادام که مضمون آن صحایف را از شایبهء بطلان و تزویر مبرا نگردانند به خاتم شهادت مختوم نسازند دیگر آنکه هر گاه دو وثیقه مخالف یکدیگر در دست دو کس که با هم مناقشهء شرعیه داشته باشند ظاهر گردد ائمه و علماء دارالعدل ساخته کماینبغی تحقیق آن قضیه نمایند و حقیقت هر یک از آن دو تمسک که به ظهور پیوندد به صاحبش داده قبالهء باطله را در طاس عدل بشویند و اگر در یک مجلس آن قضیه فیصل نیابد هر دو وثیقه را به امین سپارند و به خصمان باز ندهند تا وقتی که شبهه و التباس بالکل مرفوع شود و حق در مرکز خود قرار گیرد. دیگر آنکه اگر به ظهور پیوندد که کسی ملکی را فروخته و پنهانی در باب و حقیقت یا حجت اقرار به ملکیت را ظاهر ساخته و داعیه دعوی کرده باید چنان که سلطان ملکشاه سلجوقی حکم فرموده بود قضات اصلاً آن قضیه را مرافعه ننمایند و آن ملک را به ملکیت همان کس که متصرف باشد باز گذارند و چون این نشان به التمغای همایون رسید غازان خان فرمان داد تا از آن سوادها گرفته به تمامی بلاد و امصار ارسال داشتند و بدین واسطه رواج و رونق تمام در امور ملت حضرت خیرالانام علیه الصلوة والسلام پیدا شده متکفلان مناصب شرعیه نقش امانت و دیانت بر لوح دل نگاشتند. (حبیب السیر ج3ص93).
12- پیش از غازان خان مرسوم و جیره و وظیفهء لشکریان و سران سپاهی ترتیب صحیحی نداشت فقط بعضی از سرداران از دیوان مقداری معین غله میگرفتند غازان خان برای لشکریانی که خدمت نزدیک میکردند وجه معاش معین کرد و بتدریج هر سال میزان آن را بالا میبرد و چون پیش از او برات غلهء سپاهیان را به ولایات می نوشتند و غالباً برات وصول نشده برمی گشت اسباب زحمت رعایا و سپاهیان میشد غازان خان دستور داد که در هر یک از ولایات در موقع برداشت محصول غلهء دیوانی را با اطلاع شحنه در نقطه ای توده کنند تا اگر براتی برسد فوری شحنه از آن غله حواله را بپردازد و برای رعایا مزاحمتی فراهم نشود سپس در سال 703 یرلیغی صادر کرد و به موجب آن برای عموم سپاهیان اقطاعات مشخصی تعیین نمود و خلاصهء آن یرلیغ این بود که اولاً در هر نقطه رعایا املاک اینجو و دیوانی را به قاعدهء سابق عمل نمایند و مالی را که در عهده دارند به سپاهیان بپردازند. ثانیاً اگر در یورت هزارهء زمین از املاک دیوانی بایر باشد ایشان آن را زراعت کرده حاصل آن را جهت مخارج خود بپردازند. ثالثاً در املاک و اراضی و آبهای وقفی بهیچوجه تصرف ننمایند و از آنها وجهی مطالبه نکنند. رابعاً اگر سپاهیان زمین بایری را آباد کردند و کسی مالکیت یا وقفیت ثابت کرد مالک یا متولی باید ده یک محصول آن را به دیوان بسپارد و بقیه را با زارعین نصف کند. خامساً صاحبان اقطاعات باید رعایای اراضی بایر را به ملک سابق خود برگردانند تا آن اراضی آباد شود و ایشان را به اراضی خود راه ندهند و در قری و مزارعی که در مجاورت اراضی ایشان است مداخله ننمایند و از تصرف آن مقدار از اراضی که علفخوار و چراگاه مواشی رعایاست خودداری کنند. سادساً در اراضی که برای اقطاع سپاهیان تعیین شده باید جماعتی از اهل خبرت با یک نفر بیتکچی آن اراضی را به قرعه مابین صده های هر هزاره تقسیم نمایند و بیتکچی سهم هر صده را در دفتری مخصوص یادداشت کند و سوادی از آن به دیوان بفرستد و دفترها را به امیر صده ها بسپارد و هر سال اوضاع صده ها را با دفترها تطبیق و مجازات متجاوزین را تعیین نماید. سابعاً هیچکس حق ندارد اقطاع خود را بفروشد یا ببخشد، جرم متخلف قتل است و اگر صاحب اقطاعی بمیرد اقطاع او به یکی از پسران یا برادران او منتقل میشود و در صورت نداشتن پسر یا برادر به غلام قدیم او میرسد و اگر غلام نیز نداشت به یک نفر از صده که قابلیت داشته باشد منتقل میگردد. ثامناً اگر کسی یاسای غازانی را تحریف یا بر خلاف آن عمل نماید اقطاع او از او منتزع و به صوابدید امرای صده به کسی که بتواند از عهدهء دادن چریک برآید سپرده خواهد شد، تاسعاً چون اقطاع هر یک از امرای صده ها مشخص است دیگر هیچیک از امرا حق تصرف در اقطاع خود ندارند و نمیتوانند بر ایشان برات بنویسند افراد چریک نیز بهمین وجه باید از تعدی به رعایا خودداری نمایند و در صورت خلاف سیاست خواهند شد. پس از ابلاغ این مقررات غازان خان لشکریان را سان دید و بعد از افزودن عدهء ایشان جمعی را به محافظت سرحدات فرستاد و قرار گذاشت که هر سه ماه یکبار قشون را سان ببیند و اسلحه و زین و برگ افراد را تفتیش نماید. «نقل است که در اواسط ایام سلطنت آن پادشاه عالی همت را معلوم شد که بواسطهء منازعت و مخالفتی که در میان اولوس جوجی خان و جغتای و اوگدای واقع است به هر وقت خیلخانه های یکدیگر را غارتیده عیال و اطفال را اسیر می گیرند و به تجار و مردم تازیک میفروشند، عرق و غیرت و عصبیتش در حرکت آمده فرمود که چگونه جایز باشد که اولاد جماعتی را که از نسل اقوام مغول بوده باشند و چندین گاه چنگیز خان را کوچ داده در پیش تازیکان خدمت کنند، حکم فرمود که هر مغول بچه که به معرض بیلی درآورند جهت خاصهء ایلخانی بخرند و ایشان را به خدمت آستان سلطنت آشیان بازدارند و در عرض دو سال نزدیک به یک تومان مغول بچه خریده شد و ولایت مراغه در وجه اقطاع لشکر زرخرید تعیین یافته عمارت آن تومان بپولاد چنگ سانگ مفوض گشت. (حبیب السیر ج3ص103).
13- پیش از سلطنت غازان خان جماعتی از اسلحه سازان هر سال مقداری علوفه و مقرری میگرفتند تا جهت قشون خاصهء ایلخانی اسلحه ترتیب دهند ولی بواسطهء هرج و مرج کارها بهیچوجه آن مقدار اسلحه ای را که باید در سال بسپارند تحویل نمیدادند. غازان خان مستمری عموم ایشان را قطع کرده و امر داد که از کمانگران و تیرتراشان و شمشیرسازان هر سال صد دست اسلحه تحویل دهند و نرخ روز قیمت بگیرند و مرد امینی را تعیین نموده تا هر سال آن مقدار اسلحه را از ایشان بگیرد و مالیات یک ولایت را برای پرداخت وجوه اسلحه معین ساخت و به این تدبیر هر سال 10000 مرد مسلح حاضر میشد در صورتی که پیش از او دو برابر وجه به مصرف میرسید و دو هزار نفر نیز مسلح نمیشد.
14- یکی دیگر از جملهء اصلاحات غازانی ترتیب تاریخ ایلانی یا تاریخ غازانی است و این کار را او برای تطبیق سنوات قمری با سنوات شمسی کرده چه بواسطهء عقب افتادن نوروز و پیدا شدن سیزده سال اختلاف بین سالهای شمسی و قمری در عهد غازان این پادشاه در 13 رجب سال 701 قمری و شمسی را که از عهد معتضد خلیفهء عباسی و دیالمه دیگر با یکدیگر تطبیق نشده بود تطبیق کرده و روز فوق را ابتدای تاریخ جدید قرار داد ولی این تاریخ دوامی نکرده و بزودی از میان رفت.
ابنیهء غازانی - غازان خان یکی از سلاطین آبادکننده و بانی است و ابنیه و عمارات بسیار ساخته. رسم ایلخانان مغول این بود که جسد ایشان را در محلی مخفی و دور از آبادی و زراعت بخاک می سپردند و آنجا را قرق میکردند. غازان خان که به دین اسلام مشرف شده بود خواست به بزرگان دینی و سلاطین اسلامی تشبه کرده در حیات خویش مقبره ای جهت خود بنا نماید و اوقافی جهت آن قرار دهد تا صلحا و زهاد و عباد از ممر آن زندگی کنند و او را پس از مرگ بذکر خیر یاد نمایند. به همین منظور در محل شام تبریز که بعدها شنب غازان یا شام غازان خوانده شد و در سه ربع فرسخی جنوب تبریز قرار داشت قبه ای ساخت که از عجایب ابنیهء اسلامی و بزرگترین و عظیم ترین قبه ای بوده است که تا آن تاریخ در ممالک اسلامی ساخته نشده بنای قبه در سال سوم سلطنت غازان شروع و در 702 به انتها رسیده است. ضخامت دیوارها برابر با سی و سه آجر چسبیده به یکدیگر بوده و هر کدام از آن آجرها نیز ده من وزن داشته است و 14000 عمله که 13000 نفر آن مستمراً و 1000 دیگر به عنوان کمک استخدام شده بودند در ساختن آن شرکت کرده اند. ارتفاع قبه 10 گز و طاس قبه 40 گز و محیط آن 1530 گز بوده و شکل دوازده ضلعی داشته و بر هر ضلع آن صورت برجی را نقش کرده بودند. کتیبه ها و داخل و خارج قبه به نقوش و خطوط بسیار نیکو مزین و تنها سیصد من لاجورد در نقش سقف آن بکار رفته بود و در اندرون قبه هشتاد قندیل زرین و سیمین که وزن هر یک از آنها به پانزده من میرسیده آویخته بودند و یکی از قندیلهای طلای آن هزارمثقال وزن داشت. بعد از انجام بنای قبهء غازان در ایران و عراق املاک مخصوصی وقف قبه نمود و تولیت آنجا را به خواجه سعدین الدین ساوجی و خواجه رشیدالدین فضل الله سپرد سپس در اطراف قبه ابنیهء ذیل را نیز ضمیمه آن بنا نمود: 1- مسجد جامع. 2- مدرسهء شافعیه. 3- مدرسهء حنفیه. 4- خانقاه جهت دراویش. 5- دارالسیادة جهت اقامت سادات. 6- رصدخانه. 7- دارالشفاء. 8- بیت الکتب. 9- بیت القانون جهت گذاردن دفاتر و قوانین که غازان خان وضع کرده بود در آنجا. 10- بیت المتولی که یکنفر متولی در آنجا مأمور تدبیر منزل و ترتیب مصالح مردم و منزل دادن ایشان بود. 11- حکمتیه جهت اقامت حکما و تعلیم حکمت. 12- بستان و قصر عادلیه. 13- حوضخانه و حمام. غازان خان جهت مقبره چند نفر حافظ قرآن و جهت دارالسیادة و خانقاه و حوضخانه و حمام خدام جهت دارالکتب چند نفر کتابدار و جهت مدارس و حکمتیه و رصدخانه استادان و مدرسین متعدد و برای دارالشفا اطباء و کحالان چند معین نمود که وظیفه ای مرتب بگیرند و مستمراً بر سر خدمت باشند بعلاوه شرط کرده که در خانقاه هر صبح و شام فقرا و مساکین را غذا دهند و ماهی دو نوبت صوفیان گرد یکدیگر فراهم آمده و به رقص و سماع مشغول شوند. عایدات اوقاف املاکی که غازان وقف این ابنیه و اماکن کرده بود در سال به صد تومان مغولی (دو کرور) میرسید و دیوان خاصه جهت وصول و ایصال این عایدات ترتیب داده و ادارهء آن به عهدهء دو نفر از امرای بزرگ خود یعنی قورتیمور و ترنغای محول کرده بود. شروط وقفنامه از این قرار بود «رکنهء هر جماعت از سادات و علما و حکما که افضل و اکمل عصر باشند در بقاع مذکوره صاحب منصب و موظف گردند و همواره متوطن بوده بی ضرورت شرعی غیبت ننمایند. دیگر آنکه هر جماعت بعد از فوت واقف هر کس از امراء مغول و اشراف تازیک او را زیارت کند خدام مقبرهء منوره آن کس را به کوشک عادلیه که نزدیک بقعهء مذکوره بود برده از حاصل موقوفات ضیافت نمایند. دیگر آنکه هر سال در روزی که واقف وفات یافته باشد آشی بزرگ ترتیب نموده علما و اعیان تبریز در مجاور آن بقاع مذکوره و ارباب استحقاق را جمع گردانند تا ختم قرآن نمایند. دیگر آنکه در لیالی جمعه در مسجد جامع و مدارس خانقاه حلوا پخته به ساکنان آن بقاع دهند و همچنین در عیدین و سایر ایام و لیالی متبرکه حلوا و اطعمهء لذیذ ترتیب نموده و به مجاوران و مسافران بخش کنند و دیگر آنکه پنج نفر معلم و پنج نفر معبد تعیین فرموده که در مکتب نشسته پیوسته صد نفر کودک یتیم را قرآن تعلیم دهند و وجه معیشت معلم و متعلمان را از اوقاف واصل گردانند و مقرر کرد که هر کودکی که قرآن تمام کند چه مبلغ به معلم هدیه دهند و چه مبلغ خرج ختان او نمایند و فرمود که جهت مکتب خانه هر سال صد مجلد مصحف مجدد بخرند و پنج ضعیفه را جهت غمخواری صبیان مواجب دهند دیگر آنکه هر سال دو هزار ثوب پوستین از پوست گوسفند خریده به مستحقان رسانند دیگر آنکه اطفالی را که بعضی از ضعفا بر درهای بقاع و سرهای راه میاندازند بردارند و دایه به اجرت گیرند که تعهد حال ایشان نماید و سایر مایحتاج طفل را تا وقت وصول به سن رشد و تمیز سرانجام کنند دیگر آنکه هر غریبی که در تبریز بمیرد و از وی چیزی نماند تجهیز و تکفین نمایند. دیگر آنکه در سالی ششماه که هوا سرد باشد چند خروار گندم و ارزن بر بامهای بقاع مذکوره ریزند تا طیور برچینند و هیچکس آن مرغان را نگیرد و هر که قصد نماید به لعنت الهی گرفتار باشد دیگر آنکه هر سال پانصد بیوه زن عاجزه را دو هزار من پنبهء محلوج دهند چنانچه حصهء هر یک چهار من باشد. دیگر آنکه متولی امینی در تبریز نصب کنند تا هر گاه غلامی یا کنیزکی ظرفی را که جهت آب کشیدن برداشته باشد بشکند و از مالک خود بترسد آن را عوض خریده به وی دهند. دیگر آنکه از هر جانب تبریز تا هشت فرسخ شوارع از سنگ پاک کنند و بر انهار کوچک پُل بندند تا فقیران بسهولت عبور توانند کرد و هفت وقفیه مشتمل بر مشروط مذکوره قلمی فرموده آنها را به خطوط قضاة و علماء مسجل ساخت و بکی را به متولی موقوفات سپرده دیگری را به مکهء معظمه زادهاالله تعظیماً ارسال داشت و قضیهء سیم را در دارالقضاة تبریز نهاده به محافظت آن امر نمود. چهارم تعلق به قاضی بغداد گرفت و سه قضیهء دیگر را نزد اشراف اطراف فرستاد تا نگاه دارند به مصلحت آنکه اگر یکی غایب یا مندرس گردد دیگری باشد که مضمون معلوم توان کرد و مقرر نمود که هر چند گاه قضات بغداد و تبریز در ضمن مرافعهء شریفهء شرعیه بر وقفیت آن املاک و صحت شروط آن وقف حکمی مجدد نمایند و بر حکم خود گواهان تازه گیرند و نیز فرمود که بعدالیوم هر کس به منصب قضا منصوب شود در اول شروع به تسجیل آن وقفیه بپردازد آنگاه فیصل سایر قضایا را پیش نهاد همت سازد. (حبیب السیر ج3ص108). غیر از ابنیهء فوق غازان خان تمام شهر اوجان را در تاریخ 698 ه . ق. از نو بنا کرد و بازارها و حمام های جدید در آنجا ساخت و خانقاهی نیز در همدان بنا نمود و دورادور تبریز و شیراز را بارو کشید و قلعهء تبریز را در سال 702 تعمیر نمود طول باروی تبریز 54000 قدم (قریب چهار فرسخ و نیم) و عرض آن 10 گز و نیم بود و پنج دروازهء بزرگ و هشت دروازهء کوچک داشت. (نقل از تاریخ مغول تألیف عباس اقبال با تلخیص و اختصار در بعضی موارد).
شرح حال غازان خان باختصار - در تواریخ مسطور است سلطان محمود غازان خان بن ارغون خان بن اباقان خان بن هلاکو خان بن تولی خان بن چنگیز خان در 19 ربیع الاَخر سنهء 670 ه . ق. متولد شده و در زمان پدرش ارغون خان در خراسان قائمقام پدر و حفظ و حراست آن ولایات با غازان خان بود پس از فوت ارغون غازان خان در اوایل شعبان 694 در حضور شیخزاده صدرالدین ابراهیم حموی کلمهء توحید به زبان آورد و به دین شریف اسلام مشرف گشت. در دهم ذیحجهء همان سال به تبریز وارد و استقبال شایانی از طرف علماء و رجال و بزرگان شهر تبریز بعمل آمد و در تبریز در همان روز به تخت سلطنت ایلخانی جلوس کرد. از سلاطین مغول اول شخصی که دین حنیف اسلام را قبول کرد غازان خان بود اگر چه قبل از آن (تکوداراغول) که بعداً به سلطان احمد موسوم گشت ظاهراً اسلام را قبول کرده بود لیکن اسلامیت او اسم بی مسمی بود و مراعات احکام دین را نمی کرد ولی غازان خان ظاهراً و باطناً صورةً و سیرةً مسلمان شد و پس از قبول مذهب اسلام از مؤمنین و مشوقین جدی مذهب اسلام گردید و در تمام عمر در رعایت مراسم و آداب دین اسلام و اقامهء شعائر آن میکوشید. اولین فرمانی که صادر کرد فرمانی بود دایر به وجوب قبول مذهب اسلام برای مغولان من تبع خود در تمام مملکت و اجرای احکام دین اسلام میان مردم و رعایت عدل و داد و منع امراء و اکابر از ظلم و جور سپس فرمان داد در سراسر مملکت کلیساهای مسیحی و معابد یهود و بتخانه و آتشکده ها را ویران و مبدل به مساجد کنند. بتهای شکسته را بر سر چوبها بسته در شهر میگردانیدند آئین دین اسلام را در هر نقطهء مملکت مجری کرد حکم کرد شرب شراب و بدمستی در شارع عام قدغن شود و متمرد را در گذرگاهها بگردانند و به درخت ببندند تا عابرین بر او توبیخ کنند و به سایرین عبرت شود پس از اقامت چندی در تبریز به قراباغ رفت و در آنجا قوریلتائی تشکیل داد و از شاه زادگان و خوانین مغول بیعت گرفت بار دیگر با جلال و شوکت تمام در آنجا جلوس کرد و جشن بزرگی به عمل آورد و در مجلس جشن به نوروز که از امرای بزرگ مقام بود خطاب کرد که از او چیزی بخواهد امیر نوروز زانوی ادب بزمین نهاده و استدعا کرد که در آلتمغاها کلمهء شهادتین ثبت شود غازان خواهش او را قبول کرد و فرمان داد به اجرای آن مبادرت شود امر کرد در ابتدای فرمانها و مکاتیب «بسم الله الرحمن الرحیم» نوشته شود و در اول فرمانهای خودش همیشه این کلمات نوشته میشد «بسم الله الرحمن الرحیم بقوة الله تعالی و میامن ملت محمدی فرمان سلطان محمود غازان» پس از دو سال و اندی اقامت در قراباغ و تمشیت امور آن صفحات به اوجان آمد و بنیان عمارت عالی را فرمان داد و در آنجا وزارت را به خواجه سعدالدین آوجی و نیابت آن را به خواجه رشیدالدین فضل الله داد و این دو نفر به مساعدت یکدیگر ممالک غازانی را اداره میکردند. در سنهء 697 ه . ق. به تبریز آمد و بنای عمارت شنب غازان و ساختمان آن را امر داد و در سنهء 699 ه . ق. با چندین هزار لشکر از تبریز بقصد تصرف شام حرکت کرد و از راه مراغه و اربل و موصل خود را به کنار فرات رسانید در چندین محل جنگهای سختی به وقوع پیوست در نتیجه مظفر و منصور گشت و شامات را فتح و چندی در آن صفحات اقامت کرد و بسبب گرمی هوا در 15 رمضان 699 از شام بازگشت و به مراغه آمد پس از دیدن رصد مراغه مایل شد که در تبریز نیز رصدخانهء بزرگی ایجاد کند چنانچه نظیر و شبیه آن در عمارت شنب غازان بنا کرده بود. پس از مراجعت از شام در بعضی نواحی آن ولایت بر علیه غازان علم عصیان برافراشتند. در غرهء محرم 700 بار دیگر حمله و هجوم به طرف شام آغاز کرد قبلاً امیر قتلغشاه را به مقدمهء عساکر خویش روانهء شام کرد و خود از راه حلب به حوالی شام رسید چندین فقره جنگهای خونینی با سپاهیان ملک ناصر بوقوع پیوست و چون کاری از پیش نرفت استخلاص آن ولایت را به عهدهء جلادت و کاردانی امیر قتلغشاه و چوپان بیک سپرد و خود مراجعت کرد. ملک ناصر با سپاه فراوان بر سر آنها تاخت و قشون مغول را منهدم کرد. در جمادی الاَخر 702 در نزدیکی حله از فرات گذشته و به کربلا وارد شد و پس از زیارت مشهد حضرت امام حسین علیه السلام و تقدیم بعضی از هدایا و نذورات به آستانهء حسینی در رجب آن سال به منزل عانه رسید و در همین محل بود که شهاب الدین ادیب عبدالله مؤلف تاریخ وصاف تاریخ خود را بتوسط خواجه رشیدالدین فضل الله به حضور غازان خان رسانید و مورد انعام و مرحمت سلطانی واقع شد. پس از چندی توقف در آن نواحی به طرف عراق رهسپار شد و از عدم پیشرفت کار و شکست قشون در شامات غم و غصه بر وجودش مستولی گشت و در ساوه ناخوش شد و در آن جا چندی اقامت کرد تا اندکی بهبود یافت. از آنجا به ری آمد و مجدداً حالش منقلب گردید ناچار چند روزی اقامت و استراحت فرمود سپس از آنجا به طرف قزوین روانه شد. در 11 شوال سنهء 703 در حوالی قزوین پس از نه سال و اندی سلطنت در سی وسه سالگی جان به جان آفرین تسلیم کرد. جنازهء او را با جلال و احترام تمام از آنجا به تبریز آوردند و در خوابگاه ابدی خود و در زیر گنبد شنب غازان بخاک سپردند. تاریخ وفات او را مؤلف تاریخ وصاف چنین گفته:
خان عادل شاه غازان سایس قانون ملک
ظل حق خورشید دولت خسرو میمون خصال
آنکه رایش مر جهان را نص بودی بی خلل
و آنکه سهمش مر عدو را مرگ بودی بی قتال
آنکه از او بود با فر و فروغ و نور و زیب
تخت و افسر تیغ و خنجرگنج و گوهر ملک و مال
روز یکشنبه و قد قیل الاحد یوم البنا
یا الف بگذشته از شوال سال جیم و ذال
رفت از این عالم و ان الدهر یفنی بعد حین
سوی آن گیتی و ان الدهر حال بعد حال.
غازان خان با اینکه عمرش کم و مدت سلطنتش کوتاه بود اصلاحات بسیار و قوانین بیشمار در مملکت جاری و متداول کرد. قواعد و قوانین غازانی مشهور و در کتب تواریخ مفصلاً مسطور است شمه ای از قوانین مفید و برجستهء آن پادشاه با عدل و داد بطور خلاصه در این مقاله نگاشته میشود: نوشته اند غازان خان بسیار عادل و مرد هنرمند و جنگ آزموده و فوق العاده جسور و به فنون لشکرکشی و مقابلهء با دشمن آشنا بود علاوه بر زبان مغولی و چینی و فارسی اطلاع کمی به زبان عربی داشت اهل فضل و ادب و حکمت را دوست میداشت اغلب در محاضر علما و ادبا می نشست و با ایشان در بارهء مذاهب مختلفه مباحثه میکرد. از ادیان و مذاهب ملل اطلاع کافی داشت. بعضی از صنایع مختلفه از قبیل معماری و نقاشی و آهنگری و اسلحه سازی بلد بود عشق و علاقهء مفرطی به عمران و آبادی داشت ابنیه و آثار بسیاری در تمام مملکت از خود بیادگار گذاشت. از قوانین برجسته و مفید او یکی این بود که قانون مرور زمان را در مملکت جاری کرد هر دعوی یا قباله ای که سی سال از تاریخ آن گذشته بود عدم رسیدگی آن را به قضات فرمان داد و یرلیغی صادر کرد: هر قاضی که قباله یا حجتی نو بنویسد باید که قبالهء کهنه را در طاس عدل(4) بشوید و قباله ای که تاریخ کتابت آب از سی سال گذشته باشد هم در آن طاس نابود گرداند و هر قاضی که خلاف کرده دعاوی سی ساله را رسیدگی کند مستحق تعزیر و تأدیب و مستوجب عزل است و نیز حکم کرد که منشیان دیوانی سواد کلیهء احکام و یرلیغها را که به امر غازان صادر میشد در دفتر مخصوص ثبت و ضبط و با آلتون تمغا(5)مهر کنند و نام این دفتر رسمی «قانون الامور» بود و نیز حکم کرد باید که غیر کتاب دارالقضا هیچ کاتبی به کتابت قبالجات و اسناد قیام نکند و قضات نیز کاتبان خود را منحصر سازند و دیگری را اجازت این کار ندهند و هر کاتبی که حجتی نویسد که داد آن تا صد دینار باشد یک درم (درهم) حق الکتابة بستاند و اگر معامله از صد دینار زیاد باشد یک دینار اجرت گیرد و بیشتر نطلبد و نیز حکم کرد قاضی را هیچ آفریده از حکام و امراء و وزراء به خانهء خود نطلبد و هر کس جهت فیصل قضایا به دارالقضا رود و قاضی به هیچ علت و بهانه از مردم چیزی نگیرد و دیگر آنکه اگر ظاهر شود که وکیلی از متخاصمین چیزی(6) گرفته او را ریش تراشیده تعزیز و تشهید کنند و هر قاضی که بخلاف این فرمان واجب الاذعان عمل کند به عقبات ایلخانی معاقب گشته معزول کنند. یکی دیگر از قوانین مفیدهء غازانی توحید اوزانی و مقادیر در تمام کشور بود یرلیغی صادر کرد و سواد آن را به تمام ولایات فرستاد که سنگهای وزنهء زر و سیم و کیل اوزان خواربار و غیره در هر جای مملکت مساوی و متحدالوزن باشد و وزنه ها از آهن بسازند و مهر کنند و فرمان داد سکه های مغشوش را در سراسر مملکت جمع آوری کنند و بشکنند و عوض آنها سکه های زر و سیم تمام عیار ضرب کنند. یکی دیگر از قوانین غازانی تطبیق سال شمسی با قمری بوده و نیز ایجاد تاریخ ایلخانی کرد و اول سال 701 ه . ق. را اول سال تاریخ ایلخانی قرار داد مدت زمانی همین تاریخ ایلخانیه متداول بوده و در بعضی از سکه های ایلخانی نیز تاریخ ایلخانیه ضرب شده لیکن بعد از فوت غازان خان و مدت کمی بعد از آن این تاریخ از میان رفت. (نقل از نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز شمارهء 2 و 3 سال دوم). و رجوع به الدررالکامنه ج3 چ حیدرآباد هند صص212 - 214 و غزالی نامه ص696 و جامع التواریخ صص 2 - 6 و ص10، 18، 27، 28، 41، 42 و صص 48 - 50 و ص 60، 68، 79، 91، 144، 160، 325 و شدالازار صص321 - 332، 459، 544، 546 و تاریخ گزیده صص 424 - 446 و ص 486، 533، 534، 546، 556، 582، 590، 591، 595، 618، 619، 792، 793، 806، 812، 818، 838 و فهرست تاریخ غازانی تألیف رشیدالدین فضل الله حبیب السیر ج1 ص390 و حبیب السیر چ طهران ج2 صص 44 - 58 و 66 و ص 68، 88، 103، 118، 189 و نزهة القلوب چ اروپا ج3 ص 27، 32، 53، 76، 80، 91، 283 و تاریخ ادبیات ایران شفق ص 14، 32، 266 و تاریخ ادبیات ادوارد براون ج3 ص 19، 37، 41 - 49، 55، 84 - 91، 100، 102، 124، 127، 178، 196، 383، 426. و رجال حبیب السیر ص 22، 25، 29 و مرآت البلدان ج1 ص393. و تاریخ عصر حافظ قاسم غنی ج 1 ص65 و 67 و قاموس الاعلام ترکی و تاریخ سیستان چ بهار چ طهران صص397 - 406 و کلمهء شنب غازان شود.
(1) - قرآن 14/25.
(2) - James II. (3) - این درخت را در شیراز عامهء مردم عروس مستان می گفتند. (وصاف ص387).
(4) - غازان خان حکم کرده بود هر قاضی که در محکمه بنشیند طاسی پر از آب بر کرسی پیش خود نهد هر دعوی که قطعیت یابد صکوک قدیمهء آن را در طاس که موسوم است به طاس عدل بشوید. (حبیب السیر، جزء اول از جلد کث).
(5) - آلتون تمغا یا آل تمغا عبارت از یک مهر قرمزرنگی بود که مهر رسمی دولت غازان خان بود و هر یرلیغ یا حکمی که این مهر نداشت بی اعتبار بود.
(6) - مقصود رشوت است.

غازان.

(اِخ) نام یکی از شاهزادگان مغولی که در زمان سلطان سعید اولجایتو محمد از ملازمین شاهزاده یساور بوده است و پس از مغلوب و کشته شدن یساور، به دست سپاهیان سلطان سعید گرفتار و اسیر گردیده است. (ذیل جامع التواریخ رشیدی به اهتمام بیانی چ طهران ص113).

غازان.

(اِخ) بیست و ششمین از خاندان چنگیزی در ماوراءالنهر از اولوس جغتای، از 744 تا 747ه . ق.

غازان.

(اِخ) یکی از امرای دورهء تیموری رجوع به حبیب السیر چ کتابخانهء خیام ج3 جزء سوم ص 585 شود.

غازان.

(اِخ)(1) شهر و مرکز ایالتی است در روسیه در 1200 گزی جنوب شرقی سن پطرزبورگ (لنین گراد) و 725 هزارگزی مشرق مسکو، بر ساحل گارانسکی که از طرف چپ به ولگا میریزد و در 5 هزارگزی از ساحل ولگا در 55 درجه و 47 دقیقه و 24 ثانیه و 46 درجه و 47 دقیقه و 4 ثانیه واقع است. دارای دانشگاه، کتابخانه، رصدخانه و کارگاه تشریح و شیمی، موزه طبیعی و مدارس متعدد و کلیسا و جوامع، مطبعهء مخصوص بطبع کتب ترکی است. و نیز قلعه ای قدیم دارد که نزد مسلمانان معزز است. دباغخانه های زیاد، رنگرزخانه های متعدد، تصفیه خانه های گوناگون برای روغن و موم، کارخانه های صابون پزی و آبجوسازی و بعضی دستگاههای بافندگی و کارخانجات اسلحه، ریخته گرخانه های آهن و مس دارد و تجارت آن پررونق است. شمارهء کارخانه های بزرگ آن به صد بالغ میگردد. بر اثر کمی آبها وقفه ای در تجارت حاصل شود ولی نوبهار تلافی آن را میکند، هوایش بسیار معتدل است، انهار لبریز میگردند کشتیها در محاذات کارخانه ها و مغازه ها لنگر می اندازند و در نتیجه جوش و خروشی در تجارت حاصل میگردد. شهر غازان در قرن 14 م. از طرف بایدو خان و یا یکی از اخلافش در 14 و یا 28 هزارگزی شمال شرقی موقع حالیه بنا شده، و در اواخر قرن مزبور به دست واستیل دیمتریویچ دوک کبیر روسیه رو به ویرانی نهاد و چهل سال بعد، از طرف خان دشت قپچاق در قرب مجرای ولگا یعنی در موقع کنونی تأسیس شد و یک مرکز بزرگ تجاری بین اروپا و آسیا گردید. هنگام انقسام دولت دشت قپچاق غازان، مرکز یکی از قطعات پنجگانهء متشکل از بهم خوردن این دولت عظیم شد و تاتارهای غازان مدت مدیدی با روسیان مبارزه کردند بالاخره بسال 1552 م. شهر و خانی غازان تحت تصرف روسها درآمد. مدت مدیدی لون اسلامی شهر تغییر نکرد و تقریباً تمام اهالی از تاتار بودند، اما در اواخر قرن 16 م. به امر امپراطور مسلمانان را از شهر بیرون کرده مساجد را طعمهء آتش ساختند، و در حال حاضر مقدار مسلمانان از یک ثمن کلیهء نفوس تجاوز نمیکنند و اینان در جهت شمال غربی از برکهء قبان محلهء جداگانه ای تشکیل داده اند، خانه های قسم اعظم این شهر از چوب ساخته شده و چسبیده بهم است و فقط در محلات بالا عمارات مخصوص به اعیان و اشراف دیده می شود که کوچه های وسیع و مفروش دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Kazan.

غازان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه در 5/12 هزارگزی شمال باختری هشتیان و 10 هزارگزی شمال باختری راه ارابه رو هشتیان به سلماس. دره، سردسیر، با 256 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

غازان بهادر.

[بَ دُ] (اِخ) نام یکی از امراء بزرگ هلاکو. در حبیب السیر آرد: و چون این خبر (خبر بازگشتن سپاهیان هلاگو از تسخیر قلعهء گردکوه) یکی از امرای بزرگ را که مشهور بود به غازان بهادر به تأدیب شمس الملوک و استندار شهر اکیم نامزد فرمود و چون غازان بهادر به مازندران درآمد شمس الملوک مرکز دولت خالی گذاشت و شهراکیم نیز نخست خیال گریز کرده بالاخره نزد غازان رفت و از تقصیر خدمت لوازم اعتذار و استغفار به تقدیم رسانید و غازان او را مشمول نظر اشفاق گردانیده چون این معنی بر ضمیر شمس الملوک واضح گشت او نیز به خدمت غازان شتافت. غازان از دیوان خان منشور حکومت ایشان را امضا فرموده خود در آمل ساکن گشت... (حبیب السیر چ خیام طهران ج3 ص331).

غازان چای.

(اِخ) نام رودی در سر راه تهران به مازندران نزدیک به فیروز کوه.

غازان سر.

[] (اِخ) دهی از دهستان آخناچی بخش حومهء شهرستان مهاباد. در 35 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 7 هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. کوهستانی، معتدل. با 139 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

غازانی.

(اِخ) (اعمال...) فرات شهرت تمام دارد... و در ملک سواد که اکنون اعمال غازانی می خوانند از او نهرهای بسیار برمیدارند... (نزهة القلوب چ هلند مقالهء 3 ص209 و 210). رجوع به غازان اعلی و غازان سفلی شود.

غازانی.

(ص نسبی) (تریاق...) معجونی مرکب که به دستور غازان ساخته شده بود : و از ادویهء مفرده آن چه پیش هر طایفه به تریاقیت مجرب و معروف بود بیست وچهار داروی مفرد که هر یک علی حده تریاق مطلق بود اضافت تریاق فاروق کرد و آن تریاق را تجربه فرمود و بغایت نافع آمد و نام آن تریاق غازانی شد. (تاریخ غازانی چ انگلستان ص173).

غازانی.

(اِخ) (کوشک...) نام محلی قرب تبریز که امیر تیمور گورکان در سفری به تبریز در آن جا توقف کرد. مؤلف حبیب السیر آرد :و از آنجا ماهچهء رایت گیتی فروز پرتو وصول بر اوجان انداخته کوشک غازانی از فر نزول صاحبقرانی غیرت افزای بروج آسمانی شد و چون چند روز در آن مقام به عیش و نشاط اوقات بگذرانید خرم و مسرور به تبریز رفته در دولتخانه فرود آمد... (حبیب السیر چ خیام طهران ج3 ص501).

غازانی اعلی.

[اَ لا] (اِخ) (نهر...) نهری از شعب فرات بنام نهر غازانی اعلی. مؤلف تاریخ غازانی در حکایت دوازدهم در عمارت دوستی پادشاه اسلام... در صص202 - 203 گوید: و به هر شهر و ولایت عمارت می فرماید و کهریزها بیرون می آورد و جاری می گرداند و از آن جمله آنچه معظم تر است و در آن خیری تمام نهری به غایت بزرگ است که در ولایت حله جاری فرموده و نامش نهر غازانی اعلی نهاده و آن آب را به مشهد مقدس امیرالمؤمنین حسین علیه السلام برده و تمامت صحراهای دشت کربلا که بیابان بی آب بود و در مشهد جهت خوردن آب شیرین نه، زلال فرات روانه گردانید چنانچه این زمان تمامت حوالی مشهد مزروع است و باغات و بساتین را بنیاد نهاده اند و کشتیها که از بغداد و دیگر شهرها بر کنار فرات و دجله اند به مشهد می تواند رفت و قرب صد هزار تغار حاصل آن است و حبوبات و انواع خضر در آن بهتر از در تمامت اعمال بغداد می آید و سادات که مقیم مشهداند بدان واسطه عظیم مرفه الحال شده اند... و رجوع به تاریخ غازانی چ انگلستان ص144 شود.

غازانی سفلی.

[سُ لا] (اِخ) (نهر...) نهری از شعب فرات بنام نهر غازانی سفلی. مؤلف تاریخ غازانی گوید : و در حدود مشهد سیدی ابوالوفا رحمة الله علیه که هم چنین بیابان بی آب بود و در مشهد آب شیرین جهت خوردن نه، سالی پادشاه اسلام خلدالله ملکه در آن صحرا به شکار رفت و برای چهارپایان آب نیافتند و خرگوران و آهوان عظیم لاغر و ضعیف بودند از جهت بی آبی و بی علفی. فرمود تا از فرات نهری آنجا برند تا هم در مشهد آب و زراعت بادید آید و هم حیوانات صحرایی بیاسایند و نیز چون در آن بیابان روند چهارپایان را از بی آبی زحمت نرسد و علف از جو و کاه باشد. به اندک زمانی نهری معظم آنجا برد و نام آن نهر غازانی سفلی نهاده و بعد از آن از جانب غربی نهری دیگر به سرحد آن بیابان روان گردانید و نام آن نهر غازانی کرد... (تاریخ غازانی چ انگلستان ص203 و 204).

غازانیه.

[نی یَ] (اِخ) نام شهری از بناهای غازان خان به قرب تبریز. رشیدالدین فضل الله در تاریخ غازانی آرد : و شهری دیگر بزرگتر از محوطهء تبریز قدیم در موضع شنب و شم نیز گویند که ابواب البر ساخته بنا فرموده چنانکه ابواب البر و اکثر باغات آن محیط است و آن را غازانیه نام نهاده و فرمود که تجار که از روم و افرنج رسند بار آن آنجا گشایند لیکن تمغاجی آنجا و از آنِ تبریز یکی باشد تا منازعت نیفتد... (تاریخ غازانی چ انگلستان ص206). و رجوع به تاریخ ادبیات براون (از سعدی تا جامی) ترجمهء علی اصغر حکمت چ طهران ج3 ص 49، 81، 100 شود.

غازایاقی.

[اَ] (ترکی، اِ مرکب) غازایاغی(1). نام نباتی است که به پای غاز تشبیه کرده اند و ایاغ ترکی است و به عربی آطریلال گویند و به پارسی پای زاغان خوانند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). اسم ترکی گیاه آطریلال است و در لرستان و کوهستان پای غازان نامند(2). (تحفهء حکیم مؤمن ص168) (فهرست مخزن الادویه ص38). اسم ترکی گیاه آطریلال است و رجل الغراب گویند و به لغت لرستان و کوهستان پای غازان و در دیلم کلاچ پا نامند.
(1) - Falcaria, Rivini. (2) - در فهرست مخزن الادویة: پای زاغان.

غازبین.

(اِخ) قزوین.

غازبین.

(نف مرکب) آن که یک غاز را در نظر گیرد. کنایه از شخص بسیار لئیم و خسیس.

غازبینی.

(ص نسبی) منسوب به غازبین، قزوینی. || (حامص مرکب) حالت کسی که یک غاز (تسو) را نیز در نظر گیرد. حالت مرد لئیم بسیار خسیس.

غازج.

[زَ] (اِ) تصحیف غارج. رجوع به غارج و رجوع ببرهان قاطع شود.

غاز چراندن.

[چَ دَ] (مص مرکب) کنایه از بیکاری است.

غازغاز.

(ص) از هم شکافته و بازشده. (برهان) (آنندراج) :
روی نشویی نکنی یک نماز
کافری ای... زنت غازغاز.
تاج بهار جامی (از آنندراج) (انجمن آرای ناصری) (صحاح الفرس).
بپاره های خرد بریده. ترک ترک. شکاف شکاف :
صعوه در ظل همای عدل و داد(1) پهلوان
مر عقاب ظلم را پر بردراند غازغاز.
سوزنی.
(1) - ن ل: عدل والا.

غازغان.

(ترکی، اِ) دیگ بزرگ مسی که گوسفندداران صحرانشین و مردم ده برای جوشاندن شیر و دوغ از آن استفاده کنند و در شهرها برای پختن آش و آبگوشت و کله پاچه در دکانهای عمومی بکار برند. مرجل. (منتهی الارب). و رجوع به غزغن شود.

غاز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) غاژ کردن. پشم یا پنبه کردن جامه، تا بار دیگر ریسند. پنبه دانه از پنبه بیرون کردن و پشم را زدن و مهیا ساختن از برای رشتن. (برهان). دانه از پنبه جدا کردن و پشم مهیای ریسیدن ساختن. رجوع به غاز شود. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری):(1) مزع القطن؛ غاز کرد پنبه را. (منتهی الارب). تمزیع؛ پنبه غاز کردن. مشعه؛ پاره ای از پنبهء مشیعه و غاز کرده. (منتهی الارب). مشع؛ پنبه غاز کردن.
(1) - در انجمن آرای ناصری ذیل مدخل غاز کردن این بیت از سوزنی در این معنی آمده است :
ز بهر تافتن تار و پود حکمت تو
برند غاز سخن شاعران ز غوزه من.

غازلة.

[زِ لَ] (ع ص) تأنیث غازل (نعت فاعلی از غزل) زن ریسنده. ج، غزل، غوازل. (منتهی الارب).

غازم آباد.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری نوبران و 7 هزارگزی راه عمومی. آب و هوای آن سردسیر، سکنهء آن 181 تن شیعه است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات، بنشن، بادام، انگور، گردو، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1 ص148).

غازمغازی.

[مَ] (اِ) یا ماغازی. (کاشی...) یا کاشی معرق. || رنگ. رجوع به پر طاوس شود.

غازه.

[زَ / زِ] (اِ) بزک. گلگونه. گلغونه. سرخاب. گلگونه باشد که زنان به رخ نهند تا سرخ نماید. (صحاح الفرس). حمره، غمرة؛ پنبهء سرخ که زنان بر روی مالند. (زمخشری). غنجار. والغونه. سرخی. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). گلگونه که زنان بر روی نهند. (برهان). گلگونه و آن سرخی باشد که زنان بر روی مالند. (غیاث از برهان و سراج) :
شرطستم(1) آنکه تیر و کمان خواهد
نه آنکه سرمه خواهد با غازه.
بوالحر (از فرهنگ اسدی).
پس پرده رفتی چرا چون زنان
به روی پرآژنگ غازه زنان.(گرشاسب نامه).
بر جای موی ریخته پیسی شده پدید
وز آب غازه کرده چو گلبرک کامکار.
سوزنی.
بی غازه و گلگونه گل آن رنگ کجا یافت
کافروخته از پردهء مستور برآمد.
مولوی (آنندراج).
ز غازه رنگ گل را تازگی داد
لطافت را بلندآوازگی داد.
جامی(یوسف و زلیخا).
گلگونهء مرد است سیه رویی کونین
غازه به جز از لعبت فرخار نیابی.
امیرخسرو.
کف بنشاند و غازه کند و وسمه کشد
آبگینه زند آنجا که درشتی خار است.
مجیر غیاثی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی)(2).
-امثال: زن از غازه سرخ رو شود و مرد از غزا.
(مجموعهء مختصر امثال چ هند).
|| صدا و ندا و آوازه. (برهان) (جهانگیری) :
ای بسا گفتگوی و آوازه
کان چو(3) طنبور گشت پرغازه.
کلیم آذری (از جهانگیری).
|| در ترکیب شب غازه آمده. رجوع به شب غاز و شب غازه شود. || چوبی باشد که در میان چوبی کنند تا نیک بشکافد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). چوبی که در رخنهء چوبی نهند به هنگام شکافتن. (انجمن آرا) (اوبهی) (آنندراج). و در تداول نجاران آن را گاز یا گوه گویند. || بیخ دم حیوانات از چرنده و پرنده. (برهان). و به این معنی است پرغازه و پرغزه. (حاشیهء برهان چ معین)... بیخ دم مرغ و بیخ پر مرغ چون پرغازه و دم غازه و به این معنی بی ترکیب و بغیر این دو لغت دیده نشده است. (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). عصعص. (منتهی الارب). و رجوع به دمغازه و دمغزه شود.
(1) - ن ل:
شرطم نه آنکه تیر و کمان خواهد
شرط آنکه سرمه خواهد با غازه.
و در بعض نسخ بنام «بوالحسن» ضبط شده.
(2) - جست بنشاند و غازه کند و وسمه کشد
وآبگینه برد آنجا که درشتی خاراست. نجیبی.
(3) - ن ل: که چو...

غازه.

[زَ] (اِخ)(1) در مشرق افریقای جنوبی و علی الظاهر تابع موزامبیک از مستعمرات پرتقال است ولی در واقع حکومت مستقلی میباشد که از مجرای رود زامبز تا کشور زولولاند تابع انگلیس امتداد یافته است. این کشور پهناور در برخی از نقاط تا بحر محیط هندی میرسد، و در بعض نقاط هم ساحل در دست پرتقالیها و جانب داخلی متعلق بحکومت غازه است، از جهت مغرب بطرف داخل افریقا کشیده شده با حکومت ماتیله که اسماً تحت حمایت انگلیس هاست هم مرز میباشد و قسمت شمالیش کوهستانی و جنگل زار است و از همان نقاط چندین نهر سرچشمه گرفته کشور را می شکافند، اما قسمت جنوبی بصورت بیابان مانده و بعض گیاهها و علف های قابل چرا و برخی اشجار دیده میشود. اهالی به زولو و به ازوتولو یعنی به زنگیان افریقای جنوبی شباهت دارند و به اقوام و قبایل مختلفه منقسم شده اند و اکثر بشبانی مشغول اند، و گله و رمه های گاو و گوسفند فراوان دارند و برخی به فلاحت اشتغال می ورزند و موز، لیمو و نظایر آن ها را بعمل می آورند. احتمال داده اند که اعراب درخت پرتقال و لیمو را به این سرزمین وارد کرده اند و از برخی علایم و آثار چنان برمی آید که زمانی اسلام در این دیار نفوذ داشته. مرکزش قصبهء چان چان میباشد که در 20 درجه و 25 دقیقهء عرض جنوبی و 30 درجه و 10 دقیقهء طول شرقی واقع شده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Gaza.

غازه رخ.

[زَ / زِ رُ] (ص مرکب) روی به رنگ غازه :
سوزنیم مرد به اندازه... (شرم مرد)
تازه دل و غازه رخ و تازه...سوزنی.

غازی.

(ص، اِ) زن فاحشه. (از برهان). || چرب رودهء پرمصالح. (برهان). چرغند. || لقمهء بزرگ(1). پیتهء درشت دبلة. (منتهی الارب). || معرکه گیر. (از برهان). ریسمان باز. (برهان) (جهانگیری). رسن باز :
بر زلف شبان غازی چون دلو رسن بازی
آموخت که یوسف را در قعر چهی یابد(2).
مولوی (از جهانگیری).
سالک به سیر شو نه بصورت که عنکبوت
غازی نگردد ارچه براید به ریسمان.
مجیرالدین بیلقانی (از جهانگیری).
چوغازی به خود در(3) نبندند پای
که محکم رود پای چوبین ز جای.
سعدی (از آنندراج).
سخرهء عقلم چو صوفی در کنشت
شهرهء شهرم چو غازی در رسن.سعدی.
و برای آنکه از غازی به معنی غزاکننده ممیز گردد او را گدا غازی نیز گویند. (آنندراج). و مؤلف آنندراج نوشته: «غازی، ریسمان باز که گاهی بر اسب چوبین سوار شود». و این بیت بسحاق اطعمه را شاهد آورده است :
از شوق غازی اسب آن کس که کشته گردد
دین لوت خواران باشد شهید غازی.
و خود او در ذیل «غازی اسب» آن را قسمی از مأکولات اهل توران معنی کرده است، و همین معنی مناسب این بیت مینماید. (رجوع به غازی اسپ شود). و گویا معنی «ریسمان باز، که گاهی بر اسب چوبین سوار شود». را از همین بیت استنباط کرده اند. (!).
(1) - اصل این کلمه غازی عرب نیست بلکه از آن اصل است که جزء دوم کلمهء اشترغاز از آن است که شاید به معنی لقمه است. (مؤلف).
(2) - ن ل: ماند.
(3) - ن ل: به خود بر.

غازی.

(ع ص) نعت فاعلی از غزو. مرد پیکار و با دشمن دین کارزارکننده. ج، غُزّی، غُزّی، غزاة، غزّاء و منه قوله تعالی: او کانوا غزی لوکانوا عندنا(1). (منتهی الارب). آنکه به جهت ثواب با اعدای دین حرب کند. (برهان). تاراج کننده. (دهار). مجاهد. (مهذب الاسماء) :
فکندم کلاه گلین از سرش
چنان کز سر غازیی مغفری.منوچهری.
آن کو به هندوان شد یعنی که غازیم
از بهر بردگان نه ز بهر غزا شده ست.
ناصرخسرو.
همه احوال دنیائی چنان ماهی است در دریا
به دریا در ترا مسکن نباشد ماهی ای غازی.
ناصرخسرو.
تو کبک کوه و روز و شب عقابان
تو اهل روم و گشت دهر غازی.
ناصرخسرو.
چون گوهر عقد مدیح بندی
بر بازوی دولت امیر غازی.مسعودسعد.
و آنگاه بکردار کف خسرو غازی
بی باک بباریم به کهسار و به گلزار.
مسعودسعد.
غازی مصطفی رکاب آنکه عنان زنان رود
با قدم براق او فرق سپهر چنبری.خاقانی.
دیدی که تیر غازی مویی چگونه برد
ای تو میان جانم زان زارتر بریده.خاقانی.
به تو و زلف کافرت ماند
ترک غازی که چنبر اندازد.خاقانی.
چون شه پیل تن کشد تیغ برای معرکه
غازی هند را نهد پیل بجای معرکه.خاقانی.
در آن جزوی که ماند از عشقبازی
سخن راندم نیت بر مرد غازی.نظامی.
خسرو غازی آهنگ خراسان(2) دارد
زده از غزنین تا جیحون تاج و خرگاه.
بهرامی غزنوی.
به خطا گفتم خطا کو غازی شمشیرزن
تا به پیش او صفات نفس کافر گویمی.
عطار.
آن مساس طفل چِبْوَد؟ بازیی
با جماع رستمی و غازیی.مولوی (مثنوی).
تیغ در دستش نه از عجزش بکن
تا که غازی گردد او یا راه زن.
مولوی (مثنوی).
و گر هلاک منت درخور است باکی نیست
قتیل عشق شهید است و قاتلش غازی.
سعدی.
نمیداند(3) که آهنگ حجازی
فروماند ز بانگ طبل غازی.
سعدی (صاحبیه).
نادان چون طبل غازی بلندآواز و میان تهی.
(گلستان).
از آن غازی بی هنر خون بریز
که در حمله کند است و در لقمه تیز.
امیرخسرو.
نفس کافر ترا از او ببرید
هر که او نفس کشت، غازی بود.اوحدی.
غازی چو تویی، رواست کافر بودن.
اوحدالدین کرمانی.
|| کلمهء غازی گاه در فارسی با کلمات دیگر ترکیب شود مانند غازی پیشه : چاچ، ناحیتی است بزرگ و آبادان و مردمانی غازی پیشه و جنگ گر. (حدود العالم). و مردمان بخارا تیرانداز و غازی پیشه اند. (حدود العالم). و مردمان وی [ خوارزم ] مردمانی غازی پیشه و جنگی اند. (حدود العالم). و این [ ماوراءالنهر ]ناحیتی است عظیم آبادان... و مردمانی اند جنگی و غازی پیشه و تیرانداز. (حدود العالم).
عادل عادل تبار و غازی غازی نسب
مرکز مرکزثبات و خسرو خسرونشان.
سیدحسن غزنوی.
|| در تاریخ بیهقی گاهی کلمهء غازی را با سپاهسالار توأم می کند و گاهی با حاجب و از تعبیرات مختلف چنین مستفاد میشود که کلمهء غازی مانند لقبی بوده است که هم بر فرماندهان بزرگ سپاه اطلاق میشده است و آنان را غازی سپاه سالار یا سپاه سالار غازی می گفته اند و هم بر فرماندهان سپاهی و لشکریانی که نگاهبان پادشاه بوده اند اطلاق می کرده اند و آنان را حاجب غازی یا غازی حاجب می گفته اند. رجوع به تاریخ بیهقی چ غنی فیاض ص 27، 34، 36 - 39، 46، 51، 53، 55، 58، 59، 61 - 64، 68، 69، 82، 90، 129، 131، 137، 138، 140، 142، 143، 163، 218 - 229، 230 - 238، 319، 332، 337، 424، 432، 451، 459، 538، 570، 582 شود. || هر پادشاه جنگجو را غازی گویند. و گاهی بعضی از پادشاهان بعد از عنوان شاه این کلمه را روی سکه ها افزوده اند. (النقود العربیة ص134). رجوع به مادهء بعد شود. || اغلب امرای رستمدار مازندران شاه غازی لقب داشته اند. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص331 و رجوع به غازی (شاه) شود : در مازندران پادشاهی غازی بود از تخمهء یزدگردبن شهریار سام، فرومایه ای ابورضانام برگزید و به مرتبه ای بلند رسانید و خواهر خود را به زنی بدو داد. ابورضا بر شاه غازی غدر کرد و کفران نعمت نمود و او را بکشت. خواهر شاه غازی که زن ابورضا بود دست از آستین غیرت و مروت بیرون کرد و شوهر را به خون برادر بکشت... (تاریخ گزیده چ لندن ص494). || در بعضی از ممالک با افزودن کلمه ای بر نوعی از سکهء طلا اطلاق شود مانند:
1- غازی خیری: پول طلایی که ترکان عثمانی در عراق رایج ساختند و قیمت آن برابر با 84 قرش بوده است. و این سکه بنام یکی از پادشاهان جنگجو که با دشمن پیکار و اموالشان را غارت کردند، نامیده شده است. صاحب محیط المحیط گفته است: «غازی نوعی است از مسکوکات قدیم که تقریباً با بیست غرش برابر است». ج، غوازی، غازیات. ولی در تداول عوام به معنی غازی خیری وسعت داده شده است و بر هرگونه سکه ای چه از طلا و چه از مس که آب طلا روی آن داده باشند اطلاق شده است.
2- غازی عتیق: پولی است که ترکان عثمانی در عراق رایج کرده اند و قیمت آن برابر با 95 غرش رائج بوده است. (از النقود العربیة ص180 و 181).
(1) - قرآن 3/156.
(2) - ن ل: بخارا.
(3) - ن ل: نمیدانی.

غازی.

(اِخ) لقب یمین الدوله سلطان محمود غزنوی: در محرم سنهء اثنی و تسعین و ثلثمائة (392 ه . ق.) به جنگ جیتال (چیپال) هیتال رفت و او را اسیر کرد و امان داد و خراج بستد اما چون عادت هندوان چنان بود که پادشاهی که ده نوبت در دست مسلمانان اسیر شود، دیگر پادشاهی را نشاید و گناهش جز به آتش پاک نشود، جیتال (جیپال) پادشاهی به پسر داد و خود را بسوخت. یمین الدوله در این جنگ غازی لقب یافت... (تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص396) :
ذکر شه محمود غازی گفته است.
مولوی.
و برکات و مثوبات آن شهنشاه غازی محمود و دیگر ملوک این خاندان مدخر می شود. (کلیله و دمنه).

غازی.

(اِخ) یکی از امرای ایوبیین در حلب. (النقود العربیة ص128).

غازی.

(اِخ) (شاه) رجوع به شمس الدین محمد سور... شود.

غازی.

(اِخ) (شاه) عنوان رستم بن علاءالدوله علی بن رستم از امرای مازندران است. مؤلف حبیب السیر گوید: و چون عمرش (عمر علاءالدوله) از شصت تجاوز نمود به علت نقرس مبتلی گشته زمام امور سلطنت را به پسر خود شاه غازی رستم سپرد و خود در گوشه ای نشسته روی به محراب طاعت و عبادت آورد. شاه غازی رستم بن علاءالدوله علی بن رستم چون تاج ایالت بر سر نهاد ابواب عدل و انصاف بر روی رعایا گشاد و او پادشاهی بود در غایت شجاعت و مردانگی و نهایت سخاوت و فرزانگی و مدت بیست و چهار سال به دولت و اقبال بسر برد و چون سن شریفش به شصت رسید فی سنهء ثمان و خمسین و خمس مائه (558 ه . ق.) متوجهء ریاض عقبی گردید. این دو بیت از مرثیه ای که جهت او گفته بودند در تاریخ طبرستان مسطور بود، ثبت افتاد:
دیو سپید سر ز دماوند کن برون
کاندر زمانه رستم مازندران نماند
گو پرده دار پرده فروهل که بار نیست
برتخت رستم بن علی شهریار نیست.
(حبیب السیر چ خیام طهران ج2 ص 420).

غازی.

(اِخ) لقب مصطفی کمال پاشا نخستین رئیس جمهور ترکیه معروف به آتاتورک. رجوع به کمال پاشا شود.

غازی.

(اِخ) رجوع به نجم الدین الغازی السعید شود.

غازی.

(اِخ) رجوع به نجم الدین غازی المنصور شود.

غازی.

(اِخ) (مظفر...) از امرای ایوبی الجزیرة از سال 1230 تا سال 1245 ه . ق. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص 68).

غازی.

(اِخ) الحلاوی ابومحمدبن ابی الفضل بن عبدالوهاب الدمشقی (عن حنبل و ابن طبرزد). وی مدتی دراز بزیست و در مصر در اسناد عالی ترین رتبت را داشت و در قاهره به صفر سال 690 در 95 سالگی درگذشت. (حسن المحاضرة ص 176).

غازی.

(اِخ) ابن احمد الکاتب شهاب الدین بن الواسطی. در سال ششصد و سی و اندی از هجرت در حلب متولد شده و در همان شهر در آغاز به خدمت دیوان استیفا گماشته شده و پس از آن لشکرنویس و سپس در قاهره چون خطی نیکو داشته متصدی نوشتن نامه ها بوده است. و در روزگار منصوری در قاهره به سمت ریاست ندما و مصاحبین سلطان ارتقا یافته و پس از چندی بسبب سوء رفتار از این کار برکنار شده و سمت ریاست دیوانهای حلب و بعد از چندی دمشق به وی محول گردیده است و پس از این در مصر مقام نظارت بر دولت که سمتی بوده است یافته ولی پس از آنکه تاج بن سعیدالدوله به مقام مشیر دولت که آنهم سمتی مهمتر بوده است رسید به سبب کینه ای که از او در دل داشت بر او سخت گرفت و او را از مصر به حلب فرستاد. غازی بن احمد مردی ادیب، فاضل، نکته دان، نیکوخط، زبان آور، دلیر و تندذهن بود و زبان ترکی را می دانست و در آخر ایام خویش کور شد و بسال 712 ه . ق. در سنی نزدیک به هشتاد در حلب وفات یافت. ابن حبیب (یکی از شعرای زمان) در وفات او این دو بیت نظم کرد:
ان الزمان الذی قد کان یجمعنی
بکم و ینشی مسراتی و افراحی
هوالذی صار ینشی بعد بعدکم
حزنی و یجعل دمعی مزج اقدامی.
(از الدررالکامنة چ حیدرآباد هند ج3 صص214- 215).

غازی.

(اِخ) ابن ابراهیم. رجوع به ملک السعید شود.

غازی.

(اِخ) ابن احمد. فرزند ابومنصور سامانی و از شاگردان شیخ طوسی است، مردی فاضل و زاهد و پرهیزگار بوده و در کوفه وفات یافته است. او راست: کتاب بیان. (الذریعة ج 3 ص 171).

غازی.

(اِخ) ابن ارتق. از امرای ایوبی در دیاربکر در قرن سیزدهم هجری. (النقود العربیة ص 128). و رجوع به نجم الدین شود.

غازی.

(اِخ) ابن داودبن عیسی بن ابی بکر محمد بن ایوب بن شاذی بن هارون المظفربن الناصربن المعظم بن العادل الایوبی. در جمادی الاولی سال 639 ه . ق. در قلعهء کرک متولد شد و در شهر قاهره نشو و نما یافت. مردی بزرگ مرتبه، محترم و دارای فضیلت و فروتنی بود. از خطیب مردا و صدر بکری در فراگرفتن حدیث استفاده کرد و به مقام محدثی رسید و در رجب سال 712 ه . ق. وفات یافت. (از الدررالکامنة چ حیدرآباد هند ج 3 ص 215).

غازی.

(اِخ) ابن صلاح الدین یوسف. رجوع به ظاهر غازی غیاث الدین بن سلطان صلاح الدین یوسف بن ایوب شود. (اعلام زرکلی ج2 ص756).

غازی.

(اِخ) ابن صلاح الدین مکنی به ابومنصور و کنیت دیگر او ابوالفتح است. شرح حال او ذیل کلمهء «ابوالفتح غازی...» آمده است.

غازی.

(اِخ) ابن ظاهر. ملقب به غیاث الدین از ایوبیان حلب که از سال 1186 تا 1216 ه . ق. فرمانروایی کرده است. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص68).

غازی.

(اِخ) ابن عبدالرحمان بن ابی محمد کاتب دمشقی ملقب به شهاب الدین. وی در سال 630 ه . ق. تولد یافت و از احمدبن عبدالدائم حدیث شنید و به مقام محدثی رسید. در فراگرفتن خط بسیار زحمت کشید و دارای خطی بسیار نیکو شد و مدعی بود که احدی در حسن خط به پایهء او نرسیده است و قریب 50 سال مشغول نوشتن برای مردم بود و عده ای از کسانی که خط نیکو داشتند نزد او خط آموخته بودند ولی در شناختن خط از نوشتن آن ماهرتر و از گفتارش سفاهت نمودار بود. در شوال سال 709 ه . ق. در سن هشتادسالگی وفات یافت. (از الدررالکامنة چ حیدرآباد هند ج 3 ص 216).

غازی.

(اِخ) ابن عبدالله. یکی از جنگجویان و مجاهدین اسلام که در زمان عمر بن عبدالعزیز برای چنگ با دشمنان اسلام به فارس آمده و در آن جا شهید و در شهر شیراز در باغچه ای که معروف است به سه شنبه و به باغ میدان متصل است دفن شده است. (از شدالازار چ وزارت فرهنگ ص271).

غازی.

(اِخ) ابن عثمان. ادیبی شافعی مذهب و دمشقی، خط نیکو می نوشته و بر نظم شعر قدرت داشته و بسیار تلاوت قرآن میکرده و گشاده روی بوده است و در جمادی الاولی سال 755 ه . ق. وفات یافته است. (الدررالکامنة چ حیدرآباد هند ج3 ص216).

غازی.

(اِخ) ابن عمادالدین زنگی. یکی از اتابکان موصل و شام ملقب به سیف الدین که بعد از کشته شدن پدرش عمادالدین زنگی بن آقسنقر فرمانروای موصل گردید. مؤلف حبیب السیر گوید: سیف الدین الغازی بن عمادالدین زنگی بعد از شهادت پدر در موصل بر سریر ایالت نشسته حکومت حلب و حمص و حماة را به برادر خود نورالدین محمود بازگذاشت و سیف الدین غازی به خیر و صلاح بغایت راغب بود و با علما و فضلا طریق اختلاط مسلوک داشته جهت آن طایفه در موصل مدرسه ای که معروف است به عتیقه بنا فرمود و در ماه ربیع الاول سنهء ثلث و اربعین و خمس مائة (543 ه . ق.) از فرنگ ده هزار سوار و شصت هزار پیاده به دمشق آمده شهر را مرکزوار در میان گرفتند و آغاز محاصره و محاربه کردند و از دمشق صدوسی هزار پیاده تیغ جهاد آخته از شهر بیرون آمدند. در روز اول قرب دویست کس شربت شهادت چشیدند و در روز دوم دمشقیان جمعی کثیر از کفار به قتل رسانیدند و از ایشان نیز طایفه ای کشته شدند و هم چنین هر روز میان اصحاب هدایت و ارباب غوایت نایرهء قتال اشتعال داشت تا روز پنجم این خبر شیوع یافت که سیف الدین غازی و نورالدین محمود با بیست هزار کس از جنود ظفرورود جهت حمایت اسلام آمده اند، لاجرم اقدام ثبات کفار فرنگ تزلزل یافت و در آن روز دمشقیان به هیئت اجتماعی متوجه دفع نصاری شده عورت ایشان سرهای خویش برهنه کردند و به تضرع و زاری از حضرت باری طلب نصرت نمودند و اطفال به گریه و افغان درآمدند و صلحای مسلمانان به زبان خضوع و خشوع دفع اعداء دین مسئلت فرمودند و در آن وقت قسیسی که معتمد فرنگیان بود صلیبی در دست گرفته بر حماری سوار شده به میان هر دو صف رفته قوم خود را بر جنگ تحریض کرد و گفت مسیح مرا وعده فرمودند که دمشق مفتوح خواهد شد و مسلمانان بر او حمله برده به قتلش رسانیدند و حمار او را نیز کشتند و سایر کلاب فرنگ را به زخم تیر و سنگ منهزم گردانیدند و بسیاری از آن قوم را به تیغ بیدریغ بگذرانیدند. وفات سیف الدین غازی در سنهء اربع و اربعین (544 ه . ق.) روی نمود و برادرش قطب الدین مودود قایم مقامش بود. (حبیب السیر چ خیام تهران ج 2 صص 552-551). و رجوع به غازی اول شود.

غازی.

(اِخ) ابن قَرااَرسَلان یک تن از سلسلهء امرایی که در ماردین فرمانروایی داشته اند. آغاز حکومت این سلسله بر ماردین بعد از سال 490 و پایان آن در سال 809 ه . ق. بوده است. (الدرر الکامنة چ حیدرآباد هند ج3 ص 216 و 217).

غازی.

(اِخ) ابن قطب الدین ملقب به سیف الدین از اتابکان موصل. مؤلف حبیب السیر آرد: سیف الدین غازی بعد از فوت پدر در موصل بر مسند سرافرازی نشست و این خبر بنورالدین محمود (عمّ وی) رسیده کمر سعی و اجتهاد به قصد فتح موصل بر میان بست و از دمشق بدان جانب نهضت نمود و در ماه محرم الحرام سنهء ست و ستین و خمسمائة (566 ه . ق.) رحبه و نصیبین را در تحت تصرف آورد و در ربیع الاخر سنهء مذکوره بخارا را فتح کرد و بعد از آن میان او و سیف الدین غازی رسل و رسایل آمد و شد نمود و مهم بر صلح قرار گرفت و نورالدین به موصل شتافته دختر خود را به سیف الدین داد و حکومت سنجار را به برادرش عمادالدین زنگی مسلم داشت و علم مراجعت به صوب دمشق برافراشت و بعد از فوت نورالدین چون صلاح الدین به شام شتافته دمشق را بگرفت و به محاصرهء حلب مشغول شد، سیف الدین برادر خود عزالدین مسعود را با جنود نامعدود به حمایت ملک صالح نامزد فرمود و میان عزالدین و صلاح الدین در حدود حماة مقاتله روی نمود و شکست بجانب عزالدین افتاد آنگاه سیف الدین به نفس خود متوجه دفع صلاح الدین گشت و به رمل سلطان که منزلی است میان حلب و حماة بین الجانبین مقاتله واقع شد و مظفرالدین بن زین الدین که در میمنهء سیف الدین بود میسرهء صلاح الدین را منهزم گردانید. آنگاه صلاح الدین به نفس خود بر سیف الدین حمله کرد و او را از پیش برداشت و صلاح الدین غنیمت بسیار گرفته روی بصوب مصر نهاد و سیف الدین به موصل رفته در سنهء ستة و سبعین و خمسمائة (576 ه . ق.) رخت بقا به باد فنا داد. (حبیب السیر چ خیام تهران ج 2 ص 554 و 555).

غازی.

(اِخ) ابن قَیس. از مشاهیر محدثین و از اصحاب مالک است که در ایام خلافت مأمون خلیفهء عباسی میزیسته و هم در ایام خلافت او وفات یافته است. (تاریخ الخلفاء چ دمشق ص 221). الغازی ابن قیس الاندلسی (199 ه . ق. / 814 م.) فقیه من النحاة کان مؤدبا بقرطبة و رحل الی المشرق و حضر تألیف مالک موطأه و هو اول من ادخله الاندلس و کان عبدالرحمن بن معاویة الخلیفة فی الاندلس یجله یعظمه و یأتیه فی منزله و عرض علیه القضاء فابی. (اعلام زرکلی ج 2 ص 756).

غازی.

(اِخ) ابن گُمُشتَکین. از امرای سلسلهء دانشمندی که در ولایت کاپادوکیا حکمرانی میکردند و در جنگهای صلیبی دخالتهای مهم داشتند و به دست سلاجقهء روم منقرض شدند. حکومت آنان از سال 1105 تا 1135 ه . ق. بوده است. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص139).

غازی.

(اِخ) (ابوال ...) (اِخ) نام سه تن از خانان خیوه که از سال 921 تا 1289 ه . ق. در خیوه حکومت داشته اند. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص 250).

غازی.

(اِخ) (ابوال ...) آخرین تن از امرای جانی یا امرای هشترخانی که از سال 1758 تا 1785 م. در ولایات زیر جیحون فرمانروا بوده است. امرای درانی افغانستان ولایات متصرفی این سلسله را گرفتند و دورهء حکومت ایشان در زمان همین ابوالغازی و به سال 1785 به دست امرای منگیت پایان یافت. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص245 و 246).

غازی آباد.

(اِخ) قصبه ای است در ایالت میرات از ایالات شمال غربی هند، در 45 هزارگزی از جنوب غربی میرات، در ملتقای خط دهلی با خط آهنی که از لاهور به اللهآباد میرود و 7365 تن سکنه دارد. (قاموس الاعلام ترکی).

غازیاقی.

(ترکی، اِ مرکب) غازاَیاقی. اطریلال. رجوع به اطریلال شود.

غازیان.

(اِ) جمع فارسی کلمهء غازی است که بر مطلق جنگجویان و سپاهیان اطلاق میشود : اندر وی [قالیقله] غازیانند بنوبت از هر جایی. (حدود العالم). غازیان ماوراءالنهر و مردم شهر به طاعت پیش آمدند و دولت عالی را بندگی نمودند. (تاریخ بیهقی). چون خوارزمشاه از جیحون بگذشت علی تکین بخارا را به غازیان سپرد. (تاریخ بیهقی).
ساق چون تیر غازیان به قیاس
گوش خنجر کشیده چون الماس.
نظامی.
|| بازیگران :
کف در آن ساغر معلق زن چو طفل غازیان
کز بلور لوریانش طوق و چنبر ساختند.
خاقانی.
ای پیر عاشقان که در این چنبری گرو
چون طفل غازیانت ز چنبر گذشتنی است.
خاقانی.

غازیان.

(اِخ) شهری است متصل به بندر انزلی و در فاصلهء 3500 گزی شهر رشت و 136 هزارگزی بندر آستارا واقع و ضمیمهء بندر انزلی است که بوسیلهء دو پل بزرگ که از بناهای دوران پهلوی است از جزیرهء میان پشته به غازیان متصل است. فاصلهء بین غازیان و بندر انزلی یک کانال طبیعی است که مرداب را به دریای خزر متصل می کند و عرض آن کمتر از یک هزار گز است. در غازیان بناها و خیابانهای زیبا و بسیاری از مؤسسات دیگر وجود دارد. رجوع به انزلی شود. (ج2 فرهنگ جغرافیائی ایران).

غازیانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)دلیرانه و بهادرانه. (آنندراج).

غازی اسپ.

[اَ] (اِ مرکب) قسمی از مأکولات اهل توران. (آنندراج) :
غازی اسپ و سر گاو و شکنبهء اُشتر
میخور ای مردک خر مر به خاطر کم آر.
بسحاق اطعمه.
رجوع به غازی شود.

غازی الدین خان.

[یُدْ دی] (اِخ) ملقب و مشهور به عمادالممالک، از خانان و امرای هندی. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه چ تهران صص 95-97 شود.

غازی اول.

[یِ اَوْ وَ] (اِخ) ملقب به سیف الدین از اتابکان موصل از سال 541 تا 544 ه . ق. در موصل فرمانروا بوده است. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص 144). رجوع به غازی بن عمادالدین زنگی شود.

غازی بیک ایدغمش.

[بَ دُ مِ] (اِخ) از ممالیک و پرورش یافتگان اتابک پهلوان که در اوائل قرن ششم هجری فرمانروای ری و همدان و اصفهان بوده است. و این همان امیر است که ابوشرف ناصح بن ظفربن سعد منشی گلپایگانی در صدر ترجمهء تاریخ یمینی (چ تهران ص11) او را به این القاب یاد می کند:
«خاقان اعظم پادشاه معظم شمس الدوله و الدین نصرة الاسلام و المسلمین ملک ملوک الشرق والغرب غازی بیک ایدغمش حرس الله جلاله و ضاعف اقباله» و بعد از اشاراتی به خدمات او از لحاظ ایجاد امنیت در خطهء عراق و ری و همدان می گوید: و به حکم آنکه این خطهء مختصر که مسقط الرأس این ضعیف است در تصرف دیوان این پادشاه بود و بهمین ایالت و حسن کفایت او مشرف و بیشتر اوقات و معظم سال این جایگاه مقام میفرمود و به متنزهات شکار و صحاری این بقعه میل می نمود به نوبتی که اتفاق قدوم رکاب میمون افتاد بر خاطر گذشت که لاخیل عندک تُهدیها و لامال
فلیسعد النطق ان لم یسعد الحال.
جایی که سلیمان ملک برسد سزد که اگر چون مور کمر خدمت بندم و بدین خط چون پای ملخ جزوی چند نویسم، و در آن طرفی از اخبار و اسمار ملوک و تواریخ پادشاهان درج کنم و به قصر عالی تحفه برم، تا در اوقات فراغ و ساعات خلوت به استماع آن استیناسی فرماید و از تقلب احوال و تبدل ابدال اعتباری گیرد و در این باب به صاحب عادل مؤید منصور موقر مهذب الدین جمال الاسلام والمسلمین سید الوزراء الکرام فی العالمین العالم ابوالقاسم علی بن الحسن بن محمد بن ابی حنیفة حرس الله جلاله و ادام اقباله که آصف ملک و دستور دولت بود مشورت کردم و اجازت خواستم، اهتزازی بلیغ فرمود و اشارت کرد که کتاب یمینی از تصنیف عتبی کتابی مفید است و با قلت اجزاء و خفت مشتمل است بر شرح مواقف و مقامات سلطان غازی محمودبن سبکتکین رحمه الله و برخی از احوال آل سامان و نبذی از ایام آل بویه و از اخبار و آثار ملوک طوایف و امراء اطراف هم بعضی را متضمن است، صواب آن است که آن را به عبارتی که با فهم نزدیک باشد... به پارسی نقل کنی... تا من به مشاطی این عروس قیام کنم و زیف این بضاعت پیش امیر به امیری(1) پرگار کنم و دو نوع از انواع فوائد از این کتاب روی نماید: یکی آنکه این پادشاه که تا ابد باقی باد چون در اطوار و احوال اسلاف ملوک و سلاطین و بسطت ملک و نفاذ حکم و جلالت قدر و کمال کامکاری و فرمانروایی ایشان نگرد بداند که تصاریف ایام و تغاییر شهور و اعوام بر ایشان ابقاء نکرد و حال همه به زوال رسید و از ایشان جز نیک نامی خیرات و مبرات و آیین داد و بخشش و بخشایش باز نماند. بصیرت او در امضای این معانی ثاقب تر گردد و رغبت او در تقدیم این ابواب صادق تر شود. دوم آن که قدر اهل هنر بشناسد و بداند که پادشهان دفاین جهان و خزائن عالم بر اهل شمشیر صرف کردند و بندگان را ببهای گران در تحت رق و مِلک آوردند و ایشان را در ملک جهان مشارک و مساهم خویش گردانیدند و هیچ کس از ایشان بیش از مدت حیات وفا ننمود و بعد از انقضای عمر به کاری نیامد و دبیری به پنج تا کاغذ و قرصی مداد که دو درم سیم سیاه ارزد، ذکر ایشان بر صفحهء ایام نگاشت و داغ ایشان بر پیشانی روزگار نهاد و نام ایشان تا ابد مؤبد و مخلد گردانید و بطون دفاتر و متون صحائف به ذکر ایام و اقوال و افعال ایشان آراسته کرد و قرب سیصد سال گذشت تا از محامد محمودبن سبکتکین داستان میزنند و از مفاخر و مآثر آل بویه باز میگویند... و ذکر محامد سلجوقیان که مملکت این دو پادشاه: (ابوبکربن محمد بن ابی بکر از نوادگان اتابک پهلوان و شمس الدولة غازی بیک ایدغمش) قطری از اقطار ممالک ایشان حکم این دو سردار قطره ای بود از دریای پادشاهی ایشان تا نه بس مدتی سپری خواهد شد و نام ایشان از جراید خاطر محو خواهد گشت، و چون در ایام ایشان اهل هنر حظی نیافته اند کس از ایشان یاد نیارد... این اشارت از صاحب عادل... قبول کردم و مثال او را امتثال نمودم... و به نقل این کتاب از پارسی به تازی مشغول شدم... ( ترجمهء تاریخ یمینی چ تهران صص 13 - 16). از این بیانات مستفاد است که مؤلف تاریخ یمینی را با مشورت وزیر ایدغمش علی بن حسن بقصد انتباه ایدغمش که مردی ظالم و سخت گیر بوده نوشته است. ابن اثیر در حوادث سال 600 ه . ق. (ص 91 ج 12 چ مصر) می نویسد: اتابک پهلوان مملوکی داشت ایتغمش نام که او را برکشید و بر غلامان دیگر خویش مقدم داشت و در باره اش نیکی و به او اطمینان کرد، ایتغمش عدهء بسیاری از ممالیک و دیگران دور خود جمع کرد و بسیار نیرو یافت و سپس قصد ککجه(2) که در آن زمان بر ری و همدان و اصفهان و نواحی متصل به این بلاد فرمانروا بود کرد و ککجه در جنگی که فیمابین رخ داد کشته شد و ایتغمش بر ری و همدان و اصفهان تسلط یافت. ایتغمش مردی دلیر و ستمکار ولی ککجه عادل و نیک سیرت بود. و باز در حوادث سال 602 ه . ق. (ص11 ج12) می نویسد: و در این سال ایتغمش به شهرهای اسماعیلیان که مجاور قزوین بود تاخت و با کشتاری سخت عدهء بسیاری را اسیر و اموال مردم را غارت کرد و 5 قلعه از قلاع آنان بگرفت و سپس قصد محاصرهء الموت که مرکز اصلی اسماعیلیه بود کرد ولی قبل از آنکه این کار به پایان رسد امیر ابوبکر نوادهء اتابک پهلوان او را به کمک خواست و ناچار از محاصره صرف نظر کرد و نزد او رفت و در حوادث سال 608 ه . ق. (ص 137 ج 12) می نویسد: در شعبان این سال ایتغمش که صاحب ری و همدان و اصفهان و بلاد نواحی این شهرها بود از بیم منگلی(3) که قصد حمله بر او داشت فرار کرد و به بغداد رفت و سبب آن این بود که ایتغمش در خطهء فرمانروایی خویش بسیار قدرت یافته و کارش بالا گرفته آوازه اش در همه جا پیچیده و اقتدار وی به حدی رسیده بود که اتابک ابابکر را که بظاهر صاحب او و حاکم بر او بود نیز زیر نظر و قدرت خویش داشت و این امر سبب حسد و خشم دیگران شد و زمینهء شکست و مقهوریت وی فراهم گردید و از اینرو به محض اینکه منگلی با اتباع و سپاهیان خویش بر ایتغمش تاخت تاب مقاومت نیاورد و به بغداد که قصر خلیفهء عباسی بود پناه برد. خلیفه مقدم او را گرامی داشت و مردم بغداد استقبالی شایان از وی کردند و پس از آنهم زنش با حشمت و جلال ببغداد وارد شد و بشوی خود پیوست و ایتغمش تا سال 610 در بغداد زیست و پس از آن با نظر و رای خلیفه از بغداد حرکت و قصد خطهء فرمانروایی خویش کرد. و در حوادث سال 610 ه . ق. (ص 139 ج 12) می نویسد: و در این سال در ماه محرم ایتغمش کشته شد و تفصیل حادثه این بود که وی به امر خلیفه در ماه جمادی الاخری عازم همدان گشت و ابتدا به شهرهایی که ابن ترجم والی آن بود رفت و در آن جا اقامت گزید تا سپاهیان خلیفه از بغداد برسند و با ایشان حرکت کند ولی از بدی بخت او در این اثنا خلیفه ابن ترجم را معزول و برادر کوچکش سلیمان بن ترجم را به جای او والی کرد و سلیمان چون با منگلی سابقهء دوستی داشت منگلی را از بودن ایتغمش در آن بلاد و انتظار داشتن برای ورود سپاهیان بغداد آگاه کرد. در این هنگام عده ای از ترکمانان بتحریک سلیمان ایتغمش را گرفتند و سرش را بریدند و نزد منگلی فرستادند و همراهان وی پراکنده شدند. خبر قتل وی بسیار بر خلیفه گران آمد و رسولی نزد منگلی فرستاد و این رفتار او را نکوهش کرد ولی منگلی اعتنایی نکرد و جوابی تند و سخت بخلیفه داد - انتهی. مؤلف راحة الصدور گوید:
ملک ازبک(4) و ککجه(5) و ناصرالدین آغوش و امیر علم عزم در قزوین کردند تا با میاجق مصاف دهند. ملک الامراء جمال الدین آی ابه را بخواندند و او نیامد و گفت شما را ظلم می گیرد هر که بشما پیوندد در صدمه آید و ظفر نیابد البته من نیابم. ملک ازبک گفت: من از ظلم خبر نمیدارم شکایت ظلم از ککجه میباید کرد. ککجه گفت:(6) ظلم ایتغمش می کرد که در همدان به ارشاد قاضی زنجان هر کجا منعمی بود مصادره فرمود چون از شهر بیرون آمد به هر دیه که رسید بفرمود تا روستایی بیچاره را از خانه آواره کردند و هر چه در خانه بود غارت فرمود و همچنین دیه دیه بر میداشت و عمارت نگذاشت:
به نزدیک او شرم و رای اندکیست
به چشمش بد و نیک هر دو یکیست.
قدم در خطهء این خطا و دایرهء این جفا او نهاد و در این حال روی تدبیر در آینهء تقصیر می بیند اما عاقلتر از او در جوال افتعال غماز و نمام شده اند و به محال عشوه و لاوهء ایشان مغرور گشته، لاجرم لایم اعمال و عاذل افعال خود شده اند. ایتغمش سمت اختصاص و صفت اخلاص خداوند ملک دارد و هر چه رأی انور اقتضا کند در باب او تقدیم فرماید:
از هر چه شکوه تو برنجست
بردارش اگر چه کان گنجست
مویی مپسند ناروایی
در رونق کار پادشایی
بر هر چه عمارت خراب است
بشتاب که مصلحت شتاب است
بنمای پیام عام شیری
تا کس نزند دم دلیری.
ملک فرمود که چون این مهم کفایت شود و رایت ظفر به در همدان رسد عروس این حال از شب شبهت بیرون آید و نقاب بگشاید قاضی و مقضی را با جای خود داشته آید. (راحة الصدور چ کتابفروشی علمی در طهران ص 395 و 396) و در ص 402 گوید: و اندک خیری که در عراق مانده است از ایتغمش است که بانگی بر می زند و سری باز می دهد و سیرت عدل فرمایی و جهان آرایی در ناصیهء او هست. (راحة الصدور). صاحب الذریعة در (ج4 ذیل ترجمهء تاریخ یمینی) گوید: ترجمه (ابوالشرف ناصح گلپایگانی) باسم شمس الدولة غازی بیک ایدقمش و باشارة وزیره ابی القاسم علی... توفی السلطان شمس الدین ایدقمش قتله الترکمان و کان هو صاحب همدان و اصفهان والری کثرت جیوشه و اتسعت ممالکه. (الذریعة چ طهران ج 4 ص87).
(1) - زر سره و خالص رایج. (از حاشیهء ترجمهء تاریخ یمینی چ طهران).
(2) - از ممالیک اتابک پهلوان.
(3) - یکی از ممالیک ابی بکر اتابک.
(4) - برادر ابوبکر پهلوان و داماد خوارزمشاه.
(5) - صاحب ری و همدان و اصفهان قبل از ایتغمش.
(6) - مقصود مصنف از این عبارت پیچیده قدری گنگ است اما بطور اجمال گویا مقصودش این است که ابتدا قدم در خطهء خطا و ظلم ایتغمش نهاد ولی حالا روی تدبیر در آینهء تقصیر می بیند یعنی اکنون می بیند که خبط کرده بوده است که سخنان نمام و غماز و ساعی را (از قبیل قاضی زنجان) شنیده است و به ارشاد ایشان اموال و املاک مردم را غصب کرده بود ولی ایتغمش منحصر بفرد نیست در اینکه در فریب سخنان نمام و غماز شده است بلکه چه بسیار عاقلترکه در جوال افتعال غماز و نمام شده اند (یعنی فریب سخنان ایشان را خورده اند و حرف ایشان را باور کرده اند) و بمحالات عشوه و لابه و چاپلوسی ایشان مغرور شده اند تا لاجرم پس از گذشتن کار از کار و ملتفت شدن بخطا و خبط خود پشیمان گشته و لایم اعمال و عاذل افعال خود شده اند. (میرزا محمد قزوینی ص 486 و 487 راحة الصدور).

غازی شاه.

(اِخ) ملقب به اختیارالدین. از امرای بنگالهء شرقی از سال 1349-1352 ه . ق. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص 276). و رجوع به اختیارالدین غازی شود.

غازی عتیق.

[عَ] (اِ مرکب) نوعی سکه. رجوع به غازی شود.

غازی قزوینی.

[یِ قَزْ] (اِخ) (ملا...) پدر ملاخلیل قزوینی و ملا محمد باقر قزوینی که هر دو از مؤلفین بزرگ قرن یازدهم و مترجمین کتب بسیار بزبان فارسی هستند. رجوع به خلیل قزوینی و محمد صالح قزوینی در این لغتنامه و به نجوم السماء ص101 و 106 شود.

غازی قلندر.

[قَ لَ دَ] (اِخ) نامرادی درویش نهاد و عاشق پیشه است و شعر را هم نامردانه گوید. در سمنان اقامت داشت و این ابیات از اوست:
زمانه چون تو ستمکاره ای بدست آورد
عجب که یک دل آسوده در جهان ماند.
نام لیلی به سر تربت مجنون مبرید
بگذارید که دیوانه قراری گیرد.
غم گریزان شد از افغان تو غازی شب هجر
بعد از این دست در آغوش که خواهی کردن؟
این رباعی را بسیار رندانه گفته است :
یک چند چو موسی به مناجات شدم
یک چند به مسجد پی طاعات شدم
از هیچ طرف دری برویم نگشود
باز آمدم و رند خرابات شدم.
(مجمع الخواص ص 194).

غازی گرای.

[گِ] (اِخ) نام سه تن از خانان و امرای قرم (کریمه) که به عنوان غازی گرای اول (در 929 ه . ق. سلطنت کرده) و غازی گرای دوم (1002- 1017)(1) و غازی گرای سوم (1117-1119 ه . ق.) یاد شده اند. قلمرو حکم رانی این طایفه بلاد بلغار و در آخر کار قرم (کریمه) و کافا بوده است و آغاز فرمانروایی ایشان سال 823 ه . ق. و پایان سال 1197 بوده است. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام لین پول ص209 و 211).
(1) - پایان ترجمه از ترکی.

غازی گرای.

[گِ] (اِخ) (دوم) یکی از خانان کریمه و پسر دولتگرای خان است. وی در زمان خانی برادر ارشدش محمدگرای، با او به محاربهء ایران رفته و در موقع عودت خان مشارالیه ثبات قدم نمود و از عثمان پاشا جدا نگردید و در نتیجه ایرانیان وی را در اثنای جنگ اسیر کردند. و او پس از هفت سال اسارت بفرار موفق گردید و از حسن اتفاق بمحض ورود به کشور، برادر دیگرش اسلام گرای خان درگذشت و به سال 996 ه . ق. به خانی کریمه برگماشتند. پس برادرش فتح گرای را به منصب قالغائی و برادر دیگر او بخت گرای پسر عادل گرای را به منصب نورالدینی منصوب ساخت بعدها در زمان سلطان محمد ثالث در محاربهء اکری بمناسبت ابراز لیاقت و دخالت صدراعظم سنان پاشا سردار لشکر تاتار قالغای فتح گرای به خانی کریمه تعیین گردید و صاحب ترجمه از کار حکمرانی منفصل شد و به سینوب عزیمت کرد، ولی متعاقباً سنان پاشا معزول و سلفش ابراهیم پاشا بصدارت منصوب گردید و در نتیجه غازی گرای دوباره به مقام خانی خود برگشت، و در خلال این احوال منصب قالغائی و نورالدینی را پیاپی عوض و بعضی افراد خاندانش را اعدام میکرد، و تکلفات جدید وضع و بموقع اجرا می گذارد و مردم از این کارها خشنود نبودند، لکن از طرف دیگر در محاربات واقعه لیاقت و شایستگی بسیار ابراز کرد و در اثر خدمات سنجاق سلستره را بعنوان آرپه لق به وی توجیه نمودند، و بنام مخارج شخصی سی هزار دینار بدو تخصیص دادند. وی یک قلعهء استوار با اموال غنائم به نام غازی کرمان بنا نهاد و بسال 1016(1) ه . ق. در 55سالگی از مرض طاعون درگذشت و در شهر باغچه سرای در آرامگاه پدرش وی را به خاک سپردند. در دفعهء اول هشت سال و ده ماه و در دفعهء دوم یک سال و سه ماه یعنی رویهمرفته ده سال و یک ماه خانی کرده و مردی عالم و ادیب بود و در سه زبان ترکی و فارسی و عربی اشعار و منشآتی دارد. به علم هیأت و موسیقی هم انتساب داشته و در آن تألیفاتی بسیار دارد جرأت و جسارت وی به درجهء اعلی بوده و با این وصف خونخواری و جاه طلبیش هم قابل انکار نیست. از اوست:
رایته میل ایدرز قامت دلجویرینه
طوغه دل باغلامشزکاکل خوشبویرینه.
(قاموس الاعلام ترکی).
غازی گرای خان تاتار پسر دولت گرای خان بن اسلام گرایخان بن دولت گرای خان نبیرهء سنگلی گرای خان بوده و نسب این طایفه به چنگیزخان می پیوندد و در مملکت قرم که ملکی است در میانهء روم و روس سالها پادشاهی کرده اند و دارالملک آنها باغچه سرای و آن نام شهری است که چون باتو خاتون ساخته آن را شیراز باتو خوانند و غالب این طبقه مسلمان و تابع سلاطین عثمان بوده اند و همیشه به حمایت دولت عثمانی به محاربهء سلاطین ایران می آمده اند وقتی غازی گرای گرفتار لشکر صفویه شده هفت سال در قلعهء قهقهه محبوس بوده و این رباعی را در حبس گفته :
تا بوده غم و شادی حرمان بوده
زین گونه گذشته تا که دوران بوده
ما تجربه کردیم که در ملک شما
راحت همه در قلعه و زندان بوده.
(مجمع الفصحاء ج 1 ص 41).
غازی گرای دوم پسر دولت گرای اول از حکمرانان قرم است که از سال 996 تا 1002 و بار دوم از سال 1002 تا 1017 ه . ق. در آنجا حکومت داشته است. مؤلف تذکرهء مجمع الخواص آرد (صص19-20): غازی گرای خان، از زمان چنگیز تاکنون چنین جوانی بر تخت سلطنت ننشسته است. در حقیقت کسی دیده نشده که مانند او جامع اوصاف کمال باشد. دلیریهایی که هنگام گرفتاری در دست لشکر قزلباش مانند رستم دستان و سام نریمان از خود نشان داده، محتاج بشرح و بیان نیست. در جود و کرم حاتم به پایهء شاگردیش نمیرسید. در فن موسیقی مهارت دارد و به اقسام ساز آشناست قلم اگر سالها بنویسد نمیتواند شرح اوصاف حمیدهء او را به پایان برساند. رباعی ذیل را در ترجیح حبس قلعه بمنصب ناشایست خوب گفته است:
تا بوده غم و شادی و حرمان بوده
زین گونه گذشته تا که دوران بوده
ما تجربه کردیم که در ملک شما
راحت همه در قلعه و زندان بوده.
(مجمع الخواص ص 195).
(1) - در لین پول: 1017.

غازی گرای خان.

[گِ] (اِخ) (ابن الحاج سلیم گرای خان) یکی از خانان قرم (کریمه) است که در آغاز خانی برادرش دولت گرای خان، به منصب نورالدینی منصوب شد و بنظام چرکس تعیینش کردند، ولی وی قبیلهء توغای را تابع کرد و سر از اوامر برادر باززد و کاری از پیش نبرد و مغلوب گردید و با این وصف مشمول عفو برادر شد و بدو اجازه دادند در روم ایلی اقامت کند وقتی به ادرنه رسید، چند روز او را زندانی و سپس به رودوس تبعید کردند و بعدها باز مورد عفو قرار گرفت و به سال 1116 ه . ق. بجای دولتگرای خان به تخت خانی کریمه نشست و در سنهء 1118 ه . ق. باش آقاسی او را به قسطنطنیه جلب و استیضاحاتی کردند و در نتیجهء گزارشها از تخت و تاج معزول شد و در قرین آباد روم ایلی اقامت گزید، و سپس بسال 1120 در 36سالگی از مرض طاعون وفات یافت و در حظیرهء جامع یانبولی به خاکش سپردند. معروف است که کریم وسخی بوده است.

غازی مازندرانی.

[یِ زَ دَ] (اِخ) اسمش محمد قاسم خان بن میرزا حسن و همشیره زادهء محمدمهدی خان متخلص به شحنه است که در حرف شین ذکری از او رفته و خود در بدایت جوانی است و طبعش در نهایت روانی در حضرت اقدس شاهنشاه اسلام پناه گردون درگاه محمدشاه خلدالله ملکه به منصب غلام پیشخدمتی مفتخر است و در آن دربار معدلت آثار خدمتگر بواسطهء انتساب سالهاست که با من بنده انیس و جلیس و معاشر است و غالباً در منزلم حاضر با فقیرانش میلی تمام است و در این مسلک صاحب مقام همتی عالی دارد و طریق جلادت و فتوت می سپارد قناعتی به مناعت آمیخته است و توسلی به توکل آویخته برنایی خلیق است و دانایی رفیق در طریقهء ذوق می پوید و احیاناً شعری می گوید به قصایدش فزون از غزل طبع راغب است و قانون فصحا را تتبع و مراقب، در مبادی حال چاکر تخلص می کرده، سلیقه اش نیکوست و طریقه اش دلجو. دور نیست در فنی اگر کوشد چشمه سار ارتقا از وجودش جوشد در سنهء 1271 ه . ق. در مازندران رحلت کرد و این ابیات از اوست. (مجمع الفصحاء ج 2 ص 367). صاحب مجمع الفصحاء در حدود 57 بیت که منتخبی از قصاید و تغزلهای اوست ثبت کرده است و در این جا چند بیت برای نمونه از اشعار او نقل میشود:
ای موی تو چون سنبل و ای روی تو گلنار
از سنبل و گلنار تو بس نرگس خونبار
گلنار که دیده ست رباید دل مردم
سنبل که شنیده ست از او خلق در آزار
سنبل که شنیده ست دل آزار و جفاجو
گلنار که دیده ست زره پوش و زره دار
سنبل که شنیده ست که گلنارش در بر
گلنار که دیده ست که سنبل بودش یار
گر سنبل و گلنار بتکرار سرودم
بر زلف و رخش هستم مفتون و گرفتار
تکرار نه زیباست مگر مدحت سلطان
کو هست جهاندار و از دودهء قاجار...

غازیمون.

(اِخ) رجوع به عاذیمون شود.

غازی ویلوق.

(اِخ) از امراء دیاربکر در قرن دوازدهم هجری. (النقود العربیة ص 128).

غازیة.

[زی یَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب). || (ع اِ) سکهء طلائی است رایج در فلسطین و نام همان سکه ای است که مردم عراق آن را غازی می گویند و بر دو قسم است: قدیم و جدید، قدیم آن برابر با سی قرش ترکی و جدید آن برابر با بیست قرش ترکی است. و بر غازیات جمع بسته میشود. (النقود العربیة ص181).

غازیه خاتون.

[زی یَ] (اِخ) نام دختر ملک کامل از ملوک ایوبی و زوجهء ملک مظفر محمود حکمران حمات است در موقع وفات شوهرش پسر وی ملک منصور که کودک بود وارث تخت و تاج و او نایب السلطنه گردید و در تاریخ 656 ه . ق. درگذشت.

غاژ.

(اِ) خار. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا). هر نوع خار (شوک) اعم از خار گل و خار درخت. (برهان). || مردم دهان فراخ. (برهان) (اوبهی) (انجمن آرا) (جهانگیری) :
شمر جرعه ای دان به نزدیک یم
جهان لقمه ای دان بنزدیک غاژ.
شمس فخری.
|| کلاغ مانندی خردتر از کلاغ و باریک تر از آن سیاه با پای و منقار مرجانی رنگ یعنی سرخ خوشرنگ(1). رجوع به غراب و رجوع به زاغ شود. غراب البین. حاتم و رجوع به غاژ کردن شود. (منتهی الارب). ضِوَع. ضُوَع. (منتهی الارب). غراب الزرع. غراب الزیتون.
(1) - به فرانسه آن را Crave گویند و شاید این کلمه مأخوذ از لغت عربی غراب است. (مؤلف).

غاژدن.

[دَ] (مص) پنبه یا پشم زدن. نفش. حلاجی. غاژیدن.

غاژده.

[دَ / دِ] (ن مف) زده. منفوش. محلوج.

غاژ کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) غاز کردن. پنبه دانه از پنبه بیرون کردن و پشم را زدن و مهیا ساختن از برای رشتن. (برهان) (سروری) (آنندراج). فلخمیدن. فلخودن. فلخیدن. فرخمیدن. زدن. حلاجی کردن. پاک کردن. رجوع به غاژکرده شود.

غاژکرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) پنبه دانه از پنبه بیرون کرده و پشم زده و مهیا برای رشتن. || ابریشم پاک کرده: اخزری؛ دستارها از ابریشم غاژ کرده. (منتهی الارب).

غاژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) گلگونه. رجوع به غازه شود.

غاژیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) برهم زدگی پشم یا پنبه.

غاژیدن.

[دَ] (مص) برهم زدن پشم یا پنبه و مانند آن. غاژدن.

غاژیده.

[دَ / دِ] (ن مف) غاژده. پشم یا پنبه برهم زده.

غاسٍ.

[سِن] (ع ص) شیخ غاس؛ پیر فانی. (منتهی الارب).

غاسپزیه.

[پَ زی یَ] (اِخ)(1) رجوع به گاسپزی شود.
(1) - Gaspesie.

غاسپه.

[پِ] (اِخ)(1) رجوع به گاسپه شود.
(1) - Gaspe.

غاسق.

[سِ] (ع اِ) ماه. || یا شب وقت غروب شفق. || یا تاریکی بعد از غروب شفق. و منه قوله تعال: «و من شر غاسق اذا وقب» (قرآن 113/3)؛ یعنی از بدی شب چون درآید یا تاریک گردد. یا از بدی ثریا چون فرود افتد بدان جهت که وقت سقوطش طاعون و امراض زیاده شود. ابن عباس و جماعة من شرالذکر اذا قام. (منتهی الارب). و قال امام ترجمان القرآن الحبر (ابن عباس) رضی الله عنهما (و جماعة) من المفسرین ای (من سرالذکر اذاقام) و هو غریب. (تاج العروس). || شب تاریک. (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار). || مار سیاه. (المنجد). || مقابل نور عارض در اصطلاح حکمت اشراق: النور ینقسم الی نور فی نفسه لنفسه و الی نور فی نفسه و هو لغیره و النور العارض عرفت انه نور لغیره فلما یکون نور النفسه و ان کان نوراً فی نفسه. لان وجوده لغیره. و الجوهر الغاسق لیس بظاهر فی نفسه و لا لنفسه علی ما عرفت. و رجوع به حکمة الاشراق ص 117، 217، 219 شود.

غاسقوناده.

[دَ] (اِخ)(1) رجوع به گاسکوناده شود.
(1) - Gasconade.

غاسقونیه.

[نی یَ] (اِخ)(1) گاسکونی. رجوع به گاسکونْی شود.
(1) - Gascogne.

غاسقونیه کورفزی.

[نی یَ] (اِخ)(1) به ترکی «خلیج گاسکونی». رجوع به گاسکونْی کورفزی و گاسکونی شود.
(1) - Golfe de Gascogne.

غاسقیه.

[سِ قی یَ] (ع ص نسبی) رجوع به غاسق و حکمة الاشراق ص 1648 شود.

غاسل.

[سِ] (ع ص) نعت فاعلی از غسل. شوینده.

غاسندی.

[سِ] (اِخ)(1) رجوع به گاسندی شود.
(1) - Gassendi.

غاسول.

(ع اِ) اشنان. (منتهی الارب) (تحفهء حکیم مؤمن). گیاهی است که آن را به فارسی اشنان خوانند و بدان دست هم شویند. (برهان)(1). اشنان القصارین. حرض. غاشول. || از تیرهء قرنفلیان. (گیاه شناسی گل گلاب ص 213). رجوع به صابونی و اشنان و قلیا شود.
Mesembrianگل گلاب
(1) - La soude, Saponaria themunudi Slorum
. (کازیمیرسکی)

غاسول رومی.

[لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) ابوفایس. ابوفسطون. ابوقاووس. ابوقاوس. ابوقابس. ابوقانس. ابوقانیش. ابوقالس. اشنان القصارین. رجوع به ابوفایس شود.
(1) - Hippophae - Argousier Euphorbia
- Spinora.

غاسول سبخی.

[لِ ؟] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) غاسول باطلاقها. اشنان که در مردابها روید.
(1) - La soude des marais.

غاش.

(ص) عاشق. دوستدار. عاشق غاش؛ عاشق تمام. فتنهء غاش؛ بغایت فتنه. (فرهنگ اسدی). هر که بر کسی فتنه بود و عاشق بغایت. گویند فتنهء غاش و عاشق غاش است و مانند آن. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). عاشق غاش؛ فتنه. (صحاح الفرس). بغایت شیفته. (صحاح الفرس). عاشقی که عشق او به درجهء اعلی رسیده باشد. (برهان) (جهانگیری). کسی که بغایت کسی را دوست دارد. (انجمن آرا) (اوینی) :
خویشتن(1) پاک دار و بی پرخاش
هیچ کس را مباش عاشق غاش.
رودکی.
چگونه دولت از درگهش کند دوری
بدین صفت که بر این درگه است عاشق غاش.
شمس فخری (از جهانگیری).
به باغ حسن گل تازهء عذار تو را
هزار چون من بیچاره هست عاشق غاش.
منصور شیرازی (از جهانگیری).
|| (اِ) خوشهء انگور نارسیده و غوره. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). || خیاری که برای تخم نگاهدارند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). خیاری که آن را بجهت تخم نگاهدارند و آن را باشنگ نیز خوانند. (جهانگیری). || (ص) کج سلیقه. کم ادراک. کندطبع. کندذهن. کودن. (برهان). || پلیدطبع. (انجمن آرا) (آنندراج). || گنده دهن. (انجمن آرا) (آنندراج). || (اِ) شور و غوغای سخت. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - ن ل: خویشتن دار باش و بی پرخاش.

غاش.

[غاش ش] (ع ص) نعت فاعلی از غش. غش کننده، مقابل مغشوش. || خائن. || کینه ور. || خادع. (منتهی الارب).

غاش غاشی.

(اِ)(1) نام درختی است در نور مازندران.
(1) - Atropa beladonna.

غاشق بالش.

[شُ] (اِ مرکب) نوعی از گون است که بر زمین خفته بود. (نزهة القلوب).

غاشم.

[شِ] (ع ص) نعت فاعلی از غشم. ظالم. بیدادگر. ستمگر. ستمکار. رجوع به غشوم شود.

غاشول.

(ع اِ) غاسول. گیاهی است که آن را به فارسی اشنان خوانند و بدان دست هم شویند و اشخار از آن سازند. (برهان).

غاشی.

(ع ص) بی هوش. (منتهی الارب) :
قل للذی انا فی هواه غاش
صاد الفؤاد بصدغه الجماش.
ابومنصور ثعالبی (از ترجمهء تاریخ یمینی).

غاشیه.

[یَ] (ع اِ)(1) زین پوش. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات حسن خطیب). پوشش زین. (منتهی الارب). پرند. ج، غواشی. جناغ. (تفلیسی). دفنوک. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). || جامهء نگارین یا ساده بوده است که چون بزرگی از اسب پیاده شدی بر زین پوشیدندی. برگستوان. یون. (لغت نامهء اسدی در کلمهء یون). سرج من ادیم مخروزة بالذهب یظنها الناظر کلها یلقبها علی یدیه یمیناً و شمالا. (صبح الاعشی ج 2 ص 127).
همه تفاخر آنها به جود و دانش بود
همه تفاخر اینها به غاشیه است و جناغ.
منجیک ترمذی.
دستت همی بدره کشد سایل از آن بدره کشد
شاعر همی بدره کشد پیشت به جای غاشیه.
منوچهری.
بوالمظفر گفت چون بوالقاسم رازی غاشیه دار شد محال است پیش ما غاشیه برداشتن. (تاریخ بیهقی). بوالقاسم رازی را دید بر اسبی قیمتی برنشسته و ساختی گران افکنده از اندود و غاشیه ای پر نقش و نگار. (تاریخ بیهقی). و از درگاه امیران محمد و مسعود را در باب غاشیه و جناغ فرمان رسید و تشدیدها رفت. (تاریخ بیهقی). و غاشیه رکابدارش در بغل گرفتی. (تاریخ بیهقی). هفته ای درگذشت بوالمظفر خواست که برنشیند رکابدار ندیمی را گفت در باب غاشیه چه میفرمایند ندیم بیامد و بگفت... (تاریخ بیهقی). اکنون که پنجاه درم دارد و غاشیه تواند خرید پیش وی غاشیه می کشند. (تاریخ بیهقی) . در این خلعت مهد بود و ساخت زر و غاشیه. (تاریخ بیهقی). چون دورتر شد گفت رکابدار را که آن غاشیه زیر آن دیوار بیفکن. (تاریخ بیهقی). در این باب حکایتی که به نشابور گذشته از جهت غاشیه بیاوردم. (تاریخ بیهقی). هستند در این روزگار گروهی عظامی با اسب و ستام زر و جامه های گرانمایه و غاشیه و جناغ. (تاریخ بیهقی).
خوش است مستی و از روزگار بی خبری
که چرخ غاشیهء مرد بی خبر کشدا.معزی.
بر دوش فکن غاشیهء مهر در این کوی
چون گِردِ میان تو ز بدعت کمری نیست.
سنایی.
سرکش توران مسعود که دارد ز شرف
مشتری غاشیهء اسب مرادش بر دوش.
سوزنی.
سر بیندازم بدستار از پیش
غاشیه سوداش دارم بر کتف.خاقانی.
این سبز غاشیه که سیاهش کناد مرگ
بر زین سرنگون تو صد جا گریسته.خاقانی.
عقل کو غاشیهء عشق تو بر دوش گرفت
گر همه باد شود تخت سلیمان نبرد.خاقانی.
دوش ملایک بجست غاشیهء حکم او
گوش خلایق بسفت حلقهء فرمان او.خاقانی.
از سر تسلیم دل پیش عزیزان فقیر
حلقه بگوش آمدن غاشیه هم داشتن.
خاقانی.
بر سر برند غاشیه چون عنبرش سران
کز سیم و زر شده ست جهان عنبر سخاش.
خاقانی.
خاک تو در چشم نظامی کشم
غاشیه بر دوش غلامی کشم.نظامی.
نهاده غاشیه اش خورشید بر دوش
رکابش کرده مه را حلقه درگوش.نظامی.
گل چو سمن غالیه در گوش داشت
مه چو فلک غاشیه بر دوش داشت.نظامی.
رخش بلند آخورش افکند پست
غاشیه را بر کتف هر که بست.نظامی.
غاشیه بر دوش آن عباس نحس
هیچ ملحد را مباد این حس نفس.
مولوی.
-غاشیه بردوش؛ مطیع و فرمانبردار.
-غاشیه دار و غاشیه کش؛ نوکری که زین پوش اسب سواری ارباب را هماره می برد تا هرگاه که ارباب پیاده شود زین پوش را روی زین بیندازد تا از گرد و باران محفوظ باشد و غاشیه کش داشتن نوعی تشخص بوده است. (فرهنگ نظام).
|| پوشش. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی). || پوشش دل. || چرم که بدان نیام شمشیر را از زیر قبضه تا بن شمشیر درگیرند. (منتهی الارب) (آنندراج). چرمی که بالای دستهء شمشیر پوشانند. (فرهنگ نظام). پوست پاره ای که بدان قبضهء شمشیر را پوشانند. (منتهی الارب) (آنندراج). غاش(2)کارد و شمشیر. (مهذب الاسماء نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). || قیامت. (ترجمان علامهء جرجانی). قیامت، و منه قوله تعالی: هل اتیک حدیث الغاشیة. (قرآن 81/1). (منتهی الارب). نامی است رستاخیز را. (مهذب الاسماء نسخهء خطی مؤلف). || آتش. (منتهی الارب). آتش دوزخ. (فرهنگ نظام). || درد بیماری شکم، یقال: «رماه الله بالغاشیة». (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || خواهندگان که نزد تو آیند. زیارت کنندگان و دوستان بنوبت آیندگان. || آهن پس کوههء پالان و زین. (منتهی الارب). || غاشیة فلان؛ خَدَمه. (المنجد). خدمتگزاران. || (اِخ) سورهء هشتاد و هشتمین از قرآن و آن بیست و شش آیت است، پس از سورهء اعلی و پیش از سورهء فجر.
(1) - Housse. (2) - ظ: غشاء.

غاشیه بافان ریش.

[یَ / یِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از مردمان مسخره. (غیاث). کنایه از مردمان درازریش، چه گوئیا اینها ریشی دارند که از آن غاشیه توان بافت. (آنندراج). || یا کنایه از خادم و مزدور ریش از این جهت که اکثر اوقات به آرایش و پیرایش ریش مشغول می باشند. (آنندراج).

غاشیه بردوش.

[یَ / یِ بَ] (ص مرکب)کنایه از مطیع و فرمان بردار. (برهان) (مجموعهء مترادفات ص43) :
هست اسم علمت نام رسول قرشی
که بد از مرکب او غاشیه بردوش سروش.
سوزنی.

غاشیه بر دوش کشیدن.

[یَ بَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) اطاعت و امتثال نمودن. (مجموعهء مترادفات) (آنندراج) :
هر کجا غاشیهء منهی امر تو برند
باز بردوش کشد غاشیهء کبک و حمام.
انوری.
|| مطیع کردن. (مجموعهء مترادفات ص 43).

غاشیه دار.

[یَ / یِ] (نف مرکب) خادم و مطیع. (آنندراج) :
مشتری اندر نمازگاه مر او را
پیشرو و جبرئیل غاشیه دار است.
ناصرخسرو.
گل سوار آید بر مرکب یاقوتین
لاله در پیشش چون غاشیه دار آید.
ناصرخسرو.
غاشیه دار است ابر بر کتف آفتاب
غالیه سای است باد بر صدف بوستان.
خاقانی.
حلقه بگوش لب تو گشت عقل
غاشیه دار لب تو گشت جان.خاقانی.
خسروانش سزند غاشیه دار
کمر حکم او از آن بستند(1).خاقانی.
زو بازمانده غاشیه دارش میان راه
سلطان دهر گفت که ای خواجه تا کجا.
خاقانی.
(1) - ن ل: برآن بستند.

غاشیه داری.

[یَ / یِ] (حامص مرکب)اطاعت و فرمانبری :
وان بدر که نام او منیر است
در غاشیه داریش حقیر است.نظامی.
چون تک ابلق به تمامی رسید
غاشیه داری به نظامی رسید.نظامی.
احمد حنبل که امام جهان بود و سیصد هزار حدیث حفظ داشت به شاگردی او درآمد و در غاشیه داری سر برهنه کرد. (تذکرة الاولیاء).

غاشیه زیر بغل کشیدن.

[یَ / یِ رِ بَ غَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از اطاعت و امتثال نمودن. (آنندراج). اطاعت و امتثال نمودن و مطیع کردن. (مجموعهء مترادفات ص 43) :
حاش لله اگر زنده شود حاتم طی
پیش اسب تو کشد غاشیه در زیر بغل.
معزی.

غاشیه کش.

[یَ / یَ کَ / کِ] (نف مرکب)برندهء غاشیه. کشندهء غاشیه. حامل غاشیه :
مقرعه زن گشت رعد مقرعهء او درخش
غاشیه کش گشت باد غاشیهء او دیم.
منوچهری.
این غاشیه کش گشته پیش غالب
این(1) بسته میانک به پیش بطام.ناصرخسرو.
زیر رکابش نگر حلقه به گوش آسمان
پیش عنانش ببین غاشیه کش روزگار.
خاقانی.
نوبه زنت کیقباد میده نهت اردشیر
نیزه برت تهمتن غاشیه کش گستهم.خاقانی.
در پیش او که غاشیه کش بود جبرئیل
هم انبیا پیاده دویده هم اصفیا.عطار.
چون ماه رخش به حسن میتازد
صد غاشیه کش بدلبری هستش.عطار.
و رجوع به غاشیه شود.
(1) - ظ: آن.

غاشیهء کوکیلی دز.

[یَ یِ دِ] (اِخ) نام غاری در گیلان : خورشید چون این خبر مشاهده فرمود عظیم بترسید و با ازواج و اولاد و عبید و مواشی و اموال و ذخایر به بالای دربند براه زاورم بیرون رفت و در غاری که آن را غاشیهء کوکیلی دز(1) می گویند و دوساله آذوقه آنجا مجتمع بود عیال و اطفال و اموال را مضبوط ساخت و دری که بزعم گیلانیان پانصد کس از حمل آن عاجز بودند بدان غار استوار کرد... (حبیب السیر چ قدیم تهران جزء اول از ج 1 ص341 و چ خیام ج 2 ص 404).
(1) - در چ خیام: کرکیلی دز.

غاص.

[غاص ص] (ع ص) صفت مشبهه از غص. ممتلی. پر. انباشته. آکنده. مجلس غاص باهله، مجلسی پر مردمان. منزل غاص بالقوم؛ جای پر از قوم. (منتهی الارب). || آنکه به گلویش چیز درماند. (آنندراج).

غاص.

(ص) مرد مفلس. (ملحقات فرهنگ اسدی چ طهران ص 227).

غاصب.

[صِ] (ع ص) نعت فاعلی از غصب. بستم ستاننده. به ستم گیرنده. غصب کننده. گیرندهء ملک دیگری به زور : اگر خشم نیافریدی هیچ کس روی ننهادی سوی... عیال و مال خود از غاصبان دور گردانیدن. (تاریخ بیهقی).
پس خضر کشتی برای آن شکست
تا که آن کشتی ز غاصب بازرست.
مولوی (مثنوی).

غاصبانه.

[صِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) همچون غاصب. مانند غاصبان. از رویِ غصب.

غاصة.

[صَ] (ع ص، اِ) جِ غائص. درآب فروروندگان. (اقرب الموارد).

غاضٍ.

[ضِن] (ع ص) نعت فاعلی از غضو. شی ءٌ غاضٍ؛ چیز نیکو فراهم آمده و انبوه. (منتهی الارب). || رجلٌ غاضٍ؛ مرد نیکوحال و بسنده عیال خویش را. (منتهی الارب). || بعیرٌ غاضٍ؛ شتر غضاخوار. (آنندراج). رجوع به غاضی شود. || لیلٌ غاضٍ؛ شب تاریک و شب روشن. از اضداد است. (منتهی الارب). ج، غواض [ ضِن ] .

غاضب.

[ضِ] (ع ص) نعت فاعلی از غضب. خشمناک. (منتهی الارب). خشمگین. خشم کننده. خشم آلوده.

غاضر.

[ضِ] (ع ص) نعت فاعلی از غضر. شتاب آینده در حاجات خود و صلح کنندهء در آن. || پوست نیکو پیراسته. (منتهی الارب). || به پگاه رونده در طلب کارها و حوائج خود. (از قطر المحیط).

غاضرة.

[ضِ رَ] (اِخ) ابن حبشیة بن کعب، من خزاعة من الازد، من قحطان: جد جاهلی، من نسله عمران بن الحصین. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 756).

غاضرة.

[ضِ رَ] (اِخ) قبیله ای است از بنی اسد. || حیی است از صَعصعة. || بطنی است از بنی ثقیف. (منتهی الارب).

غاضرة.

[ضِ رَ] (اِخ) نام دختر جرهم که او را قیدار فرزند اسماعیل جدّ اعلای حضرت رسول اکرم (ص) به سبب خوابی که دید به زنی گرفت و دیگر اجداد رسول اکرم (ص) از پسری که قیدار از غاضرة آورد نسلاً بعد نسل بوجود آمدند: قیدار پادشاه بود و او را هفت خصلت بود که هیچ پادشاه را نبود، صید کردن که هر چه بدیدی خواستی به کمند گرفتی و خواستی مکابره(1) و تیر انداختی که هرگز یک چوبهء تیر خطا نکردی سدیگر(2)چنان سوار هرگز نبود و چهارم به قوت او هیچ کس از آدمی نبود و پنجم به دلاوری او هیچ مرد نبود و شش بسخاوت او نبود و هفتم کسی را قوت زنان داشتن چون او را نبود، دویست دختر به زنی کرد از ولد اسحاق علیه السلام که مگر آن نور به یکی پیوسته گردد، دویست سال او را عمر برآمد که هیچ فرزند نیامد، آخر روزی بصید رفت و از آنجا بازگشت وحوش و طیور و سباع دید بیکجا جمع شده او را عجب آمد، بیک آواز او را گفتند به زبانهای فصیح به سخن آدمی که چرا اندیشهء نور محمد مصطفی علیه السلام نداری و ودیعهء وصیت که پذیرفته ای تمام نکنی و چند عمر گذاشتی ببازی مشغول گشته، قیدار به خانه شد غمگین و سوگند خورد که طعام و شراب نخورم تا ایزد تعالی مرا پیدا گرداند که چه باید کرد. پس چند روز برآمد و هیچ نخورد اندر میان هامونی همی نماز کرد که فریشته ای همچو آدمی نیکوروی با لباس ازهوا آمد و بدو سلام کرد، و قیدار سلام جواب داد، پس فریشته او را گفت یا قیدار چندین مملکت و شهرها راندی و بشهوات و لذات دنیا مشغول بودی، وقت نیامد که عهد را تمام کنی و نور محمد مصطفی را اداکنی و بدانک که اندر ولد اسحاق نخواهد بود، اما اکنون بباید رفت و خدای را تعالی و تقدس قربانی کنی و از او درخواهی تا ترا پیدا گرداند. این بگفت و همچنان بر آسمان شد. قیدار اندر وقت بدان جایگاه شد که اسماعیل را مولود بود، هفتصد کبش اقرن(3) از کباش ابراهیم علیه السلام قربان کرد و هر قربانی که بکرد آتشی سرخ از هوا اندر آمد و آن قربان را به هوا برد. پس از هوا بانگ آمد که بس کن یا قیدار که خدای تعالی دعای تو مستجاب کرد و قربان تو قبول کرد، برو اندر زیر درخت وعد بخسب، تا به خواب اندر ترا بنماید که چه باید کرد. قیدار اندر زیر درخت شد و بخفت، به خواب اندر دید که کسی آید و او را گوید که این نور که تو داری ایزدتعالی همهء نورها را از آن آفرید و نخواهد که برسد بجای دیگری مگر از پاکیزگان و دختران عرب، از دختری که نام او غاضرة بود. قیدار بیدار شد شادان گشت و اندر ساعت رسولان فرستاد به هر جای که طلب کنند دختری که نامش غاضرة است، و بدان صبر نکرد و خود برنشست و شمشیر کشیده و طلب همی کرد تا برسید نزدیک ملک جرهم و او از ولد ذهل بن عامربن یعرب بن قحطان و او را دختری بود غاضرة نام نیکوتر زنان آن زمان، او را به زنی کرد و به پادشاهی خویش برد حمل از او به غاضرة آمد. دیگر روز قیدار اندر روی غاضرة نگاه کرد و نور آنجا دید، شاد شد. و تابوت آدم علیه السلام او داشت، ولد اسحاق او را همی گفتند که تابوت ما را دهید که نور خود شما دارید بس کند. و انبیا اندر ولد ماست، و او نمیداد. گفت پدرم وصیت مرا کرده است؛ تا روزی برفت که تابوت بگشاید گشاده نگشت و از هوا آواز آمد که بیش این تابوت به دست تو نگشاید که تو وصیت خویش تمام کردی. تابوت ابن عم خویش یعقوب را ده که آن به دست او گشاید... و او اسرائیل است پس چون قیدار را فرمان آمد که تابوت اسرائیل را ده، غاضرة را گفت ناچار این ودیعت می بباید سپرد که نزدیک من امانت است اگر من برفتم و پیش از آمدن تو را غلامی آید او را حمل نام کن. پس تابوت برگرفت که به کنعان برد، بر دوش برنهاد. به یک ساعت از برکت آن تابوت نزدیک کنعان برسید و زمین او را برگرفت. پس تابوت یکی بانگ کرد، یعقوب علیه السلام گریان گشت که آن نور با او ندید. گفت یا ابن عم چه بود ترا؟ گفت نور محمد صلی الله علیه بدادم نور از من بشد، یعقوب گفت به فرزندان اسحاق دادی؟ گفت نه بالاعربیة الجرهمیة غاضرة را، یعقوب گفت بفرزندان اینت بزرگ شرف مصطفی صلی الله علیه که نبود مگر اندر عربیات طاهرات، یا قیدار بشارت ترا که ترا دوش پسر بزرگوار آمد. قیدار گفت تو به زمین شام و او به زمین حرم اندر، چگونه دانی؟ گفت درهای آسمان گشاده دیدم و آن نور تا به آسمان برشده که محمد مصطفی را صلی الله علیه ایزد تعالی از آن موجود دارد، بدانستم که حال بوده ست اندر عالم جهت او... (تاریخ سیستان چ بهار صص 45 - 48).
(1) - مکابره، بطور غلبه - کابره، غالبه (منجد) - یعنی اگر خواستی صید را به کمند گرفتی و اگر خواستی به زور بازو. (حاشیهء تاریخ سیستان).
(2) - یعنی سوم از هفت خصلت. (حاشیهء تاریخ سیستان).
(3) - اقرن، ماله قرنان. (منجد، حاشیهء تاریخ سیستان).

غاضرة.

[ضِ رَ] (اِخ) ابن عروة. ابوعرابة. تابعی است.

غاضری.

[ضِ] (اِخ) یکی از بطالان معروف و در اخبار او کتابی کرده اند. (ابن الندیم).

غاضری.

[ضِ] (اِخ) عبدالله بن معاویهء غاضری. صحابی است. (منتهی الارب).

غاضری.

[ضِ] (اِخ) نام یکی از دیوانگان. صاحب عقدالفرید در باب مجانین گوید: ابوحاتم از اصمعی و او از نافع روایت کرده که گفته است: غاضری یکی از بی خردترین مردم بود، نافع را گفتند از حمق و بی خردی او چه دیده ای؟ ساکت ماند و جوابی نداد و چون پیاپی هم از او جواب خواستند گفت: غاضری یکبار به من گفت: دریا را که گود کرده است و خاکی که از آن بیرون آورده اند کجاست، و آیا امیر می تواند مانند این دریا را در سه روز گود کند؟ (عقدالفرید جزء چ محمد سعیدالعریان 7 ص 169).

غاضریة.

[ضِ ری یَ] (اِخ) منسوب است به غاضرة از بنی اسد و آن قریه ای است از نواحی کوفه، نزدیک کربلاء. (معجم البلدان یاقوت حموی) در حبیب السیر ضمن شرح حالات امام حسین علیه السلام آرد: و بعد از مراجعت عمر اهل قریهء غاضریه اجساد شهدا را در همان سرزمین که مطاف ساکنان سپهر بر این است دفن کردند. (ص207 جزء اول حبیب السیر چ قدیم طهران جزء اول و چ خیام ج2 ص57).

غاضف.

[ضِ] (ع ص) نیکوحال. (منتهی الارب). الناعم البال. (قطر المحیط). || زیست نازک خوش. (منتهی الارب). الناعم من العیش. (قطر المحیط). || سگ که گوش وی پیش فروهشته باشد. (منتهی الارب). من الکلاب؛ المنکسر اعلی اُذنه الی مقدّمه. (قطر المحیط).

غاضی.

(ع ص) شتری که درخت غضا خورد. || تاریک و روشن. (از اضداد). (کنزاللغة). رجوع به غاضٍ شود.

غاضیان.

(اِخ) موضعی در جنوب آبادهء اقلید فارس.

غاضیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث غاضٍ. ج، غَواضٍ. سخت تاریک. لیلة غاضیة؛ شب تاریک. || نار غاضیة؛ آتش فروزان. (از اضداد). || ابل غاضیه، شتر غضاخوار. (از منتهی الارب).

غاط.

(ع اِ) گروه. || زمین پست فراخ. (منتهی الارب).

غاطس.

[طِ] (ع ص) غاطش. مظلم. تاریک: لیل غاطس. || غاطس عن الوجود؛ بی معرفت. بی اطلاع. (دزی ج 2 ص217).

غاطوس.

(معرب، اِ) قطاس. نوعی ماهی. معرب کتوس(1) (نشوء اللغة ص 82).
(1) - Ketos.

غاطیة.

[یَ] (ع اِ) درخت رز بدان جهت که می پوشاند روی زمین را. (منتهی الارب).

غاغ.

(اِ)(1) پودینه. (آنندراج). پونه. پودنه. حبق. فودنج و رجوع به پونه شود.
(1) - Pouliot.

غاغ.

(اِ) نانی است روغنی که خشک می کنند (در تداول خراسان) کاک هم در قدیم می گفته اند و در منتهی الارب بسیار این کلمه آورده شده است. در تداول امروز تهران بنوعی نان خشک بی روغن (تست دراژه) سوخارین گویند. معرب آن کعک است. و رجوع به کعک و کاک شود.

غاغا.

(اِ) شیرینی در زبان کودکانی که تازه به سخن آغاز می کنند.

غاغا.

(ع مص) آوا برآوردن گرگ. (دزی ج 2 ص198).

غاغا.

(اِخ) نام وادیی بوده است بشام که امروز آن را وادی جهنم نامند(1) و حجر غاغاطیس منسوب بدانجاست. || نام نهری به ناحیت لوقیا.
(1) - Fleuve de Gaga.

غاغاطی.

(معرب، اِ)(1) از یونانی غاغاطیس. طاغیطوس. سنگی باشد سیاه و سبک و بوی قیر از آن می آید و آن را از وادی شام آورند و در قدیم آن وادی را غاغا می خوانده اند و الحال وادی جهنم گویند، اگر بر آتش نهند بخور آن مصروع را نافع باشد و گزندگان بگریزند و آن را به عربی حجر غاغاطیس و حجر غاغیطوس خوانند. (برهان) (آنندراج). حجرٌ خفیفٌ بارد یابس. (بحر الجواهر). و رجوع به غاغا شود.
(1) - Lapis Gagates (بنقل از برهان قاطع چ معین از دزی) Agate .

غاغاطیس.

(معرب، اِ) (حجر...) غاغاطی. طاغیطوس.(1). سکنج. سبج. رجوع به غاغاطی و حجر غاغاطیس شود.
(1) - Agate.

غاغالس.

[] (معرب، اِ) نام دیگر آن غالیوس و کلمه ای است یونانی که معنی آن بدبوست و مردم مصر آن را فسا الکلاب می نامند. گیاهی است املس که برگهای آن در طرف گلش درشت است و سفید کبود می نماید. بدبو و تلخ مزه است. در خرابه ها و اطراف بوستانها میروید و در مجاری آب بسیار است. گرم در اول و خشک در دوم. گویند دارویی مانند آن در علاج درد سینه و ربو و سعال و تنگی نفس و گشودن سده ها یافت نشود و حکه و جرب و امراضی را که از صفرا باشد سود دهد و سنگ مثانه را می شکند و مدر و گشایندهء بادهاست. شربت آن تا 5 درم است و آب آن اگر در برج حمل گرفته شده و با روغن زیتون آمیخته شود جهت پاک کردن چرک معادن مؤثر است. (از تذکرهء ضریر انطاکی ص249). و در تحفهء حکیم مؤمن آرد: غالیسس(1) به لغت یونانی به معنی منتن الرائحه است و غالوسیس نیز آمده و در طبرستان پلهیم نامند و در بستانها و خرابه ها بسیار میروید و بقدر نبات انجره و برگش با ملاست و بدبویی و گلش سفید و چتری مانند گل شبت و ثمرش بقدر عنب الثعلب و بعد از رسیدن سیاه و پرآب میشود و در دارالمرز سرکه را با آن رنگین میسازند و بیخ او سفید و با تجویف، در سیم گرم و خشک و محلل خنازیر و اورام صلبه و سرطان و قروح خبیثه و ورم مزمن انثیان خصوصاً چون برگ و شاخ او را با سرکه روزی دو بار ضماد کنند و خوردن ساق او بجای سبزی جهت سرفهء کهنه و بهق و ضیق النفس و ربو و درد سینه بی عدیل و چیزی دیگر قایم مقام او ندانسته اند و مفتح سدد و مفتت حصاة و مدرّ بول و حیض و محلل ریاح و جهت جرب و حکه و بالخاصیة جهت علل صفراوی مفید و شربتش تا پنج درهم و آب او با روغن زیتون جهت پاک کردن چرک معادن مؤثر است و نقیع بیخ او بقدر ده درهم مسهل قوی بلغم و سودای رقیق و سریع العمل است. (تحفهء حکیم مؤمن). در مفردات ابن البیطار آرد: غالسیفس، عامتنا بالاندلس تسمیه بالحملج و اهل مصر تسمیه بالمنتنة و هو کثیر بالبساتین ینبت نفسه من غیر ان یزرع یشبه نباته نبات القریص الا انه املس لا یلذع التبة. دیسقوریدوس فی الرابعة هو نبات یشبه افالیقی و هو الابخرة فی جمیع الاشیاء الا ان ورقه اشد ملاسة من ورق افالیقی و اذا فرک ورقه فاحت منه رائحة منتنه جداً و له زهر دقاق لونه الی الفرفیریة و ینبت فی السیاجات و فی الطرق و الخربات و قوة الورق و القضبان محللة للجسا، و الاورام السرطانیة و الخنازیر و الاورام التی یقال لها قوحثلا و الاورام العارضة فی اصول الاذان فینبغی اذ احتیج الی ضماد و دق هذا النبات او قضبانه ان یدق الورق والقضبان و نحیط المستعمل منها بالخل و یعمل منها ضماد و تضمد به هذه الاورام و هو فاتر مرتین فی النهار و قد ینتفع بطبیخ الورق والقضبان فی هذه الاورام التی ینتفع بالضماد فیها اذا حب علیها و الورق و القضبان اذا تضمد به مع الملح کانا صالحین للقروح الخبیثة و الاکلة. الشریف قوته حارةٌ یابسة فی الثالثة اذا اکل ورقه رعیاً نفع من السعال المزمن و النهش و التضایق و لایوجد دواء یعدله فی ذلک. (مفردات ابن بیطار ص146).
(1) - ن ل: غالیس.

غاغاله.

[لَ / لِ] (اِ) پوست آش نشده و خشکیده.
-مثل غاغاله خشکه؛ سخت نزار و لاغر و کم حجم و بی رطوبت. که هیچ گوشت بر استخوان ندارد یا سخت نزار که تنها استخوان برجای است. که جویده نمیشود. که جویدن آن سخت است.

غاغالی لی.

(اِ) شیرینی و امثال آن برای بچه. شیرینیها که کودکان را مشغول کند.

غاغة.

[غَ] (ع اِ) گروه کثیر بهم آمیخته از مردم. (از قطر المحیط). مردم انبوه درآمیخته. || ملخ نوبال برآورده. || مگس ریزه. || گیاهی است. (منتهی الارب). || همهمه و هیاهو و معرکه. (دزی). || غاغة علی الاکل؛ افراط در خوراک. (از دزی). || خو گرفتن به باده خواری. (از دزی). || جشنهای خدایان شراب در نزد بت پرستان. (از دزی).

غاغه.

[غَ / غِ] (اِ) به لغت عمان پودنه و معرب آن فودنج است. (برهان). و رجوع به غاغ و پونه شود.

غاغة.

[غَ] (ع اِ) واحدة الغاغ. (اقرب الموارد). رجوع به غاغ شود. نبات یشبه الهربون. (اللسان). و فی شرح القاموس الهرنوی. (ذیل اقرب الموارد).

غاف.

(ع اِ) نوعی از درخت که میوه اش نیک شیرین باشد یا آن ینبوت است. (منتهی الارب). شجر له ثمر حلو جداً و قیل هو الینبوت، الواحدة غافة. (اقرب الموارد). قال ابوزیدالغاف شجرة من العضاه الواحدة غافة، و هی شجرة نحوالقرظ شاکة حجازیة تنبت فی القفاف... و قال صاحب العین الغاف نبوت عظام کالشجر یکون بعمان، الواحدة غافة. (معجم البلدان ج 6 ص 261). کهور. کبیر. و رجوع به کهور شود.

غاف.

(اِخ) موضعی در عمان که بسبب زیادی غاف در آن بدین اسم نامیده شده است. عبیداللهبن الحر گفته است:
جعلت قصورالازد مابین منبج
الی الغاف من وادی العمان المصوب
بلاد نفت عنها العدو سیوفنا
و صفرة عنها نازح الدار اجنب
یرید بصفرة ابا المهلب بن ابی صفرة... و قال مالک ابن الریب:
من الرمل رمل الحوش او غاف راسبٍ
و عهدی برمل الحوش و هو بعید.
و قال الفرزدق و کان المهلب حجبه:
فان تغلق الابواب دونی و تحجب
فمالی من ام بغاف و لاأب
و لکن اهل القریتین عشیرتی
و لیسوا بواد من عمان مصوب
و لما رأیت الازد تهفوا لجامهم
حوالی مزونی خبیث المرکب
مقلدة بعدالقلوس اعنة
عجبت و من یسمع بذلک یعجب.
(معجم البلدان ذیل غاف).

غافارنی.

(اِخ)(1) نام موضعی در اواسط کوههای پیرنه(2) که ارتفاع آن از سطح دریا 1346 گز است. (الحلل السندسیه ج 2 ص 109).
(1) - Gavarnie.
(2) - Pyrenees.

غافت.

[فَ / فِ](1) (ع اِ)(2) گلی است لاجوردرنگ درازشکل و شاخهای باریک دارد بدرازی یک وجب و گل و برگ و شاخ آن همه تلخ است و از کوهستان حوالی شیراز آورند، بوتهء آن را حشیش الغافت و شجرة البراغیث و شوکهء منتنه گویند، نیم مثقال آن حیض را برسد. (برهان). به فارسی آن را گل خُله گویند و از گیاههای خاردار است، برگی چون شاهدانه و گلی چون نیلوفر دارد. (از بحر الجواهر). به لاتینی اوبطوری(3) و به بربری اکرسومنه نامند و نبات آن را حشیشه الغافت و شجرة البراغیث و شوکهء منتنه نامند.
ماهیت آن: گیاهی است خاردار و برگ آن دراز و عریض و طولانی و مزغب و از وسط برگهای آن شاخی مجوف خشن روییده و گل آن کبود مایل به بنفشی و طولانی و جمیع اجزای آن بسیار تلخ و از صبر تلختر و با عفوصت و قبض کمی و حرارت چندان ندارد و مستعمل گل آن است با عصارهء آن، و قوت آن سه سال باقی می ماند. بهترین آن فارسی است که از کوهستان شیراز آورند و رومی نیز. طبیعت آن گرم در اول و خشک در دوم و جمعی برعکس نیز گفته اند و صاحب ارشاد گرم و خشک در دوم دانسته و با قوت قابضه کمی.
افعال و خواص آن: ملطف و مقطع و جاذب و جالی و مفتح سدهء جگر و سپرز و تنقیهء مجاری آن و جهت تبهای مرکبه و اسهال اخلاط سوخته و ادرار بول و شیر و حیض و عرق.
اعضاء الغذا، و النفض: آشامیدن حشیش و یا عصارهء آن جهت اوجاع کبد و تفتیح سدد آن و سدهء طحال و تقویت کبد و تحلیل اورام آن و اورام طحال و صلابت آن و صلابت معده و سوءالقنیه و استسقاء و ادرار بول و حیض و با شراب جهت قروح امعا و حمول آن مدر قوی حیض بعد از یأس از آن.
القروح: آشامیدن نیم مثقال از حشیش آن با آب شاهتره و سکنجبین و هم چنین گل و عصارهء آن و ضماد گیاه آن با پیه خنزیر کهنه و یا پیه هر حیوانی که باشد سرشته جهت قروح عسرة الاندمال و طلای عصارهء آن جهت جرب و حکه و ذرور آن مجفف و التیام دهندهء زخمها.
الحمی: جهت حمیات مزمنهء کهنه و مرکبه و سوداویه و صفراویه ومحترقه به تخصیص عصارهء آن با عصارهء افسنتین.
الزینة: جهت داء الثعلب و داءالحیة. گویند مضر طحال است، مصلح آن انیسون، مقدار شربت آن در غیر مطبوخ تا سه درم و در مطبوخ تا هفت درم، بدل آن در حمایت به وزن آن اسارون و نیم وزن افسنتین. و طریق اخذ عصارهء آن آن است که گیاه آن را و آب آن را گرفته در آفتاب بگذارند تا منعقد گردد، پس افراص ساخته خشک نمایند. طبیعت آن سرد و خشک و الطف از جرم آن.
افعال و خواص آن: ملطف و مقطع و رافع جرب و حکه و تبهای کهنه و درد جگر با آب شاهتره و سکنجبین، مقدار شربت آن نیم مثقال تا یک مثقال، مضر انثیین، مصلح آن مصطکی، بدل آن سه وزن آن غافث و گویند سه وزن آن سماق است و تخم آن را چون با شراب بیاشامند جهت قروح امعاء و نهش هوام مفید و حب و اقراص و معجون در قرابادین کبیر ذکر یافت. مؤلف اختیارات بدیعی آرد: بهترین آن فارسی بود که از کوهستان حوالی شیراز آورند و رومی نیز نیکو بود و آن گلی است لاجورد رنگ دراز شکل و شاخهای وی باریک بود و بدرازی یک وجب بود و کوتاه تر نیز بود و گل وی و شاخ وی و ورق وی همه تلخ بود بغایت مانند صبر، و طبیعت آن گرم بود در اول و خشک بود در دویم و گویند معتدل بود در گرمی و سردی و گویند سرد است و وی لطیف بود و در ابتدا داءالثعلب عظیم نافع بود و با پیه کهن بر ریشهایی که دشخوار بود باصلاح آورد و درد جگر و معده و صلابت سپرز و قرحهء امعا و تبهای مزمن و صفرای محترقه بیرون آورد و مقدار شربت از وی نیم مثقال بود و وی حیض براند و گویند مضر بود بسپرز و مصلح آن انیسون است و بدل آن نیم وزن آن افسنتین با یک وزن آن اسارون. (اختیارات بدیعی). حکیم مؤمن آرد: شکوفه گیاهی است کبود مایل به بنفشی و طولانی و تلخ و با عضوصت و برگش دراز و عریض و زغب دار و از وسط برگها شاخ مجوف خشونت دار می روید و قوتش تا سه سال باقی است. در دوّم گرم و در اول خشک و لطیف و جالی و مفتح سدّه جگر و مقوی معده و جگر و مدر حیض و بول و شیر و عرق و مسهل اخلاط سوخته و حاره و رافع تبهای مرکبه و سدّهء سپرز و جگر و ذرور او مخفف و التیام دهندهء زخمها و حمول او مدر قوی حیض و گویند مضرّ سپرز است، و مصلحش انیسون و بدلش مثل او اسارون و نصف آن افسنیتن و شربت او سه درهم و در مطبوخ هفت درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن). ابن البیطار در شرح «غافث» آرد: دیسقوریدوس فی الرابعة اناطوربوس(4) هو من النبات المستأنف کونه فی کل سنة یستعمل فی وقودالنار و یخرج قضیباً واحداً قائماً دقیقاً اسود صلباً خشبیاً. علیه زغب طوله ذراع او اکثر، علیه ورق متفرق بعضه من بعض مشرف تشریفات او اکثر، و هذه الشرف مشرفة مثل تشریف المنشار شبیهة بورق النبات الذی یقال له نیطافلن(5) اوورق الشهدانج و لون الورق الشهدانج و لون الورق الی السواد و علی الساق من نصفه بذر علیه زغب یسیر مائل الی السفل اذا جف یتعلق بالنبات. جالینوس فی السادسة، قوة هذالدواء قوة لطیفة قطاعة تجلو من غیر ان تحدث حرارة معلومة و لذلک صار یفتح سدد الکبد و فیه مع هذا قبض یسیر بسببه صار یقوی الکبد. دیسقوریدویس. و ورق هذا النبات اذا دق ناعماً و خلط بشحم الخنزیر العتیق و وضع علی القروح العسرة الاندمال أبرأها و هذا النبات او بزره اذا شربا بالشراب نفعا من قرحة الامعاء و من نهش الهوام. لی. قد کثر الاختلاف فی هذالنبات بین الاطباء مشرقاً و مغرباً حتی انه لم یثبت له حقیقة عند احد منهم، فاطباء المغرب الاقصی و افریقیة یستعملون مکانه النبات المسمی بالبربریة. (برهان).(6) و هو الطابق و رجعوا فی ذلک قول اسحاق بن عمران واحمدبن ابی خالد، و هذا غلط منهم فاحش، لان البرهلان قد ذکره دیسقوریدوس فی الثالثة و سماه بالیونانیه (فوتیرا) و هو الطابق بالعربیة و قد ذکرته فی حرف الصاء، و اما بعض اطباء الاندلس فانهم یستعملون هذالدواءالذی تکلمنا فی هیئته و قوته کدیسقوریدوس و جالینوس و اهل اطباء العراق و الشام والدیار المصریة فلیس یعرفون شیئاً مما ذکرناه و انما یستعملون نباتاً آخر شدیدالمرار، له زهر ازرق الی الطول ماهو، و له قضبان مدورة دقاق تشبه الدقیق من الاسل و لون ورقه و قضبانه الی الصفرة و جمیعه شدید المرارة امر من الصبر و هو اشدّ قوة و اظهر نجحاً فی تفتیح سدد الکبد و غیرها من الدواء الذی قالت التراجمة عنه انه الغافث فی مفردات دیسقوریدوس و جالینوس فاعلمه. و قال بدیغورس و بدله نصف وزنه اسارون و وزنه و نصف وزنه افسنتین. (مفردات ابن بیطار ج 2 ص144-145). داود ضریر انطاکی ذیل «غافت» آرد: نبت عریض الاوراق مزغب فی وسطه قضیب مجوف خشن، له زهر الی الزرقة، و منه بنفسجی مرالطعم عفص یدرک اواخرالربیع، تبقی قوته ثلاث سنین، و هو حارُ فی الثانیه یابس فی الاولی او معتدل یسهل الاخلاط الحارة والمحترقه و یفتح السدد و یطفی ءالحمیات بالغاً حتی قیل یبرده و یزیل الطحال و عسرالبول و یدرالفضلات حتی الحیض بعد الیأس ولو احتمالاً، یدمل و یجفف بمطلق الشحوم ذروراً و هو یضرالطحال مع نفعه منه و یصلحه الانیسون و شربة جرمه ثلاثة و مطبوخه سبعة و بدله مثله اسارون و نصفه انیسون. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص 259). غافث. اوفطاریون(7). اوقطاریون(8)شجرة البراغیث. دوای جگر. شوکة منتنة. بقلة القمل.
(1) - به کسر فا و سکون ثای مثلثه هم بنظر آمده است. (برهان) (مخزن الادویه).
(2) - عربی مرادف Eupatorios یونانی است که دیسقوریدوس ذکر کرده. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - Eupatoire des grecs, Agrimonia, Eupatoria. Aigremoine.
(4) - مصحف اباطوریوس Eupatorios.
(5) - مصحف بنتافلن (پنتافلن).
(6) - ن ل: ترهلان.
(7) - Eupatorium. (8) - مصحف اوفطاریون.

غافث.

[فَ / فِ] (ع اِ) تلفظی در غافت. رجوع بغافت شود.

غافر.

[فِ] (ع ص) نعت فاعلی از غفران. آمرزندهء گناه. (ترجمان علامهء جرجانی). آمرزنده و پوشندهء گناه. (مهذب الاسماء) (غیاث) :
همتش آن است تا غالب شود بر دشمنان
راست چون بر دشمنان غالب شود غافر شود.
منوچهری.
بیار باده که حافظ مدامش استظهار
به فضل و رحمت عام است و غافر معبود.
حافظ.
|| (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی چنانکه در دعا گویند: یا غافرالذنوب. || سورهء غافر، سورهء مؤمن است میان زمر و فصلت و آن چهلمین سورهء قرآن است.

غافر.

[فِ] (اِخ) (بطن...) موضع عن نصر. (معجم البلدان).

غافرطیمس.

[ ] (اِخ) در عیون الانباء آرد که: بین وفات برمانیدس تا ظهور افلاطون طبیب 735 سال فاصله بوده، و در این مدت طبیبان بر سه قسم بوده اند؛ قسم اول اصحاب تجربه... یکی از ایشان غافرطیمس بوده است. (عیون الانباء ج 1 ص 23).

غافری.

[فِ] (ص نسبی) منسوب است به غافر که بطنی است از بنی سامة. (انساب سمعانی).

غافرین.

[فِ] (ع ص، اِ) جِ غافر در حالت نصب و جر.

غافصة.

[فِ صَ] (ع اِ) سختیهای زمانه. (منتهی الارب). الاَزمة من اوازم الدهر. ج، غوافص. (قطر المحیط).

غافط.

[فِ] (اِخ) نام جایگاهی است. (مراصد الاطلاع). علم مرتجل مهمل الاستعمال فی دارالعرب. و هو اسم موضع، عن الادیبی. (معجم البلدان).

غافق.

[فِ] (اِخ)(1) حصنٌ بالاندلس من اعمال فحص البلوط. (معجم البلدان). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. شهری است در اندلس، جایی با نعمت بسیار و آبادانی و تجارت و هوای معتدل. (از حدود العالم). نام شهر مرکزی رستاق اسقفه در اندلس. (حلل السندسیة ج 1 ص 47 و 205). || و غافق ایضاً قصر قرب طرابلس. ذکره البجانی فی رحلته. (تاج العروس).
(1) - Ghafic.

غافق.

[فِ] (اِخ) بطنی از ازد، و هو غافق بن العاص بن عمروبن مازن بن ازد، و قیل هو غافق بن الشاهدبن ازدبن عدنان؛ غافقی منسوب به وی. کذا فی منتهی الارب، و در تاج العروس آمده: هو ابن الشاهدبن عک بن عدنان بن عبدالله بن الازد و الیهم نسب الحصن و لهم خطة بمصر ایضاً، و یقال بل هو غافق بن الحرث بن عک بن الحرص بن عدنان. غافق بن الشاهدبن علقمه، من عک، من القحطانیة: جد جاهلی، کان من بنیه وزراء و امراء فی الاسلام. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 756). و منهم (من اهل الاندلس) من ینتسب الی غافق بن عک بن عدنان بن رزان بن الازد. و قد یقال عک بن عدنان بالنون فیکون اخامعدبن عدنان و لیس بصحیح. قال ابن غالب: من غافق: ابوعبدالله بن ابی الخصال الکاتب، و اکثر جهات شقورة ینتسبون الی غافق. (الحلل السندسیة ج 1 ص 296).

غافقی.

[فِ قی ی] (ص نسبی) کسی که منسوب به غافق است(1). (انساب سمعانی). || منسوب به غافق بن العاص (بطنی از ازد). (منتهی الارب). رجوع به غافق شود.
(1) - شهری در اندلس.

غافقی.

[فِ قی ی] (اِخ) رجوع به ابواسحاق ابراهیم بن احمدبن عیسی بن یعقوب شود.

غافقی.

[فِ قی ی] (اِخ) ابن حرب. یکی از سران مردم مصر که بر عثمان بن عفان شوریدند و او را کشتند: در اوایل سنهء خمس و ثلثین از هجرت سیدالمرسلین از مصر و کوفه و بصره جمعی کثیر به عزیمت آن که امیرالمؤمنین عثمان را از خلافت خلع نمایند و مسند ریاست را بوجود کسی که شایستهء آن امر باشد بیارایند به مدینه آمده مصریان به مکان ذی مروة و کوفیان به منزل اعوص و بصریان به مقام ذی حسب نزول نمودند و کلانتر اهل مصر غافقی بن حرب بود و عبدالرحمن بن عدیس البلوی و کنانة بن بشر لیثی و سودان بن حمران السکونی در سلک اتباعش انتظام داشتند. (حبیب السیر چ خیام جزء 4 از ج 1 ص 510). مورخان در قاتل امیرالمؤمنین عثمان اختلاف کرده اند چه بعضی بر آن رفته اند که سودان او را به قتل رسانیدند و برخی گفته اند رومان بن سرحان سرش از تن باز کرد و زمره ای گفته اند که کنانة بن بشر کشندهء او بود و طایفه ای آن امر را به غافقی و قنبر نسبت نموده اند... (حبیب السیر چ خیام ج 1 ص 515).

غافقی.

[فِ قی ی] (اِخ) ابوجعفر احمدبن محمد بن السید(1). یکی از مشاهیر ادبا و حکمای اندلس. وی در ادویهء مفرده یعنی در علم نباتات طبی وحید عصر خویش بود و کتابی معتبر مسمی به «کتاب الادویة المفردة» در این فن تألیف کرده است. در این کتاب همهء ادویهء مذکوره در مصنفات دیسقوردیس و جالینوس را بعلاوهء آنچه اطبای متأخرین اسلام آورده اند، بترتیب ذکر میکند. این کتاب کامل در نوع خود مدتها مرجع اطبا بوده است. (قاموس الاعلام ترکی). و ابن البیطار در مفردات خویش مکرر از او نقل کرده است. و رجوع به احمدبن محمد بن احمدبن السید شود.
(1) - Ghafeky.

غافقی.

[فِ قی ی] (اِخ) ابوسعید عبدالرحمن بن عبدالله بن بشربن الصارم الغافقی امیر اندلس، یکی از فرماندهان بزرگ دلیر و جنگجو است که اصلش از غافق (از قبایل یمن) است و در زمان سلیمان بن عبدالملک اموی نزد او رفت و در ایامی که موسی بن نصیر و فرزندش عبدالعزیز در اندلس اقامت داشتند به ایشان پیوست و سپس بفرماندهی سپاهیان ساحل شرقی اندلس تعیین گشت و پس از کشته شدن سمح بن مالک در سال (102 ه . ق.) شمارهء کسانی که گرد او جمع شده بود بسیار شد، در این هنگام به اربونة رفت و در آن جا مسلمانان او را به امارت خود انتخاب کردند و والی افریقا هم امارت او را تثبیت کرد، چندی بعد بین او و عنبسة بن سحیم که یکی از فرماندهان و امرای جیش بود اختلاف و معارضه ای رخ داد که بر اثر آن عبدالرحمن معزول گشت و عنبسة به جای او تعیین گردید. عبدالرحمن چندی صبر کرد و با سپاهیان جنگجوی خود مشغول جنگ بود تا هنگامی که هشام بن عبدالملک او را به فرمانروایی اندلس برگزید سال (112 ه . ق.) در این هنگام عبدالرحمن به همه جای اندلس رفت و برای فتح غالیا(1) که در آن زمان به زمین بزرگ معروف بود و اکنون کشور فرانسه است آماده گشت، و برای انجام این منظور جنگجویان عرب را از شام و یمن و مصر و افریقا به یاری خود خواست، عدهء کثیری روی آوردند و به کمک ایشان بر جبال برانس (پیرنه) تاخت و به همهء نقاط دو ناحیهء اکیتانیة (اکیتن)(2) و بورغونیه (بورگنی)(3) رفت و بر شهر بردو مستولی گشت و سپاهیان شارل مارتل را عقب راند و قصد پیشروی سریع داشت، ولی شارل سپاه بزرگی از مردم غالیا و ژرمن فراهم و از پیشرفت وی ممانعت کرد، جنگی خونین در نزدیکی رودخانهء لوار بین او و شارل درگرفت و در این جنگ عبدالرحمن کشته شد. پایتخت اندلس در ایام امارت او شهر قرطبه بود، و پل مشهور قرطبه که از حیث وسعت و بزرگی و برجها بسیار معروف است از بناهای وی میباشد. (الاعلام زرکلی ج 2 صص497 - 498).
(1) - Gaule, Gallia.
(2) - Aquitaine.
(3) - Bourgogne.

غافل.

[فِ] (ع ص) بی خبر. ناآگاه. (دهار). گول. (نصاب). بیخود. (ترجمان علامهء جرجانی). بی خرد. نادان که در کارها اهمال و فروگذاری کند. دائر. غارّ. غیهب. غمر: اغترار؛ غافل شدن. تهو؛ غافل شدن. (منتهی الارب).
من و تو غافلیم و ماه و خورشید
بر این گردون گردان نیست غافل.
منوچهری.
جره بازی بدم رفتم به نخجیر
سیه دستی بزد بر یال من (مو) تیر
برو غافل مچر در چشمه ساران
که گر غافل چری غافل خوری تیر.
باباطاهر.
غافل نبود در سرای طاعت
تا مرد بیک ره بقر نباشد.ناصرخسرو.
گر امروز غافل بوی هم چنین
بدین درد فردا بمانی حسیر.ناصرخسرو.
تا مر مرا تو غافل و ایمن نیافتی
از مکر غدر خویش گرفتی سخر مرا.
ناصرخسرو.
غافل و مرده هر دو یکسان است.سنائی.
از نتایج عاقبت آن [ محنت ] غافل بودی. (کلیله و دمنه). در نصیب خویش غافل بودم. (کلیله و دمنه). چنان در حلاوت آن [ شهد ]مشغول شد که از کارهای خود غافل گشت. (کلیله و دمنه). دزد جواب داد که من آن غافل نادانم که دم گرم تو مرا بر باد سرد نشاند. (کلیله و دمنه). عاجزتر ملوک آن است که از عواقب کارها غافل باشد. (کلیله و دمنه). و اگر چنانکه از باژگونگی روزگار کاهلی بدرجتی رسد یا غافلی رتبتی یابد بدان التفات ننماید. (کلیله و دمنه).
تو غافل و سپهر کشنده رقیب تو
فرزانه خفته و سگ دیوانه پاسبان.خاقانی.
بلکه من آزادم او در بند آز
بلکه من آگاهم او غافل ز راه.خاقانی.
رادمردان غافلان عهد را
از شراب جود مست خود کنند.خاقانی.
بس بی خبر است ز اندکی عمر
زان خندهء غافلان زند صبح.خاقانی.
غافل از این بیش نشاید نشست
بر در دل ریز گر آبیت هست.نظامی.
این چه نشاط است کزو خوشدلی
غافلی از خود که ز خود غافلی.نظامی.
آدمی غافل اگر کور نیست
کمتر از آن نحل و از این مور نیست.
نظامی.
پیش از این گر چو غافلان خفتم
اینک اینک بترک آن گفتم.نظامی.
گر ز خود غافلم به باده و رود
نیستم غافل از سپهر کبود.نظامی.
گر تو بنشینی به بیکاری مدام
کارت ای غافل کجا زیبا شود.عطار.
ای دل غافل بدان منتظر تست دوست
آه اگر آگهی از که جدا مانده ای.عطار.
بگاه نعمت مغرور و غافل. (گلستان). از خصم دل آزرده نیندیشید و از قول حکما غافل... (گلستان). وزیری غافل را شنیدم که خانهء رعیت را خراب کردی... (گلستان).
غافل نشود عاقل عاقل نشود غافل. (جامع التمثیل).
جز قلب تیره هیچ نشد حاصل و هنوز
غافل در این خیال که اکسیر میکنند.حافظ.
نزدی شاهرخ و فوت شد امکان حافظ
چه کنم بازی ایام مرا غافل کرد.حافظ.
فاش کن حیلت بداندیشان
تا نگویند غافلی زایشان.اوحدی.

غافل.

[فِ] (اِخ) نام جد عبدالله بن مسعود است. (منتهی الارب).

غافل.

[فِ] (اِخ) تخلص یکی از شعرای هندوستان است. وی از اهالی اگره و به «غافل اکبرآبادی» شهرت یافته است. (قاموس الاعلام ترکی).

غافل.

[فِ] (اِخ) ملک خسرو. وی یکی از شعرای ایران و از اهالی سیستان بوده است، از اوست:
غافل نشوی از این دو معنی غافل
سرمایهء مرد زین دو گردد حاصل
زین راهنمایان بیکی شو قائل
یا عقل درست، یا جنون کامل.
(قاموس الاعلام ترکی).

غافل.

[فِ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

غافل.

[فِ] (اِخ) ابن صخر، برادر بنی قریم بن ساهلة است. (منتهی الارب).

غافلا.

[فِ] (اِخ) یکی از شعرای ایران و از اهالی طالقان است. وی در عهد شاه عباس ثانی میزیسته، از اوست:
ز شوق نامه نویسم، ز رشک پاره کنم
دلی که نیست تسلی در او، چه چاره کنم؟
(قاموس الاعلام ترکی).

غافلانه.

[فِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)همچون غافل. مانند غافلان :
چه گمان برده ای که وقت شراب
غافلانه مرا رباید خواب.نظامی.

غافل بودن.

[فِ دَ] (مص مرکب) حالت غفلت و بی خبری داشتن. غافلی :
غافل بودن نه ز فرزانگیست
غافلی از جملهء دیوانگیست.نظامی.

غافل خواندن.

[فِ خوا / خا دَ] (مص مرکب) غافل شمردن. تغفیل.

غافل دل.

[فِ دِ] (ص مرکب) آنکه غافل باشد. کسی که خاطر او به غفلت گراید: رجلٌ سَرِفُ الفؤاد؛ مرد غافل دل خطاکار. (منتهی الارب).

غافل شدن.

[فِ شُ دَ] (مص مرکب)بی خبری. آگاهی نداشتن. ذهل. اغترار. تغافل. غفول. غفلت. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). غهب. تغهب. (تاج المصادر بیهقی). سمود. (دهار). سهو. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی). غرارة. (تاج المصادر بیهقی) :
چیست دنیا از خدا غافل شدن
نی قماش و نقره و فرزند و زن.مولوی.
گر به معنی رفت غافل شد ز حرف
پیش و پس یکدم نبیند هیچ طرف.مولوی.
دریغا که مشغول باطل شدیم
ز حق دور ماندیم و غافل شدیم.
سعدی (بوستان).
با هر که بنشینم دمی کز یاد او غافل شدم(1)
چون صبح بی خورشیدم از دل برنمی آید نفس.
سعدی.
(1) - ن ل: باشد کز او غافل شدم.

غافل شمردن.

[فِ شِ / شُ مَ / مُ دَ](مص مرکب) تغفیل. (منتهی الارب). غافل خواندن.

غافل غافل.

[فِ لِ فِ] (ص مرکب) بسیار نادان. بسیار بی خبر :
خاقانی از این راه دورنگی به کران باش
یا عاقل عاقل زی یا غافل غافل.خاقانی.

غافل کردن.

[فِ کَ دَ] (مص مرکب) گول زدن. فریب دادن. اِغفال. (ترجمان القرآن جرجانی).

غافل گردانیدن.

[فِ گَ دَ] (مص مرکب) اِغفال. اِذهال.

غافل گرفتن.

[فِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)(کسی را...) اغتفال. (تاج المصادر بیهقی). ناگاه گرفتن کسی را.

غافل گونه.

[فِ نَ / نِ] (ص مرکب) مانند غافل. غافل وار : پادشاه اسلام لشکریان خود را غافل گونه دید و از استعداد جنگ ذاهل... (تاریخ غازانی ص126).

غافل گیر.

[فِ] (نف مرکب) کسی که بی خبر بر کسی حمله ور شود. (آنندراج). غافل گیرنده. سگ غافلگیر، سگ هرزه مَرَس :
بکش سگ را مهل تا پیر گردد(1)
که چون شد پیر غافل گیر گردد.
|| (ن مف مرکب) به غفلت گرفته شده. و با کلمات کردن و شدن و گشتن ترکیب شود: غافل گیر کردن. غافل گیر شدن. غافل گیر گشتن.
(1) - ن ل: بکش مگذار کاین سگ پیر گردد.

غافلگیری.

[فِ] (حامص مرکب) حالت و صفت کسی که غافلگیر کند یا حالت و صفت کسی که غافلگیر شود.

غافل وار.

[فِ] (ص مرکب) چون غافل. مانند غافل. غافل گونه : از برای تو فخ نهند و تو غافل وار روزگار می بری. (سندبادنامه ص 325).

غافلی.

[فِ] (حامص) غافل بودن. مانند غافلان گذراندن :
بعد از این روی در بهی دارم
دل ز هر غافلی تهی دارم.نظامی.
نبردم بسر عمر در غافلی
مگر در هنرمندی و عاقلی.نظامی.
بدین غافلی می گذاریم روز
که در ما زنند آتش رخت سوز.نظامی.
پیشتر از مرتبهء غافلی
غافلیی بود، خوشا غافلی.نظامی.

غافورا.

(اِ) زبد البحیرة. ادراقیس. ادرقیون. ادرقی(1).
(1) - Adarce.

غافة.

[فَ] (ع اِ) یکی غاف. (از اقرب الموارد). رجوع به غاف شود.

غاق.

(ع اِ) مرغی است. زاغ. (منتهی الارب). مرغی است آبی. (آنندراج).

غاق.

[قِ] (ع اِ صوت) حکایت بانگ زاغ. (منتهی الارب). آواز زاغ. (دهار).

غاک.

(اِ) فتنه و آشوب. || (اِ صوت) آواز کلاغ. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).

غاک کرمه.

[کِ مَ / مِ] (اِ مرکب) در چهارمقاله چ قزوینی این عبارت آمده است: «اما هیچ ناقص تر از خراطین نیست و او کرمی است سرخ که اندر گل جوی بود و او را گل خواره خوانند و به ماوراءالنهر غاک کرمه خوانند...». در اصل نسخ مأخذ مرحوم قزوینی این ترکیب به صور ذیل آمده است: نسخهء ا: زعاک کرمه؛ نسخهء ب: رعاک کرمه؛ نسخهء ط: زعاک کربه و مرحوم قزوینی آن را «غاک کرمه» تصحیح کرده و در تعلیقات چهارمقاله نوشته اند: «غاک کرمه، غاک گویا لغتی باشد در خاک، و ابدال خاء به غین و عکس آن در زبان فارسی متداول است چون: مرغ و چرخ، و ستیغ و ستیخ و نحوها. بنابراین غاک کرمه یعنی کرم خاک». مرحوم بهار نیز در سبک شناسی ج2 ص 305 همین مطلب را آورده و افزوده اند: «در خراسان آن را «کخ لوجویی» یعنی کرم لب جویی خوانند». با دقت در اصل ضبط نسخه های خطی ترکیب مذکور صحیح نمی نماید، بلکه ظاهراً اصل «زغار کرمه» است. در لغت فرس چ اقبال ص 151 آمده: «زغار، زمین نمناک و زنگ برآورده بود» و رجوع به برهان قاطع شود. و هم در برهان قاطع آمده: «زغار کرم، کرمی است که خراطین و امعاء الارض گویند، و آن کرم سرخی است که در میان گل نرم متکون میشود با پیه مرغان درد گوش را نافع است». رجوع به چهارمقاله چ معین چ 2 ص 14 (متن و حاشیه) و چ دانشگاه ایضاً ص 14 (متن و حاشیه) و ص 29 و 30 مقدمهء کتاب اخیر و رجوع به زغار کرم و زغار کرمه شود.

غال.

(اِ) سوراخ گوسفندان در کوه. (لغت فرس اسدی). مغاره ای که شبانان به جهت شبها خوابیدن گوسفندان در صحرا و دامن کوه سازند. (برهان). شکاف کوه و مغاکی که حیوانات شب در آن خسبند و متبدل غار است. (انجمن آرا) (آنندراج). سوراخی باشد که جانوران صحرایی همچو روباه و شغال و کفتار و امثال آنها در آن بسر برند و بچه کنند. (برهان) (جهانگیری). غار و شکاف کوه. (برهان) :
کسی که غال شد اندر حسودی تو ملک(1)
خدای خانهء وی جای رحبه(2) دادش غال.
کسی که در دل او جای کرد خصمی تو
به جای خانه و کاشانه چرخ دادش غال.
عمارهء مروزی.
بسا کس که ز بیمش بخلافی که درآورد
فتاد از سر منظر به بُن غاری و غالی.فرخی.
|| در بعضی شهرهای جنوب خراسان مطلق سوراخ را غال گویند: کاسه غال دارد. کوزه غال شده است. || غال گذاشتن کسی را؛ کنایه از فریفتن او را. || به غال گذاشتن کسی را؛ با فریب او را ضامن دین خود کردن. || آشیانهء زنبور. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). || ریشه مضارع از غالیدن. به معنی بر پهلو غلطیدن. (فرهنگ اسدی) (برهان). رجوع به غالیدن شود. || (فعل امر، نف) غلطانیدن و امر به غلطانیدن. (آنندراج) (انجمن آرا). و از این ریشه است در ترکیب، کلمهء کنغال و کنغاله یعنی امردباز و غلام باره که در اصل کنگ غال بود یعنی امرد را می غلطاند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین از فرهنگ رشیدی). || (اِ) بوتهء زرگری(3). || (معرب، اِ) نوعی ماهی بزرگ، مأخوذ از اسپانیولی گال(4)، و ویکتور آن را همان ماهی موسوم به درس(5) دانسته است. (دزی ج 2ص 198).
(1) - ن ل: کسی در دل او شد حسودی تو ملک.
(2) - ن ل: رخنه. متن تصحیح قیاسی است. و رحبهء خانه یعنی ساحت آن. (حاشیهء فرهنگ اسدی ص 329).
(3) - Creuset.
(4) - Gal.
(5) - Dorce.

غال.

(اِ) خانه. منزل. (فرهنگ فارسی معین).
- پشه غال؛ پشه دار و جای پشه.
- || نام درخت نارون است که آن را شجرة البق گویند و ترکیبی از همین ریشه است. رجوع به پشه غال شود.

غال.قال.

- به غال گذاشتن کسی را؛ با فریب او را ضامن دین خود کردن.
-غال گذاشتن کسی را؛ کنایه از فریفتن او را. و رجوع به ترکیب غال گذاشتن در ردیف خود شود.

غال.

[غال ل] (ع اِ) زمین پست درختناک. || روییدنگاه سلم و طلح. || گیاهی است. ج، غلان در همهء معانی. || خانهء چلپاسه. || (ص) بعیرٌ غال؛ شتر تشنه. (منتهی الارب).

غال.

[غال ل] (اِخ) رودباری است. (منتهی الارب). غالة.

غالاطوطی.

(معرب، اِ) اسم یونانی ترمس است. رجوع به ترمس و غالالوطی شود.

غالاطیا.

(اِخ) گالاسی(1). ناحیتی در آسیای صغیر که توسط گل ها(2) اشغال شد (278 ق.م.) و در 25 ق.م. مطیع رومیان گردید: والنبات الذی ینبت بقیادوقا (قبادوقیا) و بالبلاد التی یقال لها عالاطیا (غالاطیا) التی به آسیا... (ابن البیطار: حرمل) تکون (زبد البحیرة) بالبلاد التی یقال لها عالاطیا (غالاطیا) و هی بلاد الافرنج (ابن البیطار: زبدالبحیرة) و رجوع به ابن البیطار ذیل اسطوخودوس و به ترجمهء لکلرک (همین مورد) شود.
(1) - Galatie.
(2) - Gaulois.

غالاطیقون.

(اِخ) دریای ورانگ(1). حمدالله مستوفی در فصل پنجم از مقالهء ثالثه در ذکر بحار و بحیرات این نام را در شمار خلیجهایی که نام می برد خلیج ششم می نامد (ص 238) و در جای دیگر دریای غالاطیقون(2) می گوید. (ص 238 و 212).
(1) - بحر برنگ.
(2) - ن ل: عالاصیقون.

غالاغرا.

(اِ) معصره. زیاتان.

غالاقطیطس.

[طی طِ] (معرب، اِ)(1) حجر لبنی. حجر اللبنی.
(1) - Galactite (pierre...).

غالاکسوس.

(معرب، اِ)(1) مصراونة. موروقیتس(2). حجر قبطی.
(1) - Galaxias.
(2) - Morochthe.

غالالوط.

(معرب، اِ) باقلای قبطی را گویند و آن در مصر بسیار است و از باقلا کوچکتر است و سیاه رنگ بود. اسهال را نافع است. (برهان) (آنندراج). غالالوطا. باقلای قبطی. (دزی ج 2ص 198) (برهان قاطع چ معین).

غالالوطا.

(معرب، اِ) باقلای قبطی. (اختیارات بدیعی). رجوع به غالالوط و دزی ج 2 ص1989 شود.

غالالوطی.

(معرب، اِ) به یونانی ترمس است. رجوع به غالاطوطی شود.

غالب.

[لِ] (ع ص) نعت فاعلی از غلبه. غلبه کننده. چیره. قاهر. پیروز. زبردست. توانا. خداوند دست. ظاهر. فایق. فیروز. سرآمده. (آنندراج). پیش آمده. (آنندراج) :
به پیش دل ما همه روشن است
که بر آن همه غالب این یک تن است.
فردوسی.
شرم خداآفرین بر دل او غالب است
شرم نکوخصلتی است در ملک محتشم.
منوچهری.
دولت او غالب است بر عدو و جز عدو
طاعت او واجب است بر خدم و جز خدم.
منوچهری.
همتش آن است تا غالب شود بر دشمنان
راست چون بر دشمنان غالب شود غافر شود.
منوچهری.
بباید دانست نیکوتر که نفس گوینده پادشاه است... قاهر و غالب. (تاریخ بیهقی). اما این جا دو حال نادر بیفتاد و قضاء غالب یار شد. (تاریخ بیهقی). مهربان است و بخشایندهء بزرگ است و غالب، و دریابنده است و قاهر. (تاریخ بیهقی). امیر مسعود از این بیازرد که چنین درشتیها دید از عمش و قضاء غالب با این یار شد. (تاریخ بیهقی). غالب و قادر و بر منهزم خویش رحیم. (تاریخ بیهقی).
باده را بر خرد مکن غالب
دیو را بر ملک مکن سالار.خاقانی.
با دشمن غالب جز به مکر دست نتوان یافت. (کلیله و دمنه). و چندانکه اندک مایهء وقوف افتاد... به رغبتی صادق و حرصی غالب در تعلم آن می کوشیدم. (کلیله و دمنه). آنکه غفلت بر احوال وی غالب، چپ و راست میرفت. (کلیله و دمنه). یکی را... قوت شهوانی بر قوت عقل غالب گشته. (کلیله و دمنه). اقوال پسندیده مدروس گشته... و حرص غالب و قناعت مغلوب. (کلیله و دمنه).
ز آتش دوزخ که چنان غالب است
بوی نبی شحنهء بوطالب است.نظامی.
آکل و مأکول را حلق است و پای
غالب و مغلوب را عقل است و رای.مولوی.
حکم خود آن راست کو غالب تر است.
مولوی.
یار غالب شو تو تا غالب شوی
یار مغلوبان مشو تو ای غوی.مولوی.
اگر چه غالبی از دشمن ضعیف بترس
که تیر آه سحر بر نشانه می آید.
سعدی (صاحبیه).
به تدبیر شاید فروکوفت کوس
که با غالبان چاره زرق است و لوس.
سعدی (بوستان).
چون یکی زین چهار شد غالب
جان شیرین برآید از قالب.
سعدی (گلستان).
|| زیاده. بسیار. فره. فراوان : غالب گفتار سعدی طرب انگیز است. (گلستان). غالب اوقات نیک و بد در سخن اتفاق می افتد. (گلستان). غالب همت ایشان به معظمات امور مملکت متعلق باشد. (گلستان). || (اِ، ق) بیشتر. اکثر. بظن قوی: غالب اوقات؛ بیشتر اوقات :
هر که بی مشورت کند تدبیر
غالبش بر هدف نیاید تیر.سعدی (صاحبیه).
غالب آن است که ما در سر کار تو رویم
مرگ ما باک نباشد چو بقای تو بود.
سعدی (بدایع).
هر که امروز نبیند اثر قدرت او
غالب آن است که فرداش نبیند دیدار.
سعدی.
غالب آن است که مرغی که به دامی افتد
تا به جایی نرود بی پر و بالش دارند.
سعدی.
و با لفظ شدن و آمدن مستعمل (است) و رگ چیزی گرفتن و غوره فشردن و بر شیر زین نهادن و گوی بردن و دست داشتن و یافتن و کردن و آوردن اینهمه مترادفات غالب آمدن است. (آنندراج). عائل؛ غالب از هر چیزی. مُغْلَنْبی؛ چیره و غالب بر تو و فرو گیرنده. (منتهی الارب).

غالب.

[لِ] (اِخ) نام پیغمبری. (آنندراج). || یکی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء).

غالب.

[لِ] (اِخ) نام نیای هشتمین حضرت رسول صلی الله علیه وآله، فرزند وی ابن مالک و پدر کعب که پدر مره است و مره پدر کلاب و کلاب پدر قصی و قصی پدر عبدمناف و عبدمناف پدر هاشم و هاشم پدر عبدالمطلب نخستین نیای پیغمبر اکرم است. (از تاریخ سیستان ص 51). و مراد از آن غالب که در موقع گم شدن حضرت محمد در خردسالی بر زبان عبدالمطلب پس از اطلاع بر قضیه ای جاری شده است خویشان و بستگان آن حضرت است: من (حلیمه مادر رضاعی حضرت رسول) ترسان بر عبدالمطلب شدم، چون مرا بدان حال بدید گفت: چه بود. شغلی رسید؟ گفتم: شغلی و چه شغلی! گفت مگر پسرت گم شد؟ گفتم: نعم، او را ظن شد که مگر قریش او را بکشتند، شمشیر برکشید و خشمناک بیرون آمد، بانگ کرد: یا آل غالب و ایشان اندر جاهلیت چنین گفتندی در ساعت همه جمع شدند گفتند: فرمان؟ گفت: محمد گم شد. گفتند: برنشین تا برنشینیم، بساعت او برنشست و همه برنشستند... (ص 69 و 70 تاریخ سیستان). و رجوع به تاریخ سیستان ص 72، 73، 77، 84، 89 و تاریخ گزیده ص 127 شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) لطفعلی بک آذر گوید: اسم شریفش میرزا محمد حسین از سادات رفیع مقدار اصفهان، نسبتش هم به سلاطین جنت مکان صفویه و هم به سادات امامیه میرسد. و در اول جوانی به هندوستان رفته در بنگاله به مصاهرت نواب سرافرازخان صوبه دار آن ولایت فایز و به منصب دیوانی سرافراز و از دولت گورکانی غالب علی خان لقب یافته و چهارده سال در آن جا به فرمان فرمایی اشتغال داشته، جمعی از دولت او کامرانی کرده در اواسط دولت نادری از هندوستان مراجعت کرده در ایران سیاحت مجملی کرده حقیر را با ایشان کمال دوستی و اتحاد میبوده در حسن اخلاق یگانهء آفاق بود. با اهل کمال دوستی تمام داشت. به صحبت شعر بسیار مایل بود. این چند شعر از ایشان بنظر رسیده نوشته شد:
طپش دل مگر اظهار کند حال مرا
ورنه کس نیست که گوید به تو احوال مرا.
افسرده دلی گشته ز بس عام در این شهر
دیوانه به راهی رود و طفل به راهی.
(آتشکدهء آذر ص 407).

غالب.

[لِ] (اِخ) نام موضعی در حجاز. قال کثیر :
فدع عنک سلمی اذ اتی الناس دونها
و حلت با کناف الخبیت فغالب
الی الابیض الجعدبن عاتکة الذی
له فضل ملک فی البریة غالب.
(معجم البلدان ج 6ص 262).

غالب.

[لِ] (اِخ) نام برادر سبکری است (یکی از امرای امیر طاهربن محمد بن عمرو اللیث) که به امر لیث بن علی (یکی دیگر از امرای طاهر) وی را گرفتند و زندانی کردند: باز لیث علی، معدل را برادر خویش را آنجا فرستاد بطلب غالب برادر سبکری تا حیلت کرد و غالب را بگرفت و بند کرد زی لیث فرستاد به سیستان... (تاریخ سیستان ص 287).

غالب.

[لِ] (اِخ) لقب محمد اول از پادشاهان بنی نصر غرناطة. رجوع به محمد اول شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) نام یکی از موالی حکم مستنصر فرمانروای اموی در اسپانیا. (الحلل السندسیة ج 2 ص 212).

غالب.

[لِ] (اِخ) معروف به ابن غالب. مربی و مؤدب الراضی بالله خلیفهء عباسی و برادرش هارون. رجوع به الاوراق محمد بن یحیی صولی چ مصر ص8، 9، 25 شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن ابجر. در صحبت او اختلاف است. (منتهی الارب).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن احمد کاتب، معروف به فَطِن. وی به عربی شعر می گفته و دیوان او 30 ورقه است. (ابن الندیم).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن اسود مسعودی. یکی از قاتلان فضل بن سهل ذوالریاستین. مؤلف حبیب السیر آرد: و چون به سرخس رسید روزی ذوالریاستین به حمام درآمد و بنابر آن که از علم نجوم دانسته بود که در آن روز خونش در میان آب و آتش ریخته گردد قصد فصد کرد و پنداشت که تقدیر آسمانی را به تدبیر انسانی مندفع میتوان ساخت و همان زمان که از آن کار فارغ گشت غالب بن اسود مسعودی و قسطنطین رومی و فرخ دیلمی و موفق صقلبی با تیغهای کشیده به سر وقتش رسیده و او را بقتل رسانیده بگریختند و مأمون اظهار اضطراب کرده به پیدا ساختن قاتلان فرمان داد و ابوالعباس دینوری آن جماعت را گرفته نزد مأمون برد. گویند مأمون از ایشان پرسید که چرا بر این حرکت شنیع اقدام کردید؟ جواب دادند که یا امیرالمؤمنین از خدای بترس این امر بفرمان تو از ما صادر شد! مأمون التفات بدین سخن نکرد و آن چهار شخص را بقتل آورد و سرهای ایشان را پیش حسن بن سهل فرستاد. (حبیب السیر چ خیام تهران ج 2 ص 256).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن جبرائیل الخرتنگی. رجوع به ابومنصور غالب... شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن الحارث العکلی، مکنی به ابی حزام. از شعرای عرب که در زمان مهدی خلیفهء عباسی میزیسته و در شعرش لغات غیرمستعمل و وحشی بسیار است و نمونه ای از آن در الموشح آمده و مؤلف بر او خرده گرفته است. (الموشح ص 354).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن حکم مقفع. خال مأمون و یکی از قاتلان فضل بن سهل. در تاریخ گزیده آرد: روزی فضل بن سهل با یکی از ارکان دولت مأمون گفت: سعی من در این دولت از ابومسلم بیشتر است. او گفت: ابومسلم دولت از قبیله ای به قبیله ای رسانید و تو از برادر به برادر رسانیدی. گفت: اگر عمر باد از قبیله ای به قبیله ای رسانم. [ و وی ]مأمون را برآن داشت تا علی بن موسی الرضا را ولی عهد کرد و دختر خود زینب بدو داد و شعار عباسیان به سبز علویان بدل کرد تا فتنهء علویان فرونشنید. در بغداد از این حرکت مخالف مأمون شدند و او را خلع گردانیدند و خلافت به عمش ابراهیم بن مهدی دادند در محرم سنهء اثنی و مأتین، بدین سبب مأمون با بنی سهل متهم شد، چون به سرخس رسید خال خود غالب بن حکم مقفع و جمعی را فرمود تا افضل سهل را در حمام بکشتند، مأمون ایشان را به قصاص بکشت... (تاریخ گزیده ص 312 و 313). و رجوع به غالب بن اسود مسعودی شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن خطاف القطان. ابوعفان تابعی است. رجوع به غالب بن قطان شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن السعدی. مؤلف دستور الوزراء و الکتاب می گوید: فضل بن یحیی برمکی دستور داد که احمدبن سیار جرجانی در خوبی و بدی شعر شعراء بنگرد تا بقدر استحقاقی که دارند مورد عنایت و عطا قرار گیرند جمعی از شعرا از احمد درخواست کردند که شعر ابونواس را در درجهء پائین تر از شعر ایشان قرار دهد و این نظر را به وسیلهء غالب بن السعدی که مورد عشق و علاقهء احمد جرجانی بود بر او تحمیل کردند، و احمد شعر ابونواس را رد کرد و گفت گویندهء این شعر استحقاق دریافت دو درهم هم ندارد. ابونواس احمد را با گفتن این ابیات هجا گفت:
بما اهجوک لا ادری
لسانی فیک لا یجری.
اذا فکرت فی قدر-
ک اشفقت علی شعری.
این خبر به فضل بن یحیی رسید، ابونواس را استمالت و وسیلهء رضایت او را فراهم کرد و به جرجانی دستور داد که دیگر به تمییز شعر شعرا نپردازد. (از دستورالوزراء و الکتاب ص 147).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن سلیمان. ابوصالح تابعی است.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن شادک. از مردم سیستان است. مؤلف تاریخ سیستان نام او را در ذیل عنوان «اکنون یاد کنیم بعضی نامهای ایشان که پس از اسلام بزرگ گشتند و مردمان ایشان را بدانستند به فضل» بدون شرحی یاد کرده است. رجوع به تاریخ سیستان ص 18 و20 شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن شعوذ. محدث است.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن صعصعة. پدر فرزدق شاعر معروف عرب در عهد اموی. بعضی فُقیمی شاعر را قاتل او دانسته اند ولی درست آن است که وی کشته نشده و بلکه مرده است و وفاتش در اوائل زمان خلافت معاویه بوده و در کاظمة دفن شده است. (از البیان والتبیین چ سندوبی ج 3ص 39). در الاصابة نام او به این شرح آمده است: غالب بن صعصعة بن ناجیة بن عقال التمیمی الداری والدالفرزدق الشاعر. و بعد گوید: پدر غالب را با پیغمبر صحبتی دست داده است ولی غالب فقط پیغمبر را دیده است زیرا فرزدق فرزند او در زمان عمر متولد شده و در زمان علی (ع) به گفتن شعر نیکو توفیق یافته است و بیان شعر فرزدق در ترجمهء خود او خواهد آمد. و در تاریخ مظفری آمده است: که غالب علی (ع) را در بصره ملاقات کرد و فرزدق را حضور آن حضرت برد و حکایت شده است که چند تن از بنی کلب گرو بستند که نزد چند کس که نام آنان را برده بودند بروند تا هر یک از ایشان بخشش کرد و از سائل چیزی نپرسید او را کریم تر از دیگران بشمارند و پس از این عهد و پیمانی که بستند نزد هر یک از آنان که اسم برده بودند رفتند و هر یک پرسیدند شما چه کسانی هستید و چه می خواهید تا آنکه نزد غالب رفتند و او به ایشان بخشید و چیزی نپرسید. و دربارهء غالب داستان دیگری هست که مربوط به مفاخره ای در نحر شتر در زمان عثمان است که در ترجمهء حال سحیم بن وثیل یربوعی ذکر شده است و علاوه بر این نامش در بیان حال فرزدق و بیان حال هند بنت صعصعة که خواهر غالب است خواهد آمد. (الاصابة ج 5 ص 197). و رجوع به عقدالفرید جزء 2 ص 65 و فرزدق و هند بنت صعصعة شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالرحمن. در اندلس شهری است بنام مدینة غالب بن عبدالرحمن که از مدینهء سالم (یکی دیگر از شهرهای اندلس) به آن شهر میروند و این شهر را حصاری بزرگ است و دیهای چند و سرزمینی وسیع دارد و چهار پایان آن بسیار است اسباب و وسائل آسایش در آن از هر حیث فراهم است و بیش از دیگر نقاط اندلس در آن جا جنگ روی داده است. (از قسم اول کتاب صورة الارض ابن حوقل ص 117 و جزء اول حلل السندسیة ص 54 بنقل از صورة الارض با اختلاف عبارت).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالقدوس. رجوع به ابوالهندی غال... شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله ابومنصور الوراق. یکی از روات است که از حسن بن عُلیل العنزی روایت کرده است. (ذکر اخبار اصبهان چ لیدن ج 3 ص 150).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله اسدی. از شجاعان سپاه مسلمین در محاربهء سعد وقاص و رستم فرخزاد. در حبیب السیر آرد: سعد وقاص با لشکر عرب مغفر توکل بر سر نهاده و زره مصابرت در بر افکنده شمشیرهای برّان به قصد کافران آخته و سنانهای جان ستان بر گوش اسبان راست ساخته. در برابر ایشان (ایرانیان) بایستادند و مبارز خواستند و در آن روز نخست غالب بن عبدالله اسدی و عاصم بن عمرو تمیمی قدم در میدان مردان نهاده از جانب کفار هرمزان که در سلک حکام فرس انتظام داشت با دیگری از شجعان به مبارزت آن دو پهلوان مبادرت نمودند و غالب هرمزان را مغلوب گردانیده دستگیر کرد و کمند اسر در گردانش انداخته نزد سعد برد. (حبیب السیر چ خیام ج 2ص 478). و رجوع به غالب بن عبدالله بن مسعر شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله الجهضمی در ج 3 البیان والتبیین در کتاب زهد در قسمت شرح حال کسانی که از غضب خودداری می کنند گوید: به غالب بن عبدالله گفته شد: ما می ترسیم از بس گریه می کنی چشمانت کور شود. جواب گفت: گریهء من دلیل است بر اینکه چشمانم کور نشده است(1). محمد بن حجادة گفته است: وقتی حضرت حسین کشته شد قوم ربیع بن خثیم نزد او آمدند و با خود گفتند امروز باید از دهن غالب سخنی درآوریم و سپس رو به او کردند و گفتند: حسین کشته شد در جواب این آیهء قرآن تلاوت کرد: «الله یحکمُ بینهم یوم القیامة فیما کانوا فیه یختلفون» غالب دخترکی داشت نزد او آمد و گفت: پدر! بروم بازی کنم؟ در جواب گفت: اذهبی فقولی خیراً و افعلی خیراً. (البیان والتبیین چ سندوبی ج 3 ص 105).
(1) - و قیل لغالب بن عبدالله: الاتخاف علی عینیک من العمی من طول البکاء؟ فقال: شفاءهما ارید. (عقدالفرید ج 3 ص 149).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن عبدالله بن مسعرالکلبی اللیثی. قائدی صحابی و از ولات است. پیغمبر اکرم او را در سال فتح مکه جلو فرستاد تا راه را بر او سهل سازد. وی در جنگ قادسیه شرکت داشت و هرمز را که یکی از سران سپاه ایران بود بکشت(1) و زیادبن ابیه او را در زمان خلافت معاویه والی خراسان کرد. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 757). در امتاع الاسماع در چند مورد نام سریه هایی می برد که هر یک به عبدالله ابن غالب لیثی اضافه شده است مانند:
1- سریهء غالب بن عبدالله الی بنی مرة (ص 334). 2- سریهء غالب بن عبدالله الی المیفعة (ص 335). 3- سریهء غالب بن عبدالله الی الکدید (ص 342). (مراد از سریه دسته ای از سپاهیان است که از پنج تا چهارصد تن باشند و پیشاپیش لشکریان دیگر حرکت کنند). و از این مواردی که اشاره شد پیداست که غالب بن عبدالله از اصحاب پیغمبر و مردی شجاع بوده و در این جنگها که می کرده به حقیقت غالب بوده است. رجوع به امتاع الاسماع ص 334، 335، 342، 343 شود. نفیسی بنقل از کتاب الفتوح نوشته اند: ... و پس دعایی گفت (حکم بن عمرو امیر خراسان) بر این منوال که: ... بار خدایا من از بنی امیه ملول شدم و ایشان هم از من آزرده گشتند، بار خدایا مرا از ایشان و ایشان را از من باز رهان! این دعا بگفت و از آن پس بیش از یک هفته زندگی نیافت و جان سپرد. این خبر به سلم بن زیاد رسید. مردی را بخواند که وی را غالب بن عبدالله اللیثی گفتندی(2) و او را مثالی نوشت به امارت خراسان و به خراسان روانه کرد و این غالب مردی بود نامی و وی نیز خدمت رسول را دریافته بود. پس به اشارت زیاد روی به خراسان نهاد و به مرو فرود آمد و چندان بماند که لشکرش بیاسود. پس به طخارستان و مضافات آن رفت و آن ولایت بگرفت و وی را فتحهای نیکو دست داد و غنائم بسیار بستد و پنج یک از آن بیرون کرد و به زیاد فرستاد و بازمانده بر سپاه بخش کرد و این غالب را دشمنان مستولی پدید آمدند و با لشکر ساخته رو به روی آوردند و غالب مر زیادبن ابیه را از آن حالت اعلام کرد و از او یاری خواست. زیادبن ابیه هم ربیع بن زیادالحارثی و عبدالله بن ابی عقیل الثقفی را که عم حجاج بن یوسف بود با سپاهی به مدد غالب فرستاد. چون ایشان بدو پیوستند غالب نیرو گرفت و چیره شد و گرد اقلیم خراسان بگشت و بیشتر شهرها بگشاد و غنایم بسیار یافت، پنج یک از آن جمله بیرون کرد و به زیادبن ابیه فرستاد و بازمانده بر لشکر حصه کرد و در شهر مقام کرد و لشکر به کشورستانی به اقطار خراسان فرستاد. (احوال و اشعار رودکی ص 239، 240، 241 از الفتوح). و رجوع بتاریخ گزیده ص 149 شود.
(1) - ظاهراً با غالب بن عبدالله اسدی خلط شده است.
(2) - اینجا مؤلف خبطی شگفت کرده است چه اولاً نام این شخص غالب بن فضالة اللیثی بود نه غالب بن عبدالله و ثانیاً وی به سال 48 ه . ق. از جانب زیادبن ابیه به نیابت ولایت خراسان رفت در آن زمان حکم بن عمرو الغفاری هنوز در خراسان بود و در سال 50 که حکم بن عمرو در مرو بمرد وی در آن نواحی بود تا او را عزل کردند و خلیدبن عبدالله الحنفی را ولایت خراسان دادند. (طبری ج 6 ص 130 و ابن اثیر ج 3 ص 196). پس مؤلف کتاب الفتوح تمام این وقایع را که مربوط بسال 44 تا 50 است بیهوده پس از امارت سعیدبن عثمان در سال 56 آورده است و در این صورت مربوط به زمان زیادبن ابیه پدر سلم بن زیاد است و در آن زمان هنوز حکم بن عمرو زنده بود. (حاشیهء احوال و اشعار رودکی ج 1 ص 240).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن عبیداللهبن غالب السعدی. از اهالی بصرة است که به اصفهان هم رفته است. محدث است. (ذکر اخبار اصبهان ص 150).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن عثمان الهمدانی. او را بیست ورقه شعر است. (ابن الندیم).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن عطیة سرقسطی. وی استاد و اجازه دهندهء ابوالوالید محمد بن عریب سرقسطی است. رجوع به الحلل السندسیه ج 2 ص 150 شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن غلمون. این نام در یکی از سکه هایی که در طلیطله بدست آمده وجود دارد. (از الحلل السندسیة ص 391).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن فرقد. محدث است. (ذکر اخبار اصبهان ص 149).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن فهر. نهمین جدّ پیغمبر اکرم. (مجمل التواریخ و القصص ص 237). و رجوع به غالب نیای حضرت رسول شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن قطان. تابعی است. (منتهی الارب). رجوع به غالب بن خطاف... شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن قطیعة. از سلالهء عدنان و جدی جاهلی است که عنتره و حطیئة از نسل او هستند. (اعلام زرکلی ص 757).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن مساعدبن سعید الحسنی، شریف مکه. او بعد از مرگ برادرش سرور در سال (1202 ه . ق.) امارت مکه یافت. عبدالله بن سرور فرزند برادرش با او به منازعه برخاست و به دست غالب گرفتار گشت و غالب بدون منازع در مکه امارت کرد. در روزگار امارت او امیر سعودبن العزیز نیرو یافت و با سپاهیان خود بر حجاز هجوم کرد، و غالب با ایشان جنگید و آنان عقب نشستند و به جده رفتند تا محمدعلی پاشا والی مصر با سپاهی بزرگ برای جنگ با سعودیین هجوم کرد. و در ضمن این هجوم غالب را هم گرفت و او را به مصر فرستاد (سال 1228 ه ق.) و چندی در مصر بود و سپس به آستانه (اسلامبول) فرستاده شد و ترکان عثمانی او را از اسلامبول به سلانیک تبعید کردند و در آن جا وفات یافت. (اعلام زرکلی ج 2 ص 757).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن مسعود از موالی هشام بن عبدالملک. کار او اذن گرفتن از هشام بود برای هر کس که می خواست او را ملاقات کند. (عقدالفرید چ محمد سعیدالعریان چ قاهره جزء5 ص 209).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابن یوسف سالمی، مکنی به ابومحمد. از مردم عالم مدینهء سالم (از مدن اندلس). وی عالم به فن اصول بود و چندی در سبته سکنی داشت و سپس به مراکش رفت و در همانجا بسال 576 وفات یافت. (الحلل السندسیه چ مصر ج2 ص 90).

غالب.

[لِ] (اِخ) ابوهذیل. تابعی است. رجوع به ابوهذیل و المصاحف رقم 6186 شود.

غالب.

[لِ] (اِخ) حمادبن زید، از او مطلبی نقل می کند به این نحو: سأل ابن سیرین عن هشام بن حسان، قال: توفی البارحة، اما شعرت؟ فجزع و استرجع، فلما رأی ابن سیربن جزعه قراء: (الله یتوفی الانفس حین موتها والتی لم تمت فی منامها). (عیون الاخبار ج3 ص316).

غالب.

[لِ] (اِخ) طبیب. وی مشهور به طبیب المعتضد بالله است ولی در آغاز کارش طبیب پدر او (موفق) بود و در روزگار خلافت متوکل به خدمت موفق مشغول بوده و به او اختصاص داشته است، و بسبب همین سابقه هنگامی که موفق به خلافت رسید غالب را بسیار بنواخت و ملک و مال بسیار داد و مانند پدر به او می نگریست. غالب یکبار موفق را در زخم تیری که برداشته بود بخوبی معالجه کرد و باز موفق ملک و مال بسیار به او بخشید و به نزدیکان خود نیز دستور داد که بدو مساعدت کنند و آنان هر یک مبالغی به غالب دادند و مالی بسیار برای وی گرد آمد. در ایامی که موفق بر صاعد و عبدون دست یافت عده ای از غلامان و موالی آنان که نصاری بودند اسیر شدند. از این عده هر کس مسلمان شد با تعیین مقرری آزاد گردید و باقی را که مسلمان نشده بودند نزد غالب فرستادند که غلام او باشند. شمارهء این عده هفتاد تن بود و وقتی فرستادهء حاجب خلیفه آنان را نزد غالب آورد غالب برآشفت و گفت: من با این عدهء بسیار چه کنم؟ و برفور بر اسب خویش سوار شد و نزد موفق رفت و گفت: این غلامان که برای من فرستاده ای هر چه من دارم خواهند خورد. موفق بخندید و به یکی از درباریان دستور داد از املاکی که به اقطاع حرسیات اختصاص دارد به وی واگذارند که خرج غلامان خود تواند داد. بر حسب امر موفق املاکی که در حدود هفت هزار دینار درآمد داشت با پنجاه هزار درهم تخفیف در سال به وی دادند که خرج غلامان خود را از درآمد آن بدهد. غالب پس از موفق به خدمت المعتضدبالله فرزند او درآمد و نزد وی بسیار عزیز و گرامی و در مداوا مورد اعتماد بود.
غالب در سفری که ملازم المعتضدبالله بود در «آمد» بمرد. سعید پسر وی نیز ملازم معتضد بود و خلیفه به وی بسیار انس داشت و او را بر همهء کسانی که دعوی طبابت داشتند مقدم میداشت. خبر مرگ غالب نخست به معتضد رسید و معتضد با نوازش و مهربانی بسیار پسر را از مرگ پدر آگاه کرد. سعید گریان و نالان از نزد معتضد بیرون آمد. معتضد دستور داد مراقب حالش باشند و نگذارند اندوه بر او چیره شد و بزرگان امرا و رجال از هر صنف نزد او رفتند و دلداری دادند. وقت ظهر خلیفه برای او طعام فرستاد و سفارش کرد که غذا تناول کند. تا هفت روز به حال عزا بسر برد و بر حسب امر معتضد آنچه از املاک و عقار و ضیاع دولتی در تصرف پدرش بود به وی دادند و پس از او هم به فرزندش رسید. (ترجمه و نقل با تلخیص از عیون الانباء چ مصر ج1 صص230 - 231).

غالب.

[لِ] (اِخ) نجم الدولة دبیرالملک میرزا اسداللهخان متخلص به غالب. شاعر و محقق بزرگ به زبان فارسی که به زبان اردو نیز آثار دارد. وی به زیبایی و علو سبک شهرت یافته است. در دیوان فارسی خود، گاهی «اسد» تخلص میکند و گاهی نیز میرزا نوشه نامیده شده است. غالب از اصل تورانی است. پدر بزرگ وی در زمان شاه عالم از وطن اجدادی خود به دهلی هجرت کرد. پدرش عبدالله بیگ خان، چندی در لکنهو بزیست و از آنجا به حیدرآباد رفت و در خدمت نواب نظام علی خان درآمد. سپس به اَلوَر رفت و تحت قیادت راجه بختا ورسینگهه سلاح برگرفت و در جنگی کشته شد. پسرش، اسداللهخان که آنگاه پنج سال داشت تحت حمایت عم خود نصرالله بیگ خان صوبه دار آگره قرار گرفت. در 1806 ناحیت آگره بصورت کمیساریای بریتانیا تحت ریاست ژنرال لیک(1) درآمد عم غالب مقرری دریافت داشت و پس از مرگ وی برای غالب که آنگاه نه ساله بود از طرف پادشاه دهلی مقرری ماهیانه ای معادل پنجاه روپیه تعیین شد. واجد علی شاه که در سال 1847 م. به تخت جلوس کرد در پاداش اشعار غالب قراردادی با او منعقد کرد که سالیانه 500 روپیه بدو بپردازد و نواب رامپور، چون شهرت شاعر بدو رسید در مقابل اشعار او در 1859 ماهیانه بالغ بر صد روپیه برای او مقرر داشت غالب پس از اقامتی اندک در رامپور به دهلی بازگشت و در 1869 بسن 73 سالگی درگذشت. (بلومهارت(2)، دائرة المعارف اسلام، فرانسوی ج 1 ص 145). هم در دائرة المعارف اسلام آمده: غالب (1787-1869 م. / 1212-1286 ه . ق.). وی بازماندهء خانواده ای جنگجو بود، خون گرمی که از اجداد ترک ایبک به ارث برده بود در رگهایش جریان داشت و در اشعار او منعکس و هویداست. هنوز دورهء تحصیلی خود را به پایان نرسانیده و شاگرد مدرسه بود که شعر گفتن را آغاز کرد ولی هنر واقعی شعر او پس از شورش عظیم سال 1857 بظهور پیوست. این شورش عظیم که نمایندهء نزاع و اختلافات قوای متضاد بود اشیائی را که نباید ویران شود منهدم و نابود ساخت. چه بسا تشکیلات و مؤسسات مفید دورهء «مغول» که ویران گردید. علاوه بر این اضمحلال سلسلهء باعظمت مغول نیز غالب را سخت متأثر ساخت، و در نتیجه اشعارش که این تأثر و احساسات را منعکس می سازد بصورتی مولم و دردآمیز درآمده و شنونده، را سخت متأثر میسازد. غالب مانند همهء مردان بزرگ و با عظمت واقعی از عصر و زمان خویش بسیار بیشتر بود و بهمین دلیل معاصرینش قدر و قیمت او را ندانستند. غالب پیشرو سبک نو در شعر اردوست در میان تمام آثار ادبی او هیچ شاعری از حیث ابتکار موضوع و نیروی تصور و قدرت جهش خیال به پای غالب نمیرسد و از او تجاوز نمیکند. وی اولین کسی است که عقاید و نظریات فلسفی را در شعر اردو وارد کرده است و در نتیجه شعرش ترکیب سحرآمیزی از فلسفه و عرفان و درد و تأثر و بسیار جالب توجه است. سبک نگارش او زیبا و بلیغ و مشحون از احساسات و بگوش خوش آیند است. تنها چیزی که بر آن می توان خرده گرفت این است که وی آثار فارسی خود را به زبان مشکل ادبی برشتهء تحریر درآورده است ولی با وجود این بسیاری از اشعارش را به سبکی واضح و آسان پرداخته است. (ترجمه از دایرة المعارف اسلامی مقالهء عبدالحق چ فرانسه ج 4 ص 1082). غالب انتقادی بر برهان قاطع بنام «قاطع برهان» نوشته است و همین کتاب باعث شد که گروهی بطرفداری از برهان وی را مورد انتقاد قرار دادند و عده ای از او دفاع کردند. رجوع به برهان قاطع چ معین مقدمهء ج1 ص 111 ببعد شود.
(1) - Lake.
(2) - J.F. Blumhardt.

غالب آمدن.

[لِ مَ دَ] (مص مرکب) چیره شدن. مسلط شدن در سخن و مناظره و نزاع و جدال : اگر جاهلی به زبان آوری و شوخی غالب آمد عجب نیست. (گلستان). هوای نفس اماره غالب آمد. (مجالس سعدی).
-غالب آمدن بر؛ چیره شدن بر. مسلط شدن بر... : ماهی بر او غالب آمد و دام از دستش بربود. (گلستان). عقل نفیست را چه شد که نفس خبیث بر او غالب آمد. (گلستان). عجز؛ غالب آمدن بر کسی در معاجزة. عز؛ غالب آمدن بر کسی در معازة. (منتهی الارب).
- غالب آمدن در امری؛ چیره شدن در آن امر بر کسی: شقاه؛ تشقیة؛ غالب آمد او را. تقمر؛ غالب آمدن در قمار. قمره قمراً؛ غالب آمد در نبرد قمار. عفص؛ غالب آمدن در کشتی و سست گردانیدن طرف. طول؛ غالب آمدن در درازی. طسه طساً؛ غالب آمد او را در خصومت. (منتهی الارب).

غالب آواز.

[لِ] (ص مرکب) کسی که آوازش بر دیگری غلبه کند :
که دیده ست بر هیچ رنگین گلی
ز من غالب آوازتر بلبلی.نظامی.

غالباً.

[لِ بَنْ] (ع ق) اکثر اوقات. بیشتر. در غالب. رجوع به غالب شود :
من و انکار شراب این چه حکایت باشد
غالباً این قدرم عقل و کفایت(1) باشد.حافظ.
|| باحتمال اغلب. ظاهراً :
محتسب گوید که بشکن ساغر و پیمانه را
غالباً دیوانه میداند من فرزانه را.سلمان.
(1) - ن ل: عقل کفایت.

غالب السعدی.

[لِ بُسْ سَ] (اِخ) رجوع به غالب بالله شود.

غالب الظن.

[لِ بُظْ ظَن ن] (ع اِ مرکب)رجوع به غالب ظن شود.

غالب القطان.

[لِ بُلْ قَطْ طا] (اِخ) در سیرهء عمر بن عبدالعزیز در باب 31 در ذکر مناجات و دعای عمر آرد: «قال حدثنا غالب القطان قال قال عمر بن عبدالعزیز: «اللهم ان لم اکن اهلاً ان ابلغ رحمتک فان رحمتک اهل ان تبلغنی فان رحمتک وسعت کل شی ء و انا شی ء فلتسعنی رحمتک یا ارحم الراحمین. اللهم انک خلقت قوماً فاطاعوک فیما امرتهم به و عملوا فی الذی خلقتهم له فرحمتک ایاهم کانت قبل طاعتهم لک یا ارحم الراحمین». (سیرهء عمر بن عبدالعزیز ج 194).

غالب بالله.

[لِ بِلْ لاه] (اِخ) عبدالله بن محمد الشیخ بن عبدالله بن عبدالرحمن السعدی، مکنی به ابومحمد. از پادشاهان دولت اشراف سعدیین در مراکش. وی در سال (965 ه . ق.) به فرمانروایی مراکش رسید. مردی بود فاضل و رغبت بسیاری به آبادانی و پیشرفت زراعت و صناعت داشت و در روزگار او مراکش بسیار پیش رفت. و وی در همان جا وفات یافت. (اعلام زرکلی ج 2 ص 583).

غالب برآمدن.

[لِ بَ مَ دَ] (مص مرکب)غلبه کردن. ظفر یافتن بر. چیره شدن بر: شغرت برجلی فی الغریب؛ غالب برآمدن مردمان را در حفظ غریب. (از منتهی الارب).

غالب بک.

[لِ بَ] (اِخ) پسر دوم صدر اسبق ادهم پاشای مرحوم است. وی پس از تحصیل السنه و ادبیات شرقی و زبان فرانسه و علوم جدیده به زمرهء منشیان دربار درآمد و بعداً سمت معاونت شورای دولت را یافت، و آنگاه به عضویت دائرهء تنظیمات نایل گردید و عاقبت به مشاورت والیگری کریت منصوب شد. او بالطبع مزاج قوی نداشت و در اثر خستگی و بیماری بسال 1313 ه . ق. در جوانی بدرود حیات گفت. شخصی ادیب و واقف به علم آثار عتیقه و تاریخ بود و کتابی گرانبها مربوط به مسکوکات سلجوقی و عثمانی تألیف کرد و مردی نیک و خیّر بود. (قاموس الاعلام ترکی).

غالب پاشا.

[لِ] (اِخ) (محمد سعید) وی پسر سیداحمد افندی و رئیس دفتر صدراعظم بود، و در زمان سلطان محمودخان ثانی به مسند صدارت عظمی نایل گردید. تولد او بسال 1177 ه . ق. به استانبول بوده و پس از طی مراتب منشی گری، ریاست دفتر، ریاست کتاب درباری، ریاست تذکره و نظایر آنها، به معاونت صدارت عظمی نایل شد و در سنهء 1229 ه . ق. به درجهء رئیس الکتابی رسید و در همین سال معزول و به کوتاهیه تبعید گردید و سپس بخشوده شد و با رتبهء وزارت به والیگری: ویرانشهر، سیواس، نیکده، یکنیشهر، آنقره و کنغری، بولی، قسطمونی، سنجاقلی خداوندگار و قوجه ایلی منصوب شد و سپس وی را با حفظ رتبه به مأموریت محافظت بغاز به دارالسعادهء استانبول خواستند و پس از ورود بسال 1239 مهر صدارت را بدو سپردند و مدت نه ماه در این مقام باقی بود، و در اثر تندی خود معزول و به کلیبولی و بعداً به مغنیسا تبعید شد و سپس برائتش ظاهر و مجدداً به وزارت نائل گردید و به ایالت ارض روم (ارزنة الروم) و آن گاه به سپهسالاری شرق منصوب شد. بعد از سه سال جنگ روسیه پیش آمد و وی طرف مصالحه را ملتزم شد و در نتیجه معزول و به بالیکسری تبعید گردید و بسال 1244 ه . ق. بسن شصت ونه سالگی در همانجا وفات یافت. او مردی منشی و شاعر و خوشنویس و نسبت به معاصران خود به امور سیاسی واقف بود. (قاموس الاعلام ترکی).

غالب پاشا.

[لِ] (اِخ) عبدالحلیم. یکی از متأخران شعرای عثمانی است. وی به تقلید زبان ساده و ناهموار ترکان آناطولی اشعار راجع بلطائف و هزلیات گفته است و از این رو به «ترک غالب» ملقب گشته. او از اهالی استانبول بوده و از منشی گری مالیه آغاز خدمت کرد و به منشی گری بعضی وزرا و کبار نایل گردید و نیز به دفترداری آنقره و قائم مقامی باطوم و طرنوی منصوب شد و سپس بسال 1261 ه . ق. به رتبهء میرمیران (امیر الامرائی) رسید. چون نقل لطائف و هزلیاتش خارج از دائرهء ادب و منافی عفت قلم است قابل ذکر ندانستیم. (قاموس الاعلام ترکی).

غالب خوزستانی.

[لِ بِ زِ] (اِخ) مؤلف مجمع الفصحاء آرد: و هو عبدالله منجی الثانی بن ابی حفص منجی الماضی بن عبدالله یقظان الایذجی الخوزی، از فضلای متقدمین بوده است. صاحب تصانیف من جمله طراز الذهب، و با شیخ محیی الدین العربی معاصر و معاشر، و این چند رباعی از اوست:
بی تو نفسی قرار و آرامم نیست
بی نام تو ذات و صفت و نامم نیست
بی چاشنی تو در جهان کامم نیست
بی روی تو صبح و موی تو شامم نیست.
ما مذهب چشم شوخ و شنگش داریم
کیش سر زلف مشک رنگش داریم
ماییم و دلی و نیم جانی ز غمش
و آن نیز برای صلح و جنگش داریم.
در پیش من از سر جفاهای نهان
باریک کنی همه تن خود چو میان
در شادی و عیش در کنار دگران
زان سان باشی که می نگنجی به جهان.
صاحب مجمع الفصحا در کتاب ریاض العارفین نام او را ذیل عنوان غالب خوزی آورده و در ذکر اسم کتاب او (طراز الذهب) افزوده است: «و آن مشتمل است بر فضایل و مناقب ائمهء اثنا عشر علیهم السلام و در حقیقت ایشان براهین قاطعه در آن کتاب ثبت کرده». (ریاض العارفین چ 1 تهران ص 223).

غالب خوزی.

[لِ بِ] (اِخ) رجوع به غالب خوزستانی شود.

غالب دده.

[لِ دَ دَ] (اِخ) شیخ محمد اسعد. یکی از شعرای پرشور متأخران عثمانی و مشایخ طریقت مولوی است و در مولویخانهء غلطه پوست نشین و پدرش مصطفی رشید افندی از کتاب معروف بود. وی بسال 1171 ه . ق. در استانبول تولد یافت و مدتی به منشی گری دیوان همایون پرداخت و ضمناً بطریقت مذکور انتساب یافت و به قونیه عزیمت کرد، و در آنجا و استانبول در مولویخانهء ینی قپوچلهء خود را تکمیل نمود و بتدریج بمشیخت آن فرقه رسید و بسال 1213 درگذشت. دیوانی مرتب و آثار دیگر بیادگار گذاشته است. از اوست:
کیم قادر علاج ایله مگهء حکم قدر در
تاریخی ایمش غالب زارک اثر عشق.
(قاموس الاعلام ترکی).

غالب دهلوی.

[لِ بِ دِ لَ] (اِخ) رجوع به غالب نجم الدوله شود.

غالب شدن.

[لِ شُ دَ] (مص مرکب) چیره گشتن. اعتلاء. غالب گردیدن : تا اشتها غالب نشود چیزی نخورند. (گلستان). و عنفوان شبابم غالب شدی. (گلستان).
صبر معشوق و عشق غالب شد
تا بدستهء درفش غایب شد.
سعدی (هزلیات).
عشق غالب شد و از گوشه نشینان صلاح
نام مستوری و ناموس و کرامت برخاست.
سعدی (طیبات).
گر نشد اشتیاق او غالب صبر و عقل من
این بچه زیردست گشت آن بچه پایمال شد؟
سعدی (بدایع).
تکویح. استحواذ. جب. ابلال. رین. قأل به؛ غالب شد بسبب آن. (منتهی الارب).

غالب طهرانی.

[لِ بِ طِ] (اِخ) مؤلف ریاض العارفین آرد: نامش اسداللهخان و اصلش از آذربایجان. در سن شباب از آداب پیری کامیاب، به ارباب طریقتش رغبتی است صادق، و به تکمیل نفس شائق، به اخلاف پسندیده موصوف و به صفای صوری و معنوی معروف، با احباب صدیق و مهربان و با اصحاب معنی همدل و همزبان. خویی خوش دارد و رویی دلکش. طبعی رزین و شعری شیرین، و غزل را به سیاقت مولوی معنوی گفتن خواهد و غالباً اقتفا به وی کند. با منش لطفی خاص، و از غزلیات و مثنویاتش برخی نگاشته شد:
لب تشنه ایم ساقی تر کن گلوی ما را
تا باده در خمت هست پر کن سبوی ما را
در عشق عاشقان را هست آبروی از اشک
بر روی ما نظر کن بین آبروی ما را
از بحرش ار مدد نیست از آب جو چه خیزد
با بحر خود رهی ده خشکیده جوی ما را
ما سالکان راهیم ابلیس در پی ماست
پیش آر خضر ره را پی کن عدوی ما را
مشکل ز تار مویت دل را بود رهایی
پیوندهاست با تو هر تار موی ما را.
*
گر می شنوی زاهد با ما به خرابات آی
درکش دو سه پیمانه تبذیر(1) ملامت را
در راه ملامت مرد پیدا شود از نامرد
ورنه همه میدانند این راه سلامت را
ز آغاز پشیمان باش از نفس پرستیدن
ورنه نبود سودی انجام ندامت را.
*
شوخی که من دارم همی گر بگذرد در صومعه
از دین و دل سازد بری هم شیخ را هم شاب را
قلاب آن زلف کجش دل را سوی خود میکشد
ماهی نه عمداً میرود نظاره کن قلاب را
غالب بدیده غرقه ام تا حلق و از لب تشنگی
بر سر کشم در یک نفس دریای بی پایاب را.
*
ای بت دیرآشنا این همه ترجیح چیست؟
بر گره عاشقان مردم بیگانه را
غالب از این کفر و دین رو سوی معنی گذار
در بر رندان چه فرق کعبه و بتخانه را.
*
دیو و پری جمله بفرمان ماست
اینهمه از فرّ سلیمان ماست
ما به رضای تو رضا داده ایم
مذهب تسلیم و رضا آن ماست
غالب اگر چند جوانیم و خرد
پیر خرد طفل دبستان ماست.
*
خواست گریزد دلم از راه عشق
جذبهء جانانش کشیدن گرفت
بوی تو بشنید مگر مرغ روح
کز قفس جسم رهیدن گرفت.
*
می کشمت سوی خویش این کشش از عشق ماست
گر دل تو آهن است عشق من آهن رباست.
*
حقا که به جز یکی نبیند
چشمی که بنور غیب بیناست.
*
نمیدانم که این برق جهانسوز
که آتش میزند بر خشک و تر، کیست
به بحر عشق او گشتیم غواص
نفهمیدم که آخر(2) آن گهر کیست.
*
اگر چه زلف تو کافر کند مسلمان را
کسی که کافر زلفت نشد مسلمان نیست.
*
در این دیر مغان بازا که بینی
مغ و مغزاده و پیر مغان هست
نمیدانم در این محفل کرا جاست
که پویان در قفا یک کاروان هست.
*
در وادی گمراهی افتاده بدم حیران
آن خضر مبارک پی ناگه بسرم آمد
رستیم ز چند و چون رفتیم ز خود بیرون
در عالم بیچونی چندی سفرم آمد
ای عقل ز سر بگذار این حیلت روباهی
کان عشق خردخواره چون شیر نرم آمد
مطلوب بود طالب مغلوب بود غالب
از خود خبرم نبود کز وی خبرم آمد
هر راه که ببریدم او را برِ خود دیدم
از طول رهم غم نیست کو همسفرم آمد.
*
راه من عشق بتان راهبر من دل کرد
شکرلله که مرا مرشد من کامل کرد
پندم از عشق مده گو شده ام دیوانه
کرد دیوانه مرا آنکه تو را عاقل کرد
بدو عالم نشود خاطر غالب قانع
همت عالی دل کار مرا مشکل کرد.
*
شب تار است و بیابان و ندانم ره کویش
هم مگر جذب نهانش سوی خویشم بکشاند.
ابیاتی دیگر از مثنویات غالب در ریاض العارفین آورده شده که از نقل آن خودداری شد. رجوع شود به ریاض العارفین چ قدیم تهران صص 269-271.
(1) - ظ: بپذیر.
(2) - ظ: نفهمیدیم کاخر.

غالب ظن.

[لِ بِ ظَن ن] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غالب الظن. ظن غالب. گمان غالب : و غالب ظن آن است که خبری بیرون نیاید. (کلیله و دمنه).
من بر از باغ امیدت نتوانم خوردن
غالب الظن و یقینم که تو بیخم بکنی.
سعدی (طیبات).
به حسن و قامتت سروی در آفاق
مپندارم که باشد غالب الظن.
سعدی (خواتیم).

غالب کردن.

[لِ کَ دَ] (مص مرکب)اظهار. تغلیب. تساند. (منتهی الارب).

غالب گردانیدن.

[لِ گَ دَ] (مص مرکب)اظهار. (ترجمان القرآن) (تاج المصادر بیهقی). آشکار کردن. ادالة. (منتهی الارب).

غالب گردیدن.

[لِ گَ دی دَ] (مص مرکب) چیره شدن. مسلط گشتن. سیطرة.

غالب گشتن.

[لِ گَ تَ] (مص مرکب)چیره شدن. غالب گردیدن. اعتلاء.

غالب لیثی.

[لِ بِ لَ] (اِخ) رجوع به غالب بن عبدالله و تاریخ گزیده ص 149 و امتاع الاسماع ج 1 ص 357 شود.

غالبة.

[لِ بَ] (ع اِ) کاکنج یا نوعی از آن. کاکنج جبلی. کاکنج برّی. رجوع به کاکنج و عبب و حب اللهو شود.

غالبی.

[لِ] (اِخ) شاخه ای از تیرهء حاجیوند هیهاوند از طایفهء چهار لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 77).

غالبی.

[لِ] (اِخ) ناحیه ای است در لرستان که در آن جا در امتداد شوسهء بین تنگ تیر و کلهر معادن زغال سنگ کشف گردیده است.

غالبیت.

[لِ بی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)غالب بودن. غالب گردیدن.

غالج.

[لِ] (اِ) لغتی در غارج به معنی شراب صبوحی. (شعوری). رجوع به غارج شود.

غالریوس.

(اِخ)(1) امپراطور رومی متولد در ساردیک داماد دیوکلسین که از سال 306 تا 311 م. سلطنت کرده است. و رجوع به گالریوس شود.
(1) - Galere, Galerius.

غالس حمصی.

[لِ حِ] (اِخ) ابن ابی اصیبعه نام وی را در زمرهء اطبائی که در فترت میان ابقراط و جالینوس بوده اند آورده است. رجوع به عیون الانباء ج 1 ص 34 شود.

غال سنگ.

[سَ] (اِ مرکب) حجر غاغاطیس. رجوع به غاغاطیس شود.

غالسیس.

(معرب، اِ) رجوع به غالیس شود.

غالسیفس.

[] (معرب، اِ) رجوع به غالیس و غاغالس شود.

غالط.

[لِ] (ع ص) خطاکننده. خطاکار. غلط کار. غلط مخصوص به منطق و غلت در حساب است و اسم فاعل آن غالط است. (از قطر المحیط). و رجوع به غلط شود.

غالظ.

[لِ] (ع ص) درشت. سطبر. گنده. (از المنجد). ضد دقیق. ج، غَلَظَه. (از قطر المحیط). و رجوع به غلیظ و غلظة شود.

غالغو.

[لِ] (اِخ)(1) رجوع به گالگو شود.
(1) - Galego.

غالغوس.

(اِخ)(1) رجوع به گالگوس شود.
(1) - Gallegos.

غال کاری.

(حامص مرکب) در تداول عامه به معنی تجزیهء طلا از خاک و چیزهای دیگر بکار میرود.

غال کندن.

[کَ دَ] (مص مرکب) غالِ کاری را کندن، در تداول عامه، به پایان بردن. تمام کردن.

غال گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)کسی را غال گذاشتن، در تداول عامه، به منتظر گذاشتن.

غاللا.

[لِ] (اِخ)(1) رجوع به گاللا شود.
(1) - Galela.

غالمون.

[لِ] (اِ) دوائی است خوشبو سفرجلی رنگ با قوت مجففه کمی منجمدکننده. (الفاظ الادویه ص 200). و صاحب مخزن الادویه آرد: شیخ الرئیس نوشته: دوائی است خوشبو و سفرجلی رنگ با قوت مجففه با حدت کمی و منجمدکنندهء شیر مانند انفحه و گل آن جهت قطع انفجار خون و سوختگی آتش مفید. مؤلف گوید: شاید این خود غالیون و یا قریب بدان باشد. - انتهی. رجوع به غالیون شود.

غالنده.

[لَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از غالیدن. غلتنده. رجوع به غالیدن شود.

غالنه.

[لِ نَ / نِ](1) رجوع به گالنه شود.
(1) - Galena.

غالوانی.

(اِخ)(1) رجوع به گالوانی شود.
(1) - Galvani.

غالوس.

[غالْ لو] (اِخ)(1) ابن ابی اصیبعه نام وی را در زمرهء اطبائی آورده که در فترت میان افلاطون و اسقلیبیوس دوم میزیسته اند، و مدت این فترت هزار و چهارصد و بیست سال بوده است. رجوع به عیون الانباء ج 1 صص23 و 33 شود. ابن الندیم بنقل از یحیی النحوی آرد: نام طبیبی از یونان قدیم.
(1) - Gallus.

غالوستون.

[لْوِ تُ] (اِخ)(1) رجوع به گالوستون شود.
(1) - Galveston.

غالوسیس.

(معرب، اِ) رجوع به غالیس شود.

غالوطا.

(معرب، اِ) باقلای قبطی است. رجوع به باقلا شود. (از مفردات ابن البیطار). غالالوط. غالالوطا.

غالوک.

(اِ) مهرهء کمان گروهه باشد :
کمان گروههء زرین شده بچرخ هلال
ستارگان همه غالوکهای سیم اندود(1).
خسروانی (از لغت فرس اسدی ص 271).
و در حاشیهء آن آمده: غالوک و ژواله هر چه آن چون مهرهء گرد کنی غالوک و ژواله خوانند - انتهی. مهرهء گلین باشد که در کمان گروهه نهند و اندازند. خسروی گوید: گمان گروههء زرین... (اوبهی) (رشیدی). گلوله و مهرهء کمان گروهه را گویند خواه از سنگ باشد و خواه از گل ساخته باشند. (برهان). گلوله را گویند که از گمان گروهه بیندازند :
گه افکند نخجیر بر دشت راغ
گهی زد به غالوک بر میغ و ماغ.
فردوسی (از جهانگیری).
گل مهره. کمان غلوله. و بجای لام با «ی» تازی هم گفته اند. خسرو دهلوی گفته: کمان گروههء زرین... و در جهانگیری و رشیدی و برهان غالوک نوشته اند که بمعنی غلوله یعنی غلولهء کمان باشد. ظن غالب آن است که در اصل غالول بوده لام با کاف اشتباه یافته، غالول و غلوله یک معنی دارد. حکیم فردوسی گفته :
گه افکند نخجیر در باغ و راغ
گهی زد بغالول در میغ ماغ.
(از انجمن آرا) (از آنندراج)(2).
جلاهق. جله. بندق. بندقه. (منتهی الارب). زواله. ژواله. کمان گروهه. (برهان).
(1) - ن ل:
کمان گروههء سیمین شده محاقی ماه
ستاره یکسر غالوکهای سیم اندود.
(2) - در فهرست ولف غالوک و غالون نیامده است.

غالونیس.

(معرب، اِ) رجوع به غالیس شود.

غاله.

[لَ / لِ] (پسوند) مزید مؤخر و علامت تصغیر باشد مانند گاله، در کلمات ذیل: داس غاله. بزغاله. درغاله (مخفف دره غاله). جزغاله. کنغاله. چغاله. دستغاله.

غاله.

[ل لِ] (اِخ) (پوآنت دوغاله)(1) رجوع به گال شود.
(1) - Pointe de Galle.

غالة.

[غالْ لَ] (ع اِ) مقداری از آب دریا که به ساحل کشیده شود. لغت یمنی است. (قطر المحیط).

غاله قرشته.

[] (اِ) عربی اسپانیولی (اندلسی). برحسب کتاب مستعینی مرادف کمافیطوس(1) است. رجوع به کمافیطوس شود. (دزی ج 2 ص 198).
(1) - Chamapitys.

غالی.

(ع ص) نرخ گران. یقال بعته بالغالی؛ ای بالغلاء. (منتهی الارب). گران. (مهذب الاسماء). گران قیمت، مقابل کم بها. (آنندراج) (غیاث). مقابل رخیص، ارزان. || گرانبها. نفیس. قیمتی. قازح، سعر قازح؛ ای غالی. (منتهی الارب). || نعت فاعلی از غلو. غلوکننده(1). (مهذب الاسماء). || آنکه در حق علی علیه السلام یا یکی از ائمه غلو کند. (فردی از) گروهی که حضرت ولایت پناه را به اعتقاد خود خدا میدانند. (آنندراج). رجوع به غلاة و غالیان شود. || مفرط. افراطی. ازحد گذرنده. از حد درگذرنده. ج، غُلاة. سمعانی آرد: این انتساب افراط و مبالغه در غلو را افاده میکند. (انساب سمعانی) :
برتر مشو از حدّ و نه فروتر
هش دار مقصر مباش و غالی.
ناصرخسرو.
خواری مکش و کبر مکن بر ره دین رو
مؤمن نه مقصر بود ای مرد نه غالی.
ناصرخسرو.
هر که بدین فرقهء غالی و اهل بدعت جافی انتما داشت و از منهاج دین قویم و جادهء مستقیم عدول جسته بود همه را مثله گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 399). ولی آن بقعه در کفر و کنود غالی است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 354). و رجوع به غالیه شود. || در اصطلاح درایه از الفاظ ذم و قدح است. || گوشت فربه. (منتهی الارب) (آنندراج). || بنهایت قوت دور اندازنده تیر را. (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - Exagerateur.

غالی.

(معرب، اِ) شیر به لغت یونانی. (منتهی الارب). اسم یونانی لبن است. (تحفه) (فهرست مخزن الاودیه).

غالی.

(اِ) املائی است از قالی، که گستردنی از پشم رنگین با گل و بوته است و نقش و نگارهای شگفت بر آن می بافند و در رویش می نشینند و کوچکتر آن را غالیچه گویند :
نپرد بلبل اندر باغ جز بر بسد و مینا
نپوید آهو اندر دشت جز بر غالی و پرنون(1).
رودکی (از شعوری).
و رجوع به قالی و قالیچه شود.
(1) - ن ل: پریون.

غالیابار.

(نف مرکب) بوی خوش دهنده. (برهان) (آنندراج). رجوع به غالیه بار شود.

غالیان.

(اِ) جِ غالی بسیاق فارسی. رجوع به غالی و غلاة و مزدیسنا ص 288 شود.

غالیانوس.

(اِخ)(1) رجوع به گالیانوس شود.
(1) - Gallianus.

غالی بیوتی.

(اِ مرکب)(1) راسو. ابن عرس. مُشتیلا(2).
(1) - Belette, Gale Katoikidios.
(2) - Mouchtila.

غالی پاشا.

(اِخ) پطرس غالی پاشا رئیس مجلس نظار و ناظر امور خارجهء مصر که در (12 صفر 1328 ه . ق. / فوریهء 1910 م.) بر اثر ترور کشته شده است. رجوع به کتاب التاج جاحظ چ قاهره حاشیهء ص 156 و بطرس شود.

غالیپولی.

(اِخ)(1) رجوع به گالی پولی شود.
(1) - Gallipoli.

غالیچ.

(اِخ)(1) رجوع به گالیچ شود.
(1) - Galitch.

غالیچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) قالین. (آنندراج). و رجوع به قالیچه شود.

غالیچه.

[چَ] (اِخ)(1) رجوع به گالیس شود.
(1) - Galice.

غالیچیا.

(اِخ)(1) رجوع به گالیسی شود.
(1) - Galicia.

غالیچین.

(اِخ)(1) رجوع به گالیتزین شود.
(1) - Galitzine.

غالیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی غالیدن. رجوع به غالیدن شود.

غالیدن.

[دَ] (مص) غلطیدن. (برهان). || غلطانیدن. (برهان). غلتانیدن. گردانیدن به پهلو. از پهلو به پهلو غلطانیدن. صاحب برهان ذیل «غالد» آرد: ماضی غلطانیدن باشد عموماً و کسی که بر سبیل عشرت همچون عاشق و معشوق خود را از این طرف به آن طرف و از آن طرف به این طرف غلطاند خصوصاً - انتهی. مالیدن(1) و غلطانیدن. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). و صاحب انجمن آرا ذیل غالد آرد: یعنی غلطاند بر سبیل عیش و شادی چون عاشق و معشوق :
کسی که در دل او جای کرد خصمی تو
بجای خانه و کاشانه چرخ دادش غال.
این معنی غار و شکاف حیوانات است(2).
همچو آهو که جفت را غالد
من ترا روز و شب همی غالم.لطیفی.
و از این مأخوذ است کنغال که در اصل کِنگ غال بوده یعنی غلطانندهء امرد که کِنگ گویند عبارت از غلام باره است یعنی امرددوست - انتهی.
آهو مر جفت را بغالد در خوید
عاشق معشوق را بباغ بغالید.
عمارهء مروزی.
روز و شب در نعمتش غالیدن است
پس ز کفران هر نفس نالیدن است.مولوی.
|| کام کودک غالیدن. تحنیک. (زوزنی). و رجوع به غالیدن و شرح احوال رودکی تألیف نفیسی ج 3 ص 1191 و شعوری ج 2 ص 183 شود.
(1) - ظاهراً مالیدن وزن کلمه بوده است چه در اغلب لغت نامه ها غلطیدن را بر وزن مالیدن و نالیدن آورده اند و گویا صاحب انجمن آرا و آن گاه آنندراج آن را ذیل معانی کلمه قید کرده اند.
(2) - بنابراین شعر مزبور شاهد این معنی نیست.

غالیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از غالیدن. غلتیده. رجوع به غالیدن شود.

غالیس.

(معرب، اِ) حملج. منتنه. بلهیم. پلیهیم. غالوسیس. عالوسیس. غالسیفس. غالس. غالسیس. غالونیس. قس الکلاب. غالیوبسیس. حکیم مؤمن آرد: در لغت یونانی بمعنی منتن الرایحه است و در قانون در حرف عین ذکر یافته و غالوسیس به واو نیز آمده و در طبرستان بلهیم نامند. و در بستانها و خرابه ها بسیار میروید و بقدر نبات انجره و برگش با ملاست و بدبوئی و گلش سفید و چتری مانند گل شبت و ثمرش بقدر عنب الثعلب و بعد از رسیدن سیاه و پرآب میشود و در دارالمرز سرکه را به آن رنگین سازند، و بیخ او سفید و با تجویف در سیم گرم و خشک و محلل خنازیر و اورام صلبه و سرطان و قروح خبیثه و ورم مزمن انثیان خصوصاً چون برگ و شاخ او را با سرکه روزی دو بار ضماد کنند، و خوردن ساق او بجای سبزی جهت سرفهء کهنه و بهق و ضیق النفس و ربو و درد سینه بیعدیل و چیز دیگر را قائم مقام او ندانسته اند و مفتح سدد و مفتت حصاة و مدر بول و حیض و محلل ریاح و جهت جرب و حکه و بالخاصیة جهت علل صفراوی مفید و شربتش تا پنج درهم و آب او با روغن زیتون جهت پاک کردن چرک معادن مؤثر است و نقیع بیخ او بقدر ده درهم مسهل قوی بلغم و سودای رقیق و سریع العمل است. (تحفهء حکیم مؤمن). و در مفردات ابن البیطار ذیل غالسیفس آرد: عامهء مردم اندلس آن را حملج و مصریان آن را منتنه نامند. گیاهی خودرو شبیه بقریص لیکن برگ آن املس باشد و گزنده نیست و چون آن را در دست بمالند بوئی ناخوش آرد. و آن را گلهای باریک باشد که به فرفیری زند و ضماد آن محلل جساء و اورام سرطانی و خنازیر و اورام بن گوش - انتهی. و در مخزن الادویه ذیل غاغالس آمده است. و رجوع به غاغالس و غالیوبسیس شود.

غالیسیا.

(اِخ)(1) رجوع به غالیسیه و گالیس شود.
(1) - Galice.

غالیسیه.

[یَ] (اِخ) معرب گالیس که غالیسیا نیز خوانند. رجوع به گالیس(1) و حلل السندسیة ج 1 ص 36 و 320 شود.
(1) - Galice.

غالیلئو.

[لِ ءُ] (اِخ)(1) رجوع به گالیله شود.
(1) - Galileo.

غالیله.

[لِ] (اِخ)(1) معرب گالیله. رجوع به گالیله شود.
(1) - Galilee.

غالین.

(اِ) املائی است از قالی و قالین که از گستردنی هاست : جائی که حمیدخان نشسته بود غالینهای رنگارنگ و بساطهای ملون انداخته بودند. (تاریخ شاهی ص 7). و رجوع به غالی و قالی و قالین شود.

غالینوس.

(اِخ) گالین. گالنوس(1) یا جالینوس. صاحب انجمن آرا آرد: نام حکیمی که در حکمت طبیعی مشهور بوده:
ای تو افلاطون و جالینوس ما.مولوی.
جالینوس معرب آن است و غالینوس بزبان یونانی بمعنی غذای اول است که شیر باشد و وجه تسمیهء آن اینکه چنانکه اطفال بشیر تربیت می یابند مردم نیز از آن حکیم تربیت می یافتند - انتهی. و صاحب رشیدی و آنندراج نیز این مطالب را تکرار کرده اند. و رجوع به جالینوس شود.
(1) - Galien, Galenus.

غالیوبسیس.

(معرب، اِ) مأخوذ از کلمهء گالئوپسیس(1). نوعی شاهدانه (قنب). (دزی ج 2 ص 199). و رجوع به غالیس شود.
(1) - Galeopsis.

غالیون.

(معرب، اِ) گیاهی است که شیر را در حال منجمد گرداند. یا آن بمهمله است «عالیون». (منتهی الارب). عاقداللبن(1). نباتی است ایستاده، طبیعت آن گرم در درجهء اول و در دوم خشک. (الفاظ الادویه). غالیون یا قالبون علف شیر(2). (دزی ج 2 ص 199). و صاحب مخزن الادویه آرد: غاربون... لغت یونانی است بمعنی عاقداللبن جهت آنکه شیر را مانند انفحه منجمد میگرداند... ماهیت آن: نباتی است ایستاده برگ آن طولانی و گل آن زرد و باریک و ریزه و انبوه و خوشبو به اندک حدت و منبت آن کنار آبهای ایستاده. طبیعت آن گرم در اول و خشک در دوم. و خواص آن حابس نزف الدم و ضماد آن جهت سوختگی آتش و قطع خون جراحات و با قیروطی و روغن جهت رفع اعیا و بیخ آن در آخر اول گرم و در دوم تر، افعال آن بغایت محرک باه است - انتهی. و صاحب تحفه آرد: در قانون در حرف عین مذکور است و به لغت یونانی بمعنی عاقداللبن است چه آن نبات حکم پنیر مایه دارد در بستن شیر، برگش دراز و گلش زرد و ریزه و انبوه و خوشبو نزدیک آبهای ایستاده میروید در اول گرم و در دوم خشک و حابس نزف الدم و ضماد گل او جهت سوختگی آتش و قطع خون جراحات و با روغن گل جهت اعیا نافع است و بیخ او در آخر اول گرم و در نیمهء دوم تر و بغایت محرک باه است - انتهی.
(1) - Gaille-Lait ou Gallum.
(2) - Gaille-Lait ou Gallum.

غالیون.

(اِخ) پرو قنصول اخائیة که برادرش سنکای فیلسوف وی را توصیف میکند (و میگوید) وی شخصی حلیم و ساده دل بود. و قوم یهود پولس را در حضور همین غالیون آورده ادعا کردند که کفر میگوید. بنابراین غالیون از این ادعا صرف نظر نمود و اعتنائی نکرد زیرا این مطلب از جملهء مطالبی نبود که در محکمهء رومانیان بدان توجه و اعتنائی توان کرد. (کتاب اعمال رسولان 18: 12-16) و خود غالیون و برادرش سنکا از جملهء اشخاصی بودند که نرون ظلم پیشه امر به قتل ایشان کرد. (قاموس کتاب مقدس).

غالیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث غالی. گران. (از المنجد). رجوع به غالی شود. || (اِ) ترکیباتی است از بوی خوش. ج، غوالی. (اقرب الموارد). بوی خوشی است مرکب از مشک و عنبر و جز آن سیاه رنگ که موی را به وی خضاب کنند. سماها بذلک سلیمان بن عبدالملک و گویند از مخترعات جالینوس است. (منتهی الارب). و زمخشری آرد: مرکبی است از عطریات، عبدالله بن جعفر غالیه به معاویه برد، معاویه را از آن خوش آمد و پرسید چه مبلغ در آن صرف شده؟ عبدالله مالی کثیر گفت. معاویه گفت: غالیةً و این نام برآن بماند. (از ربیع الابرار زمخشری). خوشبوی معروف و آن مرکب باشد از مشک و عنبر و کافور و دهن البان و غیره. از منتخب. (غیاث). و صاحب آنندراج آرد:... و فارسیان به معنی مطلق خوشبوی با لفظ باریدن و کشیدن و زدن استعمال کنند. میر ابوالحسن فراهانی در شرح قصاید انوری از ربیع الابرار(1) زمخشری آورده که عبدالله بن جعفر شیشهء غالیه پیش معاویه بتحفه آورد. معاویه گفت هذه غالیة. یعنی این گران است، و این نام برو ماند - انتهی. ولی در حدیث عایشه آمده: کنت اغلل لحیة رسول الله (ص) بالغالیة. و در صورت اصالت حدیث اینکه گویند غالیه را معاویه یا سلیمان بن عبدالملک نام نهاده اند درست نیست. مشک پخته. مشک آمیخته. (زمخشری). بوی خوشبوی که موی را به وی خضاب کنند. (صراح). عصر مالیده. (دهار). غُمْنَة. (منتهی الارب). مضنون. (منتهی الارب). و صاحب اختیارات بدیعی آرد: شیخ الرئیس گوید اورام صلب را نرم گرداند و اگر در روغن خیری یا روغن حب البان بگذارند و در گوش چکانند درد زایل کند و بوئیدن آن مصروع را نافع بود و صداع سرد ساکن گرداند و چون در شراب حل کنند و بخورد کسی دهند مست گردد بغایت و بوئیدن وی مفرح دل بود، و وی جهت درد رحم سرد بخور برگرفتن عظیم نافع بود و ورمهای بلغمی صلب بگدازاند و حیض براند و اختناق رحم را نافع بود و پاک گرداند و آبستنی را یاری دهد - انتهی. و حکیم مؤمن آرد: از مرکبات قدیمه و مخترع آن جالینوس و اصل او مشک و عنبر و روغن بان و حسن لبه و عرقهای خوشبو است که بحسب احوال عود و مشک و رامک و موم و لادن و امثال آن اضافه کنند و در دستورات چند قسم او مذکور است. جهت اصلاح حال رحم و تقویت دل و لذت جماع و رفع امراض فرج و فالج و لوقه و خدر و تقویت قوتها و ارواح و اعضاء مؤثر است. (تحفه). در قانون این نام در ادویهء مفرده آمده است و منافع بی ذکر ماهیت. رجوع به کتاب قانون (ادویهء مفرده) چ طهران ص 247 شود. بوی خوشی مرکب از سک و مشک و کافور و عنبر و روغن بان یا نیلوفر. (بحر الجواهر). و صاحب مخزن الادویه آرد: ماهیت آن: از ادویهء مرکبهء قدیمه است. گفته اند از مخترعات جالینوس و اصل آن مرکب از عنبر و حصی لبان (حسن لبه) و روغن بان سه جزو و عرقهای خوشبو است. پس جهت اعراض و اغراض دیگر عود هندی و سک و رامک و لادن و امثال اینها اضافه مینمایند. و در قرابادین کبیر نسخ آن ذکر یافت. طبیعت آن گرم و خشک و بحسب تراکیب طبیعت آن مختلف میباشد در حدت و عدم آن. افعال و خواص آن: مقوی قلب و دماغ و سایر قوی و ارواح و اعضاء و مفرح اعضاءالراس. تمریخ بدان با روغن بان و یا خیری جهت تسکین صداع بارد و فالج و لقوه و به دستور با شراب و استشمام آن منعش صاحب صداع و مسکن صداع بارد و آشامیدن آن با شراب مسکر و قطور محلول آن در یکی از آن روغن در گوش جهت صرع و سکته و دبیع گوش. اعضاء الصدر، بوئیدن آن مفرح و مقوی قلب. اعضاء النفض. حمول آن جهت اوجاع باردهء رحم و تحلیل ورم صلب بلغمی آن و ادرار طمث و اختناق رحم و اصلاح حال آن مفید و رحم را مهیای آبستنی گرداند و طلای آن بر احلیل ملذذ جماع است - انتهی. داود ضریر انطاکی آرد: غالیه از تراکیب قدیم شاهانه است. جالینوس برای فلیجوس ابداع کرد نخست فلیجوس از جالینوس داروئی برای اصلاح ابدان و رحمهای زنان از برودت خواست، ولی بعدها استعمال آن در بیماریهای دیگر نیز مانند فالج و لقوه و نسا و خدر هنگام نفرت از داروهای دیگر توسعه یافت و داروهای خوشبو را در آب نگاه میداشتند. و ساختن آن چنین است که اجسام خوشبو چون عود و صندل و کمکام(2) را در آبهای پاکیزه و معطر مانند گلاب و عرق بیدمشک میخیسانند سپس آن را تقطیر و در انبیق نیک احکام میکنند و رطوبات ضعیف آن را میگیرند و گاه هنگام تقطیر مشک و عنبر نیز بر حسب اینکه بخواهند بر آن می افزایند. و آن را در دهن ها و غوالی بکار میبرند که عبارت است از حل مشک و عنبر در روغن بان بدون آتش اگر ممکن شود... و گاه ظفر با آن طبخ کنند تا حل گردد و صافی شود و گاهی برای قوام موم و عود محلول به آن افزایند و سزاست که آن را در معتدل ترین اوقات مانند سحرگاه تابستان و بامداد بهار و نزدیک ظهر پائیز بسازند... غالیهء دیگر: ساطعة الریح، برای امراض بارد نافع است. و احشا و کلیهء اعضا را قوت بخشد و برای انواع درد سر و شقیقه سودمند است برای طرز ساختن انواع دیگر آن رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی ذیل حرف غین ص 25 شود. لغویان آن را از جملهء ذکورة الطیب یعنی عطرهای بیرنگ نام می برند که جامه رنگین نکند و ازینرو مردان نیز توانند آن را بکار بردن. و رجوع به ذکورهء طیب شود :
چو از غالیه بر گل انگشتری
همه زیر انگشتری مشتری.فردوسی.
ز مشک سیه کرده بر گل نگار
فروهشته بر غالیه گوشوار.فردوسی.
همه غالیه جعد مشکین کمند
پرستنده با مادر از بن بکندفردوسی.
مایهء غالیه مشک است بداند همه کس
تو ندانسته ای ای ساده دلک چندین گاه.
منوچهری.
چوک ز شاخ درخت خویشتن آویخته
زاغ سیه بر دو بال غالیه آویخته.منوچهری.
کبک چون طالب علم است و در این نیست شکی
... بسته زیر گلو از غالیه تحت الحنکی.
منوچهری.
پنبهء او را بچه دادی بدل
ای بخرد غالیه و غار خویش؟ناصرخسرو.
به یک انگشت بپرسید مرا گفتی دوست
غالیه دارد شوریده به ماسورهء سیم.معروفی.
تصویر کنم مدح تو بر خاطر روشن
وز نوک قلم نقش کنم غالیه بر عاج.
سوزنی.
ستاره نامی و مه عارضی و غالیه موی
مه و ستاره گرفت از تو نور و غالیه بوی.
سوزنی.
ترک من مهر و وفاداری آیین نکند
تا که بر برگ گل از غالیه آذین نکند.
سوزنی.
خال ز غالیه نهد هر کس و روی سیب را
خال ز خون نهاده ماه اینت مشاطهء فری.
خاقانی.
بقسطنطین برند از نوک کلکم
حنوط و غالیه موتی و احیا.خاقانی.
بصبح و شام که گلگونه ای و غالیه ای است
مرا فریب مده رنگ و بوی باده بیار.
خاقانی.
بهر صبوح از درم مست درآمد نگار
غالیه برده پگاه، بر گل سوری به کار.
خاقانی.
گل چو سمن غالیه در گوش داشت
مه چو فلک غاشیه بر دوش داشت.نظامی.
دایرهء خط سپهرش مقام
غالیهء بوی بهشتش غلام.نظامی.
ملک هزار است و فریدون یکی
غالیه بسیار و دماغ اندکی.نظامی.
خار که همصحبتی گل کند
غالیه در دامن سنبل کند.نظامی.
شمع فروزان و شکر ریخته
تخت زده غالیه آمیخته.نظامی.
گر غالیه خوشبو شد در گیسوی او پیچید
ور وسمه کمان کش شد با ابروی او پیوست.
حافظ.
آنکه از سنبل او غالیه تابی دارد
باز با دلشدگان ناز و عتابی دارد.حافظ.
چشم را خرمن عنبر بخشد
به طبق غالیهء تر بخشد.
جامی (از شعوری ج 2 ص 185).
رفته از این روضه بفردوس بوی
غالیه ای نو زده حوران به موی.
امیرمعزی (از آنندراج).
بر سمن از مورچه داری نشان
بر قمر از غالیه داری اثر
مورچه را چند نهی بر سمن
غالیه را چند کشی بر قمر.
میرخسرو (از آنندراج).
-غالیه بر کردن؛ تغلیف. (تاج المصادر بیهقی).
-غالیه به کار داشتن؛ تغلل. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). غلف. تغلف. تغلیف. (تاج المصادر بیهقی).
-غالیه کردن موی و ریش را؛ تغلف. اغتلاف. غلف. (منتهی الارب).
(1) - در متن بغلط ربیع الاحرار چاپ شده است.
(2) - نام صمغی است.

غالیه.

[یَ] (اِخ) فرقه ای از مذهب شیعه و آنان نه صنف بوده اند: کاملیة، سبائیة، منصوریة، غرابیة، طباریة، بَزَیغیَّة، یعفوریة، غمامیة، اسماعیلیة یا باطنیة. (مفاتیح خوارزمی). و صاحب بیان الادیان آنان را فرقهء ثالثهء شیعه میخواند و گوید نه فرقه اند: کاملیة، سبائیة، منصوریة، غرابیة، بزیغیه، یعقوبیه، اسماعیلیه، ازدریة. و مسعودی آرد: غالیه یا غلاة اسم عام جهت فرقی که در حق حضرت رسول یا ائمه بخصوص حضرت علی بن ابیطالب غلو کرده و به ایشان مقام الوهیت داده اند و از ایشان بعضی محمدیه بوده اند یعنی محمد بن عبدالله را خدا میشمردند و بعضی علویه طرفدار الوهیت علی بن ابی طالب. (مروج الذهب ج 2 ص 144، از خاندان نوبختی ص 26). و ناصرخسرو در کتاب وجه دین (چ برلن ص 294) نوشته: «خبر است از رسول علیه السلام که گفت: الغلاة نصاری هذه الامة و النواصب یهودها، و الخوارج مجوسها؛ گفت. غالیان ترسایان امتند و ناصبیان جهودان امتند و خارجیان مغان امتند». (مزدیسنا تألیف معین ص 288) و در حاشیهء آن چنین آمده است: غالیه باز پس ترین قومی از شیعه اند. این گروهند که کافر محض باشند و ایشان از آن گروهند که یکی از ایشان نزد علی آمد و گفت: یا علی الاعلی السلام علیک - علی کرم الله وجهه گفت: یهلک اثنان: محب مفرط و مبغض مفتری، و ایشان نه (ظ. هشت) فرقه اند: الکاملیة: اصحاب ابی الکامل. 2- السبائیة: اصحاب عبدالله بن سبا. المنصوریه: اصحاب ابومنصور عجلی. 4- الغرابیة: ایشان گویند علی بن ابیطالب به زاغ ماند. 5- البزیغیة: اصحاب بزیغ بن یونس. 6- الیعقوبیة: اصحاب محمد بن یعقوب. ایشان گویند علی هرگاه در میان ابر بدنیا آید. 7- الاسماعیلیة: ایشان اصحاب اسماعیل بن علی اند. 8- الازدریة: ایشان گویند این علی که پدر حسن و حسین است علی نیست، او مردی است که او را علی الازدری خوانند و آن علی که امام است او را فرزند نباشد که صانع است. (بیان الادیان ص 35). واصل بن عطا فرق غالیه را به غلیة (آدم کشی و به اصطلاح امروز تروریسم) وصف میکند و در پاسخ این شعر بشار برد:
و ما شرّ الثلاثة امُّ عمروٍ
بصاحبکِ الذی لا تصبحینا.
گوید: «اما لهذا الملحد المشنف المکتنی بابی معاذ، من یقتله؟ اما والله لولا ان الغیلة من سجایا الغالیة لبعثت الیه من یبعج بطنه علی مضجعه و یقتله فی جوف منزله و فی یوم حفله. (البیان والتبیین چ حسن السندوبی ص 30 ج 1). و از شاعران معروفی که در زمرهء غالیه بشمار میرفته اند کمیت بن الاسدی است. (رجوع به البیان والتبیین چ حسن السندوبی ص 54 1 شود). و از زنان ناسک و زاهدی که هم جاحظ آنها را در شمار غالیه آورده و از اهل بیان بوده اند، میتوان لیلی الناعطیة و الصدوف و هند را نام برد. رجوع به البیان والتبیین ایضاً ج 1 ص 283 شود و از شاعرانی که غالیه را وصف کرده اند معدان الاعمی است که در قصیدهء طویل خود غالیه و رافضه و تمیمیه و زیدیه را وصف کرده است و از جملهء قصیدهء مزبور این دو شعر است:
والذی طفف الحدار من الذع-
- ر و قد بات قاسم الانفال.؛
فغدا خامعاً بوجه هشیم
و بساق کعود طلحٍ بالِ.
(البیان و التبیین ایضاً ج 3 ص 53). در عیون الاخبار ج 2 ص 146 ببعد آمده: و اعشی همدان در قصیده ای که در آن میگوید رافضه مردم را میکشند گوید:
و کلهم شرٌ علی انّ رأسهم(1)
حمیدة والمیلاء حاضنة الکسف.
و منظور از کسف ابومنصور (عجلی یکی از مدعیان امامت است)(2) و علت نامیدن وی بدین نام این است که او به اصحاب خود گفت در بارهء من این آیه نازل شده است: «و ان یرواکسفاً من السماء ساقطاً» و او معتقد بقتل و خفه کردن مردم بود و در حاشیهء آن آمده: حمیدة از اصحاب لیلی الناعطیة بود که در غالیه (فرقهء چهارم مذهب شیعه) ریاست داشت و غالیه کسانی بودند که در حق ائمهء خویش غلو کردند بحدی که آنان را از مخلوق بودن خارج ساختند و در بارهء ایشان حکم به احکام الهی کردند. رجوع به ملل و نحل شهرستانی ص 132 چ لایپزیک و کتاب الحیوان (جاحظ) ج 6 ص 130 و مفاتیح العلوم خوارزمی چ اروپا ص 30 شود. و مرحوم اقبال آرد: غلاة یا غالیه یعنی کسانی که در حق حضرت علی بن ابی طالب و فرزندان او راه غلو رفته و به الوهیت ایشان قائل شده اند. این جماعت در حقیقت جزء شیعه محسوب نمیشوند، یا خود را به این طایفه بسته و یا معاندین شیعه، ایشان را در عداد فرقهء مزبور آورده اند. (خاندان نوبختی ص 50) و غلات را در نواحی گوناگون به اسامی مختلف میخوانده اند چنانکه کلمهء مزدکیه از القابی است که مخالفین به بعضی از فرق غلاة میداده اند مخصوصاً در ری(3) و در آذربایجان غلاة را قولیه مینامیده اند(4) و اینک مجملاً بشرح عقاید نه فرقهء مزبور و دیگر اصناف غلاة میپردازیم:
1- ازدریه: از فرق غلاة و ایشان گویند این علی که پدر حسن و حسین است علی نیست او مردی است که او را علی الازدری خوانند و آن علی که امام است او را فرزند نباشد که صانع است. (بیان ص 185)(5).
2- اسحاقیه: پیروان اسحاق بن زیدبن حارث از اصحاب عبدالله بن معاویة بن عبدالله بن جعفربن ابی طالب، از فرق غلاة که علی بن ابی طالب را در نبوت با حضرت رسول شریک میدانستند و طرفدار اباحت و اسقاط تکالیف بودند. این فرقه گویا شریکیه باشند که بعداً ذکر میشود. (ابن ابی الحدید ج 2 صص309 - 310، تلبیس ابلیس صص 23 - 24)(6) و رجوع به شریکیة شود.
3- اسحاقیه: از غلاة و از فروع فرقهء علیائیه، اصحاب ابویعقوب اسحاق بن محمد بن ابان نخعی کوفی ملقب به احمر متوفی سال 286(7)ه . ق.
4- اصحاب الکسا: [ طرفداران ] از فرق علیائیه و معتقد بحلول و غلو که میگفتند اصحاب کسا یعنی پنج تن آل عبا یک چیز بیش نیستند و روح بالسویه در ایشان حلول کرده و احدی را بر دیگری فضلی نیست. و از روی همین عقیده فاطمه را هم بدون هاء تأنیث فاطم نام میبردند. (شهرستانی ص 134) (خطط ج 4 ص 178)(8).
5- امریة: از فرق غلاة که میگفتند علی در امر رسالت با حضرت رسول شریک است. (تلبیس ابلیس ص 23، خطط ج 4 ص 178)(9).
6- اهل افراط، یا غلو: فرقی از شیعه که بعضی از ائمهء خود را بخداوند تعالی مانند میکنند. (شهرستانی ص 65).(10) و رجوع به غالیه شود.
7- بُزَیغیَّه: از فرق غلاة و از فروع خطابیة، اصحاب بُزَیغ بن موسی الحائک که بزیغ را رسول ابوالخطاب محمد می پنداشتند و امام جعفر صادق را خدا میدانستند و میگفتند که آن حضرت در اختیار صورت فعلی به مردم تشبه کرده و معتقد بودند که در میان ایشان مردمانی وجود دارند که از جبرائیل و میکائیل و حضرت رسول افضلند و میگفتند که هیچ کس از ایشان نمی میرد. (مقالات اشعری ص 12، فرق صص 39-40، شهرستانی ص 137، ابن حزم ج 4 ص 186، خطط ج 4 ص 174، بیان ص 157، رجال ابوعلی ص 360)(11).
8- بشیریه: از فرق غلاة و از فروع مفوضه و واقفه اصحاب محمد بن بشیر اسدی معتقد به زنده و غایب بودن امام موسی بن جعفر و نمردن و حبس نشدن آن حضرت. این فرقه محمد بن بشیر و بعد از او پسرش سمیع را امام میشمردند. (فرق ص 70، کشی صص 297-300)(12).
9- بلالیه: از فرق غلاة، پیرو ابوطاهر محمد بن علی بن بلال از اصحاب امام یازدهم و از منکرین وکالت ابوجعفر عمری که خود را بجای ابوجعفر وکیل امام غایب میخوانده است. رجوع به کتاب الغیبه طوسی صص260-261 و احتجاج ص 245 شود(13).
10- بیانیه: از فرق غلاة، پیروان بیان بن سمعان تمیمی نهدی که ادعای نبوت کرده و معتقد بتناسخ و رجعت بوده و او در ابتدا خود را جانشین ابوهاشم عبدالله بن محمد بن حنفیه میدانسته، بعد راه غلو رفته و امیرالمؤمنین علی را خدا شمرده است. بیان از معاصرین امام محمد باقر بوده و در سال 119 به قتل رسید. (مقالات اشعری صص 5-7، فرق ص 30، شهرستانی صص 113-114، الفرق ص 241، تبصرة ص 419، خطط ج 4 صص 175-176 و انساب ورق 98 الف، منهاج ج 1 ص 238 و تواریخ معتبر در وقایع سال 119)(14).
11- تمیمیه: یا زراریه از فرق غلاة و مشبهه شیعه اصحاب زرارة بن اَعْیَن که علم و قدرت حیات و سمع و بصر را برای خدای تعالی حادث میدانسته و در باب امامت نیز از واقفه بوده است. (مقالات اشعری ص 28 و 36، مفاتیح العلوم ص 20، کشی صص 88-107، کمال الدین ص 44، انساب ورق 273 ب، خطط ج 4 ص 169 و 174 تبصره ص 420)(15).
12- جناحیه: از فرق غلاة اصحاب عبدالله بن معاویة بن عبدالله بن امام جعفر صادق که به لقب ذوالجناحین ملقب بوده. این فرقه معتقد بودند که علم در قلب عبدالله مانند علف در صحرا می روید و بتناسخ نیز عقیده داشتند و عبدالله را خدا و رسول میدانستند و بفنای دنیا معتقد بودند و اکل میته و شرب شراب و بعضی محرمات دیگر را حلال میشمردند و میگفتند که روح خداوند در صلب انبیا وارد گردید تا به عبدالله رسیده و عبدالله زنده و همان مهدی قائم منتظر است. (مقالات اشعری ص 6، انساب ورق 136 الف، تلبیس ابلیس ص 103، خطط ج 4 ص 176، شهرستانی ص 113، الفرق ص 235 و 242)(16).
13- حارثیه: از فرق کیسانیه و از غلاة اصحاب عبدالله بن حارث مداینی، معتقد به امامت ابوهاشم عبدالله بن محمد بن حنفیه و امامت عبدالله بن معاویة بن عبدالله بن جعفربن ابی طالب بعد از ابوهاشم و ایشان میگفتند که هر کس امام را شناخت هر چه بخواهد میتواند بکند. (فرق ص 29). شهرستانی (ص 113). این فرقه را همان فرقهء اسحاقیه منسوب به اسحاق بن زیدبن حارث انصاری میداند و میگوید که حارثیه میگفتند که روح عبدالله بن معاویه در اسحاق حلول کرده است(17).
14- جلویه: از غلاة. (خطط ج 4 ص 177)(18).
15- خطابیه: از فرق غلاة و از فروع اسماعیلیه، اصحاب ابوالخطاب محمد بن ابی زینب اجدع کوفی که معتقد به نبوت ابوالخطاب بوده اند و میگفتند که ائمه پس از رسیدن به مقام پیغمبری برتبهء الوهیت نیز میرسند و حضرت صادق را خدا میشمردند. ابوالخطاب معاصر منصور خلیفه بود و به دست عمال او به قتل رسید. (مقالات اشعری صص 10-11) (فرق ص 37 و38 - 40 و 58 - 60 و 64) (رجال کشی ص 187-199) (الفرق ص 236 و 242) (شهرستانی ص 136-137) (ابن حزم ج 4 صص 186-187) (منهاج ج 1 ص 239) (خطط ج 4 ص 174) (کتب تواریخ و رجال معتبر)(19).
16- زمامیه: طایفه ای از غلاة شیعه که جبرئیل را مذمت میکردند در اینکه به جای آوردن وحی به حضرت علی بن ابی طالب آن را بر حضرت رسول نازل کرده. (تلبیس ابلیس ص 104)(20).
17- ذمیة: فرقه ای از غلاة شیعه مدعی الوهیت علی بن ابی طالب. این فرقه حضرت رسول را دشنام میداده و ذم میکرده و میگفته اند که حضرت علی حضرت محمد بن عبدالله را از جانب خود مأمور کرده و آن حضرت مقام فرستندهء خود را جهت خویش ادعا نموده است و علی بن ابیطالب را به این شکل راضی ساخته که شوهر دختر و مولای او باشد. (انساب ورق 240 الف) (الفرق ص 238) (خطط ج 4 ص 177)(21).
18- رجعیة: از فرق غلاة شیعه که میگفتند علی بن ابیطالب برخواهد گشت و انتقام خود را از دشمنان خویش خواهد کشید. (تلبیس ابلیس ص 24 خطط ج 4 ص 178)(22).
19- زُراریة: رجوع به تمیمیه شود.
20- سبائیة: یا سبیة، اولین فرقه از فرق غلاة طرفداران عبدالله بن سبا که پیش از هر کس به اظهار طعن ابوبکر و عمر و عثمان پرداخته و معتقد به حیات جاوید و رجعت حضرت علی و الوهیت او بوده اند، امیر المؤمنین علی عبدالله بن سبا را بقتل رساند. فرقهء نصیریه از بازماندگان سبائیه بوده اند. (کشی ص 71) (فرق ص 20) (مقالات اشعری ص 15) (تبصره ص 496) (کتاب الاوائل ابوهلال عسگری ص 192) (برگ الف، بیان ص 158) (منهاج ج 1 ص 239) (شرح نهج البلاغه ج 1 ص 425) (الفرق صص 223-226) (شهرستانی صص 132-133) (ابن حزم ج 4 ص 180 و 188) (خطط ج 4 ص 175) (سمعانی برگ 288 الف)(23).
21- سلمانیة: از غلاة معتقد بالوهیت سلمان فارسی. (مقالات اشعری ص 419)(24).
22- شاعیة: از فرق غلاة. (خطط ج 2 ص 170)(25).
23- شریعیة: از غلاة حلولیه اصحاب ابومحمد حسن شریعی. (تبصره ص 419)(26).
24- شریکیه: از غلاة شیعه که علی بن ابیطالب را شریک حضرت رسول میشمردند. (خطط ج 4 ص 177). و رجوع به امریه شود(27).
25- شلمغانیة: از غلاة حلولیه اصحاب ابوجعفر محمد بن علی بن ابی العزاقر شلمغانی. نام دیگر این فرقه عزاقریه است(28).
26- صائدیة: از غلاة اصحاب صائد نهدی از معاصرین حضرت صادق و این شخص و بیان نهدی از فرقهء کربیه بوده و عقیده داشتند که محمد بن الحنفیه مهدی منتظر است. (فرق ص 25) (رجال کشی ص 195 و 197)(29).
27- طیاریة یا طیاره: از فرق غلاة منسوب به جعفر طیار. (مفاتیح العلوم ص 22) (کشی ص 208)(30).
28- علویه: عموم غلاتی که بحضرت علی بن ابی طالب مقام الوهیت میداده اند و یا رسالت را از آنِ آن حضرت می پنداشتند در مقابل محمدیه. (مروج الذهب ج 2 ص 144) (تلبیس ابلیس ص 23)(31).
29- علیاویة یا علیائیة: از فرق غلاة اصحاب علیاء ابن ذراع دوسی یا اسدی که حضرت امیرالمؤمنین را خدا میدانستند و حضرت رسول را پیغمبری میشمردند که از جانب او به رسالت آمده و با غلاة دیگر مثل مخمسه و محمدیه در پاره ای از عقاید اشتراک داشتند و کسی که در انتشار این مقاله سعی بسیار داشت بشار شعیری از معاصرین حضرت صادق بود که خود را بندهء علی بن ابیطالب و از جانب او رسولی میدانست که بر محمدیه مبعوث شده و با خطابیه یعنی اصحاب ابوالخطاب در چهار کس یعنی علی و فاطمه و حسن و حسین توافق داشت و میگفت که معنی فاطمه و حسن و حسین تلبیس است و غرض حقیقی در این اسامی علی است چه او در امامت بر این سه شخص تقدم دارد. علیاویه در اباحت و تناسخ و تعطیل با مخمسه تفاوتی نداشتند ولی نبوت پیغمبر اسلام و رسالت سلمان فارسی را از جانب او چنانکه محمدیه می گفتند قبول نمی کردند بلکه محمد بن عبدالله را بندهء علی بن ابیطالب میشمردند محمدیه میگفتند که چون بشار شعیری رسالت سلمان و ربوبیت حضرت رسول را منکر گردید بصورت مرغی که علیاء نام داشت مسخ شد و فرقهء طرفدار او بهمین جهت علیائیه خوانده شدند. مخمسه و علیاویه و محمدیهء خطابیه میگفتند که هر کس خود را به آل محمد منتسب دارد در این ادعا دروغگو و نسبت بخدا مفتری است مثل یهود و نصاری در این آیه: «و قالت الیهود و النصاری نحنُ ابناءُ الله و اَحِبّاؤه قُل فلم یعذّبُکم بذنوبکم بل انتم بشرٌ ممن خلق» (قرآن 5/18). چه محمد بن عبدالله به عقیدهء محمدیه و علی بن ابیطالب به عقیدهء علیاویه پروردگارانی باشند که نه از کسی زاده اند و نه ایشان را فرزندی باشد. (رجال کشی ص 131، 132، 253، 298، 324) (خطط ج 4 ص 177) (ابن حزم ج 4 ص 186)(32).
30- عمیریه: از غلاة و از فروع خطابیه، اصحاب عمیربن بیان عجلی که از حیث عقاید شبیه بفرقهء بزیغیه بوده اند ولی به مرگ خود عقیده داشتند و مثل یعمریه امام جعفر صادق را خدا میدانستند. (مقالات اشعری صص 21-13) (شهرستانی ص 137) (الفرق ص 236) (خطط ج 4 ص 174)(33).
31- عینیه: از فرق غلاة که علی بن ابیطالب را در الوهیت بر محمد مقدم میداشتند. رجوع به میمیمه شود.
32- غُرابیة: از فرق غلاة و از فروع خطابیه که میگفتند حضرت علی به رسول الله از غراب بغراب شبیه تر است و بهمین جهت جبرئیل بغلط پیش محمد رفته و فرمان رسالت را به او رسانده است. (مفاتیح العلوم ص 22) (تبصره ص 419) (تلبیس ابلیس ص 103) (الفرق ص 238) (مقالات اشعری ص 16، خطط ج 4 صص 176-177) (بیان ص 157، ابن حزم ج 4 ص 183)(34).
33- غمامیه: از غلاة که میگفتند خدا در هر بهاری بشکل ابر (غمام) بزمین فرود می آید و دنیا را دور میزند. (مفاتیح العلوم ص 22) و گویا این فرقه از فروع سبائیه بوده اند، چه ایشان علی بن ابیطالب را خدا و در ابر مقیم میدانستند و میگفتند که رعد صورت و برق شلاق اوست و هر وقت بیاد علی می افتادند بر ابر صلوات میفرستادند. (انساب برگ 288 الف و ابن حزم ج 4 ص 180)(35).
34- قرامطه: از فرق اسماعیلی و از غلاة اصحاب شخصی بنام قرمطویه یا کرمتویه قائل به امامت محمد بن اسماعیل بن امام جعفر صادق و معتقد به زنده بودن و منتظر قیام او. این فرقه میگفتند که نبوت حضرت رسول بعد از غدیر خم از آن حضرت سلب و نصیب حضرت علی بن ابیطالب گردیده. (فرق ص 61) (تلبیس ابلیس ص 110) (مقالات اشعری ص 26 و دخویه، یادداشتها در خصوص قرامطه(36) و کتب ملل و نحل و تواریخ مشهور)(37).
35- کسفیه: همان فرقهء منصوریه از فرق غلات اصحاب ابومنصور عجلی از مردم کوفه که خود را وصی امام پنجم شیعه امام ابوجعفر محمد بن علی باقر میدانسته و ائمهء قبل از خود را پیغمبر میشمرده و خود نیز ادعای نبوت کرده. اصحاب او میگفتند که منصور عجلی به آسمان صعود کرده و خدا دست بر سر او مالیده و به فارسی با او تکلم کرده، آنگاه به زمین آمده و عقیدهء ایشان این بود که آنچه خدا میفرماید که: «و ان یروا کسفاً من السماء ساقطاً یقولوا سحاب مرکوم» (قرآن 52/44) مراد ابومنصور عجلی است و به همین جهت این فرقه را کسفیه می خوانده اند. (تبصره ص 419) (تلبیس ابلیس ص 103) (ابن حزم ج 4 ص 185) (مقالات اشعری ص 9) (فرق ص 34 و 35) (شهرستانی ص 135 و 136) (کشی ص 196) (انساب برگ 543 ب) (الفرق ص 224 و 235) (منهاج ج 1 ص 238) (بیان ص 158) (خطط ج 4 ص 176)(38).
36- کودیه: از اسامی غلاة که در اصفهان به این فرقه میدادند. (شهرستانی ص 132)(39).
37- لاعنیه: از فرق غلاة که عثمان و طلحه و زبیر و معاویه و ابوموسی اشعری و عائشه را لعن میکردند. (خطط ج 4 ص 177) (تلبیس ابلیس ص 24)(40).
38- محمدیه: نام جماعتی از غلاة که حضرت رسول را خدا میدانستند(41).
39- محمدیه: از غلاة شیعه منتظر رجعت محمد بن عبدالله بن حسن بن امام حسن. این فرقه میگفتند که امام محمد باقر جانشینی خود را به ابومنصور واگذاشته و این مقام بعد از ابومنصور به آل علی برمیگردد و انتظار رجعت محمد بن عبدالله بن حسن را به عنوان قائم میکشیدند و از فروع مغیریه بودند. (مقالات اشعری صص 24-25، انساب برگ 512 ب، الفرق صص 42-43 و 232)(42).
40- مخطئة: فرقه ای از غلاة که می گفتند سلمان فارسی و مقداد و عمار و ابوذر غفاری و عمر بن امیه صیمری از طرف خداوند مأمور ادارهء مصالح عالمند و به سلمان مقام رسالت میدادند. (کشی ص 253. رجال استرآبادی ص 225 از رجال ابن الغضایری)(43).
41- معمریه: از فرق غلاة و از فروع خطابیه اصحاب معمربن خیثم که خود را جانشین ابوالخطاب رئیس فرقهء خطابیه میدانسته و مدعی مقام نبوت بوده. این فرقه نیز مثل جناحیه بتحلیل محرمات و تناسخ عقیده داشتند و معمر را مثل ابوالخطاب می پرستیدند و نماز را نیز ترک گفته بودند. (مقالات اشعری ص 11) (فرق صص 39-40) (خطط ج 4 ص 174) (شهرستانی ص 137)(44).
42- مغیریه: از فرق غلاة اصحاب مغیرة بن سعید عجلی که بعد از امام زین العابدین و امام محمد باقر مغیرة را امام می پنداشتند و انتظار ظهور محمد بن عبدالله بن حسن بن امام حسن را بعنوان مهدی داشتند. مغیرة در آخر کار ادعای نبوت کرد و خالدبن عبدالله قسری او را کشت. (مقالات اشعری صص 6- 7 و 23) (فرق ص 55) تلبیس ابلیس ص 92) (منهاج ج 1 ص 238) (الفرق صص 229-233) (شهرستانی ص 134 و ص 135) (خطط ج 4 ص 176) (و ابن ابی الحدید ج 2 ص 309) (انساب برگ 538 ب) (ابن حزم ج 4 ص 18) (کشی ص 145، 148، 196، 197 و تواریخ معتبر)(45).
43- مفضلیه: از غلاة خطابیه اصحاب مفضل صیرفی معتقد به الوهیت امام جعفر صادق که چون امام از ابوالخطاب تبری جست ایشان نیز با خطابیه مخالف شدند. (مقالات اشعری ص 13) (الفرق ص 236) (شهرستانی ص 137) (خطط ج 4 ص 174 نوبختی ص264)(46).
44- منصوریه: رجوع به کسفیه شود.
45- موسائیة یا موسویه: طرفداران امامت امام موسی بن جعفر کاظم و منتظر رجعت آن حضرت که از فرق غلاة واقفه محسوب میشوند. (انساب برگ 544 ب) (الفرق ص 46)(47).
46- میمیه: از فرق غلاة که امیرالمؤمنین و حضرت رسول هر دو را نبی میدانستند ولی محمد بن عبدالله را در الوهیت مقدم میشمردند در مقابل عینیه که این حق تقدم را به علی نسبت میدادند. (شهرستانی ص 134) (خطط ج 4 ص 177). رجوع به محمدیه شود)(48).
47- نصیریه: از فروع فرقهء سبائیه و اسحاقیه و نمیریه اصحاب شخصی بنام نصیر. (انساب برگ 562 ب) (ابن حزم ج 4 ص 188) (منهاج ج 1 ص 238) (ابن ابی الحدید ج 2 ص 309)(49).
48- نمیریه: از غلاة اصحاب محمد بن نصیر نمیری(50).
49- یعقوبیه: از فرق غلاة شیعه اصحاب محمد بن یعقوب گویا همان فرقهء غمامیه اند که میگفتند امیرالمؤمنین علی در میان ابر بدنیا می آید. (بیان ص 157)(51).
50- یعمریه: همان معمریه. (مقالات اشعری ص 11) (خاندان نوبختی ص 267). و رجوع به همان کتاب ص50، 58، 70، 72، 82، 103، 117، 118، 119 و صص 134 - 136، 140، 176، 246، 249، 250 - 252 - 254 - 257 - 263 غلاة شود.
(1) - فی الاصل «رأس» و ما اثبتناه عن کتاب الحیوان للجاحظ. (ج 6 ص 130).
(2) - رجوع به ملل و نحل شهرستانی ص 136 شود.
(3) - شهرستانی ص 32 از خاندان نوبختی ص 263.
(4) - خاندان نوبختی ص 261 بنقل از شهرستانی ص 132 و تبصرة العوام ص 424.
(5) - بنقل از ص 249 خاندان نوبختی.
(6) - خاندان نوبختی ص 249.
(7) - خاندان نوبختی ص 250، و رجوع به صص 135-136 همان کتاب شود.
(8) - از خاندان نوبختی ص 250.
(9) - از خاندان نوبختی ص 250.
(10) - از خاندان نوبختی ص 250.
(11) - از خاندان نوبختی ص 250.
(12) - از خاندان نوبختی، و رجوع به ص 145 همان کتاب شود.
(13) - از خاندان نوبختی ص 235 و صص 252.
(14) - از خاندان نوبختی ص 252.
(15) - از خاندان نوبختی ص 253.
(16) - از خاندان نوبختی ص 253.
(17) - از خاندان نوبختی ص 254.
(18) - از خاندان نوبختی ص 254.
(19) - از خاندان نوبختی ص 255.
(20) - ایضاً ص 255.
(21) - ایضاً ص 256.
(22) - ایضاً ص 256.
(23) - ایضاً ص 257، و رجوع به ص 147 شود.
(24) - ایضاً ص 257.
(25) - ایضاً ص 258.
(26) - ایضاً ص 258، و رجوع به ص 235 همان کتاب شود.
(27) - ایضاً ص 258.
(28) - ایضاً ص 258 و ص 222 و 238.
(29) - ایضاً ص 258.
(30) - ایضاً ص 259.
(31) - ایضاً ص 259.
(32) - ایضاً ص 260.
(33) - ایضاً ص 260.
(34) - خاندان نوبختی ص 260.
(35) - ایضاً.
(36) - De Goeje, Memoire sur les Carmathes.
(37) - خاندان نوبختی ص 261.
(38) - ایضاً ص 262.
(39) - ایضاً.
(40) - ایضاً.
(41) - ایضاً ص 263.
(42) - ایضاً.
(43) - ایضاً ص 363.
(44) - ایضاً ص 274.
(45) - ایضاً ص 264.
(46) - ایضاً ص 264.
(47) - ایضاً ص 265.
(48) - ایضاً.
(49) - ایضاً ص 266.
(50) - ایضاً ص 266، و رجوع به ص 235 شود.
(51) - ایضاً ص 267.

غالیه.

[یَ] (اِخ) بنت ابوجعفر منصور عبدالله بن محمد بن علی بن عبدالله بن عباس متوفی بسال 158 ه . ق. صاحب عقدالفرید آرد: او را کنیزکان (امهات اولاد) فرزندانی بدین نامها بوده است: صالحا و غالیة و... رجوع به عقدالفرید چ محمد سعید العریان ج 5 ص 393 شود.

غالیه.

[یَ] (اِخ) سلیم بن میخائیل (1851-1917 م.) یکی از معلمان علم حساب دفترداری در شهر بیروت. وی از سال 1870 تا سال 1914 م. بدین شغل ادامه داده است. او در دمشق متولد شده سپس به قسطنطنیه سفر کرد تا معلومات خود را تکمیل کند و آنگاه برای دیدار خال (دائی) خود که معلم فرزندان تزار بوده به روسیه رهسپار شد و سپس به بیروت بازگشت و به تدریس حساب پرداخت. وی مردی نیکخو و خوش معاشرت بود و شاگردانش او را دوست میداشته اند و هم او را فرزندانی است که مقیم بیروت هستند و در زمرهء بزرگان آن شهر بشمار می آیند او راست: البدرالمنیر فی اصول حساب الزنجیر، بیروت مطبعهء یوسف سلفون و مطبعة العمومیة الکاثولیکیة، والروضة الزهیة فی الاعمال المتجریة، بیروت مطبعة العمومیة الکاثولیکیة 1890 م. (از معجم المطبوعات ستون 1405).

غالیه.

[یَ] (اِخ) (جندال ...) جندالغالیه چنانکه طبری نوشته بر لشکریان هزیمت یافتهء محمد امین اطلاق شده است: از آن هزیمتیان پنج هزار مرد به بغداد شدند نزد محمد، محمد ایشان را بنواخت و درم نداشت که دادی و آن روز که ایشان را بار داد طشت غالیه پیش نهاد و هر کس را به ریش غالیه کرد و ایشان بیرون آمدند با غالیه نه درم و نه خلعت و نه صلت، مردمان بغداد بر ایشان بخندیدند و ایشان را به بغداد جندالغالیه نام کردند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی ص 513).

غالیه اندایه.

[یَ / یِ اَ یَ / یِ] (اِ مرکب)آلتی که بدان غالیه اندایند بر اندام :
بامچه اندودن ... را بدوغ
خواست ز من غالیه اندایه...سوزنی.

غالیه اندوده.

[یَ / یِ اَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) سیاه. آنچه به غالیه اندوده باشد :
این غول روی بستهء کوته نظرفریب
دل میبرد به غالیه اندوده چادری.سعدی.

غالیه بار.

[یَ / یِ] (نف مرکب) به معنی غالیابار است که کنایه از بوی خوش دهنده باشد. (برهان) (آنندراج). غالیه بخش :
مگر که غالیه میمالی اندرو گه گاه
وگرنه از چه چنان تافته است و غالیه بار.
فرخی.
ناز از تو سزد بر من مسکین که تو ایدون
با طرهء مشکین و خط غالیه باری.فرخی.
گرنه ز سر زلف بخم خیزد هر شب
باد سحری، از چه سبب غالیه بار است؟
سروش اصفهانی.

غالیه باری.

[یَ / یِ] (حامص مرکب) بوی خوش دهندگی. دادن بوی خوش :
همواره بود در بر تو هر شب و هر روز
ترکی که کند طرهء او غالیه باری.فرخی.

غالیه بخش.

[یَ / یِ بَ] (نف مرکب)غالیه بار. آنچه بوی خوش دهد : نفحات گلزارش غالیه بخش زلف عروس. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 28).

غالیه بو.

[یَ / یِ] (ص مرکب) غالیه بوی. رجوع به غالیه بوی شود :
بخواب دوش چنان دیدمی که زلفینش
گرفته بودم و دستم هنوز غالیه بوست.
سعدی.

غالیه بوی.

[یَ / یِ] (ص مرکب) آنچه بوی غالیه دهد. غالیه بو :
من و آن جعدموی غالیه بوی
من و آن ماهروی حورنژاد.رودکی.
تا پدید آیدت(1) امسال خط غالیه بوی
غالیه تیره شد(2) و زاهری و عنبر خوار.
عماره.
کاین ز تبش آبله رویت کند
وآن ز نفس غالیه بویت کند.نظامی.
ندیدم آبی و خاکی بدین لطافت و پاکی
تو آب چشمهء حیوان و خاک غالیه بوئی.
سعدی.
(1) - ن ل: آمدت.
(2) - ن ل: خیر شد.

غالیه جعد.

[یَ / یِ جَ] (ص مرکب) آنکه زلف مشکین دارد : و در موضع سقاة هر خوش پسری... غالیه جعدی... کمر بر میان بسته. (جهانگشای جوینی).

غالیه خط.

[یَ / یِ خَ] (ص مرکب) آنکه ریش او مشکین و سیاه باشد :
چابک و سروقد و زیباروی
غالیه خط جوان مشکین موی.نظامی.
آن غالیه خط گر سوی من نامه نوشتی
گردون ورق هستی من درننوشتی.حافظ.

غالیه خور.

[یَ / یِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) خورندهء غالیه. خورندهء سیاهی. صفت قلم که مرکب خورد در این شعر :
بر دو ابروش کلاه زر شاهانه نهید
پس به دستش قلم غالیه خور باز دهید.
خاقانی.

غالیه دان.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) ظرفی که در آن غالیه ریزند. || و مجازاً شاعران آن را به معانی دهان و چاه زنخدان و غیره آورده اند :
مانند میان تو و همچون دهن تو
من تن کنم از موی و دل از غالیه دانی.
فرخی.
دهن چو غالیه دانی و سی ستارهء خرد
بجای غالیه اندر میان غالیه دان.فرخی.
دست برزن به زنخدان بت غالیه موی
که بود چاه زنخدانش ترا غالیه دان.فرخی.
انگور به کردار زنی غالیه رنگ است
و او را شکمی همچو یکی غالیه دان است.
منوچهری.
برسرش یکی غالیه دانی بگشاده
آکنده در آن غالیه دان سونش دینار.
منوچهری.
دارد خجسته غالیه دانی ز سندروس
چون نیمه ای به عنبر سارا بیاکنی.منوچهری.
گوئی که هوا غالیه آمیخت بخروار
پر کرد از آن غالیه ها غالیه دان را.سنائی.
بسان غالیه دانیست لاله یاقوتین
نشان غالیه اندر میان غالیه دان.ازرقی.
میان غالیه دان تو ای پسر که نهاد
بدان لطیفی سی و دو دانه دُر عدن.سوزنی.
دوش خوش ساخت فلک غالیه دان از مه نو
بهر آن غالیه کاندر سحر آمیخته اند.خاقانی.
چون غالیه زلفهای رنگی
چون غالیه دان دهان بتنگی.نظامی.
و آن غالیه دان شکرانگیز
مه غالیه ساز و گل شکرریز.نظامی.
خطی از غالیه بر غالیه دان آوردی
دل این سوخته را کار بجان آوردی.عطار.
نوشین دهنی داری چون غالیه دانی
نه نه دهنت تنگ تر از غالیه دان است.
سروش اصفهانی.

غالیه رنگ.

[یَ / یِ رَ] (ص مرکب) به رنگ غالیه. غالیه فام. سیاه. مشکین :
انگور بکردار زنی غالیه رنگست
و او را شکمی همچو یکی غالیه دان است.
منوچهری.
و رجوع به غالیه فام شود.

غالیه زلف.

[یَ / یِ زُ] (ص مرکب) آنکه زلف سیاه دارد. مشکین موی. و رجوع به غالیه زلفین و غالیه جعد و غالیه موی شود :
همچنین عید بشادی صد دیگر بگذار
با بتان چگل و غالیه زلفان تراز.فرخی.
بنزد من مه من سرو و ماه مطلق نیست
که سرو غالیه زلف است و ماه مشکین خال.
سوزنی.

غالیه زلفین.

[یَ / یِ زُ] (ص مرکب) کسی که زلف مجعد او برنگ غالیه باشد. آنکه موی مجعد وی سیاه باشد. رجوع به غالیه زلف، غالیه جعد و غالیه موی شود :
ای غالیه زلفین ماه پیکر
عیار و سیه چشم و نغز دلبر.خسروی.
نوک کلک شاه را حورا به گیسو بسترد
غالیه زلفین حورا برنتابد بیش ازین.خاقانی.

غالیه سا.

[یَ / یِ] (نف مرکب) غالیه سای. رجوع به همین مدخل شود :
مگر تو شانه زدی زلف عنبرافشان را
که باد غالیه سا گشت و خاک عنبربوست.
حافظ.

غالیه سائی.

[یَ / یِ] (حامص مرکب)رجوع به غالیه سایی شود.

غالیه ساختن.

[یَ / یِ تَ] (مص مرکب)عطاری. بوی خوش سازی. خوشبوی سازی :
شب عقد عنبرینهء گردون فروگسست
تا دست صبح غالیه سازد ز عنبرش.
خاقانی.

غالیه ساز.

[یَ / یِ] (نف مرکب) آن که غالیه سازد. خوشبوی ساز. عطار. غالیه سای :
زآن غالیه دان شکرانگیز
مه غالیه ساز و گل شکرریز.نظامی.

غالیه سای.

[یَ / یِ] (نف مرکب) غالیه سا. خوشبوی ساز و خوشبوی فروش. (برهان) (آنندراج). بوی خوش ساز و بوی خوش فروش. عطار :
بلبلی کرد نتاند به دل مرده دلان
آن که آن زلف بخم غالیه سای تو کند.
منوچهری.
دست صبا در جهان نافه گشای آمده ست
بر سر هر سنگ باد غالیه سای(1) آمده ست.
خاقانی.
یانه بی سنگ و صدف غالیه سایان فلک
صبح را غالیهء تازه تر آمیخته اند.خاقانی.
غالیه سای آسمان بود بر آتشین صدف
از پی مغز خاکیان لخلخه های عنبری.
خاقانی.
غاشیه دار است ابر بر کتف آفتاب
غالیه سای است باد بر صدف بوستان.
خاقانی.
بر خاک او ز مشک شب و دُهْن آفتاب
دست زمانه غالیه سای اندر آمده.خاقانی.
رنگ بشد ز مشک شب بوی نماند لاجرم
باده بر آبگون صدف غالیه سای تازه بین.
خاقانی.
عطسه ای ده ز کلک نافه گشای
تا شود باد صبح غالیه سای.نظامی.
خال چو عودش که جگرسوز بود
غالیه سای صدف روز بود.نظامی.
باد صبح از نسیم نافه گشای
بر سواد بنفشه غالیه سای.نظامی.
آهوی شب چو گشت نافه گشای
صدفی شد سپهر غالیه سای.نظامی.
گشته از مشک و لعل او همه جای
مملکت عقدبند و غالیه سای.نظامی.
تا بود نسخهء عطری دل سودازده را
از خط غالیه سای تو سوادی طلبیم.حافظ.
(1) - ن ل: بر سر هر شاخسار... (دیوان چ سجادی، ص757).

غالیه سایی.

[یَ / یِ] (حامص مرکب)غالیه سائی. خوشبوی سازی. عطاری :
آن جام صدف ده که بخندد چو دم صبح
چون صبح نمود آن صدف غالیه سایی.
خاقانی.
ببوی زلف رخت میروند و می آیند
صبا بغالیه سائی و گل به جلوه گری.حافظ.
و رجوع به غالیه سودن شود.

غالیه سودن.

[یَ / یِ دَ] (مص مرکب)خوشبوی ساختن. عطاری. غالیه سایی :
چون شب از نافه های مشک سیاه
غالیه سود بر عماری ماه.نظامی.
زمین در مشک پیمودن بخروار
هوا در غالیه سودن بخروار.نظامی.

غالیه فام.

[یَ / یِ] (ص مرکب) برنگ غالیه. سیاه. مشکین. سیه رنگ :
همه با جعدهای مشکین بوی
همه با زلفهای غالیه فام.فرخی.
دل غالیه فام است و رخش چون گل زرد است
گوئی که شب دوش می و غالیه(1) خورده ست.
منوچهری.
باد آمد و بگسست هوا را ز ره ابر
بویی ز ره غالیه فامت نرسانید.خاقانی.
صبح و شام آمده گلگونه وش و غالیه فام
رو که مردان نه بدین رنگ زنان وابینند.
خاقانی.
سوی گنبد سرای غالیه فام
پیش بانوی هند شد بسلام.نظامی.
و رجوع به غالیه رنگ شود.
(1) - ن ل: می غالیه. ظاهراً می غالیه معطر بغالیه بوده است. رجوع به می شود.

غالیه کوه.

[یَ] (اِخ) از باصفاترین جبال بختیاری و بسیار سبز و خرم و دارای پرندگان و حیوانات شکاری و خرس و پلنگ و در چند نقطهء آن معادن زغال و گوگرد و نفت وجود دارد. درختان مهم آن بادام و بلوط و سرو است. در دامنهء شرقی کوه اشجار کهن دیده می شود و زنبور عسل به حال طبیعی در اغلب نقاط این کوه عسل تهیه میکند و اهالی بدون زحمت از آنها استفاده میبرند. در قلهء آن بنای مخروبه ای است که از سنگ ساخته شده و در بعضی نقاط آنها یخچالهای طبیعی موجود است، در یک فرسخی آن دزی است موسوم به دز اوژنگ که محل سکونت طایفهء عیسی وند است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 432 و 433).

غالیه گون.

[یَ / یِ] (ص مرکب)مشکین رنگ. غالیه مانند، و شاعران آن را صفت زلف و خط آرند :
منم غلام خداوند زلف غالیه گون
تنم شده چو سر زلف او نوان و نگون.
رودکی.
با طرهء مشکین همگی فتنهء چینی
با غالیه گون خط سیه شور تتاری.فرخی.
شاهد روز کز هوا غالیه گون غلاله شد
شاهد تست جام می زو تو هوای تازه بین.
خاقانی.
و آن غالیه گون خط سیاهش
پرگار کشید گرد ماهش.نظامی.

غالیه گونا.

[یَ / یِ] (ص مرکب) رجوع به غالیه گون شود. گاه در شعر به آخر گون الف زیاده آرند :
حلقهء زلف کهن رنگ بگرداند لیک
خال را رنگ همان غالیه گونا بینند.خاقانی.

غالیه موی.

[یَ / یِ] (ص مرکب) آنکه زلف و موی سیاه و مشکین دارد. غالیه زلف. سیه موی :
بناز گفتمش ای ماهروی غالیه موی
که ماه روشنی از روی تو ستاند وام.فرخی.
هوای صحبت آن ماهروی غالیه موی
نه من ز رنج کشیدن چنین شدم لاغر.
فرخی.
هوای خدمت آن خواجهء بزرگ نسب
جواب دادم کای ماهروی غالیه موی.فرخی.
دست برزن به زنخدان بت غالیه موی
که بود چاه زنخدانش ترا غالیه دان.فرخی.
جام صهبا گیر از دست بت غالیه موی
دست تو خوب نباشد که بصهبا نشود.
منوچهری.
و رجوع به غالیه زلف و غالیه جعد و غالیه زلفین شود.

غام.

[غام م] (ع ص) یومٌ غام؛ روز تیره و دم گیر از گرما. روز سخت گرم. || روز اندوه. (منتهی الارب).

غاما.

(اِخ) رجوع به واسکودگاما و قاموس الاعلام ترکی شود.

غامبتا.

[بِ](1) (اِخ) لئون. رجوع به گامبتا شود.
(1) - L. Gambetta.

غامبیه.

[یِ](1) (اِخ) رجوع به گامبی شود.
(1) - Gambie.

غامبیه.

[یِ](1) (اِخ) آطه لری... رجوع به گامبیه شود.
(1) - iIes Gambier.

غامد.

[مِ] (ع ص) چاه انباشته. || کشتی پر از بار. (منتهی الارب). ازهری گوید: گمان میکنم کشتی تهی باشد مانند حفانة. (از تاج العروس).

غامد.

[مِ] (اِخ) بقول برخی نام پدر قبیله ای از جهینه و بگفتهء برخی از یمن است و در صحاح آمده است:
الاهل اتاها علی نأیها
بما فضحت قومها غامد.
و غامد را نام پدر قبیله ای دانسته است و نام وی عمرو است و در بعض نسخ عمر آمده و صواب نیز همین است. عمر فرزند عبدالله و بگفته ای عبدبن کعب بن حرث بن کعب بن عبدالله بن مالک بن نصربن ازد است. و در وجه اشتقاق این نام آراء مختلفی است. برخی گفته اند از این رو بدین نام ملقب شده است که امری را میان قوم خویش اصلاح کرده است و این گفتار ابن کلبی است و نص عبارت وی چنین است: زیرا وی امری را که میان او و عشیرهء وی بوده پنهان کرده و آن را پوشیده است «تغمد»، و بهمین سبب یکی از ملوک حمیر وی را (غامد) نامیده است. و این شعر را در بارهء وی سروده اند:
تغمدت امراکان بین عشیرتی
فسمانی القیل الحضوری غامد(1)
و برخی گفته اند کلمهء غامد از غمود(2) چاه مشتق است. اصمعی گفته است وجه اشتقاق غامد چنان نیست که ابن کلبی گفته است بلکه کلمهء مزبور از غمود بئر اشتقاق یافته است که بمعنی فزونی آب چاه است و ابن اعرابی گفته است قبیلهء مزبور را باید غامدة خواند نه غامد، و این شعر را آورده است :
الاهل اتاها علی نأیها
بما فضحت قومها غامدة.(از تاج العروس).
و رجوع به حبیب السیر چ خیام ص 397 و عقدالفرید ج 4 ص 155 و البیان و التبیین ج 1 ص 208 و امتاع الاسماع ج 1 ص 501 شود.
(1) - حضور، قبیله ای از حمیر است. (تاج العروس).
(2) - غمدالبئر؛ بقول اصمعی، آب چاه فزونی یافت و بگفتهء ابوعبید: آب آن کم شد. از اضداد است. (تاج العروس).

غامد.

[مِ] (اِخ) غامد (من عسیر) ناحیه ای است در عربستان کوهستانی به ارتفاع 2321 متر. (حلل السندسیة ج 2 ص 111). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

غامدة.

[مِ دَ] (ع اِ) چاه انباشته. || کشتی پر از بار. (منتهی الارب).

غامدة.

[مِ دَ] (اِخ) لقب عمر بن عبدالله که پدر قبیله ای است از یمن بدان جهت که اصلاح مهمی کرد همان قوم خود یا آن غامد است. (منتهی الارب). و رجوع به غامد شود.

غامدی.

[مِ] (ص نسبی) نسبت به غامد است که بطنی از ازد بوده اند. (از انساب سمعانی).

غامدی.

[مِ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن عماربن سوادة مخرمی غامدی مکنی به ابوجعفر. از مردم بغداد نزیل موصل بوده و از اهل فضل و دانش بشمار میرفته است. حدیث را نیک حفظ میکرده و در این باره محفوظات بسیاری داشته است. وی از عیسی بن یونس و سفیان بن عیینه و دیگر محدثان معاصر آنان روایت کرده است. غامدی به بارزگانی اشتغال داشته و بارها به بغداد سفر کرده و در آن شهر با حفاظ بمعاشرت میپرداخته و با آنان در این دانش بحث و روایت میکرده است. و گروهی از محدثان مانند: علی بن حرب موصلی و یعقوب بن سفیان نسوی و علی بن عبدالعزیز بغوی و جعفر فریانی و محمد بن محمد باغندی از وی روایت دارند. و حسین بن ادریس قروی از وی کتابی در بارهء علل حدیث و معرفت شیوخ روایت کرده است. و غامدی خود حکایت کرده که از معافابن عمران درخواست کردم که در اینجا (موصل) چند درهم بتو میدهم و آنها را در بغداد از تو باز میگیرم تا در آنجا بخرید مشغول شوم و اشیائی برای داد و ستد فراهم آورم و آنها را در موصل بفروشم. وی گفت: مگر مسئله را ترک گفته ای؟ من پاسخ او را نفهمیدم و بار دیگر درخواست خویش تکرار کردم. معافا گفت: رفتن تو به بغداد و ورود بدان شهر از این درخواستی که میکنی بر من گران تر و سخت تر است. و ابوزکریا یزیدبن محمد بن ایاس ازدی در کتاب طبقات العلماء آورده است که: محمد بن عبدالله بن عمار غامدی ازدی از عالمان موصل بود و در حدیث مردی فهیم بشمار میرفته و حدیث را تعلیل میکرده و بمنظور گردآوری آن به سیر و سیاحت در بلاد میپرداخته است. وی از هیثم و سفیان بن عیینه و عبدالله بن ادریس و محمد بن فضیل و عیسی بن یونس و ابواسامه و یحیی بن سعید قطان وکیع بن جراح و عبدالرحمن بن مهدی و ابومعویه سماع کرده است. ولادت وی بسال 162 و وفاتش در سال 241 ه . ق. بوده است. و ابوعبدالرحمن نسائی گفته است: محمد بن عبدالله بن عمار موصلی مردی ثقه و صاحب حدیث است. (از انساب سمعانی برگ 405 ب و برگ 406 الف).

غامدیون.

[مِ دی یو] (اِخ) گروهی از محدثان و جز آنان اند که به قبیله غامد یا غامدة منسوبند. (از تاج العروس).

غامدیة.

[مِ دی یَ] (اِخ) (سبیعه...). رجوع به سبیعهء غامدیه و حبیب السیر چ خیام ص397 ج 1 شود.

غامر.

[مِ] (ع ص) زمین ویران. (منتهی الارب). خلاف عامر. ضد عامر. (مهذب الاسماء). زمین خراب. جای ویران. زمین که زیر آب مانده باشد و آن فاعل به معنی مفعول است مانند: سر کاتم و ماء دافق و آن را بر فاعل ازینرو بنا نهاده اند که در مقابل عامر باشد. (منتهی الارب). در آب فرورفته. آب فراگرفته. و در تاج العروس آمده است: هر سرزمین و خانهء ناآباد یعنی ویران بدانسان که آب آن را فراگیرد و کشت و کار در آن امکان پذیر نباشد یا ریگ و خاک روی آن را فروپوشد یا زهاب آن را فراگیرد و در آن نی و بَردی(1) بروید و شایستهء کشت و کار گیاهان دیگر نباشد و آن را بدان سبب غامر گفته اند که بسبب فروپوشیدن آب یا جز آن دارای ویرانی است چنانکه گویند: هم ناصب ای ذونصب و بهمین معنی حدیث عمر تفسیر شده است که گوید: انه مسح السواد عامر و غامر و گویند مقصود عامر آن و خراب آن است و در حدیث دیگر است که: انه جعل علی کل جریب عامر او غامر درهماً و قفیزاً(2) یا غامر بر هر سرزمینی اطلاق می شود که بسبب عدم بهره برداری از آن شایستهء زراعت و کشت نباشد. و به قولی غامر زمین قابل زراعتی است که نتوان آن را کاشت و ازینرو آن را غامر گویند که آب آن را فرامیگیرد و ویران میکند و آن فاعل بمعنی مفعول است مانند: سرکاتم و ماء دافق، و بنای آن بر مفعول برای این است که در مقابل عامر باشد و بنظر ابوحنیفه زمینهای مواتی را که آب فرانگیرد غامر نمیگویند. (از تاج العروس).
(1) - گیاهی است که در آب روید و در مصر از آن کاغذ سازند. (منتهی الارب).
(2) - و رجوع به ادب الکتاب صولی شطرنجی شود.

غامرة.

[مِ رَ] (ع ص) تأنیث غامر. مغموره. || خرمابن که محتاج آب پاشی(1) نباشد. (منتهی الارب) (آنندراج). نخلی که به آبیاری نیاز نداشته باشد. (از تاج العروس).
(1) - در اینجا آبیاری صحیح است.

غامریه.

[مِ ری یَ] (اِخ) قریه ای است از خاک بابل در نزدیکی حلهء بنی مزید و ابوالفتح بن جیاء کاتب از آن قریه است. (معجم البلدان).

غامض.

[مِ] (ع ص) زمین پست نرم. زمین مغاک. ج، غوامض. (منتهی الارب). زمین هموار. (مهذب الاسماء). || مرد سست حمله. || سخن پوشیده و دور، خلاف واضح. (منتهی الارب): کلام غامض؛ سخن پوشیده و دور. سخن باریک معنی. (صراح). گفتار مشکل، دشوار، سخت، عسیر، دشخوار. کلام دور از فهم، پیچیده، آنچه دریافته نشود. معقد. باتعقید. مسئلهء غامض، دشوار، تاریک. یقال مسئلة غامضة لاتعرف. (مهذب الاسماء). ج، غوامض. و در فارسی کلمهء غامض با کردن و شدن صرف شود : و اگر شاعر باشی جهد کن تا سخن تو سهل و ممتنع باشد و پرهیز از سخن غامض و چیزی که تو دانی و دیگران را بشرح آن حاجت باشد مگوی که شعر از بهر مردمان گویند نه از بهر خویش. (قابوسنامه). || مرد گمنام و بیقدر خوار. || گوهر مرد و حسب وی که مشهور نباشد. || پابرنجن پرکننده ساق را. || بزرگ و فربه از شتالنگ و ساق. (منتهی الارب).

غامضة.

[مِ ضَ] (ع ص) تأنیث غامض. رجوع به غامض شود. || دارٌ غامضة؛ سرای که بر راه نافذ نباشد. (منتهی الارب).

غامة.

[غامْ مَ] (ع ص) مؤنث غامّ. لیلةٌ غامة؛ شب سخت گرم. || شب اندوه. (منتهی الارب).

غامی.

(ص) ضعیف و نحیف و ناتوان. (برهان). ناتوان. (اوبهی). ناتوان و ضعیف و لاغر. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). در فرهنگ رشیدی نیز آمده است: غامی یعنی ناتوان و ضعیف :
استه(1) و غامی شدم ز درد جدائی
هامی و وامی شدم ز خستن(2) مهرب
رنگ رخ من چو غمروات شد از غم
موی سر من سپید گشت چو مترب.
منجیک (ازحاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
کلمهء غامی و چهار کلمه هامی و وامی و مترب و مهرب، در قطعهء فوق از منجیک آمده است. این قطعه را تنها در حاشیهء لغت نامهء اسدی دست نویس مورخ (766 ه . ق.) متعلق به حاج محمدآقای نخجوانی دیدم بدین صورت: استه و غامی شدم... میگویند شاعری در زمان یکی از سلاطین [ گویا ]صفویه گفت که من به عدهء ابیات خمسهء نظامی شعر توانم گفت که هیچیک از آنها معنی نداشته باشد و از عهده برآمد. گمان می کنم منجیک قرنها پیش از آن شاعر در این قطعه دست به این کار زده است، و فضل تقدم هنر او راست. و هیچ تصور نمیکنم که این کلمات لهجه ای از لهجه های فارسی باشد چه گذشته از اینکه ریختها و صیغ فارسی نیست، در هیچ نظم و نثر قدیم و حدیث این زبان بار دیگر این کلمات دیده نشده است و من هیچ شبهه ندارم که سند جهانگیری و رشیدی و دیگر لغت نامه ها برای این پنج کلمه همین قطعهء منجیک است. والله اعلم. و رجوع به ابیب شود.
(1) - ن ل: اشبه.
(2) - شاید: جستن.

غامیاء .

(ع اِ) سوراخ کلاکموش. (منتهی الارب).

غامیة.

[یَ] (اِخ) از قرای حمص است قاضی عبدالصمدبن سعید در تاریخ حمص آرد: ابوهریره از حمص میگذشت تا به غامیه رسید و در آنجا نزول کرد و کسی از وی پذیرائی نکرد ازینرو از آنجا حرکت کرد مردم غامیه به وی گفتند: ای ابوهریره چرا ما را ترک میگوئی؟ گفت: زیرا شما از من پذیرائی نکردید. گفتند: ترا نشناختیم. ابوهریره گفت: مگر شما هر که را بشناسید پذیرائی می کنید؟ گفتند آری. لیکن ابوهریره بهمین سبب از میان ایشان رفت و در آنجا توقف نکرد. (از معجم البلدان).

غان.

(اِ) دستهء غانها(1) از تیرهء گیاهان پیاله دار(2)که نوع مشهور آن غان است. (گیاه شناسی گل گلاب ص 278). || نوع مشهور از دستهء غانها(3). (گیاه شناسی گل گلاب ص 278). || توس. رجوع به توس شود(4).
(1) - Betulees.
(2) - Cupuliferes.
(3) - Betula.
(4) - Bouleau.

غان.

(اِخ) نام وادیی در یمن که آن را دوغان گویند. (معجم البلدان چ مصر ج 6 ص 262).

غانات.

(اِ) صاحب جمع غانات، در دورهء صفوی به کسی می گفته اند که ناظر گوشت و سلاخی و امور مربوط به آن بوده است. نویسندهء تذکرة الملوک آرد: فصل هفتم در بیان شغل صاحب جمع غانات، آنچه گوسفند از هر جا آورند باید در حضور معتمد ناظر کشته شود و گوشت و پیه خام و کله و پاچه و جگر و پوست او تحویل و ضبط شود، و هر گاه گوسفند در سر کار نباشد و گوشت از بازار بخرند هر ماه قیمت آن از قرار تسعیر صاحب نسق و محتسب الممالک و ریش سفیدان صنف که به مهر ناظران رسد ابتیاع شود که نقصان به مال دیوان نرسد و برّه و آنچه به جهت صرف خاصه و خادمان احتیاج باشد استاد قصابان قیمت نامچه به قید التزام نوشته تسلیم نماید که از آن قرار به خرج مجری گردد. (تذکرة الملوک چ مینورسکی ص 50). مشرف میوه خانه و قورخانه و غانات، به اشراف یک شخص مقرر بوده مبلغ بیست تومان مواجب داشته... (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 63). صاحب جمع غانات مبلغ هشت تومان و هفتهزار و چهار دینار مواجب و بر این موجب رسوم در وجه او مقرر بوده. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 68). صاحب جمع شربتخانهء غانات مبلغ ده تومان مواجب و از ده نیم ابتیاع و صد یک انفاذ بتفصیل سر کار خاصه رسوم داشته. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 70). و رجوع به ترجمهء انگلیسی چ مینورسکی صص 98-99 شود.

غانجی.

(اِخ) ملقب به معین الدین قاضی القضاة در اوایل ایام غازان خان. مؤلف تاریخ گزیده آرد: امرای بالتو و سولاهش و کرداری و اقبال بروم در سنهء ثمان و تسعین مخالف غازان خان شدند امرای چوپان و سوتای به حکم فرمان برفتند و ایشان را قهر کردند. مولانا رکن الدین صائن قاضی سمنان و سید قطب الدین شیرازی و خواجه معین الدین غانجی که قاضی القضاة و الغ بتکچی مستوفی ممالک بودند مخالفت وزراء کردند و خواستند که در ملک خلل افتد، غازان خان ایشان را در سنهء سبع مائة به یاسا رسانید. (تاریخ گزیده ص 594).

غاند.

(اِخ)(1) رجوع به گاند شود.
(1) - Gand.

غاندو.

[دُ] (ترکی، اِ)(1) رجوع به گاندو شود.
(1) - Gando.

غاندی.

(اِخ)(1) رجوع به گاندی شود.
(1) - Gandi.

غاندیا.

(اِخ)(1) رجوع به گاندیا شود.
(1) - Gandia.

غانذ.

[نِ] (ع اِ) نای گلو و مخرج آواز. (منتهی الارب). جای برآمدن صوت. (قطر المحیط).

غانژ.

(اِخ)(1) رجوع به گنک شود.
(1) - Gange.

غانسه.

[نِ] (ترکی، اِ)(1) رجوع به گانه سا شود.
(1) - Ganeca.

غانظ.

[نِ] (اِخ) موضعی است مذکور در قصیدهء نونیهء ابن مقبل. (معجم البلدان چ مصر ج 6 ص 262).

غان غان.

(اِ صوت) نقل صوت خر. عَرعَر. عان عان.

غانغرایا.

[غَ] (معرب، اِ)(1) (از یونانی گاگرینا(2)) فساد عضو با بقای حس و فساد عضو را چون حس برجای نباشد شقاقلوس گویند. (از بحر الجواهر). در کتاب قانون بوعلی آمده: فی الاکلة و فساد العضو و الفرق بین غانغرایا و شقاقلوس، الکلام فی هذه الاشیاء مناسب من وجه ما للکلام فی الامور التی سلف ذکرها. نقول ان العضو یعرض له الفساد و تعفن بسبب یفسد الروح الحیوانی الذی فیه او مانع ایاه عن الوصول الیه او الجامع للمعنیین و مثل السموم الحارة و الباردة و المضادة بجواهرها للروح الحیوانی مثل الاورام وال
بثور و القروح الردیة الساعیة السمیة الجوهر والذی یخطأ علیها کما یخطأ فی صب الدهن فی القروح الغایرة فیعفن اللحم و بالتبرید الشدید علی الاورام الحارة فیفسد مزاج العضو الذی فیه و اما المانع فالسدة و تلک السدة اما عرضیة بادیة مثل شد بعض الاعضاء من اصله شداً وثیقاً، فان هذا اذا دام فسدالعضو لاحتباس الروح الحیوانی عنه او احتباس القوة الساطعة علی الروح الحیوانی الذی فیه ینتشر فی القلب من النفس فیفسد مزاجها و یهلک، و قد یکون لسدة بدنیة مثل ورم حارردی ثابت عظیم غلیظ المادة ساد للمنافذ و مداخل النفس الذی به یجی ء الروح الحیوانی و هذا مع ما یحتبس و قد یفسدالمزاج ایضاً و ما کان من هذا فی الابتداء و لم یفسد معه حس ماله حس فیسمی غانغرانا و خصوصاً ما کان فلغمونیا فی ابتدائه و ما کان من الاستحکام بحیث یبطل حس ماله حس و ذلک بان یفسد اللحم و مایلیه و حتی العظم ابتداء او عقیب ورم فانه یسمی شقاقلوس و قد یصیر غانغرایا شقاقلوس بل هوالطریق الیه و کل هذا یعرض فی اللحم و یعرض فی العظم و غیره و اذا اخذ یسعی افساده العضو و یرم ما حول الفاسد ورماً یؤدی الی الفساد فحینئذٍ یقال لجملة العارض اکله و یقال لحال الجزء من العضو من الجزء الذی یعفن موت و لولا غلظ المادة لم تلزم و اندفعت. رجوع به کتاب چهارم قانون چ تهران سال 1295 قمری ص 62 و 63 شود.
(1) - Gangrene. (2) - بمعنی فساد و عفونت Gaggraina. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

غانم.

[نِ] (ع ص) نعت فاعلی از غَنْم و غُنْم و غَنَم. گیرندهء غنیمت. رسیده به غنیمت و با تنوین دنبال کلمهء سالم استعمال شود: سالماً غانماً. گویند: سفر را چگونه گذراندید، در جواب گویند: سالماً غانماً؛ یعنی تندرست و بهره گیرنده سفر را گذراندم و نیز گویند: امید است سفرتان سالماً غانماً به پایان آید.

غانم.

[نِ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).

غانم.

[نِ] (اِخ) نام یکی از رؤسای اکراد طایفهء برزیکانی. مؤلف تاریخ کُرد بنقل از کامل ابن اثیر آرد(1): در این سال حسنویه پسر حسین کرد برزیکانی در سرماج وفات یافت. او امیر طایفه ای از برزیکان بود که آنان را برزینی گویند و خالوهای او ونداد و غانم فرزندان احمد بودند و بر شعبه ای دیگر از آن طایفه ریاست داشتند موسوم به عیشانیه. رفته رفته بر نواحی دینور و نهاوند و همدان و صامغان دست یافتند و نفوذ آنان تا اطراف آذربایجان و حد شهرزور روان شد، پنجاه سال حکمرانی کردند. هر یک از این امراء را هزاران مرد سپاهی در فرمان بود. غانم در سال 350 ه . ق. بدرود حیات گفت و فرزندش ابوسالم دیسم در قلعهء قسنان به جای پدر نشست تا ابوالفتح بن العمید او را از آن جایگاه براند و دزهای قسنان و غانم آباد را بگرفت... (تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی صص 182-183).
(1) - الکامل چ مصر، ج 6 ص 234 وقایع سال 369.

غانم.

[نِ] (اِخ) نخبة الدهر دمشقی آرد: فصل پنجم در ذکر اولاد حام بن نوح و ایشان عبارتند از قبط و نبط و بربر و سودان با بسیاری طوایف آنان، و سپس مؤلف در همین فصل نویسد: و از طوایف مسلمین غانم است. (نخبة الدهر ص 266 و 268).

غانم.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان گندزلو بخش مرکزی شهرستان شوشتر واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 2 هزارگزی باختری شوسهء مسجدسلیمان به اهواز. دشت، گرمسیر مالاریائی. دارای 150 تن سکنهء شیعه. آب آن از شعبهء گرگر و کارون. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء عرب مجاهد هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن ابی العلاء الاصبهانی. یکی از شعرای بزرگ اصفهان که به عربی شعر گفته است و در باب پنجم از جزء سوم یتیمة الدهر ثعالبی ترجمهء حالش آمده است. ثعالبی او را بسیار ستوده و از اینکه دیوانش بدست نیامده اظهار تأسف کرده است. چند بیت از اشعار او برای نمونه نقل میشود:
اصبحت صباً دنفاً
بین عناء و کمد
اعوذ من شرالهوی
بقل هوالله احد.
فان قیل لی صبراً فلا صبر للذی
غدا بید الایام تقتله صبرا
و ان قیل لی عذراً فوالله ما اری
لمن ملک الدنیا اذا لم یجد غدراً.
(یتیمة الدهر جزء 3 چ دمشق ص 146 و 147).

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن حسین مکنی به ابوالغنائم موشیلی از اهالی موشیل که دهی است به آذربایجان و یا منسوب است به موشیلا که کتابی است ترسایان را و جدش نصرانی بود.

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن حسین خصیب. یکی از متأخران هم عصر صاحب کتاب محاسن اصفهان که در ذیل ذکر هشتم این کتاب نام او را در عداد بزرگان اصفهان آورده است. (ترجمهء محاسن اصفهان چ مرحوم عباس اقبال ص 123).

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن رحمة. یکی از عمال الراضی بالله، (اخبار الراضی بالله، الاوراق ص 142).

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن سعد. مؤلف نفحات الانس آرد: غانم بن سعد رحمه الله از بغداد بود و با ابومحمد حریری صحبت داشته بود و در ورع و مجاهده کامل بود. وی را پس از وفات به خواب دیدند گفتند حق تعالی با تو چه کرد گفت؟ بر من رحمت کرد و به بهشت درآورد. (نفحات الانس چ هند ص 91).

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن عمر بن محمد بن احمدبن مسلم. محدث است. (ذکر اخبار اصبهان ص 150).

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن محمد بغدادی، مکنی به ابومحمد. او راست: کتاب مجمع الضمانات و کتاب ملجاً القضات عند تعارض البینات. (معجم المطبوعات ستون 385 و 515).

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن محمد بغدادی حنفی متوفی در حدود (1030 ه . ق.) او راست: کتاب حصن الاسلام در اصول و فروع دین. (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 2 ص 439).

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن محمد برجی صاحب ابونعیم اصفهانی. از مردم برج، قریه ای به اصفهان.

غانم.

[نِ] (اِخ) ابن ولید مالقی مخزومی مکنی به ابومحمد. ابن خاقان گفته است: او مردی دانا و هوشیار و فقیه و مدرس و استاد و نیکوخط و امام اهل اندلس است و در ادب مقامی ارجمند و اشعاری بلند دارد و از آن جمله است:
صَیِّرْ فؤادَک للمحبوب منزلة
سم الخیاط مجال للمحبین
و لا تسامح بغیضاً فی معاشرة
فقلما تسع الدنیا بغیضین.
ثلاثة یجهل مقدارها
الامن و الصحة و القوت
فلا تشق بالمال من غیرها
لو أنه درّ و یاقوت.
(از معجم الادباء چ مارگلیوث ج 6 ص 112).
و رجوع به اعلام زرکلی ج 2 ص 758 شود.

غانم.

[نِ] (اِخ) (خلیل...) خلیل بن ابراهیم بن غانم، محقق و متتبعی سوری و مسیحی و از نویسندگان عرب به زبانهای خارجی است. وی در بیروت متولد شده و در لبنان به کسب علم پرداخته است. عهده دار مشاغل و مناصبی چند بوده و سپس به اسعدپاشا والی سوریه که پس از چندی به مقام صدارت عظمای دولت عثمانی رسیده پیوسته است و همین اسعدپاشا او را نخست بسمت مترجم وزارت خارجه و پس از مدتی بسمت مترجم صدارت عظمی معین کرده است (1292 ه . ق.). او در سال 1294 از سوریه به نمایندگی مجلس نواب عثمانی انتخاب شده است. پس از آن مورد خشم حکومت عثمانی قرار گرفته از بیم به پاریس فرار کرد و در آن جا روزنامه ای عربی بنام البصیر نشر داد ولی مدت نشر آن طولانی نبود و از آن پس به بازرگانی پرداخت و در ضمن مقالاتی برای جراید ترکی، عربی، فرانسوی، انگلیسی می نوشت. تألیفات او بشرح ذیل است: 1- کتابی بنام اقتصاد سیاسی به زبان عربی. 2- رساله ای که در آن گمان و نظر کسانی را که تصور می کردند مسیحیان بلاد عثمانی از بیگانگان حمایت می کنند رد و بر آنان اعتراض کرده است. 3- کتابی در تاریخ پادشاهان آل عثمان که به زبان فرانسه و در دو جلد است. 4- کتابی به عربی که نام آن را زندگی مسیح گذاشته است. او پس از چندی که در پاریس گذراند به سویس رفت و در آنجا روزنامه ای بنام «کرواسان» تأسیس کرد و در آن روزنامه بر رفتار و کردار سلطان عبدالحمید و پیروان او بسیار خرده گرفت و بعد آن را تعطیل کرد و در فرانسه به حال غربت وفات یافت (1903 ه . ق.). او مردی ادیب در زبان ترکی و زبان فرانسه بود و به زبان فرانسه شعر می گفت و نسبت به وطن خود و مصالح آن بسیار غیرت می ورزید و در وطن پرستی تعصب شدید داشت و با هر اندیشهء بیگانه و بیگانه پرستی سخت مخالف و معارض بود. (اعلام زرکلی ج 1 ص 295). و رجوع به معجم المطبوعات ج 2 ستون 1405 شود.

غانم.

[نِ] (اِخ) عبدالرحیم، مکنی به ابوبکر. یکی از متأخران هم عصر صاحب کتاب محاسن اصفهان که در ذیل ذکر هشتم این کتاب نام او در عداد بزرگان اصفهان یاد شده است. (ترجمهء محاسن اصفهان چ اقبال ص 123).

غانم.

[نِ] (اِخ) (محمد...) وی از افاضل عصر خویش و دیوان شعرش همه جا شهرت داشته است و او جد غانمی محدث است. (انساب سمعانی ورق 406).

غانم.

[نِ] (اِخ) محمد عبدالواحد. یکی از متأخران هم عصر صاحب کتاب محاسن اصفهان که در ذیل ذکر هشتم این کتاب نام او در عداد بزرگان اصفهان یاد شده است. (ترجمهء محاسن اصفهان چ اقبال ص 123).

غانم.

[نِ] (اِخ) حصاری است در کوههای قرب نهاوند.

غانم آباد.

[نِ] (اِخ) نام محلی در کردستان. (تاریخ کرد تألیف رشید یاسمی ص 183).

غانماً.

[نِ مَنْ] (ع ق) در آن حالت که غنیمت دارنده باشد. (غیاث) : خواجه احمد عبدالصمد دررسید غانماً ظافراً. (تاریخ بیهقی).
-سالماً غانماً؛ یعنی قرین با سلامت و غنیمت. مؤلف حبیب السیر آرد: و در سنهء ثلاث و خمسین و ستمائه از والی اردة قتلق خان مخالفت گونه ای فهم کرد ملک بکتم به استیصال او مأمور گشت و در حدود وان بین الجانبین آتش جنگ اشتعال یافته ملک بکتم به ملک عدم شتافت و سلطان ناصرالدین محمود به نفس نفیس جهت تدارک آن حادثه نهضت فرموده قتلق خان به صوب کالنجر گریخت و الغ خان او را تعاقب نموده و بدو رسیده سالماً غانماً بازگشت. (حبیب السیر چ قدیم طهران ج 2 جزو 4 ص 225).

غانم بسکری.

[نِ ؟] (اِخ) یکی از سرهنگان روزگار یعقوب بن اللیث. (تاریخ سیستان چ بهار ص 225).

غانمی.

[نِ] (ص نسبی) غنیمت برنده. رجوع به غانمیان شود.

غانمی.

[نِ] (اِخ) محمد بن محمدالغانمی مکنی به ابوسعد. وی کتابی تصنیف کرده که آن را قراضة الطبیعیات نام نهاده است و تصانیف دیگری هم دارد. در پند و اندرز سخنانی دارد و از آن جمله است: اقنع بالقلیل لنافع الذی لا یتبعه شر. رجوع به تتمهء صوان الحکمة ص 104 و تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تألیف دکتر صفا ص 234 شود.

غانمی.

[نِ] (اِخ) محدثی است که به جد خود محمد غانم الغانمی نسبت داده شده است. محمد غانم از افاضل عصر خویش بوده و دیوان شعرش در همه جا شهرت داشته است. (انساب سمعانی ورق 406).

غانمیان.

[نِ] (اِ) جمع فارسی کلمهء غانمی منسوب به غانم یعنی غنیمت برندگان و طالبان غنیمت :
وای بر عالم ار فکندی حق
کار عالم بدست غانمیان.خاقانی.

غانمیه.

[نِ می یَ] (اِخ) قریهء کوچکی است از ده رأس از دهستان جزیره صلبوخ بخش مرکزی شهرستان آبادان. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

غانوس.

(اِ) رجوع به کانوس شود.

غان و غون.

[غانْ نُ] (اِ صوت مرکب)حکایت صوت بچه های دوسه ماهه. و بطور کلی اصوات نامفهوم که از دهان طفل شیرخواره پیش از سخن گفتن برمی آید. و با افتادن و کردن صرف شود: بچه به غان و غون افتاد. بچه غان و غون می کند.

غانه.

[نَ / نِ] (اِ) بر وزن و معنی خانه. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

غانه.

[نَ] (ع اِ) حلقهء سر زه. (منتهی الارب).

غانه.

[نَ] (اِخ) شهری در کنار فرات. (آنندراج) (انجمن آرا). شهری است در کنار فرات و صحیح عانه است، چنانکه صاحب قاموس گوید (فرهنگ رشیدی) همین قول صحیح است. رجوع به التفهیم چ همائی ج 4 ص 198 و رجوع به منتهی الارب (عانه) شود.

غانه.

[نَ] (اِخ) نام شهری است در حدود یمن. گویند خاک آن شهر طلا دارد زیرا که خاکروبهء آن را میشویند سونش طلا برمی آید. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) : وز زمین یمن آنچ از شهرهای صنعاء جنوبی است، چون ظفار و حضرموت و عدن و دنقله شهر نوبیان و غانه از شهرهای سپاهان مغرب و آنگاه به دریای محیط رسد به مغرب. (التفهیم بیرونی ص 198). شهری است به مغرب. (منتهی الارب). مؤلف نزهة القلوب آرد: مغرب از اقلیم اول است و مملکتی فراوان بی اندازه دارد بلاد بزرگش مدینة الفیل و آن را قطانیه خوانند. شهری بزرگ است و در او کنایس بسیار و عجایب و غانه و قمراطه و قصرالفلوس و دیگر بلاد بزرگ. (نزهة القلوب چ لندن مقالهء ثالثه ص 272). و در تاریخ بیهق در ضمن فصل ولایات مشهور و نواحی معمور ربع عالم آرد: اول ولایت زنج است که آن را زنگبار خوانند و شهر معظم آن را سفالة الزنج و قنبله خوانند دوم بلاد سودان است نهایت عمارت اقصای مغرب شهر بزرگتر آن را غانه خوانند. (تاریخ بیهقی ص 17). مؤلف تاریخ ایران باستان آرد: و پس از آن در ازمنهء بعد بجایی از افریقا منتشر شد (تمدن) که حال موسوم به گینه(1) است. (تاریخ ایران باستان ص 27) و مراد از گینه در این جا همان غانهء سودان است. و در معجم البلدان آرد: کلمة عجمیة لااعرف لها مشارکاً من العربیة و هی مدینة کبیرة فی جنوبی بلاد المغرب متصلة ببلاد السودان یجمع الیها التجار و منها یدخل فی المفازات الی بلاد التبر و لولاهالتعذر الدخول الیهم لا تهافی موضع منقطع عن الغرب عن بلاد السودان فمنها یتزودون الیها و قد ذکرت القصة فی ذالک فی التبن. (معجم البلدان چ مصر ج 6 ص 263). و رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص 19، 22، 50 شود. مؤلف روضات الجنات آرد: اقول و ارض المغرب واسعة کبیرة جداً و من اقالمیها المشهورة بلاد الاندلس المتقدم الیها الاشارة و منها بلاد مملکة افریقیه و بلاد بربر و بلدة فاس المتکرر ذکره فی هذا الکتاب و مدینة غانة الواقعة فی جنوب بلادالمغرب و هی متصلة ببلادالتتر(2) یجمع الیها التجار و منها یدخلون بلادالتر و هی اکثر بلادالله ذهباً لانها بقرب معدنه و اکثر لباس اهلها جلدالنمر. (روضات الجنات ص 426).
(1) - Guinee. (2) - التبر.

غانه.

[نَ] (اِخ) (نهر...) و آن نهر حبشه و سودان است و از حیث زیادت و نقصان و کشاورزی شباهت بسیار به نیل دارد. این نهر سرزمین غانه را می پیماید و شهر غانه را بدو نصف می کند و پس از عبور از غانه از بلاد و سرزمین های دیگری هم میگذرد و به دریای کوغه می ریزد. (از نخبة الدهر دمشقی). رجوع به نخبة الدهر ص90، 110، 133، 240، 241 شود.

غانی.

(ع ص) نعت فاعلی از غنا. سرودکننده. (غیاث). || توانگر. مالدار. (منتهی الارب).

غانی.

(اِخ) شاعری عطار از شعرای عصر فاتح اکری. وی وصایای لقمان حکیم را از فارسی به ترکی ترجمه کرده است. (کشف الظنون چ 1 استانبول ج 2 ص 635).

غانی.

(اِخ) رجوع به محمد بن احمد السامی شود.

غانیات.

(ع ص، اِ) جِ غانیة. رجوع به غانیه شود.

غانیای فرنگ.

[یِ فَ رَ] (اِخ) نام مجعول پادشاهی مجهول فرنگستان که بروز عاشورا امام حسین علیه السلام را به خواب دیده و مسلمانی پذیرفت. (در شبیه و تعزیه).

غانیمد.

[مِ] (اِخ) رجوع به گانیمد شود.

غانیه.

[یَ] (ع ص) زنی که بی نیاز باشد بخوبی خود از پیرایه. (منتهی الارب). زن که بی نیاز باشد از آرایش. (مهذب الاسماء). || زن بی نیاز بشوی خود از سرمایه. (منتهی الارب). || زن که بشوی خود بسنده کند. (مهذب الاسماء). زن جوان پاکدامن باشوی. (منتهی الارب). || زن که مقیم باشد در خانهء پدر و مادر و سبا بر وی واقع نشده باشد. (منتهی الارب). التی غنیت ببیت ابویها و لم یقع علیها سباء. (قطر المحیط). || زن بی نیاز که خواهش او دارند و او نخواهد. (منتهی الارب). ج، غوانی.

غانیه.

(اِخ) رجوع به گانیه شود.

غاو.

(اِ) بر وزن و معنی گاو است که به عربی آن را بقر گویند چه در فارسی غین و گاف تبدیل می یابند. (برهان). || سوراخی باشد در زیر زمین جهت خوابیدن گوسفندان و جانوران دیگر. (برهان). گوی را گویند که در زیر زمین درست کنند برای جای جانوران و گوسفندان و آن را غال نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). آغل، لون، بحسب استعمال شهرهای جنوب خراسان. و در آخر کلمات بهمین معنی ترکیب شود: شبغاو، غژغاو، شوغا، کژغاو. به این کلمات رجوع شود. زِرب و زَرب. زریبة. (منتهی الارب).

غاوباره.

[رَ / رِ] (اِخ) رجوع به گاوباره شود.

غاورغان.

[] (اِخ) قریه ای است در چهار فرسنگی سرخس. (انساب سمعانی ذیل بغاورزجان).

غاوش.

[وُ / وَ] (اِ) غاووش. غاوشو. در فرهنگ اسدی آمده: آن خیار که برای تخم بگذارند تا بزرگ شود.(1) (فرهنگ اسدی). خیار بزرگی که برای تخم نگاهدارند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) :
فالیز دولتت را چون وقت زرع باشد
از پیکر مه و مهر آرد سپهر غاوش.
شمس فخری (از انجمن آرا).
پنداشت دشمن که به اندیشهء محال
تاند که آتشی بجهاند ز غاوشو.
شمس فخری (از انجمن آرا).
|| خوشهء انگور رسیده که آن را نیز جهت تخم گذارند. (برهان).
(1) - این لغت در هیچ یک از نسخ دیگر نیست فقط «چ» و «ن» شکل دیگر آن را که غاوشو باشد دارند. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال ص 215).

غاوشنگ.

[شَ] (اِ مرکب) آن چوب بود که بدو گاو رانند. (فرهنگ اسدی). چوبی باشد که بدو گاو رانند. (اوبهی). چوبی باشد که بر یک سر آن سیخی از آهن نصب کنند و بر سرین و کفل خر و گاو خلانند تا تند و زود براه روند و معنی ترکیبی آن گاوتند باشد چه غاو بمعنی گاو و شنگ بمعنی جلد و تند و تیز آمده است. (برهان). چوبی باشد که بدان گاو رانند معنی آن تیزکننده باشد و آن مخفف غاوباره است یعنی گاوراننده(1). (انجمن آرای ناصری) :
مرد را نهمار خشم آمد گزین
غاوشنگی را به کف کردش گزین.
طیان (از فرهنگ اسدی).
(1) - بر اساسی نیست.

غاوشو.

(اِ) آن خیار که برای تخم نگاهدارند. (فرهنگ اسدی). رجوع به غاوش شود :
زرد و درازتر شده از غاوشوی خام [ کذا ]
نه سبز چون خیار و نه شیرین چو خربزه.
لبیبی(1).
شنگ. پاشنگ. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). || عاشقی که عشق او به درجهء اعلی رسیده باشد. (برهان). ظاهراً مصحف غاش باشد. || خوشهء انگور نارسیده. (برهان).
(1) - جز بیت لبیبی شاهدی نیافتم و لغت اسدی و شمس فخری این معنی را به غاوشو داده اند. لکن کلمهء خام در بیت لبیبی تناسب این معنی را برای این کلمه نفی می کند چه خیار تا خام است سبز است، ظاهراً غاوشو چیز دیگری است که خام و رسیدهء آن هم دراز و هم زرد است مگر اینکه خام مصحف از کلمهء دیگر باشد. (مؤلف).

غاووش.

(اِ) رجوع به غاوش شود.

غاوون.

(ع ص، اِ) جِ غاوی، در حالت رفعی. (آنندراج) : الشعرا یتبعهم الغاوون. (قرآن 26/224). رجوع به غاوی شود.

غاوه.

[وَ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). نام کوهی و جبلی باشد. (برهان) (آنندراج).

غاوی.

(ع ص) نعت فاعلی از غوایت. گمراه. بی راه. ضال. ج، غواة، غاوون، غاوین. || نومید. (منتهی الارب). || (اِ) دیو. و منه: یتبعهم الغاوون(1)؛ ای الشیاطین او من ضلّ من الناس او الذین یحبون الشاعر اذا هجا قوماً او محبوه لمدحه ایاهم بما لیس فیهم. || ملخ. || رأس غاوٍ؛ سر کوچک. (منتهی الارب).
(1) - قرآن 26/224.

غاویل.

(اِخ) مؤلف مجمل التواریخ و القصص ذیل عنوان: «ذکر شارستان زرین و روئین» پس از شرحی دربارهء ظهور ملک فتوحی از ملوک مصر و یافتن شهر مفقود زرّین و آباد کردن آن آرد: بعد از آن چون هفت سال برآمد روزی گردی برآمد و لشکری دیدند که مقدار ایشان پنج هزار هزار سوار بود با ملکی نام او غاویل و از شهرستان جابلقا همی آمد به طلب شهرستان زرین، پس ملک فتوحی درِ شهرستان زرین بفرمود بستن و مدت چهار ماه پیوسته جنگ می کردند پس از چهار ماه لشکری گرانمایه از زنگبار می آمدند با ملکی نام او خناس و ملک غاویل با ایشان برآویخت و ایشان را همه هزیمت کرد و ملک زنگبار را بکشت و بعد از چندین روز دیگر از شام لشکر بیامد عدد ایشان دوباره هزارهزار مرد، غاویل با ایشان نیز حرب کرد و ایشان را هزیمت کرد، پس ده هزار مرد از شامیان به در شهرستان رفتند به زینهار، ملک فتوحی ایشان را زنهار داد و چون دید که لشکر جابلقا به چند کرّت کوفته شدند روزی ناگاه بیرون آمدند و دو روز پیوسته کارزار می کردند و لشکر شهرستان زرین آسوده بودند و پشت قوی، تا ناگاه شاه جابلقا را بکشتند و لشکرش را هزیمت کردند و شش بار هزارهزار مرد با فتوحی جمع شدند، و فتوحی بفرمود تا زمینها را غله بکشتند و با سر عمارت شدند... (مجمل التواریخ و القصص چ بهار چ رمضانی ص 500).

غاویة.

[یَ] (ع ص) تأنیث غاوی. رجوع به غاوی شود. || (اِ) توشه دان. (منتهی الارب). || مشک که در آن آب باشد. (منتهی الارب).

غاهان.

(اِخ) از طسوج ساوه است. (تاریخ قم ص 118).

غای.

(ع اِ) جِ غایة. (منتهی الارب). رجوع به غایة شود.

غایات.

(ع اِ) جِ غایت. غایتها. پایانها. نهایتها :
دین پاکیزه و مردانگی و طبع جواد
وین سه چیز از تو رسیده ست به غایات کمال.
فرخی.
و مدرسان سور و آیات و واقفان فصول و غایات... (ترجمهء محاسن اصفهان ص 119).
زآسمان فتح و عرش دولت و معراج جاه
دایماً در شأن او آیات غایات آمده.
(از ترجمهء محاسن اصفهان ص 6).
و بمنزلهء مثال این جمله استعمال شود: خذِ الغایات و اترک المبادی؛ یعنی مقدمات را بگذار و نتایج را بگیر. || الوف الوف (در مراتب شانزده گانهء عدد نزد فیثاغوریین). (از رسائل اخوان الصفا).

غایاق.

(اِخ) رجوع به گایاک شود.

غایب.

[یِ] (ع ص) نعت فاعلی از غیب و غیبت و غیبوبت و غیاب. لغتی در غائب. (منتهی الارب). ناپدید. ناپیدا. نهان. پنهان، مقابل حاضر :
دادشان دائم و پیوسته مر آبی چو گلاب
نشد از جانبشان غایب روزی و شبی.
منوچهری.
چون پدر ما [ مسعود ] رحمة الله علیه گذشته شد ما غایب بودیم. (تاریخ بیهقی). و بشنوده باشد خان... که پدر ما گذشته شد ما غایب بودیم از تخت ملک. (تاریخ بیهقی).
ور در جهان نیند علی حال غایبند
ور غایبند بر تن ما چون که حاضرند.
ناصرخسرو.
گر چه نه غایبند به اشخاص غایبند
ورچه نه ایدرند به افعال ایدرند.
ناصرخسرو.
بنمایمت حق غایب را
در سرایی که شاهد است و مجاز.
ناصرخسرو.
یکی غایب از خود یکی نیم مست
یکی شعرخوانان صراحی بدست.
سعدی (بوستان).
چون بتواند نشست آنکه دلش غایبست
یا بتواند گریخت آنکه به زندان اوست؟
سعدی (بدایع).
دیدار یار غایب دانی چه ذوق دارد؟
ابری که در بیابان بر تشنه ای ببارد.
سعدی (طیبات).
مشتغل توام چنان کز همه چیز غایبم
مفتکر توام چنان کز همه چیز غافلم.
سعدی (بدایع).
تا به کرم خرده نگیری که من
غایبم از ذوق حضور ای صنم.
سعدی (طیبات).
در چشم منیّ و غایب از چشم
زان چشم نمیکنم به هر سو.
سعدی (خواتیم).
ای ماهروی حاضر و غایب که پیش دل
یکروز نگذرد که تو صدبار نگذری.
سعدی (طیبات).
ای که ز دیده غایبی در دل ما نشسته ای
حسن تو جلوه می کند وینهمه پرده بسته ای.
سعدی (طیبات).
باز آی کز صبوری و دوری بسوختیم
ای غایب از نظر که به معنی برابری.
سعدی (طیبات).
و با کلمات شدن و گشتن و گردیدن ترکیب شود: غایب شدن، غایب گشتن، غایب گردیدن. رجوع به همین کلمات شود.
- غایب مفقودالاثر؛ کسی که از محل خود رفته و خبری از او نیامده و در قانون مدنی احکامی در بارهء غایب مفقودالاثر هست. رجوع شود به قانون مدنی ج1 مواد: 872-879 و کتاب پنجم از ج2.

غایبان.

[یِ] (اِ) جِ فارسی غایب :
وگر کس نیارد نظر سوی خورد
تو نیز انده غایبان درنورد.نظامی.

غایبانه.

[یِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)غائبانه. در حال غیاب. در زمان غیاب.
-ارادت غایبانه؛ ارادت به کسی قبل از آشنایی: خدمت شما نرسیده ام اما غایبانه ارادت دارم.
|| مال کسی که مرگ و زندگی آن شخص معلوم نباشد و او را وارث نبود و چون خداوند مال بازآید عوض مال به او دهند. (قسم چهارم از طیارات از رسالهء خراج خواجه نصیر چ دانشگاه تهران ضمن مجموعهء رسائل ص 32).

غایب بودن.

[یِ دَ] (مص مرکب) غیبت داشتن. غیبوبت داشتن. نامرئی بودن. لایری شدن. حضور نداشتن. تغایب. (منتهی الارب). و رجوع به غایب شدن شود :
که آن کس خورد این خورشهای پاک
که غایب نباشد ورا زیر خاک.نظامی.

غایب شدن.

[یِ شُ دَ] (مص مرکب)ناپدید شدن. پنهان شدن. گم شدن. غرب. (منتهی الارب). غیب. غیاب. غیوب. غیوبة. غیبة. مغیب. اغابه؛ غایب شدن شوهر. مغایبه. تغیب. (تاج المصادر بیهقی) :
غایب نشده ست ایچ از اول کار
تا آخر چیزی ز علم علاّم.ناصرخسرو.
از جهان نومید گشتم چون ز تو غایب شدم
هر که گفت از اصل گفته است این مثل: من غاب خاب.
انوری.
او را کنیزک ترکیه ای بود از او غایب شده بود. (انیس الطالبین بخاری) کنیزکی داشتم ترکیه، دو سال است که از من غایب شده است. (انیس الطالبین). در چنین حال نیز درازگوش من غایب شد، قوی پریشان خاطر گشتم. (انیس الطالبین). من گفتم دوازده روز است که درازگوش من غایب شده است. (انیس الطالبین). آن سوار گفت که سه ماه است که هفت شتر من غایب شده است. (انیس الطالبین). از نزدیکان حضرت خواجهء ما را قدس الله روحه مبلغ بیست و پنج دینار عدلی غایب شده بود. (انیس الطالبین بخاری). از پس آن از میان خلق بیرون آمد و غایب شد. (انیس الطالبین). روز دیگر ملک به عذر قدومش رفته بود. عابدی ازجا برجست... و ثنا گفت چو غایب شد کسی که مجال گستاخی داشت، شیخ را پرسید. (گلستان). چندانکه از نظر یاران غایب شد به برجی رفت. (گلستان).
اگر پیشم نشینی دل نشانی
وگر غایب شوی در دل نشان هست.سعدی.
دلی که دید که غایب شده ست از این درویش
گرفته از سر مستی و عاشقی سر خویش.
سعدی (خواتیم).
چون تو حاضر میشوی من غایب از خود میشوم
بس که حیران می بماند عقل در سیمای تو.
سعدی (خواتیم).
صبر مغلوب و عقل غالب شد
تا بدستهء درفش غایب شد.
سعدی (هزلیات).
ور از جهل غایب شدم روز چند
کنون کآمدم در برویم مبند.
سعدی (بوستان).
شاد آمدی ای فتنهء نوخاسته از غیب
غایب مشو از دیده که در دل بنشستی.
سعدی (طیبات).
تو آن نه ای که چو غایب شوی ز دل بروی
تفاوتی نکند قرب دل به بعد مکان.سعدی.
گفتم مگر برفتی غایب شوی ز چشمم
آن نیستی که رفتی آنی که در ضمیری.
سعدی (طیبات).
رفیقی که غایب شد ای نیکنام
دو چیز است از او بر رفیقان حرام.
سعدی (بوستان).

غایب کردن.

[یِ کَ دَ] (مص مرکب) از دست دادن. گم کردن : زمین فراخ بر ایشان تنگ میشد و سر رشتهء نسبت خود را غایب می کردند. (انیس الطالبین بخاری). از او سؤال کرد که کنیزک ترکیه غایب کرده ای. گفت درازگوش غایب کرده ام. (انیس الطالبین).

غایب گردیدن.

[یِ گَ دی دَ] (مص مرکب) پنهان شدن : تا در سخن بر تو بسته نگردد و فایدهء سخن غایب نگردد. (قابوس نامه).
پریروی از نظر غایب نگردد
وگر صد بار بربندد نقابی.سعدی (بدایع).
و طایفه ای به وجد از حضور غایب میگردد. (مجالس سعدی).

غایب گشتن.

[یِ گَ تَ] (مص مرکب)پنهان شدن : دمنه چون از چشم شیر غایب گشت شیر تأملی کرد. (کلیله و دمنه).
وین طرفه تر که تا دل من در کمند تست
حاضر نبوده یک دم و غایب نگشته ای.
سعدی (بدایع).

غایبی.

[یِ] (حامص) حالت و چگونگی غایب. غیبت : تا ناپدید شوند بروشنائی آفتاب و این غایبی بامدادین بود. (التفهیم).
غایبی مندیش از نقصانشان
کو کشد کین از برای جانشان.مولوی.

غایت.

[یَ] (ع اِ) غایة. پایان. نهایت. سرانجام. پایان کار. (زمخشری). نسبت به آن غایی است. ج، غای و غایات. (از قطرالمحیط). پایان هر چیزی از زمان و مکان. (منتهی الارب) : و ناصحان وی باز نموده بودند که غور و غایت این حدیث بزرگ است. (تاریخ بیهقی). گفت... بخشیدیم... و این غایت کرم و حلیمی باشد. (تاریخ بیهقی). غوررسی و غایت چنین کارها چیست. (تاریخ بیهقی). جمعی نادان ندانند که غوررسی و غایت چنین کارها چیست چون نادانند معذورانند. (تاریخ بیهقی). غایت دشنام او آن بود که چون سخت در خشم شدی گفتی: ای سگ. (تاریخ بیهقی).
و گر گویی ملا باشد روا نبود که جسمی را
نهایت نبود و غایت بسان جوهر اعلا.
ناصرخسرو.
غایت رنگهاست رنگ سیاه
که سیه کم شود بدیگر رنگ.ناصرخسرو.
غایت موی من سپید بود
زین شگفتی همی شوم دلتنگ.ناصرخسرو.
چرخی و ابری و خورشیدی و دریائی و کوه
وین صفات اینهمه را غایت مدح است و ثناست.
مسعود سعد.
خدمت تو چنان کنم همه سال
که تو را غایت رضا باشد.
مسعود سعد.
و به حقیقت بشناخت که اگر این کلید راز بدست وی دهد... در آن جانب کرم و مروت و حق صحبت و ممالحت بغایت رساند. (کلیله و دمنه). غایت نادانی است... آموختن علم به آسایش. (کلیله و دمنه). هر که از غایت محاربت غافل باشد پشیمان گردد. (کلیله و دمنه). و در دین و دنیا بغایت همت و قصارای امنیت برساناد. (کلیله و دمنه). و دوستی و برادری با او بغایت لطف و نهایت یگانگی رسانید. (کلیله و دمنه). غایت نادانی است طلب منفعت خویش. (کلیله و دمنه).
از غایت نور عارض تو
آیینه خیال برنتابد.خاقانی.
غایت و آیت شناس نامزد حضرتش
غایت نصر از غزا آیت وحی از بیان.
خاقانی.
از غایت احاطت و از قوت و شرف
هم جرم آفتابی و هم چرخ اعظمی.خاقانی.
ز تو تا غایت مقصد چه یکروزه چه صدساله
چو راهی در میان داری که می باید تو را رفتن.
خاقانی.
هر کاری را غایتی است و هر ملکی را نهایتی و هر حالی را زوالی و هر دولتی را انتقالی. (ترجمهء تاریخ یمینی ). اگر بغایت جد و نهایت جهد برسم هنوز فضیلت سبق و تقدم در تقدیم کرم او راست. (ترجمهء تاریخ یمینی).
کرد شاه یمن ز غایت مهر
حکم او را روان چو حکم سپهر.نظامی.
چون نظر عقل بغایت رسید
دولت شادی به نهایت رسید.نظامی.
ای پرتو وجودت در عقل بی نهایت
هستی کاملت را نه ابتدا نه غایت.عطار.
غایت جهل بود مشت زدن سندان را.
جالینوس ابلهی را دید که دست در گریبان دانشمندی زده و بی حرمتی همی کرد گفت اگر این دانا بودی کار او با نادانان بدین غایت نینجامیدی. (گلستان). اگر خواهی من او را بقسمی خاموش گردانم، ملک گفت: غایت لطف و کرم باشد. (گلستان).
بر گرد جهان دویدن او
از غایت جهل و قلتبانیست.
سعدی (گلستان).
در غایت اعتدال و نهایت جمال. (گلستان).
نبینی که سختی بغایت رسید
مشقت به حد نهایت رسید.سعدی (بوستان).
چشم گناهکار بود بر خطای خویش
ما را ز غایت کرمت چشم بر عطا.سعدی.
چندان که بی تو غایت امکان صبر بود
کردیم و عشق را نه پدیدست غایتی.
سعدی (طیبات).
غایت کام و دولتت آنکه بخدمتت رسد
بنده میان بندگان فخر کند به چاکری.
سعدی (طیبات).
او را نمی توان دید از منتهای خوبی
ما خود نمی نمائیم از غایت حقیری.
سعدی (طیبات).
از غایت تشنگی که بردم
در حلق نمیرود زلالم.سعدی (طیبات).
مرا تو غایت مقصودی از جهان ای دوست
هزار جان عزیزت فدای جان ای دوست.
سعدی (بدایع).
آخر قصد من تویی غایت جهد و آرزو
تا نرسد به دامنت دست امید نگسلم.
سعدی (بدایع).
درد دل دوستان گر تو پسندی رواست
هر چه مراد شماست غایت مقصود ماست.
سعدی (بدایع).
تا بغایت ره میخانه نمیدانستم
ورنه مستوری ما تا به چه غایت باشد.حافظ.
|| مقصود. مقصد :
شکر انعام پادشا گفتن
نتوان کان ورای غایتهاست.خاقانی.
در ترتیب و تبجیل قدر و تمشیت کار و تمهید رونق او بهمه غایتی برسید. (ترجمهء تاریخ یمینی). شمس المعالی در معرفت قدر او و تقدیم خدمات پسندیده بهمه غایتی برسید. (ترجمهء تاریخ یمینی). شمس المعالی در اکرام مقدم و احترام جانب و اغتنام مورد او همه غایتی برسید. (تاریخ یمینی). || حدّ. حدّ نهایی : وهم از ادراک غایت آن قاصر باشد. (کلیله و دمنه).
در پس این پردهء زنگارگون
عاریتانند ز غایت برون.نظامی.
کرد چوره رفت ز غایت فزون
سر ز گریبان طبیعت برون
همتش از غایت روشندلی
آمده در منزل بی منزلی.نظامی.
چون کشش از حد و غایت درگذشت
هم وسایط رفت و هم اغیار شد.عطار.
فنون فضل تو را غایتی و حدی نیست
که نفس ناطقه را قوت بیان ماند.سعدی.
هیچ طرف بر اصفهان اختیار نکرد تا غایتی که در مدت یک دو سال یکبار بر آن گذر کردی و چند ماه در آنجا اقامت بجای آوردی. (ترجمهء محاسن اصفهان).
-از غایت؛ از کثرت :
از غایت جود و کرم و برّ و مروت
ناخواسته بخشی به همه خلق همه چیز.
سوزنی.
از غایت بی ننگی و از حرص گدایی
استادتر از وی همه این یافه درایان.سوزنی.
شبی در بیابان مکه از غایت بیخوابی پای رفتنم نماند. (گلستان).
- این غایت؛ این زمان. اکنون.
- بغایت؛ بکمال :
ناحیتی است سخت عظیم و با نعمت بسیار و بی اندازه و آبادان بغایت. (حدود العالم).
پالانگریی بغایت خود
بهتر ز کلاه دوزی بد.نظامی.
گل بغایت رسید بگذارید
تا بنالد هزاردستانش.سعدی (بدایع).
- || بسیار. بحداکثر : از فقیه بوحنیفهء اسکافی درخواستم تا قصیده ای گفت... و بغایت نیکو گفت. (تاریخ بیهقی). استادم خواجه بونصر نسخت نامه ای بکرد نیکو بغایت. (تاریخ بیهقی). جده ای بود مرا... چیزهای پاکیزه ساختی از خوردنی و شربتها بغایت نیکو. (تاریخ بیهقی).
کجا بود آن کُه بغایت بلند
بلندیش افزون تر از چون وچند.
در آن خدمت بغایت چابکی داشت
که کار نازنینان نازکی داشت.نظامی.
پس تبرزین مسخ کردن چون بود
پیش آن نسخ این بغایت دون بود.مولوی.
و انوشیروان حکایت مزدک لعنه الله و بدمذهبی او شنیده بود و آن را بغایت منکر میداشت. (فارسنامهء ابن بلخی). و هوای آن [ مرغزار اورد ] سردسیر است بغایت چنانکه درخت و باغ نباشد. (فارسنامهء ابن بلخی). و همهء میوه ها آن جا [ کوار- شیراز ] بغایت نیکوست. (فارسنامهء ابن بلخی).
پسر کانهمه شوکت و پایه دید
پدر را بغایت فرومایه دید.سعدی (بوستان).
یکی را بغایت خوش افتاده بود
دگر نافر و سرکش افتاده بود.
سعدی (بوستان).
فقیهی دختری داشت بغایت زشت روی.
(گلستان).
هر که سخن نسنجد از جوابش بغایت برنجد. (گلستان).
- || بحد. به اندازه : لمغانیان مردمان بشکوه باشند و جلد و کسوب، و با جلدی و زعری عظیم تا بغایتی که باک ندارند که بر عامل بیک من کاه و یک بیضه رفع کنند. (چهارمقاله). امیر نصر در تقدیم آن ابواب بغایتی رسید که جهانی تعجب نمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
-تا این غایت؛ تاکنون. الی الحال : تو که بونصری باید که اندیشهء کار من بداری همچنانکه تا این غایت داشتی. (تاریخ بیهقی). آنچه تا این غایت براندم و آنچه خواهم راند برهان روشن با خویشتن دارم. (تاریخ بیهقی). و تا این غایت دانی که براستای تو چند نیکویی فرموده ایم و پنداشتیم که با ادب برآمده ای و نیستی چنانکه ما پنداشته ایم. (تاریخ بیهقی). از خداوند تا این غایت همه نواخت بوده است. (تاریخ بیهقی). از ما تا این غایت هیچ دست درازی نرفته است اما پوشیده نیست که در خراسان ترکمانان دیگر هستند. (تاریخ بیهقی). ما را تا این غایت از این مرد خیانتی پیدا نیامده است. (تاریخ بیهقی). تا این غایت هفتادواند و دیگر دُمادُم است. آن خدمت که او کرد تا این غایت ما را فراموش نیست. (تاریخ بیهقی). و پیغام داد که علی تا این غایت نه آن کرد که اندازه و پایگاه او بود. (تاریخ بیهقی). اگر تا این غایت نواختی بواجبی از مجلس ما به حاجب نرسیده است اکنون پیوسته بخواهد بود. (تاریخ بیهقی). تا بدین غایت (سال 444 ه . ق.) اندر میان ایشان مانده است. (زین الاخبار). پس یک روز او را گفت ای برادر عرض خویش تا این غایت بر تو پوشیده داشتم. (کلیله و دمنه). اگر مسارعت نمایی امان دهم بر تقصیری که تا این غایت روا داشته. (کلیله و دمنه). در باب وی (شتربه) تا این غایت جز نیکویی و خوبی جایز داشته نشده است. (کلیله و دمنه). تا این غایت از جانب ما التماس نکردید و آرزویی نخواستید. (راحة الصدور). قاضی چون سخن بدین غایت رسانید، از حد قیاس اسب مبالغه درگذرانید. (گلستان)... هر که آمد برو مزیدی کرد تا بدین غایت رسید. (گلستان).
-تا بغایتی که؛ تا حدی که : تا آنجا که رفیع قدر و عالی مرتبه شد تا بغایتی که خواست او را بخلیفه نام نهند. (تاریخ قم). و در میانهء ما در ایام پیشین قحطی سخت پیدا شد تا بغایتی که بر صحراها گیاه و نبات رسته نشد. (تاریخ قم).
- تا غایت که؛ تا آنجا که. تا حدی که : و توالد و تناسل کردند تا غایت که عدد فرزندان و اعقاب یکی از ایشان بقم... زیاده بر شش هزار رسید. (تاریخ قم). و بزن نرسیده است تا غایت که او را فرزند نبوده است. (تاریخ قم). بهرام جور ملک پنج سال از رعیت خود خراج برداشت تا غایت که بسبب مشغول شدن ایشان به لهو و لعب و شادی، عمارات به خرابی مبدل شدند. (تاریخ قم).
|| غرض(1) ناصب غایت و واضع آن، مغبی (قطر المحیط). || رایت. علم. درفش. || الفائدة المقصودة سواء کانت عائداً الی الفاعل ام لا. (قطر المحیط). غایت منسوب به عمل(2). غایت منسوب به عامل(3). || آنچه غایت برای آن موضوع است، مغیاً و به این معنی است که گفته میشود: غایت داخل در مغیا نیست. (قطر المحیط). و رجوع به مغیا شود. مالاجله وجودالشی ء. (تعریفات جرجانی). آنچه فاعل بخاطر آن اقدام به فعل کند و آن را علت غائی نیز نامند. (کشاف اصطلاحات الفنون). جدوی. فایده. نفع. مؤلف کشاف اصطلاحات الفنون آرد: هی تطلق علی معان منها نوع من انواع الزحاف و قد سبق معناه فی لفظ الزحاف. و رجوع به زحاف شود. تناهی؛ بغایت برسیدن. (زوزنی). اَمد. (منتهی الارب) (ترجمان قرآن). ج، غایات. میطان. منتهی. قصیری، یقال قصیریک ان تفعل کذا؛ ای غایتک و جهدک. قصاری. نعامی. دهر. میدی و میداء. (منتهی الارب).
(1) - Finalite.
(2) - Finalite interne.
(3) - Finalite externe.

غایت اندیش.

[یَ اَ] (نف مرکب) کسی که پایان و نهایت کار را درست بیند. مآل بین. عاقبت بین :
غایت اندیش بود و راه شناس
پارسائیش را نبود قیاس.نظامی.
در آن شهر باشد تنی چند پیر
همه غایت اندیش و عبرت پذیر.
نظامی.

غایت قصوی.

[یَ تِ قُصْ وا](1) (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غایة القصوی. کمال مطلوب. منتهی :
خداوندی که عزم و حزم و خشم او و خشنودی
رسیده بینی این هر یک به حدّ غایة القصوی.
منوچهری.
از عمر بگیر اطول الاعمار
وز کام بیاب غایة القصوی.
جمال الدین عبدالرزاق.
.laedI - (1)

غایت مطلوب.

[یَ تِ مَ] (ترکیب اضافی اِ مرکب) نهایت خواسته. نهایت آرزو. کمال مطلوب. آرمان. هدف مطلوب :
غایت مطلوب من خدمت درگاه تست
ای در تو خلق را گشته به روزی ضمان.
خاقانی.

غایت منی.

[یَ تِ مُ نا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نهایت آرزو. منتهای امید.

غایته.

[تَ] (اِخ) رجوع به گایته(1) شود.
(1) - Gaete.

غایر.

[یِ] (ع ص) لغتی در غائر. رجوع به غائر شود.

غایرخان.

[یِ] (اِخ) لقب اینال حق حاکم اترار و از امرای سپاهیان خوارزمشاه که مسبب حملهء چنگیز به ایران گردید. مؤلف جهانگشا آرد: چون جماعت تجار (تجار مغولی که به امر چنگیز برای تجارت آمده بودند) بشهر اترار رسیدند امیر آن اینال حق بود یکی از اقارب مادر سلطان ترکان خاتون که لقب غایرخان یافته بود و از جماعت بازرگانان هندویی بود که او را در ایام گذشته با او معرفتی بوده است بر عادت مألوف او را اینال جوق می خوانده است و به قوت و اقتدار خان خویش مغرور بوده و از او تحاشی نمی نموده و مصلحت کار خود رعایت نمی کرده. غایرخان بدین سبب متغیر می شده است و بر خویش می پیچیده و نیز طمع در مال ایشان کرد بدین سبب تمامت ایشان را موقوف کرد و به اعلام احوال ایشان رسولی به عراق فرستاد به حضرت سلطان و سلطان نیز بی تفکر به اباحت خون ایشان مثال داد و مال ایشان حلال پنداشت و ندانست که زندگانی حرام خواهد شد بلکه وبال و مرغ اقبال بی پر و بال.
هر آن کس که دارد روانش خرد
سرمایهء کارها بنگرد
غایرخان بر امتثال اشارت ایشان را بی مال و جان کرد بلکه جهانی را ویران و عالمی را پریشان و خلقی را بی خان و مان و سروران. به هر قطره ای از خون ایشان جیحونی روان شد و قصاص هر تارمویی صد هزاران سر بر سر هر کویی گویی گردان گشت و بدل هر یک دینار هزار قنطار پرداخته شد. (ص 60 و 61). و باز مؤلف جهانگشا آرد: و سلطان از لشکر بیرونی پنجاه هزار مرد به غایرخان داده بود و قراجه خاص حاجب را با ده هزار دیگر به مدد او فرستاده و حصار و فصیل و بارهء شهر را استحکامی نیک به جای آورده بودند و آلات حرب بسیار جمع کرده و غایرخان نیز در اندرون کار جنگ را بسیجیده شد و مردان و خیلان بر دروازه ها تعیین کرد و به خویشتن بر باره آمد نظاره کنان از کردار نااندیشیده پشت دست به دندان کنان. از لشکر انبوه و گروه با شکوه صحرا را دریایی یافت در جوش و هوایی از بانگ اسبان با برگستوان و زئیر شیران در خفتان در غلبه و خروش و لشکر برگرد حصار چند حلقه ساختند و چون تمامت لشکرها جمع شدند هر رکنی را به جانبی نامزد کرد [ چنگیز ] ... و اوکتای را بر سر لشکر که به محاصرهء اترار نامزد کرده بودند بگذاشت چنانکه خیل از جوانب برکار شده بر مداومت جنگ آغاز نهادند و مدت پنج ماه مقاومت نمودند عاقبت ارباب اترار را چون کار به اضطرار رسید قراجا از غایر در ایل شدن و شهر بدان جماعت سپردن استنطاق می کرد غایر چون دانست که مادهء این آشوبها اوست و به هیچ وجه ابقا را از آن جانب تصور نمی توانست کرد و هیچ کناری نمیدانست که از میان بیرون جهد جهد و جد بی حد می نمود و مصالحت را مصلحت کار نمیدانست و بدان رضا نمیداد بعلت آنکه با ولی نعمت یعنی سلطان اگر بی وفایی کنیم عذر غدر را چه محل نهیم و از ملامت و تقریع مسلمانان به کدام بهانه تفصی نماییم قراجه نیز الحاحی نکرد و چندان توقف نمود که:
چو خورشید گشت از جهان ناپدید
شب تیره بر روز دامن کشید.
با اکثر لشکر خویش از صوفی خانه بیرون رفت و لشکر تتار هم در شب بدان دروازه در رفتند و قراجه را موقوف کردند تا بوقت آنکه:
الشرق قد مزق ظلماءه
خط عمود من صباح منیر.
او را با جمعی قواد به خدمت پادشاه زادگان بردند و از هرنوع از ایشان بحث و استکشاف واجب دانستند و به آخر فرمودند که تو با مخدوم خود با چندان سوابق حقوق که او را در ذمت تو ثابت شده وفا ننمودی ما را نیز از تو طمع یکدلی نتواند بود او را با تمامت اصحاب او به درجهء شهادت رسانیدند غایر با بیست هزار مرد دلیر و مبارزان مانند شیر باحصار پناهید و به حکم آنکه:
و طعم الموت فی امر حقیر
کطعم الموت فی امر عظیم.
همه مرگ را ایم پیر و جوان
به گیتی نماند کسی جاودان.
تمامت دل بر مرگ خوش کردند و ترک خویش گفته به نوبت پنجاه پنجاه بیرون می آمدند و به طعان و ضراب تنها کباب می کردند و تا از ایشان یک نفس نفس می زد مکاوحت می نمودند بر این موجب از لشکر مغول بسیار کشته شد و بر این جمله تا مدت یکماه و نیم مکاشفت قایم بود و محاربت دایم تا غایر با دو کس بماند و بر قرار مجالدت می کرد و پشت نمی نمود و روی نمی تافت و لشکر مغول در حصار رفتند و او را بر بام پیچیدند و او با این دو یار دست به بند نمیداد و چون فرمان چنان بود که او را دستگیر کنند و در جنگ نکشند رعایت فرمان را بر قتل او اقدام نمی نمودند و یاران او نیز درجهء شهادت یافتند و سلاح نماند بعد از آن کنیزکان از دیوار سرای خشت بدو میدادند چون خشت نماند گرد بر گرد او فروگرفتند و بعد ما که بسیار حیلتها و حملتها کرد و فراوان مرد بینداخت در دام اسر آوردند و محکم بر بست و بندهای گران برنهاد و حصار و باره را باره کوی یکسان کردند و از آن جا بازگشتند و آنچ از شمشیر بازپس مانده بود از رعایا و ارباب حرف بعضی را به حشر بردند و قومی را جهت حرفت و صناعت. و در آن وقت چون چنگیزخان از بخارا با سمرقند آمده بود متوجه سمرقند شدند و غایر را در کوک سرای کاس فنا چشانیدند و لباس بقا پوشانید. (تاریخ جهانگشای جوینی چ لیدن ج1 صص 64 - 66). مؤلف حبیب السیر آرد: سالکان مسالک نکته دانی و ناظمان مناظم سخنرانی آورده اند که در اواخر ایام دولت سلطان محمد خوارزمشاه فراغت خلایق و امنیت شوراع درجهء کمال یافته بود و جهت مظنهء اندک منفعتی تجار به فراغ بال از اقصای دیار مغرب تا انتهای بلاد مشرق آمد و شد می نمودند و چون در آن زمان در اردوی چنگیزخان که بر اکثر قبایل و صحرانشینان مغولستان فرمانفرما شده بود ملبوسات بهای تمام داشت احمد خجندی به اتفاق جمعی از تجار رخوت و اقمشه به اردوی چنگیزخان برد و خان نسبت بدیشان در طریق لطف و احسان سلوک نموده در وقتی که اجازت مراجعت می طلبیدند فرمان داد که هر یک از پسران و امرا دو کس از ملازمان خویش برگزیده سرمایه به ایشان دهند تا به رسم تجارت متوجهء ایران گردند و حسب الحکم چهار صد و پنجاه مرد مسلمان مجتمع گشته با اموال بیقیاس روان شدند و چنگیزخان سخنان محبت آمیز و کلمات مودت انگیز به سلطان محمد پیغام داد و طالب آن شد که وحشت و بیگانگی به الفت و یگانگی مبدل گردد و چون این جماعت به اترار رسیدند و به خدمت حاکم آنجا نیالجق که غایرخان لقب یافته بود رفتند یکی از ایشان که به وی آشنایی قدیم داشت در اثنای قیل و قال او را نیال جق گفت و این معنی بر خاطر آن کم سعادت گران آمده قاصد مال و جان بازرگانان گشت و ایشان را محبوس گردانید و ایلچی به درگاه خوارزمشاه که از عقبه مراجعت نموده در عراق عجم بود ارسال داشت و پیغام داد که جاسوسان چنگیزخان با اموال فراوان بدین ولایت آمده اند فرمان چیست؟ خوارزمشاه بی تأمل به قتل آن جماعت حکم فرمود و غایرخان به ریختن خون بیچارگان جسارت کرده یکی از ایشان بگریخت و کیفیت حادثه را به عرض چنگیزخان رسانید و خان به بازخواست این حرکت شنیع قاصدی نزد سلطان محمد ارسال داشته غایرخان را طلب فرمود تا به قصاص رساند خوارزم شاه را چون دولت برگشته بود ایلچی را نیز بکشت و چنگیزخان کشتن ایلچی را هم شنوده آتش غضب او اشتعال یافت و بر زبرپشته رفته و کمر از میان برگشاده سربرهنه کرد و از درگاه پادشاه بی نیاز ظفر و برتری مسألت نمود و بعد از سه شبانه روز آوازی که بر حصول مقصودش مشعر بود شنود، از پشته پایین آمد و به عزم رزم سلطان محمد نهضت فرمود... (حبیب السیر چ خیام طهران ج 2 صص 648-649).
و نیز مؤلف حبیب السیر در ج 3 آرد: نقل است که بعد از این واقعه (واقعهء قتل عام بخارا) یکی از بخارائیان به خراسان رفت شخصی از وی پرسید که حال شما بکجا انجامید جواب داد که «آمدند و کندند و سوختند و کشتند و بردند». و فی الواقع در کلام فارسی عبارتی مختصرتر از این در بیان آنچه از لشکر مغول در بخارا بوقوع انجامیده بود نتوان یافت، اما جغتای و اوکدای که به فتح اترار مأمور بودند چون بظاهر آن دیار رسیدند غایرخان با آنکه شصت هزار سوار جرّار داشت در شهر متحصن شد و محافظان هشیار بر دروازه ها بنشاند و شاهزادگان مدت پنج ماه آن بلده را محاصره نموده کار محصوران به اضطرار انجامید آنگاه قراجه حاجب که به حکم سلطان محمد خوارزمشاه به کمک غایرخان متعین بود با مغولان ایل شده شبی از دروازهء صوفی خانه بیرون رفت و همان شب جریک مغول در شهر ریخته غایرخان با بیست هزار کس از شجاعان پناه به حصار برده و روز دیگر جغتای و اوکدای قراجه حاجب را به کفران نعمت خوارزمشاه مخاطب ساخته بکشتند و تمامی مردم اترار(1)را بر صحرا رانده به تیغ تیز بگذرانیدند و آغاز محاصرهء قلعه نمودند و غایرخان از آن حصار هر روز پنجاه مرد به میدان نبرد میفرستاد تا کشش و کوشش نموده به عزّ شهادت میرسیدند و بر این منوال مدت یک ماه زمان محاصره و محاربه امتداد یافت و در آن ایام بسیاری از کفار بر خاک هلاک افتادند و چون از سپاه غایر زیاده از دو کس نماند مغولان به حصار درآمدند و غایر با آن دو یار پناه به بام برده بر قرار تجلد می نمود و به زخم سنگ و خشت مخالفان را از خود بازمیداشت و چون فرمان چنگیز چنان بود که او را زنده به دست آورند لشکر مغول تیر به طرف او نمی انداختند القصه بعد از آن که آن دو کس نیز کشته شدند مغولان غایرخان را گرفتند و بند کرده قلعه را با زمین یکسان ساختند و غیر از ارباب صناعت تمامی متوطنان آن مکان را بکشتند آنگاه جغتای و اوکدای عازم اردوی اعظم گشتند و در حدود سمرقند غایرخان را گرفته بنظر چنگیزخان رسانیده در کوک سرا او را شربت شهادت چشانیدند. (حبیب السیر چ طهران خیام ج 3 ص 29). مؤلف تاریخ مغول آرد: امیر اترار از جانب خوارزمشاه اینالجق معروف به غایرخان بود که با ترکان خاتون مادر خوارزم شاه خویشی داشت(2) او در مال تجار مغول طمع کرد و ایشان را پیش خوارزمشاه جاسوس قلم داد، خوارزمشاه به قول او اعتماد کرد و جواب داد که مواظب حال ایشان باشد. غایرخان تجار مغول را به استثنای یکنفر که فرار کرد کشت و اموال ایشان را ضبط نمود و آن یک نفر که جان بسلامت برد نزد چنگیزخان رفت و صورت آن واقعهء هایله را پیش او تقریر نمود(3). بعد از آن که چنگیزخان از واقعهء قتل تجار مغول آگاهی یافت یک نفر از مطلعین را که پدرش در خدمت سلطان تکش خوارزم شاه می زیست(4) با دو فرستادهء تاتار پیش سلطان محمد روانه داشت و پس از اعتراض بر حرکت زشتی که نسبت به تجار مغول شده بود تسلیم غایرخان را خواست ولی سلطان محمد زیر بار قبول این تکلیف نرفت زیرا که بیشتر قشون و غالب رؤسای لشکر او از اقارب غایرخان بودند و در صورت تسلیم او سلطان نیز که آلت دست ایشان محسوب بود، از میان برداشته میشد بعلاوه ترکان خاتون نیز که در کارها قوی و به قدرت ترکان قنقلی مستظهر بود نمیگذاشت که خوارزمشاه به چنین اقدامی مبادرت ورزد باری خوارزمشاه نه تنها درخواست چنگیز را نپذیرفت بلکه فرستادگان او را هم کشت و با یک حرکت سفیهانه سیل هجوم مغول را به دست خود به طرف ایران و سایر ممالک اسلامی شرق کشاند. (ص 23 و 24). و باز آرد: از بلاد متعلق به خوارزمشاه اول شهری که مورد حملهء مغول قرار گرفت اترار بود یکی به آن علت که این شهر در جوار بلاد ترک نشین و در سرحد شمال شرقی ممالک خوارزمشاهی قرار داشت. دیگر آنکه غایرخان حکمران آن آتش خشم چنگیز را تحریک کرده او را به کینه خواهی و لشکرکشی برانگیخته بود. (ص 26) و باز آرد: اَینالجق (غایرخان) به عللی که میدانیم چون به هیچ وجه نمیتوانست در مقابل چنگیزیان سرتسلیم پیش آورد تصمیم گرفت تا آخرین سرحد امکان در مقابل مغول مقاومت کند بهمین جهت با لشکریانی که خوارزمشاه به او داده بود(5) به دفاع مشغول شد و خوارزمشاه یکی از امرای خود یعنی قراجهء خاص را نیز با 10000 نفر سپاهی دیگر به کمک او فرستاد. قراجهء خاص چون تاب مقاومت و دفع لشکریان چنگیز را در خود و اینالجق نمیدید او را به تسلیم به مغول دعوت نمود ولی اینالجق قبول این دعوت را خیانت شمرده زیر بار تکلیف او نرفت و بیشتر از پیشتر در دفاع از حصار اترار و انجام خدمت به پادشاه متبوع خود خوارزمشاه مجاهدت گردید. قراجهء خاص بالاخره از یکی از دروازه های شهر خارج شده با لشکریان همراه به اتباع چنگیز پیوست. ولی جغتای و اوکدای پس از تحقیقاتی چند او را به جرم خیانتی که به ولی نعمت خود خوارزمشاه نموده بود با جمع یارانش کشتند و از همان دروازه ای که او خارج شده بود به اترار ریختند. اینالجق با سپاهیان خود به حصار شهر پناهنده شد و هر روز لشکریان او عده ای بخارج حصار می آمدند و مردانه بر لشکر مغول میزدند و پس از کشتن جماعتی بخاک هلاک می افتادند و این ترتیب تا یک ماه دوام داشت. آخر کار اینالجق با دو تن از یاران خود ماند و ناچار به بامی پناه برد و با خشت پاره هایی که کنیزکان از دیوار می کندند و به او میدادند از خود دفاع می نمود تا بالاخره به چنگ تاتار افتاد و جغتای و اوکدای آن مرد دلیر را کشتند. (تاریخ مغول تألیف عباس اقبال چ طهران صص 32-33). و رجوع به فیه مافیه ص 284 و تاریخ مغول ص 99 و اینالجق شود.
(1) - در متن کتاب انزار آمده است.
(2) - گویا برادرزادهء ترکان خاتون بود. (حاشیهء تاریخ مغول).
(3) - بعضی از مورخان فرمان قتل تجار مغول را از خود خوارزمشاه میدانند بهر حال مسئولیت او در این قضیه ظاهر است. (حاشیهء تاریخ مغول).
(4) - به اسم ابن کفرج بغرا.
(5) - از 20000 تا 50000 به اختلاف روایت مورخین. (حاشیهء تاریخ مغول).

غایرغانه.

[یِ نَ / نِ] (اِ) از انواع ورم و آن مبدء شقاقلوس است. رجوع به ذیل تذکرهء داود ضریر انطاکی چ مصر ص 186 شود.

غایس.

[یُ] (اِخ) رجوع به غایوس شود.

غایسین.

رجوع به گایسین(1) شود.
(1) - Gaicin.

غایص.

[یِ] (ع ص) نعت فاعلی از غوص. لغتی در غائص. رجوع به غائص شود.

غایض.

[یِ] (ع ص) غائض. نعت فاعلی از غیض. فرورونده در (آب) : و به دیه ابروز کاشان کاریزی هست اسفذاب نام، مشرب اهل آن دیه و صحراها و دیههای چند که در آن حوالی واقع است از آن است و بدیه پین غایض میشود. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 38). در ترجمهء عبارت ذیل: و بقریة ابروز من فاشان قناة تسمی اسفذاب منها شرب اهل ابروز و صحاریها و القری حولها و مغیضها بقریة فین. (محاسن اصفهان ص 17).

غایط.

[یِ] (ع اِ) غائط. مقابل بول. براز. مدفوع. گه. گوه. ککه. پلیدی. عذره. حدث مردم. نجاست. || زمین پست فراخ و کنایه از پلیدی مردم است بدان جهت که وقت قضای حاجت به طرف زمین پست روند. (منتهی الارب).

غایط بنی یزید.

[یِ بَ یَ] (اِخ) یک نخل و یک باغی است در یمامه. جایگاهی است از برای بنی نمیر و در آنجا نخل است. (معجم البلدان).

غایط گزاردن.

[یِ گُ دَ] (مص مرکب)غایط کردن. امراع.

غایلة.

[یِ لَ] (ع اِ) لغتی در غائلة. دشواری. سختی. بدی. گزند. فساد. الشر و المهلکة. (قطر المحیط). ج، غوائل : امیر یوسف مردی بود سخت بی غایله. (تاریخ بیهقی). بصلاح ملک او نزدیکتر باشد و از معرت فساد و غایلت عناد دورتر ماند. (جهانگشای جوینی). شائبهء تکلف و سخنوری و غایلهء تصلف و مدح گستری. (حبیب السیر). || الداهیة. || و من العبد اباقه و فجوره. (قطر المحیط). || آنچه از حوض دریده باشد. (منتهی الارب).

غایم.

[یِ] (ص، ق) (در تداول عامه) قایم. محکم. سخت: غایم او را زد. غایم صدا کن. || نهان. غایب (در لهجهء بعضی نقاط خراسان).
- غایم باشک؛ نوعی بازی کودکان. (این بازی را در تداول عامه، غایم موشک هم می گویند).

غایمش.

[مِ] (اِخ) زوجهء کیوک خان بن اوکتای قاآن بن چنگیزخان. رجوع به اوغول غایمش خاتون شود.

غایم شدن.

[یِ شُ دَ] (مص مرکب) (در تداول عامه) پنهان شدن. قایم شدن.

غایم شدنک.

[یِ شُ دَ نَ] (اِ مرکب) غایم باشک یا غایم موشک. رجوع به غایم شود.

غایم غایمک.

[یِ یِ مَ] (اِ مرکب) نوعی بازی کودکان(1).
(1) - Cache-cache.

غایم کردن.

[یِ کَ دَ] (مص مرکب) (در تداول خانگی) پنهان کردن. قایم کردن.

غاینسبورغ.

[بُ رُ] (اِخ)(1) رجوع به گاینسبره شود.
(1) - Gainsborough.

غایوس.

(اِخ) نام دوتن: 1 - شخصی مقدونی (مکدونیهء) که پولس را در قرنتس ضیافت نمود در وقتی که رسالهء خود را به رومانیان می نوشت (رسالهء رومیان 16: 23) لهذا پولس وی را تعمید داده (اول قرنتیان (1: 14) وی با پولس بافسس شد و فتنه گران بر وی دست انداختند (کتاب اعمال رسولان 19: 29) و با وجودی که اسم او همواره با ارسترخس ذکر میشود باز گمان میرود که او غایوس دربه ای باشد. (کتاب اعمال رسولان 20: 4) و بعضی را گمان چنان است که غایوس دربه ای مرد دیگری بوده است و نسبتی به این غایوس ندارد.
2 - شخصی که یوحنا نامهء سیم خود را به وی نگاشت که این همان شخصی است که با پولس در سفر آخرش به فلسطین رفاقت نمود. (کتاب اعمال رسولان 20: 4) و آن کسی که با وی در وقت شورش در افسس مرافقه نمود شخص دیگری است که در مکدونیه (مقدونیه) تولد یافته. و نیز برآنند که مهماندارش (رسالهء رومیان 16:23) یعنی همان که وی را تعمید داد (اول قرنتیان 1:14) شخص دیگری غیر از این دو نفر بوده است. (کتاب قاموس مقدس ص 632).

غایة الاَمال.

[یَ تُلْ] (ع اِ مرکب) نهایت آرزوها :
ختام عمر خدایا به فضل و رحمت خویش
بخیر کن که همین است غایة الاَمال.
سعدی (قصاید).

غایة الامانی.

[یَ تُلْ اَ] (ع اِ مرکب) نهایت آرزوها. منتهای امیدها :
روی امید سعدی بر خاک آستانت
بعد از تو کس ندارد یا غایة الامانی.
سعدی (طیبات).

غایة القصوی.

[یَ تُلْ قُصْ وا] (ع اِ مرکب) رجوع به غایت قصوی شود.

غایة القصوی.

[یَ تُلْ قُصْ وا] (اِخ)کتابی از مؤلفات قاضی ناصرالدین بیضاوی. (حبیب السیر چ خیام طهران ج 3 ص 134).

غایة ما فی الباب.

[یَ تُ فِلْ] (ع اِ مرکب) منتهای مراتب اینکه. نهایت کلام.

غأغأ.

[غَءْ غَءْ] (ع اِ) آواز و خروش فرستوک کوهی یا زاغ سیاه. (منتهی الارب).

غب.

[غِب ب] (ع اِ) سرانجام. پایان. پایان کار. پایان هر چیزی. (منتهی الارب). || یک در میان. روز در میان. (از قطر المحیط). روزی آمدن و روزی نه. (دهار). و منه: زر غباً تزدد حباً. (منتهی الارب). و قال الحسن: الغب فی الزیارة ان تکون فی کل اسبوع. (منتهی الارب). ج، اغباب. (المنجد). دیدن بعد از روزهایی یا هر هفته. (از قطر المحیط). || (مص) روز در میان با آب آمدن شتر. (منتهی الارب). روزی آب خوردن چهارپا و روزی تشنه ماندن. (از قطر المحیط). || بدبوی شدن گوشت. (از قطر المحیط). || به آخر رسیدن کار. (از قطر المحیط) (آنندراج). || روز در میان آمدن تب: غبت الحمی غباً. (منتهی الارب). تبی که دو روز در میان آید و آن را حمای مثلثه نیز نامند. و این همان نوبهء سه یک است. و منه الحدیث: اغبوا فی عیادة المریض ای لاتعودوه فی کل یوم لما یجد من ثقل العواد. والحمی الصفراویه سمی غباً لانها تنوب یوماً و یوماً و اذا اطلق الاطباء الغب اراد وا بها الدایرة. ج، اغباب. (بحر الجواهر). و مؤلف ذخیرهء خوارزمشاهی آرد: و اگر خلط صفرایی باشد، یک روز تب آید و دیگر روز نه و این تب را تب غب گویند. و نیز آرد: تب غب غیر خالصه است از بهر آنکه این تب از دو خلط باشد که آمیخته گردد. و ابن البیطار گوید: و ینفع من جمیع حمیات الغب المتطاولة(1). تب روز افکن. (زمخشری). || پوشیدن. || پوشاندن. (دزی ج 2 ص 199). || فاصله دادن در زمان: کان لایغب الغزو؛ وی لاینقطع می جنگید. (دزی ج 2 ص 199).
(1) - Elle est avantageuse contre les .(لکلرک) fievres. larvees et continues.

غب.

[] (اِخ) شهری است دریائی، بنات معروف به غبیة به این شهر منسوب است.

غب.

[غَب ب] (ع مص) روز در میان بر آب آمدن شتران: غبت الابل غباً و غبوباً. || میان روز آمدن بر قوم: غَبَّ فلانٌ عن القوم. || و یقال فلان لا یغبنا عطاءه؛ یعنی هر روز بی فاصله می بخشد. || بدبوی شدن گوشت: غب اللحم. || شب گذاشتن نزدیک کسی: غب عندنا. و منه: قولهم رویدالشعر یغب. || به آخر رسیدن کارها: غبت الامور. (منتهی الارب).

غب.

[غُب ب] (ع ص، اِ) رونده از دریا چندان که در دشت دور درآید. || زمین پست. || ایستادنگاه آب. ج، اغباب. غبوب. (منتهی الارب). ج، غبان. (المنجد). || خلیج (در لهجهء یمنی). (دزی ج 2 ص 199) : الغبّ موضعٌ یدخل فیه البحر الی البر یتحاماه المراکب. (ص 47 الجماهر). || دریای موج زن که آبش از ساحل بگذرد و بصحرا ریزد.

غبا.

[غَ] (ع اِ) گرد بلند برآمده. (منتهی الارب).

غباء .

[غَ] (ع اِ) زمین درشت. (منتهی الارب).

غباء .

[غَ] (اِخ) جایگاهی است در شام. قال عدیّبن الرقاع :
لمن المنازل افقرت بغباء
لوشئت هیجت الغداة بکائی.(معجم البلدان).

غباب.

[غُ] (اِخ) لقب ثعلبة بن حارث. (منتهی الارب).

غبابی.

[غُ] (ص نسبی) منسوب به غباب که لقب ثعلبة بن حارص است. (سمعانی).

غباد.

[غُ] (اِ) بمعنی ابداع باشد که نوآوردن و نو ساختن و شعر نو گفتن است. (برهان). || مردم بر حق را نیز گویند یعنی در فعل حق طرف نقیض را نگیرد و جانب کسی را ملاحظه نکند و روی نبیند و آنچه حق است بعمل آورد. (برهان). سایس و عادل قهار را گویند. (انجمن آرا) (برهان) (آنندراج). این کلمه در اوستائی کواته(1) مرکب از دو جزء: نخستین کوا(2) بمعنی کی (شاه) و جزء دیگر واته(3) بقول بارتولمه بمعنی محبوب است و جمعاً یعنی کی محبوب و سرور گرامی. (حاشیهء برهان قاطع چ معین: قباد). بنابراین معانی فوق مجعول است.
(1) - Kavata.
(2) - Kava.
(3) - Vata.

غباد.

[غُ] (اِ) قُباد. نوعی ماهی با گوشتی بسیار لذیذ در دریای فارس.

غباد.

[غُ] (اِخ) در انجمن آرا و آنندراج آمده: مادرش روشنک نام بوده و پدر کاوس و بعضی جد کاوس دانند و پدر کاوس را کیانیه گویند. به هر حال او پادشاهی بوده از سلسلهء کیان که او را کیقباد نیز می گفته اند و قاف در پارسی نیامده قباد معرب آن است، ولی در لغت عجم به معنی ملک الملوک است، صد سال در ایران پادشاه بوده بعد از وی کاوس شاه شد، چنانکه فردوسی گفته:
بسر شد کنون قصهء کی قباد
ز کاوس باید کنون کرد یاد.
(انجمن آرای ناصری) (آنندراج). رجوع به کیقباد شود.

غباد.

[غُ] (اِخ) قباد. ابن فیروز پادشاه ساسانی (پدر انوشیروان) (از سال 488 - 531 م.). مرحوم فروغی در خلاصهء شاهنامه آرد: پیروز (پادشاه ساسانی) را دو پسر بود: «قباد» و «بلاش». در هنگامی که به رزم ترکان میشد قباد را با خود برد و بلاش را جانشین خویش ساخت. در این رزم پادشاه ترکان «خشنواز» پیروز را هلاک ساخت و قباد را اسیر کرد. پس از مرگ پیروز و گرفتاری قباد، بلاش به تخت شاهی مستقر گشت. یکی از بزرگان ایران که از مردم شیراز و نامش «سوفرای» بود به کین توزی پیروز به توران زمین لشکر کشید و در «بیکند» ترکان را سخت شکست داد. خشنواز آشتی جست و اسیران ایران را که از آن جمله قباد بود با خواستهء بسیار به سوفرای فرستاد سوفرای بپذیرفت و پیروزمند و شاد به ایران بازگشت. از آن پس در حقیقت کشورداری با سوفرای بود و چندی که برآمد قباد را به جای بلاش به اورنگ شاهی نشاند:
چو برتخت بنشست فرخ قباد
کلاه بزرگی بسر بر نهاد
همه مهتران آفرین خواندند
زبرجد به تاجش برافشاندند
جوان بود، سالش سه پنج و یکی
ز شاهی ورا بهره بُد اندکی
همی راند کار جهان سوفرای
قباد اندر ایران نبد کدخدای
همه کار او پهلوان راندی
کسی را برِ شاه ننشاندی.
اندک اندک قباد از سوفرای بیمناک شد و در هنگامی که او به شیراز بود فرمود وی را گرفتار کنند. سوفرای که بدگمانی شاه دانست خود بندی بر پای نهاد و چون به نزد قباد آمد شاه او را کشت. این رفتار ایرانیان را خشمگین ساخت. قباد را بند بر نهادند و برادرش «جاماسب» را به شاهی نشاندند. سوفرای را فرزندی خردمند «زرمهر» نام بود ایرانیان قباد را بسته بدو سپردند که به خون خواهی پدر بکشد، ولی زرمهر، شاه را بنواخت و از وی بند برگرفت و چون مدتی برآمد با قباد و تنی چند از خواهان او شباهنگام بگریختند و «سوی مرز هیتال کردند روی» چون به اهواز رسیدند در دهکده ای به خانهء دهقانی فرود آمدند که نژادش به فریدون می پیوست:
یکی دختری داشت دهقان چو ماه
ز مشک سیه بر سرش بر کلاه
جهانجوی چون روی دختر بدید
ز مغز جوان شد خرد ناپدید
همانگه بیامد به زرمهر گفت
که با تو سخن دارم اندر نهفت
برو راز من پیش دهقان بگوی
مگر جفت من گردد این ماهروی
بشد تیز و رازش به دهقان بگفت
که گر دختر خوب را نیست جفت
یکی پاک انبازش آرم به جای
که گردی به اهواز بر کدخدای
گرانمایه دهقان به زرمهر گفت
که این دختر خوب را نیست جفت
اگر هست شایسته، فرمان تو راست
مر این را بدان ده که او را هواست
بیامد خردمند نزد قباد
که این ماه بر شاه فرخنده باد
قباد آن پریروی را پیش خواند
به زانوی کندآورش برنشاند
در آن ده به یک هفته از بهر ماه
همی بود و هشتم بیامد براه
بر شاه هیتالیان شد قباد
گذشته سخنها بر او کرد یاد
بگفت آنچه کردند ایرانیان
بدی را ببستند یک یک میان
پذیرفت شمشیرزن سی هزار
همه نامداران و گرد و سوار
ز هیتالیان سوی اهواز شد
سراسر جهان زو پرآواز شد
چو نزدیکی خان دهقان رسید
همه کوی مردم پراکنده دید
همه مژده بردند نزد قباد
که فرزند بر شاه فرخنده باد
پسر زاد جفت تو در شب یکی
که از ماه پیدا نبود اندکی
چو بشنید در خانه شد شادکام
همانگاه کسریش بنهاد نام
عماری بسیجید و آمد به راه
نشسته بدو اندرون جفت شاه
بیاورد لشکر سوی طیسفون
دل از درد ایرانیان پر ز خون.
موبدان و بخردان پس از سگالش قباد را دیگر بار به پادشاهی برگزیدند:
ورا گشت آن شاهی آراسته
جهان گشت پر داد و پرخواسته
برین گونه تا گشت کسری بزرگ
یکی کودکی شد دلیر و سترگ
به فرهنگیان داد فرزند را
چنان تازه شاخ برومند را.
قباد با روم نیز درآویخت و دو شهر بگرفت، در ایران هم شارسانی چند برآورد که از آن جمله مداین بود. سخنگویی با دانش که مزدک نام داشت آیینی نوین آورد که:
زن و خواسته باید اندر میان
چو دین بهی را نخواهی زیان
بدین دو بود رشک و آز و نیاز
که با خشم و کین اندر آید به راز
همی دیو پیچد سر بخردان
بباید نهاد این دو را در میان.
پادشاه آئین مزدک را پذیرفت و او را برکشید، ولی کسری به وی نگروید سرانجام در مجلس پادشاه موبدان و مزدک از هر دو سخن راندند، و چون کژی و بیراهی مزدک آشکار شد، قباد از آن آئین روی بگاشت و به فرمان وی کسری مزدک و مزدکیان را بکشت. قباد پس از چهل سال پادشاهی بمرد و کشور را به کسری سپرد. (نقل از خلاصهء شاهنامه تألیف فروغی) و رجوع به داستان پادشاهی قباد پیروز در شاهنامهء فردوسی شود.
مؤلف مجمل التواریخ آرد: هنگامی که پدرش فیروز به جنگ هیاطله رفت و به حیلهء خوشنواز که کنده ای در جلو راه فیروز ساخته بود در آن کنده افتاده و کشته شد قباد و پیروزدخت و موبد موبدان و بسیاری مهتران گرفتار شدند و دیگران باز آمدند... تا قباد را سرافرای(1) شیرازی سپهبد ایران، بازآورد. بعد از آنکه سپاه برد از ایرانیان و خاقان صلح خواست و ناچار بپذیرفت و قباد را، و خواهرش را و موبد موبدان و تن فیروز و اسیران دیگر با جزیتها جمله به ایران باز آورد. (از مجمل التواریخ و القصص چ بهار صص 71-72). و باز مؤلف مجمل التواریخ آرد: پادشاهی قباد فیروز چهل و یک سال بود به دیگر روایت به دو دفعات چهل و سه گویند. سپهبد سرفرارا(2) با چندین نیکویی بجای قباد، از گفتار بدگویان بکشت تا ایرانیان از طیره او را گرفتند و بازداشتند و برادرش جاماسب را بنشاندند و قباد را به پسر سرفرا زرمهر دادند تا به خون پدر قصاص کند: زرمهر با وی درساخت و سوی ملک شکنان(3) و هیاطله بازگشتند به یاوری خواستن، و به زمین اهواز اندرو بعضی [ گویند ] به اصفهان و این درست است(4). دختر دهقانی را دوست گرفت و بخواست و با وی بیارامید و دختر از قباد آبستن گشت به کسری نوشیروان، سپس قباد برفت و سپاه آورد، چون آن جایگاه بازرسید، دهقان مژده دادش به فرزند، قباد زرمهر را فرمود که از نژاد دهقان بداند(5)، چون بازجستند از تخمهء افریدون بود، قباد شاد گشت و فرزند نوشروان نام نهاد و بی حرب کردن پادشاهی به وی بازرسید. پس قحط افتاد و مزدک بن بامدادان موبد موبدان بود؛ دین مزدک آورد، و قباد را بدان کار به مباح زنان بر یکدیگر و مال و فعلهای زشت و مذموم، اندرآورد، تا کسری نوشیروان [ که ] با جای مردی رسیده بود دین مزدکی باطل کرد به حجت، و از قباد درخواسته بود که مزدک را با اصحابش به دست او دهد و همه را به باغی به زمین اندر بکشت پایها بر بالا و تا بسینه(6) به زمین در نگنده(7) پس مزدک را بیاویخت و قباد حارث بن عمروبن حجرالکندی [ را ]پادشاه کرد بر عرب و از عمارت بسیار شهرها کرد، یکی میان حلوان و شهرزول(8) ایران شاد کواذ، خواند و دیگری میان گرگان و خراسان(9)و آن را شهر آباد کواذ خواند، و بر سر حد پارس شهری بنا کرد (به ازایمد کواد)(10) نام کرد و آن است که اکنون ارغان(11) خوانند، معنی چنان است که از ایمد بهتر است برسان جندیشاپور که گفتیم و به جانب مداین هنبوشاپور بنا کرد، بغدادیان جنبسابور خوانند یکی دیگر بلاش حنو(12) و به موصل حابور کواد(13) نام کرد [ و ] شهری دیگر در سواد ایزد قباد [ نام ] کرد و به آخر عهد به مداین بمرد. والله اعلم. (مجمل التواریخ و القصص چ بهار صص 73-74). مؤلف احوال و اشعار رودکی آرد: آنچه در تاریخ چین در باب ایران میتوان یافت مناسباتی است که پس از برچیده شدن سلطنت ساسانیان روی داد و تفصیل آن به اجمال بدین قرار است که نخستین بار اسم ایران که چینیان آن را پوسه(14) نامیده اند در سال 519 م. در تاریخ چین آمده است و در آن زمان پادشاه ایران غباد یا بقول کتب پهلوی «کواذ»(15) سفیری به دربار چین فرستاد(16). و ظاهراً پس از آن هم در 461 و 466 م. دو بار سفیر از ایران به چین رفته بود(17) که مصادف با زمان پادشاهی بلاش پدر غباد می شود و پس از آن باز غباد سفیر دیگر به دربار چین فرستاد. سفرای چین نیز به نوبهء خود به دربار خسرو اول انوشیروان آمدند و وی را ارمغانها آوردند. در سال 567 م. که باز در زمان انوشیروان بود سفیر دیگر از سوی ایران به دربار چین رفت و شاید برای آن بوده باشد که از حکومت چین برای دفع ترکان که در آن زمان به سرحدات باختریان تاخت و تاز می کردند یاری بخواهد. در سال 638 م. یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی که چینیان نام او را «یی سه سه»(18) ضبط کرده اند پس از آن که از تازیان در استخر شکست خورد از «تائی تسونگ»(19) امپراطور چین یاوری خواست و در ضمن تمام خزاین و اموال خویش را به چین فرستاد، زیرا که خیال داشت اگر از عهدهء تازیان برنیاید یکباره بچین پناه برد. این واقعه در زمانی بود که هرقل یا هراکلیوس(20) با ایران جنگ کرده و ایران را از پا درآورده بود و تازیان ناتوانی هر دو رقیب را مغتنم شمرده از یک سوی از سال 633 تا 638 م. سوریه (شام) را گرفته بودند و بسوی مصر می تاختند (که از 639 تا 641 م. فتح آن کشید). عبدالله بن مقفع آورده است که در میان ذخایر هفت هزار ظرف طلا بود که به فرمان غباد ساخته بودند و هر یک از آن ظروف دوازده هزار مثقال بود و جز آن مقداری کثیر سکه های سیم از پادشاهان ساسانی و نیز هزار بار شمش طلا بود و مقداری کثیر سکه های زر(21). (تاریخ زندگی رودکی تألیف نفیسی ج 1 صص 194-195). و رجوع به ص 209 همان کتاب شود. (کریستنسن در تاریخ ایران در زمان ساسانیان، ترجمه چ 2 ص 360 ببعد) آرد: در سالهای نخستین سلطت کواذ، زرمهر (سوخرا) کماکان مرتبت خود را حفظ کرد و حائز مقام نخستین در میان اشراف بود(22) اما کواذ پیوسته در دل داشت، که خود را از تسلط و استیلای این مرد جاه طلب و خطرناک نجات دهد. پس رقابتی را که در میان زرمهر و شاهپور مهران افتاده بود مغتنم شمرد، شاپور را، که در این وقت منصب ایران سپاهبذ داشت (طبری) و در عین حال سپاهبذ ناحیهء سواد نیز بود (نهایه)(23)، در نهان با خود یار کرد، و زرمهر را بهلاکت رسانید(24). این واقعه در سرتاسر کشور شهرت عظیم یافت و مبدأ ضرب المثلی شد به این عبارت: «باد سوخرا از وزیدن فروماند و بادی از جانب مهران وزیدن گرفت»(25) یا بنا برروایت نهایه: «آتش سوخرا فرو مرد و باد شاهپور وزید»(26)با وجود این در تاریخ ذکری از این شاهپور مهران نیست، گویا پس از رقیب خود دیری نزیسته است(27) قتل زرمهر دشمنان خطرناک برای کواذ تهیه کرد، ولی آنچه اسباب اشتعال غضب بزرگان شد، روابطی بود که کواذ با فرقهء ضالهء مزدکیه داشت و اسباب بدعتهای انقلابی گردید. پروکوپیوس گوید کواذ در پادشاهی راه خشونت سپرد و در کشور بدعتهایی آورد. آگائیاس گوید این شهریار میخواست تأسیسات اجتماعی را واژگون کند و در معاش مردمان انقلابی پدید آورد و رسوم و آداب باستانی را برهم زند. اما این دو مورخ بیزانسی و همچنین استیلیتس دروغی، که در این باب چیز نوشته اند، فقط یکی از بدعتهای کواذ را ذکر نموده اند و آن راجع به اشتراک زنان است و در این خصوص هم ساکت هستند، که آیا این امر جزء احکام دین جدیدی است یا نه. از میان این سه کتاب، که ذکر شد فقط تألیفی، که منسوب به استیلیتس است، نام فرقهء ضالهء زردشتگان آمده است. در بارهء این فرقه و اصول عقاید آنان باید از کتب عرب و ایران مطالبی بدست آورد. در این جا نکته ای که بدواً باید در نظر گرفت، نام آن فرقه است که در کتاب منسوب به استیلیتس ذکر شده است. در آثار مؤلفان عرب و ایرانی جز اسم مزدکیان مذکور نیست و مسلماً در خوذای نامگ هم آن فرقه را به این عنوان نام برده اند. معذلک در بسیاری از منابع ایرانی و عرب (طبری و یعقوبی و نهایه) ذکری از زردشت نامی رفته است که پسر خورگان و از مردم پسا (فسای فارس) بود و او را مؤسس فرقه شناخته اند. صاحب نهایه زردشت را یکی از نجبای پارسی میشمارد که حامی مزدک بوده است. از این گذشته اکثر منابع عرب و ایرانی، اگر چه نام زردشت نبرده اند، ولی شهر پسا را که زادبوم او بوده محل تولد مزدک شمرده اند(28). پس میتوان گفت که نام این زردشت حتی در خوذای نامگ هم مسطور بوده است. باری ملالاس(29) روایت میکند که در عهد دیوکلسین شخصی از مانویه در روم ظهور کرد، بوندس نام، که عقاید جدید داشت و با کیش رسمی مانوی، راه خلاف میسپرد. از گفتار اوست که گوید: خدای خیر با خدای شر نبرد کرد و او را مغلوب نمود، اینجاست که پرستش غالب واجب است. این بوندس به ایران سفر کرد و به دعوت پرداخت. ایرانیان کیش او را «تون داریس ثنون»، یعنی دین خدای خیر گفته اند که در زبان پهلوی آئین دریست دینان میشود(30) و ملالاس(31) کواذ را در جای دیگر به یونانی چنین خوانده است. «کواذس هودراس ثنوس» که صورت صحیح آن «هودریس ثنوس» میشود(32). این لقب که حاکی از پیروی کواذ از مذهب مزدکی است، در کتب عرب و ایرانی، که مأخذ آنها خوذای نامگ بوده به اشکال مغلوط ضبط شده است(33). بنابراین دین مزدک همان آیین درست دین است، که بوندس انتشار داد. اگر این شخص مانوی، یعنی بوندس، پس از شروع بدعوت جدید در روم، به ایران رهسپار شد، تا عقاید خود را تبلیغ کند، میتوان حدسی قریب بیقین زد که اصل او ایرانی بوده است. کلمهء بوندس شباهتی به اعلام ایرانی ندارد، ولی میتوان آن را لقب این شخص دانست(34). نه تنها کتب اسلامی، که مأخوذ از خوذای نامگ هستند، بلکه الفهرست هم که منبع دیگر داشته، مؤسس فرقهء مزدکیه را شخصی دانسته اند مقدم بر مزدک، و در خوذای نامگ اسم او را زردشت قید کرده اند و از این جا نام فرقهء زردشتگان پیدا شده است، که در کتاب منسوب باستیلیتس معاصر مزدک، نیز همین اسم برای فرقهء مزبور ذکر گردیده است. بنابراین بطور تحقیق میتوان گفت که «بوندس» و زردشت اسم یک شخص بوده است(35). و زردشت نام اصلی آورندهء این دین است و این شخص با پیامبر مزدیسنان همنام بوده است. پس نتیجه این میشود که فرقهء مورد بحث ما یکی از شعب مانویه بود که قریب دو قرن قبل از مزدک، در کشور روم تأسیس یافته و مؤسس آن یکنفر ایرانی زردشت نام پسر خورگان از مردم پسا بوده است. بنابراین مؤلفان بیزانسی و سریانی که در شرح کفر و زندقهء عهد کواذ(36) قلمفرسائی کرده اند کاملاً حق دارند که اتباع مزدک را مانوی خوانده اند(37). از اشارات مندرج در کتب عربی چنین مستفاد میشود که زردشت پیشوایی بوده که دعوات او فقط جنبهء نظری داشته است، اما مزدک که مرد عمل بوده و بقول طبری «در نزد طبقهء عامه خلیفهء زردشت بشمار می آمده است»، رفته رفته نام مؤسس اصلی را تحت الشعاع قرار داد و در همان عهد خود فرقه را به اسم مزدکیه مشهور نمود. از این رو در ادوار بعد مردمان پنداشته اند که بانی حقیقی فرقه نیز مزدک نام داشته و از اینجا گمان کرده اند که مزدک دو تن بوده، یکی مزدک قدیم دیگر مزدک جدید (الفهرست). پس روایت طبری و یعقوبی و صاحب نهایه، که گویند زردشت همعصر مزدک بوده صحیح نیست. اما راجع بشخص مزدک، اطلاعات ما بسیار قلیل است. چنانکه دیدیم قول بعضی از مورخان که مولد او را پسا دانسته اند مقرون به صحت نیست، پسا مولد زردشت بوده است، نه مزدک بنابر قول طبری مزدک در مدریا (?) Madariaتولد یافته است شاید مقصود شهر ماداریا Madaryaباشد، که در ساحل شرقی دجله (مکان فعلی کوت العماره) واقع بوده است حتی در قرن نهم میلادی هم اشراف و نجبای ایرانی در این شهر مسکن داشته اند(38). اسم مزدک و اسم پدرش بامداذ هر دو ایرانی است. بنابر روایت دینوری مزدک از مردم استخر بود و مؤلف تبصرة العوام مسقط الرأس او را تبریز دانسته است(39). ولی میتوان گفت که مورخان بجای شهر تولدگاه مزدک، که نام مجهول و نامأنوسی داشته، استخر یا تبریز را حدساً نوشته اند و این کار نظایر دارد. مطابق این مقدمات، درست دین که شریعت بوندس زردشت و مزدک باشد در واقع اصلاحی در کیش مانی محسوب میشده است(40) و مثل کیش مانی، این آئین هم آغاز کلام را بحث در باب روابط اصلین قدیمین، یعنی نور و ظلمت، قرار میداد. تفاوت آن با عقاید مانی در این بود که میگفت حرکات ظلمت ارادی و از روی علم قبلی نبوده بلکه علی العمیا و برحسب صدفه و اتفاق جنبشی داشته است برخلاف اصل نور، که حرکاتش ارادی است. بنابراین اختلاط و آمیزش تیرگی و روشنائی که عالم محسوس مادی از آن پیدا شده، برخلاف تعالیم مانی نتیجهء نقشه و طرح مقدمی نبوده و برحسب تصادف وجود یافته است. پس در آیین مزدک برتری نور خیلی پیش از کیش مانی مؤکد بوده و این موافق روایت ملالاس است که گوید اعتقاد بوندس بر این بود که خدای خیر (نور) بر خدای شر (ظلمت) چیره شد و از اینرو باید غالب را ستود. اما این استیلا تام نیست، چه عالم مادی که مخلوطی از دو اصل قدیم است، باقی است و مقصد نهائی تکامل این عالم، نجات ذرات نور است که در ذرات ظلمت آمیخته است. این قسمت از عقاید مزدکیان تابع قول مانی است. مانی میگفت نور را پنج عنصر است:
اثیر، نسیم، روشنایی، آب، آتش. اما مزدک فقط سه عنصر را تصدیق داشت آب و آتش و خاک. اگر چه شهرستانی در این قسمت ساکت است، ولی میتوان بقرینه گفت چنانکه در عقاید مانی ظلمت هم پنج عنصر داشت، مزدکیان نیز به سه عنصر ظلمانی معتقد بوده اند که مدبر شر از آن سه عنصر بیرون آمده است، چنانکه مدبر خیر از عناصر نورانی خارج شده بود. مراد از مدبر خیر خدای نور است که در اصطلاح کیش مانی او را پادشاه نور میخوانده اند. مزدک خدای خود را چنین تصور میکرد که بر تختی در عالم بالا نشسته است، چنان که خسرو در این عالم می نشیند و در حضورش چهار «قوه»(41) تمیز و فهم و سرور هستند چنانکه در نزد خسرو چهار شخص، یعنی موبذان موبذ و هیربذان هیربذ و سپاهبز و رامشگر(42) حضور دارند. این چهار قوه، امور عالم را بواسطهء هفت وزیر خویش میگردانند که عبارتند از سالار و پیشکار و بارور؟ و پروان و کاردان و دستور و کوذگ (غلام و خادم) و این هفت تن در [ دایره ] دوازده تن روحانیین دور میزنند(43) از این قرار: خواننده، دهنده، کشنده، زننده، کننده، آینده، شونده، یابنده(44). در هر انسانی این چهار قوه مجتمع است و آن هفت و دوازده در عالم سفلی مسلط هستند. شهرستانی بیانات خود را در باب مبدأ آفرینش به شرحی در خصوص خواص اسم اعظم و حروف آن اسم به پایان میرساند. اما در باب علم معاد و احوال قیامت در نظر مزدکیان، شهرستانی بتفصیل قائل نشده است. مثلاً گوید بنابر رأی مزدکیه خلاص نور از ظلمت بر حسب اتفاق و بدون قصد و اختیار صورت خواهد گرفت، چنانکه امتزاج آنها نخست بر حسب اتفاق و بدون اختیار، واقع شده است و این بسیار موجز و مختصر است. در هر حال، راه نجات این است که انسان طریق زهد و ترک بپوید. در منابع موجوده بیشتر مطالب راجع به همین جنبهء زهد وترک مزدکیه است. نزد این طایفه چنانکه نزد مانویه، اصل آن است که انسان علاقهء خود را از مادیات کم کند و از آنچه این علاقه را مستحکم تر میسازد اجتناب ورزد، از این رو خوردن گوشت حیوانات نزد مزدکیه ممنوع بود(45) و در بارهء غذا همواره تابع قواعد معینی بودند و ریاضتهایی میکشیدند(46). منع خوردن گوشت حیوانی سبب دیگر هم داشت، برای خوردن حیوان کشتن حیوان لازم بود و ریختن خون نتیجه اش منع ارواح از حصول نجات میشد(47) شهرستانی روایت میکند که مزدک «امر به قتل نفوس میداد تا آنان را از اختلاط با ظلمت نجات ببخشد» ممکن است مراد از این قتل کشتن خواهش ها و شهوت ها باشد که سد راه نجاتند. مزدک مردمان را از مخالفت و کین و قتال بازمیداشت. به عقیدهء او چون علت اصلی کینه و ناسازگاری نابرابری مردمان است، پس باید ناچار عدم مساوات را از میان برداشت تا کینه و نفاق نیز از جهان رخت بربندد. در جامعهء مانوی «برگزیدگان» بایستی در تجرد بمانند و بیش از غذای یک روز و جامهء یک سال چیزی نداشته باشند. از آنجا که نزد مزدکیه نیز همین میل به زهد و ترک موجود بوده میتوان حدس زد که طبقهء عالیهء مزدکیان هم قواعدی شبیه برگزیدگان مانوی داشته اند، ولی پیشوایان مزدکیه دریافتند که مردمان عادی نمیتوانند از میل و رغبت به لذات و تمتعات مادی از قبیل داشتن ثروت و تملک زنان و یا دست یافتن به زن مخصوصی که موردعلاقه است، رهایی یابند مگر اینکه بتوانند این امیال خود را باآزادی و بلامانع اقناع کنند. پس این قبیل افکار را مبنای عقاید و نظریات اجتماعی خود قرار دادند و گفتند که خداوند کلیهء وسایل معیشت را در روی زمین در دسترس مردمان قرار داده است، تا افراد بشر آن را بتساوی بین خود قسمت کنند بقسمی که کسی بیش از دیگر همنوعان خود چیزی نداشته باشد. نابرابری و عدم مساوات در دنیا به جبر و قهر از آن بوجود آمده است که هر کس میخواسته تمایلات و رغبتهای خود را از کیسهء برادر خود اقناع کند، اما در حقیقت هیچکس حق داشتن خواسته و مال و زن بیش از سایر همنوعان خود ندارد. پس باید از توانگران گرفت و به تهی دستان داد، تا بدین وسیله مساوات دو باره در این جهان برقرار شود(48). زن و خواسته باید مانند آب و آتش و مراتع در دسترس همگان بالاشتراک قرار گیرد(49) این عمل خیری است که خداوند فرموده و نزد او اجر و پاداش عظیم دارد و گذشته از تمام اینها دستگیری مردمان از یکدیگر عملی است قابل توصیه و باعث خشنودی خداوند(50) پس به آسانی میتوان فهمید که چرا دشمنان این فرقه کمونیستهای مزدکی را عموماً متهم به اباحه و ترویج فحشا و منکر کردند در صورتی که این کارها خلاف اصل زهد و ترک است که پایه و اساس عقاید مزدکیان را تشکیل میداد. خلاصه در اثر افکار و اندیشه های اخلاقی و نوعدوستی زردشت و مزدک به این نتیجه رسیدند که به تبلیغ یک انقلاب اجتماعی بپردازند. زردشت و مزدک هر دو تأکید میکرده اند که انسان مکلف به عمل خیر است و در اصل شریعت آنان نه تنها قتل بلکه اضرار به غیر هم ممنوع بود. در مهمان نوازی میگفتند که هیچ چیز را نباید از مهمان دریغ داشت از هر طایفه و هر ملتی میخواهد باشد(51) حتی نسبت به دشمنان هم بایستی به مهربانی و عطوفت رفتار کرد(52). در باب رابطه یافتن مزدک با کواذ سند موثقی در دست نداریم. بنا به روایت فردوسی و ثعالبی در قحط سالی مزدک نزد کواذ رفت و با سخنان مکرآمیز و فریبنده قباد را بر آن داشت که اعلام کند که هر که نان از مردم گرسنه بدارد، سزایش مرگ باشد و سپس مردم بینوا و تهی دست را به غارت انبارها تحریک کرد و موجب تجری خلایق شد این روایت بیشک در جزئیات افسانه است ولی بعید نیست که در آن حقیقتی تاریخی نهفته باشد اوتوکیوس هم قضیهء قحط سال را نقل کرده است(53). فقر و بیچارگی که در اثر این بلیه بوجود آمد، تقسیم غیرعادلانهء ثروت را در جامعه ایرانی که در آن کلیهء مقامات مؤثر و مقتدر در دست طبقهء ممتاز بود، آشکار کرد و ممکن است این وضع به مردم ستم کشیده جرأت بیشتری داده و در عین حال شاه را به اصلاحات جسورانه برانگیخته باشد به هر حال کواذ پیرو طریقهء مزدک شد و طبق آن عمل کرد. بغیر از استیلیتس کاذب، کلّیهء مؤلفین هم عصر کواذ و نیز منابع بعدی در این نکته هم داستانند که وی قوانینی در باب اشتراک زنان وضع کرد. اما استیلیتس کاذب گوید که او فرقهء زردشتگان را دوباره برقرار کرد و این فرقه هواخواه آن بود که کلیهء زنان باید در دسترش همگان بالاشتراک قرار گیرند و این قول با اقوال دیگران کمی فرق دارد. اما معلوم نیست قوانین جدید کواذ راجع به نکاح چگونه بوده است. هیچیک از منابع مدعی نیستند که کواذ ازدواج را منسوخ کرده باشد و از این گذشته چنین تصمیمی در عمل غیر قابل اجرا میباشد، شاید او با وضع قوانین جدید یک نوع ازدواج آزادتری برقرار کرده باشد. چنین عملی کاملاً ساده و عبارت از توسعه و تأویل بعضی فصول فقه ساسانی در باب مناکحات و رفع بعض قیودات آن میباشد. چنانکه دیدیم طبق مقررات آن عصر مرد میتوانست زن یا یکی از زنان و حتی زن ممتاز خود را به مرد دیگری که بدون تقصیر محتاج شده باشد، بسپارد تا این مرد از خدمات زن استفاده ببرد. از طرف دیگر این نکته بسیار شایان توجه است که در هیچ یک از منابع عصر کواذ ذکری از قوانین او در باب اشتراک اموال به میان نیامده است. فقط در خوذای نامگ از چنین اقدامات سخن رفته است و ممکن است تا اندازه ای حقیقت داشته باشد، ولی این بدعتها اینقدر مهم نبوده که نظر ناظرین بیزانسی و سریانی را جلب کند شاید هم این اقدامات عبارت بوده است از وضع مالیاتهای فوق العاده بر اغنیا و توانگران برای بهبود وضع فقرا و تهیدستان و یا اعمالی نظیر این. شخص از خود میپرسد که چگونه پادشاه ایران پیرو این فرقهء اباحی (کمونیست) شده است؛ بعضی گفته اند که کواذ از روی اعتقاد تام پیروی مزدک را اختیار کرد و برخی گفته اند که گرویدن کواذ به این آیین از راه ترس بوده و از روی تزویر این کیش گرفته است. نلدکه(54) مخصوصاً توجه به این نکته را جلب کرده است که کواذ پادشاهی نیرومند و با اراده بود و دوبار در مشکلترین احوال تاج و تخت از دست رفتهء خود را نگاهداشته و بارها کشور روم را از ضرب شمشیر خود بلرزه افکنده است و نلدکه از این مقدمه چنین نتیجه میگیرد که گرویدن او به مذهب مزدکیان فقط برای درهم شکستن قدرت اشراف بوده است. با وجود این از روی هیچ یک از منابع عصر یا تقریباً هم عصر کواذ نمی توان استنباط کرد که این پادشاه مردی مزور و دورو و دارای خصلت ماکیاولی بوده باشد، نه پروکوپیوس، که ستایشگر کواذ است نه آگاتیاس، که او را دوست ندارد و نه ستیلیتس کاذب، که دشمن اوست هیچ یک اشاره به تزویر و غداری او نکرده اند. از این گذشته در منابع موجوده بسی نکات هست که حاکی از ایمان راسخ و خلوص اعتقاد کواذ به مزدکیه است. حمزهء اصفهانی گوید:
«چون کواذ متوجه حیات عقبی بود، دولتش ویران شد» بنابر گفتهء طبری کواذ پیش از آنکه فریفتهء مزدک شود یکی از بهترین شهریاران بود. از روی روایتی که فردوسی و ثعالبی راجع به مذاکرهء کواذ و مزدک نقل کرده اند، با اینکه افسانه آمیز است، معلوم می شود اصلاحاتی که این پادشاه به اشارهء مزدک برای رفع قحط و غلا کرد، همه برای صلاح رعیت و از روی محبت و غمخواری نسبت به رعایای ناتوان بوده است و نیز اصلاحی که کواذ راجع به خراج در نظر گرفت و عاقبت جانشین او موفق به اجرای آن شد همچنین مبتنی بر عدل و احسان و رحم و شفقت بوده. در اخبار عرب قدیم، که البته از مخالفین کواذ است آمده است که این پادشاه چون از زندیقان بود(55) همواره اظهار ملایمت میکرد و از ریختن خون بیم داشت و از این رو نسبت به دشمنان خود رأفت بسیار بخرج میداد». معذلک نباید این اجتناب از خونریزی را امری قطعی و دائمی دانست. پادشاهی که قسمت بیشتر ایام سلطنت خود را در جنگ گذرانیده و برای در هم شکستن کبر و غرور و نافرمانی طبقهء اشراف کوششها نموده، مسلماً چندان در این نکته حساس نبوده است. کواذ در جنگهایی که با روم کرد، تابع این نصیحت مجرب بود که گفته اند حمله بهترین دفاع است. (تو پیروزی ار پیشدستی کنی). اما نباید حق را کتمان کرد که در میان حوادث صعب آن دوره و شدت عمل غیر قابل اجتناب مرسوم آن ایام، کواذ آثار نیکویی از انسانیت و عدل خویش بیادگار گذاشته است. در کتاب منسوب به استیلیتس شرح دهشتناکی از قتل مردم شهر آمیدا که بدست کواذ مفتوح گردید، نوشته شده است. اما در موقع خواندن این کتاب باید دو چیز را در نظر گرفت:
یکی مقتضیات ایام جنگ، دیگر تعصب نویسندگان مسیحی که پیوسته میخواسته اند به هر بهانه، دشمنان خویش را مورد تهمت قرار دهند. بنابر روایت پروکوپیوس، ایرانیان چون وارد شهر آمیدا شدند کشتاری بزرگ کردند، کشیشی سالخورد پیش کواذ آمده گفت:
شایستهء شاهنشاهی بزرگ نیست که اسیران را بدست هلاک بسپارد. کواذ که هنوز خشمناک بود، پاسخ داد:
«چرا خیره سری را بجایی رسانیدید که با من نبرد آزمودید؟». آن پیر گفت: «خداوند چنان خواست که آمیدا بدست تو افتد و این فتح نتیجهء تدبیر ما نبود، بلکه آن را نتیجهء دلیری تو باید شمرد». پس شاه فرمان داد تا از کشتار دست بدارند اما همهء اموال را برگیرند و اهالی را به اسارت بیاورند تا از میان آنان هر کس نجیب تر و اصیل تر است، او را به غلامی خویش برگزیند. چون کواذ با سپاه اسیران جنگ به ایران بازگشت «جوانمردی و رأفتی که شایستهء شاهان است» ابراز کرد و دیری نگذشت که همهء اسرا را اجازت فرمود تا به اوطان خویش بازگردند(56). کواذ سردار خود گلون(57) را با فوجی در آمیدا گذاشت نه این سردار نه خود شاهنشاه در آن شهر به تخریب خانه ای فرمان ندادند و حتی در خارج شهر(58)هم جایی را ویران نکردند. ظاهر چنین است که کواذ نسبت به برادر مخلوع خود ژاماسپ هم با نهایت رأفت رفتار کرده است و این روش او کاملاً خلاف اسلاف اوست(59). روی هم رفته میتوان گفت که البته این پادشاه کاملاً پیرو حکمت عملی مزدکیان نبوده است، چنانکه قسطنطین بزرگ هم کاملاً تابع اخلاقیات دین مسیح نشد، لکن از رفتار کواذ نمایان است که تا حدی اخلاق و انسان دوستی مزدکیه در او مؤثر گردیده است. از این گذشته می توانیم حدس بزنیم که فرمان های اجتماعی کواذ که در نخستین دورهء پادشاهی خود صادر کرد، در اوضاع خاندان های نجبا چندان تأثیر محسوسی نداشته است، چه اگر در نتیجهء این فرمان ها در امور اجتماعی آن دوره اختلالی حاصل شده بود چون ژاماسپ بعد از خلع کواذ به تخت نشست از آنجا که پادشاهی ملایم و ضعیف بود البته دوچار مشکلاتی میشد و آثار آن مشکلات در منابع تاریخی ما به نظر میرسید، اما نه مؤلفان آن عصر، نه مورخان عرب و ایرانی، کلمه ای راجع به اغتشاش و آشوب های اجتماعی آن دوره ننوشته اند و هیچ اثری معلوم نیست که دولت برای دفع شورشی و خاموشی کردن آتش انقلابی محتاج به اقدامی شده باشد. هرج و مرجی که از زمان شکست فاحش پیروز و دورهء سلطنت ولاش، که پادشاهی ضعیف بود شروع شد، در سالهای نخستین عهد کواذ هم دوام داشت. این که در کتاب منسوب به استیلیتس آمده است که:
کواذ (زندیق) ارامنه را مورد تضییق و فشار بسیار قرار داد، تا مجبور به ستایش آتش شوند، به نظر صحیح نمی آید. لکن چون صلحی که گشنسب داذ، با ارمنیان کرد برای خاموش کردن منازعات دینی و سیاسی کافی نبود(60) مجدداً جنگ درگرفت و سپاه کواذ بدست ارامنه مغلوب گردید. کادیشان(61) و تموریان(62) که از عشایر کوهستانی ایران بودند شورش کردند و قبایل ایران در خاک ایران ترکتاز نمودند. مقصود از این اعراب قبایلی است که امیر حیره، که اتباع وفادار شاهنشاه بود، نتوانست دفع کند. کواذ از امپراطور روم آناستاسیوس حقوق خود را مطالبه کرد مبنی بر اینکه دولت روم باید قسمتی از مخارج دفاع معابر کوههای قفقاز را در مقابل وحشیان به دولت ایران بپردازد، و این مسئله از قدیم یکی از موارد اختلاف دو دولت ایران و روم بود. و امپراطور هم شرط قبول این تقاضا را تسلیم شهر مستحکم نصیبین به دولت روم قرار داد، ولی این شرط را کواذ نمیتوانست بپذیرد(63). گفتگوی دولتین در این مرحله بوده که کواذ به علت شورش مردم پایتخت از سلطنت خلع گردید. این شورش را روحانیون کینه ور کردند، زیرا که با هر چیزی که بوی عقاید مانویه میداد مخالف بودند. جماعتی از اشراف هواخواه زرمهر، با آنان یاری کردند. دشمن هولناک کواذ، گشنسب داذ بود، که لقب نخویر(64) و منصب کنارنگ داشت(65) و سابقاً در موقع گفتگو با ارامنه(66)مشاور و معتمد زرمهر بود. روایت کتاب منتسب به استیلیتس، که گوید کواذ از توطئهء بزرگان آگاهی داشت و به خاک هونها (یعنی هفتالیان) گریخت، صحیح نیست. باقی منابع متفقند که کواذ خلع و حبس شد(67). نویسندگان رومی در این باب گفته اند که گرفتاری کواذ نتیجهء ناخشنودی عمومی ملت بوده، که از بدعت های او به تنگ آمده بودند (پروکوپیوس) و عاقبت «همه قیام کردند» (آگائیاس)، ولی این شورش ملی را باید موافق اقتضای کشور ایران تعبیر کرد:
یعنی چنانکه رسم آن زمان بود نخست اشراف و روحانیون آتش را برافروختند و تودهء ملت چندان دخالتی در آن نکردند مگر به این اندازه که هر کس رعیت بزرگی یا موبدی بود بفرمان خداوندگار خود قیام کرد، زیرا که رعایا از لحاظ مادی محتاج امرا و مالکین و از حیث دیانت تابع و مطیع موبدان محسوب میشدند. از این گذشته توطئهء خلع کواذ، شامل همهء بزرگان نبود. کواذ لااقل در میان اعیان هواخواهی باوفا و نیرومند مثل سیاوش داشت که در آن تاریخ ظاهراً در عنفوان شباب بوده است. شورشیان ژاماسپ برادر کواذ را بر تخت نشاندند(68) و اعیانی که عضو شورای پادشاهی بودند، در تحت ریاست پادشاه جدید مجتمع شده راجع به سرنوشت کواذ رای زدند. نخویر گشنسب داذ کنارنگ که حکمران نظامی مرز هفتالیان بود، چنین رای داد که کار عاقلانه این است که شاه مخلوع را به هلاکت رسانیم. اما اکثر حضار این پیشنهاد را رد کرده، طرز ملایم تری را راجح شمردند(69) و به حبس کواذ متفق شدند. پروکوپیوس گوید کواذ را در زندان انوشبرد(70)(دژ فراموشی) نهادند و هیچ دلیلی برای رد این روایت نداریم، زیرا که میدانیم این قلعه محبس دولتی بود که متهمین سیاسی را که از حیث نژاد و مقام خطرناک شمرده میشدند در آن نگاه میداشتند(71). کواذ دیر زمانی در زندان نماند. سیاوش او را به نحوی از انحاء نجات داد و با او در فرار همراهی کرد(72). گریختن کواذ به زودی موضوع افسانه ها و قصه ها شد(73). باری کواذ نجات یافت و خود را به دربار خاقان هفتالیان رساند که او را چون دوستی قدیم پذیرفت و دختری را که از صبیهء فیروز ساسانی داشت و خواهرزادهء کواذ بود، به عقد او درآورد(74) و لشکری به او داد و پیمان گرفت که اگر صاحب تاج و تخت شود، خراجی بدهد. در 498 یا 499 م. کواذ تقریباً بی جنگ دوباره به سلطنت رسید(75). در هیچ یک از منابع ما ذکری از اوضاع زمان ژاماسپ نیست. شورش ارامنه و طغیان های دیگر که قبل از ژاماسپ شروع شد، در عهد او دوام داشت و سرکوبی شورشیان پس از خلع ژاماسپ واقع گردید ژاماسپ، که به عدل و رأفت مشهور است، نمایشی از فعالیت و نیروی خویش نداد و چون حامیان غیور برای خود ندید، بهتر دانست که استعفا دهد و تاج و تخت را به برادر واگذارد. مندرجات تواریخ راجع به سرانجام ژاماسپ فوق العاده متفاوت و مختلف است. فقط یکی از مورخان(76) گوید که: کواذ ژاماسپ را هلاک کرد. پروکوپیوس مدعی است که او را کور کرده اند و نام او را ولاش مینویسد. در این جا ژاماسپ را با ولاش؛ که قبل از کواذ صاحب تاج و تخت بود و او را نابینا کردند، اشتباه نموده است. بنابر روایت اتوکیوس و طبری و ژاماسپ نفی بلد شد. دینوری، ثعالبی و فردوسی گویند که کواذ ژاماسپ را بخشیده از کیفر دادن او صرف نظر کرد. آگائیاس هم که از منابع درجهء اول این عهد محسوب است همین روایت را دارد. به عقیدهء من از همین اختلاف اقوال مورخان این نکته استنباط میشود، که کواذ علی رغم طریقه عادی دربار ساسانی، که مدعیان سلطنت را میکشتند یا کور میکردند رفتار نموده و از گناه برادر درگذشته است. بنابراین، روایت آگائیاس را باید یک حقیقت تاریخی شمرد و کواذ در مقابل برادر مغلوب خود نمایشی از رأفت و انسانیت داده که چندان عادی نبوده است. اما اینکه بعض مورخان عرب گفته اند که: کواذ رسماً عهد کرد که مزدکیان را حمایت نکند(77) بهیچ وجه قابل قبول نیست ولی احتمال میرود که با خود مقرر داشته باشد که در آینده در کار مزدکیان شرط احتیاط را مرعی دارد. اما بزرگانی که در خلع کواذ همدست شده بودند، بنا بروایت منسوب به استیلیتس که مبالغه آمیز است، بفرمان کواذ همگی عرضهء هلاک شدند ولی مسلم است که این پادشاه هرگز نمیتوانسته است، به این سهولت و اختیار یک طبقهء نیرومندی چون اشراف ایران را از میان بردارد. روایت دینوری و ثعالبی و فردوسی، که گویند کواذ گناه آنان را بچشم اغماض نگریسته از سر خطای آنان درگذشت، محققاً اقرب به صحت است. البته این پادشاه جز رجالی را که خصومت آنها مظنهء خطری بوده به سیاست نرسانده است. کنارنگ گشنسپ داذ که در انجمن مشورت رای به قتل کواذ داده بود، به کیفر رسید و کشته شد و مقام کنارنگی او به آذر گنداذ، که از خاندان او بود داده شد(78). و سیاوش به پاداش خدماتی که کرده بود، بمقام نظامی «ارتیشتاران سالار» یعنی فرماندهء کل نیرو و وزیر جنگ نایل آمد(79). آنگاه کواذ به استوار کردن قدرت شاهنشاهی پرداخت. کادیشیان و تموریان را منقاد کرد و قبایل عرب را از تاخت و تاز بازداشت و عرب حیره بفرماندهی نعمان ثانی(80) در جنگی که با بیزانس شروع شد، مساعدتهای مؤثر به سپاه ایران کردند. ارمنیان سر به اطاعت فرود آوردند و کواذ آنان را آزادی دینی عطا فرمود، بشرط آنکه در جلوگیری رومیان با سپاه ایران یار باشند و این شرط را با کمال اکراه پذیرفتند(81). چنین پیداست که کواذ اقداماتی برای ضعیف نمودن قدرت اشراف بزرگ کرده است. بنابر قول اشتاین(82) کواذ در ردیف بزرگ فرمدار شخصی را بعنوان استبذ(83) قرار داد، که رئیس تشریفات بود و نیز این پادشاه بود که چهار پاذگوسپان(84)در کشور معین کرد. کواذ برای اینکه خراج موعود را به خاقان هفتالیان بپردازد، از قیصر روم مبلغی وام خواست و قیصر به امید اینکه عدم پرداخت خراج موجب سردی محبت خاقان هفتالیان و شاهنشاه ایران خواهد شد، خواهش کواذ را رد کرد. پس کواذ در سال 502 م. لشکر به روم کشید و بر خلاف انتظار سیاسیون بیزانس در میان سپاه ایران افواجی از هفتالیان نیز دیده شدند. واقعهء مهم این لشکرکشی فتح آمد بود، که بدست کواذ افتاد. اما هجوم قبایل هون، که از دروازه های خزر (معبر داریال) پیش آمدند. شاهنشاه را مصمم کرد که صلحی به مدت هفت سال با قیصر منعقد کند (505 یا 506 م.) آنگاه به دفع مهاجمین پرداخت و آنان را مغلوب کرده باز پس راند، ولی ده سال بعد قوم دیگر هون موسوم به سابیر به ارمنستان و آسیای صغیر تاختند(85). کواذ شهری از قفقاز را که پرتو نام داشت مبدل به حصنی حصین کرده پیروزکواذ نام داد و به این وسیله در برابر مهاجمین وحشی دژ سرحد محکمی برآورد(86). این دوره از سلطنت کواذ قرین آرامش و صفا بود و البته در این زمان شاهنشاه ایران به آبادی و عمران کشور، چنانکه در خواذی نامگ مسطور شده، دست زده است، قناتها و جداولها و پلها ساخت و شهرها پی افکند از قبیل ایران آسان کرد کواذ در خوزستان(87) و رام کواذ در سرحد فارس و خوزستان(88) و کواذ خوره در ایالت پارس(89). در حدود 519 م. سخن جانشین پادشاه به میان آمد. از آنجا که کواذ بنیان سلطنت و شالدهء دولت خود را محکم کرده بود، مانعی ندید که طرز قدیم ساسانیان را احیا کند، یعنی شخصاً جانشین خود را برگزیند(90). و در این کار کامیاب شد. کواذ سه پسر داشت که قابل پادشاهی بودند. کاوس ارشد بود(91). بعد از اضمحلال خاندان گشنسب داذ، که از آخر عهد اشکانیان بر ولایت پذشخوارگر «ناحیهء کوهستانی پذشخوار» (طبرستان) تسلط داشتند(92) کواذ حکمرانی این ولایت را به کاوس داد. و بطوری که مارکوارت گفته است آن شخصی که تئوفانس ذکر کرده و او را پسر کواذ و موسوم به پذشخوارشاه(93) میداند، همین کاوس است(94). بنابر قول تئوفانس این کاوس پسر کواذ از مزاوجت این پادشاه با دختر خود موسوم به سامبیکه بوجود آمده بود، و مارکوارت ضعف این روایت را ثابت کرده، چنین گوید: چون خسرو سومین فرزند کواذ، بنابر روایات مورخان ایرانی و عرب، در زمانی بوجود آمد که کواذ در حال فرار بود و هنوز به درگاه خاقان هفتالیان نرسیده بود(95)کاوس ممکن نیست از بطن خواهر زادهء کواذ دختر خاقان باشد پس باید تولد کاوس را قبل از فرار کواذ دانست، و ظاهراً از بطن زنی بوده که در گریزاندن کواذ از زندان بذل جهد نمود و هم خواهر و هم عیال کواذ بود(96). حجت دیگر هم در تأیید قول مارکوارت میتوان اقامه کرد. بنابر روایت تئوفانس، کاوس به مذهب مانویه (یعنی مزدکیه) گرویده و با آن اعتقاد پرورش یافته بود، پس نمیتوان احتمال داد که کواذ بعد از تجدید سلطنت برخلاف انتظار طبقهء قاهرهء روحانیون تربیت فرزند ارشد خود را به این فرقه سازان محول داشته باشد. بنابراین باید گفت که تربیت کاوس در نزد مزدکیان پیش از خلع پدرش واقع گردیده است. فرزند دوم کواذ، ژم(97) از یک چشم نابینا بود و این نقص جسمانی معمولاً موجب حرمان از سلطنت میشد. ولی این رسم حتمی الاجرا نبود و امکان داشت که گاهی چنین اشخاص هم به پادشاهی برسند؛ پس کواذ چون میخواست خسرو را جانشین خود کند، بیمناک شد که مبادا پس از مرگ او ژم به دعوی سلطنت برخیزد زیرا گروهی عظیم بسبب مردانگی ژم هواخواه او بشمار می آمدند. از این جهت کواذ چارهء کار را قبل از وفات پیش بینی کرد(98). در اینجا باید گفت که یکی از دلایل انسانیت و رأفت جبلی این شاهنشاه آن است که برای دفع شر این مدعی احتمالی سلطنت، به وسایل معمول یعنی اعدام و افناء دست نزد. پسر سوم او خسرو نام داشت و پدر خصالی که شایستهء پادشاهان است، در او جمع میدید، جز بدگمانی که نقص او محسوب میشد(99). مسلماً حکایت خوذای نامگ که گوید مادر خسرو دختر دهقانی از دودمانهای قدیم بود که کواذ در ایام فرار به عقد خود درآورد افسانه ای بیش نیست. بنابر قول پروکوپیوس مادر خسرو، دختر اسپبدس بویه(100) یعنی سپاهبذ یا ایران سپاهبذوبویه بود، که در سال 505 یا 506 م. با نمایندهء روم موسوم به سلر(101)قرار داد متارکهء جنگ را منعقد کرد(102). اینکه کواذ فرزند کوچک خود خسرو را بر پسر ارشد یعنی کاوس پذشخوارگرشاه، که علناً پیرو کیش مزدک بود، ترجیح داد تبدیل و تغییر عقیدهء شاهنشاه را نسبت به این فرقه که در آغاز به آن گرویده بود بطور وضوح آشکار میکند. کواذ برای استوار کردن بنیان پادشاهی خسرو پیشنهاد صلح قطعی به امپراطور روم ژوستن(103) کرد و خواهش نمود که خسرو را به فرزندی بپذیرد. این رسم اخلاقاً امپراطور را مجبور میکرد که هنگام لزوم فرزندخواندهء خویش را یاری دهد و او را در مقابل مدعیان سلطنت مدد کند. این پیشنهاد امروز به نظر ما عجیب می آید، ولی چنانچه میدانیم در اواخر قرن چهارم امپراطور روم آرکادیوس برای اینکه از سلطنت جانشین خود تئودوسیوس که خردسال بود ایمن شود، یزدگرد اول پادشاه ایران را حامی او قرار داد، تفاوت در این است که در مورد خسرو سخن از پسرخواندگی به میان آمد(104). ژوستن بنابر مشورت پروکلوس(105) وزیر مشاور خویش، این پیشنهاد را پذیرفت بشرط آنکه رسم تبنی (فرزندخوانی) بموجب سند کتبی انجام نگیرد، بلکه بوسیلهء سلاح عمل شود، چنانکه در طوایف وحشی معمول است. ظاهراً مراد در این جا طرز فرزندخوانی قبایل ژرمن ساکن اروپاست که گویا چندان الزام و اجباری در برنداشته و تکلیفی وارد نمی آورده است. از آن جا که کواذ نمیتوانست این شرط را بپذیرد، گفتگوی صلح بجایی نرسید، زیرا که از جملهء شرایط این بود که ولایت لازیکه(106) (یا کلخیز)(107) به ایران متعلق شود. پس مذاکرات بین دولتین معوق ماند(108). ارتشتاران سالار سیاوش، بزرگترین مرد سیاسی ایران به شمار می آمد، به اتفاق یکی دیگر از رجال بزرگ ماهبوذ نام از دودمان سورن، مأمور ختم گفتگوی صلح با روم بودند در این وقت که جواب به مراد کواذ نیامد، سیاوش از نظر افتاد و مغضوب شد. سبب این بود که شریک او ماهبوذ از تکبر فوق العادهء او رنجیده و بر تسلط و اقتدارش حسد برده، در حضور شاهنشاه چنین وانمود که سیاوش موجب به هم خوردن قرارداد آشتی شده است. پرکوپیوس درستکاری و مردانگی سیاوش را ستوده است. باری قضیه را به انجمن بزرگ، یعنی مجمعی که مرکب از اشراف بود و ظاهراً موبدان موبد در آن ریاست داشت رجوع کردند. چنین استنباط میشود که این محکمه مخصوص رسیدگی به جنایات عظیمه بوده است. اعضاء این محکمه که همه از رقبای سیاوش بودند، تصمیم به اضمحلال او گرفتند و گناهان دیگر هم متوجه او ساختند، مثلاً گفتند: سیاوش نمیخواسته است موافق عادات جاریه زندگی کند و تأسیسات ایرانی را محفوظ نگاهدارد؛ خدایان جدید میپرستیده و زن خود را که تازه بدرود حیات گفته، دفن کرده است، برخلاف آیین زردشتی، که مقرر میدارد اموات را در دخمه بگذارند، تا مرغان شکاری آنها را بخورند. پس سیاوش محکوم به اعدام شد و کواذ اگرچه متأسف بود، برای اینکه قانون را نشکند حکم محکمه را امضاء کرد. این روایت پروکوپیوس خیلی جالب توجه است چه استنباط می شود که قضیهء سیاوش ضربتی بود که در آن زمان به مزدکیه وارد آوردند و این طایفه در این تاریخ فوق العاده قوت گرفته بودند. پروکوپیوس تنها مورخی است که راجع به سقوط سیاوش قائل به تقصیل شده است ولی نمی گوید که این امیر بزرگ دین «مانوی» داشته است زیرا که پروکوپیوس بهیچ وجه علاقه به فرقه های دینی ایران نداشته است. بر ما مجهول است که آیا در شریعت مزدک دفن اموات مجاز بوده است یا نه(109). همین قدر میدانیم که سیاوش کواذ را که به جهت پیروی مزدک خلع و حبس شده بود از زندان نجات بخشید و در دین قائل به بدعتهایی شده، اعتقاداتی مخالف شرع مزدیسنی پیدا کرده خدایان جدید میپرستید. بنابراین طبیعی است که ما خود سیاوش را هم از مزدکیان بشماریم، و اگر این حدس صحیح باشد، رفتاری که کواذ کرد با وجود منافاتی که با جوانمردی و فتوت او دارد، تا اندازه ای سببش روشن می گردد، چه معلوم میشود که عواقب مشئوم تبلیغات مزدکیان شاهنشاه را برای ملک خود دچار بیم و هراس کرده بود و بعد از آنکه سالها همکیشان سابق خود را به نظر اغماض نگریسته، نسبت به کارهای مزدکیه چندان تعرضی نمیکرد، در این تاریخ مصمم شده است که روحانیان زردشتی را تقویت نماید زیرا دسایس مزدکیان هر روز او را از این فرقه منزجرتر میکرد. ماهبوذ از محارم و مشاورین مخصوص پادشاه شد و لقب سرنخویرگان یافت(110). از این روایت پرکوپیوس چنین پیداست که کواذ این فرصت را مغتنم شمرده، تعصب و جانبداری خود را نسبت به دین رسمی کشور آشکار ساخته است. پس ایبریان (گرجیان) را، که عیسوی بودند، مجبور به قبول دین و آئین زردشتی کرد. مخصوصاً آنان را از دفن اموات خود ممنوع داشت و فرمان داد که اجساد را بنابر رسم ایرانی در دخمه ها جای بدهند. اهمیتی که به این حکم اخیر یعنی دفن اموات داده اند و در محاکمهء سیاوش آن را یکی از گناهان بزرگ شمرده اند، ظاهراً اتفاقی و خالی از منظور نبوده است. گرگین پادشاه گرجستان، که تابع شاهنشاه بود، امپراطور روم را به یاری طلب کرد و او هم اجابت نمود. در این وقت مجادلهء ایران و روم تجدید یافت و چون سال 527 م. پیش آمد، جنگ علنی در گرفت(111). چون منابع موجودهء تاریخی را به دقت مطالعه کنیم و کیفیت دعوت مزدکیه را تحقیق نمائیم تقریباً آگاه می شویم که دامنهء این دعوت در طول مدت سلطنت کواذ تا چه اندازه وسعت پیدا کرده است. شریعت مزدکی بلا شک در آغاز جنبهء دینی داشته و بانی آن شخصی بوده عاشق اصلاحات نظری (ایده آلیست) و طالب بهبود احوال زندگانی مردم و به هیچ وجه افکار او مشوب به غرضی نبوده است. جنبهء اجتماعی این دعوت از حیث اهمیت در درجهء دوم بوده و فرمانهایی که کواذ در دورهء اول پادشاهی خود برای اجرای مرام دنیوی مزدکیان صادر کرده، هر چند انقلابی محسوب میشده ولی آنقدرها که مورخان خارجی مبالغه کرده اند، تازگی نداشته است. در زمان خلع کواذ و عهد سلطنت ژاماسپ مزدکیه ظاهراً چندان پیشرفتی نداشته و محدود بوده اند معذالک افکار کمونیستی این فرقه در عامه رفته رفته رسوخی پیدا کرد و در آغاز به آهستگی و پس از چندی به سرعت انتشار گرفت. پس مبلغین و سردسته هائی قیام کردند که نه ایمان و خداترسی داشتند، نه مثل مزدک بی غرض و اصلاح طلب محسوب میشدند. چون توده را از انبوه جماعت خود تهور زیادت گشت، به اعمال زور و تعدی دست زد. و اگر بگوئیم که عبارت ذیل در نامهء تنسر اشاره به این اوضاع است، چندان از طریق صواب دور نرفته ایم: «حجاب حفاظ و ادب مرتفع شد، قومی پدید آمدند نه متحلی به شرف هنر و عمل و نه ضیاع موروث و نه غم حسب و نسب و نه حرفت و صنعت، فارع از همه اندیشه، خالی از هر پیشه مستعد برای غمازی و شریری و انهاء اکاذیب و افترا، و از آن تعیش ساخته، و به جمال حال رسیده و مال یافته»(112) پس در هر سو دست تطاول دراز شد؛ شورشیان داخل خانهء نجبا و بزرگان میشدند و دست به غارت اموال و تصرف زنان میزدند؛ در گوشه و کنار املاک و اراضی را به تملک گرفته ویران کردند. زیرا که این نودولتان از کار فلاحت وقوفی نداشتند. میتوان حدس زد که هرج و مرج به کجا رسیده است، و هم چنین از روایاتی که مورخان عرب راجع به اصلاحات خسرو اول و ترمیم خرابیها ذکر کرده اند، پیداست که ویرانی کشور به چه میزان بوده است. در فصل آینده به ذکر آن اصلاحات خواهیم پرداخت(113). اگر چه کیش مزدک پس از ورود به طبقات سافلهء اجتماع صورت یک مسلک سیاسی انقلابی گرفت ولی اساس دیانتی آن باقی بود و پیروان این آیین در میان طبقات عالیه هم وجود داشته اند(114). عاقبت مزدکیان خود را به اندازه ای قادر یافتند که شروع به تربیت مراتب روحانی خود نموده یک نفر رئیس روحانی انتخاب کردند. بنابر روایت مالالاس نام او اندرزر(115) بوده(116) و نلدکه این لفظ را اندرزگر دانسته، که در زبان به معنی مشاور و معلم است(117). این کلمه عنوان بوده است، نه نام عادی و ظاهراً رئیس کل فرقهء مزدکی را اندرزگر میخوانده اند(118). باری مالالاس و تئوفانس روایت کرده اند که این اندرزگر در قتل عام مزدکیان بهلاکت رسید و از طرف دیگر در همهء منابع تاریخی ایرانی و عرب که مأخذشان خوذای نامگ بوده، منظور است که مزدک با گروهی از اصحابش در روز قتل عام هلاک شدند پس خیلی محتمل است اندرزگری، که مزدکیان بریاست کل برگزیدند، همان مزدک باشد. ناتوانی و ضعفی که بسبب فتنهء کمونیستی مزدکیان در ایران پیش آمده بود، اگر چه کواذ را مانع نشد که مردانه با رومیان نبرد کند، ولی نظر به همین ضعف داخلی ایران حارث بن عمرو از قبیلهء کنده توانست که منذر ثالث پادشاه حیره را منهزم کند و به پادشاهی حیره بنشیند(119). واقعهء قلع و قمع مزدکیان در آخر سال 528 یا اوایل سال 529 م. رخ داد(120). علت آن نقشه ای بود که مزدکیان راجع به ولیعهدی کاوس پذشخوار شاه پسر کواذ کشیده بودند و میخواستند علی رغم تصمیم شاهنشاه، بوسیلهء توطئه و تحریک این شاهزادهء مزدکی را بر تخت ایران جای داده خسرو را از سلطنت محروم کنند. این آخرین قطره ای بود که جام صبر را لبریز کرد. اگر چه همهء اقوال تئوفانس را که در این باب می بینیم، نباید صحیح بشماریم ولی روایتی که مالالاس و تئوفانس ذکر کرده اند مشتمل بر حقیقت تاریخی هست. این دو مورخ مطالب خود را از بستگر(121) ایرانی گرفته اند(122) که بعد از این حوادث به دین نصارا گرویده و تعمید یافته و نام تیموته(123) گرفته است. دولتیان، طریقه ای را که بارها تجربه شده بود، پیش گرفتند. انجمنی از روحانیان دعوت کردند(124) و اندرزگر مزدکیان را با سایر روساء فرقه به آنجا خواندند و گروهی عظیم از آن طایفه را دعوت و جلب کردند، تا در مجلس مباحثهء رسمی حاضر باشند. کواذ شخصاً مجلس را اداره میکرد(125). اما خسرو که به ولایت عهد معین شده بود و حقوق خود را دستخوش توطئه و دسته بندی مزدکیان و کاوس میدید، تمام همت و همگی جهد خود را مصروف داشت تا کار طوری به پایان رسد که ضربتی هولناک و قطعی به فرقهء مزدکی وارد آید(126). پس چند تن از مجادلین و مباحثین کارافتاده و آزموده را از میان موبدان پیش آورد. نام آنان از اینقرار است: پسر ماهداذ، ویه شاهپور، داذهرمزد، آذر فروغ بغ، آذربذ، آذرمهر، بخت آفرید(127). موبدان موبد، گلونازس(128) و بازانس(129) اسقف مسیحیان ایران که در این پیش آمد با زردشتیان همداستان شده بودند، در انجمن حضور داشتند. بازانس مورد توجه خاص کواذ بود، زیرا که از طبابت سر رشته داشت. طبعاً مدافعین کیش مزدکی مجاب و مغلوب شدند و در این اثنا افواج مسلحی که پاسبان میدان مخصوص مزدکیان بودند، تیغ در کف بر سر آن طایفه ریختند. اندرزگر (که ظاهراً خود مزدک بود) به هلاکت رسید(130). عدهء حقیقی مزدکیان که در این ایام مقتول شدند، معلوم نیست. اعدادی که مورخان ایران و عرب آورده اند، مبنای صحیح ندارد، ولی ظاهراً همهء رؤساء در این مکان عرضهء هلاک شدند، چنانکه بعد از این واقعه که حکم کشتار عموم مزدکیان صادر شد(131) افراد این فرقه چون رئیس مطاع نداشتند، پراکنده گشتند و در مقابل دشمنان خود طاقت ایستادگی نیافتند. همه مضمحل شدند. دارایی آنها ضبط و کتب دینی آنها سوخته شد(132). چنین استنباط میشود که میان قتل عام و افنای مزدکیان با تجدید سلطنت منذر در حیره رابطه و تلازمی موجود بوده است، که ما نمیتوانیم به تحقیق آن را بیابیم. در سال 529 منذر لخمی موفق شد که حارث کندی غاصب امارت خود را مغلوب کند و کشور خویش را بدست آورد(133). این امیر دلیر، که در فنون جنگ مهارتی بکمال داشت در جنگ ایران و روم خدمات گرانبها به ایرانیان کرد. این کسی است که پروکوپیوس او را به زبان یونانی چنین نامیده است: «المندرس هو سکیکس»(134) یعنی المنذربن الشقیقة(135). حدس میتوان زد که بعد از قتل عام مزدکیان کواذ دست به اصلاح و عمران کشور زده است. این کاری بود، که جانشین او خسرو اول به حسن ختام رسانید و نیز در دنبالهء این آبادی و عمران بوده که کواذ در صدد اصلاح امر خراج برآمد و میوهء افتخار این کار هم نصیب جانشین او گردید(136). در سال 531 م. کواذ رنجور شد و بنابر رأی ماهبوذ آخرین وصایای خود را راجع به ولیعهدی خسرو اول به نگارش آورد. ماهبوذ وصیت نامه را ترتیب داد و کواذ آن را مهر کرده وسپرد(137) کمی بعد از این کواذ که تحقیقاً یکی از بزرگترین شاهنشاهان ساسانی است بدرود حیات گفت. کاوس، شاهزادهء مزدکی که در جبال پذشخوارگر مقامی منیع و مستحکم داشت بدعوی سلطنت پرداخت ولی ماهبوذ وصیت نامهء کواذ را در انجمن بزرگان که علی الرسم بایستی نسبت به جانشینی پادشاه رأی بدهند بیرون آورده دعاوی کاوس را باطل کرد. همهء حضار با ماهبوذ در این نکته همرأی شدند که ارادهء پادشاه متوفی حکم قانون دارد(138) زیرا که همه میدانستند خسرو در مقابل شورشیان و هرج و مرج خواهان سیاستی استوار پیش خواهد گرفت. در این مورد کار موبدان موبد منحصر به این شد که وصیتنامهء پادشاه متوفی را گشوده در حضور خسرو قرائت کند(139). چنین پیداست که کاوس بر برادر شوریده و متوسل به تیغ و تیر شده ولی توفیق نیافته است در هر حال اندکی بعد از جلوس خسرو، کاوس به هلاکت رسید(140). به این ترتیب آخرین خطری که از جانب مزدکیان ممکن بود کشور را تهدید کند، برطرف شد. از این وقت به بعد مزدکیه حکم فرقهء سری پیدا کرد و به این صورت حیات خود را دوام داد و بعد از ساسانیان هم در عهد اسلام بارها خودنمایی کرد.
(1) - طبری: سوخرا. سپهبد سگستان شاهنامه: سوفرای، سرخان.
(2) - شاهنامه: سوفرا. طبری: سوخرا.
(3) - کذا؟
(4) - طبری: حدود اسفراین و به روایتی ابر شهرنر؛ دینوری قریة فی حدالاهواز و اصبهان (ص 67)، و این با خط سیر قباد انسب است.
(5) - یعنی از نژاد او جستجو کند.
(6) - متن: پابسیته، و پیداست که بعدها نقطه بخطا گذارده شده.
(7) - نگنده بمعنی دفینه یعنی آنچه در زیرزمین پنهان کنند. (برهان).
(8) - لهجه ای است از (شهرزور) و شهرزور: در اصل سیه ارزور بوده یعنی جنگل سیاه و در محال مرو هم محلی بوده موسوم به سپیدارزور یعنی جنگل سپید. حمزه: شهرزور.
(9) - حمزه: بین جاجان و ایرشهر. ظ: جرجان و ابرشهر بوده است.
(10) - اصل به ان. حمزه: به از آمد کواذ.
(11) - حمزه: ارجان (ص 39).
(12) - حمزه: ولاشجرد.
(13) - حمزه: خابور کواز.
(14) - Pose.
(15) - Kavaz.
(16) - Bretschineider - Notes and Oueries on China and Japan,
T. IV, p. 54.
(17) - De Guignes, Histoire des Huns. T, 1, p. 184.
(18) - Yi - Se - Se.
(19) - Tai Tsung. (20) - Heraclius امپراطور رومیة الصغری متوفی در 641م.
(21) - Huast,de Liwe de la Creation, T.V,p. 203.
(22) - رجوع به ص 317 همان کتاب شود.
(23) - رک: ضمیمهء دوم کریستنسن.
(24) - در منابع عربی و فارسی، که اصل آن ها از خوذای نامک است، قتل زرمهر و اعدام یکی دیگر از بزرگان موسوم به سیاوش، که سی سال بعد از آن اتفاق افتاد با هم مشتبه شده است. «سلطنت کواذ اول» ص 54، یادداشت 1.
(25) - طبری، ص 885، نلدکه؛ ص 140.
(26) - نهایه، ص 226.
(27) - بنابر قول مارکوارت (مجلهء شرقی آلمان 49، ص 637 یادداشت 6) این سپاهبذ شاهپور همان اسپبدس میباشد، که با سلر Celer رومی، عهدنامهء متارکهء جنگ را در سال 505 یا 506 م. منعقد ساخت و بنابر قول پروکوپیوس پدر زن کواذ بود. اما بنابر روایت کتاب منسوب به استیلیتس این سپاهبذ بویه نام داشته است. بدون شک این همان بویه ای است که ملقب به وهریز بود (رک: هوبشمان، صرف و نحو ارمنی ج 1 ص 59 و 78) و بنابر قول پروکوپیوس سپاه ایران را بر ضد گرگین پادشاه گرجستان رهبری نمود. پس باید چنین فرض کرد، که بویه جانشین یا یکی از جانشینان شاهپور در مقام ایران سپاهبذ یا اسپهبذ بوده است.
(28) - نزد دینوری؛ استخر. رجوع شود به «سلطنت کواذ اول» ص 41، یادداشت 1.
(29) - Migne,Patrologia,Series Graecaج 97 ص 495.
(30) - در فارسنامهء ابن بلخی (ص 81) آمده است که مزدک زندیق اباحت پدید آورد و آن را مذهب عدل نام نهاد.
(31) - مینْی، همان کتاب، ص 633.
(32) - شکل دریستderist (بجای درست dorust) در قطعات تورفان دیده میشود ( M.475بیت8 و M.74 بیت 8). مقایسه شود با تدسکو در «جهان شرق» (15، ص 209). نلدکه در یک ملاحظهء سطحی (طبری، ص 457 یادداشت 1) در انتخاب بین دو شکل درست دین derust-denو درزددین darazd-den تردید دارد، اما شکل اخیر را ترجیح داده است، ولی باید دانست که لفظ درزد، که در زبان پهلوی و فارسی بجای اوستایی زرزد zarazda باید گذارده شده باشد، در هیچیک از متون پهلوی بنظر نرسیده است. بعکس کشف شدن کلمهء دریست derist حدس ما را راجع به صحت کلمهء دریست دین derist-denبیشتر تقویت میکند. صورت این دو کلمه در تواریخ عربی و فارسی نیز حاکی است که این لفظ در واقع دارای کسره (i) بوده است. لفظ دریست دین derist-den، یعنی «دین حقیقی» معادل وه دین Veh-den «دین بهی» است، که زردشتیان دین خود را بدان مینامیده اند. بنابر عقیدهء تاوادیا، که رای هرتل را پذیرفته است (رک ص 45 یادداشت 1 کتاب حاضر) معنای حقیقی ویه دین در اصل «دین روشنایی» بوده است. (مطالعات هندی و ایرانی، تقدیم به ویلهلم گیگر، ص 245 و مابعد، و «سورسخون» ص 50). به هر صورت معنای ویه دین در عصر ساسانی «دین خوب» بوده است.
(33) - رجوع شود به «سلطنت کواذ اول» ص 97 و مابعد، که در آنجا تمام این اشکال را مورد مطالعه قرار داده ام و این اشکال همه تحریفات لفظ درزددین derezd-den میباشد، که تلفظ عامیانهء دریست دین است.
(34) - مقایسه شود با لفظ پهلوی بوندگ (bavandagh) (در ارمنی بوندک bovandak) به معنی «کامل» رجوع شود به: زالمان، فقه اللغة، ج 1 ص 280 (بند 50 فقرهء 4)؛ نیبرگ، رسالهء پهلوی 2 ص 33.
(35) - ظاهراً این همان زردشتی است که در یک کتیبهء یونانی در Cyrene ذکر شده است و در آن سخن از اشتراک در مال و زن رفته است. بنابر توصیهء زردس Zarades و فیثاغورث (رک شروود فوکس، مطالب ادبیات یونانی و لاتین مربوط به زردشت کیش زردشتی، مجلهء کاما شمارهء 14، ص 118).
(36) - مالالاس و ثئوفانس و بتبعیت از آنها Cedrene و زناراس Zonaras میشل سریانی، ترجمهء شابو ج 2 ص 190.
(37) - بنابر گفتهء طبری و ابوالفدا خسرو اول بسیاری از پیروان مزدک و چند تن از پیروان مانی را کشت در حقیقت ظاهراً مقصود آنها از پیروان مانی مزدکیان بوده است.
(38) - لسترانج، قلمرو خلافت شرقی ص 38.
Le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate.
(39) - شفر. متون فارسی ج 1 ص 158.
(40) - منبع اصلی در باب عقیدهء مزدک کتاب شهرستانی است. (چ کورتون ص 192 و بعد، ترجمهء هار بروکر، 1، ص 291 و مابعد).
(41) - مراد از این «قوی» زوران zoran است که در متون مانوی آمده است، مقایسه کنید با چهار قوهء خدای نور. مولر، آثار خطی ج 2 ص 62.
(42) - مقایسه کنید با فهرست عمال عالیمقام و رجال ایران که یعقوبی و مسعودی در کتب خود ذکر نموده اند. مزدک برای مقایسهء طبقات موجودات آسمانی با طبقات دربار ایران، چهار تن از بلندمرتبه ترین عمال را اختیار کرده است، ولی جای شگفت است که در ردیف این بزرگان رامشگر نیز ذکر شده است. (در این باب به فصل بعد مراجعه شود).
(43) - مقایسه شود با دوازده شهرداریفت shahrdareft(سلطنت) یا ائون eone مانویان. این هفت تن در میان دوازده تن مذکور دور میزند، چنانکه هفت سیاره در دایرهء بروج دوازده گانه در حرکتند. در متن شهرستانی سیزده نام ذکر شده است.
(44) - بجای کنندگ (کردن)، کنندگ (کندن) هم میتوان خواند. رک «سلطنت کواذ اول» ص 81 ، یادداشت 2.
(45) - بیرونی؛ ابن الاثیر، در شریعت مانی خوردن گوشت برای «برگزیدگان» ممنوع بود: (ایران در زمان ساسانیان ص 218) را ببینید.
(46) - در عبارتی از متن اوستایی وندیداد صحبت از کسانی است که با استووذوتو astovidhotu(به پهلوی استوذات astvidhat) نبرد میکنند که عفریت مرگ باشد از جملهء این اشخاص «کسی است که با کفار ناپاکی جنگی میکند، که از خوردن خودداری مینماید» در تفسیر پهلوی شرح ذیل اضافه شده است «کسی که با کفار ناپاکی جنگ میکند، قهراً مردمان را از خوردن باز میدارد مانند مزدک بامدادان که مردم را تسلیم گرسنگی و مرگ میکرد چنین کسی با استوذات نبرد میکند». بنا به روایت ابن الاثیر خوردن تخم مرغ و شیر و کره و پنیر برای مزدکیان مباح بوده است.
(47) - روایت عربی نزد طبری، رک «سلطنت کواذ» ص 79.
(48) - اوتیکیوس، طبری، ثعالبی، فردوسی وغیره.
(49) - شهرستانی.
(50) - طبری.
(51) - الفهرست.
(52) - طبری روایت عربی.
(53) - طبق گفته اوتوکیوس در دهمین سال سلطنت کواذ قحطی بروز کرد اما موقعی که کواذ را از سلطنت خلع کردند بیش از هشت سال شاهی نکرده بود.
(54) - طبری ص 143 - 142 یادداشت 3 و ص 461.
(55) - راجع بکلمهء زندیک، رک: شدر Iranische Beitrageج 1 نوشته های مجمع علمای کونیگسبرگ 1930، ص 274 و مابعد.
(56) - پروکوپیوس 1/7/34-30.
(57) - Glones. (58) - جنگ ایران، 1/9/19 نمونهء دیگری از جوانمردی کواذ، همانجا 2/13/15-8 .
(59) - پائین تر را ببینید.
(60) - بالاتر را به بینید.
(61) - Kadisheens کادش Kadish در منطقه سنجار و نصیبین، ظاهراً یک طایفه از هفتالیان بوده است. (نگاه کنید به نلدکه، مجلهء شرقی آلمان 33، ص 157 و مابعد مارکوارت، ایرانشهر ص 77 و مابعد).
(62) - Tamureen. (63) - استیلیتس دروغی.
(64) - Nakrver رک ص 35 ایران در زمان ساسانیان، یادداشت 3.
(65) - رک ص 128، یادداشت 2.
(66) - ص 318 ایران در زمان ساسانیان.
(67) - این واقعه را آگاثیاس در سال یازدهم سلطنت کواذ ذکر کرده، ولی صحیح نیست. این حادثه در 496 رخ داده است. اتفاقی که در سال یازدهم سلطنت کواذ واقع شده، جلوس مجدد این پادشاه است. رک: نلد که، طبری ص 427 و مابعد.
(68) - پروکوپیوس وی را بلاسس Blases(ولاش) نامیده است و بنابراین با سلف کواذ اشتباه کرده است. شاید شباهتی که از حیث اخلاق و سرنوشت بین این دو بوده موجب این اشتباه شده است.
(69) - پروکوپیوس.
(70) - anushbard. (71) - رک ص 330 ایران در زمان ساسانیان.
(72) - پروکوپیوس، خوذای نامگ.
(73) - پروکوپیوس خلاصی پادشاه را در نتیجه کوشش دوست وفادارش سیاوش میداند. اکثر مورخان ایران و عرب که مأخذ آنها خوذای نامگ است، نیز این روایت را نقل کرده اند، ولی به جای سیاوش زرمهر نوشته اند. نیز روایت شده است که کواذ به حیلهء زنی، که زیبایی او کوتوال قلعه را فریب داد، خلاصی یافت. پروکوپیوس در کتاب خود این زن را زوجهء کواذ میداند و طریقهء رهایی را بوسیلهء تبدیل لباس چنین شرح داده است که کواذ لباس زن خود را پوشیده از زندان بیرون میرود، اما در روایتی که طبری و صاحب فارسنامه آورده اند آن زن خواهر کواذ معرفی شده است که برادر را در فرشی پیچیده از قلعه بیرون برده است به بهانهء اینکه آن فرش هنگام حیض او نجس شده و محتاج تطهیر است. می توان حدس زد که در اصل داستان این زن هم عیال و هم خواهر کواذ بوده است. دینوری و صاحب نهایه مانند پروکوپیوس این دو روایت را با هم آمیخته اند و به این طرز که پس از رهایی کواذ به دست آن زن دوست کواذ را داخل حکایت کرده اند. آگائیاس فقط گوید که کواذ از زندان فرار کرد، ولی مثل پروکوپیوس تصریح ندارد که بوسیلهء زنی رهایی یافته است یا بطریق دیگر. از این جا می توانیم استنباط بکنیم که قصهء حیلهء زن در سالنامه های ایرانی، که مورد استفاده آگائیاس بوده، وجود نداشته است.
(74) - استیلیتس دروغی، پروکوپیوس، اگاثیاس. این داستانی است که در کتبی که مأخذشان خوذای نامگ بوده، مذکور است. آورده اند که کواذ هنگام فرار به طور ناشناخت به روستایی رسید (موقع جغرافیائی این قریه در اسناد مذکور به صور مختلف ذکر شده است) در آن جا دختری را بزنی گرفت و او را در همان قریه گذاشته راه خود را پیش گرفت. کواذ چون به ایران بازگشت آن زن را دید که پسری از او متولد شده بود و آن پسر خسرو انوشیروان است. چون کواذ آگاه گردید که زنش از یکی از خاندانهای سلطنتی قدیم است، او را با طفلش نزد خود برد، بعضی از مورخان عرب و ایرانی که جزء سلسلهء دوم و چهارم مأخذهای خوذای نامگ ذکر کردم، گریختن کواذ را به کشور هفتالیان (یا ترکان) در زمان سلطنت ولاش ذکر کرده اند. چنانکه دیدیم شباهت سلطنت ولاش و ژاماسپ موجب خلط و ابهام روایات پروکوپیوس نیز شده است و همین مشابهت نیز در روایات شرقی موجب شده است که در این مورد نیز حقیقت تاریخی را دگرگون سازند. باری نویسندگانی که جزء سلسلهء دوم روات قرار دادیم، داستان عشقبازی کواذ را در زمان ولاش قرار داده اند، اما مؤلفانی که جزو سلسلهء چهارم شمردیم چون دو نوبت فرار برای کواذ قائل شده اند (یکی فرار بخاک ترکان در عهد ولاش، دیگر گریختن به کشور هفتالیان در زمان ژاماسب) قصهء معاشقه را در مکان اصلی خود آورده اند. راجع به موضوع این داستان رجوع کنید به :
H.V.Mzik,Das Motivenschema Vom in
der Fremde geborenen...Sohn,
Mitteil.d.anthropol, Gesellsch, in
Wien,LX (1930).
ص 199 و مابعد و از همین مؤلف:
Sagenmotive in historischen Berichten
fur die Abstammung von Helden und
Herrschern, Mitteil.d. anthropol,
Gesellsch, in Wien LXIV. (1934).
ص 199 و مابعد.
(75) - استیلیتس دروغی؛ پروکوپیوس، آگاثیاس، خوذای نامگ، راجع به زمان واقعه، طبری، ص 428.
(76) - الیاس نصیبینی، رک. نلدکه، طبری، ص 146-145، یادداشت 5.
(77) - دینوری؛ نهایه.
(78) - برای جزئیاتی که پروکوپیوس نقل کرده است، نباید صحت تاریخی قائل شد مثلاً اینکه گوید: کواذ اعلام نمود که نخستین شخصی را که پس از عبور از سرحد ایران، احترامات لازمه را نسبت به او بجای بیاورد، بمرتبهء کنارنگ خواهد رسانید. کواذ فراموش کرده بود (!) که هر یک از مقامات کشوری متعلق به یکی از خاندانهای قدیم بوده و امکان نداشته است آن را بشخصی واگذارند که از آن دودمانها نباشد؛ اما از حسن اتفاق آذرگنداذ، که از خانوادهء قدیم گشنسپداذ بود اول کسی بود که احترامات را بجای آورد. در واقع مقام کنارنگ ظاهراً یکی از مراتب عالیهء هفتگانه بوده است که به اعضاء هفت خانوادهء ممتاز اختصاص داشته است. (رک ایران در زمان ساسانیان. ص 128، یادداشت 2). بعدها خسرو اول پس از کشتن آذرگنداذ، مقام کنارنگ را به پسر او وهرام داد (پروکوپیوس، کتاب اول، بند23، فقرهء 22).
(79) - روایت پروکوپیوس، که سیاوش اولین و آخرین کسی بود که این مقام را داشت صحت ندارد. ص 152 ایران در زمان ساسانیان را ببینید.
(80) - رتشتین؛ ص 74.
(81) - استیلیتس دروغی، فصل 24.
(82) - Steinرک. ضمیمهء دوم ایران در زمان ساسانیان.
(83) - astabadh ص 157 ایران در زمان ساسانیان را ببینید.
(84) - چهارپاذگوس padhgos یا پایگوس payghos (این شکل در قطعات تورفان وجود دارد) عبارت بوده اند از اباختر abbakhtar(شمال)، خوراسان khvarasan(خراسان = مشرق)، نیمروز nemroz (جنوب)، خوروران khvarvaran (خاوران مغرب). رک طبری، ص 93-892، نلدکه صص 52-151 و ص155 یادداشت 2.
(85) - مارکوارت، ایرانشهر، صص 64-63 و ص107.
(86) - مارکوارت، ایرانشهر، ص 118، در جنگ دوم کواذ با روم شرقی جزو لشکر ایران سابیرها نیز بوده اند. (پروکوپیوس 1/15/1).
(87) - ایران در زمان ساسانیان. ص 278
(88) - طبری، صص 88-887 نلدکه ص 83 .
(89) - ثعالبی، ص 594، فارسنامه ص 84 .
(90) - ایران در زمان ساسانیان. ص 288-287
(91) - پروکوپیوس، جنگ ایران 1/11/3؛ ابن اسفندیار، ظهیرالدین، رک «سلطنت کواذ اول» ص 75 و مابعد.
(92) - نلدکه، کارنامگ، ص 47، یادداشت2؛ مارکوارت، ایرانشهر، ص 130.
(93) - phthasuarsan. (94) - تئوفانس او را بغلط فرزند سوم کواذ میداند.
(95) - این روایات داستانی را نباید زیاد مورد قبول قرار داد.
(96) - مارکوارت، ایرانشهر، صص 130-131، یادداشت 6. هر چند داستان مکر این زن تاریخی نیست، ولی دلیلی نداریم که راجع بوجود این خواهر و زوجهء کواذ تردید نمائیم.
(97) - zham. (98) - پروکوپیوس.
(99) - دینوری، نهایه.
(100) - spebedes boe.
(101) - Celer. (102) - نگاه کنید به ایران در زمان ساسانیان ص 361 یادداشت یک.
(103) - Justin. (104) - ایران در زمان ساسانیان ص 294 را ببینید.
(105) - Proclos.
(106) - Lazike.
(107) - Kolchis. (108) - پروکوپیوس.
(109) - چنین بنظر می آید که نهادن اجساد مردگان در دخمه ها نزد مانویان چند ناحیه یا در بین بعضی فرق مانوی مرسوم بوده، اما در کتاب الاصلین چنین حکم شده است که اجساد را برهنه بخاک سپارند. رجوع کنید به شاوان وپلبو. مجلهء آسیایی 1913، 1، ص 338.
(110) - یعنی «رئیس نخویران».
(111) - پروکوپیوس.
(112) - دارمستتر، ص 215 و 519؛ مینوی، ص 13.
(113) - رک: ایران در زمان ساسانیان.
(114) - «مشاوران ایرانی، که تابع عقیدهء آنان بودند» (تئوفانس).
(115) - andarazar. (116) - تئوفانس اندزرس indazaros نوشته و البته صحیح نیست.
(117) - نلدکه، طبری 462 یادداشت 3.
(118) - راجع بعنوان «اسقف» در کیش مانی ایران در زمان ساسانیان ص 217 را ببینید.
(119) - رتشتین، ص87 و مابعد، مقایسه شود با آلیندر Olinderملوک کنده The Kings ofKinda لوند 1927.
(120) - نلدکه، طبری، ص 465.
(121) - bastagar. (122) - جز در این مورد از مقام بستگر اطلاعی نداریم.
(123) - Timothe. (124) - بنابر قول تئوفانس کواذ انجمن عامی تشکیل داد و چنین وانمود کرد که میخواهد بر وفق میل مزدکیان کاوس پذشخوار شاه را ولیعهد نماید. این روایت قابل قبول نیست، زیرا مستلزم آن است که در این تاریخ نیز کواذ تمایلی به مزدکیان داشته باشد. بنابر منابعی، که اصل آنها از خوذای نامگ است و منابعی که مأخوذ از افسانهء مزدک میباشد، در آن مجمع مباحثات مذهبی بسیار شده و مؤید این مطلب وهمن یشت پهلوی است (1/8-6، وست، متون پهلوی، ج 1، ص 193 و بعد؛ متن پهلوی این عبارت در یادداشتی از کتاب دینکرد مذکور است. چ پشوتن ج 12، ص24 یادداشت 1). که مطالب آن در این باره، ظاهراً نقل از یکی از تفاسیر اوستا است، که در زمان ساسانیان نگاشته اند. این قسمت مباحثات و مناظرات ظاهراً در هر موقع که قلع فساد یکی از فِرَق ضاله لازم میشده، متداول میگردیده است بدیهی است نتیجه قبلاً معلوم بوده است. درست است که شرح مجادلهء علنی بین مانی و موبدان موبد ص 221 [ ایران در زمان ساسانیان ] مورد تردید است اما در اعمال شهدای سریانی بسیاری از مجادلات و مناظرات بین عیسویان و زردتشیان مسطور است. بعدها در دورهء اسلامی، این عادت قدیمی ایرانیان دوباره از طرف مأمورین خلیفه معمول گردید. (رک: ابوالمعالی، شفر، متون فارسی، ج 1، ص 145 و مابعد، ترجمهء هانری ماسه: مجلهء تاریخ ادیان 1926، ص 21، و رسالهء پهلوی گجستک ابالش چ بارتلمی Barthelemy).
(125) - مالالاس و تئوفانس: در اینجا شهادت تیموته ایرانی قاطع است و معلوم میشود که خوذای نامگ بغلط تاریخ قتل عام مزدکیان را در زمان خسرو اول میداند. افسانه مزدک در واقع در این مورد بحقیقت نزدیکتر است، تا مندرجات تاریخ نیمه رسمی آن زمان.
(126) - مالالاس و تئوفانس از فعالیت خسرو ذکری نکرده اند، ولی در وهمن یشت این مطلب هست (1/8/6).
(127) - وهمن یشت؛ مقایسه شود با شاهنامهء فردوسی، رک «سلطنت کواذ اول» ص 52، ویه شاهپورهرنه نیوشاهپوهر، بیلی، بولتن شرقی ج 9 ص 232.
(128) - Glonazes. (129) - Bazanes شکل ایرانی اسامی گلونازس و بازانس را نمیتوان بتحقیق معلوم کرد.
(130) - مالاس، تئوفانس، خدای نامه و مزدک نامه، که نظام الملک در سیاست نامه نقل کرده است (فصل 44 چ شفر فصل 45 ترجمه).
(131) - مالالاس، تئوفانس، ابوالفدا.
(132) - مالالاس، تئوفانس، شهادت تیموتهء ایرانی مسیحی مذکور در کتب مالالاس و تئوفانس از اینقرار که شاه معابد مزدکیان را به عیسویان تفویض کرد، تا کلیسا بسازند باید با قید احتیاط قبول شود.
(133) - رتشتین، ص 89 .
(134) - Alamoyndaroso Sakkikes. (135) - رک: رتشتین، ص 76.
(136) - رجوع کنید به یعقوبی، طبری، مسعودی، دینوری، نهایه، ثعالبی، فردوسی، بلعمی.
(137) - پروکوپ، طبری.
(138) - پروکوپ، نهایه.
(139) - نهایه ص 227. و نیز رجوع کنید به قسمتی از تجارب الامم ابن مسکویه که مینوی در مقدمهء نامهء تنسر نقل کرده است و ظاهراً مربوط به دوره ای است که با سلطنت قباد اول شروع میشود، هر چند در آنجا به اردشیر اول نسبت داده شده و عبارت عهد اردشیر که در تجارب الامم منقول است این بوده که پادشاه «کسی را به ولایت عهد پس از خود بگزیند و نام او را در چهار صحیفه بنگارد و بسته مهر کند و پیش چهار تن از برگزیدگان اهل مملکت گذارد... و چون شاه درگذرد، آن نامه ها که نزد همهء آن چهار نفر است با نبشته ای که نزد خود شاه است گرد آورند و مهر همه را بشکنند و نام کسی که در همه آنها نوشته شده است آشکار کنند. (مینوی، ص یج، یادداشت 1). فرق بین این رسم و آنچه در نامهء تنسر بیان شده و معمول دورهء قبل از قباد بوده است قابل تأمل است. رجوع کنید به ایران در زمان ساسانیان صص287 - 288.
(140) - طبق ابن اسفندیار و ظهیرالدین حکومت را پس از مرگ کاوس به یکی از پسران «زرمهر سوخرا» سپردند و ظاهراً این افسانه ای بیش نیست که برای تجلیل خاندان «کارن» اختراع کرده اند. رجوع کنید به مارکوارت، ایرانشهر، ص 134.

غبار.

[غُ] (ع اِ)(1) گرد. (منتهی الارب). رَنْد. (لغت محلی شوشتر). تم(2). مؤلف آنندراج آرد: بمعنی گرد، و مهتاب از تشبیهات اوست و با لفظ ریختن و زدن و نشستن و خواستن و گرفتن و افشاندن و رفتن و شستن و زدودن و ستردن و داشتن و برباد دادن و بلند شدن و شکستن مستعمل و پسین استعاره به کنایه است چرا که غبار چیزی نیست که توان آن را شکست:
عشق حیرانم غبارم را کجا خواهد شکست
یک قلم پروازم و در چنگل بازم هنوز.
بیدل.
- انتهی. گرد بسیار نرمی که بواسطهء هوا پراکنده شود. عَجاج. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). هَباء. نقع. قَتام. ریغ. عُنان. عَکوب. عاکوب. طرمیاء. هلال. قَسطَل. قسطال. قسطلان. طیسل. جول. خباط. خیضعه. خراشاء. موق. هَوْزَن؛ گرد و غبار. قمع؛ غبارمانندی که از هوا بالا برآید. بخار؛ غباری که از خاک نمناک برآید. سفساف؛ غبار آرد که وقت بیختن بلند شود و از غربال پرد. هنبغه؛ بسیار گردیدن گرد و غبار. شیطیّ؛ غبار بالارفته. غَیایة؛ غبار که آسمان را فرو پوشد و سایه افکند. هبوّ؛ بلند برآمدن غبار. عصرة، عصار؛ غبار بسیار. قضاع؛ غبار دقیق. مُسطار؛ غبار بلندرفته. صیق؛ غبار بالارفته. سرادِق؛ غبار بلندرفته. سافیاء؛ غبار باد برده. سِختیت؛ غبار بلندرفته. شَخیت و شِخّیت و شِختیت؛ غبار بالاآمده. هیرعه؛ غبار معرکه. کوثر؛ غبار بسیار برهم نشسته. (منتهی الارب) :
کرا برکشد گردش روزگار
که روزی ز گردش نیابد غبار.فردوسی.
از آن رو دگر آینه از غبار
برون آمد و شد جهان زرنگار.فردوسی.
بر آن امید که بر خاک پات بوسه دهد
به سوی چرخ برد باد سال و ماه غبار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 278 و چ فیاض ص277).
چون قار سیه نیست دل ما و پر از گرد
گرچه دل چون قار تو پر گرد و غبار است.
ناصرخسرو.
فضل بر دود ندانی که بسی دارد
نور اگر چند همی زیر غبار آید.
ناصرخسرو.
اندر حصار من ز سر گرد روزگار
چشم زمانه خیره شد اندر غبار من.
ناصرخسرو.
چون حمله برم به جمله خصمان
گمراه شوند در غبارم.ناصرخسرو.
وآتش اندر دل خاک ار نزدی نوروز
کی هوا ایدون پر دود و غبارستی.
ناصرخسرو.
ورنه می لشکر نوروز فراز آید
کی هوا یکسره پر گرد و غبارستی.
ناصرخسرو.
با اهل خرد باش که اصل تن تو
گردی و نسیمی و غباری و دمی است.
خیام.
منت خدای را که زمانه بکام ماست
و امروز روز دولت ما را غبار نیست.؟
اما بعد از تأمل غبار شبهت و حجاب ریبت برخیزد. (کلیله و دمنه). حقیقت غدر از غبار شبهت بیرون آید. (کلیله و دمنه).
به جفا میل کند گر بود از نار نبات
وز وفا دور شود گر بود از آب غبار.
ابوالمعالی رازی.
یا غبار صیدگاه شاه کز تعظیم هست
زآهوان مشک ده صد تبتش در یک فضا.
خاقانی.
برداریش ز خاک و رسانیش بر فلک
هرکو به دامن تو زند چون غبار دست.
خاقانی.
در پس زانو چو سگ نشینم کایام
بر دل سگجان مرا غبار برافکند.خاقانی.
بر سر بازار دهر خاک چه بیزی
کآخر از این خاک جز غبار نیابی.خاقانی.
بر سر بازار دهر خاک چه بیزی
حاصل از این خاک جز غبار چه خیزد.
خاقانی.
به چشم من نکند هیچکار سرمهء نور
غبار تازه از این رهگذر دریغ مدار.خاقانی.
میخواهد آسمان که رسد بر زمین سرش
تا برچند به دیده ز دامان تو غبار.خاقانی.
که چشم من ز جهان آن زمان بود روشن
کز آستانهء شه بسترم ز چهره غبار.
ظهیر فاریابی.
در کف این ملک یساری نبود
در ره این خاک غباری نبود.نظامی.
پس بگوئی خواجه جاروبی بیار
تا بجویم زرّ خود را از غبار.مولوی.
زمین را از آسمان نثار است و آسمان را از زمین غبار. (گلستان).
تو نه رنج آزموده ای نه حصار
نه بیابان و گرد و باد و غبار.
سعدی (گلستان).
اگرچه گرد برانگیختی ز هستی من
غباری از من خاکی به دامنت مرساد.حافظ.
دگر چنانکه در آن حضرتت نباشد بار
برای دیده بیاور غباری از در دوست.
حافظ.
ریحان تو کجا و خط سبزش
او تازه و تو غبار داری.حافظ.
سینه صافان را غبار کینه نیست
گل نباشد چشمهء خورشید را.الهی.
خیزد از جلوه گهش شب چو غبار مهتاب
سوزش چشم چراغم پر پروانه شود.
عبداللطیف خان تنها (از آنندراج).
هر که غبار دوئی زآینهء جان زدود
در دل مرآت وصل صورت حرمان شکست.
حسین ثنائی (از آنندراج).
راحتی گر هست در آغوش ترک مطلب است
این غبار وهم را در دامن صحرا زنید.بیدل.
غبارم زحمت آن آستان دارد گرانجانی
بگو تا ناله اش بردارد و جائی دگر ریزد.
بیدل.
به خاکساری من نیست هیچکس در عشق
به چشم آینه عکسم غبار میریزد.صائب.
|| بیماری در چشم. سفیدی که بر روی چشم پیدا شود :
برو چندین چه گردی گرد این ره
که چشمت کور گردد از غباری.عطار.
از تیره غبار چشمهء روشن
تاریک شود چو چشم نابینا.؟
- تکانیدن غبار کفش؛ مؤلف قاموس مقدس در مورد این عادت که از عادات دیرین یهود است، شرحی نوشته است. رجوع بدان کتاب ذیل این لغت شود.
|| نام نشانه هایی است که بر اعداد دلالت میکند. (از اقرب الموارد). و رجوع به حروف غبار و ص4 مقدمهء ابن خلدون شود. و احمدبن عکی... را حاشیه ای بر نزهة النظار فی علم الغبار فی الحساب است. (سلک الدر ج 1 ص 153).
- خط غبار یا قلم غبار؛ یکی از هفت قلم جدید است. خطی با قلمی سخت ریز چنانکه بزحمت توان دید :
به مشک سودهء محلول در عرق ماند
که بر حریر نویسد کسی به خط غبار.
سعدی.
و رجوع به غبارالحلبه شود.
|| مجازاً کنایه از ریش و خط :
غبار خط بپوشانید خورشید رخش یارب
حیات جاودانش ده که حسن جاودان دارد.
حافظ.
خواهد چنین بلند شدن گر غبار خط
آخر میان ما و تو دیوار میکشد.صائب.
غبار نیست که بر گرد عارض ترش است این
گذشته پادشه حسن و گرد لشکرش است این.
شاطرعباس.
(1) - Poudre. (2) - رجوع به دیوان ناصرخسرو چ تقوی حاشیهء ص 89 شود.

غبار.

[غِ] (اِ) و غباره را در بعضی لغت نامه ها بمعنی چوبی که بدان گاو رانند، آورده اند ولی صحیح غباز است. رجوع به غباره و غباز شود.

غبار آسیا.

[غُ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گردی که از آسیا خیزد وقت آس کردن. نبغ. نباغ. (منتهی الارب) :
تا دل من آس شد در آسیای عشق او
هست پنداری غبار آسیا بر سر مرا.
میرمعزی (از آنندراج)(1).
و رجوع به غبارالرحی شود.
(1) - این شعر را به لبیبی هم نسبت داده اند.

غبارآلود.

[غُ] (ن مف مرکب)(1) غبارآلوده. آلوده به غبار. گردناک. دارای غبار: مُغبر. اغبر. غبراء. مقتم(2) :
شده شیرین در آن راه از بس اندوه
غبارآلود چندین بیشه و کوه.نظامی.
قدم گرچه غبارآلود دارم
به دیدار تو دل خشنود دارم.نظامی.
(1) - Poudreux. (2) - رجوع به دیوان ناصرخسرو چ تقوی ص 274 شود.

غبارآلوده.

[غُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)رجوع به غبارآلود شود.

غبارآوردن.

[غُ وَ دَ] (مص مرکب) غبار آوردن چشم؛ کنایه از خیرگی به هم رسانیدن چشم :
تا به کی آن آهوی وحشی نگردد رام ما
ز انتظار او غبار آورد چشم رام ما.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
دیدهء آیینه پنداری غبار آورده است
بس که در کوه خجالت از حجاب روی اوست.
محمد سعید اشرف (از آنندراج).
- چشم کسی غبار آوردن؛ یعنی در چشم کسی بیماری پدید آمدن. سفیدی که بر روی چشم پیدا شود. و رجوع به غبار شود.

غبارات.

[غُ] (اِخ) علی الجمع، جائی به یمامة. (منتهی الارب).

غبار افشاندن.

[غُ اَ دَ] (مص مرکب) گرد برانگیختن. گرد پاشیدن :
دی غباری بر فلک میرفت گفتم کاین غبار
مرکبان شه ز راه کهکشان افشانده اند.
خاقانی.
ساحل آماده ای گشته ست هر آغوش موج
گر غبار از دل به بحر بی کنار افشانده ام.
صائب.

غبارالحلبة.

[ ] (ع اِ مرکب) (قلم...) از انواع خطوط است. نام قسمی خط عربی اختراع ذوالریاستین فضل بن سهل. (ابن الندیم). و رجوع به غبار شود.

غبارالرحی.

[غُ رُرْ رَ حا] (ع اِ مرکب)(1)گرد آسیا و آن را در قدیم در بعض مرهمها و ضمادها بکار می بردند. گرد سنگ آسیا. در داروهای چشم به کار است. صاحب اختیارات بدیعی آرد: به پارسی گرد آسیاب خوانند مخفف بود و چون به پیشانی طلا کنند موضع فضلات که به چشم رود بکند - انتهی. و صاحب تحفه آرد: به فارسی گرد آسیا نامند سعوط او جهت قطع رعاف و ضمادش جهت منع ریختن مواد به چشم و تقویت اعصاب نافع است - انتهی. و دیگری آرد: چون به آب گشنیز تر بر پیشانی طلا کنند رعاف را دفع کند و فضلات را نگذارد که از دماغ بچشم ریزد. و رجوع به غبار آسیا شود.
(1) - Poussiere de moulin.

غبارانگیز.

[غُ اَ] (نف مرکب) برانگیزندهء غبار. گرد برانگیزنده. مجازاً افسرده شونده :
دل از لشکر غبارانگیز کرده
به عزم روم رفتن تیز کرده.نظامی.
ساف؛ بادی غبارانگیز. (منتهی الارب). و رجوع به غبار برانگیختن شود.

غبار برآمدن.

[غُ بَ مَ دَ] (مص مرکب)مراد بی رونق شدن. (از فرهنگ سکندرنامه، آنندراج). || گرد انگیخته شدن :
در راه غمش دواسبه راندم
یک ذره غبار برنیامد.خاقانی.

غبار برآوردن.

[غُ بَ وَ دَ] (مص مرکب)صاحب مجموعهء مترادفات، غبار برآوردن از چیزی را مترادف خراب و ویران شدن و ویران کردن خانه و جز آن آورده است. رجوع به مجموعهء مزبور ص 138 شود.

غبار برانگیختن.

[غُ بَ اَ تَ] (مص مرکب) گرد برآوردن در هوا. تاریکی ایجاد کردن :
کجا نوری پدیدآید هم آنجا
ز بدفعلی برانگیزد غباری.ناصرخسرو.
و رجوع به غبارانگیز شود.

غبار بر دل داشتن.

[غُ بَ دِ تَ] (مص مرکب) کنایه از افسردگی و اندوه در دل داشتن :
سیلاب نیستی را سر در وجود من نه
کز خاکدان هستی بر دل غبار دارم.سعدی.
و رجوع به غبار خاطر و غبار بر دل نهادن شود.

غبار بر دل نهادن.

[غُ بَ دِ نِ / نَ دَ](مص مرکب) افسرده کردن و آزردن کسی را :
منه بر دل نیکنامان غبار
که بدنامی آرد سرانجام کار.نظامی.
و رجوع به غبار خاطر و غبار بر دل داشتن شود.

غبار خاطر.

[غُ رِ طِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غبار دل. مجازاً به معنی آزردگی خاطر(1) :
چنان بزی که اگر خاک ره شوی کس را
غبار خاطری از رهگذار ما نرسد.حافظ.
- غبار بر خاطر ماندن؛ رنجیدگی و کدورت در خاطر یا دل ماندن :
عاقبت از ما غبار ماند و زنهار
تا ز تو بر خاطری غبار نماند.سعدی.
و رجوع به غبار دل و غبار بر دل نهادن شود.
(1) - رجوع به مجموعهء مترادفات ص 8 شود.

غبار دل.

[غُ رِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)غبار خاطر. مجازاً بمعنی آزردگی دل :
بر دل پاکش غباری بیگناه از من چراست
دیو بی انصاف بر تخت سلیمان چون نشست.
خاقانی.
مرا در دل ز خسرو صد غبار است
ز شاهی بگذر آن دیگر شمار است.نظامی.

غبار رازی.

[غُ رِ] (اِخ) از شاعران دورهء قاجاریه بوده است. رضاقلی خان هدایت آرد: اسمش میرزا نبی و در هشت ماهگی در غلبهء مرض آبله اعمی گشت و در سن شباب بقدر امکان تحصیل علوم کردی. عجب اینکه با وجود عدم بصیرت به شغل و حرفت عطاری که به کثرت ادویه معروف است پرداختی و هر چه از او خواستندی از محل معین بی اشتباه و اختلاف به خواهنده دادی. قرب دوازده سال بدین کار اشتغال داشت و از دیوان شعرا که استماع میکرد تتبعی وافی و حفظی کافی حاصل داشت. در اواخر عمر به زیارت مشهد مقدس رضوی علیه السلام رفته سالی دو در آن (حرم) محترم مجاورت گزید پس از مراجعت در سنهء 1272 رحلت کرد. مدت عمرش سی وچهار بوده است. از اوست:
باغ را باد بهاری در در و گوهر گرفت
گلبن از گل همچو افریدون بسر افسر گرفت
از پی آرایش صحن چمن دست صبا
از شکوفه شاخ را در گونه گون زیور گرفت
ابر گلبن را به سر بیجاده گون دستاربست
باد از فرق بساتین سیمگون معجر گرفت
از مشجر حله ها و از مرصع کله ها
بوستان گوئی که تشریف از شه صفدر گرفت.
(مجمع الفصحا ج 2 ص 368).
و رجوع به مجمع الفصحا ج2 ص 369 شود.

غبار شدن.

[غُ شُ دَ] (مص مرکب) غبار شدن زمین، مراد کنده شدن زمین به نعل اسبان. (از فرهنگ سکندرنامه) (آنندراج). گرد شدن. خرد و نرم شدن :
تو کز تفحص عنقا غبار خواهی شد
چرا غزال قناعت نمیکنی تسخیر.خاقانی.

غبار شستن.

[غُ شُ تَ] (مص مرکب) و غبار فروشستن. گرد بر طرف کردن و زدودن. || مجازاً تیرگی و افسردگی از دل بیرون راندن :
چو دستت دهد مغز دشمن برآر
که فرصت فروشوید از دل غبار.سعدی.
که میشوید غبار کلفت از دل عندلیبان را
در آن گلشن که گل از خون خود رخسار میشوید.
صائب.

غبار فروشستن.

[غُ فُ شُ تَ] (مص مرکب) رجوع به غبار شستن شود.

غبار کردن.

[غُ کَ دَ] (مص مرکب)سودن. نرم کردن خاک یا چیزی. || برانگیختن گرد نرم از جایی یا چیزی :
کس نی سوار دید که باشد مصاف دار
وز نی ستور دید که در ره غبار کرد.
خاقانی.
چند استخوان که هاون دوران روزگار
خردش چنان بکوفت که خاکش غبار کرد.
سعدی.

غبار گرفتن.

[غُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)تیره شدن. در چشم بیماری پدید آمدن. و رجوع به غبار آوردن شود :
اگر ز شش جهت آیینه پیش رو دارم
ز هفت پردهء چشمم غبار میگیرد.صائب.

غبار گشتن.

[غُ گَ تَ] (مص مرکب) گرد شدن. خرد گشتن. نرم شدن. ذره ذره شدن. و رجوع به غبار شدن شود :
این اهل قبور خاک گشتند و غبار
هر ذره ز هر ذره گرفتند کنار.خیام.
خاکی که زیر سُمِّ دو مرکب غبار گشت
پیداست تا چه مایه بود خونبهای خاک.
خاقانی.

غبارناک.

[غُ] (ص مرکب) دارای غبار. غبارآلوده: افق غاصب؛ افق غبارناک. (منتهی الارب). کمهَالنهار؛ غبارناک گردید روز و فروپوشید گرد آفتاب آن را. (منتهی الارب).

غبار نشاندن.

[غُ نِ دَ] (مص مرکب) گرد زدودن :
تخت گیرد کلاه بستاند
بنشیند غبار بنشاند.نظامی.
-غبار غم نشاندن؛ غم از دل زدودن :
هر صبح فتح باب کن از انجم سرشک
بنشان غبار غصه به باران صبحگاه.
خاقانی (؟)

غبار نشستن.

[غُ نِ شَ تَ] (مص مرکب)فرود آمدن گرد :
بپشتش برزنم دستی چو دانم
که بنشستست بر رویش غباری.
ناصرخسرو.
بر بدن نار ماند از سر تیغش نشان
بر رخ آبی نشست از تک اسبش غبار.
خاقانی.
که غبار زوال بر جمال کمال او ننشیند. (سندبادنامه ص 2).
بر سر پا عذر نباشد قبول
تا ننشینی ننشیند غبار.سعدی (طیبات).
|| کنایه از سفید شدن مو و رسیدن پیری :
چو بر سر نشست از بزرگی غبار
دگر چشم عیش از جوانی مدار.
سعدی (بوستان).
- غبار بر دل نشستن؛ رنجیدگی و کدورت در دل پدید آمدن :
از من غبار بس که به دلها نشسته است
برروی عکس من دَرِ آیینه بسته است.
کلیم (از آنندراج).

غبارنه.

[غُ رِ نَ] (اِ) نوعی درخت. (دزی ج 2 ص 199 از ابن البیطار).

غباره.

[غِ رَ] (اِ) غبار. چوبی باشد که بدان خر و گاو رانند و چوبدستی را نیز گفته اند و به این معنی با زای نقطه دار هم آمده است. (برهان). و در مؤید بالفتح و بالضم هر دو آمده. (آنندراج). چوبی که بدان گاو رانند. (انجمن آرای ناصری). در نسخهء میرزا چوبی باشد که گاو بدان رانند. (سروری). و رجوع به شعوری ج 2 ص 185 شود. مؤلف گوید: نقل فرهنگ سروری و شعوری از فرهنگ میرزا ابراهیم با راء مهمله غلط است و غبازه با زاء معجمه صحیح است چه صورت دیگر این کلمه گوازه و جواز و جوازه است. صاحب فرهنگ اسدی گوید: غبازه و گوازه چوب کاروان(1) باشد. منجیک گفت: پردل [ کذا ]چون تاول است و تاول هرگز نرم نگردد مگر بسخت غبازه - انتهی. و دلیل دیگر که تأیید این معنی میکند این است که صاحب فرهنگ اسدی چون در ترتیب لغت خود تنها نظر به آخر کلمات دارد رسمش این است که غالباً قصیدهء شاعر را میگیرد و قافیه های مشکل آن را یک یک شرح میدهد؛ در اینجا هم (این) معامله شده است. کلمهء قبل از غبازه ملازه است و مطلع همین قصیده را شاهد می آورد :
خواجه غلامی خرید دیگر تازه
سست دل و حجره حجره گردملازه (کذا).
منجیک.
و عبارت فرهنگ میرزا ابراهیم نیز که فرهنگ شعوری و سروری و غیر آن دو را به غلط انداخته این است: غباره بفتح و ضم: چوبدستی که خر بدان رانند. و در آنجا هیچیک از حروف این کلمه را معلوم نکرده و فقط حرکت حرف اول را وصف کرده است یعنی می توان حدس زد که در نسخهء اولی یا نسخه ای که سایرین از آن نقل کرده اند فقط یک نقطه سقط شده است. والله اعلم. در هر حال کلمه مصحف «غباز» و «غبازه» است. رجوع به غباز و غبازه و برهان قاطع چ معین (همین کلمات) شود.
(1) - ن ل: گاوان. ظ: گاوران.

غبارة.

[غَ رَ] (اِخ) آبی است مر بنی عبس را. (منتهی الارب). آبکی است متعلق به بنی عبس در بطه الرمه در نزدیکی ابانین در موضعی که آن را خیمه گویند. و گویند آبکی است نزدیک قرن التوباذ در بلاد محارب. (معجم البلدان).

غباری.

[غُ] (ص نسبی)(1) منسوب به غبار. گردی. گردآلود. || مجازاً رنج و اندوه و ایذاء. (فرهنگ نفیسی).
- خط غباری؛ خطی خفی در غایت نازکی و باریکی که به چشم عادی صعب توان خواندن :
گر دست دهد خاک کف پای نگارم
بر لوح بصر خط غباری بنگارم.حافظ.
|| (اِخ) تخلص بعض شاعران بوده است.
(1) - Pulverant.

غباری.

[غُ] (اِخ) (طلح ال ...) موضعی است در جبلین و متعلق به بنی سنبس. (معجم البلدان).

غباری.

[غُ] (اِخ) استرابادی. شاعری است و صاحب مجالس النفائس آرد: اکثر اوقات در سر کار استراباد و جوین میباشد و مردی فقیر است. این مطلع ازوست:
شب که می افتم به پهلوی سگ آن دلفروز
خواب در چشمم نمی آید ز شادی تا بروز.
این مطلع نیز ازوست که میر ننوشته بود:
دی چو پیش آمد به ره آن دلبر رعنا مرا
من ز شرم او را ندیدم او ز استغنا مرا.
و خط غبار خوب مینوشت و بدان مناسبت غباری تخلص میکرد و در موسیقی مهارت تمام داشت و در آخر عمر خود دیوانه شد و با وجود جنون درشد غزال نقشی بست(1) و شهرت گرفت. این بیت میانه خانه بود:
بی خبر بودم زدی سنگ جفا ناگه مرا
از برای دیدن خود ساختی آگه مرا.
(مجالس النفائس ص 77).
و رجوع به مجالس النفائس ص 253 شود.
(1) - در اصل چنین است!

غباری.

[غُ] (اِخ) جیلانی. کماندار و غبارنویس است. ساز را هم بد میزند. این بیت ازوست:
یارب که بود این که تغافل کنان گذشت
کاین طرز آشنائی بیگانهء من است.
(مجمع الخواص ص 310).

غباری.

[غُ] (اِخ) محمد امین. وی از مردم هرات است طالب علم خوبی است. انشائش هم بد نیست و از هیئت نیز خیلی اطلاع دارد. این ابیات ازوست:
چنان مکن که دگر ترک آه و ناله کنم
چنان مکن که ترا با خدا حواله کنم
رخی که گشته چو کاه از خمار محنت و درد
ز نشئهء می وارستگی چو لاله کنم
به نیم لحظه که دامان دیگری گیرم
سزا به دامن رشک هزارساله کنم.
*
دل خوش به سرکوی جنون آمده بود
در صبر و ثبات ذوفنون آمده بود
این عقدهء رشک اگر نمی آمد پیش
از عهدهء عاشقی برون آمده بود.
(از مجمع الخواص ص 263).

غباری.

[غُ] (اِخ) (القیم ال ...) مصری. یکی از اعضای دولت ملک ناصر متوفی بسال 762 ه . ق. او راست: کتاب الدر فی القدح - و هو حمل زحل. چ حجر مصر ص 8. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1406).

غباری.

[غُ] (اِخ) یزدی. جوانی است خوش صحبت و خط غبار را خوب مینوشت. این مطلع از اوست:
غبار خط شکرستان لعل یار گرفت
فغان که چشمهء خورشید را غبار گرفت.
(مجمع الخواص ص 298).

غبار یتیمی.

[غُ رِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کدورتی که بسبب یتیمی بر روی طفل پدید آید :
از گوهرش غبار یتیمی نمیرود
آن را که چون صدف لب خواهش فراز شد.
صائب (از آنندراج).

غباری گرفتن.

[غُ گِ رِ تَ] (مص مرکب) اندوهناک شدن و آزرده شدن و آشفته شدن. (فرهنگ نفیسی).

غبارین.

[غَ] (ع اِ) جِ غُبران. (منتهی الارب).

غباریه.

[غُ یَ] (اِ) درختی است کوهی و میوهء آن سرخ رنگ میباشد به مقدار عنابی کوچک و بعضی گویند نام همان میوه است و آن را به عربی عنب الدب خوانند. (برهان). عنب الدب. (اختیارات بدیعی) (تحفه).

غباز.

[غَ] (اِ) چوب دستی. گواز. جواز. غبازه. (جهانگیری) :
آنکه بر فسق ترا رخصت داده ست و جواز
سوی من شاید اگر سرش بکوبی به غباز.
ناصرخسرو.
در دیوان ناصرخسرو چ تهران «بجواز» آمده و در حاشیه افزوده اند: در بعض نسخ بجای جواز «غماز» آمده که به معنی چوبدستی قلندران است. مؤلف انجمن آرا آرد: غباز و غبار تبدیل تصحیف یکدیگر مینماید.

غباز.

[غُ] (اِ)(1) گاوآهن (از ثعالبی) ثعالبی قصهء «گنج گاو» را چنین روایت میکند(2)کشاورزی مزرعهء خود را بوسیلهء دو گاو شیار میکرد، ناگاه خیش گاوآهن که به فارسی غباز خوانند، در ظرفی پر از مسکوک زر فروشد. کشاورز به بارگاه پادشاه رفت و واقعه را عرض کرد شاه فرمان داد تا آن کشت زار را کندند و مالی که در آن بود بیرون کشیدند، صد کوزهء پر سیم و زر و گوهر بدرآمد که مهر اسکندر داشت... (ترجمهء تاریخ ایران در زمان ساسانیان کریستنسن چ 2 ص 486). رجوع به غبازه شود.
(1) - Gubaz. (2) - ص 702.

غبازه.

[غَ زَ / زِ] (اِ) چوبدستی قلندران را گویند. (برهان). چوب گاوران باشد. (صحاح الفرس). چوبی که گاو و خران رانند. منجیک (ترمذی) گوید :
بر دل چون تاول است و تاول هرگز
نرم نگردد مگر بسخت غبازه.
(لغت فرس ص 478) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
خصم تو گاویست خرنهاد که هرگز
نرم نگردد مگر بسخت غبازه.
ناصرخسرو (از انجمن آرا)(1).
رجوع به گوازه و گواز و غباز شود.
(1) - در دیوان ناصرخسرو چ تهران نیامده.

غباشیر.

[غَ] (ع اِ) روشنی مابین شب و روز. (آنندراج) (منتهی الارب). سپیده دم. فلق(1).
(1) - Crepuscule.

غباغب.

[غَ غِ] (ع اِ) جِ غبغب، و هوالغبب المتدلی فی رقاب البقر والشاة و للدیک ایضاً. (معجم البلدان).

غباغب.

[غَ غِ] (اِخ) قریه ای است در اول عمل خوزان از نواحی دمشق و بین آن دو شش فرسخ مسافت است. (معجم البلدان). و غباغبی منسوب بدان است.

غبان.

[غُ ب ب] (ع اِ) جِ غُبّ. (المنجد). رجوع به غب شود.

غبانت.

[غَ نَ] (ع مص) سست خرد گردیدن و سستی و نقصانی خرد. (آنندراج) (منتهی الارب). یقال فیه غَبانةٌ؛ ای ضعفٌ. (منتهی الارب).

غباوت.

[غَ وَ] (ع مص، اِمص)(1) کندذهنی. (غیاث) (آنندراج). درنایافتن و ابله شدن. (تاج المصادر زوزنی). گول گردیدن. نه دریافتن از چیزی. گولی. (منتهی الارب). احمقی. سَفَة. غافلی. عدم فطانت. کندفهمی. نادانی. بلاهت. بلادت : وزیر چون پادشاه را تحریص نماید در کاری که به رفق... تدارک پذیرد برهان حمق و غباوت خویش نموده باشد. (کلیله و دمنه). امیر سیف الدوله دانست که حرکت آن حضرت سبب جهل و غباوت اهل تدبیر و نقصان رشد ناصح و مشیر است. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 203).
(1) - Inattention.

غباً.

[غَ بَنْ] (ع مص) مصدر فعل غبی است و این فعل بمعانی مختلف بر حسب تفاوت موارد استعمال می آید: غبی الشی ء عنه؛ گول گردید از آن و نه دریافت. (منتهی الارب). غبی الشی ء منه؛ نهان شد از وی و دانسته نشد. غبی علی الشی ء؛ گولی کرد و غفلت ورزید. (منتهی الارب).

غب العقار.

[غِبْ بُلْ عَ] (اِخ) جایی است نزدیک بلاد مهره. (منتهی الارب).

غب القمر.

[غَبْ بُلْ قَ مَ] (اِخ) موضعی است میان ظفار و شحر. (منتهی الارب). و انما نسب الی القمر لاستدارة شکله و دوران الماء فیه بتعاقب المد و الجزر و الغب موضع یدخل فیه البحر الی البر یتحاماه المراکب. (ص 47 الجماهر بیرونی).

غبب.

[غَ بَ] (ع اِ)(1) گوشت زیر زنخ. غبغب. (برهان). آن پوست که آویخته بود زیر گلو. (دهار). گوشت آویخته زیر ذقن و آن را طوق گلو نیز گویند و آن از لوازم حسن است. (غیاث) (آنندراج).گوشتی که زیر گلوی خروس و گاو فربه آویخته است. طوق زیر گلوی خروس و گاو و مردم. (منتهی الارب). در خراسان از آن خروس را «لاری» و از آن مردم را غبغب و دو گلوله مانند دراز زیر گلوی بُز را دِگلون گویند :
میان زنخ در یکی گرد چاه
که از چاه یوسف نبد کم به جاه
بزیرش درآورده سیمین غبب(2)
بلای دل و رنج جان را سبب.
شمسی (یوسف و زلیخا).
آمیخته مه بر قصب، انگیخته طوق از غبب
دستارچه بسته ز شب، بر ماه تابان دیده ام.
خاقانی (دیوان ص 465).
جان بدستارچه دهم آن را
گر غبب طوق در براندازد.خاقانی.
انگشت ساقی از غبب غوک نرمتر
زلف چو مار در می عیدی شناورش.خاقانی.
ساقی تذرورنگ به طوق غبب چو کبک
طوقی دگر ز عنبر سارا برافکند.خاقانی.
بر غبب و دُمِ خُرُه، خیز و رکاب باده ده
چون دمش از مطوقی چون غببش ز احمری.
خاقانی.
دستارچه بین ز برگ شمشاد
طوق غبب سمنبران را.خاقانی.
پروز سبزه دمید بر نمط آبگیر
زلف بنفشه خمید بر غبب جویبار.
خاقانی.
(1) - Fanon. (2) - ن ل: بزیر زنخ گوی سیمین غبب.

غبب.

[غَ بَ] (ع اِ) قاقم. (بحر الجواهر).

غبت.

[غُبْ بَ] (ع اِ) غبة. رجوع به غبه شود.

غب توران.

[غُبْ بِ] (اِخ) موضعی است نزدیک خورالدبیل. (منتهی الارب).

غبث.

[غَ] (ع مص) مسکه و پنیر به هم آمیختن. (منتهی الارب) (آنندراج). آمیختن. (تاج المصادر بیهقی).

غبج.

[غَ] (ع مص) فروخوردن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج). غبج الماء؛ جرعه جرعاً متدارکاً. (المنجد).

غبجه.

[غُ جَ] (ع اِ) یک آشام از آب و شراب. (منتهی الارب).

غبجی.

[غَ] (اِ) شعوری به معنی آبگیر گفته و بیتی از عنصری شاهد آورده است که صحیح بنظر نمیرسد. رجوع به غبچ شود.

غبچ.

[غَ] (اِ) شعوری بمعنی آبگیر آورده است. رجوع به غبجی شود. و نیز رجوع به غفچ شود.

غبر.

[غِ] (ع اِ) کینه. (آنندراج) (منتهی الارب).

غبر.

[غُ] (ع اِ) بقیهء شیر در پستان و بقیهء هر چیزی. ج، اغبار. (منتهی الارب) (آنندراج).

غبر.

[غَ] (ع مص) رفتن. || درگذشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). از اضداد است و علی الوجهین یفسر قوله تعالی الاعجوزاً فی الغابرین(1). (منتهی الارب). || تیره گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - قرآن 26/171.

غبر.

[غَ بِ] (ع ص) زخم تباه. || عِرقٌ غَبِرٌ؛ رگ که سپس بسته شدن روان گردد. (آنندراج) (منتهی الارب).

غبر.

[غَ بَ] (ع مص) باسر شدن جراحت. (تاج المصادر بیهقی). به شدن جراحت بر فساد که سپس ایام باز روان گردد و تباه شود. (منتهی الارب) (آنندراج).

غبر.

[غُبْ بَ] (ع اِ) بقیهء چیزی و غالب در بقیهء خون حیض آید و بقیه و پس ماندهء از بیماری و شب و از هر چیزی. (منتهی الارب). باقی تب و باقی بیماری و باقی حیض. (مهذب الاسماء). || و جِ غابر. باقی و پاینده و درگذرنده. (منتهی الارب) (آنندراج).

غبر.

[غُ بَ] (ع اِ) نوعی از ماهی. (آنندراج). || جوی بزرگ در سنگ با جویهای دیگر سنگ ریزه ناک پیوسته. (منتهی الارب) (آنندراج).

غبر.

[غَ بَ] (ع اِ) خاک. (آنندراج) (منتهی الارب). || بیماری ای است که در شکم سُمِ شتر عارض شود. (منتهی الارب) (آنندراج). || صَمّاء لغَبَر؛ بلای بزرگ و سخت دشوار که راه خلاص از آن ندارد یا آنکه بعد ستیزه با تو راجع به قول تو باشد. (آنندراج) (منتهی الارب). || داهیهء غبر؛ بلای بزرگ.

غبر.

[غُبْ بَ] (ع اِ) جِ غابر. رجوع به غابر شود. || غبر الشی ء؛ بقیته. ج، غبرات. و غبراللیل؛ مآخیره. و غُیَّرالحیض؛ بقایاه. (قطر المحیط).

غبر.

[غُ بَ] (اِخ) ابن غنم بن حبیب بن یشکربن بکربن وائل به راصح. غبری منسوب به وی، تزوج غنم رقاش بنت عامر فقیل له کبیرةُ فقال لعلی الغبرمنها ولداً فلما وُلِد له سمی به. (منتهی الارب).

غبر.

[غُ بَ] (اِخ) وادی غبر؛ عند حجر ثمود بین المدینة و الشام. (معجم البلدان چ مصر ج 6 ص 265).

غبر.

[غُ بَ] (اِخ) موضع فی بطیحة کبیرة متصلة بالبطائح. (معجم البلدان چ مصر ج 6 ص 265).

غبر.

[غَ بَ] (اِخ) نام مردی است. (آنندراج) (منتهی الارب).

غبر.

[غَ بَ] (اِخ) موضعی است بسلمی مر طی. (منتهی الارب). محال سلمی بجانب جبل طیی ء و به نخل و میاه تجری ابداً... قال بعضهم. لما بدار کن الجبیل و الغبر. و الغمرالموفی علی صُدّی سفر. (معجم البلدان ج 6 ص 265).

غبرا.

[غَ] (ع ص، اِ) مخفف غبراء در فارسی. زمین. (نصاب) (دهار). ارض. رجوع به غبرا شود :
سما آسمان ارض و غبرا زمین.(نصاب).
از اول هستی خود را نکو بشناس و آن گاهی
عنان برتاب از این گردون و زین بازیچهء غبرا.
ناصرخسرو.
رنگین که کرد و شیرین در خرما
خاک درشت ناخوش غبرا را.ناصرخسرو.
مخرام و مشو خرم از اقبال زمانه
زیرا که نشد وقف تو این مرکز غبرا.
ناصرخسرو.
چون آب جدا شد ز خاک تیره
بر گنبد خضرا شود ز غبرا.ناصرخسرو.
همیشه بادی برجای تا همیشه بود
بجای مرکز غبرا و گنبد خضرا.مسعودسعد.
چو گردی کس برانگیزد سم شبدیز شاهنشه
ز روی مرکز غبرا به روی گنبد خضرا.
مسعودسعد.
چون یوسف از دلو آمده، در حوت چون یونس شده
از حوت دندان بستده، بر خاک غبرا ریخته.
خاقانی.
خاقان اکبر کز دمش عشریست جان عالمش
نه چرخ زیر خاتمش، هر هفت غبرا داشته.
خاقانی.
باد خضرای فلک لشکرگهش کاعلام او
ساحت این هفت غبرا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
چشمه به ماهی آید و چون پشت ماهیان
زیور بروی مرکز غبرا برافکند.خاقانی.
مشتری قرعهء توفیق زند بر ره حاج
بانگ آن قرعه بر این رقعهء غبرا شنوند.
خاقانی.

غبراء .

[غَ] (ع ص، اِ) زمین. (منتهی الارب). ارض. و این مؤنث اغبر است و گاهی در نظم همزه ساقط شود. (غیاث) (آنندراج). || گردآلوده. ج، غُبر. || کبک ماده. || زمین درخت ناک. (منتهی الارب) (آنندراج).

غبراء .

[غَ] (ع اِ) این کلمه در المعرب جوالیقی غبیراء نوشته شده ولی بطوری که در حاشیهء همین کتاب آمده است صاحب الجمهره (در ج1 ص268) «غبراء و غبیراء» به هر دو شکل آورده است و گوید: «گیاهی است که گوسفندان خورند، اما میوهء این درخت که غبیراء نامیده میشود در کلام عرب دخیل است». و در لسان العرب آمده: «غبراء و غبیراء گیاهی است دشتی و گویند غبراء درخت و غبیراء میوهء آن است و آن میوه ای است خوردنی و باز گویند غبیراء درخت و غبراء میوهء آن است بعکس، جمع و مفرد آن یکی است و اما این میوه را که غبیراء گفته میشود در کلام عرب دخیل است. ابوحنیفه گوید: درخت معروفی به مناسبت رنگ برگ و میوهء آن در آغاز غبیراء خوانده شده و سپس رنگ آن بسیار سرخ گردد و گوید این اشتقاق معروف نیست بنظر من (مصحح جوالیقی) این کلمه عربی است. و اطلاق بر نوعی معین از گیاه شود که دارای میوه است، و سپس به میوهء دیگری که در غیر بلاد عرب شناخته است اطلاق شده کسانی که پنداشته اند کلمهء دخیل است از این جهت بوده است. و اگر مسمی به در عرب غیرمعروف بوده پس به اسم عربی تسمیه میشد، پس دخیل مسمی است نه اسم. (المعرب جوالیقی حاشیهء ص 236). || (ص) وطأة غبراء؛ پاسپردگی نو یا کهنه. یا پاسپری ناپدید. || سنة غبراء؛ سال قحط. (منتهی الارب) (آنندراج). || بنوالغبراء؛ درویشان یا غرباء ناآشنا که جهت آب فراهم آیند. (آنندراج). || (اِ) یقال ترکه علی غبراءالظهر؛ اذا رجع خائباً. (منتهی الارب).

غبراء .

[غَ] (اِخ) اسب قیس بن زهیر. (منتهی الارب). || اسب قدامة بن مصار. (منتهی الارب). || اسب حمل بن بدر. (منتهی الارب).
-یوم داحس و الغبراء؛ و هو لعبس علی فزارة و ذبیان و بقیت الحرب مدة مدیدة بسبب هذین الفرسین و قصتهما مشهوره. (مجمع الامثال ص 764). مؤلف عقدالفرید آرد: ابوعبیده گوید: جنگ داحس و غبراء بین طایفهء عبس و ذُبیان فرزندان بغیض بن ریت بن غطفان واقع شده و سبب تهییج آن این است که قیس بن زهیر و حمل بن بدر با هم شرط بندی کردند که داحس و غبراء کدام را بر دیگری سبقت است. داحس اسب نری متعلق به قیس بن زهیر و غبراء مادیانی متعلق به حمل بن بدر است. شرط را بر صد شتر قرار دادند و غایت مسابقه را به مقدار صد پرتاب تیر و تمرین چهل شب قرار دادند. پس از چهل شب تمرین دو اسب را بمیدان آوردند. طرف دیگر میدان دره هایی قرار داشت پس حمل بن بدر (که مالک اسب ماده بود) جوانانی را در دره بکمین گذاشت، و قرار بر این شد که هر آنگاه که داحس بدانجا رسید و بر اسب دیگر سبقت داشته باشد راه را بر او سد کنند. عبیده گوید: پس اسبها را براه انداختند و آن دو حاضر شدند، ماده (غبراء) از نر (داحس) پیشی گرفت آنگاه حمل بن بدر گفت: یا قیس! من مسابقه را بردم قیس جواب داد: رویداً یعدوان الجدد الی الوعث و ترشح اعطاف الفحل. ابوعبیده گوید: فلما اوغلا فی الجدد و خرجا الی الوعث برز داحس عن الغبراء. پس قیس گفت: جزی المذکیات غلاء. پس آن ضرب المثل گردید. چون که داحس مشرف بهدف و نزدیک به جوانان رسید، جوانان بر روی وی پریدند و او را از هدف بازداشتند. در این باره قیس بن زهیر گوید:
و ما لا قیت مِن حمل بن بدر
واخوته علی ذات الاضاد
هم فخروا علی بغیر فخر
و ردوا دون غایته جوادی.
جنگ و کینه مابین عبس و ذبیان دو پسر بغیض از اینجا در گرفت و مدت چهل سال بطول انجامید، در این مدت چهارپایان قوم را نتاج نبود. حذیفة بن بدر پسرش مالک را نزد قیس بن زهیر گسیل داشت تا از او حق سبق طلب کند. قیس چنین گفت: کلا لا مطلتک به، و نیزه را گرفت و بر شکم او فروکرد و تهیگاهش بدرید و بسوی پدر بازگشت. پس قوم او جمع شدند و دیهء مالک را که صد شتر ماده بود با خود بردند برخی گویند ربیع بن زیاد العبسی این دیه را به تنهائی برد، و حذیفه آن را گرفت آنگاه مردم ساکن شدند. (از عقدالفرید چ محمد سعید العریان ج 6 صص 17-18).

غبراء .

[] (اِخ) قریه ای است از قراء یمامه. بنوالحارث بن مسلمة بن عبید بدانجا میزیستند و مردم آن در صلح خالدبن ولید رضی الله عنه در ایام مسیلمهء کذاب داخل نشدند. شاعر گفته است :
یا هل بصوت و بالغبراء مِن أحدٍ
ابومحمدالاسود گوید: غبراء زمینی است از بنی امری ء القیس از زمین یمامة. قیس بن یزید السعدی گوید:
ألا ابلغ بنی الحران أن قد حویتم
بغبراء نهباً فیه صماء مؤید
ألم یک بالسکن الدی صُفت ضله
و فی الحی عنهم بالزغیقاء مقعد
و غبراءُ الخبیبة در شعر عبیدبن الابرص آمده گوید:
أمن منزل عاف و من رسم اطلال
بکیت و هل یبکی من الشوق أمثالی
دیارهم اذ هم جمیع فاصبحت
بسابس الا الوحش فی البلد الخالی
فان یک غبراء الخبیبة اصبحت
خلت منهم و استبدلت غیر ابدالی
فقدماً اری الحی الجمیع بغبطةٍ
بها واللیالی لا تدوم علی حال.
(معجم البلدان چ مصر ج 6 ص 264 و 265).

غبرات.

[غُبْ بَ] (ع اِ) جِ غُبّره. رجوع به غبره شود.

غبراغ.

[غِ] (ترکی، ص) غِبْراق. قِبْراق. جلد. چابک. چست. چالاک. || زود.

غبرالحوض.

[غُبْ بَ رُلْ حَ] (ع اِ مرکب)بقیهء آب در حوض. رجوع به غبر شود.

غبراللیل.

[غُبْ بَ رُلْ لَ] (ع اِ مرکب) بقیهء شب. رجوع به غبر شود.

غبران.

[غُ] (ع اِ) دو خرما در یک غلاف. ج، غبارین. (منتهی الارب) (آنندراج).

غبرقة.

[غُ رُ قَ] (ع ص) امرأة غبرقة العین (کقنفذه)؛ زن فراخ و سیاه چشم. (منتهی الارب). زن فراخ و لخت سیاه چشم. (آنندراج).

غبرون.

[غُ] (ع اِ) مرغی است. || نوعی از گنجشک خرد. (منتهی الارب).

غبرة.

[غُبْ بَ رَ] (ع اِ) تأنیث غبّر. یکی غبّر. رجوع به غبّر شود.

غبرة.

[غُ رَ] (ع اِ) گرد، و منه علیها غبرة. || (اِمص) تیرگی. (منتهی الارب). گردناکی. (دهار). تیره رنگی. || (اِ) زمین درختناک. (منتهی الارب).

غبرة.

[غَ بِ رَ] (اِخ) از دیههای عُثر از جانب یمن. (معجم البلدان). از اعلام است. (منتهی الارب).

غبری.

[غُ بَ ری ی] (ص نسبی) منسوب به غبربن غنم بن حبیب بن یشکربن وائل (بر اصح). (منتهی الارب).

غبری.

[غُ بَ زی ی] (ص نسبی) منسوب به بنی غبر که جماعتی از محدثانند. (از تاج العروس).

غبریال.

[غَ] (اِخ) نقولا و یعقوب. او راست: کتاب الجاث المجتهدین فی الخلاف بین النصاری و المسلمین. (معجم المطبوعات ج 2 چ مصر 1912 م. ص 1406).

غبریال.

[غَ] (اِخ) جرجس. او راست: ترجمهء حیاة الاب تکلاهیمانوت. (معجم المطبوعات ج 2 چ مصر 1912م. ص 1406).

غبریل.

[غَ] (اِخ) میخائیل بن یوحنابن عبدالله بن غبریل الشبابی المارونی اللبنانی. مدرس بیان و ریاضیات در مدرسة اللبنانیة در قرنة شهوان. او راست: 1- آداب البشر فی الصغر و الکبر. 2- اساطیر الاولین. 3- ترجمة المطران یوسف الزغبی. 4- تشعب الامم بعدالطوفان. 5- مشهدالکائنات فی الخالق و المخلوقات. (معجم المطبوعات ج 2 چ مصر 1912 م. صص 1406 - 1407).

غبرینی.

[] (اِخ) (ال ...) (644-714 ه . ق. / 1246-1314م.) احمدبن احمدبن عبدالله. مورخ است و نسبت او به غبرا از قبائل بربر در مغرب است مولدش در بجایه است و قضاء آنجا را عهده دار بوده و در همانجا وفات یافته است. او راست: «عنوان الدرایة فی من عرف من علماء المئة السابعة فی بجایة». (اعلام زرکلی ج1 ص31). و رجوع به معجم المطبوعات ج2 چ مصر 1912م. ص1407 شود.

غبریون.

[غُ ری یو] (اِخ) نام چند تن محدث است. (منتهی الارب). شارح تاج العروس گوید: صحیح این کلمه غُبَریّون است و به سکون باء درست نیست زیرا نسبت این جماعت بقبیلهء غُبَر از یشکر است. رجوع به تاج العروس شود.

غبس.

[غَ بَ] (ع اِ) تاریکی آخر شب؛ خلاف غسق. تاریکی. (منتهی الارب). || (اِمص) خاکسترگونی. || (مص) خاکسترگون شدن. (منتهی الارب).

غبس.

[غَ بَ] (اِخ) نام شتر مادهء حرملة بن منذر طائی. (منتهی الارب).

غبس.

[غَ بِ] (ع ص) تاریک. مظلم. (دزی ج 2 ص 200).

غبس.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ اغبس. (منتهی الارب). رجوع به اغبس شود.

غب سرندیب.

[؟ سَ رَ] (اِخ) نام موضعی در ارض بوارج(1) از کنار دریا. رجوع به الجماهر ص 173 و ذیل همان کتاب ص 7 شود.
(1) - البوارج قطاع البحر الهندی علی سفن التجار. (حاشیهء الجماهر).

غبسة.

[غُ سَ] (ع اِمص) غَبَس. تاریکی. خاکسترگونی. (منتهی الارب).

غبش.

[غَ بَ] (ع اِ) شب تاریک. (منتهی الارب) (آنندراج). تاریکی آخر شب. (منتهی الارب) (دهار). || بقیهء شب. ج، غبشة. اَغباش. (منتهی الارب). || (مص) به تاریکی آخر رسیدن شب، غبش غبشاً. (منتهی الارب). || خیره کردن چشم. حیران کردن. (دزی ج 2 ص 200). || تار کردن. تاریک کردن. تیره کردن. (دزی ایضاً). || دوران خود را تیره و تار کردن. چهرهء خود را تیره کردن. (دزی ایضاً). || خیره ماندن. حیران بودن. (دزی ایضاً).

غبشان.

[غُ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

غبشة.

[غُ شَ] جِ غَبَش. (منتهی الارب). رجوع به غبش شود.

غبص.

[غَ بَ] (ع مص) روان گردیدن خم(1)چشم. (منتهی الارب). بسیار زخم شدن چشم، یقال: غبصت عینه؛ ای کثر رمصها و غارت. (منتهی الارب).
(1) - مخفف خیم، چرک.

غبط.

[غَ] (ع مص) رشک نمودن و آرزو بردن به حال کسی بی آن که زوال آن خواهد از وی. غبطه غبطاً و غبطة و منه فی الدعاء: «اللهم غبطاً لا هبطاً»؛ ای نسالک الغبطة و نعوذ بک ان نهبط عن حالنا او منزلةً بغبط علیها. || دست بر دنب و تهیگاه گوسپند نهادن تا بداند که فربه است یا لاغر. || دست بر پشت زدن که پیه دارد یا نی. (منتهی الارب). || راضی بودن. (دزی ج2 ص200). || تحریک احساسات و تمایلات کسی. (دزی ایضاً). || لذت بردن از. (دزی ایضاً). || (اِ) دستهء کشت دروده. ج، غبوط. (منتهی الارب).

غبط.

[غُ بُ] (ع اِ) جِ غابط. (منتهی الارب). رجوع به غابط شود. || جِ غَبیط. (منتهی الارب). رجوع به غبیط شود.

غبطة.

[غَ طَ] (ع مص) آرزو بردن به نیکویی حال کسی بی آن که زوال آن از او خواهد. رشک نمودن و آرزو بردن به حال کسی بی آنکه زوال آن خواهد از وی. (منتهی الارب). بژهان بردن؛ یعنی آرزو بردن به نعمت کسی که این چنین نهمت مراد باشد. (مجمل اللغة)... بی آرزوی زوال نعمت از منعم. (صراح). بژهان بردن. (تاج المصادر بیهقی). عبارة عن تمنی حصول النعمة لک کماکان حاص لغیرک من غیر تمنی زواله عنه. (تعریفات جرجانی). || (اِمص) رشک. (منتهی الارب). پژهان. (برهان) (زوزنی). || نیکویی احوال. با شادمانی. (منتهی الارب) :بعد ما که در غبطت و شادمانی سه قرن نود و پنج سال روزگار گذرانید. (جهانگشای جوینی). به خوشدلی و غبطت عزم مراجعت در خدمت او به امضاء رسانیدند. (جهانگشای جوینی). آن روز در این مشورت در خوشدلی و غبطت به شب رسانید. (جهانگشای جوینی). || سود : در فروختن آن احتیاط تمام به جای آورد و غبطت و مصلحت مسلمانان و مستحقان زکوة در آن به جای آورد. (تاریخ قم). و در تداول امروزی گویند: این کار به غبطهء صغار نیست؛ یعنی به نفع و سود آنان نیست. || رشک بردن بر فقدان چیزی : او را غبطتی و منافستی حاصل آید. (تاریخ بیهقی).
منگر اندر غبطهء این بیع و سود
بنگر اندر خسر فرعون و ثمود.
مولوی (مثنوی).

غبطة.

[غُ طَ] (ع اِ) دوالی است که اطراف چرم توشه دان بدان استوار دوزند. (منتهی الارب).

غبطی.

[غَ طا] (ع اِ) ابر پیوسته بارنده. (منتهی الارب). غَمَطی.

غبغب.

[غَ غَ] (ع اِ) گوشت برجسته که بر زیر زنخ و زیر گلوی مردم فربه پدید آید. گوشت پارهء فروهشته زیر حنک مردم. (منتهی الارب). آن پوست که آویخته بود زیر گلو. (دهار). گوشت آویخته زیر ذقن و آن مردم پرگوشت را از لوازم خوب صورتی است. (غیاث). گوشت آویخته زیر زنخ که آن را طوق گلو گویند. (آنندراج) :
خم اندر خم و مار بر مار برد
بر آن غبغبش تار بر تار برد.فردوسی.
تنش بد همه ناز بر ناز بر
برو غبغبش ماز بر ماز بر.
فردوسی (از نسخه ای از لغت نامهء اسدی).
می ستان از کف بتان چگل
لاله رخسار و یاسمین غبغب.فرخی.
ای ماهروی سلسله زلفین
ای نوش لعل سیمین غبغب.مسعودسعد.
چو کمان ابرو و زیرش ز سنانها غمزه
چو مهش چهره و زیرش چو هلالی غبغب.
سنایی.
آب گره بسته ببین غبغبش
گوی از آن چاه برون آمده ست.
اثیرالدین اخسیکتی (از آنندراج).
بر مرکب خوبی فکنی طوق ز غبغب
دستارچه زآن زلف پریشان که تو داری.
خاقانی.
غبغب چو طوق آویخته فرمان ز مشک انگیخته
صد شحنه را خون ریخته با طوق و فرمان تا کجا.
خاقانی.
جان خاک نعل مرکبت در آب طوق غبغبت
در آتش موی لبت باد مسیحا داشته.
خاقانی.
از مقنعه ماه غبغب تو
صد ماه تصنعم نموده.خاقانی.
ای تذروان من آن طوق ز غبغب ببرید
تاج لعل از سر و پیرایه ز بر بگشایید.
خاقانی.
تو را طوق سیمین درافکند غبغب
مرا نیز از آن زلف طوقی برافکن.خاقانی.
موکل کرده بر هر غمزه غنجی
زنخ چون سیب و غبغب چون ترنجی.
نظامی.
دهان جز من از جام لبت دور
سر خرمن ز طوق غبغبت دور.نظامی.
آفتابی هلال غبغب او
رطبی ناگزیده کس لب او.نظامی.
یکی از طوق خود مه را شکسته
یکی مه را ز غبغب طوق بسته.نظامی.
غبغب سیمین که کمر بست از آب
قوس قزح شد ز تف آفتاب.نظامی.
زآن زنخ گرد چون نارنج خوش
غبغب سیمین چو ترنجی بکش.نظامی.
بنوش جام صبوحی به نالهء دف و چنگ
ببوس غبغب ساقی به نغمهء نی و عود.
حافظ.
کشتهء چاه زنخدان توام کز هر طرف
صد هزارش گردن جان زیر طوق غبغب است.
حافظ.
اگر به آب معلق بسنجم آن غبغب
چو روشن است که روغن به آب می سنجم.
کمال خجندی (از آنندراج).
گفتم شب گفت طرهء چون شب من
گفتم مه گفت غرهء غبغب من
گفتم تلخ است گفت شیرین سخن است
گفتم شکر است گفت خال لب من.
امیرخسرو.
هلال غبغب جانان لطافتی دارد
که از اشارهء انگشت آب می گردد.صائب.
هالهء غبغب که پهلو میزند با ماه عید
موج دورافتاده ای از چشمهء حیوان اوست.
صائب.
از نگاه گرم خون می جوشد از لعل لبش
از اشارت آب می گردد هلال غبغبش.
صائب.
سیب غبغب اگر به دست افتد
بهتر از صد انار یاسین است [ کذا ].صائب.
زردرویی می کشد مهر ترنج از غبغبت
بوسه در پرواز می آید ز تحریک لبت.
صائب.
بگشای زلف و رنگ خطا و ختن بریز
بنما سهیل غبغب و خون یمن بریز.
محسن تأثیر (از آنندراج).
صوفی به هوای نرگس جادویی
همواره به خاک عجز دارد رویی
بهر دل من ترنج غبغب کافی است
صفرای مرا می شکند لیمویی.
صوفی شیرازی (از آنندراج).
مؤلف آنندراج گوید: غبب مخفف آن است و آن مردم پرگوشت را از لوازم خوب صورتی است :
از پی آفت هر چیز پدید است سبب
سبب آفت من فرقت آن سیم غبب.رودکی.
چتر زر شاه چین گشت گرفتار هند
خیمهء گلریز زو زنگی سیمین غبب.
بدر چاچی.
و بر این قیاس، خورشیدغبغب، سمن غبب، سیمین غبغب، سیم غبب و آب گره بسته، آب معلق، روغن، ترنج، لیمون، سیب، خورشید، هلال، غره، هاله و طوق از تشبیهات اوست. - انتهی. (آنندراج). رجوع به غبب شود. نعفة. (منتهی الارب). || کنیزک فربه. (دهار). || طوق زیر گلوی گاو و خروس. (منتهی الارب).

غبغب.

[غُ غُ] (ع اِ) بالغبغب؛ پوشیده. نهان. (دزی ج 2 ص 200).

غبغب.

[غَ غَ] (اِخ) نام بتی. || کوهچه ای به منی. (منتهی الارب). کوهکی است در منی که محل نحر بوده است. گویند معتب بن قیس خانه ای موسوم به غبغب داشته که نزد مردم مانند خانهء کعبه محترم بود و در آن حج می کردند. || جایگاهی است در طایف که در آنجا برای لات و عزی شتر نحر می کردند و مخزن هدایایی که به این دو بت تقدیم می شده در این محل بوده است. (از معجم البلدان). و قیل هو صنم کان مستقبل الرکن الاسود و له غبغبان اسودان من حجارة تذبح بینهما الذبائح و الغبغب. حجر بین یدی الصنم کان لمناف مستقبل رکن الحجر الاسود مثل الحجر الذی ینصب عند المیل منه الی المدینة ثلاثة فراسخ. قال ابوالمنذر: و کان للعزی منحر ینحرون فیه هدایاهم یقال له الغبغب فله یقول الهذلی یهجو رج تزوَّج امرأة جمیلة یقال لها اسماء :
لقد نکحت اسماء لحی بقیرة
من الادْم اهداها امرؤ من بنی غنم
رأی قذعاً فی عینها اذ یسوقها
الی غبغب العزی فوضع بالقسم.
و کانوا یقسمون لحوم هدایاهم فیمن حضرها و کان عندها فلغبغب یقول نهیکة الفزاری لعامربن الطفیل :
یا عام لو قدرت علیک رماحنا
و الراقصات الی منی بالغبغب
للمست بالرصعاء طعنة فاتک
حران او لثویت غیر محسب.
و له یقول قیس بن منقذبن عبید ضاطربن حبشیة ابن سلول الخزاعی ولدته امرأة من بنی حداد من کنانة و ناس یجعلونها من حداد محارب و هو قیس بن الحدادیة الخزاعی :
تکساً ببیت الله اول خلقه
والا فانصاب یسرن بغبغب.(معجم البلدان).
رجوع به بت شود.

غبغب خروس.

[غَ غَ بِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) طوق زیر گلوی خروس. (منتهی الارب). گوشتپاره ای که از زیر گلوی خروس آویزان شود. (اقرب الموارد).

غبغوب.

[] (اِخ) در بیروت چشم پزشک بوده است. او راست: کتاب تسلیة العیلة چ بیروت 1844 م. (معجم المطبوعات چ مصر 1912 م.).

غبق.

[غَ] (ع مص) شراب شبانگاهی خوردن و خورانیدن. (منتهی الارب). || سیراب کردن یا دوشیدن شتر و گوسفند به شامگاه. (اقرب الموارد).

غبقان.

[غَ] (ع ص) غبوق خوار. (منتهی الارب). رجوع به غبوق شود.

غبقة.

[غَ بَ قَ] (ع اِ) رسن که بر سر چوب بر پهنای کوهان گاو بندند وقت کلبه رانی و آب کشی و جز آن. (منتهی الارب). در نسخهء چاپ بمبئی هم کلبه رانی آمده ولی هیچ یک معنی نمیدهد، ظاهراً گاب رانی که لغتی در گاورانی است باشد.

غبقی.

[غَ قا] (ع ص) زن شراب شبانگاهی خوار. (ناظم الاطباء). تأنیث غبقان. غبوق خوار. یقال: رجل غبقان و امرأة غبقی. (اقرب الموارد).

غبن.

[غَ] (ع مص) زیان آوردن بر کسی در بیع. (منتهی الارب). زیان آوردن بر کسی در بیع و شراء. (کشاف اصطلاحات الفنون). زیان آوردن بر کسی در بیع و شراء و فریفتن. (مصادر زوزنی). || زیان یافتن در خرید و فروخت. (آنندراج) (غیاث اللغات). با لفظ کشیدن مستعمل. (آنندراج). || فریب دادن و غلبه یافتن بر کسی در بیع و شراء یا غَبن در بیع و شراست و غَبَن در رأی: یقال فی رأیه غَبَن و فی بیعه غَبْن. (اقرب الموارد). به تسکین در بیع است و به تحریک در رأی. (منتهی الارب). || از یاد بردن چیزی و غفلت و غلط کردن در آن: غبن الشی ء و فی الشی ء غَبَناً و غَبناً؛ از یاد برد آن را و غافل شد از آن و غلط کرد در آن. تقول: غبنت کذا من حقی عند فلان؛ ای نسیته و غلطت فیه. (اقرب الموارد). در غلط انداختن. (منتهی الارب)(1). || ضعیف رأی شدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). || غبنوا خبرها؛ لم یعلموا علمها؛ ندانستند علم او را. (شرح قاموس). غبنوا خبر الناقة غبناً. (اقرب الموارد). || غمگین کردن. || تو گذاشتن لب پارچه. نورده زدن. (دزی ج2). خم دادن پارچه آنگاه دوختن آن برای تنگ کردن یا کوتاه کردن آن. (اقرب الموارد): غبنت الثوب؛ درنوشتم جامه را و دوختم تا کوتاه گردد. (ناظم الاطباء). درز گرفتن. درز دادن. چین دادن. چین گرفتن. (اقرب الموارد). || نهان داشتن طعام برای روز سختی. (اقرب الموارد). || (اِ) ضعف و نسیان. (اقرب الموارد). || زیان و ضرر : اگر آن نکتها به دست نیامده باشد غبنی باشد از فایت شدن آن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص104). افسوس و غبن است کاری افتاده را افزون هفتادهشتاد بار هزارهزار درم به ترکان و تازیکان و اصناف لشکر بگذاشتن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص258). چه بزرگ غبنی و عظیم عیبی باشد باقی را به فانی و دایم را به زایل فروختن. (کلیله و دمنه).
چون به یکی پاره پوست ملک توانی گرفت
غبن بود در دکان کوره و دم داشتن.سنائی.
هر کس از خوبی و جوانی او
سوخت بر غبن زندگانی او.نظامی.
تا نماند در تفکر جان تو.
غبن نآید بر تو و بر خان تو.
مولوی (مثنوی).
حقهء سربستهء جهل تو بداد
زود بینی که چه غبنت اوفتاد.
مولوی (مثنوی).
چنان خورد و بخشید کاهل نظر
ندیدند از آن غبن با او اثر.
سعدی (بوستان).
بیا وز غبن این سالوسیان بین
صراحی خون دل و بربط خروشان.حافظ.
|| مایهء غبن. مانند رشک و فتنه :
غبن بود گنج عرش خازن او اهرمن
ظلم بود صدر عرش حاکم او بوالحکم.
خاقانی.
از غبن آن جهان که چو آن هشت خلد بود
ای بس دلا که هاویه پرورد کرده اند.خاقانی.
او بود صد جوینی و غزالی اینت غبن
کاندر جهان نه کندریی بود و نه نظام.
خاقانی.
تخت تو رشک مسند جمشید و کیقباد
تاج تو غبن افسر دارا و اردوان.حافظ.
|| غم و اندوه. (دزی ج2). افسوس. فسوس. دریغ. حیف :
آسیمه شد و رنجه دل، تنم را
نه غبن ضیاع و عقار دارد.
مسعودسعد (دیوان رشید یاسمی ص101).
لیک ملکی که ماندم از پدران
غبن باشد که هست با دگران.نظامی.
|| گاه در فارسی در مورد تأسف با الحاق (الف حسرت و تعجب به آخر غبن) استعمال شود و گویند: غبنا، به معنی دریغا : بونصر گفت: بزرگا غبنا که این حال امروز دانستم. امیر گفت: اگر پیشتر مقرر گشتی چه کردی؟ (تاریخ بیهقی چ ادیب ص140)(2). || غبن را در تداول فارسی با مصادر آمدن، کشیدن، خوردن و زدن ترکیب کنند و گویند: غبن آمدن، غبن خوردن و غبن کشیدن و غیره. به همین ترکیبات رجوع شود.
- خیار غبن؛ نوع ششم از هفده گونهء خیارات است، و آن این است که فروشنده خریدار را فریب دهد یا برعکس، و یا دلال وی را بفریبد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به مدخل خیار غبن شود.
(1) - در اقرب الموارد چنان است که ذکر شد و ظاهراً صاحب منتهی الارب در نقل دچار اشتباه شده و به جای در غلط افتادن یا غلط کردن، در غلط انداختن آورده. رجوع به غَبَن شود.
(2) - رجوع به لغت نامه حرف (آ) شود.

غبن.

[غَ بَ] (ع مص) زیان آوردن بر کسی در بیع. (منتهی الارب). فریب دادن و غلبه یافتن بر کسی در بیع و شراء. (اقرب الموارد). رجوع به غَبن شود. || فراموش کردن و درگذاشتن و غلط کردن در چیزی. (منتهی الارب). سستی و فراموشی. (شرح قاموس): غبن غَبَناً؛ یعنی فراموش کرد او را یا بی خبر شد از او، یا اینکه غلط کرد در او، و غبن رَأیَة، مترجم گوید: اصل غبن رَأیَة، غبن رأیُ زید است، پس چون فعل غبن به زید انجام گرفت کلمهء رأی منصوب می شود زیرا آن به معنای غبن رأیه از باب تفعیل تحویل می گردد. (از شرح قاموس). و در صراح اللغة آرد: گویند سفّه نفسه، و غبن رأیه و بطر عیشه، و الم بطنه، و وفق امره، و رشد امره، اصل چنین بوده: سفهت نفس زید... چون فعل به مرد تحویل گردید مابعد آن یعنی نفس، به علت وقوع فعل بر آن، منصوب شد زیرا معنای سَفَّهَ نفسه (به تشدید) را به خود گرفت... (صراح اللغة). از این رو قول صاحب منتهی الارب که غَبَن را در غلط انداختن معنی کرده ظاهراً اشتباهی است که از همین جا ناشی شده و هرگاه در غلط انداختن خود را، معنی میکرد نزدیک به صواب بود. رجوع به غَبن شود. || سست خرد گردیدن. (منتهی الارب). || خطا واقع شدن در رأی و تدبیر. (آنندراج) (غیاث اللغات). || کمی فطنت و ذکا، و ضعف رأی. (اقرب الموارد) (زوزنی). || نهان داشتن طعام برای روز سختی. غَبن. || (اِ) آنچه از کنارهء لباس بریده و می اندازند. (اقرب الموارد).

غبن.

[غُ] (ع اِمص) سرخوردگی. واخوردگی و اندوه.

غبن آمدن.

[غَ مَ دَ] (مص مرکب) دریغ آمدن :
غبنم آمد که اژدهای سپهر
تهمت کینه برنهاد به مهر.نظامی.

غبن الفاحش.

[غَ نُلْ حِ] (ع اِ مرکب) غَبنِ فاحش. خسارت صریح و بسیار در خرید جنس به نهجی که دو شخص ماهر از دستورات خرید و فروخت خسارهء زیاد از حد عادات در آن تجویز نمایند. (غیاث اللغات) (آنندراج ذیل غبن فاحش). غبن الفاحش آن است که در زیر تقویم مقومین درنیاید و گفته اند: آنچه مردم در آن تغابن نیابند(1). (تعریفات جرجانی). اگر اص به تقویم مقوم نرسیده باشد آن را غبن فاحش خوانند و این است قول درست، و فتوی نیز بر آن است. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به غبن الیسیر شود.
(1) - ظاهراً مراد حد تغابن است.

غبن الیسیر.

[غَ نُلْ یَ] (ع اِ مرکب) غَبنِ یسیر. آنچه مقومی بدان تقویم کند. (از تعریفات جرجانی). غبن در شریعت دو قسم است: غبن فاحش و غبن یسیر. در جامع الرموز در کتاب وکالت در فصل «لایصح بیع الوکیل» گوید: نرخ آن است که همگی مقومان آن را تقویم کنند، و آنچه فقط یک مقوم نه همهء آنان آن را تقویم کند غبن یسیر نامیده شود و اگر اص به تقویم مقوم نرسیده باشد آن را غبن فاحش خوانند و این است قول درست، و فتوی نیز بر آن است و بیرجندی گفته: نرخ آن است که بیشتر مقومان آن را تقویم کنند، و آنچه را اندکی از مقومان تقویم کرده و میزان از آنچه بیشتر مقومان نرخ نهاده اند افزون است، غبن یسیر نامند، که مردم بدان همدیگر را غبن زنند. و اگر چنان افزون باشد که هیچ مقومی تقویم آن نکرده باشد آن را غبن فاحش خوانند، و مردم بدان همدیگر را غبن نزنند. و بنا به روایت جامع از محمد رحمه الله، غبن یسیر نیم عشر یا کمتر است. و در خزانه گوید: غبن یسیر در حیوان ده نیم، و در عروض ده یازده است. و از حسن عکس آن نقل شده است. و گفته اند: در عرض ده نیم، و در حیوان ده یازده، و در عقار ده دوازده است. و تمرتاشی گفته: به عقیدهء بعضی در همهء آنها ده نیم است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

غبن اندک.

[غَ نِ اَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غبن الیسیر. رجوع به غبن یسیر شود.

غبن خوردن.

[غَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) افسوس خوردن. فسوس خوردن. حسرت بردن :
چون فلک با تو نسازد با دگر کس گو مساز
گر خوری غبنی از آن خود خور، آنِ کس مخور.
خاقانی.

غبن داشتن.

[غَ تَ] (مص مرکب) زیان داشتن. (ناظم الاطباء). ضرر بردن.

غبن فاحش.

[غَ نِ حِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به غبن الفاحش شود.

غبن کشیدن.

[غَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)زیان کشیدن. زیان بردن. ضرر بردن :
قلم بگیر و فزونی مجوی و غبن مکش
اگر به حکمت و علم اندر اهل پایگهی.
ناصرخسرو.
شادی که غبن میکشی و دم نمیزنی
در شهر این معامله با هر گدا رود.
ملا نظیری نیشابوری (آنندراج).

غبن یسیر.

[غَ نِ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به غبن الیسیر شود.

غبوب.

[غُ] (ع مص) روز میان بر آب آمدن شتران. (منتهی الارب). یک روز آب خوردن و یک روز تشنه ماندن حیوان. (اقرب الموارد). || بدبوی شدن گوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گنده شدن گوشت. (زوزنی). گندا شدن گوشت. (تاج المصادر بیهقی). || گندیدن خوراک و خرما و به قولی بیات شدن آنها، خواه فاسد شوند یا نه. (اقرب الموارد). || شب گذاشتن نزدیک کسی: و منه المثل رُوَیْدَ الشِعرَ یَغبَّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد)؛ ای دعه حتی تأتی علیه ایام، و این مثل در تأنی و ترک عجله به کار میرود. (اقرب الموارد). || به آخر رسیدن کارها. (منتهی الارب). || آنکه یک روز تب آید و یک روز نه. (اقرب الموارد) (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

غبوب.

[غُ] (ع اِ) جِ غُب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

غبوبة.

[غُ بو بَ] (ع مص) شب ماندن طعام. (تاج العروس) (المنجد)، خواه فاسد شود یا نه، و بعضی به گوشت اختصاص داده اند. (تاج العروس). || گندیدن طعام. (المنجد). || به آخر رسیدن کار. (المنجد). رجوع به غُبوب شود.

غبور.

[غُ] (ع مص) درنگ کردن و باقی ماندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). باقی ماندن. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). || بگذشتن. (ترجمان علامهء جرجانی) (اقرب الموارد). ماضی شدن. (تاج المصادر بیهقی). ذهاب. رفتن. از اضداد است. (اقرب الموارد).

غبوط.

[غَ] (ع ص) ناقه ای که تا دست بر پشتش نزنی فربهی از لاغری وی معلوم نشود. (منتهی الارب) (آنندراج).

غبوط.

[غُ] (ع اِ) جِ غَبط. (منتهی الارب) (آنندراج).

غبوق.

[غَ] (ع اِ) شراب شبانگاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). ج، غبائق برخلاف قیاس. (اقرب الموارد). آن شراب که شبانگاه خورند. (مهذب الاسماء). شراب شبانگاه و آخر روز. (آنندراج) (غیاث اللغات). آنچه به شب آشامند از آشامیدنی چون شیر و شراب و جز آن. خلاف صبوح. || شرب شبانگاه، و آن از مغرب تا گاه نماز خفتن باشد : و فتح اخلاط نیز پیوند آن فتوح و غبوق آن صبوح شد. (جهانگشای جوینی). و در گوش هر عاقل و مدهوش، به صبوح و غبوق آواز نوشانوش. (ترجمهء محاسن اصفهان ص26). || شتر ماده ای که پس از مغرب دوشیده شود: هذه الناقة غبوقی و غبوقتی؛ ای اغتبق لبنها. ج، غبائق. || لقیته ذاغبوق و ذاصبوح؛ ای بالغداة و العشی، لایستعملان الا ظرفاً. (اقرب الموارد).

غبوق.

[غُ] (ع مص) شراب شبانگاهی خوردن. || شراب شبانگاهی خورانیدن. (منتهی الارب).

غبوقة.

[غَ قَ] (ع ص) شتر ماده ای که پس از مغرب دوشیده شود. ج، غبائق. (اقرب الموارد). رجوع به غَبوق شود.

غبوک.

[غَ] (اِ) مثل غبوق. (آنندراج). || شرابی که شبانگاه در بزم عیش و نوش میخورند. (فرهنگ شعوری).

غبوة.

[غَبْ وَ] (ع اِمص) گولی. غفلت. یقال فیه غبوة؛ ای غفلة. (منتهی الارب). غفلت. (اقرب الموارد).

غبوة.

[غُ بُوْ وَ] (ع اِمص) به معنی غَبوَة. (منتهی الارب).

غبة.

[غُبْ بَ] (ع اِ) اندک از معیشت. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). البلغة من العیش. (اقرب الموارد). || چوزهء عقاب. (منتهی الارب) (بحر الجواهر).

غبة.

[غُبْ بَ] (اِخ) چوزهء عقاب که بنی یشکر پرورده بودند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غبی.

[غَ بی ی](1) (ع ص) گول. کم فهم. (منتهی الارب). کندذهن. (آنندراج) (غیاث اللغات). جاهل. نادان. (اقرب الموارد). نازیرک. کودن. (فرهنگ نظام) (اقرب الموارد). غبی به معنی جاهل، گویند از شجرهء غبیاء است. (اقرب الموارد). رجوع به غبیاء شود. چُلمن. په په. پخمه. ج، اغبیاء. (اقرب الموارد) :
خویشتن را بر علی و بر نبی
بسته است اندر زمانه هر غبی.مولوی.
جز مگر محجوب کاو را علتی است
از نبی اش تا غبی تمییز نیست.مولوی.
میکشیدش تا به داود نبی
که بیا ای ظالم گیج غبی.مولوی.
آن یکی در عهد داود نبی
نزد هر دانا و پیش هر غبی.مولوی.
(1) - در فارسی به تخفیف آخر آید.

غبی.

[غُ بی ی] (ع اِمص) به معنی غَبْوَة. (منتهی الارب). رجوع به غَبْوَة شود. غفلت. (اقرب الموارد).

غبیاء .

[غَبْ] (ع ص) درخت به هم پیچیده. غُصن اغبی؛ شاخ به هم پیچیده: شجرة غبیاء کذلک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غبیات.

[غَ بَ] (ع اِ) جِ غَبیَة. (اقرب الموارد).

غبیب.

[غَ] (ع اِ) سیلگاه کوچک و تنگ که در کوه یا در زمین ایجاد شود. || (ص) گوشت شب مانده. (اقرب الموارد).

غبیب.

[غُ بَیْ] (اِخ) موضعی است به مدینه. || ناحیه ای به یمامه. (منتهی الارب). ناحیه ای است در یمامه که در شعر عرب ذکری از آن آمده است. (معجم البلدان).

غبیبة.

[غَ بی بَ] (ع اِ) شیر صبح که بر آن شیر شب دوشند و دوغ سازند. (منتهی الارب) (آنندراج). || شیر گوسفند. (دهار). || شیر تیره. (مهذب الاسماء).

غبیثة.

[غَ ثَ] (ع اِ) مسکه و پنیر به هم آمیخته. (آنندراج). اسم است از غَبْث (مسکه و پنیر به هم آمیختن). و هی کالعبیثة فی معانیها. (منتهی الارب). پنیری که به روغن آلوده شود. (اقرب الموارد).

غبیده بادام.

[غُ بَ دَ / دِ] (اِ مرکب)قسمی نان شیرینی با بادام. || رجوع به قبیده شود. || سنجد. رجوع به سنجد شود. غُبَیرا.

غبیر.

[غَ] (ع اِ) نوعی از خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آبی است مر محارب را. (منتهی الارب). || (ص) سست رأی: رجل غبیرالرأی؛ مردی سست رأی. (مهذب الاسماء).

غبیر.

[غُ بَ] (اِخ) آبی است در ناحیهء «دارةُ غَبیرٍ» از آنِ قوم بنی الاضبط. (معجم البلدان). || دارة غُبیر. رجوع به دارة غُبیر شود.

غبیرا.

[غُ بَ] (ع اِ) مخفف غبیراء در تداول فارسی زبانان. نام میوه ای که آن را سنجد گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات). سنجد. (السامی فی الاسامی). سنجد کلاغی. (مقدمة الادب زمخشری). سنجد آردک. (دهار نقل از نسخهء خطی). سنجد گرگانی. جیلان. پستانک. پُستَنک. ثمر درختی است بزرگ به قدر عناب. (الفاظ الادویة). ثمر معروف، این میوهء معروف در کلام عرب دخیل است و مفرد و جمع آن یکسان است. (المعرب جوالیقی). سه گونه از آن در ایران هست به نام: 1- دیو آلبالو. 2- تیس. 3- بارانک. رجوع به همین کلمات شود. ضریر انطاکی گوید: در این اسم اختلاف بسیار کرده اند، اهل فلاحت آن را «قراصیا» و گروهی به «سبستان» و گروهی دیگر بر انجره اطلاق می کنند، گروه دیگری میگویند که آن زعرور اسود است و عده ای دیگر معتقدند که نوعی از بجم (گز نازک) است که برگهای خشن دارد و «قافله» نامیده می شود اما مراد صحیح از این اسم (غبیرا) زیزفون است و آن درختی است که در مشرق و اعمال انطاکیه بسیار روید و به درخت عناب شباهت دارد. برگهایش خشن و چوبش غیرمجعد است و برگش شبیه به صعتر بستانی، اما مستطیل است و گل آن مایل به رنگ زرد باشد و از اقسام آن «ذهبی» است که میوهء آن با غبیرای معمولی فرق دارد جز در نبق (آرد) آن. درخت غبیرا غضاضت دارد و چوبش کم نیروست اگرچه بزرگ باشد. بویش تند و خوش و در بهار گل و در تابستان میوه میدهد. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی). به فارسی سنجد و به ترکی ایکده نامند، و بهترین آن بزرگ مقدار شیرین است. در اول سرد و در دوم خشک و قابض و قلیل الغذاء و موافق امزجهء اطفال، و مقوی معده، و مقوی ماسکه، و مانع انصباب صفرا به معده و صعود بخارات به دماغ است و جهت قی و اسهال صفراوی و سجح و سیلان رطوبات، و سرفهء حاره و صداع نافع، و مضر قوهء هاضمه، و مصلحش شکر، و قدر شربتش تا پنجاه عدد است و شکوفهء او سفید مایل به زردی و بسیار خوشبو و محرک باء خصوصاً در زنان، و در دوم گرم و خشک، و مفتح سده و محلل ریاح و مقوی دل و رافع لرز تبهای بارده و جهت امراض جگر مثل استسقاء و یرقان و امراض سینه مانند ربو و قرحهء ریه و امراض دماغ مثل فالج و کزاز نافع و مهرّای او در روغن زیتون جهت مفاصل و استرخاء و دراز کردن موی مجرب، و قدر شربتش یک مثقال است. معده را دباغت کند و شکم ببندد و چون بدان تنقل کنند مستی دیر آورد و بول ببندد. صداع اطفال را نافع بود چون با شیر به ایشان دهند تعدیل در طبیعت ایشان پیدا کند. میثمی گوید: نور شجرهء غُبَیرا قوت عظیم دارد و در شهوت زنان برانگیختن. و عرق گل سنجد محلل ریاح معده و در جمیع افعال مانند جرم آن و از او ضعیفتر است. رجوع شود به تحفهء حکیم مؤمن و اختیارات بدیعی. سنجد... و هرچه فربه تر بهتر، چوبش در آب صابر است، درهای حمام و آنچه در نم باشد اغلب از آن سازند. شاخش در خانه بیاویزند مگس بر او جمع شوند... برگش زردی لحیه ببرد. (نزهة القلوب نقل از نسخهء خطی) : آبی و امرود و آنچه که به تازی زعرور و خرما قسب و سنجد که غبیرا گویند... طبع را خشک کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || شراب گاورس. (آنندراج) (غیاث اللغات). آب ارزن که مست کند. (منتهی الارب). سُکُرْکَة، و آن شراب ذرت است. (اقرب الموارد). نبیذ اهل حبشه که از ارزن کنند. (دهار). ضرب من الشراب تتخذه الحبش من الذرة، و هی تُسکر، و یقال لها «السُکُرْکَة»، و فی الحدیث: «ایاکم و الغبیراء فانها خمر العالم». (المعرب جوالیقی). ظاهراً مشروبی است : خمر آن بود که از انگور گیرند. و سکر از خرما و نقیع از انگبین، و مرز از گاورس، و غبیرا از گندم. (تفسیر ابوالفتوح رازی چ 1 ج3 ص280). || نوعی از گیاه ریگستانی یا بار آن، و غَبراء درخت وی یا به عکس. (منتهی الارب) :
گوئی که خرمگس پرد از خوان عنکبوت
بر پرّ سبزرنگ غبیرا برافکند.خاقانی.
|| (اِمصغر) مصغر غبراء: جاء علی غَبراء الظهر، و غُبیراء الظهر؛ یعنی الارض. (اقرب الموارد). یقال ترکه علی غُبَیراء الظهر، اذا رجع خائباً. (منتهی الارب).

غبیرا.

[غُ بَ](1) (اِخ) شهری است [ به ناحیت کرمان ] میان سیرگان و بم. جائی سردسیر و هوای درست و آبادان و با نعمت بسیار و آبهای روان و مردم بسیار. (حدود العالم).
(مینورسکی، ترجمهء حدود
(1) - Ghubaira. العالم).

غبیراء .

[غُ بَ] (ع اِ) رجوع به غبیرا شود.

غبیری.

[] (اِ) درخت سدر خاردار است. (فهرست مخزن الادویة چ بمبئی 1273 ه . ق.). همین معنی در تحفهء حکیم مؤمن برای غبری آمده.

غبیس.

[غُ بَ] (ع اِمصغر) هرگز. ابداً: یقال لاآتیک ما غبا غُبَیْسٌ؛ یعنی نیایم ترا هرگز. (منتهی الارب) (آنندراج). و هذا ظرف من الزمان لایعرف ما اصله، و قیل اصله الذئب، و غبیس تصغیر اغبس مرخماً، و غَبا اصله غب فأبدل من احدی البائین الالف مثل تقضی فی تَقَضَّضَ، و معناه لاآتیک مادام الذئب یأتی الغنم غباً. (منتهی الارب). || (ص مصغر) گرگ خاکسترگون. (آنندراج). مصغر اغبس به تصغیر ترخیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غبیط.

[غَ] (ع اِ) برنشستی همچون پالان بختی یا پالان شتر که بروی هودج بندند. یا پالان خُرد که قَتَب و احنائش یکی باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غُبُط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هو من مراکب النساء یقتب بشجار و یکون للحرائر دون الاماء. (معجم البلدان). || آب روی از زمین بلند. (منتهی الارب) (آنندراج). مسیل آبی که در بلندی جاری شود. (اقرب الموارد). || زمین پست. زمین فراخ هموار بلنداطراف. (منتهی الارب) (آنندراج). || جیوه. سیماب. (برهان قاطع ذیل مدخل آبک). رجوع به سیماب شود. || (ص) یاقوت در معجم البلدان چنین استنباط کرده است که: غَبیط کأنه فعیل است از غبطه، به معنی حسن الحال، و یا از غبط که معنی آن نزدیک به معنی حسد است. (معجم البلدان). || خون تازه. (مقدمة الادب زمخشری ص47).

غبیط.

[غَ] (اِخ) وادئی است. (منتهی الارب) (آنندراج). نام وادئی است و از آن است صحراءالغَبیط، در کتاب ابن السّکیت در شعر امرؤالقیس :
فألقی بصحراءالغبیط بَعاعَه
نزول الیمانی ذی العیاب المخول.
(معجم البلدان).
|| زمینی است مر بنی یربوع را. (منتهی الارب) (آنندراج). قطعه زمینی است آن بنی یربوع. و گویند در حزن بنی یربوع که میان کوفه و قید قرار دارد دره هایی است که از جملهء آنها غبیط و ایاد و دوطلوع و ذوکریت است. (معجم البلدان). رجوع به عیون الاخبار ج1 حاشیهء ص77 و العقدالفرید چ مصر به اهتمام محمد سعید العریان ج6 ص54، 55، 56 و 57 شود. || یوم الغبیط، همان یوم اعشاش است، یومی (جنگ) است بنی یربوع را نه مجاشع را. جریر گوید:
و لو شهدت یوم الغبیط مجاشعُ
و لانقلان الخیل من قُلتی نسر.
(مجمع الامثال میدانی).
یاقوت آرد: یوم الغبیط از افضل ایام عرب است و آن را «یوم غبیط المَدرَة»(1) و «غبیط الفردوس» می گویند، و آن روزی است از برای بنی یربوع نه مجاشع (آنگاه شعر جریر را به عنوان شاهد آرد). و در همین روز عتیبة بن الحارث بن شهاب الیربوعی، بسطام بن قیس را اسیر کرد و بسطام چهارصد شتر فدیه داد و آزاد شد. (معجم البلدان).
(1) - رجوع به غبیط المدرة شود.

غبیطان.

[غَ] (اِخ) (مثنی) موضعی است و آن را یومی است، یا غبیط و غبیطان هر دو یک موضع است. (منتهی الارب). رجوع به غبیط المدرة شود. || یوم الغبیطین. رجوع به غبیطین شود.

غبیط الفردوس.

[غَ طُلْ فِ دَ] (اِخ)یوم الغبیط. رجوع به غبیط شود. منسوب به باب الفردوس است که یوم الغبیط از ایام عرب بدان نسبت داده می شود. (معجم البلدان ذیل باب الفردوس).

غبیط المدرة.

[غَ طُلْ مَ رَ] (اِخ) موضعی است، و آن را روزی است، و غبیطان موضعی دیگر، و آن را نیز روزی، یا هر دو یک موضع است. (منتهی الارب). رجوع به عقدالفرید ج6 ص56 و رجوع به غبیط (یوم الغبیط) شود.

غبیطین.

[غَ طَ] (اِخ) یوم الغبیطین یکی از ایام عرب است در آن هانی بن قبیصة الشیبانی به دست ودیعة بن اوس بن مرثد التیمی اسیر شد و شاعر عرب در این باره چنین گفته :
حوت هانئاً یوم الغبیطین خیلنا
و أدرکنَ بسطاماً و هنّ شوازب.
ابواحمد العسکری چنین آورده و یوم الغبیطین را غیر از یوم الغبیط دانسته است ولی بعید نیست که یکی باشند زیرا عربها نام دو موضع را در شعر به صورت مثنی بیشتر آرند چنانکه گویند: رامتان و عمایتان و امثال آنها. (معجم البلدان ذیل غبیطان).

غبین.

[غَ] (ع ص) سست خرد. گول. (منتهی الارب). ضعیف رای. (آنندراج) (غیاث اللغات) (دهار) (اقرب الموارد).
- غبین الرأی؛ سست رأی.
- غبین العقل؛ سست عقل.
|| (اِ) غبن و زیان و فسوس :
آن غبین و درد بودی صد نماز
کو نماز و کو فروغ آن نیاز؟
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص166).
هرکه با سلطان شود او همنشین
بر درش شِستن بود حیف و غبین.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص47).

غبینة.

[غَ نَ] (ع اِمص) نقصانی. بیخردی. (منتهی الارب) (آنندراج). || فریب. || فریب خوری در خرید. (منتهی الارب). فریب خوری در خرید و فروخت. (آنندراج). || به معنی غبن :
چشمی که جز به روی تو برمیکنم خطاست
وآن دم که بی تو میگذرانم غبینه ای.
سعدی (غزلیات چ فروغی).

غبیة.

[غَبْ یَ] (ع اِ) باران اندک یا دفعه ای از باران. (منتهی الارب) (آنندراج). باران غیر کثیر یا دفعه ای شدید از باران. (اقرب الموارد). || ریزش بسیار از آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || پی در پی کوفتن تازیانه ها. (منتهی الارب) (آنندراج). الصب الکثیر من الماء و ایضاً من السّیاط... علی التشبیه بغبیات المطر. (تاج العروس). الصب الکثیر من الماء و السیاط. (اقرب الموارد). در شرح قاموس فارسی غبیه را به معنی تازیانه آورده و ظاهراً این اشتباه از ترجمهء عبارت «الصب الکثیر من الماء و السیاط» ناشی شده است که شارح «السیاط» را بر «الصب» معطوف دانسته و آن را معنی مستقلی پنداشته است و حال آنکه معطوف بر الماء است؛ یعنی والصب الکثیر من السیاط، و صاحب تاج العروس «ایضاً من» را برای رساندن همین معنی و برای رفع اشتباه افزوده است. و این اشتباه در فرهنگهای دیگری از قبیل ناظم الاطباء نیز وارد شده. || گرد بلندرفته. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، غبیات. قال الرّاجز: و غبیات بینهنّ وبل. و ربّما شبه بها الجری الذی یجی ء بعد الجری الاول. (اقرب الموارد). || غایب شدن آفتاب: جاءه علی غبیة الشمس؛ ای غیبتها. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || جستن در هنگام راه رفتن. قال ابوعبیدة: الغبیة، الوثبة فی السّیر. (منتهی الارب). و قال ابوزید: الغبیة کالزِّبیة (کالزُّبیَة) فی السیر. (اقرب الموارد).

غبیة.

[غَ بی یَ] (ع ص) مؤنث غبی. رجوع به غبی شود.

غپ.

[غُ] (اِ) لپ در لهجهء قزوینی. در تداول عامه: غپش بالا آمده.

غپک.

[غَ پَ] (اِ) گیاهی است که از آن بوریا بافند و لُخ نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام) :
باده که درد سر دهد خاک به است(1) منظرش(2)
مفرش اگر حریر شد سوختن(3) است از غپک.؟
و در تداول عامهء جنوب خراسان لوخ گویند.
(1) - در آنندراج و انجمن آرا: خاک بهشت.
(2) - در آنندراج و انجمن آرا و فرهنگ نظام: منزلش.
(3) - در آنندراج و انجمن آرا سوختنی است.

غت.

[غُ / غَ] (ص) احمق. ابله. (برهان قاطع) (فرهنگ اوبهی). جاهل و نادان. (برهان قاطع). گول. (آنندراج) (انجمن آرا) :
هست با فضل شیخ بواسحاق
تیر گردون ز راه دانش غت.
شمس فخری (از آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ شعوری).
|| کسی که خود را کسی می داند و زود از جا درمیرود. (فرهنگ نظام).

غت.

[غَت ت] (ع مص) رنجانیدن کسی را در کار. (منتهی الارب) (آنندراج): غته بالامر غتّاً. (منتهی الارب). || غت در آب؛ غوطه دادن کسی را در آب. (منتهی الارب) (آنندراج). کسی را سر به آب فروبردن. (تاج المصادر بیهقی). || غت در سخن؛ سرزنش کردن کسی را به سخن. (منتهی الارب) (آنندراج). || اندک اندک خوردن آب را بی جدا کردن کاسه از دهن. || اندوهمند کردن. || خبه کردن و مانده گردانیدن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: غت الدّابة شوطاً او شوطین؛ ای اتعبها فی رکضها. (منتهی الارب). || در پی یکدیگر آوردن چیزی را. || خنده پنهان داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). پنهان کردن خنده. (تاج المصادر بیهقی).

غترفة.

[غَ رَ فَ] (ع مص) بزرگ منشی. تکبر کردن. (منتهی الارب) (آنندراج).

غتره.

[غَ تِرْ رَ](1) (اِ) در بعض لهجه های فارسی: خرد. بسیار خرد: یک غتره صابون.
(1) - شاید تحریفی در «قطره».

غتفر.

[غُ فَ] (ص) به معنی غت است که جاهل و ابله و احمق و نادان باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گول و احمق. (فرهنگ رشیدی). رجوع به غُت و غُتفَره شود.

غتفر.

[غَ فَ] (ص) غت. همان غُتفر است. (از فرهنگ رشیدی).

غتفره.

[غُ فَ رَ / رِ] (ص) غت. غُتفر. نادان. جاهل. احمق. ابله. (برهان قاطع). گول و احمق. (فرهنگ رشیدی). گول و نادان. (آنندراج). سفیه. مقابل زیرک. غُدفَره :
جملگی را خیالهای محال
کرده مانند غتفره به جوال.
سنائی (از انجمن آرا).
ندیدم چو تو من به کوه و دره
یکی بینوا، خام بس غتفره.(فرهنگ اوبهی).
دهقان، امام غاتفری، مهتر سره
در منت تواند چه زیرک چه غتفره.سوزنی.
|| زناکننده. زانی. (برهان قاطع) (آنندراج) :
خاک بشهوت مسپر چون ستور
تا نه زنت غتفره گیرد نه پور.
انوری (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج).
|| پلیدطبع. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء).

غتفره.

[غَ فَ رَ] (ص) همان غُتفره است. (از فرهنگ رشیدی). رجوع به غُتْفَره شود.

غتل.

[غَ تَ] (ع مص) غتل مکان؛ بسیار درخت ناک گردیدن جای. (منتهی الارب).

غتل.

[غَ تِ] (ع ص) جای درختناک. نخل غتل؛ خرمابنان درهم پیچیده. (منتهی الارب).

غتم.

[غَ] (ع اِمص) سختی گرمای دم گیر. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). سختی گرمای نفس گیر. (ناظم الاطباء).
(1) - در منتهی الارب و آنندراج غتم به معنی گرمای دم گیر سخت نیز آمده است که ظاهراً اشتباه است.

غتم.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ اغتم. (منتهی الارب).

غتماء .

[غَ] (ع ص) تأنیث اغتم. (اقرب الموارد). زنی که سخن پیدا نتواند گفتن. (ناظم الاطباء).

غتمة.

[غُ مَ] (ع اِمص) عجمیت. (منتهی الارب) (آنندراج). سخن پیدا نتوان گفتن. فصاحت نداشتن. (ناظم الاطباء). عجمت در سخن: تقول فی منطقه غتمة. (اقرب الموارد).

غتمی.

[غُ می ی] (ع ص نسبی) (منسوباً) مرد که کلام پیدا گفتن نتواند. (منتهی الارب). || و منه لبن غتمی؛ ای ثخین لاصوت لصبه؛ یعنی شیر غلیظ که ریختن آن صدائی ندارد. (منتهی الارب). || گرم. (دزی ج2 ص201).

غتوده.

[غَ دَ] (اِخ) غلام ابرهه که از سرداران جیش حبش بوده ابرهه حیله اندیشید و یکی از غلامان خود را غتوده نام در کمینگاهی نشاند. (حبیب السیر چ 1 تهران جزو 2 از ج 1 ص97). در چاپ خیام (ج1 ص276) غنوده نوشته شده و در چ 1 تهران نیز نسخه بدل غنوده است.

غتیم.

[غُ تَ] (ع اِ) حیاض غُتیم؛ کنایه از مرگ. (منتهی الارب). لقب الموت، و فی المثل: «اورَدَه حیاض غتیم». (اقرب الموارد).

غتیم.

[] (ع اِ) در فهرست مخزن الادویة (چ بمبئی 1273 ه . ق.) به معنی اسفنج آمده و آن مصحف غیم است. رجوع به غیم شود.

غث.

[غَث ث] (ع ص) لاغر. (غیاث اللغات). کم گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج): لحم غث؛ گوشت لاغر. (منتهی الارب). و تأنیث آن غثة. (اقرب الموارد). مقابل سمین. غث و سمین؛ لاغر و فربه. || سخن تباه. (منتهی الارب) (آنندراج): حدیث غث؛ سخن تباه. (منتهی الارب). حدیث غث؛ سخن ناخوش. ج، اَغِثّاء. (بنقل دزی) : قاصدان از قصدار بر کار کرد، و میفرستاد سوی بلخ، و غث و سمین می باز نمود عبدوس را پنهان. (تاریخ بیهقی چ غنی ص250).
جواب داد خرد کاین گمان مبر به سخاش
که در گمان همه غث و سمین تواند بود.
ابوالفرج رونی.
چون صدق با کذب و غث با سمین و صواب با خطا امتزاج و اختلاط پذیرد تمییز عسر شود. (تاریخ بیهق ص16).
گرچه در تألیف این ابیات نیست
بی سمین غثی و بی غثی کروت.انوری.
و از هرچه حادث شود، غث و سمین. و معین و مهین، و صلاح و فساد، و خیر و شر بدانی. (سندبادنامه چ احمد آتش ص87). || گوشت گنده. || (اِ) ریم. خون. (غیاث اللغات). || (مص) روان شدن ریم جراحت. (آنندراج). روان شدن غثیثهء جرح: غث الجرح غثاً و غثیثاً. (منتهی الارب). دویدن ریم از جراحت. (تاج المصادر بیهقی). || از هر کسی چیزی پرسیدن و چیزی نوشتن: یقال ما یغث علیه احد؛ یعنی از هرکس سؤال می کند و چیزی میخواهد. (منتهی الارب) (آنندراج). || چیزی را بد ندانستن تا آن را ترک گفتن: لایغث علیه شی ء؛ یعنی چیزی را بد نمیداند تا آن را ترک کند. (منتهی الارب). || مجازاً فاسد و تباه شدن گوشت و هر چیز. (غیاث اللغات).

غثاء .

[غُ] (ع اِ) غُثّاء. آب آورد. کفک. || تباه و پوسیده از برگ درخت به کفک سیل آلوده و خراب شده. ج، اَغثاء. (منتهی الارب) (آنندراج). در تاج العروس غثاء را چنین شرح داده: «القمش و الزبد (و القذر) و الهالک و البالی (او الهالک البالی) من ورق الشجر المخالط السیل اذا جری ». کف. زبد. غُثّاء. (اقرب الموارد) (تاج العروس). رودآورد؛ یعنی خاشاک سر آب. (دهار). خاشه. خاشه بر سر آب : و شاه بر فراز او چون بچهء عنقا در قلال جبال، و چون غثا در افواج امواج دریا متحیر و متفکر. (سندبادنامه ص58).

غثاء .

[غُثْ ثا] (ع اِ) به معانی غُثاء است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غُثاء شود.

غثاثت.

[غَ ثَ] (ع مص) ردی و تباه شدن گوشت. (منتهی الارب). || لاغر گردیدن گوشت. (آنندراج). لاغر شدن گوشت. (تاج المصادر بیهقی). || ردی و تباه شدن سخن. (منتهی الارب). ردی و تباه گشتن حدیث. (آنندراج). بد شدن سخن. (تاج المصادر بیهقی).

غثار.

[غَ] (ع اِ) علم است کفتار را. (منتهی الارب) (آنندراج). غثار کقطام معرفةً علم للضبع. (اقرب الموارد).

غثاغث.

[غُ غِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب): غَثِث ککَتف مثله. (اقرب الموارد) (آنندراج). غَثَوْثَر. (اقرب الموارد).

غثاة.

[] (اِخ) قریه ای از قرای حوران از اعمال دمشق است. (معجم البلدان).

غثث.

[غَ ثِثْ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). غثوثر. غثاغث. (اقرب الموارد).

غثث.

[غُ ثَثْ] (اِخ) ذوغثث؛ آبی است از برای غنی بن اعصر. (تاج العروس). ماء لغنی. (عن الاصمعی) (معجم البلدان). آبی است از برای طایفهء غنی. (شرح قاموس). || کوهی بحمای ضریّه. (منتهی الارب). ابوبکربن موسی گوید: ذوغثث کوهی است بحمای ضریه که سیلهای تسریر(1) از آن کوه و کوه نَضاد بیرون شود. (معجم البلدان).
(1) - در حاشیهء تاج العروس گوید: شاید آن «سریر» است.

غثثة.

[غَ ثَ ثَ] (ع ص) قوم غثثة؛ گروهی که سخن ایشان بد و تباه باشد. (اقرب الموارد).

غثر.

[غَ] (ع مص) موج زن گردیدن زمین به سبزی گیاه: غثرت الارض بالنبات. (منتهی الارب).

غثر.

[غَ ثَ] (ع اِ) پرزهء جامه و ریشهء آن. (آنندراج): اغثار ثوبک اغثیراراً؛ کثر غَثرهُ (محرکة)؛ ای زِئبره و صوفه. (تاج العروس).

غثر.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ اغثر. (منتهی الارب). رجوع به اغثر شود.

غثراء .

[غَ] (ع اِ) کفتار. (منتهی الارب) (آنندراج). الضبع، سمیت لغثرة فی لونها: «اکلتهم الغثراء»؛ هلکوا. (اقرب الموارد). || گروه مردم آمیخته از هر نوع. || (ص) تیره. (منتهی الارب) (آنندراج). الغبراء او قریب منها. (اقرب الموارد). || گلیم بسیارپشم. || مؤنث اغثر. (منتهی الارب) (آنندراج).

غثرة.

[غَ رَ] (ع اِمص) ارزانی. فراخ سالی. (منتهی الارب) (آنندراج).

غثرة.

[غَ ثَ رَ] (ع اِ) مردم فرومایه. فی الحدیث: رَعاع غثرة: هکذا یروی، و نری اصله غیثرة، حذفت منه الیاء. (منتهی الارب). و فی حدیث عثمان (رض) حین دخلوا علیه لیقتلوه، فقال ان هؤلاء رعاع غثرة؛ ای جهال... و قیل اصل غثرة غیثرة حُذِفَت منه الیاء، و قیل الغثرة جمع غاثر مثل کافر کفرة... (تاج العروس). || پرزهء جامه و ریشهء آن. (منتهی الارب). در دیگر فرهنگها به این معنی غثر ضبط شده. رجوع به غَثَر شود.

غثرة.

[غُ رَ] (ع اِمص) سیاهی به سرخی آمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج). || تیرگی که به سبزی باززند. || (اِ) گروه مردم. (منتهی الارب) (آنندراج).

غثری.

[غَ ثَ ری ی] (ع ص نسبی) کشت دشتی که از باران آب خورد. (منتهی الارب) (آنندراج). در غالب شهرستانهای ایران دیم و دیمی گویند. العثری بالعین المهملة. (اقرب الموارد).

غثغثة.

[غَ غَ ثَ] (ع مص) جنگ سست بی ساز و سلاح کردن. || جای گرفتن به جائی. || نوردیدن جامه از جوانب آن و شستن. (منتهی الارب) (آنندراج).

غثم.

[غَ] (ع مص) به یک بار مال نیکو و جید دادن کسی را: غثم له غثماً. (منتهی الارب).

غثم.

[غُ] (ع اِ) ریزهء نان که خورده شود. (منتهی الارب) (آنندراج).

غثمرة.

[غَ مَ رَ] (ع مص) تباه گردانیدن مال خود را: غثمر ماله. (منتهی الارب). غَثْمَرَ ماله؛ افسده. (از اقرب الموارد).

غثمة.

[غَ ثِ مَ] (ع اِ) هزارخانهء شکنبه. (منتهی الارب) (آنندراج). الفَحِث. (اقرب الموارد).

غثمة.

[غُ مَ] (ع اِمص) رنگ خاکستری یا شبیه آن. یقال: فی لونه غثمة؛ ای بیاض الی سواد. (اقرب الموارد). خاکسترگونی یا مانند آن(1). (شرح قاموس).
(1) - در منتهی الارب و آنندراج سیاهی مایل به تیرگی یا رنگی دیگر مانند آن، آمده که ظاهراً اشتباه است.

غثو.

[غَثْوْ] (ع مص) غثاء آوردن سیل و درشورانیدن چراگاه را: غثا الوادی غثواً. (منتهی الارب) (آنندراج). || زیاد شدن خاشاک در جائی: غثا الوادی غثواً و غُثُوّاً؛ کثر فیه الغثاء. غُثُوّ. غثی. (اقرب الموارد). || به تهوع آوردن. ایجاد استفراغ. (دزی ج2).

غثو.

[غُ ثُوو] (ع مص) غَثو. رجوع به غَثْو شود.

غثوثر.

[غَ ثَ ثَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). الاسد. (اقرب الموارد). غثث. غثاغث. (اقرب الموارد).

غثوثة.

[غُ ثو ثَ] (ع مص) لاغر گردیدن گوشت. (اقرب الموارد) (آنندراج). لاغر شدن گوشت. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || ضعیف و لاغر شدن حیوان: غَثَّتَ الشاة غثاثة و غثوثة؛ عجفت و هزلت. (اقرب الموارد). || ردی و تباه گشتن حدیث. (اقرب الموارد) (آنندراج). بد شدن سخن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || ریم دار شدن جراحت. (مصادر زوزنی).

غث و سمین.

[غَثْ ثُ سَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب، اِ مرکب)(1) لاغر و فربه. (برهان قاطع) (آنندراج). کنایه از اندک و بسیار. (برهان قاطع). || کنایه از نیک و بد. || کنایه از قوی و ضعیف. || کنایه از توانگر و درویش. || کنایه از دو چیز نقیض یکدیگر. (برهان قاطع) (آنندراج) :
وجود رحمت یزدان محمد عربی
پناه ملک و ملک افتخار غث و سمین.
؟ (از آنندراج).
- سخن (کلام) غث و سمین؛ سخن استوار و نااستوار. منسجم و غیرمنسجم. فصیح و غیرفصیح :
این سخن مختصر اولیتر از آنک
در سخن غث و سمین میگویم.مجیر بیلقانی.
رجوع به غث و رجوع به سمین شود.
(1) - در برهان قاطع و فرهنگ نظام، به خطا ثمین با ثاء مثلثه آمده.

غث و سمین کردن.

[غَثْ ثُ سَ کَ دَ](مص مرکب) گزیدن. انتخاب کردن. به گزینی. به گزینی کردن. خوب و بد کردن. بد و خوب کردن. || جدا کردن. تشخیص دادن.

غثة.

[غُثْ ثَ] (ع اِ) قوت روزگذار. (منتهی الارب) (آنندراج). البلغة من العیش. (اقرب الموارد).

غثة.

[غَثْ ثَ] (ع ص) مؤنث غث. (منتهی الارب). || برهه ای از بهار که چارپا بدان رسد. یقال: اغتثت الخیل و اغتفت؛ اذا اصابت شیئاً من الربیع. (معجم البلدان). || گوسفند لاغر. (اقرب الموارد).

غثی.

[غَثْیْ] (ع مص) غَثْو. غُثُوّ. غُثاء آوردن سیل: غثی الوادی. (منتهی الارب) (آنندراج). || درشورانیدن سیل گیاه چراگاه را و بدمزه ساختن: غثی السیل المرتع. (منتهی الارب) (آنندراج). || درشورانیدن و خلط کردن: غثی المال و کذا غثی الناس. (منتهی الارب). || شوریدن دل: غثت النفس غثیاً و غثیاناً. (منتهی الارب) (آنندراج). غثیان. (اقرب الموارد). منش بزدن از چیزی که طبع از آن نافر باشد. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به غثیان شود. || آشوب و آن غیر قی ء است. تمایل به قی ء. (دزی) : و شراب التفاح صالح للغثی و القی ء الکائنین من المرة الصفراء. (مفردات ابن البیطار ذیل تفاح). || غثت السماء بالسحاب؛ ابر به هم رسانیدن آسمان. (منتهی الارب) (آنندراج). غثی الکلام؛ درآمیختن سخن را. (منتهی الارب).

غثیً.

[غَ ثَنْ] (ع مص) بسیارگیاه گردیدن زمین: غثیت الارض بالنبات غثی. || غثی الکلام؛ درآمیختن سخن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غثیان.

[غَ ثَ] (ع مص) شوریدن دل. (منتهی الارب). شوریدن دل یعنی تقاضای طبیعت بر قی بی حرکت. (آنندراج) (غیاث اللغات). قی. شکوفه. (برهان قاطع ذیل منش گردا). جوشیدن دل. ورگشتن دل. (مقدمة الادب زمخشری). منش گردا. (مهذب الاسماء) (برهان قاطع). منش بگردیدن از چیزی که طبع از آن نافر باشد. (مصادر زوزنی). منش بزدن از چیزی که طبع از آن نافر باشد. (تاج المصادر بیهقی). بد شدن و مضطرب گشتن نفس که به قی نزدیک شود به جهت خلطی که به فم المعده میریزد. (اقرب الموارد). دل بهم خوردگی. دل آشوبی. تهوع. غَثْی. حرکت معده برای دفع آنچه در آن است. رجوع به غَثْیْ شود. غیر قی ء است. ضریر انطاکی گوید: غثیان عبارت است از ضعف قسمتهای بالای معده، و احساس قی، بی آنکه چیزی بیرون شود. (تذکرهء ضریر انطاکی ص186) : هرگاه که سودا ترش باشد و عفوصت ندارد و اندکی باشد غثیان آرد، و هرگاه که بسیار باشد قی و سودا آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و یقطع الرب المتخذ من الرمانین العطش و القی ء و الغثیان. (مفردات ابن البیطار ج1 ص144). و اگر چیزی به خوردِ او داده باشند به غثیان و قی آن را از معده قذف کند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص42).

غثیث.

[غَ] (ع مص) غث. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی). || (ص) لاغر کم گوشت و گوشت لاغر. || (اِ) زرداب جراحت. (منتهی الارب). چرک و خون و ریم جراحت و گوشت مردهء آن. غثیثه. (اقرب الموارد). رجوع به غثیثه شود.

غثیثة.

[غَ ثی ثَ] (ع اِ) ریم خون و جراحت و گوشت مردهء آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). یقال: فیه غثیثة؛ ای فساد و مدة. (منتهی الارب). بیله. خیم. (مهذب الاسماء). ریم. قیح. || فساد عقل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرمابن که خرمایش تر و رسیده گردد و شیرین نشود. || (ص) گول و بی خیر. (منتهی الارب) (آنندراج). احمق. (اقرب الموارد). || مؤنث غثیت، به معنی لاغر کم گوشت. (اقرب الموارد).

غثیمة.

[غَ مَ] (ع اِ) طعامی است که از ملخ سازند. (منتهی الارب) (آنندراج). || طعام اهل بادیه. (مهذب الاسماء). || (مص) کارزار کردن. با هم خصومت کردن. (منتهی الارب).

غج بن جاخ.

[] (اِخ) نام شخصی بوده که ابی بکر محمد بن یحیی الصولی در کتاب الاوراق از او یاد کرده. در ص 218 مینویسد که: در حدود سال 330 ه . ق. جمعی از رجال و مردمان ولگرد ضمن تخریب و غارت ابنیه و باغها، باغ این شخص را هم که هزاران دینار خرج بنای آن شده بود غارت و خراب کردند. (الاوراق ص218).

غجدوان.

[غُ / غِ دَ] (اِخ) موضعی نزدیک بخارا. (آنندراج) (انجمن آرا). از قرای بخارا بود. (معجم البلدان). دیهی بود بزرگ مانند شهری بر شش فرسنگی بخارا که خواجه عبدالخالق غجدوانی عارف معروف قرن ششم هجری قمری در آنجا ولادت یافته، و هم در آنجا مدفون شده است. (نفحات الانس جامی چ 1289 ه . ق. صص242 - 243 و رشحات تألیف علی بن حسین کشفی چ 1912 م. صص18 - 20، به نقل سعید نفیسی در احوال و اشعار رودکی ص298). غجدوان قریه ای است از قرای بخارا در شش فرسخی آن، و در آنجا بازاری است هفته ای یک روز، مردم دهات برای خرید و فروش در آنجا گرد می آیند. (انساب سمعانی). رجوع به تاریخ بخارای نرشخی ص80 شود. و همین قریه بود که جنگ معروف به غجدوان در آنجا روی داد و صدرالدین در آن معرکه درگذشت، رجوع به حبیب السیر چ 1 تهران جزو 4 ج3 ص390، و تاریخ ادبیات ایران از صفویه تا زمان حاضر تألیف برون ص53 شود.

غجدوانی.

[غُ / غِ دَ نی ی] (ص نسبی)منسوب است به غجدوان. (انساب سمعانی).

غجدوانی.

[غُ دَ] (اِخ) نام وی عبدالخالق و از مشاهیر متصوفهء قرن 6 ه . ق. است. صاحب نفحات می نویسد: اتفاق روش ایشان در طریقت حجت است و مقبول همهء فرقه اند علی الدوام در راه صدق و صفا و متابعت شرع و سنت مصطفی (ص) و مجانبت و مخالفت اهل بدعت و هوی کوشیده اند و روش پاک خود را از نظر اغیار پوشیده اند. بعد از آنکه شیخ الشیوخ خواجه امام ابویعقوب یوسف همدانی به بخارا آمدند خواجه عبدالخالق صحبت ایشان را دریافتند و تا مدتی که در بخارا بودند همچنان بود و پس از خواجه یوسف به ریاضت مشغول شدند و احوال خود را پوشیده میداشتند. خواجه عبدالخالق را سه خلیفه بوده است: خواجه احمد صدیق، خواجه عارف ریوگروی و خواجه اولیاء کلان، و سلسلهء نسبت ارادت خواجه بهاءالحق والدین نقشبند (ره) از این جماعت به خواجه عارف میرسد. (از نفحات الانس و قاموس الاعلام). از نفحات الانس چنین برمی آید که یکی از خلفای خواجه عبدالخالق خواجه عارف ریوگروی، و یکی از خلفای خواجه عارف خواجه محمود الخیر فغنوی است و خواجه علی رامتین از خلفای خواجه محمود است و از رامتین منقول است که اگر در روی زمین یکی از فرزندان خواجه عبدالخالق بودی منصور هرگز بر سر دار نرفتی. (از نفحات الانس). خواجه علی رامتین از خلفاء خواجه عبدالخالق غجدوانی است. (از تعلیقات فروزانفر بر فیه مافیه ص308). بنقل قاموس الاعلام به سال 617 ه . ق. درگذشت.

غجر.

[غَ جَ] (اِ) کولی. قره چی. غربال بند. قرباتی. فالگیر. رجوع به دزی ج2 شود.

غجر.

[غَ جَ] (اِخ) یکی از اقوام ستمکار عرب که در الحولة و نواحی اردن ساکن اند. (دزی ج2).

غجری.

[غَ جَ ری ی] (ص نسبی) منسوب به غجر.

غجغاو.

[غَ] (معرب، اِ مرکب)(1) معرب غژگاو و غژغاو و کژگاو. موی اسب بحری است که آن را به جای تعویذ در گردن اسبان آویزند و آن را در ورق سیم و زر بگیرند. || هرچیزی که در گلوی اسبان آویزند. (آنندراج). در فرهنگ شعوری به تصحیف غجفا آمده به معنی قطاس که در موقع جنگ زیر گلوی اسب می بندند، و بیتی مخدوش را شاهد آورده است. (فرهنگ شعوری). رجوع به غژگاو و غژغاو و کژگاو شود.
(1) - در آنندراج بالای غین ضمه نوشته و پس از آن با فتح قید کرده، و روی حرف نیز همزه قید نموده است. ولی ظاهراً از لحاظ اینکه معرب غژگاو است ضبط فوق صحیح است.

غجک.

[غِ جَ] (اِ) در انجمن آرا آمده: غجک، ساز معروف به کمانچه و آن را غژه نیز گفته اند. ولی در فرهنگهای دیگر غچک به جیم فارسی آمده، و صاحب انجمن آرا خود نیز در کلمهء غژک به جیم فارسی آورده. رجوع به غچک شود.

غجموک.

[غَ] (اِ) وزغ. وزق. غوک. (برهان قاطع). رجوع به غوک شود.

غجمه.

[غُ مَ / مِ] (اِ) غُژم، در تداول خراسانیان دانه. حب. گلّه. حبه. حبهء انگور: انگورها را لفتش مده غجمه مره. یا دستش نزن غجمه مره. (به لهجهء خراسانی).

غجمه رفتن.

[غُ مَ / مِ رَ تَ] (مص مرکب)در تداول خراسانیان جدا شدن حبه انگور از خوشه: انگورها را لفتش مده غجمه مره. رجوع به غجمه شود.

غجوم.

[غُ] (ع اِ) مقلوب غموج، جِ غَمِج به معنی شتربچه، و آن در شعر حنظلة بن مصبح است. (منتهی الارب) (آنندراج). مقلوب غموج، جِ غمج، و به همان معنی است. (اقرب الموارد). || مقلوب غموج که جمع غمج است و آن آبی است که شیرین نباشد. (تاج العروس). نیز در مادهء غمج چنین گوید: الغمج ککتف شتربچه که شیر خورد میان رانهای مادر... و آبی که شیرین نباشد. (تاج العروس ذیل غمج). بنابر این غجوم و غموج هم بر شتربچگان و هم بر آبهای ناشیرین اطلاق شود. و در بعضی از فرهنگها که فقط به معنای نخست آمده کامل نیست. رجوع به غموج و غمج شود.

غجیطة.

[غُ طَ] (ع اِ) بندی که دو طرف آن قلاب آهنی دارد. واکسیل بند. || بند و طناب. (دریانوردی). (دزی ج2).

غچک.

[غِ چَ] (اِ) سازی است معروف که نوازند و آن را در این زمان کمانچه میگویند. (برهان ذیل غژک). کمانچه. (غیاث اللغات). غژک. (فرهنگ نظام). غژه. (انجمن آرا). طنبور. (برهان ذیل غژک). غنجک. (جهانگیری). نام سازی که به هندی سارنگی گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
مجلس دلکش گل تا نبود بی مطرب
شده بلبل غجکی شاخ گل و غنچه غچک.
شاه طاهر دکنی (از فرهنگ نظام).
دف و چنگ و رباب و زنبوره
غچک و نای و بربط و تنبور.
نزاری (از فرهنگ نظام).
گویا این لفظ از ترکی آمده که مجازاً در قسمی از ساز استعمال شده چه در ترکی به معنی آواز با گریه و فریاد گلوست. (فرهنگ نظام).

غد.

[غَ] (ع اِ، ق) فردا، اصله غدو، حذفت الواو بلاعوض، و قد جاء علی الاصل، نسبت بدان، غدی و غَدَوی. (منتهی الارب). و النسبة الیه غدی و ان شئت قلت غدوی. (اقرب الموارد). منسوب آن غدی به حذف آخر، و غدوی بر اصل می آید. (از شرح قاموس). || از نظر توسع به زمان بعید مترقب نیز اطلاق می کنند. (اقرب الموارد) : و لتنظر نفس ما قدمت لغد. (قرآن 59/18). || کنایه از روز قیامت است: ان النبی (ص) ابصر ناقة معقولة و علیها جهازها فقال: این صاحبها لامروة له ، فلیستعد غداً للخصومة. (مکارم الاخلاق طبرسی).
- بعد غد؛ پس فردا. (مهذب الاسماء).

غد.

[غُدد] (ع ص) در تداول عامه به معنی خودبین و بیشتر در جوان گویند: بچهء غدی است.

غد.

[غَدد] (ع مص) غد البعیر؛ طاعون زده گردیدن شتر. (منتهی الارب)(1). غد البعیر و غد علی المجهول غداً: اصابه الغدد، و غد البعیر: صار ذاغدة فهو غاد و مغدود، و قیل لایقال مغدود. (اقرب الموارد). || دزی غَدّ را به معنی یک نوع بیماری انسان آورده و به این عبارت از کامل بن اثیر استشهاد کرده است: فغد فی دیار بنی سلول فجعل یقول اغدة کغدة البعیر. (دزی ج2 ص201).
(1) - در آنندراج آرد: طاعون زده گردیدن ستور، ولی در فرهنگها به شتر اختصاص یافته است.

غدا.

[غَ] (ع اِ) بامداد. (مقدمة الادب زمخشری). ظاهراً مخفف غداة است. رجوع به غداة شود. || لفظ مشترکی است که در فارسی و عربی به معنی طعام به کار برند ولی در اصل به غذائی که هنگام صبح تناول شود اطلاق کنند :
غدای روح باشد نطق جانان
به جسم مردهء عاشق دهد جان.
شعوری (از لسان العجم).

غداً.

[غَ دَنْ] (ع مص) چاشت خوردن. (منتهی الارب): غدی یغدی غداً؛ اکل اول النهار. (اقرب الموارد). غدی کرضی؛ اکل اول النهار. (تاج العروس).

غداء .

[غَ] (ع اِ) طعام چاشت، خلاف عشاء. ج، اغدیة: و لاتقل مالی غداء و عشاء فی جواب من قال ادن فتغد لانه طعام بعینه. (منتهی الارب). چاشتی. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) : فلما جاوزا قال لفتیه آتنا غَدائنا. (قرآن 18/62). چاشت. آش چاشت. طعام بامداد. چاشت خورد. (مقدمة الادب زمخشری). طعام آغاز روز. ناشتائی. صبحانه. رجوع به چاشت شود.

غداء .

[غَدْ دا] (اِخ) ابن کعب بن بهوش بن عامربن غنمة بن ثعلبة بن تیم الله جد عمروبن عروة الشاعر بود. (تاج العروس).

غدائد.

[غَ ءِ] (ع اِ) جِ غُدة، به معانی سلعة، و مابین شحم و سنام، و پاره ای از مال. در غیر این معانی جمع غدد است. (از اقرب الموارد). || حصه ها. (منتهی الارب). نصیب ها. (از اقرب الموارد).

غدائر.

[غَ ءِ] (ع اِ) جِ غدیرة. گیسوان بافته. (منتهی الارب) (آنندراج) :
غدائره مستشزرات الی العلی
تضل العقاص فی مثنی و مرسل.
(معلقهء امرؤالقیس).
معنبرذوائب معقدعقائص
مسلسل غدائر سجنجل ترائب.
(منسوب به امیر معزی یا پدر وی برهانی)(1).
دیدها در آن ماتم سرا از شعاع موی و نقض غدائر گیسوی ولدان و جواری مخطوف و مفتور. (ترجمهء تاریخ یمینی ص451).
(1) - دربارهء گویندهء قصیده ای که بیت مذکور از آن است رجوع به مجلهء مهر سال 7 شمارهء 7 و 8 ص390 به قلم دکتر معین، و ایضاً رجوع به نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز سال 1 شمارهء 1 «برهانی» به قلم دکتر معین شود.

غدات.

[غَ] (ع اِ، ق) رجوع به غداة شود.

غداتئذٍ.

[غَ تَ ءِ ذِنْ] (ع ق مرکب) در آن بامداد. ترکیبی است از غداة و اذ مانند یومئذٍ، حینئذٍ و امثال آنها، و اذ ظرف زمان است که به گذشته اختصاص دارد و جز به جمله اضافه نشود و گاهی مضاف الیه را حذف کنند و به عوض آن تنوین آرند و (ذال) را برای دفع التقاء ساکنین کسره دهند، مانند متی جاءکم الموت فحینئذ تندمون (در اصل فحین اذ یجی ء تندمون بوده). (از اقرب الموارد).

غداد.

[غِ] (ع اِ) جِ غَدَد. طاعون شتر. (اقرب الموارد). در فرهنگها این کلمه مورد اختلاف است. از قاموس چنین برمی آید که غداد جمع غدد است و اقرب الموارد نیز چنین آورده ولی تاج العروس آن را جمع غاد دانسته و به شعر زیر استشهاد کرده :
عدمتکم و نظرتکم الینا
بجنب عکاظ کالابل الغداد.
اما اینکه بعضی فرهنگها جمع غده آورده اند اشتباه است. زیرا جمع غده، غدد آمده نه غداد. || حصه ها. نصیبها. (از اقرب الموارد).

غداد مشک.

[غَ دِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) این ترکیب در ابیاتی چند از دیوان البسهء نظام قاری آمده ولی جامع دیوان غداد مشک را جزء لغات لاینحل و مشتبه دیوان مزبور ذکر کرده است(1) :
میارا رخت والا از غداد مشک ولا وسمه
به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زیبا را.
نظام قاری (دیوان البسه ص37).
در شدّه ریشه دید به والا غداد مشک
از سر گرفت دل هوس زلف و خان دوست.
نظام قاری (دیوان البسه ص41).
این همه بر جامهء والا غداد مشک و زر
شاهدان خویش از برای عرض کالا می کنند.
نظام قاری (دیوان البسه ص37).
در دیوان مزبور این ترکیب به صورت مشک و غداد نیز آمده :
چهرهء شاهد والا به جز از مشک و غداد
هیچکس بر سر بازار سیه کرد، نکرد.
نظام قاری (دیوان البسه ص59).
(1) - دیوان البسهء نظام قاری چ استانبول ص206.

غدار.

[غِ] (ع مص) به معنی مغادرة است. (منتهی الارب). مصدر غادر است به معنی ترک کردن و باقی گذاشتن. (از اقرب الموارد).

غدار.

[غَ رِ] (ع ص) یا غدار؛ یعنی ای زن بیوفاء، دشنام است او را. (منتهی الارب). یا غدار بالبناء علی الکسر، دشنامی از برای زن است و آن از چیزهایی است که اختصاص به ندا دارد و معنی آن یا غادرة است و در شتم مرد یا غُدَر و در جمع آن یا آل غدر گویند. (از اقرب الموارد).

غدار.

[غَدْ دا] (ع ص) بی وفا (مذکر و مؤنث در وی یکسان است). تأنیث آن غداره. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار بی وفا. (غیاث اللغات). پیمان شکن و خیانت کننده به کسی، گفته اند غدر در اصل به معنی اخلال در چیزی و ترک آن وضع شده و معنی نقض عهد، مأخوذ از آن است. (از اقرب الموارد). مرد یا زن پیمان شکن و خیانتکار. غادر. غادرة. (از اقرب الموارد). ختار. (ترجمان القرآن ذیل ختار). رجوع به ختار شود. زنهارخوار. زینهارخوار. غدرکننده. پرغدر. || در نثر و نظم فارسی علاوه بر معانی فوق بیشتر به معنی مکار و محیل و فریبنده به کار رفته است :
اگر خدای بخواهد به مدتی نزدیک
مراد خویش برآری ز دشمن غدار.فرخی.
قول و عمل چون به هم آمد بدانک
رسته شدی از تن غدار خویش.
ناصرخسرو.
بدان کآن تشنهء دنیای غدّار
بتر از تشنهء آب است بسیار.ناصرخسرو.
رش و سنگ کم و ترازوی کژ
همه تدبیر مرد غدار است.ناصرخسرو.
اقوال پسندیده مدروس گشته... و عالم غدار، و زاهد مکار. (کلیله و دمنه). ملک در اکرام آن کافرنعمت غدار افراط نمود. (کلیله و دمنه). آنکه... شوخ چشمی سپهر غدار دیده بود سبک روی به کار آورد. (کلیله و دمنه).
اکنون که گل سعادتت پربار است
دست تو ز جام می چرا بیکار است
می خور که زمانه دشمن غدار است
دریافتن روز چنین دشوار است.
خیام (رباعیات چ فروغی).
چو طوطی ارچه همه منطقم نه غمّازم
چو تیغ گرچه همه گوهرم نه غدارم.خاقانی.
خاقانی از این خانه و خان غدار
برخیز و به خانه بان کلیدش بسپار.خاقانی.
کیست دنیا زنی است مکاره
چیست در خانهء زن غدار.خاقانی.
چون ابوالحسن سیمجور فساد آن کار و کساد آن بازار مشاهدت کرد با زمانهء غدار یار شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص59). و عرصهء آن ولایت از خبث و فساد آن غداران پاک گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص29). روی به ولایت آن کافر غدار نهاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص39).
دو سرهنگ غدار چون پیل مست
بر آن پیلتن برگشادند دست.نظامی.
جای من گر گرفت غداری
عنکبوتی تنید بر غاری.نظامی.
در بن این خاکدان عالم غدار
اشک فشان همچو شمع چند گدازم.عطار.
یار ناپایدار دوست مدار
دوستی را نشاید این غدار.سعدی.
شکر آنان خورند زین غدار
که نیابند زهر در شکرش.سعدی.
حقوق صحبتم آویخت دست در دامن
که حسن عهد فراموش کردی ای غدار.
سعدی.

غدار.

[غُدْ دا] (ع ص، اِ) جِ غادِر. (اقرب الموارد). رجوع به غادر شود.

غدارنهاد.

[غَدْ دا نِ / نَ] (ص مرکب)کسی که بیوفائی و حیله گری در نهاد وی باشد : تا خبر متواتر شد و خدیعت و مکر آن کافر غدارنهاد ظاهر گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء خطی ص25)(1).
(1) - در نسخهء نهایی 1272 ص39 است و ترکیب غدار نهاد را ندارد.

غدارة.

[غُ رَ] (ع اِ) آنچه سپس گذارند آن را. (منتهی الارب) (آنندراج). هرچیزی که آن را ترک کنند و باقی گذارند. (از اقرب الموارد).

غدارة.

[غِ رَ] (ع اِ) صاحب منتهی الارب به معنی گیسوی بافته و غدیره آورده و جمع آن را غدائر ذکر کرده، و این معنی در دیگر قوامیس عرب دیده نشد.

غدارة.

[غَدْ دا رَ] (ع ص) مؤنث غدار. (منتهی الارب). زن بیوفا و فریبنده. (ناظم الاطباء). || سنون غداره؛ سالهایی که پرباران باشد و سبزه کم روید. (از اقرب الموارد).

غداره.

[غَ رَ / رِ](1) (اِ) پیکان پهن بزرگ شکاری، و آن را به اندام بیل سازند. (برهان). پیکان بزرگ. (جهانگیری). پیکان تیر بزرگ که به ترکیب بیل سازند. (آنندراج) (انجمن آرا). به معنی پیکان نیزه نیز آمده. (از لسان العجم). غداره مأخوذ از کتاره، کتاله است که در سانسکریت کَتارا(2) و در زبان اردو کَتاره(3)و کَتاری(4) است : شش تن مقدم ایشان خویشتن را به کتاره زدند چنانکه خون در آن خانه روان شد... این خبر به امیر رسانیدند گفت این کتاره به کرمان بایست زد(5). (حاشیهء برهان چ معین ذیل غداره و کتاره). صاحب لسان العجم گوید: غداره در ترکی شمشیری است که به پهلوی اسب می بندند. (لسان العجم). ولی ظاهراً همان غداره و کتارهء فارسی است که به زبان ترکی راه یافته. قداره. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به قداره شود. || دبهء برنجین. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || یک نوع سلاح محافظ سر. (لسان العجم). از این کلمه ترکیبات غداره بستن، غداره بندی، غداره کشیدن نیز به کار برند.
(1) - در تداول عامه به تشدید (دال) به کار برند.
(2) - kathara.
(3) - kathara.
(4) - kathari. (5) - تاریخ بیهقی چ فیاض ص431 و 432.

غداره بستن.

[غَ رَ / رِ بَ تَ](1) (مص مرکب) بستن غداره به کمر. غداره بندی. رجوع به غداره شود.
(1) - در تداول عامه به تشدید (دال) استعمال کنند.

غداره بند.

[غَ رَ / رِ بَ] (نف مرکب) آنکه غداره به خود بندد. آنکه کتاره دارد. || مجازاً هوادار. هواخواه. حامی و طرفدار کسی یا کاری. حامی جد.

غداره بندی.

[غَ رَ / رِ بَ] (حامص مرکب) عمل غداره بند. غداره بستن. رجوع به غداره و غداره بستن شود.

غداره کشیدن.

[غَ رَ / رِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) به روی کسی غداره کشیدن؛ حمله کردن با غداره به کسی. رجوع به غداره شود.

غداری.

[غَدْ دا] (حامص) غدار بودن. مکاری. حیله گری. فریبندگی :
خشتی که ز دیواری بردند به بیداری
شاخی که ز گلزاری بردند به غداری.
منوچهری.
دیوی ره یافت اندرین بستان
بدفعلی و ریمنی و غداری.ناصرخسرو.
زمانه با تو چه دعوی کند به بدمهری
سپهر با تو چه پهلو زند به غداری.
ناصرخسرو.
رجوع به غَدّار شود.

غداف.

[غُ] (ع اِ) زاغ سیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (دهار). غراب بزرگی است و گویند غراب القیظ است که بالهای ضخیم دارد. ج، غِدفان. (از اقرب الموارد). کلاغ سیاه و سپیدپا. (مهذب الاسماء). پرنده ای حلال گوشت و دانه خور است مانند غراب الزرع و کوچکتر از غراب الزرع و رنگ آن مایل به غبرت است. محقق حلی در شرایع گوید: و یحل الزاغ و هو غراب الزرع و الغداف، و هو اصغر منه به میل الی غبرة. در تحفه آرد: غداف نوعی از کلاغ است به قدر زاغچه، و اغبر، سیاهی غالب و منقار و پای او سرخ نیست به خلاف زاغچه که سیاه و منقار و پای او سرخ است. گرم و خشک، و گوشت او صلب و مولد خلط فاسد، و مطبوخ او با شبت جهت ریاح تهیگاه و درد زانو نافع، و زبل و زهرهء او جالی و تند، و رافع آثار، و مقوی باصره است. - انتهی. مؤلف صبح الاعشی نیز چنین آرد: غداف همان غراب الغیظ(1) است. ابن فارس گوید که آن غراب بزرگ است، و عبدری گوید که آن کلاغ کوچک سیاه مایل به خاکستری است و نووی در روضه آن را حرام شمرده در حالی که رافعی به حلال بودن آن جزم کرده است و صاحب مهمات تحریم را ترجیح داده است. (صبح الاعشی ج2 ص76). و ضریر انطاکی گوید: غراب به سه نوع از پرندگان اطلاق شود یکی زاغی است که در نزد ما به غراب الزرع و العناق معروف است پاها و منقار آن کوچک و سرخ و به بزرگی کبوتر است دوم. غراب معروف به اسود است که در میان پرندگان درنده بسیار یافت شود و به غلط آن را زاغ نامیده اند و سوم معروف به ابقع که از همه وحشی تر است. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ذیل غراب). رجوع به البیان و التبیین چ حسن سندوبی قاهره ج1 ص67 شود. || (ص) کرکس پرناک. (منتهی الارب) (آنندراج). کرکس بسیارپر. (از اقرب الموارد). || موی سیاه دراز. (منتهی الارب) (آنندراج): شعر غداف؛ موی سیاه دراز. (مهذب الاسماء). || بال سیاه یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج). الجناح الاسود. کمیت در وصف شترمرغ و تخم آن گوید: یکسوه وحفاً غدافاً من قطیفته. (از اقرب الموارد).
(1) - در قاموس و حیاة الحیوان غراب القیظ آمده، و صورت صبح الاعشی ظاهراً غلط چاپی است.

غدافل.

[غُ فِ] (ع ص) کبش غدافل؛ قچقار که پشم دنبش بسیار باشد. بعیر غدافل. (منتهی الارب). بعیر او کبش غدافل؛ کثیر شعر الذنب. (اقرب الموارد). رجوع به غدفل شود.

غدافل.

[غَ فِ] (ع ص، اِ) جِ غِدَفل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غدفل شود.

غداق نوین.

[] (اِخ) از امراء چنگیزخان که با یسور مأمور فتح وخش و طالقان شدند. (تاریخ جهانگشا ج1 ص33 و 92).

غدا گرفتن.

[غَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)چاشت خوردن. چاشتی خوردن. رجوع به غداء و غدا شود.

غدام.

[غُ] (اِخ) ابن شتیر، معاصر حجاج بود و هنگامی که حجاج به قتیبة بن مسلم نوشت: آدم جعدی را پیش من بفرست وی غدام بن شتیر را فرستاد. رجوع به البیان و التبیین چ حسن سندوبی قاهره ج1 ص296 و 297 شود.

غدامس.

[غَ مِ](1) (اِخ) غذامس. یاقوت در معجم البلدان آرد: گمان می کنم غدامس لفظ عجمی بربری باشد و آن شهری است که در جنوب غربی ضاربه از بلاد سودان پس از بلاد زافون واقع است در آن پوستهای غذامسی را دباغت کنند که از بهترین پوستهاست و در نرمی و شفافی مانند لباسهای خز است. در وسط آن شهر چشمه ای به نام عین ازلیه قرار دارد که از آثار عجیب معماری رومی است. آب آن چنان تقسیم شده که مردم شهر هریک بهرهء معینی از آن برگیرد و کسی نتواند از حق خود بیشتر بهره مند شود و برای زراعت نیز از آن استفاده کنند. اهل غدامس بربرند و به نام تناوریه نامیده میشوند. (معجم البلدان). شهری است که از هر طرف صحرا آن را احاطه کرده و از مستعمرات ایتالیا در لیبی است و سکنهء آن 2000 تن است. (لاروس کوچک). صاحب قاموس اعلام آرد: غدامس قصبه ای است حاکم نشین در منتهی الیه طرابلس غرب واقع است(2) اهالی آن با سودان و طرابلس غرب تجارت رایجی دارند. در واحه ای سرسبز واقع شده و از هر طرف محاط به صحراست. اطراف آن را نخلستانها و باغها فراگرفته، در وسط قصبه آبی به حرارت 30 درجه میجوشد و حوضهائی که بنای آنها بسیار قدیم است از آن پر می شود و به وسیلهء مجاری به قصبه پخش می گردد و از فضلهء آن باغها را آب میدهند. اهالی آن از عرب و بربر تشکیل یافته و بیشتر آنان به زبانهای عربی و بربر و سودان آشنا هستند. مذهب آنان مالکی است و بعضی از عقاید خوارج عبادیه پیروی می کنند. در تجارت بسیار ماهرند و بین اسکلهء طرابلس غرب و تمبکتو به طور منظم کاروانها به راه می اندازند به هرحال غدامس مرکز تجارتی است و از نقاط مهم افریقای شمال به شمار میرود. بنای غدامس بسیار قدیم است ولی بناکنندهء آن معلوم نیست، در تواریخ بسیار قدیم نام غدامس دیده می شود. رومیها این قصبه را به تصرف آورده و در تواریخ خودشان به نام کیداموس ضبط کرده اند. ابوالفدا و ابن خلدون و سایر مورخان و جغرافی دانان اسلام نیز از این قصبه شرحی آورده و گفته اند: این قصبه یکی از منازل مهم حجاج سودان غربی و صحرای کبیر به شمار میرود. (از قاموس الاعلام). دمشقی در نخبة الدهر گوید: غدامس یکی از نواحی سیاه پوستان و زنگیان(3) و از بلاد صحراوی است و فاصلهء آن از وارقلان چهل منزل است و درختان خرما در آن بسیار روید و اهل آن اباضیه اند و فاصلهء آن از کوه نفوسة هفت روز در صحراست. (نخبة الدهر ص239 و فهرست اعلام آن). رجوع به غذامس شود.
(1) - Ghadames. (2) - غدامس در جنوب غربی ایالت تریپولی واقع است. (دزی ج2 ص201 ذیل غدامسی).
(3) - Pays negres.

غدامسی.

[غَ مِ] (ص نسبی) غَذامسی. منسوب به غدامس. || پوستی بسیار نرم و شفاف مانند خز است و از بهترین پوستها به شمار میرود و آن را در شهر غدامس تهیه می کنند. (از معجم البلدان ذیل غدامس). پوست بسیار عالی که سکنهء بربر شهر غدامس واقع در ایالت تریپولی میساختند و از غایت نرمی شبیه ابریشم بود، ولی بعد آن را بر نوعی چرم طلائی که به عنوان روپوش به کار میرفت اطلاق کردند. (دزی ج2 ص201). رجوع به غذامسیه شود.

غدان.

[غِ] (ع اِ) شاخ که بر آن جامه آویزند. (منتهی الارب) (آنندراج). شاخه ای که جامه بر آن آویزند. (از اقرب الموارد).

غدان.

[غَ] (اِخ) قریه ای است از قراء نسف در ماوراءالنهر و گویند از قراء بخاراست. (معجم البلدان).

غدانة.

[غُ نَ] (اِخ) بطنی است از بنی یربوع. (منتهی الارب). غدانة بن یربوع بن حنظله از قبیلهء تمیم، نام جدی جاهلی است و حارثة بن بدرالغدانی از فرزندان اوست. (زرکلی ج2 ص758). || ابن غدانة العمانی مردی بود که برای تعلیم و تربیت و تأدیب عباس بن المقتدر تعیین شده بود. (الاوراق ص9).

غدانی.

[غُ نی ی] (ع ص) جوان نازک و نرم اندام: شاب غدانی؛ جوانی نیکو و ناعم. (منتهی الارب) (آنندراج). غدانی الشباب. در قول رؤبة آمده: بعد غدانی الشباب الابله؛ مقصودش جوان تازه و با طراوت است. (از اقرب الموارد). || (ص نسبی) منسوب به غدانة بن یربوع، بطنی از تمیم است. (انساب سمعانی).

غداود.

[غَ وَ] (اِخ) محله ای است به سمرقند. (منتهی الارب). محله ای است از حائط سمرقند، در یک فرسنگی آن. (معجم البلدان).

غداة.

[غَ] (ع اِ) پگاه، یا میان طلوع فجر و طلوع شمس، یقال: آتیک غداة غد. ج، غَدَوات. (منتهی الارب). بامداد، یا میان نماز صبح و طلوع آفتاب. (از اقرب الموارد). غدوة. بکرة. (اقرب الموارد). بام. (برهان قاطع ذیل بام). میان طلوع فجر و طلوع شمس. مقابل مساء :
بر این بلندی جز مر ترا اجازت نیست
که باری آید نزدیک (؟) این غدات و رواح.
مسعودسعد.
-صلوة غداة؛ نماز بامداد دوگانه.
-غداة الصغری؛ دزی گوید این اصطلاحی است که من معنی دقیق آن را به دست نیاوردم: و ذلک (اجتیازنا القسم الثانی من النیل) وقت الغداة الصغری. (رحلهء ابن جبیر). ظاهراً مراد صبح کاذب است و در تداول مغربیان به جای اصطلاح مزبور به کار میرفت.

غداة غد.

[غَ تَ غَ] (ع ق مرکب) فردا بامداد. (مهذب الاسماء). پگاه فردا. (از ناظم الاطباء).

غدایا.

[غَ] (ع اِ) جِ غدیة. غدیة را دو جمع است: غدیات، غدایا، و غدایا را از نظر ازدواج کلام تنها با عشایا آورند چنانکه گویند: انی لاتیه بالغدایا و العشایا. (از اقرب الموارد).

غدایر.

[غَ یِ] (ع اِ) غدائر. رجوع به غدائر شود. || غدیرها. آبگیرها(1) : غدایر آب که آن را گول خوانند در پیش آن بنات السماء بسیار در آنجا جمع شدی. (جهانگشای جوینی).
(1) - غدایر جمع غدیر نیامده و قیاساً جمع غدیرة، گیسوی بافته است و این معنی را صاحب جهانگشا در فارسی ساخته است.

غدب.

[غُ دُب ب] (ع ص) مرد درشت کوتاه بالا، بسیارپی. (منتهی الارب) (آنندراج). آدمی درشت بسیارعضلات. (از اقرب الموارد).

غدباء .

[غَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). غدباء نام ناحیه ای است: ظلت بغدباء بیوم ذی وهج. (از تاج العروس).

غدبة.

[غُ بَ] (ع اِ) گوشت پارهء ستبر درشت در تندی زبر نرمهء گوش مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). گوشتی ستبر در لهازم انسان و غیر انسان. (از اقرب الموارد).

غدد.

[غَ دَدْ] (ع اِ) مرگامرگی شتران. (منتهی الارب). طاعون الابل. ج، غداد. (اقرب الموارد). رجوع به غداد شود.

غدد.

[غُ دَدْ] (ع اِ) جِ غُدّه. (منتهی الارب) :
در وجود بزم ما اغیار شد همچون غدد
گر ازاله میکنی لابد مضرت میرسد.
(لسان العجم بنقل از ابوالمعالی).
رجوع به غده شود.

غدد اشکی.

[غُ دَ دِ اَ](1) (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدد اشکی یا غدد دمعه، در قسمت فوقانی خارجی ناحیهء قدامی کاسهء چشم قرار دارند و در حفرهء استخوانی به نام گودال اشکی واقع اند. هر غده به وسیلهء وتر عضلهء رافعهء پلک فوقانی به دو قسمت می شود و در روی بن بست پلک فوقانی تکیه می کند اشک از غده ترشح یافته به واسطهء 8 تا 10 مجرای کوتاه از غده سرازیر می شود و در سطح داخلی پلک فوقانی میریزد اشک به توسط پلکها به روی چشم گسترده شده و زیادی اشک به زاویهء داخلی چشم آمده به وسیلهء مجاری اشکی و کیسهء اشک وارد مجرای استخوانی اشکی بینی می گردد که در جدار خارجی بینی است و سوراخ مجرای اشکی در مجرای تحتانی بینی در حفره های بینی بازمی شود. (کالبدشناسی دکتر نیک نفس چ دانشگاه ص254).
.selamyrcal sednalG - (1)

غدد بزاقی.

[غُ دَ دِ بُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سه زوج اند که در طرفین فک اسفل قرار گرفته اند و مایع مترشح خود را به وسیلهء یک یا چند لوله به دهان میریزند و عبارتند از: 1- غدد بناگوشی (غدد خلف اذن)(1) که در زیر گوش و عقب شاخهء صعودی فک اسفل قرار دارند و مجرای هر غده موسوم به مجرای استنون(2) است که از کنار قدامی غده به روی گونه کشیده می شود و عضلهء شیپوری و مخاط گونه را سوراخ می کند و سوراخ آن محاذی دومین دندان آسیای بزرگ فک فوقانی بازمی شود. ترشح غدهء بناگوشی مایع صافی است. 2- غدد تحت فکی(3) که در دو طرف اندکی پائین و عقب تنهء فک تحتانی واقع اند مجرای هر غدهء زیر فکی مجرای وارتن(4) نامیده می شود این مجرا در زیر زبان بازمی شود و با عصب زبانی تقاطع می کند. 3- غدد زیر زبانی (غدد تحت لسان)(5) که هر دو در کف دهان یا زیر زبان واقع شده اند و مجاری متعدد این غده به نام ریونیوس(6) در همان محل بازمی گردند. ترشح غدهء فکی و زیر زبانی لزج و چسبنده است. (کالبدشناسی دکتر نیک نفس چ دانشگاه ص138).
(1) - Parotides.
(2) - Canal stenon.
(3) - Glandes sousmaxillaires.
(4) - Warton.
(5) - Glandes sub-lignales.
(6) - Rivinus.

غدد بناگوشی.

[غُ دَ دِ بُ / بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یکی از انواع غدد بزاقی. رجوع به غدد بزاقی شود.

غدد تحت فکی.

[غُ دَ دِ تَ تِ فَکْ کی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یکی از انواع غدد بزاقی. رجوع به غدد بزاقی شود.

غدد تحت لسان.

[غُ دَ دِ تَ تِ لِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) غدد زیر زبانی. یکی از انواع غدد بزاقی. رجوع به غدد بزاقی شود.

غدد تراوا.

[غُ دَ دِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدد مترشح. رجوع به غدد مترشح شود.

غدد تعریقی.

[غُ دَ دِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدد مخصوص ترشح عرق هستند که در تمام سطح پوست بدن زیر جلد قرار دارند و تعداد آنها را به 2 ملیون تخمین زده اند. ترشح عرق از بدن دائم است به طوری که در هوای سرد نیز مقداری عرق ترشح می شود. نرمی و لطافت جلد و رطوبت پوست بدن به واسطهء همین ترشح دائمی است. (از کالبدشناسی و فیزیولوژی دکتر نیک نفس چ دانشگاه ص241).

غدد تناسلی.

[غُ دَ دِ تَ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدد تناسلی عبارتند از: تخمدان، بیضه و پستان. رجوع به تناسلی و کلمات مذکور شود.

غدد جنسی.

[غُ دَ دِ جِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدد تناسلی. تخمدان و بیضه و پستان. رجوع به تناسلی و کلمات مذکور شود.

غدد چربی.

[غُ دَ دِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غدد چربی که در تمام سطح بدن موجودند بیشتر به داخل غلاف مو بازشده اند و به درستی میتوان آنها را بر بسته ای از مو دانست فقط آن نواحی که فاقد مو هستند غدد چربی ندارند، مانند نوک پستان و کف دست و پا. غدد چربی غدد خوشه ای هستند که سلولهای آنها خاصیت ترشح چربی دارد قطرات چربی ابتدا در سلول تشکیل شده سپس تمام سلول را پر می کند و بالاخره سلول کنده شده با محتویاتش داخل حفرهء غده میریزد و جای آن را سلول دیگری میگیرد. مادهء مترشحهء غده یا سبوم(1) ماده ای است نیم جامد که دو سوم آن آب است و بقیه از مقداری مادهء آلبومینوئید شبیه کازئین و مواد چربی (38%) و بعضی املاح تشکیل می گردد.
عمل غدهء چربی: مادهء مترشحهء این غده بیشتر برای نرم نگاه داشتن پوست و مو است، کم شدن این ترشح سبب خشکی جلد و برخلاف، زیاد شدن آن، چربی بسیار در روی پوست یا سبوره(2) را تولید می کند. گاهی نیز ممکن است این ماده در داخل غده جمع شده برآمدگیهای کوچکی را روی پوست تولید کند که آنها را کومدون(3) و کیست(4)های چربی مینامند همچنین باید دانست که چربی پوست مانع نفوذ آب به داخل آن می شود. چربی بسیاری که روی سطح خارجی جنین یافت می شود در حقیقت برای محافظت جنین در مقابل مایع آمینوسی(5) است. (فیزیولوژی تألیف کاتوزیان چ دانشگاه ج2 ص41).
(1) - Sebum.
(2) - Seborrhee.
(3) - Comedon.
(4) - Kyste.
(5) - Liquide amniotique.

غدد خلف اذن.

[غُ دَ دِ خَ فِ اُ ذُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) غدد بناگوشی. رجوع به غدد بناگوشی شود.

غدد دمعه.

[غُ دَ دِ دَ عَ / عِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غدد اشکی. رجوع به غدد اشکی شود.

غدد زیر آرواره.

[غُ دَ دِ رِ آرْ رَ / رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) یکی از انواع غدد بزاقی. رجوع به غدد بزاقی شود.

غدد زیرزبانی.

[غُ دَ دِ زی زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یکی از انواع غدد بزاقی. رجوع به غدد بزاقی شود.

غدد فوق کلیوی.

[غُ دَ دِ فَ / فُو قِ کُلْ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در روی کلیه دو غدهء غیر قرینه قرار دارند که نسبت به حیوانات محل آنها فرق می کند این دو غده رابطه ای با کلیه ندارند و همچنین از لحاظ عمل هم اشتراکی با کلیه ها ندارند و اندازهء هر یک از آنها نسبت به بزرگی و کوچکی حیوانات متفاوت است حد وسط در حدود هفت گرم وزن دارد و دارای رنگ قرمز شکل صاف است و گاهی اوقات برجستگی روی آن مشاهده می شود و در اشخاص نابالغ کمی بزرگتر است. هر غده از دو قسمت درست شده یکی قسمت قشری یا خارجی دارای سلولهای درازی است و مقدار زیادی مواد چربی دارد که از همه مهمتر کلسترل(1) است و همچنین مقدار زیادی کاروتن (ویتامین A) و اسید اسکوربیک(2) یا ویتامین C دارد. قسمت قشری برای نگاهداری حیات شخص لازم است و امروزه بیشتر عصارهء قسمت قشری کپسول فوق کلیه که به اسامی مختلف کورتن(3) و پرکورتن(4) و نووکورتکس(5)است در امراض عفونی حاد به کار میرود و نیز ترکیبات کورتون و A.C.T.H که از قشر فوق کلیه هم گرفته میشوند و از نوع استروئیدها(6) هستند در روماتیسم مزمن و غالب امراض چشمی و آسم خیلی مؤثرند برداشتن قسمت قشری دو غده سبب مرگ می شود، عمل کورتین عبارت است از افزایش متابولیسم قاعده ای حفظ مقدار کلی کلرور دو سدیم خون مولد، تثبیت مقدار خون که بر اثر تولید و تجزیهء گلیکوژن است و فعل و انفعالات شیمیائی عضلات را زیاد می کند مقاومت بدن را در مقابل سموم (زهرها و سموم میکروبی) نیز می افزاید قسمت قشری سمومی را که وارد بدن میشوند خنثی می کند قسمت میانی یا درونی دارای سلولهای مخصوص درشت شبیه اپی تلیوم به نام سلولهای کرمافین یا کرموژن(7) است و سلولهای آن ماده ای به نام آدرنالین(8) ترشح می کنند در حیوانات زنده یا حیوانی که تازه کشته شده این قسمت بافت جامدی است ولی پس از مدتی آب شده و به شکل مایع در می آید و روی این اصل اگر به غدهء فوق کلیوی چاقو بزنند مایعی از آن خارج می شود.
خاصیت فیزیولوژیکی: در سال 1855م. آدیسون بیماری مخصوصی کشف کرد که امروزه به ناخوشی آدیسون معروف است و علت آن اختلال غدد فوق کلیوی است و این ناخوشی به صورت اختلالات عصبی و برونزه(9) شدن پوست بدن ظاهر می شود در سال بعد برون سکوار(10) این غده را از حیوانات بیرون آورد و مشاهده کرد که قطع کامل غدد فوق کلیوی سبب ضعف نیروی عضلانی، لاقیدی، کمی حرارت، دفع زیاد نمک، فلج عضلات تنفسی، کمی فشار خون و بالاخره سبب مرگ حیوانات می شود، ضمناً سعی کرد که خاصیت قسمت پوستی و قسمت داخلی را تشخیص دهد، در نتیجه نشان داد که اگر قسمت داخلی غده خراب و فاسد شود تنفس غیرمنظم می گردد رنگ پوست برونزه می شود ولی این خاصیت را از پیش میدانست اما معلوم نبود که کدامیک از این دو قسمت غده دارای این اعمال است و در نتیجه این آزمایش مدلل شد که فقط قسمت مرکزی است که این اعمال را انجام میدهد، و علاوه بر این قسمت داخلی کارش کنترول متابولیسم بدن است و این خاصیت مربوط به مادهء مؤثری است که در آن وجود دارد و آدرنالین نامیده می شود. علاوه بر کنترل متابولیسم بدن یک کار دیگر هم دارد و آن کنترل کلسیم و منیزیم بدن است و اگر اختلالی در این غده ظاهر شود کلسیم و منیزیم بدن کم می گردد. دیگر از خواص ترشح این غده تحریک اعصاب سمپاتیک است همچنین حرکات قلب را تسریع کرده فشار خون را بالا میبرد. مورد استعمال آدرنالین در تنگ کردن رگها، بند آوردن خون، مرض آدیسون و بالا بردن فشار خون است و در بیماریهای عفونی مانند حصبه در تقویت قلب به کار میرود. آدرنالین همچنین مسبب ترشح اشک و انبساط مردمک چشم و لزج شدن ترشحات بزاق و افزایش قند خون است، اکسیداسیون را زیاد می کند، متابولیسم قاعده ای بالا میرود و خستگی عضلانی دیر ظاهر می شود. (کالبدشناسی و فیزیولوژی دکتر نیک نفس چ دانشگاه ص306).
(1) - Cholestrol.
(2) - Acide ascorbique.
(3) - Cortone.
(4) - Percortone.
(5) - Novocortexe.
(6) - Steroides.
(7) - Chromaffine, Chromogene.
(8) - Adrenaline.
(9) - Bronzee.
(10) - Brown Sequard.

غدد لمفاتیکی.

[غُ دَ دِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدد لنفاوی. رجوع به لنفاوی شود.

غدد لنفاوی.

[غُ دَ دِ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدد لمفاتیکی. رجوع به لنفاوی شود.

غدد مترشح.

[غُ دَ دِ مُ تَ رَشْ شِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدد تراوا. غدد مترشح بر دو قسم اند: یکی مترشح خارجی که ترشحات خود را به وسیلهء مجرائی به خارج میزیزند مثل غدد بزاقی و غیره، و دیگری غدد بسته که ترشحات خود را به خارج نمیریزند و مادهء مترشح این غدد معمو هورمون(1) نامیده می شود و آنها را غدد مختلط گویند مثل لوزالمعده و غدد تناسلی و غیره. غدد بسته فاقد ترشح خارجی بوده و بدون مجری هستند و ترشحات آنها به وسیلهء مجرائی که آن را مجرای خونی گویند وارد محیط داخلی بدن؛ یعنی خون می شود مثل طحال و تیروئید و پارا تیروئید و تیموس و کپسولهای فوق کلیه و غدهء زیر مغزی و غیره. (کالبدشناسی دکتر نیک نفس چ دانشگاه ص299). رجوع به کلمات و ترکیبات مذکور شود.
(1) - Hormone.

غدد مخاطی.

[غُ دَ دِ مُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غده هائی هستند که در همهء اغشیهء مخاطی منتشرند و وظیفهء آنها تر و نرم نگاه داشتن غشاء است. رجوع به مخاطی شود.

غدد نکفیه.

[غُ دَ دِ نَ فی یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدد بناگوشی. از انواع غدد بزاقی. رجوع به ترکیب اخیر شود.

غددة.

[غُ دَ دَ] (ع اِ) گره گوشت. گره اندام پیه ناک. (منتهی الارب). هر گرهی در جسد که پیه آن را فراگیرد. (از اقرب الموارد). || هر گوشتپارهء درشت میان پی. هر خون بسته میان گوشت و پوست. (منتهی الارب). || پاره گوشتی صلب که میان پوست و گوشت به علت بیماری ایجاد شود و با تحریک به حرکت می آید. (از اقرب الموارد). غده. || طاعون شتر. (اقرب الموارد).

غدر.

[غَ] (اِ) جیبهء جامه. (برهان) (جهانگیری). جبه و جامه رزم است که در هند متعارف بوده و آن را غدرک نیز گفته اند. (آنندراج) (انجمن آرا). گدر. گدرک. (برهان ذیل همین کلمات). || سلاح جنگ. (برهان). رجوع به غدرک شود.

غدر.

[غَ] (ع مص) بیوفائی. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). بیوفائی کردن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). نقض عهد و خیانت، و گویند غدر برای معنی اخلال در چیزی و ترک آن وضع شده و معنی نقض عهد از آن مأخوذ است. (از اقرب الموارد). ضد وفا یا ترک وفا. غدران. (اقرب الموارد). دخل. (تفسیر ابوالفتوح رازی ذیل آیهء 98 سورهء نحل). پیمان شکنی. زنهارخواری. زینهارخواری. به سر نبردن پیمان و دوستی. || غدر زن کودک خود را؛ تغذیهء وی به طرز بد، مانند دغر. (از اقرب الموارد). || (اِمص) در نثر و نظم فارسی به معانی مکر و حیله و فریب و خیانت آمده : به آن طریق که بازگردم از راهی که به آن راه میرود، و کسی که زبون نمیگیرد امانت را، و حلال نمیداند غدر و خیانت را... ایمان نیاورده ام به قرآن بزرگ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص318). می باید که با ما راست روند و از هیچ طرف با ما غدری و مکری نرود تا بیارامیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص599).
بیحاصل و مکار جهان است پر از غدر
باید که چو مکار بخواندت برانیش.
ناصرخسرو.
و آگاه کن ای برادر از غدرش
دور و نزدیک و خاص و عامش را.
ناصرخسرو.
وز شوی نهان به غدر و مکاری
در جام شراب زهر بگمارد.ناصرخسرو.
شتربه گفت واجب نکند که شیر بر من غدر کند. (کلیله و دمنه). کمین غدر که از مأمن گشایند جایگیرتر آید. (کلیله و دمنه).
هم ز غدر خود تکلم کرد چرخ
کآن تظلّم گوش من بشنود و بس.خاقانی.
وفا طبع گردان و ایمن مباش
ز غدری که طبع است آن خلق را.خاقانی.
عجوز جهان در نکاح فلک شد
که جز غدر زادنش رایی نیابی.خاقانی.
غادر را در ششدرهء غدر راه خلاص بسته است. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص405). لشکر ابوعلی چون غدر دارا بدیدند از دیگران ناایمن گشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص109).
چون ز من نآمد استعانت او
نکنم غدر در امانت او.نظامی.
شبانگه ز آنچه برفته بود از حالت کشتی... و غدر کاروانیان با پدر میگفت. (گلستان سعدی). یکی را از آنان که غدر کردند با من دم دوستی بود. (گلستان سعدی).
سپاهی که عاصی شود بر امیر
ورا تا توانی به خدمت مگیر
ندانست سالار خود را سپاس
ترا هم نداند ز غدرش هراس.
سعدی (بوستان).
قدیمان خود را بیفزای قدر
که هرگز نیاید ز پرورده غدر.
سعدی (بوستان).
تو بنشنیدی که آن پر قند لب
غدر خیّاطان همی گفتی به شب.
مولوی (مثنوی).
سبق برده رحمتش آن غدر را
داده نوری کآن نباشد بدر را.
مولوی (مثنوی).
|| (مص) آب از آبگیر خوردن. (منتهی الارب): غدر الرجل غدراً؛ آب غدیر خورد. ازهری گفته قیاساً به این معنی از باب علم یعلم آمده نه از باب ضرب یضرب مثل کرع به معنی شرب الکرع. (از اقرب الموارد). || شورش و عصیان. || غافلگیر کردن شهری: وصله الخبر بغدر الفسقة اصحاب ابن همشک مدینة قرمونة. غدر النصاری مدینة باجة و اتفق غدرها من البرج المستقبل بباب قصبتها. || واگذار کردن شهر از روی خیانت: عبدالله بن شراحیل الذی غدر مدینة قرمونة و مکن منها بدلسة لابن همشک. (دزی ج2 ص201).

غدر.

[غَ] (اِخ) دهی است به انبار. (منتهی الارب). از قرای انبار است. (معجم البلدان). شهری است به انبار و به گفتهء مالینی احمدبن محمد بن الحسین الغدری بدان نسبت داده شده است. (از تاج العروس). || محله ای است به مصر. (تاج العروس).

غدر.

[غَ دَ] (ع اِ) ج، اغدار. واحد آن غدرة. (از اقرب الموارد). جای درشت سنگریزه ناک. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین درشت پر از سنگ، چنانکه ستور در آن نفود نتواند کرد، و گفته اند زمین نرم ناهموار است که در آن پناهگاه درندگان و جاهای فروریخته و شکافها باشد. (از اقرب الموارد). زمین سوراخهای گذاره دیرینه دار که ستور در آن نتوانست رفت. (منتهی الارب) (آنندراج).(1) || هرآنچه ترا پنهان کند و دیدگان را سد کند. (از اقرب الموارد). || سنگ بزرگ. (منتهی الارب). سنگها با درختان. (اقرب الموارد). || رجل ثبت الغدر، مرد ثابت و برپای در کارزار، و در جمیع امور که پیش گیرد و درآید در آن، و یقال: ما اثبت غدره؛ ای اثبته فی الغدر، و یقال: ذلک للفرس و للرجل اذا کان لسانه یثبت فی موضع الزلل و الخصومة. (منتهی الارب). || آنچه سپس گذارند آن را. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه فروگذاشته شود از چیزی. (اقرب الموارد). غدرة. (منتهی الارب). غدارة. || فی النهر غدر؛ هو ان ینضب الماء و یبقی الوحل. (اقرب الموارد). || (مص) آب باران خوردن: غدر غدراً. || تاریک گردیدن شب: غدر اللیل. (منتهی الارب) (آنندراج). تاریک شدن شب. (تاج المصادر بیهقی). || سپس ماندن ناقه از گله: غدرت الناقة؛ غدرت الشاة عن الغنم کذلک. (منتهی الارب) (آنندراج). پا پس ماندن شتر و گوسفند از گله. (تاج المصادر بیهقی). || بازماندن کسی پس از مرگ دیگران: غدر فلان بعد اخوته؛ ماتوا و بقی هو. (از اقرب الموارد). || عقب ماندن: غدر عن اصحابه؛ تخلف. (از اقرب الموارد). || سنگریزه ناک گردیدن زمین: غدرت الارض. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || سیر شدن گوسفندان در چراگاه به اول گیاه: غدرت الغنم فی المرتع. (منتهی الارب) (آنندراج). غدرت الغنم؛ شبعت فی المرتع فی اوّل نبته. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و آنندراج چنین است و گویا ترجمه درست و رسا نیست.

غدر.

[غُ دَ] (ع ص) مرد بیوفا، و اکثر ما یستعمل هذا بالنداء فی الشتم، یقال: یا غدر (ممنوعة) الست اسعی فی قدرتک، و یقال فی الجمع یا آل غدر. (منتهی الارب). غادر. (اقرب الموارد). || (اِ) پارگین. (منتهی الارب). || آب که توجبه سپس گذارد. (منتهی الارب)(1). قطعه ای از آب که سیل آن را باقی گذاشته باشد، مثل غدیر. (شرح قاموس). صاحب تاج العروس گوید: «غدر را به معنی غدیر در امّهات کتب لغت ندیدم و عبارت قاموس نارساست و آنچه از تکمله و لسان العرب بر می آید غدر جمع غدرة است» - انتهی، و اشتباهی که صاحب منتهی الارب و شرح قاموس بدان دچار شده اند ناشی از همین جاست.
(1) - به این معنی در اقرب الموارد غَدَر آمده است.

غدر.

[غُ دَ] (اِخ) بر وزن زفر، از دهستانهای یمن و در آنجاست «ناعط» که دژ عجیبی از بناهای قدیم است. غدر را به تصحیف عُذَر نیز گویند. (معجم البلدان).

غدر.

[غُ دُ] (ع اِ) جِ غدیر. (اقرب الموارد). || جِ غَدور. (اقرب الموارد). حیله گران و غدّاران. (ناظم الاطباء).

غدراء .

[غَ] (ع اِ) تاریکی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) شب تاریک. (اقرب الموارد).

غدرات.

[غُ] (ع اِ) جِ غُدرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جمع دیگر غدرة، غِدرات آمده. (اقرب الموارد). رجوع به غِدرات شود.

غدرات.

[غِ] (ع اِ) جِ غدرة. (از اقرب الموارد). رجوع به غُدرات شود. صاحب تاج العروس گوید غدرات جمع غدرة، و غدرة نیز واحد غِدَر به معنی بقایای صدقه است: یقال علی فلان غدر من الصدقة؛ ای بقایا منها. رجوع به غُدرات شود.

غدران.

[غُ] (ع اِ) جِ غدیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نیز جِ غدیرة، به معنی پاره ای از گیاه، و در صورتی که غدیرة به معانی دیگر غیر از معنی مذکور باشد جمع آن غدائر و جز آن آورده شود. (از اقرب الموارد). رجوع به غدیرة شود.

غدران.

[غَ دَ] (ع مص) بی وفائی کردن: غدره و به غدراً و غدراناً. (منتهی الارب) (آنندراج). غدر. نقض عهد و خیانت. (از اقرب الموارد). رجوع به غدر شود.

غدرپذیرنده.

[غَ پَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)کسی که غدر پذیرد. کسی که فریب خورد :
بپذیر نصیحت، بطلب حکمت دین را
ای غدرپذیرنده از این گنبد غدّار.
ناصرخسرو.

غدر ساختن.

[غَ تَ] (مص مرکب)بی وفائی و مکر و خیانت کردن :
کسی کو بر پدر این غدر سازد
دگر بیگانگان را کی نوازد.نظامی.

غدرفی.

[غِ رَ] (ص نسبی) درم غدرفی؛ درهم غطریفی. رجوع به غدریفی شود : و او (حسین بن طاهر) خراج بخارا به تمامی گرفته بود همه درم غدرفی، و در میان سرای ریخته بود و میخواست که به نقره صرف کند زمان نیافت و آن شب دیوار را سوراخ کردند و بگریخت با کسان خویش برهنه و گرسنه، و آن درمهای غدرفی بماند... (ترجمهء تاریخ بخارا نرشخی ص92).

غدرک.

[غَ رَ] (اِ) غَدر. جیبهء جامهء روز جنگ، در مؤید الفضلا به جای حرف ثالث الف نوشته اند، الله اعلم. (برهان) (آنندراج). نوعی است از اسلحهء هند که آن را کدر خوانند؛ یعنی جیبهء جامه. (فرهنگ رشیدی). || یکی از سلاحهای اهل هند که آن را جمدر و کتار نیز خوانند. (برهان) (آنندراج). رجوع به غدر شود.

غدر کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)بی وفائی کردن. فریب دادن. پیمان شکستن. کید و مکر و حیله کردن. ختر. (ترجمان القرآن ذیل ختر) (تاج المصادر بیهقی). ختور. (تاج المصادر بیهقی) :
چون غدر کرد حیله نماندم جز آن کزو
فریادخواه سوی بنی مصطفی شدم.
ناصرخسرو.
گه غدر کند با تو و گه مکر فروشد
صد لعنت بر ضیعت و بر بازرگانیش.
ناصرخسرو.
و در آن فور مردم اصطخر دیگرباره سر برآوردند و غدر کردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص117). این اصطخر به ابتداء اسلام چون بگشادند یک دوبار غدر کردند، و پس قتل عظیم رفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص127).

غدروف.

[غُ] (ع اِ) لهجه ای است از غضروف. (دزی ج2 ص202). رجوع به غضروف شود.

غدرة.

[غَ دَ رَ] (ع ص، اِ) جِ غادِر. (اقرب الموارد).

غدرة.

[غَ دَ رَ] (ع اِ) غُدرة. غُدارة. (اقرب الموارد). غِدرة. (منتهی الارب) (تاج العروس). ج، غدرات. || واحد غدر. (اقرب الموارد). غدرة مثل غَدَر است. (منتهی الارب). رجوع به غَدَر شود.

غدره.

[غَ رَ] (اِ) پیکان تیربزرگ(1). غداره. قداره. کتاره. کثاله :
درهء من شده ست از نعمت
چون زنخدان خصم پر غدره.
(احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ص1205).
(1) - این معنی در فرهنگها نیست و در شعر کسائی هم کلمهء عذره است؛ یعنی نوک موی و پلیدی هایش.

غدرة.

[غَ دِ رَ] (ع ص) شب تاریک. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غَدِرات.

غدرة.

[غُ رَ] (ع اِ) آنچه پس گذارند آن را. ج، غُدرات. (منتهی الارب). ج، غُدرات، غِدرات. (اقرب الموارد). غدرة. غدارة. رجوع به غُدرات و غِدْرات و غُداره و غِدرة شود.

غدرة.

[غِ رَ] (ع اِ) غُدرة. (منتهی الارب). غُدارة. غَدَرة. ج، غِدرات. (تاج العروس).

غدریفی.

[غِ] (ص نسبی) عامهء مردم بخارا غطریفی را غدریفی، غدرفی میگفتند. (احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ص72). غدرفی. غطریفی. رجوع به غطریفی شود.

غدز.

[غُ] (اِ) گل آفتاب گردان :
تمام چشم به آن آفتاب روی شدم
به بوستان نگه گوییا شکوفهء غدز.
(از لسان العجم شعوری).

غدشفرد.

[غُ دَ فَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بخارا. (معجم البلدان).

غدغد.

[غُ غُ] (اِ صوت) بانگ ماکیان. بانگ مرغ خانگی. حکایت بانگ مرغ خانگی. قَوق. (اقرب الموارد ذیل همین کلمه).

غدغدک.

[غُ غُ دَ] (اِ) سنای کاذب. رجوع به سنای کاذب شود، و نام غدغدک را در پل زنگولهء کجور به این درختچه دهند. رجوع به دار گنده شود.

غدغن.

[غَ دَ غَ] (ترکی، اِ) شتاب و تأکید. (برهان) (آنندراج). دستپاچگی. این کلمه در ترکی جغتائی به صورت قدغن و قدغه است که صورت اخیر در فارسی به کار نمیرود و در ترکی آذری به صورت غدغن و قداغان استعمال می شود و همهء اینها به معنی تنبیه و نهی است، و در مغولی نیز آمده. رجوع به سبک شناسی ج3 ص244 شود. و در زبان کنونی به معنای تأکید، منع و ممنوع استعمال کنند. (از حاشیهء برهان چ معین). غدقن. || اضطراب. (برهان) (آنندراج).
- غدغن دولتی؛ ممانعتی که از پیشگاههء سلطنتی باشد. (آنندراج از مسافرت شاه ایران).

غدف.

[غَ] (ع مص) بسیار بخشیدن: غدف له فی العطاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غدف.

[غَ دَ] (ع اِمص) ارزانی و فراخ مالی و نعمت، یقال: هو فی غَدَف. (منتهی الارب) (آنندراج). النعمة و الخصب و السعة. (اقرب الموارد).

غدف.

[غِ دَف ف] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). الاسد. (اقرب الموارد).

غدفان.

[غِ] (ع اِ) جِ غُداف، به معانی زاغ سیاه (غُراب القیظ) و کرکس پرناک. (از اقرب الموارد). رجوع به غداف شود.

غدفره.

[غُ فَ رَ / رِ] (ص) غتفره. مردم جاهل و احمق و نادان و کودن و ابله. (برهان) (آنندراج). غدنگ. (برهان ذیل غدنگ). رجوع به غتفره شود.

غدفل.

[غِ دَ] (ع ص) ج، غدافِل. تأنیث آن غدفلة. مرد بلندبالا. || قوی جثهء تمام اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). غِدفن. (منتهی الارب). رجوع به غدفن شود. || زندگانی فراخ. (منتهی الارب) (آنندراج). || جامهء کهنه، و منه المثل: «غرّنی بُرداک من غدافِلی»؛ قاله رجل سأل رج ان یکسوه فوعده فألقی خلقانه فلم یکسُهُ. (منتهی الارب).

غدفلة.

[غِ دَ لَ] (ع ص) تأنیثِ غِدفل. رجوع به غدفل شود. || رحمة غِدفَلة؛ مهربانی کثیر. (منتهی الارب). رحمت واسعه. (اقرب الموارد). || ملاءة غِدفلة؛ چادر فراخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غدفلة.

[غَ فَ لَ] (ع مص) در ارزانی و نیکوحالی درآمدن. (منتهی الارب) (آنندراج): غدفل الرّجل؛ وقع فی الاهیغین تثنیهء اهیغ: ارزانی و خوبی حال و یا اکل و نکاح و یا اکل و شرب. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

غدفن.

[غِ دَ] (ع ص) تمام اندام. لغتی است در غِدَفْل. (منتهی الارب). رجوع به غدفل شود.

غدفة.

[غَ فَ](1) (ع اِ) دستمالی که زنان وهابی به سر بندند. (دزی ج2 ص202). ظاهراً همان مصحف قطیفه است که به معنای خاص به کار رفته.
(1) - غُدفَة. رجوع به فرهنگ Laneشود. (دزی ج2 ص202).

غدق.

[غَ] (ع مص) خیس شدن زمین از آب بسیار: غَدَقَت الارض یغدق غدقاً؛ ابتلّت بالغدق. (از اقرب الموارد).

غدق.

[غَ دَ] (ع ص) آب بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان البلاغة) (دهار). الماء الکثیر. (اقرب الموارد) : لاسقیناهم ماء غدقاً. (قرآن 72/16). || آب شیرین: ماء غدق؛ ای عذب. (معجم البلدان ذیل بئر غدق). || (مص) بسیار آب شدن چشمه: غدقت العین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بسیار شدن آب. (تاج المصادر بیهقی): غدقت العین و البئر؛ یعنی آب آنها شیرین شد. (از معجم البلدان).
- غدق باران؛ بسیار شدن قطرات آن. (از اقرب الموارد).
- غدق زمین؛ خصب و فراوانی آن: غدقت الارض؛ اخصبت. (از اقرب الموارد).
- غدق گیاه؛ تر و سیراب بودن آن. (از اقرب الموارد).

غدق.

[غَ دَ] (اِخ) نام جد حسن بن بشربن اسماعیل بن غدق، استاد عبدالغنی و محدث اهل مصر و حافظ بود. (منتهی الارب) (قاموس) (تاج العروس).

غدق.

[غَ دَ] (اِخ) بئر غدق (مضافة) چاهی است به مدینه. (منتهی الارب). چاهی است در مدینه و در نزدیکی آن قلعهء بلویین است که آن را «القاع» گویند. (معجم البلدان).

غدق.

[غَ دِ] (ع ص) عشب غدق؛ گیاه تر و سیراب. (از اقرب الموارد). یاقوت در معجم البلدان غدق را به معنی شیرین و گوارا آورده: غدقت العین و البئر فهی غدقة؛ ای عذبة، و ماء غدق؛ ای عذب. (معجم البلدان ذیل بئر غدق).

غدقن کردن.

[غَ دَ قَ کَ دَ] (مص مرکب) منع کردن. تأکید کردن. قدغن کردن. غدغن کردن. رجوع به غدغن شود.

غدقة.

[غَ دِ قَ] (ع ص) تأنیث غَدِق. شیرین و گوارا. (معجم البلدان). رجوع به غدق شود.

غدم.

[غُ دَ] (اِ) نوعی اشنان بحری(1). (دزی ج2 ص202).
(1) - Salicornia fruticosa.

غدن.

[غَ دَ] (ع اِمص، اِ) نیکی و نرمی و نازکی. (منتهی الارب) (آنندراج). النَعمة و اللین. غُدنة. (اقرب الموارد). || سستی. (منتهی الارب). سستی و فترت، چنانکه گویند: و لم تصبه نعسة علی غدن. (از اقرب الموارد). || سستی زمان میان دو پیغمبر. || خواب. (منتهی الارب) (آنندراج). خواب و چورت. (از اقرب الموارد). || فراخی معیشت. (تاج العروس). صاحب منتهی الارب غدن را به معانی دسترس، فروهشته و به خواب شدن و نرم گردیدن نیز آورده ولی در اقرب الموارد و تاج العروس و سایر کتب لغت معتبر معانی دیده نشد، و غدن فعل مجرد و مصدر ثلاثی ندارد.

غدن.

[غُ] (اِخ) (بنو...) رجوع به بنوغدن شود.

غدنگ.

[غَ دَ] (ص) غدفره. ابله. جاهل. نادان. احمق و بی آرام و بی اندام. (برهان) (آنندراج). بی اندام و ابله طبع. (فرهنگ اسدی نسخهء خطی نخجوانی). مرد بی اندام و ابله و نامطبوع. (فرهنگ اوبهی). شخص جانورطبع. (لسان العجم شعوری). بی اندام. ابله دیدار :
همه چون غول بیابان همه چون مار صلیب
همه بدزهره به خوی(1) و همه چون کاک(2) غدنگ.
قریع الدهر (از فرهنگ اسدی چ پاول هورن).
مخالفان ترا چون شرنگ باشد شهد
گرفته خلق جهان شان به سخره همچو غدنگ.
شمس فخری (از فرهنگ جهانگیری).
رجوع به غدنگ شود.
(1) - همه بومُرّه به خوی. و ن ل: همه چون نیزهء نحوی. ن ل دیگر: بومُرّهء نجدی.
(2) - گاو غدنگ. (لسان العجم شعوری).

غدنة.

[غُ نَ] (ع اِمص) سستی و نرمی و فروهشتگی. (منتهی الارب) (آنندراج). النعمة واللین. (اقرب الموارد). غدن. رجوع به غَدَن شود.

غدنة.

[غُ دُنْ نَ] (ع اِمص) نرمی و فروهشتگی. (منتهی الارب) (آنندراج). غُدْنَة. (اقرب الموارد). || (اِ) گوشتپارهء درشت در زیر نرمهء گوش. (منتهی الارب) (آنندراج). لحمة غلیظة فی اللهازم. (اقرب الموارد). رجوع به غُدنَة شود.

غدو.

[غَدْوْ] (ع مص) آمدن کسی را بامداد: غدا علیه غَدواً و غُدُوَّاً و غُدوةً. (منتهی الارب). غدا علیه غَدواً، کما فی المحکم... بکر. (تاج العروس). || (اِ) بامداد. غُدُوّ :
نیم لحظه مدرکاتم شام و غدو
هیچ خالی نیست زاین اثبات و محو.
مولوی (مثنوی).

غدو.

[غَ] (اِ) مُسکری که از ارزن سازند. (لسان العجم) (ناظم الاطباء) :
شراب ناب که باشد حرام بشمارد
حماقتی است غدو چون مباح نوشیدن.
(از لسان العجم شعوری).

غدو.

[غُ دُوو] (ع اِ) جِ غدوة. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || جِ غداة، و منه قوله تعالی : بالغدو و الاَصال (قرآن 13/15)؛ ای بالغدوات. او اصله المصدر فعبر به عن الوقت کما یقال آتیک طلوع الشمس. (منتهی الارب). غدو جمع غدوة، و فی المحکم جمع غداة نادر. (تاج العروس). مقابل آصال.

غدو.

[غُ دُوو] (ع مص) آمدن کسی را بامداد. غَدْوْ. (منتهی الارب): غدا یغدو غدواً؛ هنگام صبح رفت، و آن نقیض راح است: غدا علیه غدواً و غدوةً؛ بکر، این معنای اصلی است. پس در نتیجهء کثرت استعمال به معنی رفتن و بیرون آمدن در همهء اوقات، به کار رفته، و از آن است: واغد یا انیس؛ یعنی بیرون آی ای انیس، و بسا به معنی صار استعمال کنند و مانند آن مبتدا را رفع و خبر را نصب دهد. (اقرب الموارد). رفتن در وقت بامداد. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). رفتن به بامداد، نقیض و مقابل رواح : و لسلیمان الریح غدوها شهر و رواحها شهر (قرآن 34/12). || بامداد کردن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). || (اِ) بامداد. (غیاث اللغات) (آنندراج). طرف صباح از روز. (ملخص اللغات حسن خطیب). چاشت. صباح. مقابل عشاء :
صبح را گر مدد از رأی تو بودی هر روز
نشدی زلف عشا پردهء رخسار غدو.
کریم سمرقندی.

غدوات.

[غَ دَ] (ع اِ) جِ غداة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غدود.

[غَ / غُ] (از ع، اِ) مأخوذ از غدهء عربی است. آنندراج آرد: غدود بر وزن کبود، چیزی است مانند گوشت که در میان گوشت است اما گوشت نیست و آن را نمیخورند و دورش اندازند و در عربی غده است. (آنندراج). در گیلان و ترکی آذری غده و غدود گوشت را «وَز» نامند :
وزین همه که بگفتم نصیب روز بزرگ
غدود و زهره و سرگین و خون و بوکان کن.
کسائی.
خدنگ عقده گشائی که بایدم ز غمت
درون سینه گره گشته چون غدود مرا
بونصر نصیرای بدخشانی (از آنندراج).
|| نوعی سنگ شبیه به غده های گوشت. رجوع به الجماهر بیرونی ص84 شود.

غدودن.

[غَ دَ دَ] (ع ص) شاب غدودن؛ جوان نازک. جوان ناعم. (از اقرب الموارد).

غدودناک.

[غَ / غُ] (ص مرکب) گوشتی غدودناک؛ گوشتی که دارای غدود باشد. گوشت غده دار. داری ء. (منتهی الارب): شتر غدودناک؛ شتری که پشت آن آماسیده است و غدود دارد. (از منتهی الارب ذیل داری ء).
- درء غدودناک گردیدن شتر؛ آماسیدن پشت وی با غده. (از منتهی الارب ذیل درء).
- غدودناک گردیدن؛ دارای غدود شدن.
رجوع به غدود شود.

غدودنی.

[غَ دَ دَ نی ی] (ع ص نسبی)منسوباً، تیزرو. (منتهی الارب).

غدور.

[غَ] (ع ص) بی وفا، مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب) (آنندراج). غادر. غادرة. ج، غُدُر. (اقرب الموارد). || شتر ماده که از گله پس ماند، و اگر چوپان خود شتر را ترک کند آن را غدیرة گویند. (از تاج العروس).

غدورة.

[غَ رَ] (ع ص) شتر مادهء پس مانده. (منتهی الارب) (آنندراج). صاحب تاج العروس گوید: غدور بر وزن صبور، شتر ماده ای است که خودش از گله پس ماند و بدان نرسد، و در بعض نسخه ها غدورة به زیادت«ها» آمده ولی صواب غدور است. (تاج العروس). رجوع به غدور شود.

غدوة.

[غُدْ وَ] (ع اِ) پگاه. میان طلوع فجر و طلوع شمس. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: اتیته غُدْوَةَ بلاتنوین لانها معرفة مثل سحر الاّ انّها من الظروف المتمکنة، تقول سر علی فرسک غُدْوَةَ و غُدْوَةً و غُدْوَةٌ و غدوةُ، فمانُوِّنَ فهو نکرة و ما لم یُنَوَّن فهو معرفة. (منتهی الارب). بامداد. (دهار) (نصاب الصبیان). غداة. بکرة. غدیة. (اقرب الموارد). میان نماز صبح و طلوع آفتاب. ج، غُدی، غُدُوّ. (اقرب الموارد). || (مص) آمدن کسی را بامداد. (منتهی الارب): غدا علیه غدواً ایضاً و غدوة؛ بکر. (اقرب الموارد).

غدوی.

[غَ دَ وی ی] (ع ص نسبی) نسبت به غد. غدی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). منسوب به غد؛ یعنی فردائی. (ناظم الاطباء). || (اِ) بار شکم. جنین. بار شکم گوسپند خاصة. (منتهی الارب) (آنندراج). || قیل هو ان یباع البعیر او غیره بما یضرب الفحل، او ان تباع الشاة نبتاج مانزا به الکبش. (منتهی الارب). خریده شدن شتر و جز آن است به آنچه نرش به او میجهد یا خریده شدن گوسفند است به آبستنی آنچه قوچ به او جسته است. (از شرح قاموس).

غدة.

[غُدْ دَ] (ع اِ) گره گوشت. گره اندام پیه ناک. (منتهی الارب). کل عقدة فی الجسد اطاف بها شحم، تقول: فی کلامه غدد لها حجم و عدد. هر گوشتپارهء درشت میان پی. (منتهی الارب) (آنندراج). پاره گوشتی صلب که میان پوست و گوشت به علت بیماری ایجاد شود و با تحریک به حرکت می آید. غددة. (اقرب الموارد). هر خون بسته میان گوشت و پوست، او لاتکون الغدة الا فی البطن. (منتهی الارب). دشپل. دشپیل. دژپه. دژپیه. (برهان ذیل همین کلمات). ج، غُدَد. (منتهی الارب). گره در اندام. مادهء صلبی که در تن حیوان میان گوشت و پوست پدید آید. || چیزی است مانند گوشت که در میان گوشت باشد و آن را نخورند و به دور اندازند. غدود. (از آنندراج ذیل غدود). رجوع به غدود شود. در گیلان و ترکی آذری (وَز) گویند. ج، غُدَد. || گوشت زائد در گوشهء انسی چشم که گاه تا به بزرگی فندقی رسد. || آژخ که بی درد بر اندام پدید آید. (منتهی الارب) (آنندراج). سِلعة. (اقرب الموارد). رجوع به آزخ و آژخ پیاز گل شود. ج، غُدَد. (منتهی الارب). || آنچه میان پیه و کوهان باشد و کلهء شتران. (منتهی الارب)(1). ج، غدائد. الغدة، ما بین الشحم و السنام. ج، غدائد. (اقرب الموارد). || و من العیوب الحادثة فی الفرس الغدة، و تکون فی الظهر ایضاً بازاء السرة. (صبح الاعشی ج2 ص27). || طاعون شتران. ج، غُدَد. (منتهی الارب). || پاره ای از مال. ج، غدائد. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چنین است.

غدهء اپیفیز.

[غُدْ دَ / دِ یِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غدهء صنوبری. رجوع به غدهء صنوبری شود.

غدهء پاراتیروئید.

[غُدْ دَ / دِ یِ رُ](1)(ترکیب وصفی، اِ مرکب) این غده از نظر ترشح داخلی و اثر فیزیولوژیکی دارای اهمیت خاصی است. تعداد این غده چهارتاست: دوتای آن در بالای غدهء تیروئید و تقریباً چسبیده به غدهء تیروئید است و دوتای دیگر در سطح خلفی غده است، اهمیت این غده به اندازه ای است که اگر تمام آن از حیوانی برداشته شود حیوان می میرد. این غده در ترشح خود دارای ترکیبی است به نام پاراتورمون(2) که وجود آن در خون باعث کنترل متابولیسم کلسیم است؛ یعنی عمل جذب و دفع کلسیم را تنظیم می کند. اگر عمل غده زیاد شود کلسیم خون زیاد می گردد. بالعکس اگر در حیوان این غده را بردارند از کلسیم بدن کم می شود، حالت حزن و اضطراب روی میدهد، و سبب بالا رفتن درجهء حرارت، نامنظمی ضربان قلب، زیادی ترشح بزاق، تشنج عضلات، زیادی حرکات تنفسی می گردد و پس از یک هفته حیوان می میرد. کم شدن کلسیم بدن موجب پوک شدن استخوانها و شکستن آنها می گردد که با تزریق ترکیبات کلسیم میتوان حیوان را زنده نگاه داشت یا از عوارض کمی کلسیم جلوگیری کرد. دیگر ایجاد قوز در انسان است که در نتیجهء کم شدن کلسیم وضع استخوانها نرم و در اثر فشار وزن بدن اسکلت تغییر شکل پیدا می کند. غدهء پاراتیروئید خاصیت ضد سم دارد به طوری که برداشتن غده سبب ایجاد تشنجات حیوان می شود (در اثر هیپوکلسیمی). زیرا کلسیم تعدیل کنندهء قابلیت تحریک عضلات است و اثر مسکن در روی اعصاب دارد. (کالبدشناسی دکتر نیک نفس چ دانشگاه ص303).
(1) - Parathyroide.
(2) - Parathormone.

غدهء تیموس.

[غُدْ دَ / دِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) غده ای است که در جلو قصبة الریة و یا محل انشعاب دو شاخهء قصبة الریة (برونش ها) قرار گرفته و در قسمت فوقانی قفسهء سینه و عقب استخوان جناغ سینه واقع است. غده ای است صاف و به علت رگهای زیاد قرمزرنگ و به واسطهء چربی زیادی که دارد رنگش قرمز متمایل به سفیدی است. وزن آن در حدود 30 گرم است. این غده در اطفال مخصوصاً در سن 2-5 سالگی رشدش زیاد است ولی به تدریج از حجم آن کم شده و در اشخاص بالغ به کوچکی نخود می شود و دیگر ترشح آن زیاد نیست و تأثیری در بدن ندارد. این غده که در رشد و نمو بدن در طفولیت به کار میرود، در حین نمو و رشد کودک در نمو استخوان و اعضای تناسلی فعالیت دارد. علاوه بر چربی غده ترکیبات فسفر و نوکلئین(2) و اسید تیمونوکلوئنیک(3) دارد و مخزنی از نوکلئوپروتئید است. در کوچکی این غده کارش تهیهء گلبول سفید است و چون جنین خیلی احتیاج به گلبول سفید دارد همچنین بچهء شیرخوار تا زمانی که احتیاج به گلبول سفید دارد این غده نمو می کند، و لنفوسیت یا لوکوسیت تهیه می کند. پس از 3سالگی کوچک می شود و عقده های لنفاوی کار آن را انجام میدهند. با برداشتن این غده و یا از بین بردن آن در اثر اشعهء ایکس لاغری و سوء مزاج مفرط ظاهر می گردد و در حیوان یک خرفتی فوق العاده دیده می شود. بزرگی و عظم این غده بیشتر عوارض فشاری را نشان میدهد یعنی غده در سینه به عناصر مجاور فشار می آورد و باعث نفس تنگی، اختلالات صدا، و سرفه، کبودی لبها و دستها می گردد و ضمناً گاهی در اطفال عوارضی مشاهده می شود به اسم حالت تیمولنفاتیک(4) که غدهء تیموس و عقده های لنفاتیک هر دو نمو می کنند. این اطفال حساسیت زیادی در امراض عفونی دارند. بزرگی تیموس مرگ ناگهانی را نیز سبب می شود. در داروسازی به واسطهء فسفر زیادی که این غده دارد از پودر غده استفاده می کنند. (کالبدشناسی و فیزیولوژی دکتر نیک نفس چ دانشگاه صص308 - 309).
(1) - Thymus.
(2) - Nucleine.
(3) - Acide thymo - nucleinique.
(4) - Thymo - lymphatique.

غدهء درقی.

[غُدْ دَ / دِ یِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یا تیروئید(1)، این غده در حیوانات تعدادش زیاد ولی در انسان غدهء فردی است و در عین حال قرینه است در گردن جلوی مجرای حنجره و قصبة الریة قرار گرفته و به آنها ارتباطی نداشته و مستقل است. در حیوانات در طرفین قصبة الریة واقع است. در انسان که غدهء فردی است دارای دو قطعه طرفی چپ و راست است که به وسیلهء یک تنگهء میانی به هم متصل شده، از شاخهء طرف چپ قسمتی به طرف بالا میرود به نام هرم لالوئت(2). رنگ غدهء زرد قرمز و یک غشاء کپسولی مانند از نوع لیفی آن را پوشانیده و از سایر انساج مجاور جدا می کند. رگهای زیادی از بین غده میگذرد در نتیجه خون به مقدار فراوان در این غده جریان دارد. مقدار خونی که از غدهء تیروئید میگذرد سه برابر بیشتر از خونی است که از کلیه ها عبور می کند و این خود بهترین دلیل اهمیت این غده است. غدهء تیروئید در انسان بالغ 5 سانتیمتر طول و 3-4 سانتیمتر عرض و 3-4 سانتیمتر ضخامت دارد. وزنش در حدود 30 گرم است. غدهء تیروئید در اطفال بزرگتر از اشخاص بالغ است و همچنین در زنها بزرگتر از مردهاست. این غده در اشخاص در دو مورد اختلالات عملی دارد: یکی در احمقها و دیگری در بیماری مخصوص به نام گواتر(3). در این مرض غده بزرگ شده یا مواد خود را زیادتر از معمول در خون میریزد و سمیت دارد و بزرگی غده با حجوز عینی(4) همراه است که علائم مخصوصی دارد و متابولیسم بازال(5) شخص زیاد می شود (بیشتر از 38) و اخلاق تغییر می کند. حالت عصبانیت ظاهر می گردد. در غدهء تیروئید فرورفتگی از جنس بافت پیوندی وجود دارد که برای ورود خون است و غده از این خون میتواند کار خود را انجام دهد، و حفرات بسته دارد که سطح داخلی هر حفره از یک طبقه سلولهای پوششی است و مادهء غلیظ زردرنگی ترشح می کند به نام کلوئید تیروئیدی. خاصیت فیزیولوژیکی: اگر غدهء تیروئید حیوانی را به وسیلهء عمل جراحی بردارند حیوان می میرد ولی اگر از انسان بردارند انسان نمی میرد اما عوارضی در او ظاهر می شود که تعادل زندگی را برهم میزند. این عوارض بر دو نوعند: یک عده عوارض زودرس یا سریع که بلافاصله بعد از عمل جراحی ظاهر می شود و دیگر عوارض دیررس که بعد ایجاد می شود. عوارض سریع عبارتند از: هذیان، خواب آشفته، حرکات غیرطبیعی، ترس، انزوا و غمگینی، حس سرما و تشنج در عضلات، و عوارض دیررس آن است که صورت ورم می کند، نمو استخوانها متوقف می شود و قوای عضلانی وقفه می یابد، کم فکری و کم هوشی که سبب دیر فهمیدن مطالب می شود و بلاهت و خرفتی روی میدهد، جهاز تناسلی به حال وقفه مانده و حیوان مبتلی به عدم رشد می شود، درجهء حرارت کم شده متابولیسم بازال پائین می آید (25 - 40 درصد) و مقاومت در مقابل سرما کم می گردد، و بالعکس ازدیاد ترشح غدهء درقی مصرف غذائی بدن را زیاد کرده و حرارت آن را بالا میبرد. باید دانست که در اثر فقدان ترشح تیروئید اسکلت به حالت غضروفی باقی میماند، استخوانها نازک و شکننده می شود و باید متوجه بود که اعصاب این ناحیه دخالتی در عوارض مزبور ندارند بلکه ناخوشی منحصراً مربوط به عمل غده است. اگر در حیوانی مختصری از غده باقی بماند حیوان زندگی طبیعی خود را ادامه میدهد همچنین اگر در انسان به عللی مجبور به عمل جراحی و برداشتن تیروئید شوند سعی می کنند که تکهء کوچکی از آن باقی بماند ولی در حیوانات اگر تمام آن را بردارند و قسمتی از آن را در صفاق حیوان بگذارند یا عصارهء تیروئید به حیوان بخورانند سالم و زنده میماند، پس اهمیت و تأثیر این غده در تعادل زندگی مربوط به خود غده است و چون رگهای زیادی از آن عبور می کنند بدین جهت اگر آن را در صفاق حیوان بگذارند باز با خون رابطه یافته و ترکیب خود را به خون میریزد.
ترکیب مترشحهء غدهء تیرئید: در اواخر قرن گذشته شیمی دانان متوجه شدند که در این غده ید وجود دارد، 2 تا 6 میلی گرم که با مواد آلی ترکیب شده است. اگر این ید مادهء اصلی مترشحهء غده ای نباشد لااقل اهمیت زیادی در عمل فیزیولوژی غده دارد و از روی دو تجربهء زیر اهمیت ترکیب ید معلوم می شود. غدهء تیروئید اشخاص مبتلا به گواتر را بعد از مردن تجزیه کرده اند مشاهدت شده است که فاقد ید است و اگر هم ید داشته باشد خیلی کم است. در تجربهء دیگر چنانکه یک عده حیوان متشابه را بگیرند و روی قسمتی از آنها غده های تیروئید را برداشته و مقدار ید آن را تعیین کنند یک حد وسط پیدا می شود که با آن میتوان مقدار ید را حساب کرد. بعد در روی حیوانات متشابه که تحت رژیم غدائی یددار مثل یدور دوپتاسیم قرار گرفته اند آنها را کشته و غدهء تیروئید آنها را خارج کرده و امتحان کنند مشاهده می شود که مقدار ید تیروئید حیوانات دستهء دوم به نسبت زیادی بالا رفته است. از این لحاظ میتوانیم رابطهء مستقیم بین غدهء تیروئید و مقدار ید را به دست آوریم. مواد مؤثر غدهء تیروئید یکی تیروپروتئید(6) و دیگر یدوتیرین(7) و تیرئوگلوبولین(8) و بالاخره ماده ای به نام تیروکسین(9) است که 65 درصد ید دارد و مصنوعاً هم میتوان آن را تهیه کرد. عصارهء تیروئید حیوانات جوان که در آن ید وجود ندارد اثر فیزیولوژی هم ندارد. عصارهء تیروئید در بیماری گواتر و بلاهت و چاقی غیرطبیعی مورد استعمال دارد. دو میلی گرم تیروکسین تبادلات تنفسی را زیاد نموده و بر متابولیسم بازال 30 درصد می افزاید، و تنفس انساج را تحریک و حرارت را تنظیم می کند. مقاومت در مقابل سرما دارد. در اشخاص خرفت که ترشحات تیروئید مختل است اختلالات روحی دیده می شود و تغییرات ترشح در اخلاق و حالات روزانهء اشخاص هم معلوم می گردد. به طور خلاصه تیروئید در روی نمو (نقاط استخوانی شدن) و تبادلات تنفسی و متابولیسم بازال و تنظیم حرارت و حالات روانی و نمو دستگاه تناسلی تأثیر دارد. در متامورفوز قورباغه نیز مؤثر است و دورهء آن را کوتاه می کند. (کالبدشناسی و فیزیولوژی دکتر نیک نفس چ دانشگاه صص 299 - 303).
(1) - Thyroide.
(2) - Pyramide de Lalouette.
(3) - Goitre.
(4) - Goitre exophtalmique.
(5) - Metabolisme basale.
(6) - Thyroproteide.
(7) - Iodothyrine.
(8) - Thyreoglobuline.
(9) - Thyroxine.

غدهء زیرمغزی.

[غُدْ دَ / دِ یِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدهء نخامی یا هیپوفیز(1). عضو کوچکی است که در قسمت درونی و پائین جمجمه در روی استخوان شب پره در یک فرورفتگی به نام «زین ترکی» است و به وسیلهء ساقهء نخامی به مغز چسبیده و برآمدگی از بطن سوم است، و امروزه کارش در زندگی اهمیت دارد. غدهء هیپوفیز دارای سه قسمت است: یکی در قسمت عقب، مرکب از سلولهای عصبی است که دو قسمت در جلو آن قرار دارد، و از بین دو قسمت یک قسمت کام قدامی، و قسمت دیگر که در پشت آن قرار گرفته کوچکتر و نازکتر است. قطعهء قدامی جوانه ای از حلق است و این قطعه حجیم تر از خلفی و اهمیت آن زیادتر است. هر دو قسمت دارای سلولهای ترشح کننده اند و از نظر ترشح غدهء هیپوفیز دارای دو قسمت قدامی و خلفی است. قسمت قدامی زرد یا قرمزرنگ و قطعهء خلفی زرد مایل به خاکستری است. در هریک از این دو قسمت هورمونهای متمایزی است. سابقاً تصور می کردند که برداشتن یا قطع هیپوفیز منجر به مرگ می شود ولی معلوم شده است که قطع غدهء مزبور سبب مرگ نمی شود بلکه باعث توقف در رشد و نمو بدن می گردد و همچنین فعالیت غدد تناسلی از بین می رود و سایر غدد بدن به طور صحیح کار نمی کنند و نیز متابولیسم مواد چربی و سفیده ای و آب به هم میخورد و شخص مبتلا به مرض دیابت انسپید(2) می شود. در لب قدامی چهار هورمون وجود دارد و از این قرارند: 1- هورمون رشد و نمو که در تشکیل اسکلت بدن تأثیر دارد اگر این هورمون در طفلی نباشد بیمارئی به نام «کوتاه قدی»(3) ایجاد می کند و اگر برعکس ترشحات آن بیش از اندازهء طبیعی باشد اسکلت نمو غیر عادی می کند که باعث بیماری «غول آسا»(4) می شود و همچنین بیماری آکرومگالی(5) می دهد. 2- هورمونی که در روی فولیکول و تخمدان زن مؤثر است. نبودن این هورمون باعث تحلیل رفتن تخمدان و مجاری تناسلی و نازا شدن زنان می شود. وجود آن سبب تحریک فولیکولین و لوتئین می گردد. فقدان آن در مرد سبب کوچکی بیضه ها و متوقف شدن عمل اسپرماتوزوئید می شود. 3- هورمونی است که در روی غدد مترشحهء داخلی دیگر مثل تیروئید و غیره مؤثر است و آن را استیمولین(6) گویند. 4- هورمون گالاکتوژن(7) که تولیدکنندهء شیر است و باعث ازدیاد شیر در زن آبستن و شیرده می شود و نیز در ترشح غدهء پاراتیروئید تأثیر دارد و موجب افزایش کلسیم خون می گردد. وجود و ترشح مادهء قسمت قدامی در بزرگ شدن قسمت قشری غدد فوق کلیوی تأثیر دارد و محرک ترشح داخلی لوزالمعده است و در تنظیم مقدار قند خون تأثیر دارد و تزریقش ازدیاد قند خون را نتیجه میدهد و مولد دیابت و سبب پیدایش قند در ادرار است (متابولیسم قندها)، و نیز ترشح آن سبب ازدیاد ترشح انسولین می گردد و در روی متابولیسم مواد چربی مواد آزته (قدرت دینامیک مخصوص) نیز تأثیر دارد. در اثر برداشتن هیپوفیز هیپوکلسیمی تولید می شود. به طور کلی تزریق لب قدامی هیپوفیز باعث رشد در اطفال کم رشد و قابل آبستن شدن زنان نازا و زیاد شدن شیر زنان می شود و قطعهء قدامی هیپوفیز ارتباط عملی غدد مترشحهء داخلی را برقرار نموده و یک موازنه و سیزژی در ترشحات آنها میدهد. در قسمت لب خلفی چند هورمون وجود دارد: یکی هورمونی به نام «هیپوفیزین بتا» که خاصیت آن تنگ کردن رگها و بالا بردن فشار خون است و در روی خود قلب هم مؤثر است. بطی ء شدن و کند زدن قلب و ضمناً زیاد شدن انرژی ضربان قلب و کم شدن ظرفیت مقدار خون از خواص آن است، و دیگر از خواص هورمون قطعهء خلفی یا پیتوئیترین(8) هورمون زنانه است که در روی عضلات صاف رحم اثر کرده و آنها را منقبض می کند و این عمل را سهولت وضع حمل گویند. هورمون دیگر هورمون بندآورندهء ادرار است که در روی کلیه ها اثر می کند و تزریق این ماده در دیابت بی مزه(9) مؤثر است. بیمار که روزی چهار تا پنج لیتر ادرار بدون قند دفع می کند در اثر تزریق عصارهء قطعهء خلفی هیپوفیز مقدار ادرار کم می شود. پس عصارهء قطعهء خلفی سبب سرعت وضع حمل و بالا رفتن فشار خون و کم شدن قطر رگها و بند آوردن ادرار و انقباض عضلات روده و موجب سیاه شدن رنگ پوست است. عوارض توبر سینرئوم(10)سبب دیابت بی مزه و عارضهء چربی تناسلی است که چربی بدن زیاد می شود و دستگاه تناسلی کوچک می گردد و این مرض مربوط به عدم کفایت غدهء هیپوفیز است و مرض سیموند (لاغری، از بین رفتن اعمال جنسی و اختلالات متابولیسم و پیری زودرس) را مربوط به کوچک شدن قطعهء قدامی میدانند. هورمون قطعهء واسطهء هیپوفیز در رنگ پوست دخالت دارد. (کالبدشناسی و فیزیولوژی دکتر نیک نفس چ دانشگاه صص303 - 306).
(1) - Hypophyse, Pituitaire.
(2) - Diabete insipide.
(3) - Nanisme.
(4) - Gigantisme.
(5) - Acromegalie.
(6) - Stimuline.
(7) - Galactogene.
(8) - Pituitrine - infundin.
(9) - Diabete insipide.
(10) - Tuber-cinereum.

غده سر.

[غَ دَ / دِ سَ] (اِ مرکب)آی غده سر. دشنام یا نفرین است که مردم قزوین به اطفال دارای ده سال به بالا کنند: آی غده سر! و بی آی هیچوقت گفته نشود، و در ترکی آذری به این معنی گده یا آی گده به کار برند. کلمهء دشنام گونه ای است که پسران از 9 تا 14 ساله را گویند و از آن پیش رس و زود و پیش از وقت به کارهای بزرگان گراینده خواهند نه به خوبی. رجوع به آی قده سری شود.

غدهء سرطانی.

[غُدْ دَ / دِ یِ سَ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به سرطان شود.

غدهء شوکیه.

[غُدْ دَ / دِ یِ شَ / شُو کی یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) درمیان مُخَیخ یا مخ اصغر جای دارد و غده نیست بلکه از قبیل استخوان سختی چون سنگ است.
(1) - Glande pineale.

غدهء صنوبری.

[غُدْ دَ / دِ یِ صَ نَ / نُو بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدهء اپیفیز(1). این غده در کنار خلفی بطن سوم دماغ در روی قنات سیلویوس و روی تکمه های چهارگانه قرار گرفته است. در جوجه هائی که سن آنها 5 تا 6 هفته بوده این غده را برداشته، در کالبدگشایی دیده اند که غدهء تناسلی آنها خیلی بزرگتر از حد معمولی است و در روی سگ، خرگوش و گربه نیز همین آثار دیده شده است. بنابراین معلوم گردیده است که رابطه ای بین این غده و غده های تناسلی مخصوصاً بیضه ها وجود دارد و در کلینیک هم نزد بچه هائی که غدهء صنوبری آنها کوچک شده دیده شده است که او قامت آنها بیش از حد سنشان نمو نموده و مسن تر جلوه می دهند و ثانیاً آلت تناسلی آنها بزرگ می شود و علائم جنسی فرعی مانند موهای صورت و زهار و غیره نیز چند سال قبل از این موقع ظاهر شده است یعنی بلوغ زودرس یافته اند. (کالبدشناسی و فیزیولوژی دکتر نیک نفس چ دانشگاه ص314).
(1) - Glande pineale ou epiphyse.

غدهء نخامی.

[غُدْ دَ / دِ یِ نُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به غدهء زیرمغزی و غده شود.

غدهء نکفیه.

[غُدْ دَ / دِ یِ نَ فی یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به غدد بناگوشی و غده شود.

غدهء وزی.

[غُدْ دَ / دِ یِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به شکل و درشتی یک بلوط است و در حالی که میانی و قرینه دار است در ناحیهء بالائی دبر قرار دارد و قسمت اولیهء حالب (مجرای کلیه) و مجاری دفع کننده را که از هر طرف با جهش به حالب باز میشوند احاطه می کند و حفره ای مخصوص ایجاد می کند که آن را اوتریکول پروستاتیک(1)نامند. بافت غده ای دارای قسمتی درونی به نام غده های پروستاتیک(2) است و این قسمت از پودی ضخیم که از بافتهای ملتحمه تشکیل یافته اند و از الیاف عضله ای مثلثی و شیاردار، احاطه شده است، این غده های کوچک به هر طرف ورومونتانوم(3) بازمیشوند و مایع غلیظ سفیدرنگی به نام مایع پروستاتیک در درون آنها قرار دارد. کار عمدهء پروستات بزرگ شدن و نمو غده است و در بسیاری از پیران یافت می شود.
(1) - L'utricule prostatique.
(2) - Glandes prostatiques.
(3) - Verumontanum.

غده ها.

[غُدْ دَ / دِ] (اِ) جِ غدة. غدد. رجوع به غدد شود: غده های تراوا، غده های تناسلی، غده های جنسی، غده های خدو، غده های فوق کلیوی، غده های لمفاتیکی یا لنفاوی، غده های مترشح. رجوع به این ترکیبات شود.

غدهء هیپوفیز.

[غُدْ دَ / دِ یِ پُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غدهء نخامی. غدهء زیرمغزی. رجوع به غدهء زیرمغزی شود.

غدی.

[غَ دا] (ع مص) چاشت خوردن. (منتهی الارب). صاحب منتهی الارب کلمه را به صورت غَدَیً آورده بنابراین آن را ناقص یائی دانسته است ولی در اقرب الموارد و تاج العروس به صورت ناقص واوی آمده است.

غدی.

[غُ دَنْ / دا] (ع اِ) جِ غدوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). الغُدی جمع غدوة و منه قول الشاعر: بالغدی و الاصائل. (تاج العروس).

غدی.

[غَ دی ی] (ع ص نسبی) نسبت به غد. غدوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غدیا.

[غَدْ] (ع ص) مؤنث غَدْیان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). متغدیة. (اقرب الموارد). زن چاشتخوار. تاج العروس آرد: غدیا مؤنث غدیان و اصل «یاء» «واو» بوده و به سبب استحسان و زیبائی به «یاء» قلب شده نه به سبب معتل بودن.

غدیات.

[غَ دی یا] (ع اِ) غدایا. جِ غَدیَّة. (اقرب الموارد) :
الا لیت حظی من زیارة امیه
غدیات قیظ او عشیات اشتیه.
گفته اند گویندهء این شعر مشتاق زیارت مادر خود بوده و خواسته است که خداوند این زیارت را در یکی از روزهای تابستان یا شبهای زمستان که دراز هستند نصیب وی کند تا دیدار وی کاملتر شود. (از تاج العروس).

غدیان.

[غَدْ] (ع ص) چاشت خوار. (منتهی الارب): الغدیان؛ المتغدی، یقال: رجل غدیان و امرأة غدیا؛ ای متغدّ و متغدّیة. (اقرب الموارد).

غدیر.

[غَ] (ع اِ) آبگیر. آب که سیل سپس گذارد. (منتهی الارب). آبگیر و تالاب که آب باران و سیل در آن جمع شود و ماند. (غیاث اللغات) (آنندراج). القطعة من الماء یغادرها السیل، قیل: هو فعیل به معنی مُفاعَل من غادره، او مُفعَل من اغدره، و یقال: هو فعیل به معنی فاعل لانه یغدر بأهله؛ ای ینقطع عند شدة الحاجة الیه. (اقرب الموارد). هر آب بارانی که در گودالی جمع شده باشد خواه بزرگ و خواه کوچک، و به هر حال به تابستان نمی ماند. (معجم البلدان). پاره ای از آب که از سیل در جائی فراهم آمده باشد. گَو که آب در آن گرد آید. گو آب در دشت. شَمَر. (برهان قاطع ذیل شمر). اِخاذة. (نصاب) (المنجد). ج، غُدُر، اغدرة. و گاهی غُدُر جمع غدیر را به تسکین مخفف کنند و غُدر گویند. (از اقرب الموارد). صاحب منتهی الارب جمع غدیر را غُدَر نیز آورده است و این اشتباه از متن قاموس روی داده است ولی صاحب تاج العروس گوید: در اصول مصححه از قبیل النهایة و اللسان ثابت شده است که جمع غدیر، غدر به ضمتین است، مانند طریق و طرق، سبیل و سبل و نجیب و نجب، و قیاس همین است :
کس را خدای بی هنری تربیت نداد
بیهوده هیچ سیل نیاید سوی غدیر.
منوچهری.
از تبش گشته غدیرش همچو چشم اعمشان
وز عطش گشته مسیلش چون گلوی اهرمن.
منوچهری.
ز ریگ و نقش مار گرد ریگ پُر
غدیرها و آبگیرهای او.منوچهری.
دل و دامن تنور کرد و غدیر
سرو و لاله کناغ کرد و زریر(1).
عنصری (از لغت فرس).
بخار تیره و از ابر دشت مینارنگ
یکی بسان غبار و دگر بسان غدیر.عنصری.
راه یکی است و گرد بر گرد بیشه و آبها و غدیرها و جویها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص466).
هرکسی شعر سرایند ولیکن سوی عقل
دُر به خرمهره کجا ماند و دریا به غدیر؟
سنائی.
گر همی درد عنبرت باید
بحرها هست در غدیر مباش.سنائی.
سبک عزم بازآمدن کرد پیر
که پر شد ز سیل بهاران غدیر.
سعدی (بوستان).
آب خوش کو روح را همشیره شد
در غدیری زرد و تلخ و تیره شد.
مولوی (مثنوی).
و دو غدیر است یکی بوم پیر گویند و دیگر بوم جوان، و بر هر غدیری آتشگاهی کرده است. (فارسنامهء ابن البلخی ص138).
- غدیر خم؛ رجوع به همین ترکیب شود.
|| نهر و جمع آن همان جموع مذکور است. (اقرب الموارد). || شمشیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - ن ل: سرو و بالا.

غدیر.

[غَ] (اِخ) نام پدر بشامهء شاعر از بنی غیظ بن مرة بن عوف بن سعدبن ذبیان است. (تاج العروس).

غدیر.

[غَ] (اِخ) نام پدر شاعر از بنی ثعلبة بن سعدبن عوف بن کعب بن جلال بن غنم بن غنی. (تاج العروس).

غدیر.

[غَ] (اِخ) (ال ...) از آبهای بنی الضباب است به فاصلهء سه شب راه از حمای ضریه از جهت جنوب. (معجم البلدان).

غدیر.

[غَ] (اِخ) (ال ...) آبی است متعلق به بنی جعفربن کلاب. (معجم البلدان).

غدیر.

[غَ] (اِخ) (ال ...) شهر یا قریه ای است در مغرب و از قلعهء بنی حماد نصف روز راه فاصله دارد. (معجم البلدان).

غدیر.

[] (اِخ) نام اسب شریح بن الاحوص از بنی جعفربن کلاب. (البیان و التبیین چ قاهره به اهتمام حسن سندوبی ج3 ص47).

غدیر.

[غُ دَ] (ع اِمصغر) تصغیر غدر، به معنی بی وفائی است. || تصغیر غَدیر، آب. (معجم البلدان).

غدیر.

[غُ دَ] (اِخ) (ال ...) رودباری است به دیار مضر(1). (منتهی الارب). وادٍ بدیار مضر. (تاج العروس). واد فی دیار مضر، له ذکر فی الشعر. (معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب به جای غُدَیر، غَدیر و به جای مضر، مصر آمده و صحیح همان است که از تاج العروس و معجم البلدان نقل شد.

غدیر.

[غِدْ دی] (ع ص) مرد بی وفا. (منتهی الارب) (آنندراج). غادر. (اقرب الموارد).

غدیرآباد.

[غَ] (اِخ) دهی از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد است. در 90هزارگزی شمال باختری آن شهرستان و 2هزارگزی جنوب باختری رادکان قرار دارد. جلگه و سردسیر و سکنهء آن 160 تن است. اهالی آن دارای مذهب شیعه اند و به فارسی و کردی سخن می گویند. دارای رودخانه است. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

غدیرالاسفل.

[غَ رُلْ اَ فَ] (اِخ) غدیری است متعلق به ربیعة بن کلاب. (معجم البلدان).

غدیرالاشطاط.

[غَ رُلْ اَ] (اِخ) ناحیه ای است نزدیکی عُسفان. عبدالله قیس الرقیات گوید:
لم تکلم بالجلهتین الرسوم
حادث عهد اهلها ام قدیم
سرف منزل لسلمة فالظّه
ران منا منازل فالقضیم
فغدیر الاشطاط منها محل
فبعسفان منزل معلوم
صدروا لیلة انقضی الحج فیهم
حرة زانها اَغَرُّ وسیم
یتقی اهلها النفوس علیها
فعلی نحرها الرقی و التمیم.(معجم البلدان).

غدیرالصلب.

[غَ رُصْ صُ] (اِخ) آبی است متعلق به بنی جذیمة. (معجم البلدان).

غدیر حبسه.

[غَ رِ حَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز است که در 36هزارگزی جنوب خاوری آن شهرستان و در یک هزارگزی راه فرعی خلف آباد به اهواز قرار دارد. گرمسیر است و سکنهء آن 154 تن و دارای مذهب شیعه اند و به زبان عربی و فارسی سخن می گویند. آب آن از چاه و محصول آنجا غلات است و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد که در تابستان قابل استفاده است. ساکنین آن از طایفهء آل ابوبالا هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

غدیر خم.

[غَ رُ / رِ خُم م] (اِخ) غدیری است بین مکه و مدینه، و فاصلهء آن تا جحفه دو میل است. (معجم البلدان). موضعی است میان حرمین در ناحیهء جحفه، بر سه میلی آن و گفته اند نزدیک جحفه بر یک میلی آن است و ذکر آن در حدیث آمده است. ابن اثیر گوید: غدیر خم موضعی میان مکه و مدینه است که چشمه ای در آن میریزد و میان آن دو مسجد رسول الله (ص) قرار دارد. یا اینکه خم، نام بیشه ای در آنجا است، غدیر آب مسمومی دارد و مولودی در آنجا تولد نمی یابد مگر اینکه وقتی به حد احتلام رسید آنجا را ترک می گوید و شاید آن به جهت بدی آب و هوا باشد. (تاج العروس ذیل خم). ابن قتیبة نیز در عیون الاخبار (ج1 ص219) به نقل از اصمعی داستان ترک گفتن مردم غدیر خم را ذکر کرده است.
روز یا واقعهء غدیر خم: غدیر خم در نزد مسلمین حائز اهمیت بسیاری است، زیرا پیغامبر (ص) در موقع برگشتن از حجة الوداع در این ناحیه خطبهء غرائی ایراد کرد و مخصوصاً شیعیان برای این روز اهمیت بیشتری قائلند زیرا در این روز پیغامبر (ص) علی (ع) را به امامت منصوب کرد. در تاریخ حبیب السیر دربارهء این واقعه چنین آمده: حضرت رسول پیش از طلوع صبح طواف وداع نمود و از طرف اسفل مکه بیرون خرامید و متوجه مدینه گشت. طی مسافت، میفرمود تا به منزل غدیر خم که از نواحی جحفه است رسید. و در کشف الغمة مسطور است که حضرت شفیع الامة (ص) بعد از وصول به غدیر خم در آن موضع که به سبب فقدان آب و علف قابلیت نزول نداشت فرودآمد و اهل اسلام لوازم متابعت به تقدیم رسانیدند، و سبب نزول در آن منزل این بود که قبل از آن حضرت مقدس نبوی که به موجب وحی سماوی مأمور شده بود که جناب ولایت مآب مرتضوی را به خلافت خویش نصب فرماید و آن حضرت اظهار این صورت به جهت دریافت بعض مهام در تأخیر انداخته بود و چون به منزل غدیر خم رسید و معلوم نمود که پس از تجاوز از آن مکان طوایف انسان از موکب همایون جدا شده به طرف منازل خود خواهند رفت و ارادهء ازلی مقتضی آن بود که تمامی آن مردم از امامت شاه ولایت وقوف یابند این آیت نازل شد که «یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک» (قرآن 5/67)؛ یعنی فی استخلاف علی و النصب علیه بالامامة «و ان لم تفعل فما بلغت رسالتک والله یعصمک من الناس» و چون بنابر مدلول کریمهء مذکوره وجوب نصب امیرالمؤمنین علی به خلافت بتحقیق انجامید حضرت رسالت (ع) در آن موضع منزل گزید و فرمود که در سایهء اشجار بعض آن حوالی را صفائی دادند و پالانهای شتران را جمع ساخته بر زبر یکدیگر نهادند و بلال به اشارت آن حضرت ندا کرد که الصلوة جامعة و به روایتی آواز برآورد که: حی علی خیر العمل، خلایق مجتمع گشته رسول (ص) بر بالای آن پالانها برآمد و علی مرتضی نیز به فرمودهء آن حضرت بالا رفته بر یمین سیدالمرسلین بایستاد. آن سرور بعد از ادای حمد و ثنای باری تعالی از انتقال خویش به عالم دیگر مردم را آگاه گردانید و فرمود که میان شما دو امر عظیم می گذارم که اگر دست در آن زنید گمراه نشوید: یکی از آن دو بزرگتر است از دیگری، و آن دو چیز قرآن و اهل بیت من است و این هر دو از یکدیگر جدا نشوند تا لب حوض کوثر به من رسند. پس فرمود که ایها الناس آیا نیستم من اولی به شما از نفسهای شما؟ از اطراف و جوانب آواز برآمد که: بلی. حضرت فرمود که هرکس من اولی ام به او از نفس او، علی به او اولی است از نفس او. آنگاه دست شاه ولایت پناه را گرفته، گفت: من کنت مولاه فهذا علی مولاه، اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله و ادا الحق معه حیث کان. آنگاه شاه ولایت پناه به موجب فرمودهء حضرت رسالت دستگاه بر در خیمه نشست تا طوایف خلایق به ملازمتش رفته لوازم تهنیت به تقدیم رسانیدند، و از جملهء اصحاب عمر بن الخطاب جناب ولایت مآب را گفت: بخ بخ یا ابن ابی طالب اصبحت مولائی و مولای کل مؤمن و مؤمنة؛ یعنی خوشا به حال تو ای پسر ابی طالب که بامداد کردی در وقتی که مولای من و مولای هر مؤمن و مؤمنه بودی. بعد از آن امهات مؤمنین برحسب اشارت سیدالمرسلین به خیمهء ام المسلمین رفته شرط تهنیت به جای آوردند و به روایت علماء مذهب ائمهء امامیه آیت کریمهء «الیوم اکملت لکم دینکم و اتممتُ علیکم نعمتی (قرآن 5/3) در این روز نازل گشت، و حضرت رسول (ص) فرمود: الله اکبر علی اکمال الدین و اتمام النعمة و رضی الرب برسالاتی و الولایة لعلی بن ابی طالب، و چون حضرت خیرالبریة در غدیر خم از قضیهء مذکوره فراغت یافت کوچ فرموده به مدینه شتافت، و پس از وصول بدان بلدهء طیبه این کلام بر زبان همایونش جاری شد که لااله الاالله وحده لاشریک له، له الملک و له الحمد و هو علی کل شی ء قدیر، آئبون تائبون عابدون ساجدون لربنا حامدون صدق الله وعده و نصر عبده و هزم الاحزاب وحده. (تاریخ حیب السیر چ خیام ج1 صص410 - 412). در کتاب تاریخ اسلام چنین آمده: در اخبار شیعه متواتر است که در منزل غدیر خم، پیغمبر به موجب وحیی که رسیده بود مردم را جمع کرد و بر منبری از جهاز شتر بالا رفت و علی را با خود به منبر برد و پس از خطبه ای مشتمل بر وعظ و اخبار از نزدیکی وفات خود گفت: انی مخلف فیکم ما ان تمسکتم به لن تضلوا من بعدی: کتاب الله و عترتی فی اهل بیتی لن یفترقا حتی یردا علی الحوض، پس بازوان علی را گرفته بلند کرد و با صدای رسا گفت: من کنت مولاه... الحدیث، و از منبر فرودآمده مردم را فرمود دسته دسته بروند و بر علی به امارت مؤمنین سلام کنند و چنین کردند مخصوصاً عمر که در تهنیت اطناب کرد و گفت بخ بخ لک...: پس در همان منزل آیه نازل شد که: الیوم اکملت لکم... (قرآن 5/3) الاَیة. سپس عده ای از صحابه که ناراضی شده بودند در عقبهء ارس به قصد پیغمبر کمین کردند ولی جبرئیل پیغمبر را بر مکر آنان آگاه کرد و نتیجه نگرفتند. باید دانست که حدیث من کنت مولاه... را اهل سنت نیز روایت کرده اند. (تاریخ اسلام تألیف علی اکبر فیاض چ دانشگاه صص106 - 107). ابن خلکان گوید: لیلهء عید غدیر شب 18 ذی الحجه است و غدیر خم میان مکه و مدینه قرار دارد و در آن غدیر آبی است و گفته اند که آنجا غیضه ای است. هنگامی که پیغمبر (ص) از مکه شرفها الله تعالی در سال حجة الوداع برمی گشت بدینجا رسید با علی بن ابی طالب (رض) مؤاخات کرد و گفت: علی منی کهارون من موسی، اللهم وال من والاه... الحدیث، و شیعه را موضوع علاقهء زیادی است. حازمی گوید: غدیر خم وادیی بین مکه و مدینه در نزدیکی جحفه است که پیغمبر (ص) در نزدیکی آن خطبه کرد و این وادی به کثرت وخامت و گرمای سخت موصوف است. (از وفیات الاعیان چ تهران ج2 ص223). صاحب النقض در این باره چنین آرد: چون مصنف نامنصف دعوی علم به اخبار و آثار می کند بایستی که انکار نکردی که روز سقیفه که مهاجر و انصار تقریر امامت می کردند ابوبکر و عمر در مسجد رسول (ص) باهم بودند مغیره درآمد و گفت: چه خواهید کردن؟ عمر گفت: «ننتظر هذا الشاب حتی نبایعه» (گوش به علی می داریم تا بر وی بیعت کنیم). مغیره که او را «ادهی العرب» گفتندی، گفت: زنهار که با علی (ع) بیعت مکنید و دیگری را اختیار کنید که کفایت است رسالت در بنی هاشم. تا ایشان به سقیفه رفتند و بر ابوبکر ابوقحافه بیعت کردند و فاطمهء زهرا روز بیعت به باب النجد (ظاهراً به باب المسجد) آمد و گفت: «لاعهد لی بقوم اسوأ محضراً منکم، ترکتم رسول الله (ص) جنازة بین ایدینا و قطعتم امرکم فیما بینکم، لم تؤامرونا و لم تروا لنا حقنا (حقاً) کأنکم لم تعلموا ما قال یوم غدیر خم: والله لقد عقد له یؤمئذ الولاء، لیقطع منکم بذلک منها الرجاء، و لکنکم قطعتم الاسباب بینکم و بین نبیکم، والله حسیب بیننا و بینکم فی الدنیا و الاَخرة؛ یعنی ای مردم من قومی نکوهیده تر از شما ندیده ام. جنازهء پیغمبر را در میان ما بازگذاشتید در طلب دنیا شتافتید و از فرمان رسول خدای روی برتافتید و حق ما را ندیده انگاشتید چنانکه گویا نشنیدید و ندانستید آنچه در غدیر خم بفرمود: سوگند با خدای که پیغمبر خلیفتی خویش در حق علی منصوص داشت تا شما آرزوی آن نکنید و شما رشتهء انتساب و انتماء را در میان خود و پیغمبر خود قطع کردید و خداوند در دو جهان میان ما و شما حاکم باشد.» (کتاب النقض ص28 و ناسخ التواریخ ج خلفا ص40). رجوع به احتجاج طبرسی و بحارالانوار ج8 ص40 شود. سیدحمیری (105 - 173 ه . ق.) اشهر شعرای شیعه حادثهء غدیر خم را به نظم آورده و آن حادثه به عقیدهء شیعیان این است که پیغمبر (ص) روز غدیر خم دست علی (ع) را گرفت و گفت: من کنت مولاه فعلی مولاه، اینک ابیات مزبور:
عجبت من قوم اتوا احمدا
بخطة لیس لها موضع.
قالوا له لو شئت اعلمتنا
الی من الغایة و المصرع
اذا توفیت و فارقتنا
و فیهم فی الملک من یطمع
فقال لو اعلمتکم مفزعاً
کنتم عسیتم فیه ان تصنعوا
کصنع اهل العجل اذ فارقوا
هرون فالترک له اروع
ثم اتته بعده عزمة
من ربه لیس له مدفع
ابلغ و الا لم تکن مبلغاً
والله منهم عاصم یمنع
فعندها قام النبی الذی
کان بما یأمره یصدع
یخطب مأموراً، و فی کفّه
کف علی نورها یلمع
رافعها اکرم بکف الذی
یرفع و الکف التی ترفع
من کنت مولاه فهذا له
مولی فلم یرضوا و لم یقنعوا
و ظل قوم غاظهم قوله
کأنما آنافهم تُجدع
حتی اذا واروه فی لحده
و انصرفوا عن دفنه صیعوا
ما قال بالامس و اوصی به
و اشتروا الضر بما ینفع
و قطعوا ارحامهم بعده
فسوف یجزون بما قطعوا
و ازمعوا مکراً بمولاهم
تبا لما کانوا به ازمعوا
لاهم علیه یردوا حوضه
غداً ولا هو لهم یشفع.
(ضحی الاسلام چ 3 ج3 ص309).
از لحاظ اهمیتی که این واقعهء تاریخی از نظر شیعیان دارد در آثار شعرا و نویسندگان فارسی زبان از روز و واقعهء غدیر خم بسیار یاد شده است :
آهنی در کف، چون مرد غدیر خم
به کتف باز فکنده سر هر دو کُم.منوچهری.
آگاه تو نئی که پیمبر کرا سپرد
روز غدیر خم به منبر ولایتش.ناصرخسرو.
بیاویزد آن کس به غدر خدای
که بگریزد از عهد روز غدیر.ناصرخسرو.
شرف چیز بهنگام پدید آید ازو
چون پدید آمد تشریف علی روز غدیر.
ناصرخسرو.
بنگر که خلق را به که داد و چگونه گفت
روزی که خطبه کرد نبی بر سر غدیر.
ناصرخسرو.
با خرد باش یکدل و همبر
چون نبی با علی به روز غدیر.ناصرخسرو.
در قوی عهدی که کردی بر همه روز غدیر
چون خر از شیری جهانند و رمانند ای رسول.
ناصرخسرو.
وآنکه معروف بدو شد به جهان روز غدیر
وز خداوند ظفر خواست پیمبر به دعاش.
ناصرخسرو.
- حدیث غدیر؛ حدیث من کنت مولاه فهذا علی مولاه... است که در شرح واقعهء غدیر خم ذکر شد.
- عید غدیر؛ عید شیعیان که در آن روز علی بن ابی طالب (ع) از جانب پیغمبر (ص) به امامت تعیین شده و آن روز هیجدهم ذی الحجه است. رجوع به عید غدیر شود. رجوع به دورهء کتاب الغدیر تألیف عبدالحسین امینی شود.

غدیردریا.

[غَ دی دَرْ] (اِخ) دهی از دهستان چارکی بخش لنگهء شهرستان لار است و در 115هزارگزی شمال باختری لنگه، شمال کوه حمر قرار دارد جلگه و گرمسیر و مرطوب و مالاریائی است. سکنهء آن 237 تن و پیرو مذهب تسنن هستند و به زبان عربی و فارسی محلی سخن می گویند آب ایشان از چاه و باران تأمین می شود. محصولات آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

غدیر سفلی.

[غَ رِ سُ لا] (اِخ) دهی است که در هشت فرسخ و نیم میانهء شمال و مغرب چارک (دهی از دهستان حومهء بخش خورموج شهرستان بوشهر) قرار دارد.

غدیر صابری.

[غَ بِ] (اِخ) دهی از دهستان چارکی بخش لنگهء شهرستان لار است و در 114هزارگزی شمال باختری لنگه در دامنهء شمالی کوه بهمن قرار دارد جلگه و گرمسیر و مرطوب و مالاریائی است. سکنهء آن 273 تن و پیرو مذهب تسنن هستند و به زبان عربی و فارسی محلی سخن می گویند آب ایشان از چاه تأمین می شود. محصول آن غلات و خرما بوده و شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

غدیر علیا.

[غَ رِ عُلْ] (اِخ) دهی است که در هشت فرسخ و نیم میانهء شمال و مغرب چارک (دهی از دهستان حومهء بخش خورموج شهرستان بوشهر) قرار دارد.

غدیر قلیاد.

[غَ رُ قَلْ] (اِخ) ابن عبدربه در عقد الفرید غدیر قلیاد(1) را یکی از ایام عرب ذکر کرده گوید: قبایل عرب از قطن بیرون آمدند تا به غدیر قلیاد رسیدند. از ایشان بنی عبس به سوی آب شتافت ولی آنان را از آب بازداشتند چنانکه نزدیک بود خود و چهارپایانشان از تشنگی بمیرند، سپس به آشتی گراییدند و جنگ پایان یافت. رجوع به عقدالفرید ج6 ص25 شود.
(1) - چنین است در اصل، و شاید محرف است. (حاشیهء عقدالفرید).

غدیرگه.

[غَ گَهْ] (اِخ) دهی کوچک از دهستان آبادهء طشک بخش نی ریز شهرستان فسا است، در 18هزارگزی شمال باختری نی ریز، کنار راه فرعی نی ریز به آباده قرار دارد. سکنهء آن 24 تن هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

غدیرة.

[غَ رَ] (ع اِ) پاره ای از گیاه. ج، غُدران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || گیسوی بافته. ج، غدائر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). موی سر زنان. (دهار) (مهذب الاسماء). ذؤابه. لیث گوید هر عقیصه غدیره است و غدیرتان دو ذؤابه است که به سینه می افتند. و گفته اند غدائر برای زنان است و بافته، و ضفائر برای مردان است. (تاج العروس). رجوع به عقاص شود. || نوعی از آش که به شیر و آرد ترتیب دهند. (منتهی الارب) (آنندراج). حلیب یغلی و یذر علیه دقیق حتی یختلط ثم یساط فیلعق لعقاً، تقول «الا من فی العیشة الرغیدة اطیب من البرنی بالرغیدة». (اقرب الموارد). || (ص) ناقه ای که شبان آن را پس گذاشته باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || شتر و گوسپند پس مانده. (منتهی الارب) (آنندراج).

غدیری.

[غَ] (اِخ) نام یکی از ایلات کرد ایران که در اسفندآباد، ییلاق هوباتو ساکن اند و اص از سمت بغداد آمده اند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص58).

غدیری.

[غَ] (اِخ) ابوعبدالله الغدیری مؤدب، یکی از عباد بود و به قریهء غدیر واقع در مغرب منسوب است. (از معجم البلدان).

غدیوت.

[غَدْ] (اِخ) نام دهی به بخارا و شیخ شادی غدیوتی بدانجا منسوب است :درویشی است از درویشان ما در بخارا، در غدیوت شادی نام. (انیس الطالبین از خواجه بهاءالدین نقشبندی نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه ص100). پدر من در غدیوت بود و ملازمت حاکمان آن دیه می کرد. (انیس الطالبین ص170). حضرت خواجهء ما قدس الله روحه در غدیوت بودند مرا فرمودند که پاره ای هیزم به منزل ما به قصر عارفان می باید رسانید و ایشان از غدیوت به طرفی رفتند. (انیس الطالبین ص100). حضرت خواجهء ما در قصر عارفان (یک فرسنگی بخارا) بودند و شیخ شادی از غدیوت آمده بود. (انیس الطالبین ص98). از غدیوت به طرف باغ ارسلان میرفتند. (انیس الطالبین ص172). و از غدیوت و کوفین درویشان بسیار در صحبت خواجه جمع بودند. (انیس الطالبین ص152). سحرگاهی بود و حضرت خواجهء ما قدس الله روحه از غدیوت به طرف شهر بخارا میرفتند... چون روز شد به شهر بخارا رسیدند. (انیس الطالبین ص137). رجوع به انیس الطابین ص97، 131، 145، 159، 168، 171، 172، 173، 179، 180، 197 و 198 شود.

غدیوتی.

[غَدْ] (ص نسبی) منسوب به ده غدیوت : بعد از آن بفرصتی آن دهقان غدیوتی را دیدم. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه ص184).

غدیوتی.

[غَدْ] (اِخ) شیخ شادی غدیوتی یکی از درویشان ساکن غدیوت بود. وی از جملهء منظوران و مقبولان خواجه بهاءالدین نقشبندی (وفات 790 یا 791 ه . ق.) به شمار میرفت و بارها به خدمت وی رسیده بود. در کتاب انیس الطالبین در موارد بسیار از وی یاد شده: شیخ شادی غدیوتی علیه الرحمة با جمعی از درویشان غدیوت به حضرت خواجهء ما قدس الله روحه به قصر عارفان آمدند. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه ص86). از شیخ شادی غدیوتی که از جملهء منظوران و مقبولان حضرت خواجهء ما بود. (انیس الطالبین ص47). در آن فرصت که حضرت خواجهء ما قدس الله روحه در مرو بودند... درویشان غدیوت نیز از بخارا به آن سفر مبارک رفته بودند در آن زمان که حضرت خواجه آن درویش غدیوت را به طرف بخارا روان می کردند امر کردند ایشان را که زینهار چون به بخارا رسید اول به کار عمارت از خواجه علاءالدین مشغول گردید. (انیس الطالبین ص102).

غدیة.

[غَ دی یَ] (ع اِ) غداة. ج، غدیات، غدایا، یا اینکه غدایا را تنها با عشایا، برای رعایت ازدواج کلام آورند و گویند: انی لاَتیه بالغدایا و العشایا. (اقرب الموارد). رجوع به غدایا شود.

غدیة.

[غُ دَیْ یَ] (ع اِمصغر) تصغیر غداة. (اقرب الموارد).

غدیی.

[غَدْ یا] (ع ص) همان غدیا، مؤنث غدیان است که در منتهی الارب به (یاء) آمده. رجوع به غدیا شود.

غذ.

[غَذذ] (ع مص) روان گردیدن ریم از جرح. (منتهی الارب): غَذَّ الجرحُ غَذّاً؛ سال بما فیه من قیح و صدید، تقول: ترکت جرحه یغذ. (اقرب الموارد). || آماسیدن و ریم کردن جرح. (منتهی الارب).
- غذ چیزی؛ کاستن آن: غذ الشی ء؛ نقصه. (اقرب الموارد). و غضضت منه و غذذت؛ ای نقصته. (نشوء اللغه العربیة ص54).
- غذ حرکت یا غذ در حرکت؛ شتافتن در آن: غذ السیر و غذ فی السیر؛ اسرع. (اقرب الموارد).

غذا.

[غَ] (ع اِ) بول شتر. (اقرب الموارد). رجوع به غذی شود.

غذا.

[غَ] (از ع، اِ) رجوع به غذاء شود.

غذاء .

[غِ] (ع اِ) خورش. (منتهی الارب). خوردنی که نشو و نمای تن و قوام تمام بدن بدان است و با لفظ چیدن و کردن مستعمل. (آنندراج). خوراک و آشامیدنی که بدان اغتذاء شود. ج، اغذیه. (اقرب الموارد). || پرورش که بدان بالیدگی و آراستگی جسم است. (منتهی الارب). هر آنچه نشو و نما و قوام تن بدان است. ج، اغذیه. (اقرب الموارد).
ترکیب ها:
- غذا چیدن.؛ غذا خوردن. غذاخور. غذاخوری. غذا دادن. غذاده. غذا ساختن. غذاساز. غذا کردن. غذا کشیدن. رجوع به همین ترکیبات شود.

غذاء .

[غِ] (ع اِ) جِ غَذیّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بچه های گوسفند و بز. || قسمتهای کوچکی از مال. (اقرب الموارد). رجوع به غذی و غذوی شود.

غذائم.

[غَ ءِ] (ع اِ) هرچیز تو بر تو و برهم نشسته. (منتهی الارب). کل متراکب بعضه علی بعض. (اقرب الموارد).

غذائم.

[غَ ءِ] (ع اِ) جِ غذیمة. (اقرب الموارد).

غذائی.

[غِ / غَ] (ص نسبی) منسوب به غذاء. خوراکی.

غذا چیدن.

[غِ / غَ دَ] (مص مرکب)چیدن غذا به طور منظم و مرتب :
سفره گستردی غذای روح چیدی رنگ رنگ
میهمانت اشتهاسوز است مهمانی چه سود.
طالب آملی (از آنندراج).

غذاخور.

[غِ / غَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)غذاخورنده. خورندهء هر خوراکی جز شیر. در تداول عامه گویند: این بچه هنوز غذاخور نشده است؛ یعنی تنها باید به او شیر داد.

غذا خوردن.

[غِ / غَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) طعام خوردن. اغتذاء.

غذاخوری.

[غِ / غَ خوَ / خُ] (حامص مرکب) غذا خوردن. طعام خوردن. اغتذاء. || متعلق به غذا. مخصوص طعام: قاشق غذاخوری. میز غذاخوری. خانه های غذاخوری. اتاق غذاخوری.

غذا دادن.

[غِ / غَ دَ] (مص مرکب) طعام دادن. خورانیدن غذا. تغذیه.

غذاده.

[غِ / غَ دِهْ] (نف مرکب) غذادهنده. طعام دهنده. مغذی :
غم ز دل زاد و خورد خون دلم
خون مادر غذاده پسر است.خاقانی.

غذار.

[غَ] (ع ص) نوعی تلفظ از غضار. (دزی ج2 ص203).

غذارم.

[غُ رِ] (ع اِ) آب بسیار. (اقرب الموارد). و یشبه الخضرم، الغذارم و هو الماء الکثیر. (نشوء اللغة العربیة ص125). || کیل غذارم؛ پیمانهء تخمینی. (منتهی الارب) (آنندراج). کیل جزاف. (اقرب الموارد).

غذا ساختن.

[غِ / غَ تَ] (مص مرکب)آماده کردن غذا. تهیهء طعام :
شد ز اقبال و ز فرت در لطافت آنچنانک
زهر قاتل گر غذا سازی نیابی زو ضرر.
سنائی.

غذاساز.

[غِ / غَ] (نف مرکب) غذاسازنده. آماده کنندهء غذا. مغذی :
من بر همه تن شوم غذاساز
چون قسم جگر بدو رسد باز.نظامی.

غذا کردن.

[غِ / غَ کَ دَ] (مص مرکب)خوردن. خورش کردن :
غم تو کرده به دل خوردن محبان خوی
ندیده ایم که آتش غذا کند آتش.
درویش والهء هروی (از آنندراج).

غذام.

[غُذْ ذا] (ع اِ) جِ غُذّامة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غذامر.

[غُ مِ] (ع ص) آب بسیار. (منتهی الارب). این لغت در اقرب الموارد نیامده است و در حاشیهء تاج العروس چاپی در ذیل غذمرة گوید: هنا زیادة فی نسخ المتن، نصها: و الغذامر کعلابط الکثیر من الماء. و صاحب اقرب الموارد غذمر و غذرم را مثل یکدیگر می داند. رجوع به غذرمة شود.

غذامس.

[غُ / غَ مِ] (اِخ) غدامس. شهری است به مغرب مایل به بلاد زنگیان. (منتهی الارب). نام شهری به مغرب که جلود غدامسیه منسوب به این شهر است. رجوع به غدامس شود.

غذامسیه.

[غُ مِ سی یَ] (ص نسبی)منسوب به غذامس. غدامسی. جلود غذامسیه منسوب است به غُذامس یا غَذامس که شهری است به مغرب. (منتهی الارب). رجوع به غدامسی شود.

غذامة.

[غُ مَ] (ع اِ) مقداری از شیر. شی ء من اللبن. (اقرب الموارد).

غذامة.

[غُذْ ذا مَ] (ع اِ) نوعی از شوره گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). نبات من الحمض. (اقرب الموارد). ج، غُذّام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غذامیر.

[غَ] (ع اِ) جِ غَذمَرَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کقوله: «رکام و حاد ذوغذامیر صیدح»؛ ای ذوزجر و زمجرة. (اقرب الموارد). رجوع به غَذْمَرَة شود.

غذانة.

[غَ نَ] (اِخ) قریه ای از قرای بخاراست. (انساب سمعانی ورق 406 ب).

غذانی.

[غَ نی ی] (ص نسبی) منسوب است به غذانة که از قرای بخاراست. (انساب سمعانی ورق 406 ب).

غذانی.

[غَ] (اِخ) احمدبن اسحاق از قریهء غذانة است. ابوکامل بصری گوید: وی با ما به کتابت حدیث از شیوخ ما اشتغال داشت. (انساب سمعانی ورق 406 ب).

غذاوذ.

[غُ وَ] (اِخ) محله ای است از حایط سمرقند در یک فرسخی آن. (انساب سمعانی ورق 406 ب).

غذاوذی.

[غُ وَ ذی ی] (ص نسبی)منسوب به غذاوذ. (انساب سمعانی ورق 406 ب).

غذاوذی.

[غُ وَ ذی ی] (اِخ) ابوبکر محمد بن یعقوب الغذاوذی. وی از عمران بن موسی السختیانی جرجانی روایت کند، و محمد بن عبدالله بن ابراهیم المستملی به اجازت از وی روایت کرده است. سمعانی تاریخ وفات وی را ننوشته و گوید: گویا در قدیم درگذشته است. (انساب سمعانی ورق 406 ب).

غذای خراسانی.

[غِ / غَ یِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خورش خراسانی. از جملهء طعامها و غذاهای مطبوع بود که برای خسرو پرویز تهیه می کردند و آن از گوشت کباب شده به سیخ، و گوشت پخته دردیگ، و کره و عصارات ترکیب می یافت. (از کتاب ایران در زمان ساسانیان چ 1317 ه .ش. ص338 و چ 1332 ص499).

غذای دهقان.

[غِ / غَ یِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خورش دهقانی. یکی از انواع غذاهائی بود که برای خسرو پرویز تهیه می شد و آن عبارت بود از گوشت گوسفند نمکسوز و نارسوز (گوشتی که در رب انار بخوابانند) و تخم پخته. (از کتاب ایران در زمان ساسانیان چ 1317 ه . ش. ص338 و چ 1332 ه . ش. ص499).

غذای رومی.

[غِ / غَ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خورش رومی. یکی از انواع طعامها و غذاهای مطبوعی بود که برای خسرو پرویز تهیه می شد و آن گاه با شیر و شکر، و گاه با تخم و عسل و برنج، و گاه با کره و شکر و شیر ساخته می شد. (از کتاب ایران در زمان ساسانیان چ 1317 ه . ق. ص338 و چ 1332 ه .ش. ص499).

غذای سنگین.

[غِ / غَ یِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خوراکی که سنگین باشد. غذای دیرهضم. غذای گران. غذای ناگوار.

غذای شاه.

[غِ / غَ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خورش شاهی. از جملهء غذاهای مطبوع بود که در قصر خسرو پرویز برای پادشاه ولاش مهیا می کردند و آن مرکب بود از گوشت گرم و گوشت سرد و برنج و برک معطر و مرغان مسمن و خبیص و طبرزد. (از کتاب ایران در زمان ساسانیان چ 1317 ه .ش. ص338 و چ 1332 ه .ش. ص499).

غذای گران.

[غِ / غَ یِ گِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خوراکی که سنگین باشد. غذای دیرهضم. غذای سنگین. غذای ناگوار.

غذرمة.

[غَ رَ مَ] (ع مص) به گزاف فروختن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). غذرمه، باعه جزافاً کغذمرة بتقدیم المیم. (اقرب الموارد). || آمیختن سخن. (منتهی الارب) (آنندراج): غذرم الکلام؛ اختلط. (اقرب الموارد).

غذشفردر.

[غُ ذَ فَ دَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بخارا. (انساب سمعانی).

غذشفردری.

[غُ ذَ فَ دَ] (ص نسبی)منسوب به غُذَشفَردَر. (انساب سمعانی).

غذشفردری.

[غُ ذَ فَ دَ ری ی] (اِخ)ابوحفص عمروبن حسین غذشفردری بخاری. وی از ابوسلیمان محمد بن منصور بلخی و سلیمان بن داود هروی حدیث روایت کرد. از او در بلخ حدیث شنیده شده، و ابوحفص احمدبن القسم بن محمد بن عمر البخاری از او روایت دارد. وی به صفر سال 324 ه .ش. درگذشت. (انساب سمعانی ورق 406 ب).

غذغذة.

[غَ غَ ذَ] (ع مص) کم کردن: غذغذ منه؛ کم کرد از آن. (منتهی الارب). غذغذ منه غذغذة؛ نقصه. (اقرب الموارد).

غذقذونة.

[غَ قَ نَ] (اِخ) اسم جامعی برای سرحدی است که مشتمل بر مصیصة و طرطوس و غیر اینهاست. آن را خذقذونة نیز گویند. طبرانی گوید: ابوزرعهء دمشقی روایت کرد که از ابومسهر شنیدم که میگفت: یزیدبن معاویه چون به سن 34سالگی رسید از طرف پدرش به خلافت تعیین شد. یزید در دیر مران مقیم بود. در این هنگام رومیان عده ای از مسلمین را به اسارت گرفتند. و این خبر به یزید رسید، وی چنین گفت :
و ماابالی اذا لاقت جموعهم
بالغذقذونة من حمی و من موم.
اذا اتکات علی الانماط مرتفقا
ببطن مُرّان عندی ام کلثوم.
مقصود وی زنش ام کلثوم بنت عبدالله بن عامربن کریز بود. معاویه از قضیه آگاه شده گفت: یا باید مقابله به مثل کند یا وی را خلع می کنم. یزید به حرکت آماده شد و به پدرش نوشت:
تجنی لاتزال تعد ذنباً
لتقطع حبل وصلک من حبالی.
فیوشک ان یریحک من بلائی
نزولی فی المهالک و ارتحالی.
(از معجم البلدان).

غذم.

[غَ] (ع مص) به یکبار مال نیکو دادن کسی را: غذم له من ماله غذماً. (منتهی الارب) (آنندراج). غذم له من ماله، به معنی غثم. (اقرب الموارد). کذلک قثم له و قذم و یقال ان الذال هو الاصل و غثم مبدلة منه. (تاج العروس). || بسیار دادن. (تاج المصادر بیهقی). || به سختی و دشواری خوردن چیزی را یا به حرص تمام خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج): غذم الشی ء؛ اکله بنهمة او بجفاء و شدة. (اقرب الموارد). || الوان ناخوش خوردن. (تاج المصادر بیهقی).

غذم.

[غَ ذَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (آنندراج). آن گیاه که از میان کشت برکشند. (مهذب الاسماء). نبت، و انشد الجوهری للقطامی: فی عثعت ینبت الحوذان و الغذما. (تاج العروس).

غذم.

[غُ ذَ] (ع اِ) جِ غُذْمَة. (منتهی الارب) (تاج العروس). رجوع به غذمة شود.

غذم.

[غَ ذَ] (ع اِ) جِ غَذَمَة. (اقرب الموارد). رجوع به غَذَمَة شود.

غذم.

[غُ ذَ] (ع ص) شخص پرخوری که همه چیز میخورد. (اقرب الموارد). الاکول یأکل کل شی ء مع نهمة. (تاج العروس). || (اِ) نوعی از گیاه ترش. (منتهی الارب) (آنندراج).

غذم.

[غُ ذُ] (اِخ) (ذو...) ذوغذم موضعی از نواحی مدینه است. ابراهیم بن هرمة گوید:
ما بالدیار التی کلَّمتَ من صمم
لو کلَّمتک و ما بالعهد من قدم
و ماسؤالک ربعاً لا انیس به
ایام شوطی و لا ایام ذی غذم.
و قرواش بن حوط نیز گوید:
نبئت ان عقالَ وابن خویلد
بنعاف ذی غذم و ان لااعلما
ینمی وعیدهما الیَّ و بیننا
شم فوارع من هضاب یلملما
لاتسأما لی من رسیس عداوة
ابداً فلیس بمنّتی ان تسلما.
(از معجم البلدان).
موضعی یا کوهی است. (منتهی الارب) (تاج العروس). رجوع به ذوغذم شود.

غذمذم.

[غَ ذَ ذَ] (ع ص) گزاف. یقال «یکتالون کیلا غذمذما»؛ ای جزافاً، و تکریره یدلّ علی التکثیر. (اقرب الموارد).

غذمرة.

[غَ مَ رَ] (ع اِ) خشم و فریاد و اضطراب آواز، وقت خصومت، یقال: سمعت لفلانٍ غذمرة؛ ای صخباً. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غذامیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). با خود دندیدن. || آمیزش سخن و بانگ. (منتهی الارب) (آنندراج). اختلاط الکلام و الصیاح. ج، غذامیر. داد و فریاد. زَجَر. || (مص) خشم گرفتن. خشمناک شدن. (اقرب الموارد). || نهان داشتن سخن را از فخر یا از تهدید و غضب و پی در پی آوردن آن را. || جدا کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). غذمر الشی ءَ؛ فَرَّقَه. (اقرب الموارد). || آمیختن بعض چیزی به بعض. (منتهی الارب) (آنندراج). غذمر الشی ء؛ خلط بعضه ببعض. (اقرب الموارد). || بانگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). || به گزاف کار کردن. (منتهی الارب). || به گزاف فروختن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). غذمر الشی ء؛ باعه جزافاً کغذرمه. (اقرب الموارد).

غذمرة.

[غُ ذَ مِ رَ] (ع ص) گیاه آمیخته. (منتهی الارب). المختلطة من النبت. (اقرب الموارد).

غذمة.

[غُ مَ] (ع اِ) سخت تیرگی. (منتهی الارب). غبرة کدرة. ج، غُذَم. (اقرب الموارد). الغذمة کالغثمة و هو اغذم اکدر اغبر. (تاج العروس). || پاره ای از مال. ج، غُذَم. (اقرب الموارد). پاره ای از شتران. (منتهی الارب). در کتب لغت غذمة معنی به طور مطلق نیامده؛ صاحب اقرب الموارد «القطعة من المال» معنی کرده است. بنابراین چنین بنظر میرسد که صاحب منتهی الارب آن را به معنی اخص؛ یعنی مال به معنی چارپایان آورده است. || شیر بسیار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غَذَمَة. (اقرب الموارد). ج، غُذَم. (اقرب الموارد). || حادثه ای سخت. یقال: وقعوا فی غذمة(1) من الارض؛ یعنی در حادثهء سخت افتادند. (منتهی الارب). الواقعة المنکرة. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب در این مورد غذمة را به فتح آورده ولی بنابر آنچه در اقرب الموارد و تاج العروس آمده به ضم است.

غذمة.

[غَ مَ] (ع اِ) سخن. یقال: ماسمعت غذمة؛ ای کلمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) رسیدن واقعه و حادثهء دشوار را. (منتهی الارب). غذیمة. (اقرب الموارد).

غذمة.

[غَ ذَ مَ] (ع اِ) شیر بسیار. (منتهی الارب). الشی ء الکثیر من اللبن. ج، غَذَم. (اقرب الموارد).

غذنگ.

[غَ ذَ] (ص) در فرهنگ نظام به معانی غدنگ (به دال) آورده و به بیت همه چون غول بیابان... استشهاد کرده و وجه اشتقاقی برای آن آورده است. رجوع به غدنگ شود.

غذو.

[غَذْوْ] (ع مص) خورش دادن: غذاه غذواً. (منتهی الارب) (آنندراج). غذاه بالغذاء؛ اعطاه ایاه، یقال: «غذی بلبان الکرم، و النار تغذی بالحطب». (اقرب الموارد). || مؤثر شدن و نافع بودن و کفایت کردن: غذا الطعام الصَبیَّ؛ نجع فیه و کفاه. (اقرب الموارد). || منقطع گردیدن بول: غذا البول. || بریدن شتر کمیز را: غذاه وبه. (منتهی الارب). غذا الجمل بولَه و غذا ببوله؛ قطع. و غذا بول الجمل؛ انقطع، لازم و متعدی است. (اقرب الموارد). || روان گردیدن آب: غذا الماء. (منتهی الارب). غذا الشی ء؛ سال. (اقرب الموارد). دویدن آب. (تاج المصادر بیهقی). || شتافتن. شتاب نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی). || روان شدن خون رگ. (منتهی الارب) (آنندراج). دویدن خون. (تاج المصادر بیهقی). || پرورش کردن، یقال: غذوت الصبی باللبن؛ ای ربیته. (منتهی الارب) (آنندراج). بپرورانیدن. (تاج المصادر بیهقی). پروردن. || کاشتن گیاهی. (دزی ج2 ص203).

غذوان.

[غَ ذَ] (ع ص) اسب شادمان شتاب رو. (منتهی الارب) (آنندراج). شتابنده، امرؤ القیس گوید: «کتیس ظباء الحلب الغذوان». (معجم البلدان). || مرد درشت و زبان دراز و نافرمان و تیزرو. (منتهی الارب) (آنندراج). الغذوان من الرجال السلیط الفاحش. تأنیث آن غذوانة. (اقرب الموارد) (تاج العروس).

غذوان.

[غَ ذَ] (اِخ) نام آبی واقع در بین بصره و مدینه است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

غذوانة.

[غَ ذَ نَ] (ع ص) مؤنث غذوان. (منتهی الارب). قال الفراء: امرأة غذوانة؛ فاحشة. (تاج العروس). مراد از فاحشه در اینجا بدزبان است. زن زبان دراز و نافرمان و سلیطه. (ناظم الاطباء). رجوع به غذوان شود.

غذوی.

[غَ ذَ وی ی] (ع اِ) غدوی (به دال) است در همهء معانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هر آنچه در شکم حوامل باشد یا اینکه به گوسفند اختصاص دارد. ابن اعرابی گوید: غذوی، بهم و هر حیوانی است که تغذیه می شود. و نیز گوید: مردی اعرابی از بلهجیم به من خبر داد که غذوی آن بره یا بزغاله است که از شیر مادرش تغذیه نمی کند بلکه از شیر دیگری یا با چیز دیگر تغذیه می کند. (از اقرب الموارد). غَذیّ. (اقرب الموارد). رجوع به غذی شود.

غذی.

[غَذْیْ] (ع مص) پرورش کردن. (منتهی الارب): غذاه یغذیه غذیاً (یائی) کغَذَاهُ یغذوه غذواً. (قاموس) (اقرب الموارد).

غذی.

[غِ](1) (ع اِ) امالهء غذا. (غیاث اللغات) (آنندراج به نقل از شرح خاقانی). ممال غذاء :
زاید از اهتمام او گردون
در عروق صلاح خون غذی.ابوالفرج رونی.
مرد عاقل که بر ره داد است
غذی او ز باده و باد است.سنائی.
به دولت تو که جان را ز بهر اوست حیات
به نعمت تو که تن را ز بهر اوست غذی.
ادیب صابر.
امروز غذای تو دهند از جگر خاک
فردا غذی خاک دهند از جگر تو.خاقانی.
قوت روان خسروان شمهء خاک درگهش
چون غذی ملائکه باد ثنای ایزدی.خاقانی.
غذی از جگر پذیرد همه عضوها ولیکن
غذی از دهان به یک ره به سوی جگر نیاید.
خاقانی.
تا غذی گردی بیامیزی به جان
بهر خواری نیستت این امتحان.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر سوم ص237).
شو غذی و قوت و اندیشها
شیر بودی شیر شو در بیشها.
مولوی (مثنوی دفتر سوم ص238).
(1) - در تداول فارسی زبانان غَذی گویند.

غذی.

[غَ ذا] (ع اِ) کمیز شتر. (منتهی الارب) (آنندراج). بول شتر. رجوع به غذا شود.

غذی.

[غَ ذی ی] (ع اِ) غدوی (به دال). غذوی. || بره و بزغالهء نوزاده، نر یا ماده. سخلة. (از اقرب الموارد). بزغاله. ج، غِذاء. || بچگان و خردان شتر. (منتهی الارب). صغار المال. (اقرب الموارد). غَذیّ المال صغار کالسخال و نحوها فعلی هذا یکون الغذی من الابل و البقر و الغنم. قال: و یقال غذی المال و غذویه. (تاج العروس). || (ص) به معنی صفت مشبهه بر وزن فعیل؛ یعنی پرورده نعمت نیز بکار رفته : فانه لما رسم بالاوامر المطاعة العالیة... بوضع کتاب فی ادویة المفردة... قابل عبد عتباتها و غذی نعمتها هذه الاوامر العالیة بالامتثال. (دیباچهء مفردات ابن البیطار ج1 ص1).

غذیذة.

[غَ ذی ذَ] (ع اِ) ریم و زرداب و خون زخم و گوشت مردهء آن. (منتهی الارب) (آنندراج). غثیثة. (اقرب الموارد).

غذیرة.

[غَ رَ] (ع اِ) آرد که بر آن شیر ریخته بر سنگریزه ای تفسان گرم سازند. (منتهی الارب) (آنندراج). دقیق یحلب علیه لبن ثم یحمی بالرضف. (اقرب الموارد). غَیْذَر. (اقرب الموارد ذیل غیذر) (آنندراج).

غذیمة.

[غَ مَ] (ع ص، اِ) زمینی که گیاه غَذَم رویاند. || چاه گشاده. (منتهی الارب) (آنندراج): بئر غذیمة؛ واسعة. ج، غذائم. (اقرب الموارد). || دریا. (لسان العرب). || الق فی غذیمته ماشئت؛ ای فی رحب باعه و صدره. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مجازاً به معنی واقعهء بد و سخت، وقعوا فی غذیمة من الارض؛ ای فی واقعة منکرة. (منتهی الارب). || اول سمن الابل فی المرعی؛ آغاز چاق شدن شتر در چراگاه. (لسان العرب). || (مص) رسیدن واقعه و حادثهء دشوار: غذموا بها غذیمة. (منتهی الارب). غَذْمَة. (اقرب الموارد).

غر.

[غَ] (ص) زن فاحشه و قحبه. (برهان قاطع) (غیاث اللغات) (فرهنگ رشیدی). زن فاحشه، و آن را به تازی قحبه گویند :
طمع چون بریدم من از مال خواجه
زنش غر که خود را کم از خواجه داند.
جهانگیری.
حکیم سنائی غر با اول مفتوح به معنی قحبه و با اول مضموم به معنی دبه خایه در این بیت آورده :
گشته پر باد سخت خایهء غر
مانده پر آب و سست آلت غر(1).
غر اول به معنی دبه خایه و غر دوم به معنی زن فاحشه است. (از جهانگیری). زن بدکار. جنده. زن تباهکار :
تو گر حافظ و پشت باشی مرا
به ذره نیندیشم از هر غری.منوچهری.
ای پسر گیتی زنی رعناست بس غر بافریب
فتنه سازد خویشتن را چون به دست آرد عزب.
ناصرخسرو.
در خم شد و گفت ای که ترا خواهر و زن غر
کس از پی زر تن چه نهد خوف و خطر بر.
سوزنی.
هجو سهیل زین و زن غر همی کنم
یک هجو گفته دارم و دیگر نمیکنم.سوزنی.
گر شرط غری کردن بود آنکه تو کردی
پس بر همه غرهای جهان نیست غرامت.
حکیم علی شطرنجی (از انجمن آرا) (از آنندراج).
جرم خورشید را چه جرم بدانک
شرق و غرب ابتدا شر است و غر است.
خاقانی.
گفت ای غر تو هنوزی در لجاج
می نبینی این تغیر و ارتجاج.مولوی.
|| (مجازاً) به معنی بددل. (غیاث اللغات) (برهان قاطع). مردم بیدل را غردل خوانند. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). || در خطاب به مرد به معنی عنین و خصی و مخنث نیز آمده :
معذور است اگر با تو نسازد زنت ای غر
زآن گنده دهان تو و زآن بینی فرخند.
عماره.
همچو چینی دلبری مهمان غر
بانگ چنگ و بربطی در پیش کر.
مولوی (مثنوی چ کلالهء خاور ص417).
نیست لایق غزو نفس و مرد غر
نیست لایق مشک و عود و کون خر.
مولوی (مثنوی).
|| (اِ) مخفف غرد عربی به معنی خانهء چوبین که تنها با لفظ باد استعمال شده، به معنی خانهء چوبین تابستانی :
که هر گه که تیره بگردد جهان
بسوزد چو دوزخ شود بادغر.
؟ (از فرهنگ نظام).
رجوع به بادغر شود.
- بادغر؛ خانهء چوبین تابستانی. مرکب از باد + غر مخفف غرد عربی به معنی خانهء چوبین، لیکن تنها با لفظ باد استعمال شود. رجوع به غر شود. (فرهنگ نظام).
- مادرغر؛ مادرجنده :
آن زن و مادرغر از این یافه ها
گفت سراسر هذیان و هدر.
سوزنی (دیوان ص122 نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه).
زخم تبر هجو من ای مادرغر
دست پدرت برید و من سوزنگر.سوزنی.
چه بازیها کنی در پیش فرعون
تو با لجلاج مادرغر به یکجا.سیف اسفرنگی.
کو که باشد هندی و مادرغری
که طمع دارد به خواجه دختری.مولوی.
گفت من هم بیخبر بودم از آن
آگهم کردند این مادرغران.مولوی.
(1) - در نسخهء خطی فرهنگ جهانگیری متعلق به کتابخانهء لغت نامه این بیت نیامده است و در نسخهء چاپی چنین است.

غر.

[غَ] (پسوند) (ظاهراً مبدل گر) پساوند در آخر بعض اسامی امکنه، مانند وزاغر، کاشغر، خشاغر، شادغر.

غرٍ.

[غَ رِنْ] (ع ص) رجل غَرٍ؛ مرد نیکومنظر. اصله غرو، ککتف. (منتهی الارب).

غر.

[غُ] (ص) دبه خایه. (برهان قاطع) (فرهنگ اسدی) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). خایه بزرگ. (حاشیه فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). شخصی که خصیه اش بزرگ شده باشد. (برهان قاطع). مرضی است که خصیه از مقدار کلان شود، و گاهی این مرض در پوست گلو پیدا می شود. (غیاث اللغات). بزرگ شدن خایه از باد یا پاره شدن پردهء زهار که لفظ دیگرش فتق است. فنج. (فرهنگ اسدی ذیل فنج). قُنج. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). آدر. ادرّ. مأدوی. مبتلی به فتق. مفتوق. دِمّ. مبتلی به قیلة(1). مبتلی بادرة :
بینی و گنده دهان داری و نای
خایگان غر هریکی همچون درای(2).
(احوال و اشعار رودکی چ سعید نفیسی ص1094).
پیسی و ناسور کون و گربه پای
خایه غر داری تو چون اشتر درای.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
برون شدند سحرگه ز خانه مهمانانش
زهارها شده پرگوی و خایه ها شده غر.
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
|| (اِ) برآمدگی در اعضاء را نیز گویند و آن مانند گلوله در گردن یا پیشانی و گرهی در زیر گلو به هم میرسد و بریدن و برآوردن آن کم خطر است و به ترکی بوقمه خوانند. (برهان قاطع). برآمدگی که در اعضا به هم رسد مثل گلو و پیشانی و آن را بوغمه گویند. (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). غده ای که بر گردن و پیشانی و حوالی آنها برآید. (فرهنگ نظام) :
ای غر پیشانیت غرهء ماه صفر
غره به آن غر مشو دور کن این درد سر.
جاهی تاشکندی (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از جهانگیری).
|| باد در دهن جمع کردن را نیز گویند به جهت آنکه شخص دست بر آن زند. (برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی). و آن باد با صدا برآید و آن را به ترکی زنبق و زمرته خوانند. (برهان قاطع). به معنی زنبغر که باد در دهان کردن باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). زبغر و زنبغل، و بدین معنی محل تأمل است. (فرهنگ رشیدی). زابگر. زبگر. زابغر. (فرهنگ اسدی ذیل زابگر). || (اِ صوت) نام آواز غوک. آواز وزغ. نفیق. || آهسته حرف زدن از سر خشم، و با لفظ زدن (غر زدن) یا به صورت مکرر؛ یعنی غرغر استعمال می شود و در صورت تکرار با لفظ کردن (غرغر کردن) گفته می شود. در سنسکریت گهر به معنی آواز دادن هست. (از فرهنگ نظام). || در تداول شیرازیان و خراسانیان، جای تورفته ای از ظرف فلزی است به سبب خوردن به چیزی سخت. (از فرهنگ نظام). غر شدن آفتابه و قمقمه و مانند آنها. || در تداول اهل یزد زنگوله است. (از فرهنگ نظام).
(1) - در ذخیره خوارزمشاهی آمده: فتق و قیله که اهل خراسان «غر» گویند و اهل عراق «دبه» ولی ظاهراً «غر» صاحب قیله، و «غری» قیله است. رجوع به قیلة شود.
(2) - ن ل: خایگانِ غُرّ هر یک چون درای.
(احوال و اشعار رودکی چ سعید نفیسی ص 1094).

غر.

[غِ] (اِ) جنباندن جزء یا تمام بدن از روی ناز، و با لفظ دادن استعمال می شود. (فرهنگ نظام). رجوع به غر دادن و قر و قر دادن شود.

غر.

[غِ] (اِ) غر در میان قومی انداختن؛ همه را کشتن. ظاهراً از لفظ ترکی قرماق و قرلماق آمده است، و غر افتادن نیز گویند به معنی وقوع کشتار.

غر.

[غُرر] (ع اِ) مرغی است آبی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) در مثنوی بیت ذیل آمده :
دید شیشه در کف آن پیر پر
گفت شیخا مر ترا هم هست غر.
مولوی (مثنوی چ نیکلسن دفتر دوم ص438).
نیکلسون در تفسیر مثنوی نویسد (تفسیر دفتر دوم ص357): «غر» ورم. آماس، بزرگی غده و مجازاً به معنی مرض و عیب. فاتح الابیات محتم غر (به ضم اول و تشدید دوم) خوانده، و آن را به فریب و غرور ترجمه کرده و ویلسون(1) نیز آن را «فریب» ترجمه نموده. اما در عربی لغت «غر» به معنی غرور نیامده، و قافیه نیز احتمال غر (به فتح) را ندارد.
(1) - Wilson.

غر.

[غُرر] (ع ص، اِ) جِ غَرّاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جِ اَغَرّ. (تاج العروس). سفیدیهای پیشانی. (غیاث اللغات). هر چیزی سفید را گویند عموماً و پیشانی سفید را خصوصاً. (برهان قاطع). || (مجازاً) بزرگان و مشاهیر. (غیاث اللغات). مردم بزرگ و بزرگوار. (برهان قاطع) (جهانگیری). رجوع به غراء و اغر شود.

غر.

[غُرر] (اِخ) موضعی است به بادیه. (منتهی الارب) (آنندراج).

غر.

[غَرر] (ع مص) فریفتن و بیهوده امیدوار کردن کسی را. (منتهی الارب). غرور. غِرَّة. (اقرب الموارد). || با دهانهء تیغ با کسی چیزی کردن که شبیه قتل و ذبح باشد: غر فلان فلاناً؛ فعل به ما یشبه القتل و الذبح بغرار الشفرة. غرور. غِرَّة. (اقرب الموارد). || فروشدن آب به زمین. (منتهی الارب). غِرار. (اقرب الموارد). || ریختن آب. صب. غر در مشک آب آن است که آن را در آب گذارند و با دست آب را به درون آن وارد کنند و به این کار مداومت کنند تا پر شود. (از اقرب الموارد). || خورش دادن مرغ چوزه را. (منتهی الارب). چینه دادن مرغ بچهء خود را به منقار. (برهان قاطع) (جهانگیری). و منه یقال: غُرَّ فلان من العلم ما لم یغر یُغَرَّ غیره؛ ای زق و علم. (اقرب الموارد). || غرغر خوردن. (منتهی الارب). غرغر خوردن کسی یا حیوانی. (از اقرب الموارد). غِرار. (اقرب الموارد). || چرانیدن شتران. (منتهی الارب). غِرار. (اقرب الموارد). || به لهو و لعب پرداختن پس از آزمودگی و تجربه دیدن: غر غراً؛ تصابی بعد حنکة. (از اقرب الموارد). غرارة. (اقرب الموارد).
- غر از کسی؛ یعنی وی را به اشتباه انداختن: من غرک من فلان؛ ای من اوطاک عشوةً فیه. (اقرب الموارد).
- غر به کسی؛ یعنی جرأت و جسارت بر وی: ما غرک بفلان؛ ای کیف اجترأت علیه؟ (از اقرب الموارد) : یا ایها الانسان ما غرک بربک الکریم. (قرآن 82/6).
|| بردن از راه تقلب: و ان غر برهن او حق للجانب الکریم. || گم شدن. غایب شدن. (دزی ج2 ص203). || (اِ) شکن جامه و نورد پوست. ج، غُرور. (منتهی الارب) (آنندراج). کل کسر متثن فی ثوب او جلد. یقال: طویت الثوب علی غره؛ ای کسره الاول. (اقرب الموارد). طی. چین جامه. در برهان قاطع و فرهنگ جهانگیری به معنی شکن و چین اندام و رو نیز آمده است. || طویته علی غره؛ یعنی او را به حالی که داشت گذاشتم بی آنکه شأن وی را ظاهر کنم. مثلی است و در مورد کسی آورند که برأی خود واگذار شود. (از اقرب الموارد). || خوراکی که مرغ به چوزهء خود دهد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد)(1). || شکاف زمین(2). || جوی باریک در زمین(3). || دم شمشیر. حد السیف. (از اقرب الموارد)(4).
- غر المتن؛ یعنی راه رفتن بلند و سخت. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و آنندراج این معانی اشتباهاً برای غُرّ آمده. رجوع به غُرّ شود.
(2) - در منتهی الارب و آنندراج این معانی اشتباهاً برای غُرّ آمده. رجوع به غُرّ شود.
(3) - در منتهی الارب و آنندراج این معانی اشتباهاً برای غُرّ آمده. رجوع به غُرّ شود.
(4) - در منتهی الارب و آنندراج این معانی اشتباهاً برای غُرّ آمده. رجوع به غُرّ شود.

غر.

[غَرر] (اِخ) جایگاهی است در دو روزه راه از هجر، راجز گوید: «فالغر ترعاه فجنبی جفر...». || نصر گوید: غر، آبی است از آن بنی عُقیل در نجد، و آن یکی از دو آب است که آنها را غران گویند. (از معجم البلدان).

غر.

[غِررا] (ع ص) آنکه فریب خورد چون او را فریب دهند. ج، اغرار. || جوان ناآزموده کار. (منتهی الارب). جوان بی تجربه. مذکر و مؤنث آن یکسان است، یقال: شاب غر و شابة غر و غرة. (از اقرب الموارد). مرد غافل و ناآزموده کار. (غیاث اللغات). مردم صاحب غفلت و ناآزموده کار. (مقدمة الادب زمخشری). کارناآزموده. (دهار). غریر. (اقرب الموارد). ناشی. غیر مجرب در امور. ج، اغرار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

غر آمدن.

[غِ مَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه قر دادن. غر دادن. قر آمدن. جنباندن جزء یا تمام بدن از روی ناز: این قدر غر نیا. رجوع به غر دادن و قر دادن شود.

غرا.

[غَ] (ع اِ) گاوساله. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اَغراء. (اقرب الموارد). || هر نوزاده. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اغراء. (اقرب الموارد). || (ص) لاغر. ج، اغراء. (منتهی الارب) (آنندراج). غراة. (اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِمص) خوبی. (منتهی الارب). الحُسن. یقال: به غراً. (اقرب الموارد). || (اِ) سریشم. هرچه بدان بیالایند چیزی را. سریشم ماهی. غِراء مثله، اذا فتحت الغین قصرت: «غری» و اذا کسرت مددت: «غراء». (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اغراء. (اقرب الموارد). داود ضریر انطاکی گوید: غرا، هر رطوبت لعابی است که چسبندگی داشته باشد، مانند: صمغ و نشا، و هرگاه مطلق باشد مقصود چیزی است که از پوست یا ماهی سازند و بهترین آن، آن است که از پوست گاو خوب پخته شده سازند و آن در دوم گرم و خشک است در چسباندن زخم و شکسته بندی به کار رود و از آتش سوزی و بیماری بهق و برص از طریق مالیدن ممانعت کند و آشامیدن آن زخم ریه را بهبود بخشد و فتوق را التیام دهد و در به کار بردن دواها کمک کند مخصوصاً در بستن اعضاء و الحام مصرف می شود و اگر روی فتق پیش از مزمن شدن به اندازهء جوز السرو و مازو بچسبانند بهبود یابد. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ج1 جزء اول ص251). چسب. به ترکی یاپوشقان گویند.

غراً.

[غَ رَنْ] (ع مص) حریص شدن به چیزی بی آنکه وادارکننده ای باشد. غَراء. (از اقرب الموارد).

غرا.

[غَ] (اِخ) (ال ...) نام شهری است در اندلس. صاحب الحلل السندسیة آرد: از طلیطلة تا قریهء مغام مرحله ای است و الغرا شهر بزرگی است دارای بازار و محلات، و در نزدیک «وادی آش» واقع است. (الحلل السندسیة چ 1936م. جزء اول ص54).

غرا.

[غُ] (اِ) هر چیز که متصف به سفیدی و روشنی باشد. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || آفتاب را نیز گویند به سبب روشنائی. (برهان قاطع). آفتاب. (دهار) (ناظم الاطباء). ظاهراً مأخوذ از عربی «غراء» (به فتح اول و تشدید دوم) است(1). رجوع به غراء شود.
(1) - رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.

غرا.

[غَرْ را] (ص نسبی) منسوب به شهر غرا و توابع آن. (انساب سمعانی). رجوع به غرا شود.

غراء .

[غَ] (ع مص) آزمندی. (منتهی الارب) (آنندراج). حریص شدن به چیزی بی آنکه وادارکننده ای باشد. (از اقرب الموارد). غَراً. (اقرب الموارد). || سرد شدن: غری الغدیر؛ برد ماؤه. || تمادی در خشم. (اقرب الموارد).

غراء .

[غِ] (ع اِ) سریشم ماهی. (منتهی الارب) (مقدمة الادب). رجوع به سریشم ماهی شود. سریشم. (دهار) (مهذب الاسماء). غراءالسمک. سریش که از ماهی برآورند، و هرچه چسبنده باشد. (غیاث اللغات). آنچه از پوست یا آرد ساخته شود و برای چسباندن به کار رود، و گاهی از ماهی گرفته شود. (اقرب الموارد). هرچه بدان چیزی را بیالایند. غرا. || (ص) مرد بی ستور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) مغاراة. لجاج کردن. || پیاپی کردن: غاری بین الشیئین؛ والی. (اقرب الموارد).

غراء .

[غَرْرا] (ع ص) (در فارسی بدون همزه آرند) مؤنث اغر. رجوع به اغر شود. ج، غُرّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اسب غره دار. (منتهی الارب) (آنندراج). اسبی که در پیشانی آن به اندازهء درهمی سفیدی باشد. (از اقرب الموارد). || سفید و روشن. (غیاث اللغات). زیبا. درخشان :
همایون باد نوروزت که بر گیتی همایون شد
از آن فرخنده دیدار و همایون طلعت غرا.
مسعودسعد.
|| سخت گرم، یقال: هاجرة غراء و ظهیرة غراء و ودیقة غراء؛ ای شدیدة الحر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || روشن. نورانی.
- طریقهء غراء؛ راه نیک روشن.
- لیلهء غراء؛ شب روشن. شب جمعه.
|| (اِ) گیاهی است خوشبوی، یا آن غُرَیراء است. (منتهی الارب) (آنندراج). غریراء. (اقرب الموارد). || مرغی است سپیدسر. (منتهی الارب) (آنندراج). مرغی است سفید از مرغان آبی، به نر و ماده هر دو اطلاق شود. (از اقرب الموارد). || (ص) کنایه از عبارت فصیح و استوار و منسجم است و در ترکیبات، قصیدهء غرا، ابیات غرا، لفظ غرا، نکتهء غرا، همین معنی مشهود است :
ز شاهان همه گیتی ثنا گفتن ترا شاید
که لفظ اندر ثنای تو همه یکسر شود غرا.
فرخی.
به پایان آمد این قصیدهء غرا چون دیبا. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص281). چند قصیدهء غرا در این تاریخ بیاورده ام. (تاریخ بیهقی ص392). قصیده ای غراست در این باب عنصری را، تأمل باید کرد تا حال مقرر گردد. (تاریخ بیهقی ص692).
حجت ز بهر شیعت حیدر گفت
این خوب و خوش قصیدهء غرا را.
ناصرخسرو.
هر آنکه داند، داند یقین که هر بیتی
ازین قصیدهء من یک قصیدهء غراست.
مسعودسعد.
من بنده به فتحها همی گویم
هر هفته یکی قصیدهء (صحیفهء) غرا.
مسعودسعد.
به یک قصیدهء غرا بخواه دستوری
ز بارگاه خداوند تاج و زینت و فر.انوری.
به مدح شاه بخواند این قصیدهء غرا
ز نظم خویشتن آن رشک لعبت آذر.انوری.
مالک الملک سخن خاقانیم کز گنج نطق
دخل صد خاقان بود یک نکتهء غرای من.
خاقانی.
سزد گر عیسی اندر بیعت معمور
کند تسبیح از این ابیات غرا.خاقانی.
امروز صاحبنظران نامم نهند از ساحران
هست آبروی شاعران زین شعر غرا ریخته.
خاقانی.
شعراء عصر در مدائح او قصائد غرا انشا کرده اند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص242 نسخهء خطی مؤلف)(1). به هیچ روزگار هیچ پادشاه را افتراع آن بقعهء عذراء و انتزاع آن مملکت غرا سرنگشته بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص255).
گزارندهء بیت غرای من
که شد زیب او زیورآرای من.نظامی.
قاضی اصفهان... به تشخیص دعاوی شرعیهء مردم موافق قانون شریعت غرا و ملت بیضا میرسید. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص3).
(1) - نسخهء چاپی 1272 ه . ق. این قسمت را ندارد.

غراء .

[غَرْ را] (اِخ) مدینهء منوره. (منتهی الارب). لقب مدینه است. (از اقرب الموارد). || موضعی است به دیار بنی اسد. (منتهی الارب) (آنندراج). جایگاهی است در دیار بنی اسد در نجد. (معجم البلدان). || نام اسب دختر هشام بن عبدالملک. (منتهی الارب).

غراء .

[غَرْ را] (اِخ) (ال ...) جائی است که در دیار ناصفه قرار دارد و ناصفة قُوَیرة در همین جاست :
کأنهم ما بین الیه غُدوَةً
و ناصفة الغراء هدی مُحَلَّل.
تا آخر ابیات، و به قول ابن الفقیه در پس ناحیهء غراء ناحیهء ذوالضروبة و در پس آن نیز ذوالغراء قرار دارد. || ذوالغراء ناحیه ای است در عقیق مدینه. رجوع به ذوالغراء شود. || نام یومی از ایام عرب. ابووجزة گوید :
کأنهم یوم ذی الغراء حین غدت
نکبا جمالهم للبین فاندفعوا.
لم یصبح القوم جیراناً فکل نویً
بالناس لاصدع فیها سوف تنصدع.
(از معجم البلدان ذیل غراء).

غراءالجلود.

[غِ ئُلْ جُ] (ع اِ مرکب)سریشم. سریشم نجاری. رجوع به غراء شود.

غراءالسمک.

[غِ ئُسْ سَ مَ] (ع اِ مرکب)سریشم ماهی. سریشم ماهی شیمر(1). رجوع به غراء شود.
(1) - Chimere.

غرائب.

[غَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ غریبة. زنانی که دور از وطن باشند. (از اقرب الموارد). || دوران. مقابل قرائب. || چیزهای نو و نادر. (آنندراج). چیزهای عجیب و شگفت آور و غیر مأنوس : پس از نماز پیشین از کار علف فارغ شدیم، امیر به خنده میگفت این حدیث برطریق غرائب و عجائب. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص622). شهری دید از غرائب مبانی و عجائب مغانی. (ترجمهء تاریخ یمینی 1272 ه . ق. ص412). پسر گفت ای پدر فوائد سفر بسیار است از نزهت خاطر... و شنیدن غرائب. (گلستان سعدی). رجوع به غریبة شود.

غرائر.

[غَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ غَریرة. (اقرب الموارد). رجوع به غریرة شود. || جِ غِرارة. (منتهی الارب). جوالها. (آنندراج) (اقرب الموارد). جوهری گوید: گمان می کنم معرب باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به غرارة شود.

غرائز.

[غَ ءِ] (ع اِ) جِ غریزة. (اقرب الموارد). رجوع به غریزة شود. || نزد اهل جفر عبارت است از بینات حروف، کذا فی بعض الرسائل. (کشاف اصطلاحات الفنون).

غرائس.

[غَ ءِ] (ع اِ) جِ غریسة. (اقرب الموارد). رجوع به غریسة شود.

غراءی.

[غُ ئا] (ع اِ) سرشیر. ج، غَرائی. || سنگ بزرگ. (منتهی الارب). صاحب اقرب الموارد غراوی به واو آورده و تنها معنای الرغوة؛ یعنی سرشیر را برای لغت مذکور ذکر کرده است.

غراءی.

[غَ ئا] (ع اِ) جِ غُرائی. (منتهی الارب). در اقرب الموارد غراوی به واو آمده است. رجوع به غُراءی شود.

غراب.

[غُ] (ع اِ)(1) زاغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (نصاب الصبیان) (بحر الجواهر) (غیاث اللغات) (مقدمة الادب). ج، اَغرُب، اَغرِبة، غِربان، غُرب، جج، غرابین (جِ غِربان). (منتهی الارب) (آنندراج). و منه الحدیث: «امر النبی (ص) بقتل الغراب، و سماه فاسقاً» (منتهی الارب). || کلاغ. (بحر الجواهر) (مقدمة الادب) (ترجمان علامهء جرجانی ص73) : فبعث الله غراباً یبحث فی الارض لیریه کیف یواری سوءة اخیه. (قرآن 5/31). واقی. واقِ. (المنجد ذیل همین کلمات). غراب را نامهای گوناگونی است از قبیل: ابوحاتم، ابوحجادب، ابوالجراح، ابوحذر، ابوریدان، ابوزاجر، ابوالشوم، ابوعتاب، ابوالقعقاع، ابن الارض، ابن بریح. ابن دایه. (از المرصع نسخهء خطی). داود ضریر انطاکی گوید: غراب به سه نوع از پرندگان اطلاق شود: یکی زاغی است که در نزد ما به غراب الزرع و عناق معروف است و پاها و منقار آن کوچک و سرخ و به بزرگی کبوتر است، دوم غراب معروف به غراب اسود (کلاغ) است که در میان پرندگان درنده بسیار یافت شود و به غلط آن را زاغ نامیده اند. و سوم معروف به غراب ابقع (کلاغ پیسه) که از همه وحشی تر است. و چون غراب جیفه میخورد گوشت آن خشن و بسیار بدبوست و سردرد می آورد و مصلح آن پختن در سرکه است. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ج1 جزو1 ص251). و صاحب معالم القربة فی احکام الحسبة گوید: گوشت پرندگان جیفه خوار مانند غراب ابقع و غراب اسود بزرگ نیز خورده نمی شود زیرا که آنها مستخبث اند و اما دربارهء غراب الزرع و غداف که جثهء آن کوچک و به رنگ خاکستری است گفته اند که آنها حلال گوشت هستند زیرا دانه خورند و به فاخته میمانند و گفته اند مانند ابقع حرام گوشت هستند. (معالم القربة چ روبن لیوی ص104). حکیم مؤمن در تحفه آرد: غراب اسم جنس کلاغ است و ابلق او غراب ابقع، و سیاه بزرگ او موسوم به غراب اسود است. به ترکی قوزقون گویند و سیاه کوچک آن که در کشتزارها دیده می شود سرخ است، به فارسی زغن و زاغچه گویند، و آن غیر از غذاف است، و در خواص مانند غراب الزرع و از صنف آن است، کلاغ سفید که ابقع باشد در دوم گرم و خشک است و خوردن آن را در قطع باه مجرب دانسته اند و تعلیق چشم او مورث بیخوابی است و اجتناب از خوردن گوشت آن اولی است و زاغ بغایت ردی الغذاء و در سیم گرم و خشک و در خواص مثل غداف، و جلوس در طبیخ آن جهت ریاح رحم مفید است و چون زندهء آن را در ظرفی گذاشته با برادهء حدید و ترشیها مثل سرکه و آب ترنج چهل روز در سرگین اسب دفن کنند تا حل شود، جهت خضاب مجرب دانسته اند و گویند تا مدتی مدید رنگ آن تغییر نمی کند و در تغییر رنگ وضح (برص) و رویانیدن موی مجرب است و کلاغ سیاه و زاغچه در اول گرم و خشک و مولد خون صالح و محرک باه و مضر محرورین و مصلحش سرکه است و زهرهء اقسام کلاغ جهت بیاض چشم و ناخنه و زبل آن جهت برص و جمیع آثار نافع است. - انتهی. و در قاموس کتاب مقدس چنین آمده: لفظ غراب در زبان عبری به معنی سیاه است و آن پرنده ای است شبیه به کلاغ لیکن بزرگتر از آن است و منفرداً پرواز می کند و در شریعت موسوی ناپاک است و این لفظ انواع هشتگانهء کلاغ را که در فلسطین یافت می شود شامل است. خوراک وی لاشه و اجساد حیوانات مرده است که چشمهای آنها را کنده و میخورد و در ویرانها و مقامها و درختهای بلند مسکن میگیرد. و از چهار الی هفت جوجه را توجه و حفظ کند تا موقعی که به حد رشد رسیده، خود بتواند تحصیل خوراک کرده خود را محافظت کنند. - انتهی. و صاحب حبیب السیر آرد: غراب چندین نوع است و طبیعت جمیع اصنافش بر آن مجبول است که از خلق کناره کنند و در جائی جفت شوند که کس نبیند و نداند، و بعضی از علما بر آن رفته اند که کلاغ مجامعت نمی کند بمجرد آنکه نر به منقار خود طعمه به ماده دهد قناعت کند و آنچه متفق است آن است که هیچ غرابی با مادهء مکرر مواصلت جایز نمیدارد و از اینجهت او را به عدم وفا منسوب سازند. از غرایب آنکه چون بچهء کلاغ از بیضه بیرون آید در نظر پدر و مادر آنقدر کریه منظر نماید که چند روز گردش نگردند و در آن ایام رازق علی الاطلاق پشه ای را به آشیانهء کلاغ فرستد تا قوت بچگانش گردد و هرگاه آن بچه پر برآورد پدر و مادرش بر سر او آمده تعهد حالش نمایند. (حبیب السیر چ 1 تهران، اختتام ص423). رجوع به صبح الاعشی ج2 ص81 شود :
نیست ممکن که بود هرگز چون باز غراب.
فرخی.
ور بلبل را گسسته شد زیر
بربست غراب بی مزه بم.ناصرخسرو.
چند گریزی ز حواصل درین
قبهء بی روزن و باب ای غراب.ناصرخسرو.
وین ستمگر جهان به شیر بشست
بر بناگوشهات پر غراب.ناصرخسرو.
چون غرابم به دور بینی از آن
تیره شد روز من چو پر غراب.مسعودسعد.
از گریه چون غرابم آواز در گلو
پیدا نبود هیچ سؤال من از جواب.
مسعودسعد.
ز زخم خنجر و از گرد موکب تو شود
زمین چو چشم همای و هوا چو پر غراب.
مسعودسعد.
از وصالت گشت فالم سعد چون فر همای
گر ز هجرت گشت روزم تیره چون پر غراب.
امیرمعزی.
از این قصیده که گفتم سخنوران جهان
به حیرتند چو از منطق طیور غراب.
خاقانی.
مگو کز چمن نیست بادا غراب
مگر نرخ انجیر ارزان بود.خاقانی.
در اوایل عهد شباب که موی عارض چون پر غراب بود... (مقامات حمیدی).
مگس بر خوان حلوا کی کند پشت
به انجیری غرابی چون توان کشت.نظامی.
نه عجب گر فرورود نفسش
عندلیبی غراب هم قفسش.
سعدی (گلستان).
طوطی را با زاغی در یک قفس کرده بودند... عجبتر آنکه غراب هم از مجاورت طوطی به جان آمده بود. (گلستان سعدی).
چون برآمد بر هوا موش از غراب
منسحب شد چغز نیز از قعر آب.
مولوی (مثنوی).
چون غراب است این جهان بر من از آن زلف غراب
ارغوان بار است چشمم زآن رخ چون ارغون.
مظفری.
رجوع به زاغ و کلاغ شود.
- طار غرابه؛ یعنی پیر شد. (اقرب الموارد).
- غراب الابقع.؛ غراب السود. غراب البین. غراب الزرع. غراب القیظ. رجوع به ترکیبات مذکور شود.
-امثال: فلان احذر من الغراب . (منتهی الارب).
|| حد هر چیزی و تیزی تبر و تیزی هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). غراب کل شی ء، اوله و حده کغراب الفأس و نحوها. (اقرب الموارد). || یخچه. تگرگ. برف. (منتهی الارب) (آنندراج). البَرَد و الثلج. (اقرب الموارد). || پس سر. (منتهی الارب) (آنندراج). قذال الرأس. (اقرب الموارد). || خوشهء نخستین از بریر(2) و پیلو. (منتهی الارب) (آنندراج). خوشهء بریر. خوشهء درخت اراک. (از اقرب الموارد). || تندی پائین سرین متصل بالای ران. یا استخوان باریک پائین استخوان تنک و هما غرابان. ج، غربان. (منتهی الارب) (آنندراج). الغرابان طرفا الورکین الاسفلان یلیان اعالی الفخذ، و قیل عظمان رقیقان اسفل من الفراشة. (اقرب الموارد). || نوعی از کشتی دریا. (غیاث اللغات). نوعی کشتی دریا از کشتیهای قدیم. (از المنجد). قسمی از کشتی بادی قدیم که به شکل غراب ساخته میشده است. کرجی. قایق. و کشتی دودی این عصر را هم غراب می گویند. (فرهنگ نظام). زورق. طرادة : و در آنجا معتمد مذکور مرا با خود به غراب سوار نموده، روانهء دیار اروس شده. (تاریخ گلستانه). با محمود بیک سوار غراب نموده و خود هم در آن کشتی نشست. (تاریخ گلستانه). || غراب یا غُرت و غراب، تنابزی است در تداول شیرازیان. || در اصطلاح صوفیه عبارت است از جسم کلی از جهت بودن او در غایت بعد از عالم قدس. (کشاف اصطلاحات الفنون به نقل از لطائف اللغات). الجسم الکلی و هو اول صورة قبله الجوهر الهبائی و به عم الخلاء و هو امتداد متوهم من غیر جسم و حیث قبل الجسم الکلی من الاشکال الاستدارة، علم ان الخلا مستدیر و لما کان هذا الجسم اصل الصور الجسمیة الغالب علیها غسق الامکان و سواده فکان فی غایة البعد من عالم القدس، و حضرة الاحدیة سمی بالغراب الذی هو مثل فی البعد و السواد. (تعریفات جرجانی).
- رِجْل الغراب؛ نوعی از بندش پستان شتر ماده است که شتر کره شیر مکیدن نتواند. (منتهی الارب) (آنندراج).
- || صر علیه رجل الغراب؛ یعنی تنگ و دشوار گردید بر وی کار. (منتهی الارب).
|| گیاهی است زرد شکوفه که به لغت بربری آن را اطریلال نامند. در تنه و بیخ و انبوهی به گیاه شبت ماند مگر در شکوفه که آن سپید دارد، و دانه ای مانند دانهء مقدونش(3). درهم من بزره مسحوقاً مخلوطاً بالعسل مجرب فی استیصال البهق و البرص شرباً، و قد یضاف الیه ربع درهم عاقر قرحا و یقعد فی شمس حارة مکشوف المواضع البرصة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به اَآطریلال شود.
- طاعون غراب.؛ رجوع به طاعون شود.
- غراب خوار.؛ رجوع به غراب خوار شود.
- غراب زمین.؛ رجوع به غراب زمین شود.
- غرابگون.؛ رجوع به غرابگون شود.
(1) - Le corbeau. (2) - در منتهی الارب به جای «بریر»، «بر» آمده که غلط است و بریر اول میوه ای است که از درخت اراک به بار آید.
(3) - در اقرب الموارد به سین آمده.

غراب.

[غُ] (اِخ) نام مردی، غیره النبی (ص) و جعل اسمه مسلماً و هو مسلم القرشی. (منتهی الارب). || لقب احمدبن محمد اصفهانی. || نام اسب غنی. (منتهی الارب) (آنندراج).

غراب.

[غُ] (اِخ) چاهی است بر یک روزه از مدینه. (منتهی الارب).

غراب.

[غُ] (اِخ) قریه ای است از قرای مدینه. رجوع به نزهة القلوب چ برون ص15 شود. || وادئی است از اودیهء عقیق. (منتهی الارب).

غراب.

[غُ] (اِخ) (ال ...)(1) نام صورتی از صور فلکیه از ناحیهء جنوبی است و آن را بر مثال کلاغی توهم کرده اند و کواکب آن هفت است و نام دیگر آن عرش سماک است. (از جهان دانش). نام صورت نهم از صور چهارده گانهء فلک جنوبی. (مفاتیح). یکی از صور جنوبی فلک و دارای سه ستاره از قدر سیم و یک از قدر چهارم است و جناح الغراب و منقارالغراب از ستارگان این صورت است. رجوع به ثوابت شود.
(1) - Algorab, Corbeau.

غراب.

[غُ] (اِخ) امیر مدیان است که جدعون وی را هزیمت داده، افرائیمیان او را بر صخرهء غراب به قتل رسانیدند، و صخرهء غراب به اسم امیر مدیان که در آنجا مقتول گردید موسوم گشت، و این صخره در مشرق اردن بود چه جدعون وقتی که غراب و ذئب را به قتل رسانید خود در طرف غربی اردن مشغول برانگیختن غیرت سبط افرائیم و به هیجان آوردن ایشان بود که بدان وسیله مدیانیان را هزیمت دهند، و اینان همان اشخاص بودند که گذرگاههای اردن را گرفته مدیانیان را فرار دادند و متفرق کردند، و پس از آن به تعاقب ایشان پرداخته، غراب و ذئب را دستگیر کردند، و رئیس آنان را به نزد جدعون آوردند. پس از آن جدعون و عساکرش از اردن گذشتند، شاید زبح و صلمناع را که شهریار مدیانیان بودند دستگیر کنند، علیهذا بر ایشان هجوم آورده در نوبح ایشان را زدند و دو پادشاه را دستگیر کردند. جدعون آنان را به سکوت و فنوئیل آورد و از آنجا به دیار عدم فرستاد. (از قاموس کتاب مقدس).

غراب.

[غُ] (اِخ) (صخرهء...) صخره ای است که امیر مدیان در آنجا به قتل رسید و وجه تسمیه اش این است که امیر مدیان به نام غراب نامیده می شد و این صخره در مشرق اردن بود. (از قاموس کتاب مقدس). رجوع به غراب (امیر مدیان) شود.

غراب.

[غُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دیناران بخش اردل شهرستان شهرکرد، و در 20000گزی جنوب باختری اردل و در 20000گزی راه عمومی اردل واقع است. سکنهء آن 46 تن و مذهب آنان تشیع است و به زبان فارسی سخن می گویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

غراب.

[غُ] (اِخ) جائی است به دمشق. (منتهی الارب) (آنندراج). جای معروفی است به دمشق. کثیر گوید :
فلولا الله ثم ندی ابن لیلی
و انی فی نوالک ذوارتعاب
و باقی الود ما قطعت قلوصی
مسافة بین مصر الی غراب
و از جملهء دلایل بر اینکه غراب در شام است قول عدی بن الرقاع است که گوید :
کلما ردنا شطاً عن هواها
شطنت دار میعة حقباء
بغراب الی الالاهة حتی
تبعت امهاتها الاطلاء
فتردَّدن بالسماوة حتی
کذبتهن غدرها و النِّهاءُ.
و همهء این نواحی چنانکه ابن السکیت در شرح شعر کثیر آورده در شام است.
(از معجم البلدان).

غراب.

[غُ] (اِخ) کوهی شامی مدینه. (منتهی الارب) (آنندراج). کوهی در نزدیکی مدینه است. ابن هشام در بیان جنگ پیغمبر اسلام با بنی لحیان گوید: پیغمبر اسلام از مدینه بیرون شد و از کوه غراب که در ناحیه ای از مدینه قرار دارد گذشته و مقصد وی شام بود، و معن بن اوس المزنی همین ناحیه را قصد کرده است چه آن از منازل مزینة است :
تأبد لاَْیٌ منهم فعقائده
فذو سلمٍ انشا جه فسواعده
فمندفع الغلان من جنب منشد
فنعف الغراب خطبه فأساوده.
(از معجم البلدان).

غراب.

[غُ] (اِخ) ابن جَذیمة. جدی جاهلی است از قبیلهء طی. از قحطان، بعض فرزندان وی مشهورند. (اعلام زرکلی ج2 ص758).

غراب.

[غَرْ را] (اِخ) محمد بن موسی غراب. استاد ابی علی غصانی است. (منتهی الارب).

غرابات.

[غُ] (اِخ) نام جائی است، و در شعر لبید آمده است، و آبهائی متعلق به خزاعة پائین تر از کُلَیَّة است. کثیر گوید :
اقیدی دماً یا ام عمرو هرقته
فیکفیک فعل القاتل المتعمد
و لن یتعدی ما بلغتم براکب
زورة اسفار تروح و تغندی
فظلت باکناف الغرابات تبتغی
مظنتها و استبرأت کل مرتدی.
حفصی گوید: غرابات نزدیک العرمة در زمین یمامه است. اصمعی راست :
لمن الدارُ تعفی رسمها
بالغرابات فَأَعلی العرمه.(از معجم البلدان).

غرابان.

[غُ] (ع اِ) دو غراب. تندی پایین سرین متصل بالای ران یا استخوان باریک پائین استخوان تنک. (از منتهی الارب). دو انتهای ورکین پائین که پشت قسمتهای فوقانی ران قرار دارند، و گفته اند دو استخوان باریک پائین تر از فراشه است. (از اقرب الموارد). رجوع به غراب شود.

غراب ابقع.

[غُ بِ اَ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کلاغ پیسه. غراب البین. (اقرب الموارد). فاجع. جوهری گوید: غراب ابقع همان است که دارای سفیدی و سیاهی است و آن را غراب البین نیز نامند. صاحب مجالسه گوید: وجه تسمیهء وی به این نام آن است که وقتی نوح (ع) وی را فرستاد تا به آب نگاه کند، رفت و برنگشت(1). ابن قتیبه گوید آن را به همین علت فاسق دانند، و اعور نیز گویند یا به جهت اینکه یک چشم خود را به علت قوت بصر ببندد و یا به علت درخشانی چشمان و حدت بصرش به این نام موسوم است و این از باب اضداد است، و در طبیعت وی خیانت و دزدی است و عرب آن را شوم داند و صدایش را کریه شمارد. (از صبح الاعشی ج2 ص81). رجوع به غراب و غراب البین شود.
(1) - رجوع به غراب نوح شود.

غراب اسود.

[غُ بِ اَسْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غراب الاسود. رجوع به غراب الاسود شود.

غراب اعصم.

[غُ بِ اَ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) زاغ سرخ پا و سرخ منقار. و گفته اند: آنکه در بال وی پر سفیدی باشد و نادرالوجود است. (از اقرب الموارد).

غراب الاسود.

[غُ بُلْ اَسْ وَ] (اِ مرکب)غراب اسود. غراب الاسودالکبیر، و آن غرابی است کوهستانی، و به حلال بودن آن وجهی گفته اند. (صبح الاعشی ج2 ص82). غراب الاسود که آن را حاتم نیز گویند و آن را شوم دانند. (از اقرب الموارد). قال عنترة... و جعل نعیب الغراب خبراً للزاجر :
حرق الجناح کان لحبی رأسه
جلمان بالاخبار هش مولع.
(البیان و التبیین چ قاهره 1932م. ج1 ص82).
رجوع به غراب شود.

غراب البین.

[غُ بُلْ بَ] (ع اِ مرکب) زاغ سرخ پا و سرخ منقار. (منتهی الارب). زاغی است باریکتر و درازتر از زاغ پیسه با منقار و پاهای سرخ به رنگ مرجان و آن دانه خوار و حلال گوشت باشد، و عرب بانگ آن را شوم داند و نشانهء فراق و جدائی شمارد. در فرهنگ نظام به کلاغ یا قسمی از کلاغ تعبیر شده است. کلاغ سیاهی که مانند شخص مصیبت رسیده نوحه می کند و به پارسی کاچکینه نامند. (ناظم الاطباء). صاحب غیاث اللغات آرد: زاغ سیاه دشتی است که از شومی نشستن خود میان دوستان و اقربا مباینت و مفارقت اندازد و در صراح به معنی زاغ ابلق یا زاغ سرخ منقار آمده است و بعضی گویند نوعی از زاغ که منقار و پای او سرخ باشد و عرب آن را نحس دانند، و گویند که اگر کسی از خانه برآید و زاغ مذکور را ببیند دلالت می کند بر فراق میان او و مطلوب. - انتهی. غراب ابقع. فاجع. (اقرب الموارد). غراب الزیتون. خاتم. حَذَف. رجوع به کلمات و ترکیبات مذکور و رجوع به غراب شود :
او همائی بود و بی او قصر حکمت شد دمن
کو غراب البین کو؟ تا بر دمن بگریستی.
خاقانی.
یا غراب البین یا لیت بینی و بینک بعد المشرقین. (گلستان سعدی). گفتی نعیق غراب البین در پردهء الحان اوست. (گلستان سعدی). رجوع به البیان و التبیین چ 1932م. ج1 ص67 و رجوع به غراب ابقع و غراب بین و غراب الزرع و غراب شود.

غراب الخطیب.

[غُ بُلْ خَ] (اِخ)(1)معروف به صقلی، از حکمای یونان از اهل جزیرهء صقلیه است و در فلسفه به هنر خطابه (بحث اقناع) اشتغال ورزید و در آن مهارت یافت و بر معاصران خود پیشی جست و طالبان دانش برای استفاده از دانش وی گرد او جمع آمدند و از جملهء شاگردان او جوانی یونانی بود که ثیسناس نام داشت، این جوان در فراگرفتن خطابه به صقلی رغبت زیاد نشان داد، و مبلغی نیز برای این کار تکفل کرد، و وی پذیرفت و به تعلیم او پرداخت، ولی پس از فراگرفتن، خواست غدر کند و قرارداد را فسخ نماید به وی گفت: ای معلم خطابه را برای من تعریف کن. وی چنین تعریف کرد: خطابه آن است که مفید اقناع باشد. پس بدین تعریف تمسک جست و روی آن قیاس کرد و گفت: الان من با تو دربارهء اجرت مناظره می کنم اگر ترا قانع کردم به اینکه آن را به تو نپردازم نمیپردازم زیرا اقناع حاصل شده است و هرگاه اقناع ترا نتوانستم باز چیزی به تو نمیدهم زیرا من خطابه ای را که افادهء اقناع کند از تو نیاموخته ام. معلم پاسخ داد و گفت: من نیز با تو مناظره می کنم اگر ترا قانع کردم حق خود را می گیرم و اگر نه باز به دریافت آن سزاوارم زیرا شاگردی تربیت کرده ام که بر معلم خود غلبه می کند. حاضران گفتند تخم بد از غراب بد یعنی شاگرد نکد و معلم نکد. (تاریخ الحکماء قفطی ص253). رجوع به کتاب مذکور ص109 و ثیسناس شود.
(1) - Korax.

غراب الزرع.

[غُ بُزْ زَ] (ع اِ مرکب) کلاغ مأکول اللحم است که پا و منقار مرجانی دارد. محقق حلی در شرایع گوید: و زاغ حلال گوشت است و آن غراب الزرع میباشد. غراب الزیتون. (حیاة الحیوان دمیری). حَذَف غراب سیاه منقاری است و بعضی آن را حرام شمرده اند. (صبح الاعشی ج2 ص76). رجوع به غراب الزیتون و حذف و غراب شود.

غراب الزیتون.

[غُ بُزْ زَ] (ع اِ مرکب)غراب الزرع. رجوع به غراب الزرع شود.

غراب القیظ.

[غُ بُلْ قَ] (ع اِ مرکب) کلاغ تابستانی. غداف. رجوع به غداف و غراب و زاغ شود.

غراب بین.

[غُ بِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غراب البین. رجوع به غراب البین شود :
فغان از این غراب بین و وای او
که در نوا فکندمان نوای او.منوچهری.
غراب بین نیست جز پیمبری
که مستجاب زود شد دعای او.منوچهری.
غراب بین نای زن شده ست از آن
سته شدم ز استماع نای او.منوچهری.

غرابت.

[غَ بَ] (ع مص) غَرابة. غامض و خفی بودن: غرب الکلام غرابة؛ غمض و خفی.
- غرابت کلمه؛ غموض آن. (اقرب الموارد).
- || وحشی بودن کلمه و ناروشن بودن معنی و غیرمأنوس بودن آن در استعمال است. (از تعریفات جرجانی). یکی از عیوب سه گانهء کلمه؛ یعنی غرابت و تنافر حروف و مخالفت قیاس صرفی است که مخل فصاحت اند. غرابت کلمه آن است که کلمه وحشیه باشد؛ یعنی کثیرالدوران و مأنوس در استعمالات نباشد، مانند: این نثر فارسی: فلان زفت کَشَفته(1) و اَنجُخته(2) است. و مثل فَرَخج(3) و تخَجُّم(4) در این شعر خاقانی:
پیش درشان سپهر و انجم
این بوده فرخج و آن تخجم.
(از هنجار گفتار ص4).
صاحب دررالادب آرد: غرابت استعمال آن است که معنی کلمه ظاهر نباشد و اهل لسان را نیز با آن کلمه انس و الفتی نباشد و سامع ناچار شود آن را به یک معنی بعیدی تأویل کند مثل کلمهء مسرج در قول عجاج:
و مقلةً و حاجباً مزججاً
و فاحماً و مرسناً مسرجاً.
(آن معشوقه حدقهء چشم و ابروئی گشاده، و موهائی را که در سیاهی مثل زغال بود و بینی را که مانند شمشیر سریجی یا مانند چراغ بود، آشکار کرد) جمعی گفتند مسرج شمشیر سریجی است که شاعر بینی محبوب خود را به آن تشبیه کرده و بعضی گفتند مراد این است که در لمعان مثل سراج است، از این جهت است که سامع در حیرت می افتد، و همچنین مانند کلمهء تکأکأتم در قول عیسی بن عمر نحوی که نقل کنند از خر خود بیفتاد و بیهوش شد مردم اطراف او جمع شدند چون بهوش آمد گفت: ما لکم تکأکاتم علی کتکأکأکم علی ذی جنة افرنقعوا عنی؛ یعنی چرا به دور من گرد آمده اید مانند آنکه گرد کسی که جن زده باشد گرد آیند، از گرد من متفرق و دور شوید. یکی از حاضران گرفت: دعوه فان شیطانه یتکلم بالهندیة. و مانند جحلنجع که معنی آن معلوم نیست.
|| غیر مألوف بودن چیزی. (المنجد). شگفتی(5): غرابتی ندارد؛ یعنی جای شگفتی نیست. || دوری از وطن، مصدر غرب الشخص اذا بعد عن وطنه. (شرح مقدمة القاموس از ذیل اقرب الموارد). رجوع به غرابة شود. || (ص) یاقوت در معجم البلدان گوید: الغرابة هو الشی ء الغریب فیما احسب: آن صحایف لطایف نگار و منشآت غرابت آثار. (حبیب السیر جزء 3 از مجلد 3 ص122).
(1) - کشفته؛ یعنی پراکنده و پریشان و شکافته.
(2) - دارای چین و شکن در روی.
(3) - زشت و نازیبا.
(4) - حریص.
(5) - Bizarrerie.

غرابت داشتن.

[غَ بَ تَ] (مص مرکب)شگفت بودن. عجیب بودن. غریب بودن.
- غرابت داشتن کلمه؛ وحشی بودن آن و ناروشنی معنای آن و غیر مأنوس بودن وی در استعمال. رجوع به غرابت شود.

غراب خوار.

[غُ خوا / خا] (نف مرکب)آنکه غراب را میخورد. خورندهء زاغ و کلاغ. || مجازاً به معنی زغال خورنده آمده است :
طاوس(1) غراب خوار هر دم
گاورس ز چینه دان برانداخت.خاقانی.
(1) - طاوس در اینجا به معنی تنور است، و خاقانی در جای دیگر همین معنی را چنین گفته :
طاوس بین که زاغ خورد وآنگه از گلو
گاورس ریزه های منقّی برافکَنَد.

غراب زرع.

[غُ بِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غراب الزرع. رجوع به غراب الزرع شود.

غراب زمین.

[غُ بِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شب سیاه و شب تاریک. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) :
داد غراب زمین روی به سوی غروب
تا نکند ناگهان باز سپهرش شکار.خاقانی.

غراب سیاه.

[غُ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به غراب سیه شود.

غراب سیه.

[غُ بِ یَهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شب. (آنندراج از فرهنگ اسکندرنامه).

غرابگون.

[غُ] (ص مرکب) سیاهرنگ :
رایت شه تذرووش لیک عقاب حمله بر
پرچم شه غرابگون لیک همای معرکه.
خاقانی.

غراب نوح.

[غُ بِ] (اِخ) کلاغی است که نوح (ع) فرستاد تا از چگونگی طوفان آب پیغام آورد و رفت و برنگشت. رجوع به البیان و التبیین چ 1932م. ج3 ص179 و غراب ابقع شود.

غرابو.

[غْرا / غَ بُ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی از گرابو.
(1) - Grabow.

غرابة.

[غَ بَ] (ع مص) غرابت. رجوع به غرابت شود.

غرابة.

[غَ بَ] (اِخ) جائی است، تذکرت میتاً بالغرابة ثاویاً. (از معجم البلدان).

غرابة.

[غُ بَ] (ع اِ) اول هر چیزی و تیزی آن. (منتهی الارب) (آنندراج)(1).
(1) - در اقرب الموارد و ذیل آن غرابة به این معنی نیامده است و این معنی تنها برای غراب ذکر شده است. رجوع به غراب شود.

غرابة.

[غُ بَ] (اِخ) به یمامه است. حفصی گوید آن کوههائی سیاه رنگ است و به علت سیاه بودن به همین نام خوانده شده است یکی از بنی عقیل گوید :
یا عامربن عقیل کیف یکفرکم
کعب و منها الیکم ینتهی الشرف
افنیتم الحر من سعد ببارقة
یوم الغرابة ما فی برقها خلف.
و غرابة از اقطاعاتی است که پیغمبر اسلام به مجاعة بن مرارة واگذار کرد و آنها عبارت بودند از: الغورة و غرابة و الحبل. (از معجم البلدان).

غرابی.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان عباداللهی بخش هندیجان شهرستان خرمشهر، و در 5000 گزی جنوب باختری هندیجان و در 1000 گزی خاوری راه اتومبیل رو هندیجان به خلیج فارس واقع است. دشت و گرمسیر و مالاریائی است. سکنهء آن 320 تن و مذهب مردم تشیع است و به زبان عربی و فارسی سخن می گویند. آب اهالی از رودخانهء زهره تأمین می شود و محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه در تابستان اتومبیل رو است و سکنهء آن از طایفهء شعبانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

غرابی.

[غُ بی ی] (اِخ) موضعی است در راه یمن. (منتهی الارب). از قلعه های بلاد یمن است. (معجم البلدان). || ریگزار معروفی است در راه مصر، میان قطیه و صالحه که راهی صعب العبور است. (از معجم البلدان).

غرابی.

[غُ بی ی] (ص نسبی) منسوب به فرقهء غرابیه. (انساب سمعانی). رجوع به غرابیه شود.

غرابی.

[غُ بی ی] (ع اِ) نوعی از خرما. (منتهی الارب) (قطر المحیط). || نوعی نان شیرینی. غرابیه. غرابیا.

غرابیب.

[غَ] (ع اِ) جِ غِربیب. (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل) : و من الجبال جدد بیض و حمر مختلف الوانها و غرابیب سود. (قرآن 35/27). در ترکیب غرابیب سود (به معنی سیاه تند) سود بدل از غرابیب است نه تأکید، زیرا تأکید الوان مقدم نمی شود. (اقرب الموارد). رجوع به غربیب شود.

غرابیل.

[غَ] (ع اِ) جِ غِربال. (اقرب الموارد) (دهار). غربیلها. رجوع به غربال شود.

غرابین.

[غَ] (ع اِ) ججِ غراب. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (المنجد) (تاج العروس). در اقرب الموارد غرابین به ضم اول آمده است و ظاهراً غلط چاپی است . غرابین جمع غِربان است و آن جمع غراب است.

غرابیة.

[غُ بی یَ] (اِخ) یکی از فرق نه گانه از فرقهء ثالثهء شیعه باشند از غلات، و ایشان گویند علی بن ابی طالب به زاغ ماند. (بیان الادیان). صاحب الفرق بین الفرق گوید: غرابیه گروهی هستند که گفتند خدای بزرگ و ارجمند جبرئیل را به مژدهء پیغمبری به سوی علی فرستاد و او در راه خود به غلط افتاد و اشتباهاً نزد محمد رفت زیرا علی به محمد شباهت بسیار داشت و آن دو بهم چنان مانند بودند که دو کلاغ یا دو مگس (ذباب)(1) به یکدیگر مانند، و میگفتند که علی پیغمبر بود و فرزندان او پس از وی پیغمبر بودند. این گروه به پیروان خود گویند «العنوا صاحب الریش»؛ یعنی آن شخص پردار را لعنت کنید، و خواست ایشان از آن شخص جبرئیل است و کفر این فرقه از یهود بیشتر است چه ایشان پیغمبر را گفتند چه کسی برای تو از سوی خدای تعالی وحی آورد؟ آن حضرت فرمود: جبرئیل. گفتند که ما او را دوست نداریم زیرا فرشتهء عذاب است و اگر میکائیل که فرشتهء رحمت است برای تو وحی می آورد ما به تو ایمان می آوردیم، و آنان جبرئیل را لعنت نکنند بلکه او را فرشتهء عذاب دانند نه رحمت. اما غرابیه که از رافضه اند جبرئیل و محمد را لعنت کنند و خدای تعالی گفته است: من کان عدواً لله و ملائکته و رسله و جبریل و میکال فان الله عدو للکافرین. (قرآن 2/98)؛ یعنی هرکه دشمن خدای و فرشتگانش و جبرئیل و میکائیل باشد، خدای دشمن کافران است. و چون نام کافر بنابراین آیه به دشمن فرشتگان محقق است از این رو این فرقه را از جملهء فرق مسلمانان نمیتوان شمرد. (ترجمهء الفرق بین الفرق چ محمد جواد مشکور چ 1 صص259 - 260) : بهری خوارج شدند، و بهری غالی، و بهری غرابی. (النقض ص375). رجوع به مفاتیح العلوم ص22، تبصرة العوام ص419 تلبیس ابلیس ص103، الفرق بین الفرق ص238، مقالات الشعری ص16، خطط ج4 صص176 - 177. بیان الادیان ص157، ابن حزم ج4 ص183، خاندان نوبختی چ عباس اقبال ص260، تعریفات و کشاف اصطلاحات الفنون و عقدالفرید ج2 ص240 و مزدیسنا ص289 شود.
(1) - به همین جهت آنان را ذبابیه نیز گویند. (دزی ج2 ص204).

غرابیه.

[غُ یَ] (اِ)(1) قسمی شیرینی. نوعی نان قندی است که از آرد بادام کنند. غرابی. غرابیا.
(1) - Touron.

غرابیه چی.

[غُ یَ / یِ] (ص مرکب)غرابیه فروش. رجوع به غرابیه شود.

غراتیانوس.

[غْرا / غِ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی از گراتیانوس. رجوع به گراتیانوس در ذیل لغت نامه شود.
(1) - Gratianus.

غراتیولا.

[غْرا / غِ] (معرب، اِ)(1)زهرالکشاتبین کوچک. دیژیتال کوچک. (دزی ج2 ص204). رجوع به دیژیتال شود.
(1) - Gratiole. Petite digitale.

غراث.

[غِ] (ع ص، اِ) گرسنگان. جِ غَرثان. (منتهی الارب) (دهار). جِ غَرثی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گرسنگان. غَرثی. غَراثی. (اقرب الموارد). رجوع به غرثان و غرثی شود.

غراثی.

[غَ ثا] (ع ص، اِ) جِ غرثان. (اقرب الموارد). رجوع به غرثان شود.

غراچ.

[] (اِخ)(1) تلفظ ترکی از گراتز.
).در آلمانی
(1) - Gratz. (Graz

غراچه.

[غَ چَ / چِ] (ص) حیز و مخنث و نامرد. (برهان قاطع) (آنندراج). غر. غرچه. (برهان قاطع). در ترکی آذری قره چی گویند. || مردم دیوث و زن بحریف بر. (برهان قاطع) (آنندراج). غلتبان. غر. غرچه. (برهان قاطع). قره چی در ترکی آذری. || مردم به چشم خودبین. || احمق و ابله و نادان. (برهان قاطع) (آنندراج). غرچه. (برهان قاطع). رجوع به غر و غرچه شود.

غراچه.

[غَ چَ] (اِخ) نام ولایتی. ولایت غرجستان. غرچه. (برهان قاطع). رجوع به غرچه و غرجستان شود.

غراد.

[غَ] (ع اِ) صنفی از سماروغ. غرادة. (منتهی الارب) (آنندراج). ضرب من الکمأة. ج، غِرَدة، غِراد. (اقرب الموارد). نوعی قارچ. رجوع به غرادة شود.

غراد.

[غِ] (ع اِ) جِ غَراد و غَرادة و غَرد و غَردة و غِرد و غِردة و غَرَد. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به کلمات مذکور شود.

غراد.

[غَرْ را] (اِخ) (ال ...) لقب ابوبکر لبیدبن الحسن بن عمر است. وی از اهل بغداد و شیخ صالحی بود و در شارع دارالرفیق سکونت داشت. ثابت بن بندار بقال و ابوعبدالله الحسین بن علی بن السری و دیگران از وی سماع کرده اند و در بغداد از وی کتابت شده است. او به سال 549 ه . ق. درگذشت و در باب حرب مدفون شد. (از انساب سمعانی).

غراد.

[غَرْ را] (ع ص) سازندهء خانه هائی که از نی و دارای سقف چوبی باشد. من یعمل الاخصاص. سازندهء غرد. سازندهء خُصّ. (از اقرب الموارد) (انساب سمعانی).

غراد.

[غَرْ را] (اِخ) لقب رجالی سعیدبن احمدبن موسی است. (ریحانة الادب ج3).

غرادة.

[غَ دَ] (ع اِ)(1) صنفی از سماروغ. (منتهی الارب). نوعی قارچ. شمالو. (از فرهنگ نظام ذیل شمالو). ضرب من الکمأة. غراد. غَرد. غَردة. غِرد. غِردة. غَرَد. ج، غِرَدَة، غِراد. (اقرب الموارد).
(1) - Sorte de champignon.

غرادیسقهء قدیم.

[غْرا / غِ قَ یِ قَ](اِخ)(1) تلفظ ترکی از گرادیسکا.
(1) - Gradisca.

غرار.

[غِ] (اِ) جوال. در لهجهء تبریزیان خرار و خرال و خارال گویند و آن را بر نوعی جوال بزرگ که از کنف سازند اطلاق کنند. این کلمه در عربی به صورت غِرارة آمده است :
به هر مادحی مال بخشد جوالی
به هر زائری زر بخشد غراری.فرخی.
جوالی که از موی بز ببافند :
شهی که در کرمش کس نیامده ست(1) جهان
به کیل در دهد و با غرار زر بخشد.
ابوالمعانی (از فرهنگ شعوری).
رجوع به غرارة شود.
(1) - در متن چنین است، و ظاهراً: کس ندیده است چنان.

غرار.

[غِ] (ع اِ) ج، اَغِرَّة. (اقرب الموارد). دم تیر و نیزه و شمشیر. (منتهی الارب) (آنندراج) : مگر غبار فتنه را که زمان از زمین بلا انگیخته بود تسکین دهد و غرار عنا را که قضا و قدر از نیام جفا آهیخته بود کُند، کنَد. (جهانگشای جوینی). || اندک از خواب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). خواب اندک. (دهار) : و هر دو غرار پاس و نعاس او از مساکن جفون نفار و فرار گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص424). واطاقتا از حسرت متواتری که گرفتارش را نه در دل قراری ممکن، و نه در دیده غراری متصور. (ترجمهء تاریخ یمینی ص442). || کالبد که بر آن پیکان دوزند تا درست گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). || تیری که بدان تیرهای دیگر راست سازند. المثال الذی تضرب علیه النصال لتصلح. (اقرب الموارد). || روش. یقال: رمیت ثلاثة اسهم علی غرار واحد؛ ای علی مجری واحد. (منتهی الارب) (آنندراج). ولدت ثلاثة بنین علی غرار؛ ای بعضهم خلف بعض لیس بینهم جاریة. (اقرب الموارد). طریقه و طور. (غیاث اللغات). || اندازه. نمونه. || شتاب، یقال: اتاه علی غرار؛ ای علی عجلة. || مقدار، یقال: هذا الیوم غرار شهر؛ ای طول شهر. (منتهی الارب) (آنندراج). || غرار الصلوة؛ کمی در رکوع و در سجود و در طهارت، و منه الحدیث: لاغِرارَ فی الصلوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || غرار التسلیم؛ سلام علیکم گفتن یا به علیک جواب دادن و بس. (منتهی الارب) (آنندراج). الغرار فی التسلیم، ان یقول سلام علیک؛ او ان یرد بقوله و علیک السلام بالافراد لا و علیکم السلام بالجمع. (اقرب الموارد). || (مص) ناروا گردیدن بازار. (آنندراج). کسادالسوق. (اقرب الموارد). ناروا شدن بازار. || کم شدن شیر ناقه. (اقرب الموارد) (آنندراج). کم شیری. || نقصان. (مهذب الاسماء). کمی و نقصان. (غیاث اللغات). || خورش دادن مرغ چوزه را. (منتهی الارب): غر الطائر فرخه؛ زقه، و منه یقال: غُرَّ فلان من العلم ما لم یُغَرَّ غیره؛ ای زق و علم. (اقرب الموارد). || چرانیدن شتر. (اقرب الموارد). || فرورفتن آب به زمین. نضب. غَرّ. (اقرب الموارد). || خوردن غِرغِر(1). غَرّ. (اقرب الموارد) (المنجد). || شریف شدن. غِر گردیدن. (المنجد). در اقرب الموارد به این معنی غرارة آمده : دین را سور و یا خود سِوار است و ملک را مرغ و یا عفار، و عزت را رکن و یا غرار، و مجد را نور یا عرار. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص443). || مصدر دوم باب مفاعله به همهء معانی مغارَّة. رجوع به مغارة شود.
امثال:
سبق درته غراره؛ این مثل را در مورد شتافتن به چیزی قبل از هنگام آن گویند. (از اقرب الموارد).
(1) - غرغر گیاهی است.

غرار.

[غَ] (از ع، مص) گول خوردن و فریب خوردن. در عربی به این معنی غَرّ و غِرَّة و غرور آمده است :
کودکان را حرص می آرد غرار
تا شوند از ذوق دل دامن سوار.
مولوی (مثنوی).
در بیوع آن کن تو از خواب غرار
که رسول آموخت سه روز اختیار.
مولوی (مثنوی).
گفت در بیعی که ترسی از غرار
شرط کن سه روز خود را اختیار.
مولوی (مثنوی).
چشم چون بندی که صد چشم خمار
بند چشم تست اینسو از غرار.
مولوی (مثنوی).

غرار.

[غَ] (اِخ) ابن الادهم، از شجاعان سپاه معاویه در صفین بود و به دست عیاش بن ربیعهء هاشمی به قتل رسید. صاحب حبیب السیر آرد: روزی غراربن الادهم که در میان شامیان پهلوانی بود معظم، به میدان آمده عیاش بن ربیعهء هاشمی را به مبارزت خواند. عیاش ملتمس او را قبول نموده هر دو از اسب پیاده گشتند و مدتی درهم آویختند. آخرالامر عیاش غالب آمد و به یک ضرب شمشیر غراربن الادهم را به ته سر آورد. از آن ضربت اتباع امیرالمؤمنین شادمان گشته آواز تحسین به اوج علیین رسانیدند... در این اثنا دو مرد از بنی لحم به مواعید معاویه فریفته شده جهت طلب خون غرار به میان هر دو صف آمدند... (حبیب السیر جزو 4 از مجلد 1 چ 1 تهران ص186).

غرار.

[غُ] (اِخ) کوهی است به تهامة. (منتهی الارب). یاقوت در معجم البلدان گوید: نام کوهی در تهامه است و گمان می کنم این کلمه مرتجل باشد.

غرار.

[غَرْ را] (ع ص) مکار. سخت فریبنده. خداع. (المنجد)(1). برای مبالغه است در معنای غارّ. (اقرب الموارد). رجوع به غارّ شود.
(1) - Trompeur.

غراره.

[غَ رَ / رِ] (اِ) آب در دهن کردن و جنبانیدن برای پاک شدن دهن، و آن را به عربی مضمضه گویند. (برهان قاطع) (جهانگیری) (انجمن آرا)(1). به هندی کلی گویند. (جهانگیری) :
اگر گهی به زبانم حدیث توبه رود
ز بی طهارتی آن را به می غراره کنم.حافظ.
(1) - Gargarisme.

غرارة.

[غَ رَ] (ع مص) به معنی غِرَّة. (منتهی الارب). غفلت. (از اقرب الموارد). غافل شدن و غفلت ورزیدن. (برهان قاطع). غافل شدن. (تاج المصادر بیهقی). || نوجوان بودن. حداثت سن: کان ذلک علی غرارتی؛ ای حداثة سنی. || غرارت. عشقبازی پس از آزمودگی. غَرّ. (از اقرب الموارد) :
اگرچه آن دل پاکت دریغ است
که بندی در مهمات غرارت.
سیدحسن غزنوی (دیوان چ مدرس رضوی ص8).
|| غره دار گردیدن و سپید شدن روی. (منتهی الارب): غَرَّ وجهه؛ صار ذاغرة و حسن. غرر. غرة. || سفیدی. سفید شدن. غرر. غرة. || شریف گردیدن. (از اقرب الموارد). || ناآزموده کار شدن جوان. (منتهی الارب). ناآزموده و بی تجربه شدن. (از اقرب الموارد). ناآزموده گشتن از روزگار. (برهان قاطع). ناآزمودگی. (دهار). کار ناآزموده کردن. ناشی گری. بی تجربگی. || فریب خوردن. (غیاث اللغات).

غراره.

[غِ رَ / رِ] (اِ) نوعی از سلاح جنگ است و آن را در روز جنگ پوشند و بعضی گویند غراده به دال است و آن به معنی خود آهنین باشد. (برهان قاطع). نوعی از سلاح، لیرْدْ. (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ 1 آقای مدرس ص191 و حاشیهء آن). نوعی از پوشش سلاحی. (فرهنگ رشیدی). پیراهنی را که در زیر زره پوشند، غِلاله گویند. (انجمن آرا) (اقرب الموارد) :
به جان نو شو که چون نو گشت برّت
نه باک است ار کهن باشد غراره.
ناصرخسرو.
بدین نیکوتن اندر جان زشتت
چو ریمازه ست در زرین غراره.
ناصرخسرو.
|| جوال(1). (غیاث اللغات). جوالی را نیز گویند که آن را مانند دام از ریسمان بافته باشند و پنبه و پشم و کاه و سرگین و مانند آن در آن کنند و از جائی به جائی برند و در عربی به معنی جوال شبکه دار آمده است. (برهان قاطع). غراره بالکسر لا بالفتح، جوال. کأنه معرب. ج، غرائر. (منتهی الارب). جوالی که از رسنها سازند و کاه و غیره در آن کنند. بدین معنی عربی است، لیکن صاحب صراح گفته: گمان می برم فارسی باشد. (فرهنگ رشیدی). جوال بزرگی که از موی بز ببافند(2). (فرهنگ شعوری). ولیحة. (منتهی الارب). الغرارة بالکسر و لایقال الغرارة بالفتح، الجوالق. قال الجوهری و اظنه معرباً. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). فنیقة ظرفی است از نی و مانند آن که زنان در وی پنبه نهند. طور که از طناب کنند و در آن بر شتر و جز آن کاه زنند. و فی دعائهم ارانیک الله علی البُلس، و آن غراره ها باشد از پلاس آکنده از کاه، کسی را که عقوبت کنند بر آن اشتهار کنند و ندا فرمایند. (منتهی الارب). دَجوب. تور کاه زنه. تور که در آن کاه زنند. تنگ. لنگه. تا. تای. عدل. وطیئة :
فردا که برانند لشکری را
در ساحت صحرای سبزه زاره
هر هشت کسی بر یکی جمازه
هر چار تنی در یکی غراره.
عثمان مختاری (دیوان چ همائی ص 484).
چون عثمان را بکشتند اهل غوغا آهنگ بیت المال کردند و دو غراره درم بود همه غارت کردند. (ترجمهء بلعمی). پس چهارم سال، زبا هزار اشتر خویش قصیر را داد، قصیر گفت این جوالها را غراره ها باید از موی بافته تا در وی مال بسیار رود و اشتران را آسانتر بود. بفرمود تا هزار غراره ها بافتند و محمد بن جریر روایت کند که اول کسی که اندر جهان غراره کرد قصیر بود و هزار اشتر بار کرد و ببرد و باز به عراق شد و عمروبن عدی را گفت اگر خون خال طلب خواهی کردن اکنون کن و اگرنه هرگز نتوانی. گفت چکنم. گفت به هر غراره ای مردی بنشانند با سلاح تمام تا دو هزار مرد بر این اشتران برگیریم و ببریم و به حصار اندر شویم لشکر از غراره ها بیرون کنیم و بگوئیم تا بخروشند و شمشیر اندرنهیم و هرکس از ایشان که بینیم همی کشیم، و او را یکی راه است در زیر زمین که به حصار اندرونی راه دارد ترا بر آن راه نشانم اگر زبا بر تو آید که از راه بگریزد تو او را بکش. عمروبن عدی گفت: رواست و همچنین کردند و به هر غراره مردی بنشاندند و روان کردند تا به شهر زبا رسیدند قصیر نزدیک زبا شد و او را بشارت داد که امسال بارها آوردم. زبا از شادی برنشست و از شهر بیرون آمد تا کاروان ببیند. چون دید آن اشتران گران همی رفتند از گرانی مردان و سلاحها... پس چون زبا به شهر اندرآمد به در شهر دربانی بود نبطی چون آخر اشتر بگذشت حربه ای به غراره اندرزد و به پهلوی آن مرد آمد که در غراره بود، بادی از آن مرد رها شد دربان گفت بارها تنگ است. پس چون به میان شهر اندرآمدند و اشتران بخوابانیدند به یکبار آن مردمان بخروشیدند و از غراره ها به در آمدند و شمشیر اندرنهادند و کشتن گرفتند. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی). و بدان جایگاه سنگ نیافتند جوالها و غرارها ریگ همی پر کردند و به وی فرومی گذاشتند و مسعود آن را بدان گرانی به دست همی گرفت، و زیر پای همی نهاد. (مجمل التواریخ و القصص).
هان ای کل پشت پاردم باف
ای توبره ریش کون غراره.سوزنی.
از کون تنگ زنت حکایت همی کنی
ای زنت غر کسی ز غراره کند غرنگ.
سوزنی.
او را بگرفتند و دست بسته، و دهان محکم کرده، در غراره نهاده، سر بفرمود بست و پیش محمد حبشی فرستاد که بخواهم شد، دستوری یافت، و او را همچنین بسته بر اسب نهاد چنانکه لشکر نتوانستند دانست. (تاریخ طبرستان). و شبها بودی که به غراره حریفان را سیمینه ها و زرینه ها بخشیدی. (تاریخ طبرستان).
تو چه دانی ای غرارهء پرحسد
که نهادن منت او را میرسد.
مولوی (مثنوی).
پس بفرمود تا او را در غراره ای کردند و سر غراره بدوختند و به میخ کوب فراشان چندانش بکوفتند که بمرد. (تجارب السلف).
ابومسلم هرچند که کرد تمام نتوانست کشید منفعل شد گفت فردا در میدان غرارهء پرکاه برداریم بر سر نیزه، این کمان کشیدن سهل است. روز دیگر سلطان ابوسعید به عزم تفرج سوار شد و غرارهء پرکاه در میدان بینداخت. (تاریخ جدید یزد). سلطان روز دیگر سوار شد و مردم به تفرج آمدند. محمد بن مظفر دید که غرارهء پرکاه در میدان افتاد مرکب درانگیخت و نیزه بر کف گرفته بر آن غراره زد که بردارد سر نیزه اش بشکست در غضب رفت و بن نیزه بر غراره زده درربود و تا سر میدان برد و از عقب بینداخت. (تاریخ جدید یزد). محمد مظفر... گفت.... سلطان بفرماید که غراره را در میدان خالی کنند... (تاریخ جدید یزد).
(1) - Gros sac. (2) - در ترکی آذری: خشه.

غراز.

[غِ] (ع مص) کم شیر گردیدن ناقه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غَرْز. غِرار. (اقرب الموارد). کم شیری.

غراز.

[غُ] (معرب، اِ) مأخوذ از گراز فارسی. || (ص) با شکوه و بلندمرتبه. || شجاع و باجرأت. || متکبر و بداخم. (ناظم الاطباء). در مآخذ دیگر این لغت و معانی آن یافت نشد.

غراز.

[غَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان از زمخشری).

غرازالما.

[؟ لِ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی گرازالما. رجوع به گرازالما شود.
(1) - Grazalema.

غرازیانی.

[] (اِخ)(1) معرب گرازیانی. مارشال ایتالیائی است. رجوع به گرازیانی شود.
(1) - Graziani.

غراس.

[غَ] (اِ) غراش. (برهان قاطع). غم و اندوه و ملالت. (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء). رجوع به غراش شود.

غراس.

[غَ] (ع اِ) آنچه از داروی خوردن و مسهل برآید. (منتهی الارب). آنچه از داروی مسهل خوردن برآید. (آنندراج). ما یخرج من شارب دواء المشی. (اقرب الموارد). آنچه به وقت خوردن دارو از خورندهء دارو بریزد. || فراوانی درخت عرفط. (نوعی درخت طلق خاردار). ما کثر من العرفط. (اقرب الموارد).

غراس.

[غِ] (ع اِ) وقت نهال نشاندن. وقت نشاندن درخت. || نهال نشانده. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) قلمه کردن. قلمه زدن. خواباندن (مث شاخهء مو را). غراسة. غروس. (دزی ذیل غرس).

غراس.

[غِ] (ع اِ) جِ غریسة. (منتهی الارب). جِ غریسه و غرائس و غِراس است و جمع اخیر نادر است. (از اقرب الموارد). جج، غراسات: اکثر غراساتها. (دزی ذیل غرس). || جِ غَرس. (اقرب الموارد). کاشته شده ها. درختان نشانده شده : الحمدلله الذی انتخب امیرالمؤمنین من اهل تلک الملة التی علت غراسها. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص299). || جِ غِرس. (منتهی الارب).

غراس.

[غَرْ را] (ع ص) غرس کننده. کشت کار. (دزی).

غراسة.

[غِ سَ] (ع مص) قلمه کردن. قلمه زدن. خواباندن (مث شاخهء مو را). غراس. غروس. (دزی ذیل غرس).

غراسه.

[غْرا / غِ سَ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی گراس. رجوع به گراس شود.
(1) - Grasse.

غراسیوزه.

[] (اِخ)(1) تلفظ ترکی گراسیوزا. رجوع به گراسیوزا شود.
(1) - Graciosa.

غراسیه.

[غْرا / غِ یَ] (اِخ)(1) از آبادیهای صنعتی شهر برشلونه (بارسلن 6) از شهرهای جزیرهء ایبری (اسپانیا) است. رجوع به الحلل السندسیة ج2 ص272 چ 1936م. رجوع به گراسیا شود.
(1) - Gracia.

غراش.

[غَ] (اِ) خراش. (برهان قاطع) (آنندراج) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). زخمی باشد که از خراشیدگی به هم رسیده باشد. (برهان قاطع). جراحت :
تو کز عشق حقیقی لافی از دوست
غراش سوزنی بنمای در پوست.
امیرخسرو (از جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی).
در این مثال تأمل است چه شاید که خراش باشد. (فرهنگ رشیدی). || قهر و غضب و خشم. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا). خشم. (جهانگیری). خشم و تندی. (فرهنگ رشیدی). || اندوه و غم. (برهان قاطع) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). به این معنی با سین هم آمده است و آن نیز درست است، چه در فارسی سین و شین به هم تبدیل می یابند. (برهان قاطع). || پاره های پوستین از کار افتاده است که پوستین سازها میبرند و دور می اندازند :
چنان خواهم دریدن پوست اغیار
رفو دیگر نمیگیرد غراشش.
؟ (از فرهنگ شعوری).

غراشیدن.

[غَ دَ] (مص) خراشیدن. || خشم گرفتن و قهر کردن و غضب کردن. (از برهان قاطع). خشمگین شدن. خشم آوردن. ستیزیدن. (ناظم الاطباء). آزغدن. آزغیدن. این فعل با حرف اضافهء «از» به کار میرود: غراشیدن از کینه. رجوع به غراشیده شود. از این مصدر صورتهای غراش، غراشیده و غرشیده نیز استعمال کنند. رجوع به همین کلمات شود.

غراشیده.

[غَ دَ] (ن مف) خراشیده. (برهان قاطع). || قهرآلود و خشمناک، و به این معنی غرانیده هم به نظر آمده است که به جای شین نون باشد. (برهان قاطع). خشم گرفته. (صحاح الفرس) (فرهنگ اسدی) (اوبهی). خشم آلود و تند. (فرهنگ رشیدی) :
درآمد ز درگاه من آن نگار
غراشیده و رفته زی کارزار.
علی قرط (از صحاح الفرس) (از فرهنگ اسدی).
چنان شد غراشیده از کینه اش
که آتش زبانه زد از سینه اش.
آغاچی (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج)(1).
غرشیده. (فرهنگ رشیدی). آزغده. آزغیده. خشمناک. غضوب.
(1) - رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ص1170 شود.

غراضة.

[غَ ضَ] (ع مص) تازه شدن گوشت. (مصادر زوزنی) (ناظم الاطباء). در فرهنگهای عربی به این معنی غِرَض آمده است.

غراضیف.

[غَ] (ع اِ) جِ غُرضوف. (منتهی الارب). غضروف ها. (اقرب الموارد). رجوع به غرضوف شود.

غراغر.

[غَ غِ] (اِ صوت)(1) قراقر. صدای شکم. غراغر امعاء. غراغر شکم. رجوع به قراقر شود.
(1) - Borborygme.

غراغر.

[] (ع اِ) داروئی است. داود ضریر انطاکی گوید: از داروهای کم تأثیری است که جدیداً درست شده و در امراض حلق و دماغ تا شبکه استعمال می شود و آن را با پختن چیزهائی که دارای جذب و تحلیل است تهیه می کنند. رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی جزء اول ص252 شود.

غراف.

[غِ] (ع اِ) پیمانه ای است بزرگ. (منتهی الارب). پیمانهء بزرگی مانند جراف است. قَنْقَل. (از اقرب الموارد).

غراف.

[غِ] (ع اِ) جِ غُرفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غرفة شود.

غراف.

[غِ] (اِخ)(1) معرب گراف. رجوع به گراف شود.
(1) - Graf.

غراف.

[غَرْ را] (ع ص) صیغهء مبالغه از غرف. (اقرب الموارد). رجوع به غرف شود. || اسب فراخ گام گشاده رو. (منتهی الارب): فرس غراف؛ یعنی اسبی که گشاده گام و قوائم وی گیرا باشد. رحیب الشحوة کثیرالاخذ بقوائمه. (اقرب الموارد). || نهر بسیارآب. (منتهی الارب): نهر غراف؛ کثیرالماء. و غیث غراف؛ غزیر. (از اقرب الموارد) (تاج العروس).

غراف.

[غَرْ را] (اِخ) نام اسب براءبن قیس. (منتهی الارب). اسب براءبن قیس بن عقاب بن هرمی بن ریاح الیربوعی، و اوست که دربارهء اسب خود گفته :
فان یک غراف تبدل فارسا
سوای فقد بدلت منه سمیدعا
... و سمیدع همسایهء براءبن قیس بود. (تاج العروس). برای تفصیل رجوع به تاج العروس شود.

غراف.

[غَرْ را] (اِخ) جویی است میان واسط و بصره، و بر آن شهرستانی است بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). نهر کبیری است در زیر واسط، میان واسط و بصره. در کنار این نهر ناحیه ای مشتمل بر قراء بسیار واقع است و از بطائح به شمار میرود. و گروهی از اهل علم بدانجا منسوبند. (از معجم البلدان). صاحب الاخبار الدولة السلجوقیة گوید: امیر بدرالدین مظفربن حمادبن ابی الجبر صاحب غراف و اعمال بطیحه بود. رجوع به کتاب مذکور صص137 - 138 شود.

غر افتادن.

[غِ اُ دَ] (مص مرکب) کشتار واقع شدن: غر افتادن میان قومی. قر افتادن. رجوع به غر شود.

غرافة.

[غُ فَ] (ع اِ) یک مشت آب. (منتهی الارب) (آنندراج).

غرافیون.

[] (معرب، اِ) دشنه. بلسک. خنجر(1). (دزی ج2 ص204).
(1) - Stylet.

غراق.

[غُ] (اِخ) به گفتهء نصر، ناحیه ای است در یمن. (از معجم البلدان).

غراق.

[غُ] (اِخ) نام شهری به ترکستان.

غراکوس.

[غْرا / غِ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی گراکوس. رجوع به گراکوس شود.
(1) - Gracchus.

غرال.

[غَ] (اِخ) همدانی. صحابی است. سیف اشعاری دربارهء وی در ردة سروده است که در آن اسود العنسی کذاب را هجو می کند و کسانی را که وی را کشتند میستاید از آن جمله است:
یا لیت شعری و التلهف حسرة
ان لا اکون ولیته برجالی.
(الاصابة فی تمییز الصحابة ج5 ص197).

غرام.

[غَ] (ع اِمص) شیفتگی. (منتهی الارب) (آنندراج). عشق و شیفتگی. (غیاث اللغات). عشق. (دهار). عشق دلسوز. الحب المعذب للقلب. (اقرب الموارد). || آزمندی. (منتهی الارب) (آنندراج). حرص. (غیاث اللغات). ولوع. (اقرب الموارد). || هلاک. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). منه قوله تعالی : ان عذابها کان غراماً. (قرآن 25/65)؛ ای هلاکاً و لزاماً لهم. (منتهی الارب). الهلاک و العذاب. (نشوء اللغة العربیة ص4). || (اِ) عذاب. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). || بدی پیوسته. (منتهی الارب) (آنندراج). شر دائم. (اقرب الموارد). || لازم(1). (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل ص73). آنچه رهائی از آن ممکن نیست. ما لایستطاع ان یتقضی منه. (لسان العرب به نقل ذیل اقرب الموارد).
(1) - در ترجمان کلمهء مورد بحث را در آیهء مذکور بدین معنی آورده.

غرام.

[غِ] (معرب، اِ) گرام. رجوع به گرام و رجوع به کتاب النقود العربیة ص26 و 38 شود.

غرام.

[غْرا / غِ] (اِخ)(1) معرب گرام. رجوع به گرام شود.
(1) - Gramme.

غرام.

[غُر را] (ع ص، اِ) جِ غریم، مثل غرماء، و این نادر است زیرا فعیل بر وزن فُعّال جمع بسته نمی شود. (از ذیل اقرب الموارد). || صاحب اقرب الموارد گوید: رواست که غارم معنی نسبت را برساند و به معنی ذواغرام یا تغریم باشد و غرام جمع آن محسوب شود. ثعلب در خبری حکایت کند که: «انه لما قعد بعض قریش لقضاء دینه اتاه الغرام فقضاهم دینه». و در حدیث جابر آمده: «فاشتد علیه بعض غرامه فی التقاضی». (لسان العرب از ذیل اقرب الموارد).

غراما.

[غَ] (اِ) وزنی معادل دو دانگ است و آن را غرما نیز می گویند. (از فرهنگ شعوری)(1). || وزن یک حبه و نیم. || نیم گرام. (السنهء ترکیه و فرانسویه نک لغتی).
(1) - شاید تلفظ ترکی از گرام است.

غرامات.

[غَ] (ع اِ) جِ غرامة. (اقرب الموارد). رجوع به غرامة و غرامت شود.

غراماتیق.

[غْرا / غِ] (معرب، اِ) کلمهء یونانی است به معنی گرامر. (دزی ج2 ص204)(1).
(1) - Grammatika.

غرامپیان.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گرامپیان(1).
(1) - Grampians.

غرامت.

[غَ مَ] (ع اِ) غَرامَة. ج، غرامات. (اقرب الموارد). تاوان. (منتهی الارب)(1)(صحاح الفرس) (آنندراج) (دهار)(2). آنچه ادایش لازم باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). با لفظ کشیدن و ستدن و کردن به کار میرود. (از آنندراج). گفته اند: ادای آنچه برعهدهء شخص نیست، و دادن مال به کراهت. (از اقرب الموارد) :
دندانم ار ز سنگ غرامت شکسته اند
وقت ثنای خواجه ثنایا برآورم.خاقانی.
برد آن برات و بازگرفت این غرامت است
داد آن غلام و باز ستد این تحکم است.
خاقانی.
نفسم جنب غرامت است ای دلجوی
کو تیغ که غسلها توان کرد بدوی.خاقانی.
بدین غرامت خطی به صد هزار دینار بازداد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص36). با وزیر عتاب آغاز نهاد و او را به غرامت آن اتلاف و تضییع مؤاخذت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص359).
سنگش یاقوت و گیا کیمیاست
گر نشناسی تو غرامت کراست.نظامی.
گر دهی ای خواجه غرامت تراست
مایه ز مفلس نتوان باز خواست.نظامی.
عمر نبود آنچه غافل از تو نشستم
باقی عمر ایستاده ام به غرامت.سعدی.
گر گله از ماست شکایت بگوی
ور گنه از تست غرامت بیار.
سعدی (طیبات).
و نفس خود را سرزنش کند و بر خود غرامت نهد. (مجالس سعدی چ شوریده ص26).
شمع گر زآن لب خندان به زبان لافی زد
پیش عشاق تو شبها به غرامت برخاست.
حافظ.
و اگر دزد را به دست نیاورد... از عهدهء غرامت مال دزدی از عین المال خود بیرون آید. (تذکرة الملوک چ 1332 ه .ش. ص49). و اگر زر قلب برآید یا سبک باشد از عهدهء غرامت آن بیرون آید. (تذکرة الملوک ص72).
ترکیب ها:
- غرامت خواستن.؛ غرامت دادن. غرامت زده. غرامت ستاندن. غرامت ستدن. غرامت کردن. غرامت کشیدن. رجوع به همین ترکیبات شود.
|| مشقت و ضرر. (اقرب الموارد). || پشیمانی. (غیاث اللغات). || عذاب. (غیاث اللغات). || (مص) لازم شدن بر کسی تاوان. (منتهی الارب). تاوان زده شدن. (مصادر زوزنی) (غیاث اللغات): غرم الرجل الدیة و الدین و غیر ذلک؛ اداها. غَرم. غُرم. مَغرَم. (اقرب الموارد). || زیان بردن در تجارت. (اقرب الموارد) (المنجد).
(1) - صاحب منتهی الارب به معنی وام نیز آورده ولی در فرهنگها به این معنی نیامده است.
(2) - Dommages et interets, Dommages -interets.

غرامت خواستن.

[غَ مَ خوا / خا تَ](مص مرکب) تاوان خواستن. غرامت طلبیدن :
به عمری از رخ خوب تو برده ام نظری
کنون غرامت آن یک نظر چه میخواهی؟
سعدی (بدایع).

غرامت زده.

[غَ مَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کسی که غرامت کشد. تاوان زده. تاوان کشیده.

غرامت ستاندن.

[غَ مَ سِ دَ] (مص مرکب) غرامت ستدن. تاوان گرفتن :
درویش مکن ناله ز شمشیر احبا
کاین طایفه از کشته ستانند غرامت.
حافظ.

غرامت ستدن.

[غَ مَ سِ تَ دَ] (مص مرکب) تاوان گرفتن. غرامت گرفتن. غرامت کردن. غرامت ستاندن. رجوع به غرامت ستاندن شود.

غرامت کردن.

[غَ مَ کَ دَ] (مص مرکب)تاوان گرفتن. غرامت گرفتن :
خون ما ریزد و بیرون برد از خنده لبت
کس به تنگ شکرش نیز غرامت نکند.
میرخسرو (از آنندراج).

غرامت کشیدن.

[غَ مَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) به عهده گرفتن غرامت. تاوان کشیدن :
کاش که در قیامتش بار دگر بدیدمی
کآنچه بود گناه او من بکشم غرامتش.
سعدی (طیبات).
چندانکه ملامت دیدی و غرامت کشیدی ترک تصابی نکردی. (گلستان سعدی).
آنکه ز بیگنه کشی نیست دمی ندامتش
بیگنهی که او کشد من بکشم غرامتش.
کمال خجندی (از آنندراج).

غراموس.

[غْرا / غِ مُ] (اِخ) تلفظ ترکی گراموس(1). رجوع به گراموس شود.
(1) - Gramos.

غراموفون.

[غْرا / غَ مُ فُ] (معرب، اِ)معرب گرامافون(1). مؤلف نشوءاللغة این کلمه را از لغات دخیل تازه شمرده است و گوید: به علت غرابت و قبح وزن متروک می شود، به جای آن حاکی می گویند. رجوع به گراموفون شود.
(1) - Gramophone.

غرامون.

[غْرا / غِ مُ] (اِخ) تلفظ ترکی گرامون(1). رجوع به گرامون شود.
(1) - Grammont.

غرامی.

[] (اِخ) محمد غرامی. از شعرای عثمانی در قرن دهم هجری قمری از ناحیهء قره فریه است. وی به شغل قضا مشغول بود و ادعای رمالی داشت. اشعار او ساده است. این بیت ازوست:
قاپویی دیوار ایدوب ارباب عشقه نازدن
کندونی بر گوشه ایلر گوسترر آچمازدن.
(از قاموس الاعلام).

غرامیل.

[غَ] (ع اِ) جِ غرمول. (اقرب الموارد) (معجم البلدان). رجوع به غرمول شود.

غرامیل.

[غَ] (اِخ) چند پشته است سرخ رنگ. (منتهی الارب). هی هضاب حمر... قال الشماخ :
محویین سنام عن یمینها
و بالشمال مشان فالغرامیل.(معجم البلدان).

غران.

[غُ] (اِخ) جائی است. (منتهی الارب). یاقوت در معجم البلدان غران را علم مرتجلی می داند و گوید: نام جائی است در تهامة :
بغران او وادی القری اضطربت
نکباء بین صبا و بین شمال.
و کثیر عزة در وصف ابر گوید:
ثقیل الرحی واهی الکفاف دنا له
ببیض الربا ذوهیدب متعصف
رسا بغران و استدارت به الرحا
کما یستدیر الزاحف المتغیف.
و ابن السکیت غران را وادی بزرگی در حجاز می داند که میان سایة و مکه واقع است و به قول عرام بن الاصبغ وادی رهاط گفته می شود چنانکه در شعر خود آورده :
فان غراناً بطن واد جنة
لساکنه عقد علی وثیق.
همچنین گوید در قسمت غربی آن قریهء حدیبیه واقع است. و فضل بن عباس بن عتبة بن ابی لهب از نوشتهء ابن الیزیدی چنین آرد :
تأمل خلیلی هل تری من ظعائن
بذی السرح او وادی غران المصوب
جزعن غراناً بعد ما متع الضحی
علی کل موار الملاط مدرب.
و ابن اسحاق در شرح غزوهء رجیع گوید: رسول خدا به قصد رفتن به شام از کوه غراب واقع در حوالی مدینه گذشت و پس از آن از مخیض و سپس از تبراء عبور کرد و بعد به جانب چپ متمایل شد و به سوی یین و پس از آن به سوی صخیرات الیمام رفت و بعد از جادهء راست طریق مکه را پیش گرفت... تا آنکه به غران فرودآمد و آن منازل بنی لحیان است. (از معجم البلدان). وادئی است نزدیک مدینه. (منتهی الارب). وادئی است بین امج و عسفان که در راه شهری به نام سایة قرار دارد. کلبی گوید: هنگامی که قضاعه پس از تفرق ازد، از مأرب متفرق شدند ضبیعة بن حرام بن جعل بن عمروبن حشم بن ودم بن ذبیان بن همیم بن ذهل بن هنی بن بلی با جماعتی از قوم خود به همراهی اهل و فرزند برگشت و به امج و غران فرودآمد، و آنها دو وادی هستند که از حرة بنی سلیم شروع شده و به دریا منتهی میشوند. پس سیلی بر ایشان آمد در حالی که خوابیده بودند و بیشتر ایشان را برد و بازماندگان ایشان کوچ کرده در اطراف مدینه فرودآمدند. (از معجم البلدان). صاحب امتاع الاسماع در بیان غزوهء بنی لحیان آرد: ثم راح (رسول الله) مبرداً حتی - انتهی. الی حیث کان مصاب عاصم بن ثابت و اصحابه بین امج و عسفان ببطن غران، و بینها و بین عسفان خمسة امیال. (امتاع الاسماع ص246).

غران.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گران(1).
(1) - Gran.

غران.

[غُ / غُرْ را] (نف، ق) بانگ و فریادکنان، و آواز گران و مهیب برآرنده. (آنندراج). شورکننده و آواز گران و مهیب برآرنده. (غیاث اللغات). غرنده. صداکننده. (لغت شاهنامه ص199) :
چو تیغت کند کار بر چرکه تنگ
درآید به دم لابه غران پلنگ.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
شب از تیر بخشش نیستان شود
نیش لیک غران چو شیران بود.
طاهر وحید (از آنندراج).
|| صفت جانوران درنده است چنانکه گویند: شیر غران. و شیر غرین(1) نیز به کار میبرند. و برای ابر و غیره نیز وصف آرند. (از فرهنگ شعوری) :
بشد تیز بر شیر غران نشست
بیازید و بگرفت گوشش به دست.فردوسی.
کمان را بمالید رستم به چنگ
بغرید مانند غران پلنگ.فردوسی.
هیونان کف افکن بادپای
برفتند چون رعد غران ز جای.فردوسی.
بیفکند دیگر ز پیلان چهار
همی تاخت غران چو ابر بهار.
اسدی (گرشاسبنامه).
شیر غران بودم اکنون روبهم
سرو بستان بودم اکنون چنبرم.ناصرخسرو.
نگوئی آتش اندر سنگ و گل در خار و جان در تن
و یا این ابر غران را که حمال مطر دارد؟
ناصرخسرو.
ستاده مرکب غران به جای بربط و چنگ
گرفته خنجر بران به جای جام شراب.
مسعودسعد.
دماغش ز گرمی درآمد به جوش
برآورد چون رعد غران خروش.نظامی.
سپر نفکند شیر غران ز چنگ
نیندیشد از تیغ بران، پلنگ.
سعدی (بوستان).
دو بدین چنگ و دو بدان چنگال
یک به دندان چو شیر غرانا.عبید زاکانی.
وآندگر همچو شیر غرانا.عبید زاکانی.
(1) - «عرین» عربی را غلط خوانده است.

غران.

[غُرْ را] (ع اِ) غوزهء آب. (منتهی الارب) (آنندراج). حبابهای آب. الغران، النفاحات فوق الماء، یقال: اقبل الماء بغرانه. (از اقرب الموارد).

غران.

[غُرْ را] (ع ص، اِ) جِ اَغَرّ. || جِ غریر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اغر و غریر شود.

غران.

[غَرْ را] (اِخ) تثنیهء غر، موضعی است. (منتهی الارب). نام جایگاهی است در شعر مزاحم عقیلی :
اتعرف بالغرین داراً تأبدت
من الوحش واستفت علیها العواصف
صبا و شمال نیرج یعتفیهما
احایین لمات الجنوب الزفازف.
(از معجم البلدان).
رجوع به غَرّ و کتاب مذکور شود.

غراناده.

[غْرا / غِ دَ] (اِخ) تلفظ ترکی گراناده(1). رجوع به گراناده شود.
(1) - Granada.

غرانت.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گرانت(1). رجوع به گرانت شود.
(1) - Grant.

غرانتهام.

[غْرا / غِ] (اِخ) لهجه ای است ترکی از گرانتهام(1). رجوع به گرانتهام شود.
(1) - Grantham.

غراندباسن.

[غْرا / غِ سَ] (اِخ) تلفظ ترکی گراندباسن(1). رجوع به گراندباسن شود.
(1) - Grand bassin. .(به انگلیسی (Great Basin

غراندراپید.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گراندراپید(1). رجوع به گراندریور شود.
(1) - Grand Rapids.

غراندریور.

[غْرا / غِ یِ] (اِخ) تلفظ ترکی گراندریور. رجوع به گراندریور شود.

غراندریویر.

[غْرا / غِ یِ] (اِخ) تلفظ ترکی گراندریویر. رجوع به گراندریویر شود.

غراندساسو.

[غْرا / غِ سُ] (اِخ) تلفظ ترکی گراندساسو(1). رجوع به گراندساسو شود.
(1) - Grandsasso.

غراندقومبه.

[غْرا / غِ بَ] (اِخ) تلفظ ترکی گراندکومب(1). رجوع به گراندکومب شود.
(1) - Grand Combe.

غراندلاق.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گراندلاک ساله(1). رجوع به گراندلاک ساله شود.
(1) - Grand Los Sale.

غرانق.

[غَ نِ] (ع اِ) جِ غُرنوق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جِ غُرنَیق و غرنیق و غرونق و غِرنوق و غرناق و غُرانق. غرانیق. غرانقة. (اقرب الموارد).

غرانق.

[غُ نِ] (ع ص) جوان سپید خوب صورت. (منتهی الارب): شاب غرانق؛ جوان تمام خلقت نازک اندام. امرأة غرانق و غرانقة؛ زن جوان پرگوشت. || (اِ) گیاه نرم که در بیخ عوسج روید. (منتهی الارب). قیل الغرنوق و الغرانق الذی یکون فی اصل العوسج اللین النبات. (اقرب الموارد).

غرانقة.

[غُ نِ قَ] (ع ص) زن جوان پرگوشت: امرأة غرانقة. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غرانق شود. || لمة غرانقة(1)؛ موی پیچه که باد بجنباند. (از منتهی الارب). غرانقیة. (اقرب الموارد). رجوع به غرانقیة شود.
(1) - در منتهی الارب به فتح غین آمده و ظاهراً اشتباه است.

غرانقة.

[غَ نِ قَ] (ع اِ) جِ غُرنوق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). جِ غُرنَیق و غِرنیق و غرونق و غِرنوق و غرناق و غرانق. (از اقرب الموارد). غرانق. غرانیق. (اقرب الموارد). رجوع به کلمات مذکور شود.

غرانقیة.

[غُ نِ قی یَ](1) (ع ص) موی پیچه که باد بجنباند. غُرانقة. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غُرانقة شود.
(1) - در منتهی الارب به فتح غین آمده و ظاهراً اشتباه است.

غرانیده.

[غَ دَ] (ن مف) خراشیده. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || قهرآلود و خشمناک. (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء). به هر دو معنی مصحف غراشیده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به غراشیده شود.

غرانیق.

[غَ] (ع اِ) جِ غُرنوق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). جوانان زیباشکل. (از غیاث اللغات). جِ غُرنَیق و غرنیق و غِرنَوق و غرونق و غرناق و غرانق. (از اقرب الموارد). غرانق. غرانقة. (اقرب الموارد). رجوع به کلمات مذکور شود. || غَرانیقُ العُلی؛ مراد اصنام است. (غیاث اللغات). در کتب لغت معنی ذکر نکرده اند و این معنی تنها در داستان غرانیق آمده است. داستان غرانیق از داستانهائی است که از طرف مخالفین دین اسلام ساخته شده است و آن حاکی از این است که پیغمبر اسلام بتهای مشرکین را ستایش کرده است. طبری در این باره نویسد. وقتی پیغمبر دید خویشاوندانش از او رو برگردانده و از وی دوری می کنند آرزو کرد که خدا آیه بفرستد شاید به وسیلهء آن به خویشاوندانش نزدیک شود، و با محبتی که به خانوادهء خود داشت مایل بود این خشونت و دشمنی به نرمی و آشتی مبدل شود. نتیجهء این آرزو و تلقین به نفس این شد که وقتی سورهء نجم بر او نازل گشت و آن را در مجمع قریش خواند همین که به آیهء «افرأیتم اللات و العزی» (قرآن 53/19) رسید شیطان از خیال درونی پیغمبر سوء استفاده کرد و به زبان او گذاشت که در ستایش بتها بگوید: تلک الغرانیق العلی و ان شفاعتهن ترتضی(1) (آنها بتان بزرگ اند، همانا میانجیگری آنها پذیرفته است). قریش از ستایش خدایان خود خرسند گشتند و پذیرفتند. مسلمانان هم تصدیق کردند. همین که پیغمبر به سجده رسید و سوره را پایان داد مسلمانان و مشرکان همه سجده کردند. خبر سازش قریش با پیغمبر به حبشه رسید دسته ای از آنان به مکه برگشتند و دسته ای باقی ماندند. از آنسو جبرئیل بر پیغمبر نازل شد و گفت: چه کردی؟ آنچه خواندی من نیاوردم. سخنی گفتی که خدا نگفته بود! پیغمبر سخت اندوهناک شد، و خدا برای آرامش خاطر وی این آیات را نازل کرد: «و ماارسلنا من قبلک من رسول و لا نبی الا اذا تمنی القی الشیطان فی امنیته فینسخ الله ما یلقی الشیطان ثم یحکم الله آیاته والله علیم حکیم». (پیش از تو پیغمبری نفرستادیم جز اینکه هرگاه آرزوئی میکرد شیطان در آن راه می یافت پس خدا آنچه را که شیطان القاء می کند نسخ کرده و آیات خود را محکم میسازد و خدا دانا و حکیم است). (قرآن 22/52). و پس از آن برای ابطال قول شیطان: تلک الغرانیق العلی... این آیات فرودآمد: «الکم الذکر و له الانثی تلک اذا قسمة ضیزی ان هی الا اسماء سمیتموها انتم و آباؤکم... تا... لمن یشاء و یرضی». (قرآن 53/19 - 27). و به قولی این آیات بر پیغمبر نازل شد: «و ان کادوا لیفتنونک عن الذی اوحینا الیک لتفتری علینا غیره و اذا لاتخذوک خلیلا. (قرآن 17/73). و لو لا ان ثبتناک لقد کدت ترکن الیهم شیئاً قلی اذاً لاذقناک ضعف الحیوة و ضعف الممات ثم لاتجد لک علینا نصیراً». (قرآن 17/75). ولی از همین آیات که ناقلین داستان ذکر کرده اند معلوم می شود این داستان بی اساس است و افسانه ای بیش نیست، زیرا در آیه آمده: اگر ترا پابرجا نمیساختیم نزدیک بود به کافران بگرائی... پس معلوم می شود خدا پیغمبر را پابرجا ساخته و نگذاشته است به کافران متمایل شود و بتها را بستاید. (رجوع به تفسیر طبری جزء 17 ص119 و 120 و تاریخ طبری ج3 ص1192 چ دخویه و الطبقات الکبری ج1 صص137 - 139 و کتاب جنایات تاریخ ج3 صص19 - 46 شود و در کتاب اخیر چگونگی داستان و رد آن با دلایل علمی به طور مبسوط آمده است).
بت ستودن بهر دام عامه را
همچنان دان کالغرانیق العلی.
مولولی (مثنوی).
(1) - این عبارت به صورت تلک الغرانیق الاولی منها الشفاعة ترتجی، و به صورت و هی الغرانقة العلی و شفاعتهن ترتجی و صورتهای دیگر نیز نقل شده است.

غرانیق.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی از گرانیک(1).رجوع به گرانیک شود.
(1) - Granique.

غراورنگ.

[غَ اَ رَ] (ص مرکب، اِ مرکب)بسیار بزرگ. اعظم. (برهان قاطع) (جهانگیری). ترکیبی است از غر (خر؟) + اورنگ: تخت بزرگ. و این معنی را از بیت زوزنی که ذی ذکر می شود استخراج کرده اند. (از حواشی برهان چ معین). هر چیز بسیار بزرگ. (از فرهنگ شعوری). || تخت و اورنگ بزرگ. (برهان قاطع). تخت بزرگ. (فرهنگ رشیدی) (مؤید الفضلاء). تخت بزرگ مخصوص سلاطین. (از فرهنگ شعوری) :
کر و گر بدو داده اورنگ و گرگر
ز عرش و ز کرسی غراورنگ و برتر.
عماد زوزنی (از رشیدی).
لیکن از این شعر معنی مطلق بزرگ ظاهر می شود. (فرهنگ رشیدی). در آنندراج و انجمن آرا آمده: غراورنگ به معنی تخت بزرگ که اورنگ باشد و به معنی تخت است و آن را خراورنگ نیز گفته اند و بدین معنی درست می آید. صاحب برهان قاطع این کلمه را به معنی مذکور بر وزن عیالمند ذکر کرده است. ولی از بیت مذکور که در فرهنگها به عنوان شاهد ذکر شده معلوم می شود که تلفظ صحیح همان است که در بالا ضبط گردید.

غراوسند.

[غْرا / غِ سِ] (اِخ) تلفظ ترکی از گراوسند(1). رجوع به گراوسند شود.
(1) - Gravsend.

غراولینه.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی از گراولین(1).
(1) - Gravlines.

غراوی.

[غِ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به غراء؛ یعنی سریشم. (از ناظم الاطباء). رجوع به غراء شود.

غراوینه.

[غْرا / غِ نَ] (اِخ) تلفظ ترکی از گراوینا(1). رجوع به گراوینا شود.
(1) - Gravina.

غراة.

[غَ] (ع ص) لاغر. (منتهی الارب) (آنندراج). مهزول. (اقرب الموارد). || (اِمص) برانگیختگی و تحریض به دشمنی. (منتهی الارب). اسم مصدر از اغراء. (از اقرب الموارد).

غراهامستون.

[غْرا / غِ تَ] (اِخ) تلفظ ترکی از گراهامس تون(1). رجوع به گراهامس تون شود.
(1) - Graham's Town.

غرای.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی از گرای(1). رجوع به گرای شود.
(1) - Gray.

غرایب.

[غَ یِ] (ع ص، اِ) جِ غریبة. غرائب. رجوع به غرائب و غریبة شود : دیدن عجایب و شنیدن غرایب. (گلستان سعدی).

غرایچ.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی از گریز(1). رجوع به گریز شود.
(1) - Greiz.

غرایر.

[غَ یِ] (ع اِ) غَرائِر. رجوع به غَرائِر شود.

غرایز.

[غَ یِ] (ع اِ) جِ غریزة. غرائز. رجوع به غرائز شود.

غرایفسوالد.

[غْرا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی از گرایفسوالد(1). رجوع به گرایفسوالد شود.
(1) - Graifswald.

غرب.

[غَ] (ع مص) پنهان گردیدن. غایب شدن. دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). فرونشستن. (غیاث اللغات). ناپدید شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رفتن. به یک سو شدن. || شادمانی کردن. || تمادی و درنگی کردن. || ریخته گردیدن اشک. (منتهی الارب) (آنندراج). مسیل الدمع او انهلاله من العین. (اقرب الموارد). || (اِمص) تیزی هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). تیزی. حدت. (از تاج العروس) (جهانگیری). || تیزی تیغ. (منتهی الارب) (آنندراج). تیزی نای شمشیر. (جهانگیری): سیف غرب؛ ای قاطع حدید. (تاج العروس). تیزی نای زبان. (جهانگیری). || تیزی رفتار اسب، و اول رفتار. (منتهی الارب). غرب الفرس حدته و اول جریة. (تاج العروس). || تیزی دندان. و آبداری آن. ج، غُروب. (منتهی الارب) (دهار). || (اِ) جای فروشدن آفتاب(1). (منتهی الارب) (آنندراج) (جهانگیری). مغرب. (غیاث اللغات). مغیب. خلاف شرق : سخن تو در شرق و غرب روان است. (تاریخ بیهقی).
آفتاب از غرب گفتی بازگشت از بهر حاج
چون نماز دیگری بهر سلیمان دیده اند.
خاقانی.
بوالمظفر ظل حق چون آفتاب
مالک الملک جهان در شرق و غرب.
خاقانی.
از روی تو ندید در اطراف شرق و غرب
وز رای شاه عادل روشنتر آفتاب.خاقانی.
|| همهء بلادی که نسبت به بلاد دیگر در جهت غرب واقع شوند، مانند بلاد فرنگ نسبت به بلاد عرب، و مقابل آن شرق است. (اقرب الموارد).
-اهل الغرب، یا اهل غرب؛ مردم مغرب زمین. مردمانی که در طرف مغرب سکنی دارند. و مردم فرنگستان. مقابل اهل شرق. (ناظم الاطباء).
|| اول هر چیزی و حد آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || اسب تیزرو. (منتهی الارب) (آنندراج). الفرس الکثیرالجری. (اقرب الموارد). || مشک آب. (منتهی الارب) (آنندراج). روایة. (اقرب الموارد). || ستور آبکش. || دلو بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). دلو کلان که بدان آب از چاه کشند. (غیاث اللغات). یقال: کان غربیها فی غربی دالج؛ ای غربی العین و هی مقدمها و مؤخرها فی دلوی ساق. || بثرة فی العین. (اقرب الموارد). آبله ریزه است در چشم و آماسی در دنبالهء آن. || رگ آب چشم که همیشه روان باشد چون ناسور. (منتهی الارب) (آنندراج). ناسوری. (غیاث اللغات). مجرای اشک و جای ریزش آن. (منتهی الارب) (آنندراج). جای روان شدن اشک. || ورمی که به گوشهء چشم به طرف بینی پیدا می شود. (غیاث اللغات)(2). ورم فی الماقی. (اقرب الموارد). ناصور که در گوشهء انسی چشم حادث گردد. در ذخیرهء خوارزمشاهی آمده: آماسی است کوچک از نوع خراج اندر گوشهء چشم میان چشم و بینی، هرگاه این آماس بگشاید و سرکند آن را غرب گویند. - انتهی. ترشح گوشهء چشم از جانب انسی (ماق)، که چون بیمار چشم برهم نهد زردابه ای از آن جاری گردد و آن را ناصور نیز گویند. ابن البیطار گوید: هو الناصور الذی یکون فی مأقی العین. اخیلوس. (مفردات ذیل کلمهء جوز) و اذا مضغ و وضغ علی... نواصیر العین التی یقال له اخیلوس و هو الغرب ابرأ. (مفردات ذیل جوز). ابوعلی سینا در قانون آرد: غرب ناصوری است که در موق انسی چشم حادث می شود و بیشتر اوقات به دنبال خراج و جوشی که در موضع ظاهر شده به وجود می آید و بعد شکافته می شود و ناصور می گردد، و این خراج را قبل از شکافته شدن اخیلوس نامند، و چون این عضو رقیق الجوهر است از باطن آن به سوی کالجوبه منتهی می شود و بین استخوان بینی و مقله قرار میگیرد و وقتی شکافته شد شکافی باقی میگذارد که التیام آن دشوار است، زیرا عضو مرطوب است و با وجود رطوبت دائماً حرکت می کند. و بسا اوقات، انفجارش به سوی خارج می شود و گاهی انفجارش به سوی داخل چشم طرف راست یا چپ و گاهی به هر دو طرف است. و بسیار اتفاق می افتد که انفجارش به سوی بینی متمایل می شود و به سوی آن سیلان می کند، و ممکن است چرک آن به استخوان بینی رسد و آن را فاسد و سیاه کند سپس آن را بخورد و غضروفهای پلک را فاسد و چشم را پر از زرداب کند که با فشار بیرون شود. (از قانون چ تهران کتاب ثالث صص63 - 64). رجوع به مفردات ابن البیطار در خواص بابونج شود. || اشک که از چشم برآید. (منتهی الارب) (آنندراج). دمع: سالت غروبه؛ ای دموعه. || الفیضة من الدمع؛ جریان اشک. (اقرب الموارد). || فراهم آمدنگاه آب دهان. || بسیاری آب دهن و تری آن. (منتهی الارب) (آنندراج). کثرة الریق و بلله و منقعه. (اقرب الموارد). || روز سقی. (منتهی الارب) (آنندراج). روز آب خورانیدن. || پیشگاه چشم. (منتهی الارب) (آنندراج). مقدم العین. (اقرب الموارد). || مؤخر چشم. || درختی است حجازی سطبر خاردار. (منتهی الارب) (آنندراج)(3). قیل: و منه لایزال اهل الغرب ظاهرین علی الحق؛ ای الحجاز... (اقرب الموارد). درخت قواق. (فرهنگ شعوری). || یقال اصابه سهم غرب (مضافة و نعتاً)؛ یعنی رسید تیری که تیراندازش معلوم نیست. (منتهی الارب). همچنین است سَهْمُ غَرَبٍ و سَهْمٌ غَرَبٌ. (اقرب الموارد). || سوراخ کردن تیر قلب را: گویند غرب السهم فی فؤاده؛ یعنی تیر قلب او را سوراخ کرد. (دزی ج2 ص204). || روانی می. (منتهی الارب) (آنندراج). الفیضة من الخمر. (اقرب الموارد). || عرق پیشانی. (تاج العروس). || خواب. (تاج العروس). || اعلی الماء؛ بالای آب. (تاج العروس). || دوری. (منتهی الارب) (آنندراج). النوی و البعد؛ جدائی و دوری. || حدت و نشاط. (اقرب الموارد): کففت من غربه؛ ای من حدته، و انی اخاف علیک غرب الشباب؛ ای حدته و نشاطه. (از اقرب الموارد). || از عیوب خلقی اسب است، و آن سفیدی اشفار چشمان اوست که ضعف بینائی وی را در برابر ماه و گرمای سخت سبب می شود. (از صبح الاعشی ج2 ص24). || ماشین آبی عموماً. (دزی ج2 ص204).
(1) - L'occident, L'ouest.
(2) - Fistule lacrymale.
(3) - Egilops.

غرب.

[غَ] (اِخ) یکی از ایالات مغرب اقصی است که شامل فاس و مراکش است. از تنگهء سبته شروع و در امتداد کناره های اقیانوس اطلس به وادی بوینجه (سبو) منتهی می شود. اراضی آن مرتفع است و از جبال درن به وسیلهء رودخانه های بسیاری جدا می گردد. این ایالت به دو ناحیه تقسیم می شود. اهالی قسمت شمالی غالباً بربرند و بسیاری از ایشان چشمان آبی و موی زرد دارند و اهالی قسمت جنوبی غالباً عربند و چهرهء گندم گون دارند و بیشتر چادرنشینند. خاک آن حاصلخیز است و دارای ذخایر زمینی است و چارپایان مخصوصاً گوسفند بسیار دارد. از صادرات مهم آن پشم است و در آنجا درخت منطار بسیار میروید. (از قاموس الاعلام).

غرب.

[غَ] (اِخ) نامی است که آن را به مغرب اقصی اطلاق کنند. (اعلام المنجد).

غرب.

[غَ] (اِخ) (ال ...)(1) در زمان قدیم به قسمت جنوب غربی اسپانیا و مخصوصاً به پرتقال جنوبی اطلاق می شد و پس از انقراض امویین ملوک الطوائفی شد. (از اعلام المنجد). رجوع به مغرب اقصی شود.
(1) - Algrave.

غرب.

[غَ] (اِخ) (بنوال ...) امرائی از عرب تنوخ اند که پس از بازگشت صلیبی ها از بیروت به این شهر استیلا یافتند (1294 م.) 90 تن سوار داشتند در هر شهری سی نفر از ایشان برای حراست سرحد مقیم شده بودند نخستین آن امرا، بُحتُر پس از وی فرزندش کرامة سپس حجی بن کرامة و پس از وی محمد بن حجی بود. (از اعلام المنجد).

غرب.

[غَ رَ] (ع اِ) درخت پده. (منتهی الارب) (برهان قاطع)(1). نام درختی است که هرگز بار و میوه ندهد. (برهان قاطع ذیل پده). درخت پده که کبودرنگ باشد و بر لب رودخانه ها روید، و در صحاح به معنی درخت سپیدار نوشته. (آنندراج) (از غیاث اللغات). پُده، و گویند سپیددار است. (مقدمة الادب). کُوَن. (برهان قاطع). سفیددار. اسفیدار. ایطاماس. سفیددار را بعض عرب عشام خوانند. چوبش به عمارت به کار دارند، به سرکه آغشته خضاب را مفید است. (نزهة القلوب). به یونانی اطار و به شیرازی وزک و به اصفهانی وشک و در تنکابن و دیلم اوجا گویند و او را خارها بود و قطران از او حاصل شود. (الفاظ الادویة). بید مجنون. (درختان جنگلی حبیب الله ثابتی). درخت قواق. (فرهنگ شعوری). ابهل. و قطران را از آن گیرند. (تهذیب از تاج العروس) (ترجمهء صیدنه) و درختی که آن را به تازی غرب گویند، و به پارسی پده گویند ثمرهء آن یک درمسنگ نافع است. این درخت را بعضی از اهل خراسان پده گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). حکیم مؤمن در تحفه آرد: غرب درختی است عظیم و در اصفهان وسک (وزک: اختیارات بدیعی) و در تنکابن و دیلم اوجا نامند و گویا این اسم از آطا، یونانی (درخت آطا یا طا، اختیارات بدیعی) باشد در دوم سرد و خشک و قابض و مجفف بی لدغ و شرب برگ او با فلفل رافع قولنج ایلاوس و مغص، و با آب مانع حمل، و گویند به تجربه رسیده است. و ضماد برگ تازهء آن جهت جراحات تازه، و آب فشردهء آن جهت رفع سیلان چرک اعضاء باطنی و سدهء جگر، و غرغرهء آن جهت اخراج زلوئی که در حلق مانده باشد، و ذرور خشک آن جهت آکله و جراحات مزمنه مفید، و بیخ مسحوق آن که با عصارهء برگ آن در روغن گل و پوست انار طبخ دهند به جهت درد گوش بغایت مؤثر و نطول طبیخ آن جهت نقرس و رفع نخالهء موی سر، و شکوفه و پوست درخت آن جهت نفث الدم، و ضماد پوست سوختهء آن با سرکه جهت ثآلیل، و ذرور شکوفهء او جهت خشک کردن جراحات و صمغ و رطوبت سایلهء آن جهت جلای بصر و بیاض و رفع وشم و آثار، بیعدیل، و چوب محرق مغسول آن قائم مقام توتیا، و مضر گرده، و مصلحش صمغ عربی و بدلش نصف وزن آن اقاقیا است. - انتهی. و داود ضریر انطاکی گوید: غرب درختی است بلند مانند صنوبر، پوست آن سفید و برگ آن به برگ قطلب ماند و از آن قطران ضعیف میگیرند و آن در حقیقت نوعی از صفصاف است ولی مزیت آن بر صفصاف این است که با فلفل رافع مغص است... (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص251). در اختیارات بدیعی آمده: غرب درختی است که آن را آطا (در نسخهء دیگر: طا) خوانند و به شیرازی وزک خوانند و آن درخت بزرگ بود و صمغ وی نیکوترین پوده بود و تا زخم بر ساق وی نرسد که شکافته گردد آن صمغ بیرون نیاید و آن هیچ ثمری که شاید بخورند ندهد. (اختیارات بدیعی نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء لغت نامه مکرر). رجوع به کتاب مذکور شود. || گندم. (دزی). || دانهء جزایر قناری. قسمی از گرامینه ها؛ یعنی گیاهانی که فقط یک فلقه دارند و ساقهء آنها شوم (کلش) است (مانند گندم و جو و غیره) که شامل ده قسم اروپائی و آمریکائی است. قسمی از ارزن(2). المستعینی در ذیل «دوسر» گوید: آن گیاهی است که برگ آن به برگ سنبل گندم ماند جز اینکه از آن نرمتر است و آن معروف به غرب است. (ابن بیطار ذیل دوسر). || مرهم الغرب، مرهمی است که از عصارهء برگ درخت غرب میگیرند(3). (دزی ج2 ص204). رجوع به مفردات ابن بیطار و رجوع به غرب شود. || می. || سیم یا جام از سیم. فضه. نقره. || زر. (منتهی الارب) (آنندراج). بیرونی در الجماهر گوید: از جملهء نامهای نقره، غرب(4) را نیز گفته اند زیرا در معدن پوشیده باشد، ولی این تغیب اختصاص به نقره ندارد تا وجه تسمیهء آن باشد و آن دربارهء تمام جواهر مخزون صدق می کند و غرب را به طلا نیز اطلاق کرده اند اعشی گوید :
اذا انکب ازهر بین السقاة
تراموا به غرباً او نضاراً
و نضار در بیت فوق زر است و اگر غرب نیز به زر اطلاق شود مستحسن نیست بنابراین غرب به معنی سیم است و در شعر فوق چنین است: سیم و زر، و باید دانست که غرب و نضار را به دو نوع از چوب که ظرفهای شراب از آنها ساخته شود تعبیر کرده اند. ابونواس گوید:
فاستوثق الشرب للندامی و اَج
راها علینا اللجین و الغرب
در اینجا نیز خوب نیست که بگوید سیم و سیم، و قول صحیح در هر دو بیت آن است که غرب به قدح شراب خشبی اطلاق شود، و نضار یا لجین نیز ذهب است، و چون ظرفهای چوبی عموماً بزرگتر است تا ظرفهای زرین، از این رو گوئی مقصود از آنها قدح کبیر و صغیر است. (از الجماهر چ 1 حیدرآباد ص246). رجوع به کتاب مذکور شود. || کاسه. (منتهی الارب) (آنندراج). قدح. (اقرب الموارد). || بیمارئی است مر گوسفند را. نوعی بیماری گوسفند مانند سعف در شتر، که سبب ریزش موی بینی و چشمان وی می گردد. || آب که از دلو در حوض و چاه چکد و متغیر شود بوی آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || به قول فریتاگ(5) موضعی که در آن مخزن آبی زیرزمینی وجود دارد و این بدون شک مستخرج از کامل ابن اثیر (130، 19) است. (دزی ج2 ص204). || بوی گل و لای. || کبودی چشم اسب. || دانهء انگور. (لسان العجم شعوری). ولی در فارسی به این معنی غژب آمده است. || (مص) سخت سیاه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). سیاه شدن روی از سموم. (اقرب الموارد). || غرب زده گردیدن گوسفند. (منتهی الارب) (آنندراج): غربت الشاة؛ اصابها داء الغرب. (اقرب الموارد). || اصابه سهم غرب (مضافةً و نعتاً)؛ یعنی رسید تیری که اندازه اش معلوم نیست. (منتهی الارب).
(درختان جنگلی
(1) - Populus euphratica. تألیف ثابتی ص169).
(لکلرک ج 1 ص 289). Saule
(2) - Alpiste.
(3) - Populeum, Onguent. .(دزی ج2 ص204)
(4) - ن ل: عزب. (الجماهر).
(5) - Freytag.

غرب.

[غُ] (ع اِمص) دوری از جای و دیار خود. (منتهی الارب) (آنندراج). دوری از وطن. (المنجد). غربت.

غرب.

[غُ] (ع اِ) جِ غُراب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غرب.

[غُ رُ] (ع ص، اِ) مسافر. (منتهی الارب) (آنندراج). || غریب. (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). || نادر. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). || نهی غرب؛ جائی است. (منتهی الارب).

غرب.

[غُرْ رَ] (اِخ) نام کوهی به شام. (منتهی الارب). کوهی است در شام در دیار کلب، و در نزد آن چشمهء آبی است موسوم به غربة. متنبی گوید :
عشیة شرقی الحدالی و غرب.
(از معجم البلدان).
|| ابوزید گوید غرب آبی است در نجد سپس در شریف از آبهای بنی نمیر. جران العود نمیری راست :
ایا کبداً کادت عشیة غربٍ
من الشوق اثر الظاعنین تصدع
عشیة ما فی امام بغرب
مقام، و لا فی من مضی متسرع.
لبید گوید:
فأی اوان ما تجئنی منیَّتی
بقصدٍ من المعروف لااتعجب
فلست برکن من ابان وصاحة
ولا الخالدات من سواج و غرب
قضیت لبانات و سلیت حاجةً
و نفس الفتی رهن بغمزة مؤرب.
(از معجم البلدان).

غربا.

[غُ رَ] (ع ص، اِ) غرباء. غریبان. رجوع به غرباء شود : قیمت عدل بر آن نهند، و رقم برزنند و به غربا فروشند... و غربا بیامدندی و همچنان دربسته بخریدندی... و غربا تجارت کازرون در باقی نهادند. (فارسنامهء ابن البلخی ص146). و رعایت حقوق غربا از مراسم اهل دیانت و خداوندان فتوت است. (سندبادنامه ص167). کهف الفقرا ملاذ الغربا. (گلستان سعدی). رجوع به غرباء شود.

غرباً.

[غَ بَنْ] (ع ق) حد غربی، مقابل شرقاً: غرباً به کوچهء بن بست.

غرباء .

[غُ رَ] (ع ص، اِ) جِ غریب. (منتهی الارب) (دهار). غریبان. مسافران. بیگانگان. (منتهی الارب). دورماندگان. مردمان غریب و بیگانه و مسافر. || مردمان فقیر و پریشان و درویش. (ناظم الاطباء): قوم غرباء؛ اباعد. (اقرب الموارد). رجوع به غریب شود.

غربات.

[غُ](1) (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است که در آن بعضی از بنی اسد کشته شدند و شاعر ایشان چنین سرود :
الا یا طال بالغربات لیلی
و مایلقی بنو اسد بهنه
و قائلة اسبت فقلت جیر
اسی اننی من ذاک انه.(از معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب به ضم اول و دوم آمده ولی یاقوت در معجم البلدان گوید: الغربات بالضم.

غرباسنگ.

[غَ سَ] (اِ) هرچیز مدور مانند چرخ و شبیه آن عموماً، و دانهء کمانکره خصوصاً. (از فرهنگ شعوری).

غربال.

[غِ / غَ] (اِ) آلت بیختن که ظرفی است دارای دیوارهء مدور که عموماً از تخته است و ته ظرف دارای سوراخهای بسیار است، از روده بافته می شود و یا از مفتول. (فرهنگ نظام). غربال را در قدیم از نی و سایر نباتاتی که مثل آن باشد میساختند. (از قاموس مقدس). پرویزن(1). (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات)(2). ج، غرابیل. (اقرب الموارد). ج، غربالون. (دزی). معرب گربال با لفظ شکستن مستعمل. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
ما که از آه ندامت خرمن خود سوختیم
نیست صائب هیچ غم گر بشکند غربال ما.
مبدل گربال و به کسر اول معرب آن است. (آنندراج). و بعضی گویند مبدل گربال است و معرب نیست. (غیاث اللغات). مرادف گربال و بالکسر معرب آن، چه در کلام عرب فعلال بالفتح در غیر مضاعف نادر است. (فرهنگ رشیدی). این کلمه با کلمهء لاتینی کریبلوم و کریب روم(3) همریشه است و در زبان فرانسوی به صورت کریبل درآمده و در فارسی گربال و غربال گفته شده است و غِربال عربی معرب همین کلمه است. غربل. (آنندراج). غربیل. (مقدمة الارب). غلبیر. (در لهجهء خراسانیان). غلبیز (مصحف غلبیر لغتی در غربال و غربیل). (برهان قاطع). قلبر (ترکی آذری). خَربة. (منتهی الارب). مِشوَل (غربال کوچک، به گفتهء صراح و بعضی نسخ قاموس). در مترادفات غربال، منخل نیز آمده ولی کلمهء اخیر به معنی الک است که خراسانیان آن را ماشو (ماشوب: برهان قاطع) گویند. آردبیز. (برهان قاطع ذیل ماشوب). گرمه بیز. گرمه ویز. نرم بیز. (غربال سوراخ تنگ). (برهان قاطع). تنگ بیز. سِتَخسَه. (برهان قاطع). هلهال. (برهان قاطع ذیل ستخسه). چچ (غربال غله پاک کن). (برهان قاطع). غریزان. غریزن. غرویزن. پریز. پریزن. پرویز. پروزن (هر دو مخفف پرویزن). بریزن. ماشیوه. ماشوب. ماشوه. پتگیر. سرند. تبوراک. (برهان قاطع). مترادفات مذکور در برهان قاطع به معنی نوعی غربال (الک) یا غربال مطلق آمده است. رجوع به حاشیهء 4 همین صفحه شود :
زن پیر گفتار ایشان شنید
یکی کهنه غربال پیش آورید.فردوسی.
قهرت چنان بکوفت مخالف را
در هر طریق و هر سخن و هر فن
کامروز گرچه بر سر غربال است
صدره توانش بیخت به پرویزن.
ظهیر فاریابی.
چون غربال جملهء جسم چشم شده. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چون بروبی خاک را جمع آوری
گوئیم غربال(4) خواهم ای حری.
گفت رو خواجه مرا غربال نیست
گفت میزان ده برین تسخر مایست.مولوی.
نصیحت همه عالم چو باد در قفس است
به گوش مردم نادان و آب در غربال.
سعدی (قصاید).
قرار در کف آزادگان نگیرد مال
نه صبر در دل عاشق نه آب در غربال.
سعدی.
وجود پنبه به مخفی چو باد در قفس است
ولی به کاسر و خفری چو آب در غربال.
نظام قاری (دیوان البسه ص127).
گندمت را پاک کردی پای در غربال زن.
صائب.
- آب به غربال پیمودن؛ کاری عبث کردن :
بنگر که کجا خواهدت این باز همی برد
دیوانه مباش آب مپیمای به غربال.
ناصرخسرو.
رجوع به آب و غربال بیختن شود. (منتهی الارب) (آنندراج).
و ترکیب های دیگر:
- غربال آبگون.؛ غربال باقی. غربال بستن. غربال بند. غربال بندی. غربال بیختن. غربال درکردن. غربال زدن. غربال کردن. غربالگری. غربالی. رجوع به همین ترکیب ها شود.
- امثال: آردم را بیختم و غربالم را آویختم. (فرهنگ نظام).
پرچشمی غربال از پردلی آسیاست . (فرهنگ نظام).
|| (ص) مجازاً مرد سخن چین. (منتهی الارب) (آنندراج). کسی که راز نتواند نگاه داشتن. ج، غرابیل. (اقرب الموارد).
,(انگلیسی)
(1) - Cribble. .
(فرانسوی) Crible.
(2) - در برهان قاطع پرویزن چنین معنی شده: آلتی باشد که بدان آرد و شکر و ادویهء حارهء کوفته و امثال آن بیزند. -انتهی. همان آلتی است که اکنون به الک معروف است و در فرهنگهای مذکور در فوق و بعض فرهنگهای دیگر نیز به پرویزن معنی شده است. در زبان کنونی غربال همان است که صاحب فرهنگ نظام آورده و آنکه سوراخهایش کوچکتر از سوراخهای غربال است الک نامیده می شود، و در لهجهء بعض نواحی ایران آن را ماشو گویند و در برهان قاطع به صورتهای ماشوب و ماشوه و ماشیوه آمده جز اینکه ماشو به معنی نوعی از غربال ذکر شده است. بنظر میرسد غربال لفظ مشترک و اعمّی است که شامل غربال به معنی کنونی و الک و چغیل (در لهجهء خراسانیان غربال بزرگی که سوراخهای درشت تری دارد و برای غربال کردن کاه و خاک و غیره به کار رود). یا سرند در تداول دیگر شهرها است.
(3) - Criblum, Cribbrum. (4) - ن ل: غلبیر، و در این صورت شاهد نیست.

غربال.

[غَ] (اِخ) گروهی از فرومایگان ایلات اند که از کنارهء دریای فارس تا نهایت نواحی سردسیر فارس رفت و آمد کنند. مواشی بیشتر آنها به اندازهء حمل و نقل پلاس و چادر سیاه نشیمن است و عمل مردان و زنان آنان غربال بندی است. رجوع به غربال بند شود.

غربال آبگون.

[غِ / غَ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک است. (ناظم الاطباء).

غربال بافتن.

[غِ / غَ تَ] (مص مرکب)بافتن غربال و الک.

غربال بافی.

[غِ / غَ] (حامص مرکب)عمل غربال بافتن. غربال ساختن. رجوع به غربال شود.

غربال بستن.

[غِ / غَ بَ تَ] (مص مرکب)بستن غربال. غربال ساختن. غربال بافتن.

غربال بند.

[غِ / غَ بَ] (نف مرکب)غربال ساز را گویند. (آنندراج). آنکه غربال سازد از زه و کم و جز آن. آنکه غربال بافد یا غربال بندد. || کولی. لوری. لولی. غره چی. قره چی. حرامی. چینگانه. فیج. فیوج. قرشمال. غربتی. سوزمانی. زط. || مجازاً زنی که بسیار فریاد کند. زنی سخت بی حیا و فحاش و بدزبان.

غربال بند.

[غَ بَ] (اِخ) از ایلات متفرقهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص90). از ایلات ممسنی فارس.

غربال بندی.

[غِ / غَ بَ] (حامص مرکب) عمل ساختن غربال. غربال بافی.

غربال بیختن.

[غِ / غَ تَ] (مص مرکب)غربال کردن. بیختن چیزی از غربال. غربال را به دست زدن :
غربال بیختیم به عمری که یافتیم
زر عیاردار به میزان صبحگاه.خاقانی.
از غربال هوا کافور می بیخت. (مجلس اول سعدی).
-آب با غربال بیختن (یا پیمودن)؛ کاری عبث کردن. نظیر آب به ریسمان بستن و آب در قفس کردن و جز آن. (امثال و حکم دهخدا ذیل آب).
-آب در غربال بیختن؛ کار بیهوده کردن. (فرهنگ نظام). رجوع به آب و غربال شود.

غربال درکردن.

[غِ / غَ دَ کَ دَ] (مص مرکب) بوجار کردن. غربال زدن. غربال کردن.

غربال زدن.

[غِ / غَ زَ دَ] (مص مرکب)غربال کردن. بیختن.

غربال کردن.

[غِ / غَ کَ دَ] (مص مرکب)(1) بیختن. غربال را به دست زدن. الک کردن. غربال بیختن. غربلة. (المنجد). دحلاصة. (منتهی الارب). || کنایه از تفحص و جستجوی بسیار. (آنندراج) (از فرهنگ نظام). کنجکاوی. (مجموعهء مترادفات) :
فلک خاک ایام غربال کرد
نشاند مگر ابر پیمانه کرد (؟).
نورالدین ظهوری (از آنندراج).
گر کند غربال صد ره دور گردون خاک را
نیست ممکن همچو من بیحاصلی پیدا شود.
صائب (از آنندراج).
(1) - Tamiser, Passer quelque chose par le tamis.

غربال گری.

[غِ / غَ گَ] (حامص مرکب)غربال گر بودن. عمل غربال کردن : اگر روا باشد که با فقد غربال گری و درزیگری وجوب نماز آدینه ساقط باشد اگر شیعه گویند که با فقد امامی معصوم نماز آدینهء فریضه به جماعت، ساقط باشد با آن قیاس می باید کردن. (کتاب النقض ص430).

غربالی.

[غِ / غَ] (ص نسبی) منسوب به غربال :
درین طشت غربالی آبگون
تو غربال خاکی فلک طشت خون.
نظامی.
- طشت غربالی؛ کنایه از آسمان است.
- عظم غربالی؛ استخوان جمجمه. (دزی). مِصفات(1). رجوع به مصفات شود.
|| غربال فروش.
(1) - Os ethmoide.

غربالیغ.

[] (اِخ) ناحیهء بلاساقون به تسمیهء مغولان : به حدود بلاساقون آمدند و اکنون مغولان آن را غربالیغ میخوانند. غزبالیغ. غوبالیغ. (تاریخ جهانگشای جوینی ج2 ص87). رجوع به بلاساقون شود.

غربان.

[غَ] (ع اِ) تثنیهء غرب، مقدم و مؤخر چشم. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به غرب شود.

غربان.

[غِ] (ع اِ) جِ غُراب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ابن مالک در این بیت همهء جموع غراب را آورده است :
بالغرب اجمع غراباً ثم اغربة
و اغرب و غرابین و غربان.
(دائرة المعارف فرید وجدی).

غربانوش.

[غَ] (اِ) صاحب انجمن آرا این کلمه را لغتی در غرمانوش می داند و گوید: به جای میم با نیز گفته اند و غرمانوش به معنی ترخون است. صاحب آنندراج نیز این قول را نقل کرده است. رجوع به غرمانوش شود.

غربانه.

[غَ نَ] (اِخ) قریه ای است در چهارفرسنگی میانهء شمال و مغرب اسیر. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص175).

غرب اقصی.

[غَ بِ اَ صا] (اِخ) در تاریخ ایران باستان آمده، از جغرافیای سترابون صری استنباط می شود که غرب اقصی برای عالم آنروزی مملکت ایبریها (اسپانیای کنونی) بوده، و شرق اقصی هندوستان. در اعلام المنجد ذیل الغرب(1) چنین آمده: غرب اسمی بود که در قدیم به قسمت جنوب غربی اسپانیا مخصوصاً به پرتقال جنوبی اطلاق میشد. پس از انقراض امویین این نواحی ملوک الطوائفی شد. رجوع به مغرب شود.
(1) - Algrave.

غرب العین.

[غَ بُلْ عَ] (ع اِ مرکب)(1)ناسوری که در ماق انسی چشم حادث می شود. رجوع به غرب شود.
(1) - Fistule lacrymale.

غربب.

[غُ بُ] (اِخ) جائی است. (منتهی الارب) (تاج العروس).

غربت.

[غَ بَ] (ع اِ) غربة. رجوع به غَربَة شود.

غربت.

[غُ بَ] (ع مص) غُربَة. دوری از جای خود. دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). غریب شدن. (مصادر زوزنی). دوری از وطن. جدائی از وطن در طلب مقصود. غُرب. (اقرب الموارد). دوری از جای باش. دوری از خانمان. دوری از وطن و شهر. غریبی :
ز خان و مان و قرابت به غربت افتادم
بماندم اینجا بی ساز و برگ انگشتال.
ابوالعباس.
ور فکنده ست او مرا در ذل غربت، گو فکن
غربت اندر خدمت خواجه مرا والا کند.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص24).
آزرده کرد کژدم غربت جگر مرا
گوئی زبون نیافت ز گیتی مگر مرا.
ناصرخسرو.
مر مرا غربت ز بهر دین تست
دین سوی من بس عظیم است ای عظیم.
ناصرخسرو.
گشت چون برگ خزانی ز غم غربت
آن رخ روشن چون لالهء بستانی.
ناصرخسرو.
عاقل را تنهائی و غربت زیان ندارد. (کلیله و دمنه). و حرمت هجرت و وسیلت غربت را مایه و ساقهء آن گردانیده. (کلیله و دمنه).
غریب اگرچه به دارالسلام گیرد جای
بود نتیجهء غربت همه عذاب الیم.
عبدالواسع جبلی.
تو و یک تنه غربت و وحش صحرا
که از مرغ صحرا نوائی نیابی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص419).
گفت معشوقی به عاشق کای فتی
تو به غربت دیده ای بس شهرها
پس کدامین شهر از آنها خوشتر است
گفت آن شهری که در وی دلبر است.
مولوی (مثنوی).
چو نوبت رسد زین جهان غربتش
ترحم فرستند بر تربتش.سعدی (بوستان).
چه دانی که گردیدن روزگار
به غربت بگرداندش در دیار.
سعدی (بوستان).
سرکه به کشتن بنهی پیش دوست
به که به غربت بنهی در دیار(1).
سعدی (طیبات).
|| (اِ) جای دور از خانمان. آنجا که وطن مرد نباشد. مقابل وطن. شهر کسان :
عاشق از غربت بازآمده با چشم پرآب
دوستگان را(2) به سرشک مژه برکرد ز خواب.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص154).
که هیچ آفریده را چندین حزم و خرد نتواند بود خاصه در غربت. (کلیله و دمنه).
خانه دار فضل و روی خاندانی بوده ام
پشت در غربت کنون بر خاندان آورده ام.
خاقانی.
گر به غربت سموم قهر اجل
خشک کرد آن نهال پرنم را.خاقانی.
در غربت اگر به درد دل نالم
هم ناله من پزشک من باشد.خاقانی.
به غربت زنی کردی آن شد و گرچه
دو صد شهوت او به پاکی نیرزد.خاقانی.
از زمانه منال خاقانی
گرچه در غربتت منال نماند.خاقانی.
تا به غربت فتاده ام همه سال
نُه مهم غیبت و سه مه حضر است.خاقانی.
تا به غربت فتاد خاقانی
یکدری خانه ایش زندان است.خاقانی.
شاه پرسید ازو حکایت خویش
هم ز غربت هم از ولایت خویش.نظامی.
درشتی کند بر غریبان کسی
که نابوده باشد به غربت بسی.
سعدی (گلستان).
و از کربت جورش راه غربت گرفتند. (گلستان سعدی).
ندانی که من در اقالیم غربت
چرا روزگاری بکردم درنگی.
سعدی (گلستان).
که مسکین در اقلیم غربت بمرد
متاعی کزو ماند ظالم ببرد.سعدی (بوستان).
نه مرا خاطر غربت نه ترا خاطر قربت
دل نهادم به صبوری که جز این چاره ندانم.
سعدی (خواتیم).
|| غرشمار یا قرشمار در تداول مردم گناباد خراسان.
|| (اِمص) مجازاً غیبت. مقابل حضرت :
چیزی که تو پنداری، در حضرت و در غربت
کاری که تو اندیشی از کژی و همواری
نیکوتر از آن باشد بالله که تو اندیشی
آسانتر از آن باشد حقا که تو پنداری.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص89).
عیشیم بود با تو در غربت(3) و در حضرت
حالیم بود با تو در مستی و هشیاری.
منوچهری (دیوان ص87).
|| گریهء پنهانی. اشک پنهانی. (ناظم الاطباء). شعوری نیز غربت را به معنی گریستن نهانی آورده و به این شعر استشهاد کرده است :
درون خانه را بنشسته محزون
به غربت با غم دل گشته مقرون.
ولی در شعر مذکور غربت به همان معنای دوری از وطن است. || (در لغت) به معنی مفارقت از وطن در طلب مقصود است. || (در تصوف) گویند غربت در اغتراب از حال، به سبب نفوذ در آن است و غربت از حق، غربت از معرفت به جهت دهشت است. (تعریفات، اصطلاحات صوفیه).
- غربت اختیار کردن؛ به غربت رفتن، غربت گزیدن، در غربت زیستن؛ هجرت کردن. جلای وطن کردن. دور از وطن شدن. ترک وطن. رجوع به غربت شود.
دیگر ترکیب ها:
- غربت دیدن.؛ غربت دیده. غربت زده. غربت کردن. غربت کشیدن. غربت گرای. رجوع به همین ترکیب ها شود.
(1) - ن ل: به که به کشتن بنهی در دیار.
(2) - ن ل: دوستان را.
(3) - ن ل: غیبت. ممکن است در این بیت و بیت سابق تصحیف غیبت باشد.

غربتان.

[غَ بَ] (اِ) سنگی باشد تراشیده و مدور طولانی که آن را بر بام خانه ای که نو می پوشند غلطانند تا بام محکم و قایم شود و آن را بام گردان هم می گویند. (برهان قاطع) (آنندراج). بام غلطان، در زبان کنونی(1). || (ص) دیوث و زن به حریف بر. (برهان قاطع). قرطبان(2). به این معنی و هم به معنی نخست مصحف غرتبان = غلتبان است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به غلتبان و قلتبان شود.
.(لهجهء تهرانی)
(1) - Bumghaltum. (رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.)
(2) - ظاهراً به معنی قرطبان غلط باشد.

غربت دیده.

[غُ بَ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب) آنکه از شهر و وطن خود دور و مهجور باشد. غربت زده. (آنندراج) :
جای عنبر را کف بی مغز نتواند گرفت
جام غربت دیده را صبح وطن خمیازه است.
صائب (از آنندراج).
-امثال: غربت دیده مهربان باشد. (امثال و حکم دهخدا ذیل غربت).

غربت زده.

[غُ بَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آنکه از شهر و وطن خود دور و مهجور باشد. غربت دیده. (آنندراج) :
رنگ و بو پردهء بینائی بلبل شده است
یک نفس شبنم غربت زده مهمان گل است.
صائب (از آنندراج).
-امثال: غربت زده مهربان باشد . (امثال و حکم دهخدا ذیل غربت).

غربت کردن.

[غُ بَ کَ دَ] (مص مرکب)دور از وطن بودن. به غربت رفتن. غربت دیدن. رجوع به غربت شود :
کردند خاندان تو غربت نه زین صفت
ای کرده غربت و شرف خاندان شده.
خاقانی.

غربت کشیدن.

[غُ بَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) دور از وطن بودن. غربت دیدن. غربت کردن. رجوع به غربت شود.

غربت گرای.

[غُ بَ گَ / گِ] (نف مرکب)آنکه به غربت تمایل کند. غربت گزین :
به یاد حریفان غربت گرای
کز ایشان نبینم یکی را به جای.نظامی.

غربتی.

[غُ بَ] (ص نسبی، اِ) کولی. غربال بند. لولی. قرشمال. توشمال. لولی. زط. قره چی (یا غره چی). چینگانه. رجوع به لولی شود. || در تداول مردم شیراز، غیر شیرازی.

غربتی لاهوری.

[غُ بَ یِ] (اِخ) نام شریفش ابوالمعالی، از نواحی شهر مذکور (لاهور) بود و در آنجا به ذوق و حال شهرت داشت و عاشقی دردمند و سالکی پایه بلند بود(1) این دو بیت ازوست:
آنچه ما زآن جان و جانان دیده و دانسته ایم
بهر گفتن نیست بهر دیدن و دانستن است.
مقیم کوی فنا بودنم از آن هوس است
که با تو شرکت من در وجود بی ادبی است.
(ریاض العارفین ص119).
(1) - ظاهراً همان شیخ ابوالمعالی اله آبادی، از مشایخ صوفیهء قادریه بود که به سال 1024 ه . ق. وفات یافته و منظومهء تحفة القادریة ازوست. رجوع به ابوالمعالی شود.

غربچه.

[غَ بَ چَ / چِ] (ص مرکب، اِ مرکب)دشنامی است :
دریغ غربچگانی که چون غلام شدند
مزین از کله و پیرهان و دستارم.سوزنی.

غربد.

[غَ بَ] (ص) دختری را گویند که چون به شوهر دهندش، ظاهر شود که بکارت ندارد. (برهان قاطع) (آنندراج). مصحف غرند = غرید است. غرود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به غرند شود.

غربلة.

[غَ بَ لَ] (ع مص) بیختن. (منتهی الارب) (آنندراج). به ماشوی بکردن. (مصادر زوزنی). به غربال بیختن. غربال کردن. غربال زدن. بوجاری کردن. الک کردن. و منه المثل: من غربل الناس؛ نخلوه. (اقرب الموارد).
- غربلهء شهر؛ کشف حال مردم آنجا. غربل البلد؛ کشف حال من بها. (اقرب الموارد).
|| پراکندن: غَرْبَلَهُ؛ فَرَّقَهُ. (ذیل اقرب الموارد). || بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج). پاره پاره کردن: غربل الشی ء؛ قطعه. (اقرب الموارد). || کشتن و سائیدن قوم را. (منتهی الارب) (آنندراج): غربل القوم؛ قتلهم و طحنهم(1). || رفتن در زمین. غربل الرجل فی الارض؛ ذهب فیها. (اقرب الموارد). || نوعی جماع. رجوع به مجمع الامثال میدانی چ تهران 1290 ص334 و غربیله شود.
(1) - صاحب منتهی الارب فعل طحن را ترجمهء تحت اللفظی کرده و سائیدن قوم آورده است در صورتی که طحن در عربی به مجاز به معنی هلاک کردن هم آمده است چنانکه صاحب اقرب الموارد آرد: طحن المنون القوم؛ اهلکتهم. و بنابراین صحیح چنین است: کشتن و هلاک کردن، نه کشتن و سائیدن قوم.

غربنکی.

[غَ بَ] (اِخ) (نهر...) نهری است در بلخ از جملهء دوازده نهری که آبادانیها و رستاقهای بلخ بدانها مشروب می شود. (از معجم البلدان).

غربون.

[غَ] (اِ) تحفه و هدیه. (آنندراج). پیشکش. (فرهنگ شعوری). || چلپاسه. (آنندراج).

غربة.

[غُ بَ] (ع مص) غربت. رجوع به غربت شود.

غربة.

[غَ بَ] (ع اِ) دوری: نوی غربة؛ دوری دور، غربة النوی؛ دوری آن. (منتهی الارب). یقال: نوی غربة؛ ای بعیدة. دور شدن. || اسم مرة از غرب. (اقرب الموارد). غروب. || از اسماء عسل. (المزهر سیوطی ص242). || (اِمص) حدت. تیزی. || (ص) دوربین و تیزبین: عین غربة؛ بعیدة المطرح، و یقال: انه لغرب العین؛ ای بعید مطرح العین. (اللسان از ذیل اقرب الموارد).

غربة.

[غَ رَ بَ] (ع اِ) یکی شجر غرب؛ یعنی درخت خلاف است. (از معجم البلدان).

غربة.

[غَ رَ بَ] (اِخ) یکی از دروازه های بزرگ دارالخلافه در بغداد است که آن را به علت داشتن غربة (درخت) به همین نام خوانده اند. بعض از روات بدانجا منسوبند از آن جمله: ابوالخطاب نصربن احمدبن عبدالله بن البطر الغربی است. (از معجم البلدان).

غربة.

[غُ رَ بَ] (اِخ) تخفیفی است از غُرَّبَة. (از منتهی الارب). رجوع به غُرَّبَة شود.

غربة.

[غُرْ رَ بَ] (اِخ) چشمهء آبی نزدیک کوهی، و گاهی این کلمه را به تخفیف گویند. (منتهی الارب). آبی است نزدیک کوه غُرَّب. (از معجم البلدان).

غربی.

[غَ ] (ص نسبی) منسوب به غرب(1). مقابل شرقی. مغربی : و ماکنت به جانب الغربی اذ قضینا الی موسی الامر. (قرآن 28/44). حکایت باغ غربی و آمدن خواجه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص346). || منسوب به غرب که در تداول امروز به کشورهای اروپا و آمریکا اطلاق شود: بلوک غربی، کشورهای غربی. || منسوب به غرب، که مغرب اقصی و یا ایالتی در مغرب اقصی شامل فاس و مراکش است. رجوع به غرب شود. || (اِ) شراب غورهء خام. (منتهی الارب) (آنندراج). الفضیخ من النبیذ. (اقرب الموارد). || درخت که وقت غروب، گرمی آفتاب بر آن رسد. || نوعی از خرما. || رنگی است سرخ. (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - Occidental.

غربی.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان از بخش خفر شهرستان جهرم. در 3هزارگزی جنوب باب انار و در 1500گزی جنوب شوسهء شیراز به جهرم قرار دارد. جلگه ای و گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 361 تن و مذهب آنان تشیع است و به زبان فارسی سخن می گویند، آب آن از رودخانهء قره آغاج تأمین می شود. محصول آنجا غلات، برنج، چغندر، بادام، مرکبات و شغل اهالی زراعت و باغداری است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). قریه ای است در یک فرسنگی میانهء جنوب و مشرق بلوک خفر. (از فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص197).

غربی.

[غَ] (اِخ) (الوادی ال ...) ناحیه ای است در حاکم نشین فزان در طرابلس غرب. این وادی از 104کیلومتری شمال غربی ناحیهء مزروق به جنوب غربی امتداد یافته است و در قسمت فوقانی 11 قریه دارد که هرکدام از آنها با نخلستانها محاط شده و مرکز آن تکریت است. قریهء جرمه زمانی مرکز فزان بوده و در نزد رومیها به گارامه شهرت داشته است در اطراف آن ویرانه ها و همچنین مجسمه باقی است. گمان میرود این ناحیه جنوبی ترین نقطه ای بوده است که رومیها بدان رسیده اند. در آن زمان ناحیهء مذکور مانند غات و غدامس مرکز تجارتی مهم بود و اهالی وادی غربی از قوم توارق و غرب و سودانیان تشکیل یافته اند. (از قاموس الاعلام ترکی).

غربی.

[غَ رَ بی ی] (ص نسبی) منسوب است به باب الغربیة که محله ای است به بغداد و در آنسوی شط قرار دارد. (از انساب سمعانی). در معجم البلدان غَرَبة به یکی از دروازه های بزرگ دارالخلافهء بغداد اطلاق شده است و منسوب آن مطابق قاعدهء نسبت غَرَبی می شود. و نصربن احمد غربی بدین ناحیه منسوب است. رجوع به غربة و غربی (اِخ) شود.

غربی.

[غَ] (اِخ) (397 یا 398 - 464 ه . ق.) ابوالخطاب نصربن احمدبن عبدالله بن البطر القاری الغربی. از اصحاب محاملی و عمر سماع کرد و اصحاب حدیث به سوی او رفتند. وی از جماعتی منفرداً روایت کرد، از آن جمله است: ابوالحسن بن رزق البزاز و ابوعبدالله بن یحیی البیع و دیگران، و قاضی مارستان و دیگران از وی روایت کنند. او از ثقات بود. (از معجم البلدان ذیل غربة).

غربی.

[غَ] (اِخ) (عمار ال ...) عمار راشدی، متوفی به سال 1251 م. معروف: غربی شاعر و ادیب بود. رجوع به عمار شود. (از اعلام زرکلی چ 1).

غربیب.

[غِ](1) (ع اِ) نوعی از انگور سیاه باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). نوعی انگور سیاه طائفی، و آن از بهترین انگورها باشد. || (ص) پیر که به خضاب موی را سیاه دارد. (منتهی الارب) (آنندراج). || سگ سیاه. (دهار). || اسود غربیب؛ سخت سیاه. (منتهی الارب) (جهانگیری). نیک سیاه. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل ص73). سیاه و غالباً این کلمه را به صورت تأکید آرند و گویند: اسود غربیب؛ یعنی سخت سیاه، چنانکه گویند: اسود فاقع و ابیض یَقَقٌ. ج، غرابیب. (از اقرب الموارد). و اما در ترکیب «غرابیب سود» سود بدل است زیرا تأکید الوان مقدم نمی شود. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غرابیب شود.
(1) - در برهان قاطع به فتح اول بر وزن ترتیب آمده است.

غربیب.

[غِ] (اِخ) ابوالحسن غربیب بن خلف بن قاسم الخطیب القیسی المجریطی نزیل «مالقه». از اهل علم بود و دارای تصنیفی است. (از الحلل السندسیة چ 1936م. ج1 ص457).

غربیب.

[غِ] (اِخ) صاحب الحلل السندسیة گوید: وی شاعر مردم طلیطله بود و وی را بسیار دوست میداشتند و در قیام این شهر به مخالفت حکم بن هشام (متوفی 206 ه . ق.) به رهبری عبیدة بن حمید، این شاعر یکی از محرکان مردم طلیطله به انقلاب بود. رجوع به کتاب مذکور چ 1936م. ج1 ص457 شود.

غربیر.

[غَ] (اِ) غربال :
ز آسیاب فلک آرد برف بیخته شود(1)
سحاب گشته چو غربیر آسیابانی.
؟ (از فرهنگ شعوری).
و آن مبدل غربیل است.
(1) - ظ : شد.

غربیل.

[غَ] (اِ)(1) غربال. (صراح اللغة) (آنندراج) (مقدمة الادب). در تداول عامه غربال را گویند. غلبیر. قلبیر (در ترکی آذری). منخل :
برین کهنه غربیل بر نان جو
همیدار در پیش تا جو درو.فردوسی.
و شکر پاک کرده بکوبند و به غربیل فروگذارند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چون نیامد بر سر غربیل هیچ
پای در گل خاک بر سر ریختیم.عطار.
رجوع به غربال شود.
.
(فرانسوی) , Crible.(انگلیسی)
(1) - Cribble

غربیل.

[غِ] (ع اِ) گنجشک. در حدیث ابن زبیر آمده: اتیتمونی فاتحی افواهکم کانکم الغربیل. (اللسان از ذیل اقرب الموارد).

غربیل بند.

[غَ بَ] (نف مرکب) آنکه غربیل سازد. غربیل گر. غربال بند. رجوع به غربال بند شود. || غربال بند. فُیوج. کولی. یوت. غرچه. غَرَچی. غربتی. چینگانه. قرشمال. توشمال. لولی. لوری. سوزمانی. کاوُل. کاوول. بکاوُل. کابلی. کاولی. رجوع به غربال بند شود. || زنی بدزبان و فریادزننده. و نیز دشنام گونه ای است زنان را. غربال بند. رجوع به غربال بند در این لغت نامه شود.

غربیل بندی.

[غَ بَ] (حامص مرکب)غربال بندی. عمل غربال بند. رجوع به غربال بندی شود.

غربیلک.

[غَ لَ] (اِ) ریشی (قرحه ای) است و عرب آن را دُبَیلَة گوید. (از منتهی الارب ذیل دبیلة). والجة. (منتهی الارب). کفگیرک. شیرپنجه: در تفجیر ریش غربیلک و تحلیل آن، برگ گیاه سعالی عجیب الفعل است. (از منتهی الارب ذیل سعالی).

غربیل کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)غربال کردن. بیختن. غربال زدن. الک کردن. غربلة. رجوع به غربال کردن شود. || سوراخ کردن و پاره پاره کردن و کشتن کسی. غربلة :وز چپ و راست تیر روان شد سوی پیل، تا مرو را غربیل کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص701).

غربیل گر.

[غَ گَ] (ص مرکب) غربیل بند. غربال بند. غربال گر. رجوع به غربیل بند و غربال بند شود.

غربیله.

[غَ لَ / لِ] (اِ) حرکات و سکنات خواتین در وقت خاص. (آنندراج)(1). || حرکت دادن پیاپی قسمت تحتانی تن چنانکه غربال، آنگاه که با آن بوجاری حبوب کنند. || کون و کَچول. نوعی قر. غر.
-امثال: نگاه به دست خاله (نه نه) کن، مثل خاله (نه نه) غربیله کن.
(1) - ظاهراً مأخوذ از غربلة (نوعی از جماع) است. رجوع به غربلة شود.

غربیة.

[غَ بی یَ] (ع اِ) باد دبور. رجوع به دبور شود. (صبح الاعشی ج2 ص167).

غربیة.

[غَ بی یَ] (اِخ) اقلیم و ایالتی در دلتای مصر است و میان دو جانب نیل. رشید و دمیاط قرار دارد، و از طرف شمال به دریای روم (مدیترانه) از مشرق به دقهلیه و از جنوب به منوفیه و از مغرب به ایالت بحریه محدود است. مساحت آن 5639 کیلومتر مربع و سکنهء آن یک میلیون تن است. مرکز آن شهر طنطا است. (از قاموس الاعلام ترکی).

غرت.

[غُ] (اِ) جرعهء آب یا هر آشامیدنی. یکبار به گلو فروبردن آب یا مایعی دیگر. آن مقدار از آب و مانند آن که به یک دم نوشند. در تداول عامه: یک غرت آب بیشتر نمیخورم. || (ص) شخصی خودپسند خودآرای، مبالغه کننده در بیان چیزهای راجع به خود. (فرهنگ نظام).
- غرت و غراب؛ متکبر و مغرور. (از فرهنگ نظام). رجوع به غراب شود.
-امثال: دو غرت و نیم باقی است . رجوع به دو غرت و نیم شود.

غرت.

[غَرْ رَ] (ع اِ) غرة. رجوع به غرة شود.

غرت.

[غُرْ رَ] (ع اِ، مص) غرة. رجوع به غرة شود.

غرت.

[غِرْ رَ] (ع ص، مص) غرة. رجوع به غرة شود.

غرتان.

[غَرْ رَ] (اِخ) دو تپهء سیاه است در سمت چپ راه توز [ وو ] به سمیرا. (از معجم البلدان).

غرتشن آقا.

[غُ تَ شَ] (اِ مرکب) در تداول عامه به شخص زورگو و لجوج اطلاق شود(1). غلتشن. قَلْتَشَن.
(1) - شاید مأخوذ از ترکی باشد و در این صورت ظاهراً قرتوکن به معنی قردهنده و متکبر است :
فندک شر، فتیلهء غوغا
آتش فتنه غرتشن آقا.
دهخدا (مجموعهء اشعار ص65).

غرت و غراب.

[غُ تُ غُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) در تداول فارسی زبانان آنکه زیر بار منت هیچکس رفتن نخواهد. سخت غره به خویش. متکبر: شیرازیها غرت و غرابند. رجوع به غراب شود.

غرته.

[غَ تَ / تِ] (اِ) بانگ و خروش در آواز. (مجمع از فرهنگ شعوری).

غرتی.

[غِ] (ص) دشنامی است مردان جوان را. جلف و بدکار.

غرث.

[غَ رَ] (ع مص) گرسنه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). گرسنه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). گرسنگی. (غیاث اللغات) (دهار). جوع.

غرث.

[غَ رِ] (ع ص) گرسنه. جائع. (اللسان از ذیل اقرب الموارد).

غرثان.

[غَ] (ع ص) گرسنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (دهار) (غیاث اللغات). ج، غرثی، غَراثی، غِراث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). تأنیث آن غرثی. ج، غِراث. (از اقرب الموارد).

غرثی.

[غَ ثا] (ع ص) گرسنه. تأنیث غرثان. ج، غِراث. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غرثی الوشاح؛ زن باریک میان. (منتهی الارب). زن باریک اندام و میان. (آنندراج): امرأة غرثی الوشاح؛ ای دقیقة الخصر لایملا وشاحها فکانه غرثان. (اقرب الموارد).

غرج الشار.

[غَ جُشْ شا] (اِخ) غرجستان. اصطخری در باب غور گوید: «اما غور دار کفر است و سبب اینکه آن را ذکر کردیم آن است که مسلمانانی در آنجا هستند و آنجا عبارت از کوههای آبادی است که دارای چشمه ها و باغها و رودخانه هاست و در اطراف غور عمل هرات قرار گرفته از آنجا به سوی فره و از فره به بلدی داور و از بلدی داور به رباط کروان و از رباط کروان به غرج الشار و از آنجا به هرات. (تاریخ سیستان ص359 حاشیهء 1). مقدسی در کتاب احسن التقاسیم غرج شار را یکی از شهرهای خراسان شمارد و گوید: این است اصول زبانهای خراسان، و سایر شهرهای خراسان تابع اینها و مشتق از اینهاست و بدین زبانها بازمی گردد چنانکه طوس و نسا قریب به نیشابوری... و زبان غرج شار بین هروی و مروی... است. (احسن التقاسیم از سبک شناسی ج1 ص245). یاقوت در کلمهء غرشستان به نقل از بشاری گوید: غرشستان همان غرج الشار است و غرج عبارت از کوهها، و شار عبارت از ملک است. و تفسیر آن جبال الملک می باشد. غرچه. غراچه. غرش. رجوع به غرجستان شود.

غرجستان.

[غَ جَ / جِ] (اِخ) ولایتی است که راه هرات در مغرب و غور(1) در مشرق وی و مروالروذ در شمال و غزنه در جنوب آن است و عنوان پادشاه این ناحیت در قدیم «شار» بود. اکنون این ناحیه در افغانستان است. (حواشی برهان قاطع چ معین). ناحیتی است (به خراسان)، قصبهء آن بشین(2) است مهتر این ناحیت را شار خوانند جائی بسیارغله و کشت و برز و آبادان است و همه کوه است، و مردمان این ناحیت مردمانیند سلیم ولی بد، و شبانانند و بزریگر. (حدود العالم). صاحب قاموس الاعلام ترکی گوید: در آثار جغرافی دانان اسلام غرجستان نام ناحیهء بزرگ کوهستانی است که در افغانستان میان هرات و کابل واقع است. - انتهی. حکام غرجستان را شار میخواندند. (تاریخ گزیده ص397). لقب امرای غرجستان ورازبندگ بوده است. (ایران در زمان ساسانیان چ 1332 ص524). غراچه. غرچه. غرشستان. غرج الشار. غرش. رجوع به غرشستان و غرج الشار شود :
ازین نکوتر و مردانه تر فراوان کرد
به پای قلعهء غور و به کوه غرجستان.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص303).
سپهبد سپه شاه شرق ابومنصور
فراتکین دوانی امیر غرجستان.فرخی.
ترا آنجا غلامانند چون خوارزمشاه ای شه
دگر چون میرطوس و زآن گذشتی میر غرجستان.
فرخی.
بر آن شرط که هر قلعت که از حدود غرجستان گرفته بازدهد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص114). و روز سه شنبه غرهء صفر، ملطفهء برید هرات و بادغیس و غرجستان رسید. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص506). رجوع به فهرست حبیب السیر چ خیام و احوال و اشعار رودکی ص420 و 998 و 1065 و تاریخ سیستان ص410 و مجمل التواریخ و القصص ص422 و تاریخ بیهقی چ ادیب ص515 و 540 و 640 و آتشکدهء آذر چ شهیدی ص98 و 99 و تتمهء صوان الحکمة ص59 و اخبار الدولة السلجوقیة ص59 و تاریخ جهانگشای جوینی ج1 ص130 و ج2 ص86 و فهرست تاریخ غازان و فهرست تاریخ مغول شود.
(1) - در معجم البلدان: غرور.
(2) - در معجم البلدان: بشیر.

غرجستانی.

[غَ جِ] (اِخ) شیخ عبدالله جامی در نفحات الانس آرد: وی از اصحاب شیخ رکن الدین علاءالدولة است و از یکی از دیه های غرجستان است. خرد بوده است که پدر وی فوت شده و مادر وی شخص دیگر را شوهر کرد. روزی از وی امری واقع شده بود و از آن شخص متوهم گشته و گریزان شد، و از دیه بیرون آمد. در آن نواحی درختی بود بزرگ، و در پای آن درخت چشمهء آبی، بر آن درخت برآمده و در میان شاخ و برگ آن پنهان شد. اتفاقاً جماعتی از درویشان موله که آنجا نزول کرده بودند، در چشمهء آب عکس وی را دیده وی را از درخت فرودآوردند و همراه خود بردند، چون نظر شیخ بر وی افتاد به نور فراست کمال قابلیت وی را در این طریق دریافت، بعد از آنکه درویشان سفر کردند کسان فرستاده و وی را بازگردانید، درویشان اضطراب بسیار کردند و به حاکم و سلطان وقت رجوع نمودند. چون حقانیت حضرت شیخ بر همه ظاهر بود هیچ سود نداشت، پس حضرت شیخ به تربیت او مشغول شد و به حسن التفات شیخ به مقامات عالیه رسید و آنقدر التفات و اهتمام که شیخ را نسبت به وی بوده است معلوم نیست نسبت به کسی دیگر بوده باشد، چنانکه از رباعیاتی که در مخاطبهء وی گفته اند معلوم می شود، و چون به مرتبهء تکمیل و ارشاد طالبان رسید حوالهء وی ولایت طوس شد. به آنجا آمده و به ارشاد طالبان مشغول گشت. پادشاه وقت از وی استدعا نمود که با وی در بعضی محاربات که با اعداء داشته همراه باشد، وی همراه شده و در آن محاربه مرتبهء شهادت یافت و جسد مبارک وی را به طوس نقل کردند و قبر وی آنجاست. (از نفحات الانس چ 1336 ه . ق. ص448).

غرج شار.

[غَ جِ] (اِخ) غرج الشار. رجوع به غرج الشار شود.

غرجه داغ.

[غَ رَ جَ] (اِخ) قرجه داغ. رجوع به قرجه داغ شود.

غرجیاس.

[غُ] (اِخ) رجوع به گرژیاس(1)شود.
(1) - Gorgias.

غرچستان.

[غَ چَ / چِ] (اِخ) همان غرجستان است. رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص524 شود. غرشستان. غرج الشار. غرچه. غراچه. رجوع به غرجستان و غرشستان شود.

غرچ غرچ.

[غِ رِ غِ رِ] (اِ صوت) آواز ساییدن دندان به هم با فشار. رجوع به غِرِچَّه شود.

غرچک.

[غَ چَ] (ص) غَرچه. احمق و نادان. (جهانگیری از غیاث اللغات) (آنندراج).

غرچگان.

[غَ چَ] (اِخ) ساکن غرچه (غرجستان) است. (فهرست شاهنامهء ولف)(1) :
از ایران به کوه اندرآیم نخست
در غرچگان تا در بوم بست.فردوسی.
چغانی و ختلی و بلخی ردان
بخاری و از غرچگان موبدان
برفتند با باژ و بر سم به دست
نیایش کنان پیش ایزدپرست.فردوسی.
شه غرچگان بود بر سان شیر
کجا پشت پیل آوریدی به زیر.فردوسی.
(1) - رجوع به فهرست ولف شود.

غرچگی.

[غَ چَ / چِ] (حامص) احمقی و نادانی. غَرچه بودن :
پذیرفت سامش ز بی بچگی
ز نادانی و پیری و غرچگی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج6 ص1667).

غرچه.

[غَ چَ / چِ] (ص) به معنی غراچه. نامرد و مخنث و حیز. (برهان قاطع). مخنث نادان. (صحاح الفرس). مخنث و نادان. (فرهنگ رشیدی). || ابله و احمق و نادان و جاهل. || به چشم خودبین و دیوث. (برهان قاطع). || در فرهنگها به معنی نادان و بی حمیت آورده اند، این لغت بدین معنی گویا از کلمهء غرجستان یا غرچه به معنی ولایت واقع در حدود هرات و محل غور گرفته شده، ریشهء کلمه به اوستائی به معنی کوه است و غرجستان؛ یعنی کوهستان، و شاید اهالی آنجا ساده و درشت و به نادانی معروف بوده اند. غرچه اسم شخص هم آمده. (لغات شاهنامه چ شفق ص199) :
چرا عمر طاووس و دراج کوته
چرا مار و کرکس زید در درازی!
صد و اند ساله یکی مرد غرچه
چرا شصت و سه زیست آن مرد تازی!
اگر نه همه کار تو باژگونه است
چرا آنکه ناکس تر او را نوازی!مصعبی.
پشت و قفای رئیس احمد(1) غرچه
هیچ نخواهد مگر که سفچه و سفچه.
منجیک.
آن غرچه را اجل آمده بود بدان سخن فریفته شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص573).
که ره سوی این رز شما را که داد
کدام ابله غرچه این در گشاد؟
اسدی (گرشاسبنامه).
کزین غرچگان چیست چندین گریغ
بکوشید هم پشت با گرز و تیغ.
اسدی (گرشاسبنامه).
بود ابلهی غرچهء بی کمان(2)
بخندیم باری بدو یک زمان.
اسدی (گرشاسبنامه).
این غر غرچه چو جغد دمن است
نیست او را چو همای اصل کریم.خاقانی.
من عزیزم مصر حرمت را و این نامحرمان
غرزنان برزنند و غرچگان روستا.خاقانی.
رنج دلم را سبب گردش ایام نیست
فعل سگ غرچه است قدح خر روستا.
خاقانی.
به پای پردگیان را به غرچکان مگذار
که پرده دار نباشد که پرده در نبود.سوزنی.
چو غرچگان رباط چهارسو سوگند
همی خورند که جفت ملیح غر نبود.
سوزنی.
بفریبد دلت به هر سخنی
روستائی و غرچه را مانی.بدیعی.
|| ناتوان در مردی(3) :
رویت بریشت(4) اندر ناپیدا
چون کیر(5) مرد غرچه بر مکان در.منجیک.
|| زبون. (برهان قاطع). نادانی زبون. (اوبهی) :
در گذر زین سرای غرچه فریب
درگذر زین سرای (رباط) مردم خوار.
سنائی.
|| (اِخ) مردم غرجستان. (از برهان قاطع) :
در این دیار [غرجستان] بهنگام شار چندین بار
پلنگ وار نمودند غرچگان عصیان.فرخی.
زین سروقدی ماهرخی(6) غرچه نژادی
عاشق دو صدش بیش به روی چو قمر بر.
سوزنی (از فرهنگ شعوری).
|| (اِ) نوائی از موسیقی است.
(1) - ن ل: احمق. (یادداشت مؤلف).
(2) - بدگمان. (فرهنگ شعوری).
(3) - شاید کلمهء خواجه که در این زمان به خصی ها گفته می شود صورت مؤدب کلمهء غرچه باشد. (یادداشت مؤلف).
(4) - ن ل: رویک بریشک.
(5) - ن ل: ایر.
(6) - چون ماهرخ و خوروش. (جهانگیری) (فرهنگ شعوری). و در کتاب اخیر آمده: این بیت در وصف دختری گرجی است.

غرچه.

[غَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان یخاب بخش طبس شهرستان فردوس، که در 156هزارگزی شمال خاوری طبس واقع است، کوهستانی است و هوای آن گرم و خشک و سکنهء آن 37 تن است و دارای مذهب تشیع اند و به زبان فارسی سخن میگویند. آب اهالی آن از قنات تأمین می شود و محصولات آن غلات و ذرت می باشد و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

غرچه.

[غَ چَ] (اِخ) غرجستان و آن ولایتی است مشهور از خراسان. (برهان قاطع). ولایتی است در خراسان. (صحاح الفرس). نام ولایتی است از خراسان و در غربی غور و شرقی هرات واقع است. (آنندراج) (انجمن آرا). نام ولایتی است در حوالی خراسان چنانکه می گویند غور و غرچه، و غلچه به لام نیز آمده. (فرهنگ رشیدی). غرجه(1) از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات «صط» و عرض از خط استوا «لوم»، ولایتی است و قریب پنجاه پاره دیه از توابع آن است و به آب و هوا مانند ولایت غور. (نزهة القلوب ص154) : ابونصر شاه غرچه بود، با سلطان محمود مخالفت کرد... سلطان او را اسیر گردانید و امان داد و او در خدمت سلطان بود تا متوفی شد. (تاریخ گزیده ص397). غور(2). غورچه. (از فرهنگ شعوری). غراچه. غرج الشار. غرشستان. غرش. (انجمن آرا) (آنندراج). ساریان نام شهری است در غرچه. بندر نام شهری است در غرچه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). رجوع به غرجستان و غرج الشار شود :
الا نان و غرچه به لهراسب داد
بدو گفت کای گرد فرخ نژاد.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ص998).
رجوع به غرجستان و غرچگان شود.
(1) - ن ل: غورچه. (نزهة القلوب).
(2) - «غور» بجز غرچه و غرجستان است و ظاهراً تخلیطی شده است.

غرچه.

[غَ چَ] (اِخ) نام یکی از متحدین افراسیاب که با ایرانیان جنگید و گرفتار شد :
چو غرچه ز سگسار و شنگل ز هند
هوا پردرفش و زمین پرپرند.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ص806).
چو غرچه بدید آنکه رستم چه کرد
وزآن نامداران برآورد گرد
برآشفت بر خویشتن جنگجوی
به تیری(1) سوی رزم بنهاد روی.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ص876).
(1) - چو تیری.

غرچه.

[غِ رِچْ چَ / چِ] (اِ صوت) در تکلم آواز ساییدن دندان به هم با فشار، و بیشتر با لفظ (دندان غرچه) و با لفظ رفتن استعمال می شود. (از فرهنگ نظام).

غرچه بازار.

[غَ چَ] (اِخ) شهری به کریمه(1). قره سوبازار(2). رجوع به قره سوبازار شود.
(1) - Crimee.
(2) - Karasubzar.

غرچه فریب.

[غَ چَ / چِ فِ / فِ] (نف مرکب) آنکه غرچه (مخنث و نادان) را فریبد. فریبندهء غرچه :
از فرازش نبرده سوی نشیب
مگر این گنده پیر غرچه فریب.سنائی.

غرچه نژاد.

[غَ چَ / چِ نِ] (ص مرکب)آنکه نژادش غرچه باشد. رجوع به غرچه شود :
زین سروقدی ماه رخی غرچه نژادی
عاشق دو صدش پیش رخ همچو قمر بر.
سوزنی.

غرچی.

[غَ رَ] (ص) زن بیشرم بسیارفریاد. بُهصُلة. کولی. لوری. لولی. غربال بند. فیج. چینگانه. قره چی.

غرچیا.

[غْرِ / غِ رِ] (اِخ) تلفظ ترکی از گرک(1). یونان. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به یونان شود.
(1) - Grece, Graecia.

غرخایه.

[غُ یَ / یِ] (ص مرکب) دبه را گویند. (فرهنگ خطی). دبه خایه. غُر. رجوع به غُر شود.

غرد.

[غَ] (ع اِ) خانهء نئین و خانهء مسقف به چوب. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). خانهء تابستانی. (برهان قاطع) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ اسدی) (اوبهی). لیکن خان غرد تمام بدین معنی است. (فرهنگ رشیدی) :
بسا خان کاشانه و خان غرد(2)
بدو اندرون(3) شادی و نوش خورد.
ابوشکور بلخی (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی).
این بیت شاهد بادغرد نیز آمده و در اینجا به جای بادغرد، خان غرد، و البته یکی مصحف است.
این طاق و رواق و صفه و غرد
سودی نکند به زاری و درد.
استاد لطیفی (از فرهنگ شعوری).
خُصّ. بیت من شجر او قصب، سمی خصاً لما فیه من الخصاص و هی التفاریج الضیقة. (اقرب الموارد). بادغرد. پچکم. (فرهنگ اسدی نخجوانی). بجکم. بجگم. خم. زیرزمین. سرداب.
- ترکیب ها:
- بادغر.؛ بادغرد. رجوع به بادغر، بادغرد و غر شود.
|| نوعی از سماروغ. (منتهی الارب) (آنندراج). غَراد. غَرادة. غَردة. غِرد. غِردة. غَرَد. (اقرب الموارد). || (ص) مرغی که آواز خود را بلند کند و با آن به طرب آورد. غِرد. غِرّید. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب چ 1 طهران نئین به صورت لئین آمده که غلط است.
(2) - ن ل: بسا خان و کاشانه و بادغرد. ن ل: بسا جای. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ دبیرسیاقی). در این بیت که شاهد آورده اند در نسخهء بدل بادغرد به جای خان غرد می آید و البته یکی مصحف است.
(3) - ن ل: پدید اندرو...

غرد.

[غَ] (اِ) نوائی است از موسیقی.

غرد.

[غَ] (اِخ) خانه ای در سرمن رأی مر متوکل را. (منتهی الارب) (آنندراج). یاقوت در معجم البلدان گوید: بنائی است برای متوکل در سرمن رأی در دجله، که وی یک میلیون درهم بدان خرج کرد. و ضبط این کلمه به نظر من صحیح نیامد و گمان می کنم فرد باشد.

غرد.

[غَ] (پسوند) (مزید مؤخر) ظاهراً لغتی در گرد پساوند امکنه: باشغرد. رجوع به غر شود.

غرد.

[غَ رَ] (ع مص) بلند کردن طائر آواز را، و طرب انگیز نمودن و در حلق بگردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). آواز گردانیدن به نغمات سرود و خوانندگی. (برهان قاطع). تغرید. || (اِ) نوعی از سماروغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نوعی از رستنی که کمات گویند. (برهان قاطع). غَراد. غَرادة. غَرد. غَردة. غِرد. غِردة. (اقرب الموارد).

غرد.

[غَ رِ] (ع ص) مرغ بلند و خوش آواز. (از منتهی الارب) (المنجد). هر آوازخوان خوش صوت. (از معجم البلدان). غِرد. غِرّید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غَرد. (اقرب الموارد). مُغَرِّد. (المنجد). || آنکه آواز میخواند (شتربان). (از دزی ج2 ص206). || صوت غرد کذلک. (منتهی الارب). || (اِ) نوعی از پای افزار و کفش باشد که از گیاه و علف سازند. (برهان قاطع)(1). در فرهنگهای عربی این معنی دیده نشد.
(1) - در برهان قاطع به معنی کمات (قارچ) نیز آورده است که غلط است.

غرد.

[غَ رِ] (اِخ) کوهی است میان ضریه و ربذه در کنار جریب اقصی که متعلق به بنی محارب و فزارة است، و گفته اند در کنار ذی حسن در اطراف ذی ظلال قرار دارد. (از معجم البلدان) (از تاج العروس).

غرد.

[غِ] (ع ص) مرغ بلند و خوش آواز. (منتهی الارب) (آنندراج). مرغی که آواز خود را بلند کند و با آن به طرب آورد. (از اقرب الموارد). غَرِد. غِرّید. (منتهی الارب). غَرد. (اقرب الموارد). || آنکه آواز میخواند (شتربان). (دزی ج2 ص206). || (اِ) نوعی از سماروغ. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی از کماة (قارچ). غَراد. غَرادة. غَرد. غَردة. غِردة. غَرَد. (اقرب الموارد). ج، غِرَدة، غِراد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غر دادن.

[غِ دَ] (مص مرکب) جنباندن جزء یا تمام بدن از روی ناز. (فرهنگ نظام). قر دادن. رجوع به قر و قر دادن شود.

غردایة.

[غَ یَ] (اِخ) ناحیه ای است در الجزائر جنوبی. مرکز آن نیز غردایة است. دارای 10689 تن سکنه و 60000 نخل است. (از اعلام المنجد).

غردحفون.

[غَ دَ] (اِخ) رأس شرقی آفریقا نزدیکی مدخل خلیج عدن. (از اعلام المنجد).

غردق.

[غَ دَ] (اِ)(1) گیاهی است که آن را شترها چرا می کند و آن بوتهء بزرگی است با خارهای بزرگ، و میوه های آن مانند حبه های توت یا انگور تقریباً به اندازهء میوهء گل سرخ است. مردم این دانه های حبه ای را می خورند و آن را نیکو می یابند با مزهء تلخ که به شوری زند و مع هذا اندکی شیرینی هم دارد. (دزی ج2 ص206).
(1) - Nitraria tridentata, Liciumafrum, (دزی ج2 ص206) Ghurodok.

غردقة.

[غَ دَ قَ] (ع مص) پوشیدن گرد مردم را. (منتهی الارب) (آنندراج): غردق الغبار الناس؛ البسهم. (اقرب الموارد). || پوشیدن شب هر چیز را. (منتهی الارب) (آنندراج). و قیل: الغردقة؛ الباس اللیل یلبس کل شی ء. (اقرب الموارد). || پرده و جز آن فروهشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) نوعی درخت. (از اقرب الموارد).

غردل.

[غَ دِ] (ص مرکب) مردم نامرد و بی جگر و ترسنده و واهمه ناک را گویند و معنی ترکیبی آن قحبه دل است چه غر به معنی قحبه باشد. (برهان قاطع). بددل که ضد شجاع است، زیرا غر به معنی قحبه است. (آنندراج). بیدل را غردل گویند زیرا غر به معنی قحبه است. (فرهنگ رشیدی) :
نیاید کار مردان از شتردل
که غردل هم نباشد مرد مقبل.
میر نظمی (از فرهنگ شعوری).

غردمان.

[] (اِخ) از بلاد خوارزم و جرجانیه است. (نزهة القلوب ص258)(1).
(1) - شاید همان غردیان است. رجوع به غردیان شود.

غردوس.

[غْرِ / غِ رِ دُ] (اِخ) (سیراده...) تلفظ ترکی از سیرا گردوس(1). رجوع به گردوس شود.
(1) - Sierra de Gredos.

غردة.

[غَ دَ] (ع اِ) نوعی از سماروغ. (منتهی الارب). غَراد. غَرادة. غَرد. غَردة. غَرَد. ج، غِرَدَة، غِراد. (از اقرب الموارد).

غردة.

[غِ رَ دَ] (ع اِ) جِ غَرد و غِرد و غَردة و غِردة و غَراد و غَرادة و غَرَد. نوعی از قارچ. (از اقرب الموارد). غِراد. (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمات شود.

غرده.

[غَ دَ / دِ] (اِ) ارابه و گردون چوبی. (برهان قاطع) (آنندراج)(1). لغتی در عرادة (آلت جنگی خردتر از منجنیق). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). غرده، ارابه باشد؛ یعنی گردون چوبی. (جهانگیری). عرابه. عرابهء چوبین. گردونه :
ز خواب جستی و گفتی زهی مبارک رز
که خمره خمره ازو می کشند بر غرده.
سوزنی (از جهانگیری).
(1) - Chariot.

غرده.

[غُ دَ] (اِ) گوشت گردی که در اعضاء ظاهر شود و در ترکی اورد گویند. (از فرهنگ شعوری). آماس و ورم. گره گوشت و پوست و غده. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف غده است.

غردیان.

[غَ] (اِخ) قریه ای است از قرای کِسّ در ماوراءالنهر. (از معجم البلدان).

غرر.

[غَ رَرْ] (ع اِمص) هلاکت. اسم است تغریر را. (اسم مصدر تغریر). (منتهی الارب). در معرض هلاک افتادن. التعریض للهلکة. (از اقرب الموارد). خطر. (منتهی الارب) (تاج العروس). و منه الحدیث: نهی رسول الله (ص) عن بیع الغرر، و آن مانند بیع ماهی در آب و مرغ در هواست، و گفته اند چیزی است که ظاهرش مشتری را گول زند و باطن آن مجهول باشد، و گفته اند آن است که بدون تعهد و ثقت باشد. ازهری گوید: بیع غرر شامل بیوع مجهوله است که خریدار و فروشنده به کنه آن پی نمی برند، تا معلوم شود. (از تاج العروس). بیع غرر یا بیع خطر، و آن مانند بیع ماهی در آب و مرغ در هواست. (منتهی الارب). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: غرر شرعاً چیزی را گویند که موهم نیستی باشد، کذا فی جامع الرموز فی بیان البیع الفاسد و الباطل، و بیرجندی گوید: آنچه پایان و عاقبتش نامعلوم باشد آن را غرر نامند، و در مغرب گفته است که غرر خطری باشد که وجود و عدمش مشکوک است مانند فروختن ماهی در آب یا مرغ در هوا. (از کشاف اصطلاحات الفنون). بیع خطر. || فریب خوردن. فریفتگی: یقال انا غرر منک؛ ای مغرور :
او نکرد این فهم پس داد از غرر
شمع فانی را به فانی دگر.مولوی (مثنوی).
هر قدم زین آب تازی دورتر
دَودَوان سوی سراب با غَرر.
مولوی (مثنوی چ کلالهء خاور دفتر چهارم ص267).
|| (مص) غره دار گردیدن و سپید گشتن روی. (منتهی الارب). غره دار گردیدن و زیبا شدن روی و سفید شدن چیزی. (از اقرب الموارد). روشنائی. (آنندراج).

غرر.

[غَ رَرْ] (ع اِ) عصاالراعی. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص252). دزی، غرز، به فتح اول و دوم و زای معجمه آورده و آن را نوعی کوچک از عصاالراعی می داند. رجوع به عصاالراعی شود.

غرر.

[غُ رَرْ] (ع اِ) جِ غُرَّة. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به غرة شود. || جِ اَغَرّ. (تاج العروس). غُرّان. رجوع به اغر شود. || غُرَرُالشهر، سه شب از اول ماه. (منتهی الارب) (المنجد). || جِ غَرّاء. (اقرب الموارد). رجوع به غراء شود.
- دُرَرِ غُرَر؛ به معنی مرواریدهای بهتر و برگزیده. (لطائف اللغات و مؤید الفضلا و منتخب اللغة) (از غیاث اللغات). و گاهی این ترکیب را به صورت غرر درر، به تقدیم صفت بر موصوف استعمال کنند و غرر در هر دو صورت به معنی سپید و درخشان و برگزیده و بهتر است.
|| کنایه از سخنان استوار و منسجم و برگزیده و فصیح :
مادح بر او پوید زیرا که ز مدحش
الفاظ نکت گردد و معنی غرر آید.فرخی.
جائی که درر باید جائی که غرر باید
معلوم غرر داری مفهوم درر داری.فرخی.
همه الفاظ او نکت زاید
همه الفاظ او غرر باشد.مسعودسعد.
از وزن و قوافی و ز ایهام سخن گفت
الفاظ نکت بود و معانی غرر آمد.سوزنی.
عبهر نثر ز هر شاخ نکت بازکنید
جوهر نظم ز هر سلک غرر بگشائید.
خاقانی.
از نخب ادب و غرر درر و لطایف نکت و بدلهای مستحسن... نصیبی کافی وافر حاصل کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی). و درر صدف معالی، و غرر سدف ایام و لیالی. (ترجمهء محاسن اصفهان ص118).

غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم.

[غُ رَ رُ اَ رِ مُ کِلْ فُ سِ وَ یَ رِ هِ] (اِخ) از جملهء کتابهای نفیس که مربوط به تاریخ سلاطین ایران و شرح احوال آنان است و در سنهء 1900 م. به تصحیح و ترجمهء هـ. زوتنبرگ(1)در پاریس به طبع رسیده است. این کتاب بنابر تحقیقاتی که ناشر و مترجم فرانسهء آن کرده بین سنوات 408 و 412 ه . ق. به رشتهء تحریر درآمده و نسخ موجود از آن منحصر به سه نسخهء قدیمی بوده است که یکی متعلق به کتابخانهء ابراهیم پاشا در قسطنطنیه و دو نسخهء دیگر در ضبط کتابخانهء ملی پاریس است و چنانکه در مقدمهء آن مذکور است به اشارهء امیرابوالمظفر نصربن ناصرالدین و ابومنصور برادر سلطان محمود سبکتکین تنظیم شد و از تاریخ سلاطین ایران یعنی از پیدایش کیومرث شروع کرده امر یزدگرد را مورد بحث قرار داده سپس به زمان قدیم برگشته به ذکر ملوک الانبیاء بنی اسرائیل و فراعنهء مصر و سایر ملوک بنی اسرائیل و برجسته ترین نکات و قصص مربوط به آنان پرداخته، بعد به ذکر احوال ملوک حمیر (هاماوران) و پادشاهان یمن و ملوک شام و عراق تا ظهور اسلام مبادرت کرده است و آنگاه متوجه ملوک روم و هند و ترک و چین و ذکر احوال آنان گشته پس از فراغت از شرح زندگانی محمد (ص) و خلفاء و جانشینان آن حضرت و خلفای بنی امیه و بنی عباس و وزراء و برگزیدگان آنان مانند ابومسلم و برامکه و طاهریه و سنجریه و غیر آنان سخن را به ذکر امیر نصر سبکتکین و سلطان عصر ابوالقاسم محمودبن سبکتکین و شرح احوال آنان خاتمه داده است. آنچه از قسمتهای مختلف این کتاب بسیار مورد توجه است قسمت مربوط به سلاطین ایران است زیرا مؤلف آن تقریباً در همان عصر و همان محیط بوده و از روی همان مآخذی که شاهنامهء فردوسی تنظیم شده آن قسمت را به رشتهء تحریر درآورده است و گرچه در ذکر بعضی وقایع با روایات شاهنامه اختلافاتی در آن مشهود است ولی اتحاد در اصل موضوع حاکی است که نویسندهء این کتاب نیز متکی به همان مآخذ شاهنامه بوده است. مؤلف در برخی از داستانها به ذکر خصوصیاتی پرداخته است که معلوم می شود در رسائل بسیاری از نویسندگان از قبیل طبری و ابن خردادبه و ابن الکلبی و حمزهء اصفهانی و مسعودی و یعقوبی و جز آنان در دست داشته است. وی از ذکر داستانها و افسانه های اغراق آمیز احتراز کرده است. (از شاهنامهء ثعالبی ترجمهء غرر صص ب - د). زوتنبرگ کتاب مزبور را به نام ابومنصور ثعالبی چاپ کرده ولی طبق تحقیق آقای مینوی «غرر سیر الملوک» تألیف ابومنصور حسین بن محمد مرغنی است. (مینوی مقدمهء توقیعات کسری انوشروان ص ز).
(1) - H. Zotenberg.

غرز.

[غَ] (ع اِ) رکاب چرمین که بر پالان نهند. ج، غُروز. (منتهی الارب) (آنندراج). رکابی که از چرم سازند و اگر از چوب یا آهن باشد آن را رکاب گویند. (از اقرب الموارد). || اِلزم غرز فلان؛ یعنی امر و نهی او را لازم بگیر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد)(1). || اشدد یدیک بغرزه؛ یعنی نفس خود را به تمسک بر آن وادار کن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). العلم هو الاب و التقوی هی الام... فاحرز نفسک فی حرزهما و اشدد یدیک بغرزهما. (اطواق الذهب زمخشری از مجانی الادب ج6 ص3). || شاخ که بر شاخ دیگر نشانند تا پیوند گیرد. (منتهی الارب) (آنندراج). الغصن یغرز فی قضیب الکرم؛ شاخه ای که بر شاخهء مو نشانده شود تا بدان بپیوندد. ج، غُروز. (اقرب الموارد). || (مص) کم شیر شدن ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج). اندک شیر شدن. (تاج المصادر بیهقی). || سپوختن چیزی را به سوزن. (منتهی الارب) (آنندراج) درسپوختن سوزن و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). سوزن زدن. فروبردن سوزن در چیزی. (از اقرب الموارد).
- غرز چوب در زمین؛ فروبردن و نشاندن آن. (از اقرب الموارد)(2).
|| غرز فی اللحم قطعاً من شحم خنزیر. فروبردن و آمیختن پیه در گوشت. || داخل شدن در چیزی: و اذا اصاب الغریم لم یراه الا ان یغرز فی لحمه. فرورفتن پای در گل. غرز رجله فی الوحل. (دزی ج2 ص206). || پا در رکاب آوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). پای در رکابی که از چوب باشد نهادن. (تاج المصادر بیهقی). پای در رکاب نهادن. || غرز ملخ؛ فروبردن وی دم خود را در زمین برای تخم گذاشتن. || غرز گیسو؛ پیچیدن موی آن و فروبردن سر موها در اصول آن. (از اقرب الموارد). || اطاعت سلطان کردن بعد نافرمانی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب الزم به صیغهء ماضی آمده که ظاهراً غلط است.
(2) - ظاهراً با غرس مترادف است با این فرق که غرز نشاندن چوب (عود) و غرس نشاندن درخت (شجر) است.

غرز.

[غَ رَ] (ع اِ) نام نوعی از عصی الراعی (عصاالراعی) اصغر است. که سرخ مرد ماده باشد چه آن به دو قسم می شود: نر و ماده، و آن را به شیرازی کسته(1) گویند. (برهان قاطع). نوعی از گیاه یز یا گیاهی است مانند کوم که بدترین چراگاه است. (منتهی الارب) (آنندراج). ضرب من الثمام او نباته صغیر کنبات الاذخر من شر المرعی. (اقرب الموارد). نوعی کوچک از عصاالراعی. (دزی ج2 ص206). در تذکرهء داود ضریر انطاکی با «ر» به جای «ز» آمده. رجوع به غرر و عصاالراعی شود.
(1) - ن ل: کشنه. کشته.

غرز.

[غُرْ رَ] (ع ص، اِ) جِ غارز به معنی شتر مادهء کم شیر. و در قول قطامی که گوید: «حوالب غُرَّزاً و معا جیاعاً» مقصود وی از غرز شترانی است که شیر آنها قطع شود. (از اقرب الموارد).

غرزاد.

[غَ] (ص مرکب، اِ مرکب) حرامزاده. (آنندراج). ترکیبی است از غر (قحبه) و زاد. زادهء روسبی و قحبه. (ناظم الاطباء).

غرزان.

[] (اِخ) بخشی است از حاکم نشین سعرد از ولایت بتلیس، و در منتهی الیه شمال غربی این ناحیه قرار دارد از مشرق به شروان، از جنوب شرقی به خود سعرد و از جنوب به بخش رضوان و از مغرب به ولایت دیاربکر و از شمال هم به بخشهای کنج و بتلیس محدود است. سکنهء آن مرکب از کرد و بومی و چادرنشین است. کردها مسلمانند و گروهی ارمنی. سریانی و یزیدی نیز در آنجا ساکن اند. عشایر مهم کرد عبارتند از: پیختار، علیکان، رشکونان، یوران و ملکشیان. مرکز بخش قریهء یدو است. محصولات آن حبوبات و ذخایر متنوع، انگور و انواع میوه و سبزیجات و توتون و غیر آنهاست. دارای 14 جامع و مسجد و قلاع و شهرهای ویران شدهء قدیمی است. در قریهء زیارت، زیارتگاه بزرگ ویس القرانی و نزدیک آن خانقاه آبادی نیز قرار دارد، و خرابه های شهری به نام ارزن در اطراف آن دیده می شود. (از قاموس الاعلام ترکی).

غرزبن اسود.

[غَ زُ نُ اَسْ وَ] (اِخ) الغرزبن اسودبن شرید از بنی سنان. از کسانی بود که یوم الوقیط (جنگ وقیط) را دریافت. (عقدالفرید چ 1 قاهره ج6 ص46).

غرزحلة.

[غِ زَ لَ] (ع اِ) چوبدستی. (منتهی الارب). عصا. (اقرب الموارد).

غر زدن.

[غُ زَ دَ] (مص مرکب) آهسته سخن گفتن از سر خشم. غرغر کردن. (فرهنگ نظام). سخن گفتن اعتراض آمیز. با کلماتی نامفهوم ناخرسندی نمودن. لندیدن. قر زدن. غر و لند کردن. رجوع به غر و قر زدن شود. || پنهان راضی کردن و بردن زن فاحشه و امرد. (فرهنگ نظام). فریفتن.
- غر زدن دختری یا زنی را؛ او را فریفتن به امری نامشروع. گول زدن و از راه بردن دختر یا زنی.

غرزن.

[غَ زَ] (ص مرکب، اِ مرکب) زن قحبه و بدکار. (آنندراج). روسپی زن. || مرد دیوث و قلتبان. (آنندراج) (انجمن آرا). قرنان. کشخان :
حریف یکدگرند آن دو غرزن قواد
که این از آن بجوی فرق کرد نتوانی.
سوزنی.
من عزیزم مصر حرمت را و این نامحرمان
غرزنان برزنند و غرچگان روستا.خاقانی.

غرزنگ.

[غَ زَ] (اِ) جست و خیز. (آنندراج).

غرزة.

[غَ زَ] (اِخ) موضعی است میان مکه و طائف. (منتهی الارب). جایگاهی است در بلاد هذیل. مالک بن خالد هزلی گوید :
لمیثاء دار کالکتاب بغرزة
قفار و بالمنجاة منها مساکن.
(از معجم البلدان).

غرس.

[غَ / غَ رَ] (اِ) قهر و غضب و خشم و تندی و برآشفتگی. (برهان قاطع) (مجمع الفرس) (از فرهنگ شعوری). خشم و تندی. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (اوبهی). غژم. غرش. غراش :
گر نه بدبختمی مرا که فکند
به یکی جاف جاف زودغرس.
او مرا پیش شیر بپسندد(1)
من نتاوم برو نشسته مگس.
رودکی (از فرهنگ اسدی) (از اوبهی).
|| خوشهء غله در زبان پهلوی. (فرهنگ جهانگیری به نقل فرهنگ شعوری)(2).
(1) - ن ل: نپسندد.
(2) - در نسخهء چاپی فرهنگ جهانگیری ذکر نشده.

غرس.

[غَ] (ع مص) درخت نشانیدن بر زمین. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). مغروس نعت است از آن. (آنندراج). درخت نشاندن و چیزی کاشتن. (برهان قاطع). درخت نشاندن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (غیاث اللغات). نشاندن. نشانیدن. درنشاندن. غرز. || قلمه کردن. قلمه زدن. خواباندن (مث شاخهء مو را). غُروس. غِراس. غِراسه. || از نوک وارد کردن(2). گذاشتن: و غرسوا فی الشموع العنبر و العود. (دزی ج2 ص206). || غرس کسی نعمتی را؛ به جای آوردن آن: غرس فلان عندی نعمةً؛ اثبتها. (از اقرب الموارد). || (اِ) درخت نشانده. ج، اغراس، غِراس. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غُروس. جج، غروسات. (دزی ج2 ص206). نهال. (مقدمة الارب). درخت در زمین نشانده شده. (غیاث اللغات). مغروس. و منه یقال: انا غرس یده و نحن غرس یده. (اقرب الموارد) : غرس معانی او به لطف تربیت و طیب آب و تربت، شاخها کشیده. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص284). و نخواست غرس نعمتی که در حق او نشانده بود به یک عثرت از بیخ برآرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص342).
با هزاران آرزومان خوانده است
بهر ما غرس کرم بنشانده است.
مولوی (مثنوی).
چون در این جو دید غرس سیب مرد
دامنش را دید آن پرسیب کرد.
مولوی (مثنوی).
اندران زندان ز ذوق بیقیاس
بشکفد چون گل ز غرس تن حواس.
مولوی (مثنوی چ کلالهء خاور ص403).
|| القضیب الذی ینزع من الحبة ثم یغرس. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). || مو تازه. || شاخه یا ریشهء یک گیاه، مترادف اصل. || دُم انجیر. || نوعی خرما. || نان خرمائی مرباکرده و پرورده. (دزی ج2 ص206). || غراب کوچک. غِرس. (از اقرب الموارد). || وادی الغرس؛ رودباری نزدیک فدک. (منتهی الارب). وادئی میان معدن النقرة و فدک است. (از معجم البلدان).
(1) - Planter, Plantation.
(2) - Ficher.

غرس.

[غَ] (اِخ) (ابن ال ...) شمس الدین محمد مصری. فقیه حنفی بود، به سال 1525م. از دنیا رفت. از تألیفات وی «الفواکه البدریة فی القضایا الحکمیة» است. (از اعلام المنجد).

غرس.

[غَ] (اِخ) (بئر...) چاهی است در مدینه، منه الحدیث: غرس من عیون الجنة، و غسل (ص) منها. (منتهی الارب). چاهی است در قبا مدینه که حضرت نبوی آب آن را به پاکیزگی ستوده و آن را مبارک شمرده است هنگامی که وفاتش نزدیک شد به علی (ع) فرمود: پس از مرگ مرا با آب بئر غرس غسل بده. واقدی گوید: منازل بنی نضیر در ناحیهء غرس بود. (از معجم البلدان).

غرس.

[غُ] (ص) در تداول عامه، محکم. استوار. قرص. رجوع به قرص شود.

غرس.

[غِ] (اِ) قهر و غضب و خشم و تندی و برآشفتگی. (از برهان قاطع). غرش. غراش. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || خراش. (برهان قاطع). غرش. غراش. (حاشیهء برهان چ معین).

غرس.

[غِ] (ع اِ) آب و جز آن که با بچه بیرون آید از رحم، و پوست که بر روی جنین باشد، و اگر آن پوست را بر روی او بعد زائیدن بگذارند در حال بمیرد. ج، اغراس. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه با بچه چون لعابی و مخاطی از شکم برآید، و پوست تنکی که بر روی نوزاد است. رطوبتی که بر سطح درونی امعاء باشد. || نهال. (دهار) (مقدمة الادب). آنچه غرس شود. فعل به معنی مفعول است مانند ذبح و حمل (به معنی مذبوح و محمول) چنانکه گویند: نحن اغراس یدک. (از اقرب الموارد). غَرس. رجوع به ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص284 و 342 شود. || زاغ سیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). غراب کوچک. غَرس. (از اقرب الموارد).

غرسا.

[غَ] (اِ) دوائی است که آن را زنجبیل شامی گویند و به فارسی فیلگوش خوانند و راسن همان است. (برهان قاطع) (آنندراج).

غرس الدولة.

[غَ سُدْ دَ / دُو لَ] (اِخ)رجوع به محمد بن حسن غرس الدولة شود.

غرس الدین.

[غَ سُد دی] (اِخ) رجوع به ابن شاهین شود.

غرس الدین.

[غَ سُدْ دی] (اِخ) ابن محمد بن احمد الخلیلی المدنی الانصاری. فقیه شافعی، در ادب و فضل مقامی داشته است. اصل وی از خلیل (در فلسطین) بود، مدتی در قدس و مصر و بلاد روم اقامت کرد و در مدینه ساکن شد و در دمشق به سال 1057 ه . ق. از دنیا رفت. از کتب وی «کشف الالتباس فیما خفی علی کثیر من الناس» دربارهء حدیث و «نظم الکنز» و «نظم مراتب الوجود للجیلی» است. شعر نیز می سرود. (اعلام زرکلی ج2 ص758).

غرس الدین.

[غَ سُدْ دی] (اِخ) شیخ غرس الدین ابراهیم بن شهاب الدین بن الشیخ احمد النقیب. او راست: رسالهء الربع المجیب که مشتمل بر مقدمه و بیست باب که آغاز آن الحمدلله رب العالمین الخ است. (کشف الظنون چ استامبول 1941م. ج1 ستون 867).

غرس الدین.

[غَ سُدْ دی] (اِخ) حلبی. احمدبن ابراهیم حلبی. متوفی به سال 981 ه . ق. او راست: کتاب فرائض غرس الدین و شرح آن. (کشف الظنون ذیل فرائض) و نیز تعلیقه ای بر تفسیر بیضاوی و کتاب فی علم الزایرجة. رجوع به احمدبن ابراهیم شود.

غرس الدین.

[غَ سُدْ دی] (اِخ) الظاهری (1410 - 1467 م.). حاکم اسکندریه و امیر حج بود (1436). به امارت کرک و صفد رسید. کتاب «زبدة کشف الممالک و بیان الطریق و المسالک» از اوست. (از اعلام المنجد).

غرس النعمة.

[غَ سُنْ نِ مَ] (اِخ) محمد بن هلال بن محسن بن ابراهیم الصابی. قفطی در تاریخ الحکماء (ص110) وی را از مؤلفین کتب تاریخ میشمارد و گوید: کتاب وی پس از کتاب پدرش از کتب تاریخی مهم است که وقایع بنی عباس را تا اندکی پس از 470 ذکر کرده و پس از وی ابن همدانی و ابوالحسن بن الراغونی و العفیف صدقة الحداد و ابن الجوزی و ابن القادسی آن را تا 616 ه . ق. تکمیل کرده اند. - انتهی. او راست: کتاب الربیع. رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص158 و 211 و 398 شود.

غرس کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)نشاندن درخت را. نشاندن. بنشاندن. کشتن و کاشتن درخت. رجوع به غرس شود.

غرسة.

[غَ سَ] (ع اِ) قلمه(1). شاخه ای که از درختی یا نهالی میبرند و در زمین میکارند و ریشه میگیرد. جوانهء غرس کرده شده: غرسة الکرم المطمورة؛ جوانهء یک بوتهء مو خوابانیده. || باغ. باغ شاهی. باغی که عادةً آن را آبیاری کنند. || کلنگ (پرنده). (دزی ج2 ص206).
(1) - Bouture.

غرسه.

[غُ سَ] (اِخ) قریه ای است از ناحیهء بین النهرین در بین موصل و نصیبین واقع شده است و تاک و درخت فراوان دارد. (از معجم البلدان).

غرش.

[غَ] (اِ)(1) خراش. (برهان قاطع). غِرس. (برهان قاطع). || خراشیده. (فرهنگ شعوری). و ظاهراً بر اساس نیست. || خشم و قهر و غضب. غَرس. غِرس. (برهان قاطع). غَرَس. (فرهنگ اسدی). غُرِّش. (برهان قاطع) :
گر نه بدبختمی مرا که فکند
به یکی جاف جاف زودغرش(2).رودکی.
|| نوائی است از موسیقی.
(1) - در اداة الفضلا به ضم اول آمده. (از فرهنگ شعوری).
(2) - ن ل: غرس. رجوع به غرس شود.

غرش.

[غَ] (ع اِ) بار درختی است. (منتهی الارب) (آنندراج). ثمر شجرة، واحده «غرشة» یمانیة، قال ابن درید، ولا احقه. (اقرب الموارد). || کوه. (آنندراج).

غرش.

[غَ] (اِخ) همان غرسستان است که در این زمان به زبان اهل خراسان اغلب آن را غور نامند. و آن را غرجستان نیز گفته اند و آن میان غزنة و کابل و هرات و بلخ واقع است. (از معجم البلدان). غرجستان. غرج الشار. غرچه. غراچه. رجوع به غرجستان شود : و ولایت غرش و معاملات آن نواحی در مجموع ابوالحسن منیعی بستند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص344). و سلطان ضیاع و املاک ایشان به نواحی غرش از ایشان بخرید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص347). و سلطان اشخاص را در طلب او اشخاص کرد و در گرد مرکب او نرسیدند، به ولایت غرش پیش شاه شار شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص380).

غرش.

[غِ] (اِ) نفرت و کراهت. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری). شعوری در لسان العجم شعری بی وزن هم برای آن شاهد آورده است.

غرش.

[غِ] (معرب، اِ) از مسکوکات برابر با چهل بارة است. (المنجد) (دزی). و قرش به قاف نیز گویند و هر دو آنها معرب جروش آلمانی است. ج، غروش. و غروش خود به صورت جمع پول نقره ای(1) است و غروشه را نیز از همین جمع ساخته اند. (دزی ج2 ص206). قرش یا غرش نقد عثمانی مصری است. (القاموس العصری). بعضی آن را به قاف گویند و هر دو جائز است زیرا از ریشهء آلمانی غروشن(2) گرفته شده(3) و حرف ژ را بعضی به قاف و بعضی به غین تبدیل کنند و اهل مصر کنونی به جیم مبدل سازند. غرش دو نوع است: غرش صاغ و غرش رائج. غرش صاغ معادل 40 بارة است و غرش رائج برابر ربع آن؛ یعنی ده بارة است. اهل بصره غرش شامی را غرش العین و پس از آن غرش میگفتند، و این از قرن نوزده به این طرف است و این غرش شامی یا غرش العین برابر ده غرش صاغ است. استاد یعقوب نعوم سرگیس گوید: غرش شامی در بعض نواحی عراق غرش رومی نامیده می شود. (النقود العربیة ص181). از انواع غرش، غرش ترکی، غرش ترکی شرک، غرش فرنجی، غرش فلسطینی، غرش مصری است. رجوع به کتاب النقود العربیة ص87 ، 94، 96، 97، 163، 167 و 188 و دزی ج2 ص206 و رجوع به قرش شود.
.(القاموس العصری)
(1) - Piastre, Piaster. ,(النقود)
(2) - Groshen .(نشوءاللغة) Groschen.
(3) - صاحب نشوءاللغه هم به همین عقیده است و گوید: غرش یا قرش در قرن 18 م. به دست ترکها که با عربها آمیزش داشتند وارد زبان عربی شد.

غرش.

[غُ رِ / غُرْ رِ] (اِمص)(1) اسم مصدر از غریدن. آواز بامهابت حیوانات. (فرهنگ رشیدی). آواز کردن و هیبت(2). (غیاث اللغات). آواز مهیب. غُرِّشت. (حواشی برهان قاطع چ معین). آواز شیر و ببر و پلنگ و مانند آن. آواز رعد. غرنبه. (برهان قاطع). غریدن. (آنندراج). غریدن با قهر و غضب. (ناظم الاطباء). غرش شیر. غرش پلنگ. غرش رعد. (ازیر. تندر). غرش ابر. غرش کوه :
خاقانیا ز غرش بیهوده شان مترس
کز آب و نار هیچ ندارد سحابشان.
خاقانی.
آه صبح است مگر نحل که بر شه ره غار
غرش افکنده و عریان به خراسان یابم.
خاقانی.
ترک خواب و غفلت خرگوش کن
غرش این شیر ای خرگوش کن.
مولوی (مثنوی).
- به غرش درآمدن؛ غرش کردن :
کهن جامه اندر صف آخرین
به غرش درآمد چو شیر عرین.
سعدی (بوستان).
- || خشم آلوده شدن. (آنندراج).
- غرش افکندن؛ غرش کردن. رجوع به غرش کردن شود.
(1) - Rugissement, Grondement. (2) - ظ : به هیبت.

غرشا.

[غَ] (اِ) قهر و غضب. (آنندراج). تندی و غضب و تهور. غرش. غرشی :
به لطف طبع باید لطف گفتار
مکن غرشا دل کس را میازار (!).
؟ (از فرهنگ شعوری).

غرش افکنده.

[غُرْ رِ اَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) غرش کرده. غریده. آواز مهیب درآورده. رجوع به غرش شود :
آه صبح است مگر نحل که بر شه ره غار
غرش افکنده و عریان به خراسان یابم.
خاقانی.

غرشت.

[غُرْ رِ] (اِمص) اسم مصدر از غریدن، نظیر: خورشت(1). آواز و صدای مهیب و بامهابت حیوانات باشد عموماً. (برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی). آواز جانوران درنده. (از فرهنگ شعوری). غرش :
غرشت پلنگ دولت تو
بر شیردلان دریده خفتان.خاقانی.
بحری که عید کرد بر اعدا به پشت ابر
از غره اش(2) درخش و ز غرشت تندرش.
خاقانی (دیوان ص230).
لشکری دیده شبیخون برده بر دیوان روس
از کمین غرشت شیر سیستان انگیخته.
خاقانی.
|| آواز شیههء اسب را گویند خصوصاً. (برهان قاطع) (شرفنامهء منیری) (از فرهنگ شعوری). || صدای خر. (ناظم الاطباء). || خشم آلوده شدن و غریدن. (آنندراج).
(1) - حاشیهء برهان قاطع چ معین.
(2) - از غیرتش. (فرهنگ رشیدی).

غر شدن.

[غُ شُ دَ] (مص مرکب) غر شدن آفتابه و قمقمه و مانند آنها، فرورفتن قسمتی از آن با خوردن به زمین و جز آن. فرورفتن ظرفی مسین و سیمین و امثال آن به جهت زخم و ضربتی. رجوع به غر شود.

غرش رائج.

[غِ شِ ءِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) برابر ربع غرش صاغ؛ یعنی ده بارة است. (از النقوذ العربیة ص181). رجوع به غرش شود.

غرشستان.

[غَ شِ] (اِخ) یاقوت در معجم البلدان گوید: غرشستان منسوب به غرش، و معنای آن جای غرش است و آن را غَرِشتان نیز گویند، و آن ولایت مستقلی است که از طرف مغرب به هرات، از طرف مشرق به غور و از طرف شمال به مروالرود و از طرف جنوب به غزنه محدود است. آن را غرج الشار نیز خوانند، و غرج کوهها است و شار پادشاه، و تفسیر آن جبال الملک است. این ناحیهء وسیع مشتمل است به دیه های بسیار، و در آنها ده منبر است و بزرگترین آنها در بشیر، مستقر «شار» قرار دارد مروالرود از این خاک میگذرد. دروازه ها درهای آهنی متعدد دارد و دخول بدون اجازه به آنجا ممکن نیست. اصطخری گوید: غرج الشار دارای دو شهر است: یکی بشیر و دیگری سورمین، و هر دو در بزرگی متقاربند، و در آن دو مقامی برای سلطان وجود ندارد و شار که مملکت به وی نسبت داده می شود در قریه ای در کوه به نام بلیکان مقیم است. فاصلهء بشیر و سورمین یک مرحله است. بحتری شاه بن میکائیل به غرش یا غور منسوب است چنانکه در قصیدهء خود گوید:
لتطلبن الشاه عیدیة
تغص من مدن لمن النسوع
بالغرش او بالغور من رهطه
اروم مجد ساندتها الفروع
لیس الندی فیهم بدیعاً ولا
مابدؤه من جمیل بدیع.(از معجم البلدان).
در فهرست بلاذری غور یا غرشستان از کورتهای خراسان به شمار آمده. (از حواشی تاریخ سیستان) در ترجمهء تاریخ یمینی چنین آمده: پادشاهان غرشستان را در اصطلاح اهل آن بقعه شار خوانند چنانکه خان ترکان را، و رای هندوان را، و قیصر رومیان را، و ولایت غرشستان را شار ابونصر داشت تا پسر وی محمد به حد مردی رسید... و ابوعلی سیمجور چون عصیان بر ملک نوح آغاز کرد خواست تا ناحیت غرشستان را به تدبیر خویش گیرد و شار را به طاعت آرد. هر دو شار دست رد بر روی مراد او بازنهادند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. صص337 - 338). عتبی آورده است که... مرا به رسالت از برای عقد بیعت پیش شار فرستادند و چون بدان جایگاه رسیدم به اکرام تمامی تلقی کردند و... در بلاد غرشستان سکه و خطبه به نام همایون سلطان (سلطان یمین الدولة و امین الملة) در شهور سنهء تسع و ثمانین و ثلاث مائة (389) مطرز گردانیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص339). رجوع به غرجستان و غرج الشار و رجوع به سبک شناسی ج1 ص411 و ج3 ص49 و تاریخ سیستان ص26 و 27 و تتمهء صوان الحکمة ص207 شود.

غرش صاغ.

[غِ شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) معادل 40 بارة است. (از النقود العربیة ص181). رجوع به غرش شود.

غرش فرنجی.

[غِ شِ فَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لیره. سکه. یک فرانک. (دزی ج2 ص206).

غرش کردن.

[غُرْ رِ کَ دَ] (مص مرکب)غریدن. آواز مهیب درآوردن.

غرشمال.

[غِ رِ] (ص، اِ) نام گروهی مردم است در ایران و هند که دائماً در حرکت هستند و اسباب چلنگری و غربال میفروشند و ایشان را نفر و فیوج و کولی و غربتی هم گویند. بعضی از اهل لغت آن را با قاف ضبط کردند لیکن زبان ایل مذکور فارسی است پس نامشان هم فارسی است که در آن قاف نیست. (از فرهنگ نظام). قرشمال. لولی. لوری. کولی. غربال بند. چینگانه. فیوج. غربتی. || لوند(1). || دشنامی است مزاح گونه که دختران را گویند.
(1) - Coquet.

غرشنه.

[غُ رِ نَ / نِ] (اِ) گیاهی باشد که آن را به وقت تری و تازگی خورند، و چون خشک شود دست بدان شویند و به عربی اذخر (کوم) گویند. (برهان قاطع) (آنندراج). گیاهی بود که آن را خورند و دست نیز بشویند. (اوبهی) (از جهانگیری).

غرشة.

[غَ شَ] (ع اِ) یکی غَرش، میوهء درختی. (اقرب الموارد). رجوع به غرش شود.

غرشه.

[غَ شَ] (اِخ) صاحب تاریخ بیهق ولایت غور و غرشه را یکی از پنجاه ولایت مشهور ربع معمور عالم آورده است (ص17 و 18) و غرشه همان غرش و غرشستان و ظاهراً غیر از غور است. رجوع به غرشستان و غور شود.

غرشی.

[غَ] (اِ) قهر و غضب. (آنندراج). غَرش. غُرِّش. غَرس. غَرَس. غِرس. (برهان قاطع و حواشی آن چ معین). غرشا. (فرهنگ شعوری) :
به زیردست را غرشی روا نیست
ضعیفان را جفا کردن سزا نیست. (!)
میر نظمی (از فرهنگ شعوری).

غرشیدن.

[غَ دَ] (مص) خشمناک شدن و قهرآلود گردیدن. (برهان قاطع) (آنندراج). خشم آلوده شدن. (فرهنگ رشیدی). غراشیدن. (برهان قاطع). برآشفتن.

غرشیده.

[غَ دَ / دِ] (ن مف) غضبناک و خشمگین و قهرآلود گردیده. (برهان قاطع). غراشیده. خشم آلود و تند. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام) :
چو غرشیده گشتی ز کین(1) و ستیز
گرفتی ازو دیو راه گریز.
لبیبی (از فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ نظام).
در آنندراج و انجمن آرا غرشنده آمده و شعر مذکور نیز به نون نقل گردیده است ولی ظاهراً غرشیده صحیح است که نعت مفعولی از مصدر غرشیدن مخفف غراشیدن است. رجوع به غرشیدن و غراشیدن شود.
(1) - ن ل: خشم.

غرض.

[غَ] (ع اِ) پیش بند شتر مانند تنگ زین را. ج، غُروض، اغراض. (منتهی الارب) (آنندراج). الغرض للرحل کالحزام للسرج. (اقرب الموارد). || جویچهء ناتمام از رودبار، یا شعبه ای کلان از رودبار مغاک. ج، غُرضان، غِرضان. (منتهی الارب). شعبة فی الوادی غیر کاملة او اکبر من الهجیج، تقول: اصابنا مطر اسال زهاد الغرضان. (اقرب الموارد). || آب جامه که در وی چیزی نکرده باشند. (منتهی الارب) (آنندراج). جای آبی که آن را ترک کنند و در آن چیزی نگذارند. (از اقرب الموارد). || شکن جامه، یقال: طوی الثوب علی غروضه؛ ای علی غروره. || ترنجیدگی اندام از لاغری بعد فربهی، یقال: فی جسده غروض. (منتهی الارب) (آنندراج). آن است که کسی فربه شود و پس از آن لاغر گردد و در اندام وی چین و چروکی باقی ماند. (از اقرب الموارد). || (مص) به غرضه بستن ناقه را. || بازداشتن. (منتهی الارب) (آنندراج): غرض عرضه؛ کف عنه. (اقرب الموارد). || شتابانیدن چیزی را پیش از وقت وی. || دوتاه شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). خم شدن(1). (دزی ج2 ص206)(2). || شکن ناک گردیدن اندام جهت لاغری بعد فربهی. || پر کردن آب جامه را. پر نکردن آب جامه را (از لغات اضداد است). (منتهی الارب) (آنندراج). پر کردن. (تاج المصادر بیهقی). پر کردن ظرف آب. کاستن از پری آن (ضد). (از اقرب الموارد). کم شدن. (تاج المصادر بیهقی). || دوغ زدن پس مسکه برآوردن و دوغ خورانیدن قوم را. (منتهی الارب) (آنندراج): غرض السقاء؛ مخضه فاذا ثمر صبه فسقاه القوم. (از اقرب الموارد). || شیر تازه دادن. (تاج المصادر بیهقی). || غرض له غریضاً؛ سقاه لبناً حلیباً. (اقرب الموارد). || از شیر بازداشتن بزغاله را پیش از هنگام آن. || تر و تازهء چیزی چیدن یا بریدن آن را تر و تازه. (منتهی الارب) (آنندراج): غرض الشی ء؛ اجتناه طریاً او اخذه کذلک. (اقرب الموارد).
(1) - Pencher, Incliner pour. (2) - در «دزی» مصدر غرض آمده و معلوم نیست که به فتح اول است یا به فتح اول و دوم.

غرض.

[غَ رَ] (ع مص) تافتگی و اندوهناکی. به ستوه آمدن(1). (منتهی الارب) (آنندراج): غرضه منه؛ ضجر منه و ملَّ. یقال: غرض بالمقام. (اقرب الموارد). تنگ دل شدن و ستوه شدن. (تاج المصادر بیهقی). دلتنگ و ملول شدن. || شوق. آرزومند گردیدن. یقال: غرضت الیه؛ ای اشتقت. (منتهی الارب) (آنندراج). قال الاخفش تفسیرها: غرضت من هؤلاء الیه. (اقرب الموارد). آرزومند شدن. (تاج المصادر بیهقی). || شیفته شدن. دلباختهء عشق شدن. (دزی ج2 ص206)(2). || ترسیدن. تافتگی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج): غرض من فلان؛ خاف. (اقرب الموارد) (المنجد). || غرض بینی؛ رسیدن بینی به آب قبل از لب موقع آب خوردن. (از اقرب الموارد). || (اِ) نشانهء تیر. ج، اغراض. (منتهی الارب) (آنندراج)(3). هدفی که به آن تیر اندازند. (اقرب الموارد). هدف و نشانه. (غیاث اللغات). نشان. آماج.
آماجگاه. برجاس. تکوک. چنگال. نموک. بوته. بکوک. تلوک. دفک : تیر تدبیر او بر واسطهء غرض نشست. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص432). اما میخواست تا پسر چون پدر مطعون السنهء بشر نشود و غرض سهام ملام بندگان باری تعالی نگردد. (جهانگشای جوینی). || خواست و آهنگ(4). یقال: فهمت غرضک؛ ای ارادتک و قصدک. (منتهی الارب) (آنندراج). مجازاً مطلب و مقصود و حاجت. (غیاث اللغات). خواست. مراد. مقصود. (مقدمة الادب). قصد. غایتی که رسیدن بدان را خواهند. خواسته. منظور :
رزبان برزد سوی رز گامی را
غرضی را و مرادی را و گامی را.منوچهری.
بود آن همگان را غرض و مصلحت خویش
این را غرض و مصلحت شاه جهان است.
منوچهری.
اگر به شرح آن مشغول شود غرض در میان گم گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص95). و این گرگ پیر گفت: قومی ساخته اند از محمودی و مسعودی، و به اغراض خویش مشغول، ایزد عز ذکره عاقبت به خیر کناد. (تاریخ بیهقی ص230). اکنون چون حال الفت و موافقت بدین درجه رسید ما را سه غرض است که این رسولان را بدان فرستاده آمده است. (تاریخ بیهقی ص518). غرضی که بنده را بود آن بود که خاص و عام را مقرر گردد که رای عالی با بنده به نیکوئی تا کدام جایگاه است بنده را (خواجه احمد) آن غرض به جای آمد. (تاریخ بیهقی ص166). خداوند داند که مرا در چنین کارها غرض نیست جز صلاح هر دو جانب نگاه داشتن. (تاریخ بیهقی ص166).
که شناسد که چیست از عالم
غرض کردگار فرد غفور.ناصرخسرو.
سخن حجت بشنو که مر او را غرضی
نیست الا طلب فضل خداوند و رضاش.
ناصرخسرو.
به علم بر غرض گردش فلک بررس
اگر به کوته قامت همی برو نرسی.
ناصرخسرو.
غرض آن بود تا نخست مرا
فهم گردد ز شاعری اسرار.مسعودسعد.
غرض مدح و محمدت بودی
وز پی حمد و مکرمت زادی.مسعودسعد.
بُوَد زبانی(5) و هستت صدف زمانه، بلی
تو بوده ای غرض از گوهر بنی آدم.
مسعودسعد.
چنانکه غرض کشاورز در پراکندن تخم دانه باشد که قوت اوست. (کلیله و دمنه). غرض از ترجمهء این کتاب فایت گردد. (کلیله و دمنه). اما غرض آن بود که شناخته شود که حکمت همیشه عزیز بوده است. (کلیله و دمنه).
هیچ دانی غرض از اینها چیست
هر که خندید بیش بیش گریست.سنائی.
بی غرض پند همچو قند بود
با غرض پند پایبند بود.سنائی.
از جاه تو و مال تو در دهر کسی نیست
ناکرده به حاصل غرض جاهی و مالی.
سوزنی.
مرد مسافر حدیث خانه که گوید
زآن غرضش زن بود که بانوی خانه ست.
خاقانی.
چو مدد ز بخت خواهم دل از او غرض نیابد
چو درخت زهر کارم بر از او شکر نیاید.
خاقانی.
نآیدت از بود من هیچ غرض جز سخن
نیستم از نفس تو هیچ غرض جز دعا.
خاقانی.
گفت بر گنج بسته دست میاز
کز غرض کوته است دست دراز.نظامی.
غرضی کز تو دلستان یابم
رایگان است اگر به جان یابم.نظامی.
زمان با زمان کار تو پیش باد
غرض با تمنای تو خویش باد.
نظامی (از آنندراج).
دید ما را دید او نعم العوض
هست اندر دید او کلی غرض.مولوی.
زآنکه ناطق حرف بیند یا غرض
کی شود یکدم محیط دو غرض.مولوی.
گر تاج مینهی غرض ما قبول تست
ور تیغ میزنی طلب ما رضای تست.
سعدی (غزلیات).
غرض زین سخن آنکه گفتار نرم
چو آب است بر آتش مرد گرم.
سعدی (بوستان).
غرض نقشی است کز ما بازماند
که هستی را نمی بینم بقائی.
سعدی (گلستان).
کی دهد دست این غرض یارب که همدستان شوند
خاطر مجموع ما زلف پریشان شما.حافظ.
من و دل گر فنا شویم چه باک
غرض اندر میان سلامت اوست.حافظ.
غرض ز مسجد و میخانه ام وصال شماست
جز این خیال ندارم خدا گواه من است.
حافظ.
|| الغرض، تکیه کلامی است، به معنی مقصود این است. باری. خلاصه. و گاهی بی الف و لام نیز به همین معنی به کار رود :
غرض، آورد به گوشم سر و گفت
که به پایان شوم ان شاء الله.خاقانی.
|| رأی و عقیده. || منفعت. کار. چیزهای مهم: اغراضه کاغراضی؛ یعنی منافع او برای من مثل منافع خودم است. استفاده ای که از کاری در نظر دارند. (دزی ج2 ص207). خواهشی نهانی بیشتر به قصد انتفاع خود :
بر دامنش نه غیر غرض چیزی
هم پود از غرض همه هم تارش.
ناصرخسرو.
دوستی کز سرغرض شد دوست
هان و هان تاش دوست نشماری.خاقانی.
به غرض دوستی مکن که خواص
درس و التین بی شره نکنند.خاقانی.
گر تنت از چرک غرض پاک نیست
زر نه همه سرخ بود باک نیست.نظامی.
غرضها تیره دارد دوستی را
غرضها را چرا از دل نرانیم.مولوی.
چون غرض آمد هنر پوشیده شد
صد حجاب از دل به سوی دیده شد.
مولوی.
|| قصد شخصی به زیان دیگران یا دشمنانگی(6). ضد نصیحت و خیرخواهی : شیر را از من خبری به غرض شنوانیده اند. (کلیله و دمنه). سرمایهء غرض بدکرداری و خیانت را سازد. (کلیله و دمنه). اگر حاسدان به غرض گویند که این شتر است و گرفتار آیم که را غم تخلیص من باشد. (گلستان سعدی). وزیر را با او غرضی بود اشاره به کشتن وی کرد. (گلستان سعدی).
غرض مشنو از من نصیحت پذیر
ترا در نهان دشمن است این وزیر.
سعدی (بوستان).
- اهل غرض؛ مردمان بدخواه و کینه ور. (ناظم الاطباء).
- با غرض؛ از روی قصد و اراده. (ناظم الاطباء).
- || بدخواه و باکینه و بدفطرت و بدنفس. (ناظم الاطباء). آنکه غرض و نظر سودجویی دارد.
- بیغرض؛ آنکه غرض ندارد. پاکدل :
از تو نیز ار بدین غرض برسم
با تو هم بیغرض بود نفسم.نظامی.
بعد از دعا نصیحت داعی بیغرض
نیکت بود چو نیک تأمل کنی دران.
سعدی (صاحبیه).
- بیغرضانه؛ صادقانه و خالصانه. (ناظم الاطباء). از روی بیغرضی.
- بیغرضی؛ بیغرض بودن. غرض نداشتن :
صانع قادر دگر ز بیغرضی
گنبد گردان زرنگار کند.ناصرخسرو.
- صاحب غرض؛ شخص بدغرض. آنکه غرض و دشمنی دارد : اندیشیدم که اگر از پس چندین اختلاف رأی متابعت این طایفه گیرم و قول صاحب غرض باور دارم همچنان نادان باشم که آن دزد. (کلیله و دمنه).
ز صاحب غرض تا سخن نشنوی
که گر کار بندی پشیمان شوی.
سعدی (بوستان).
و سخن صاحب غرض نشنود. (مجالس سعدی چ شوریده ص25).
- غرض خفی؛ کینه و بدخواهی نهفته و پوشیده. (ناظم الاطباء).
|| ضربه. ضربت(7). (دزی ج2 ص207). || عمل. || کاری که متناسب با کسی باشد. || طرفداری: نفع طلع من غرضه؛ یعنی کار را به نفع کسی به انجام رسانید. فلان من غرض فلان؛ ای من حزبه یتعصب له. || کاری که آن را با کسی مورد بحث قرار میدهند. || کاری که راجع به منافع عمومی یا خصوصی باشد: قضی اغراضه؛ کارهای وی را انجام داد. || شغل. مأموریت: اترجاک تقضی لی حاجة او غرضاً؛ یعنی خواهش می کنم شغلی و مأموریتی برای من انجام بدهید. || اشتغال خاطر. دل واپسی. || سبق الظن. عقیدهء بی مطالعه. عقیدهء باطل. || روبرو: بالغرض. || رازداری و محرمیت. || بدلخواه: علی غرضه. (دزی ج2 ص207). || آنچه فعل فاعل به سبب آن انجام میگیرد و آن را علت غائی نیز می نامند، معنی غرض امری است که فاعل را به فعل وامیدارد پس آن محرک اول به کنندهء کار است و بدان است که فاعل فاعل می گردد و به همین جهت گفته اند که علت غائی علت فاعلی است به فاعلیت فاعل. چنین است در شرح عقاید عضدیه تألیف درانی. اشاعره گویند: روا نیست افعال خدا را به چیزی از اغراض تعلیل کنند، زیرا چیزی بر خدای تعالی واجب نمی شود، و بنابراین واجب نیست که فعل او به غرض تعلیل گردد و همچنین چیزی از خدا قبیح نیست از این رو در خلو افعال وی از اغراض بالکلیة قبحی وجود ندارد، و در این گفتار محققین حکماء و الهیین با آنان موافقند بنا بر آنکه افعال خدای تعالی به اختیار است نه به ایجاب، ولی معتزله با ایشان مخالفند و به وجوب تعلیل معتقدند. و فقها گفته اند تعلیل وجوب ندارد، ولی افعال خدا از نظر تفضل و احسان تابع مصالح بندگان است. و معتزله دلیل آورند که فعل خالی از غرض عبث و قبیح است و بنابراین تنزیه خدای تعالی از آن وجوب دارد، و اشاعره پاسخ دهند که اگر مقصود از عبث چیزی است که در آن غرضی نیست، پس آغاز مسألهء مورد اختلاف همان است و اگر مقصود امر دیگری است ناگزیر باید آن را تصویر کرد. میتوان به این سخن چنین جواب داد که عبث چیزی است خالی از فواید و منافع. و افعال خدا محکم و متقن و مشتمل بر حکم و مصالح بیشمار راجع به مخلوقات او است، لیکن اینها اسبابی نیست که باعث بر اقدام خدا و علل مقتضی به فعالیت وی باشد. بنابراین در شمار اغراض و علل غائی افعال او قرار نمیگیرد تا استکمال خدا با آنها لازم آید بلکه آنها غایات و منافعی به افعال خدا و آثار مترتب بر آنها است، پس لازم نمی آید که چیزی از کارهای خدا عبث و خالی از فواید باشد. و اخباری که به ظاهر دلالت به تعلیل افعال خدا می کند به غایت و منفعت محمول است نه به غرض، چنین است در شرح مواقف. و گفته اند: مقصود گاهی غرض نامیده می شود و آن در صورتی است که تحصیل آن غرض برای فاعل جز با آن فعل ممکن نگردد، ولی زیاده بر آن اصطلاح جدیدی است که مستندی چه عقلی و چه نقلی برای آن دانسته نشد. و این گفتار احمد جند در حاشیهء شرح شمسیه بود و گاهی غرض را بر غایت اطلاق کنند خواه باعث فاعل به فعل باشد خواه نه. مولوی عبدالحکیم در حاشیهء الفوائد الضیائیة به این سخن تصریح کرده است. (کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1094).
(1) - در منتهی الارب و آنندراج معنی به ستوه آمدن به صورت معنایی مستقل ذکر شده ولی ظاهراً مرادف تافتگی و اندوهناکی است و در کتب لغت معنائی مستقل محسوب نشده است.
(2) - در «دزی» مصدر غرض آمده و معلوم نیست که به فتح اول است یا به فتح اول و دوم.
(3) - Cible, But. .(دزی ج2 ص207)
(4) - Dessein. (5) - شاید: تو درّ نابی.
(6) - دشمنایگی.
.(دزی)
(7) - Coup.

غرض.

[غَ رِ] (ع ص) دلتنگ و ملول. به ستوه آمده. (از اقرب الموارد).

غرض.

[غُ] (ع اِ) جِ غُرضة. (اقرب الموارد) (المنجد). غُرُض. (اقرب الموارد). رجوع به غرضة شود.

غرض.

[غُ رُ] (ع اِ) جِ غُرضَة. (منتهی الارب). غُرض. (اقرب الموارد). رجوع به غرضة شود.

غرض.

[غِ رَ] (ع مص) تازه گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (از آنندراج). طری بودن. طراوت. (از اقرب الموارد).

غرض آشنا.

[غَ رَ] (ص مرکب)مطلب دوست و خودغرض. (آنندراج). ترکیبی است از غرض و آشنا؛ یعنی کسی که به مقصود آشنا است. شریک و وابسته. غرضمند. (ناظم الاطباء).

غرض آلود.

[غَ رَ] (ن مف مرکب)غرض آلوده. آنچه به غرض آلوده باشد. غرض آمیز: اخبار غرض آلود. سخنان غرض آلود.

غرض آلودگی.

[غَ رَ دَ / دِ] (حامص مرکب) آلوده بودن به غرض. همراه با غرض و سودجویی و دشمنی بودن. رجوع به غرض شود.

غرض آلوده.

[غَ رَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)غرض آلود. غرض آمیز. رجوع به غرض آلود و غرض شود. || خودخواه و آلوده به خودکامی. (ناظم الاطباء).

غرض آمیز.

[غَ رَ] (ن مف مرکب) آمیخته به غرض. آنچه همراه با غرض و سودجویی و دشمنی باشد. غرض آلود : و سخن هیچکس که غرض آمیز بودی قبول نکردی. (فارسنامهء ابن البلخی ص72).
هر نفسی کآن غرض آمیز شد
دوستیی دشمنی انگیز شد.نظامی.

غرضان.

[غُ] (ع اِ) در بینی، قسمتی است که از قصبهء بینی از هر دو طرف به پائین کشیده می شود. (از منتهی الارب). الغرضان فی الانف، ما انحدر من قصبة من جانبیه جمیعاً. (اقرب الموارد). تجاویف دو طرف قصبة الانف. (ناظم الاطباء).

غرضان.

[غُ] (ع اِ) جِ غَرض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غِرضان. (اقرب الموارد) (المنجد). تقول: «اصابنا مطر اسال زهاد الغرضان». (اقرب الموارد). رجوع به غرض شود.

غرضان.

[غِ] (ع اِ) جِ غَرض. (اقرب الموارد). غُرضان. (اقرب الموارد). رجوع به غرض شود.

غرضان.

[] (اِخ) یکی از سرداران امیر نوح سامانی. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ 1 تهران جزو 4 از جلد 2 ص133 شود.

غرضانه.

[غَ رَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)بدخواهانه. به طور بدخواهی. (ناظم الاطباء).

غرض پرست.

[غَ رَ پَ رَ] (نف مرکب)آنکه بسیار غرض ورزد. بسیار باغرض. شخصی که بسیار سودجو باشد و با دیگری دشمنی و کینه ورزد :
جز تو همه عاشقان که هستند
دور از تو همه غرض پرستند.نظامی.
رجوع به غرض شود.

غرض جوی.

[غَ رَ] (نف مرکب)غرض ورز. غرض ران. غرض جوینده. || خودخواه. خودکام. (ناظم الاطباء).

غرض داشتن.

[غَ رَ تَ] (مص مرکب)قصد داشتن. مراد و مقصود داشتن. || کینه داشتن. (ناظم الاطباء). با غرض بودن. سود خود جستن و دشمنی و کینه داشتن با کسی. رجوع به غرض شود.

غرضران.

[غَ رَ] (نف مرکب) غرض ورز. باغرض. صاحب غرض. آنکه غرض به کار برد. رجوع به غرض شود.

غرض راندن.

[غَ رَ دَ] (مص مرکب)غرض رانی. غرض ورزیدن. باغرض بودن. سود خود جستن و دشمنی و کینه داشتن با کسی. به کار بردن غرض در کارها. رجوع به غرض شود.

غرض رانی.

[غَ رَ] (حامص مرکب) غرض راندن. غرض ورزیدن. باغرض بودن. رجوع به غرض و غرض راندن شود.

غرض شخصی.

[غَ رَ ضِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غرض نفسانی. سود خود جستن و دشمنی و کینه داشتن با کسی. رجوع به غرض و غرض نفسانی شود.

غرض کردن.

[غَ رَ کَ دَ] (مص مرکب)قصد کردن. || آزردن. ظلم و تعدی کردن. ضدیت کردن. حسد بردن. کینه ورزیدن. شعبده به کار بردن برای خرابی دیگری. (ناظم الاطباء). رجوع به غرض شود.

غرضمند.

[غَ رَ مَ] (ص مرکب) صاحب غرض. باغرض. || حاجت مند. (آنندراج) :
عاشق نکند مآل بینی
کس عقل نجوید از غرضمند.
باقر کاشی (از آنندراج).
رجوع به غرض شود.

غرضمندی.

[غَ رَ مَ] (حامص مرکب)غرضمند بودن. غرض داشتن. صاحب غرض بودن. || خودکامی. (ناظم الاطباء). رجوع به غرضمند و غرض شود.

غرض نفسانی.

[غَ رَ ضِ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غرض شخصی. سود خود جستن و دشمنی و کینه داشتن با کسی. رجوع به غرض و غرض شخصی شود.

غرض ورزی.

[غَ رَ وَ] (حامص مرکب)غرض ورزیدن. غرض رانی. اعمال غرض. به کار بردن غرض. رجوع به غرض و غرض ورزیدن و غرض رانی و غرض راندن و غرض داشتن شود.

غرض ورزیدن.

[غَ رَ وَ دَ] (مص مرکب)به کار بردن غرض. غرض راندن. غرض ورزی. رجوع به غرض و غرض ورزی و غرض رانی و غرض راندن و غرض داشتن شود.

غرضوف.

[غُ] (ع اِ) کرکرانک که بخورند آن را، و آن نرمهء بینی و شانه، و سر استخوان پهلو و سینه، و استخوان بالای درون گوش باشد. غضروف به تقدیم الضاد مثله. ج، غَراضیف. (منتهی الارب) (آنندراج). هو کل عظم رخص یؤکل و هو مارن الانف، و نغض الکتف، و رؤوس الاضلاع، و رهابة الصدر، و داخل قوف الاذن. (اقرب الموارد) : عبدالله گفت آن استخوان بود که به نزدیک غرضوف باشد و هو نغض الکتف. (تفسیر ابوالفتوح رازی). || بیماری جگر و کبد. (دزی ج2 ص207). || غرضوفان، دو چوب که به چپ و راست و وسط و مؤخر پالان بندند. (منتهی الارب) (آنندراج). دو چوب است که در چپ و راست میان وسط پالان و انتهای آن می بندند. (از اقرب الموارد).

غرض و مرض.

[غَ رَ ضُ مَ رَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) در تداول عامه، نظر شخصی. اشکال تراشی در کار کسی(1). دشمنی و دوروئی.
(1) - در قرآن آمده: «فی قلوبهم مرض فزادهم الله مرضاً». (قرآن 2/10). و مرض در اینجا به بیماری روحی و نفاق اطلاق شده است و بنابراین شاید غرض و مرض مأخوذ از این معنی باشد.

غرض و مرض داشتن.

[غَ رَ ضُ مَ رَ تَ] (مص مرکب) باغرض بودن. نظر شخصی داشتن. غرض داشتن. اشکال تراشی در کارها کردن. دشمنی و دوروئی داشتن.

غرضة.

[غُ ضَ] (ع اِ) پیش بند شتر. ج، غُرُض. (منتهی الارب) (آنندراج). غُرض. (اقرب الموارد). تصدیر، و آن نسبت به پالان مانند تنگ بزین است. (از اقرب الموارد). غَرض. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غرطمانی.

[غُ طُ نی ی] (ع ص) جوان نیکوروی. (منتهی الارب). جوهری این لغت را نیاورده است و در لسان العرب به معنی جوان نیکوروی آمده، و اصل آن در خیل است. (از تاج العروس).

غرغ.

[غَ] (اِ) در تداول محلی دشتستان استبرق. کَرک. غلبلب.

غرغاب.

[غَ] (اِ) گرداب. (آنندراج). غرقاب. رجوع به غرقاب شود. || شور و غوغا و آواز. (آنندراج). نعره و های و هوی و آوازهء بلند و مهیب. (فرهنگ شعوری) :
غرغاب افتد در جهان از حسن عالمگیر تو
باید حذر از غمزهء خونخوار و چشم پرفتن.
ابوالمعانی (از فرهنگ شعوری).

غرغاج.

[غَ رَ] (ترکی، اِ مرکب) قره آقاج. غرغار. اوجا. رجوع به اوجا شود.

غرغار.

[غَ رَ] (ترکی، اِ مرکب) قره آغاج. غرغاج. اوجا. رجوع به اوجا شود.

غرغار جبلی.

[غَ غا رِ جَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مُلُج. رجوع به ملج (بزغالگان شیرخواره) شود.

غرغان.

[غَ] (اِ) آواز مهیب. (آنندراج). || در ناظم الاطباء به معنی دیگ آشپزی آمده است و در فرهنگهای دیگر به این معنی دیده نشد و در صورتی که صحیح باشد تلفظی از غزغن، غزغند (دیگ) است.

غرغاو.

[غَ] (اِ مرکب) گاو دشتی. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری). || گاومیش. (ناظم الاطباء). مصحف غژغاو، غژگاو است. رجوع به همین کلمات شود.

غرغر.

[غَ غَ] (اِ) غلطک، و آن چیزی است از چوب که ریسمان بر بالای آن اندازند و دلو آب و امثال آن را از چاه و غیره به مدد آن کشند. (برهان قاطع). چرخی که ریسمان را بر آن بکشند. (غیاث اللغات). غلتکی که جولاهان ریسمان بر آن اندازند و کشند مانند غلتکی که ریسمان دلو بر لای آن گذاشته دلو از چاه کشند. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (انجمن آرا) (جهانگیری) :
بلوچ پای و بپا چاه و غرغر و بکره
به نایژه، به مکوک و به تار و پود ثیاب.
خاقانی (از فرهنگ رشیدی) (از جهانگیری).
غرغره. (فرهنگ رشیدی). || در عربی سر حلقوم را گویند که از جانب دهان است(1). (برهان قاطع). سر گلو از سوی دهان.
- جان به غرغر یا غرغره رسیدن؛ کنایه از رنج بردن بسیار به حدی که نزدیک به مرگ و حالت احتضار باشد. جان به لب رسیدن :
ز بس چون و چرا کاندر دلم خاست
رسید از خیرگی جانم به غرغر.ناصرخسرو.
چو مدحت بر آل پیمبر رسانم
رسد ناصبی را از آن جان به غرغر.
ناصرخسرو.
قصه چکنم ز درد بیماری
شیرین جانم رسیده با غرغر.مسعودسعد.
هم خواهدش زمانه که آید به در به زود
جان عدوی تو که رسیده به غرغر است.
استاد (از فرهنگ شعوری).
(1) - در فرهنگهای عربی به این معنی دیده نشد، ظاهراً فارسی است و با کلمهء خرخره همریشه مینماید.

غرغر.

[غُ غُ] (ص) دبه خایه. (برهان قاطع) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری). شخصی که خصیهء او بزرگ و پرباد شده باشد و به عربی مفتوق خوانند. (برهان قاطع). کسی که خایهء او ورم داشته باشد و صدا کند. (آنندراج) (از انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). وجه تسمیه آواز غرغر است که از خایهء فتق دار بیرون می آید. (از فرهنگ نظام). غر. غرغره. غرفنج. غُرّوک. رجوع به غر شود. || کسی را گویند که از روی خشم و قهر در زیر لب سخن گوید. (برهان قاطع). || (اِ) سخنی که زیر لب از خشم برآید. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (جهانگیری) (انجمن آرا)(1). و گویند مأخوذ است از غرش. (آنندراج) (انجمن آرا). قرقر. لندلند :
به خشم آمد دهد دشنام غرغر.
ابوالمعانی (از فرهنگ شعوری).
|| نام آواز رعد. || (اِ صوت) بانگ شکم. غراغر. قراقر بطن. غار و غور شکم.
(1) - Murmure.

غرغر.

[غِ غِ] (اِ صوت) آوازی که از دولاب هنگام آب کشیدن بیرون می آید. (فرهنگ نظام). || بانگ چرخ عرابه. || مجازاً حرف زدن کسی بسیار و بیجا. (از فرهنگ نظام).

غرغر.

[غِ غِ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب). گیاهی بهاری و مطبوع است و جز در کوه نروید و برگ آن شبیه به برگ خزامی (خیری صحرائی) و گل آن سبز است. (از تاج العروس). || ماکیان حبشی. یا ماکیان دشتی. (منتهی الارب)(1). ماکیان بیابانی. (مقدمة الادب). ماکیان دشتی. (دهار). نوعی از مرغ خانگی باشد و آن در حبشه بسیار است، و بعضی گویند مرغ صحرائی است. (برهان قاطع). نوعی از مرغ است، بعضی گفته اند که آن مرغ خانگی است و گروهی برآنند که صحرائی است. (جهانگیری). دجاج حبشه، و گفته اند دجاج بری. (از اقرب الموارد). قرقاول. (ناظم الاطباء). غرغرة یکی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). حُبَیش. رجوع به حبیش شود.
(1) - Pintade.

غرغرک.

[غِ غِ رَ] (اِ) به قول بعضی غرغره همان غرغرک است. (از حواشی برهان قاطع چ معین). رجوع به غرغره و غرغر شود.

غرغر کردن.

[غُ غُ کَ دَ] (مص مرکب)آهسته سخن گفتن از سر خشم. غر زدن. (فرهنگ نظام). سخن گفتن اعتراض آمیز. لندیدن. ژکیدن. ناخشنودی نمودن با کلماتی نامفهوم. لندلند کردن. قرقر کردن. رجوع به غرغر و قرقر شود.

غرغرکنان.

[غُ غُ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) آنکه در حال غرغر کردن باشد. قرقرکنان. رجوع به غرغر شود.

غرغرو.

[غُ غُ] (ص نسبی) در تداول عامه آنکه بسیار غرغر کند برای اظهار ناخشنودی. قرقرو. آنکه بسیار لندد. آنکه عادت به ژکیدن دارد و بسیار ژکد. رجوع به غرغر شود.

غرغرة.

[غَ غَ رَ] (ع مص) به نیزه زدن در حلق. || آواز برآوردن گوشت وقت بریان کردن. (منتهی الارب). || آب در گلو گردانیدن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات)(1). ج، غَراغِر، الغرغرة بالغراغر الباردة و الحارة. (دزی). فارسیان تفریس کرده غراره گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). آب و دوائی که در گلو کنند و حرکتی دهند و بریزند. (از برهان قاطع). گردانیدن مایعی در گلو بی فروبردن آن. گردانیدن آبی یا مایعی دیگر در گلو برای شستن و پاک کردن آن از جراثیم بیماری. رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی ج1 ص252 شود. غرغره ها مایعاتی هستند که برای شستن دهان و گلو به کار میروند و نباید وارد معده شوند. از آن جمله است غرغرهء بورات دوسود، غرغرهء قابض، غرغرهء کلرات دوپتاسیم و غرغرهء مسکن. (کارآموزی داروسازی دکتر جنیدی ص129) :
بنگر به خویشتن وگرت تیره گشت مغز
بزدا ازو بخار، به پرهیز و غرغره.
ناصرخسرو.
|| شکستن استخوان بینی. (منتهی الارب). کسر قصبهء بینی. (از اقرب الموارد). || شکستن سر شیشه. (از منتهی الارب). || درآوردن سربند شیشه. (از اقرب الموارد). || گردانیدن صدا در حلق. یقال: یغرغر الراعی بصوته؛ ای یردّده فی حلقه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد)(2). || آمد و شد کردن آواز در گلو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آواز برآوردن با گرفتگی صدا. (از اقرب الموارد). || به مرگ نزدیک شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آمد و شد کردن جان در حلق. (از منتهی الارب) (تاج العروس). رسیدن جان در گلو به وقت نزع. (برهان قاطع). گردانیدن جان در گلو. (دهار). گردیدن آب دهن باشد در گلو به هنگام نزع. (جهانگیری). || گلو بریدن. (منتهی الارب). ذبح. (اقرب الموارد). || (اِ) آواز با گرفتگی گلو. || آواز جوش دیگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بانگ دیگ. (مهذب الاسماء). || چینه دان مرغ. (منتهی الارب). حوصلة. (اقرب الموارد). رجوع به غُرغُرَة شود. || حکایت آواز شبان. (از اقرب الموارد).
,(فرانسوی)
(1) - Se gargariser. .(انگلیسی) Gargling.
(2) - در منتهی الارب چنین است: حکایت آواز شبان در حلق، یقال: یغرغر... ولی مفهوم عبارت عربی با مفهوم فارسی آن که نقل کرده فرق دارد. در اقرب الموارد معنی «حکایت آواز شبان» (بی قید حلق) به صورت اسم آمده نه مصدر، و معنایی که ذکر شد از اقرب الموارد است.

غرغرة.

[غُ غُ رَ] (ع اِ) چینه دان مرغ. (منتهی الارب). حوصلة. غَرغَرة. (اقرب الموارد). || سپیدی پیشانی اسب. غرة. (منتهی الارب) (آنندراج). سپیدیی است در پیشانی. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || (ص) مرد بزرگ قدر شریف. (منتهی الارب) (آنندراج).

غرغرة.

[غِ غِ رَ] (ع اِ) یکی غِرغِر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ماکیان حبشه یا ماکیان بیابانی. (از اقرب الموارد)(1). قسمی ماکیان. (دزی). غرغر. غرغرک. رجوع به غرغر شود. || یکی غِرغِر. گیاه بهاری که در کوه روید. (از تاج العروس).
.(دزی)
(1) - Pintade.

غرغره.

[غَ غَ رَ / رِ] (اِ) غلطک آبکشی. غلتک که به وسیلهء آن آب از چاه کشند. غرغر. (برهان قاطع). رجوع به غرغر شود. || در تداول کنونی به کسر اول و سوم است و علاوه بر معنی مذکور به غلتکی چوبی یا چرخی اطلاق شود که به دور محوری میتواند بگردد و بر محیط آن شیاری برای پیچیدن ریسمان و یا گذراندن زنجیر است(1) و به عربی مِکَبّ گویند.
(1) - Poulie.

غرغره.

[غَ غَ رَ / رِ] (اِ) سر گلو از سوی دهان. غرغر. خرخره :
پرورده باد جان تو از هر حدیث خوش
جان منازع تو رسیده به غرغره.سوزنی.
رجوع به غرغر شود.

غرغره.

[غُ غُ رَ] (ص) دبه خایه. غرغر. غر. (برهان قاطع). رجوع به غر شود. بادخایه. بادگند. (از فرهنگ شعوری). || (اِ) از روی قهر و غضب و زیر لب حرف زدن. غرغر. (برهان قاطع). غر. قرقر. لندلند. رجوع به غرغر و غر شود.
-آسمان غرغره؛ در تداول عوام، تندر. رعد. رجوع به آسمان غرغره شود.

غرغره.

[غِ غِ رَ / رِ] (اِ) نام مرغی است و بعضی مرغ خانگی و بعضی مرغ صحرائی را گویند. (برهان قاطع). مأخوذ از عربی (غرغر. غرغرة) است. بعضی کلمه را غرغرک، از غرغر + ه (ک، پسوند پدیدآورندهء اسم از آوا) دانسته اند. (مجلهء ارمغان سال 12 شمارهء 7: کاف. کسروی به نقل حواشی برهان قاطع چ معین). رجوع به غرغر و غرغرة شود. || قرقره. رجوع به قرقره و غَرغَرَه شود.

غرغره کردن.

[غَ غَ رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب)(1) آب در گلو گردانیدن بی فروبردن. آب یا دارویی در گلو گردانیدن برای شستن و پاک کردن دهان یا برای دفع بیماری. عمل غرغره. رجوع به غرغرة شود.
(1) - Se gargariser.

غرغری.

[غُ غُ] (ص نسبی) کسی که غرغر می کند. (فرهنگ نظام). غرغرو. قرقرو. || (اِ) چیز گرد میان سوراخ، که جایی آزاد کار گذاشته شده باشد و در حرکت صدای غرغر می کند. (فرهنگ نظام). || بازیچه ای است که پیالهء کوچک آویخته با موی یا دم اسب است به یک تکهء چوب، و بر دهن پیاله کاغذ یا پوست بسته است و در دور گردانیدن آن پیاله صدای غرغر بیرون می آید. (فرهنگ نظام).

غرغری.

[غُ غُرْ را] (ع اِ) کلمه ای است که بدان گوسپند را برای دوشیدن خوانند. (منتهی الارب). دعاء العنز للحلب. (اقرب الموارد).

غرغشه.

[غَ غَ شَ / شِ] (اِ) خرخشه. شلتاق کردن، و بی سبب و بی موقع با کسی مجادله نمودن و خصومت ورزیدن. (برهان قاطع) (آنندراج). بیجا و بی هنگام با کسی دشمنی کردن. مبدل خرخشه. (فرهنگ نظام).

غرغل.

[غَ غَ] (ع اِ) تخم مرغی که زیر مرغ نگذاشته باشند. (دزی ج2 ص207).

غرغن.

[غَ غَ] (اِ) پوستی باشد غیر کیمخت و ساغری، و از آن هم کفش دوزند، به کسر ثالث هم آمده است. و با زای نقطه دار هم گفته اند. (برهان قاطع) (آنندراج). غرغند. غزغن. غزغند. (برهان قاطع).

غرغن.

[غَ غَ] (اِخ) دهی است از دهستان ورزق بخش داران شهرستان فریدون، که در 8هزارگزی جنوب داران و 6هزارگزی جنوب راه داران به آخوره قرار دارد. محل آن دامنهء کوه و هوای آن سردسیر است و سکنهء آن 1348 تن است که مسیحی ارمنی هستند. آب آن از رودخانهء محلی و قنات تأمین می شود و محصول آنجا غلات، حبوبات، تریاک، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی قالی، گلیم و جاجیم بافی است. راه ماشین رو و دبستان دارد. و دارای معادن زغال سنگ و پنبهء نسوز است که بطور غیر مکانیزه استخراج می شود و معدن آهن نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

غرغنتیة.

[غَ غَ یَ] (معرب، اِ) شجرة التنین(1). لوف. (دزی ج2 ص207). رجوع به تنین شود.
.(دزی)
(1) - Serpentaire.

غرغنجه.

[غَ غَ جَ / جِ] (ص)(1) زن شوخ و پرشهوت. (آنندراج). زنی که به جماع بسیار حریص باشد. (از فرهنگ شعوری). زن زناکار و بدکار و شهوتی. (ناظم الاطباء).
(1) - به ضم سوم نیز گفته اند. (فرهنگ شعوری).

غرغند.

[غَ غَ] (اِ) پوست غیر کیمخت و ساغری. (برهان قاطع) (از آنندراج). غرغن. غزغن. غزغند. (برهان قاطع).

غرغنده.

[غَ غَ دَ / دِ] (ص) غضبناک و خشمناک. (ناظم الاطباء). || (اِ) نوعی چرم که از اندلس آورند. (از ناظم الاطباء). معانی فوق در فرهنگهای دیگر دیده نشد.

غرغوار.

[غْرِ / غِ رِ غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گرگوار(1)، و 16 پاپ بدین نام خوانده شده اند. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرگوار شود.
(1) - Gregoire.

غرغوار.

[غْرِ / غِ رِ غُ] (اِخ) گرگوار. نام سیاستمداری است. (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرگوار شود.

غرغوار.

[غْرِ / غِ رِ غُ] (اِخ) نام پنج تن از قدیسین مسیحیان است. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرگوار شود.

غرغور.

[غُ] (ع اِ) نام دیگر غُرَیر است. (از اعلام المنجد). رجوع به غریر شود.

غرغور.

[غِ رِ] (اِخ) نجیب. او راست کتاب حدیقة الادب که به سال 1888م. در اسکندریه به چاپ رسیده است. (از معجم المطبوعات ج2 ص1407).

غرغوراس.

[غْرِ / غِ رِ غُ] (اِخ) (نیکفور...) تلفظ ترکی گرگوراس(1). یکی از مشاهیر مورخان روم است. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرگوراس شود.
(1) - Gregoras.

غرغوریس.

[غْرِ / غِ رِ] (اِخ) یکی از اطباء اصحاب تجربه که در فترت 735 ساله پس از مرگ برمانیدس تا ظهور افلاطون به ظهور رسید. (از عیون الانباء ج1 ص23).

غرغوریوس.

[غْرِ / غِ رِ] (اِخ)(1)(330-400 م.) اسقف نوسا. از فلاسفهء طبیعی دان بود و کتاب طبیعة الانسان ازوست. (فهرست ابن الندیم). از قدیسین نصرانی است که آثار متعددی از او در دست است و از جمله آثار وی طبیعة الانسان را در کتب عربی ذکر کرده اند. (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ج1 ص100). در عیون الانباء به صورت غریغوریوس نیز آمده است. رجوع به کتاب مذکور ص23 و 109 و گرگوریس شود.
Gregoire de.(فلوگل)
(1) - Gregor. (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی) Nisse.

غرغیره.

[] (اِخ) نام ناحیه ای است در اندلس، صاحب الحلل السندسیة گوید: از قرطبه تا مراد مرحله ای است و از مراد تا غرغیره روزی است سپس تا اشبیلیه نیز روزی است. (از الحلل السندسیة ج1 ص51).

غرف.

[غَ] (ع اِ) درختی که به وی پوست پیرایند. (منتهی الارب). پوست غرفی مأخوذ از آن است. (از معجم البلدان). آنچه بدان پوست پیرایند. (از اقرب الموارد). غَرَف. (اقرب الموارد). || (مص) پوست به غرف پیراستن. (منتهی الارب) (آنندراج). پوست بتراشیدن. (تاج المصادر بیهقی). || بریدن درخت غرف را. (منتهی الارب) (آنندراج). || مطلق بریدن. (از منتهی الارب). بریدن. (تاج المصادر بیهقی). بریدن چیزی را. (از اقرب الموارد). || فریز کردن پیشانی را. (منتهی الارب) (آنندراج): غرف ناصیته؛ جزها؛ یعنی سترد. (از اقرب الموارد). || به مشت برگرفتن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج). آب به دست برداشتن. (تاج المصادر بیهقی). || خوردنی به کفجلیز (چمچهء سوراخدار) به در آوردن. (تاج المصادر بیهقی). || غذا کشیدن یا غذا برداشتن از دیگ: دخل دکان الطباخ فغرف بدرالدین حسن زبدیة حب رمان. غرفوا الطعام. اطبخ هذا اللحم و اغرفه فی زبدیتین. || بلند کردن. ربودن. بردن. فزعق شیخ السوق علیه و قال «و ارفع هؤلاء الی حضرة الخلیفة» و غرف الاثنین علی کتفه. (دزی ج2 ص207).

غرف.

[غَ] (اِخ) عمرانی گوید: نام جایی است، و چیزی بر آن نیفزوده است. (از معجم البلدان).

غرف.

[غَ رَ] (ع اِ) درختی که به وی پوست پیرایند. (منتهی الارب). لغتی است در غَرف برای درخت مذکور. (از اقرب الموارد). || گیاه یز یا یز تر، یا هر درخت که پیوسته سبز باشد. (منتهی الارب). الثمام، او مادام اخضر. (اقرب الموارد). || شَثّ. || طُبّاق. || بَشَم. بشم در فرهنگها به معنی درخت نیامده، و بشام به معنی درختی خوشبوست و نشم نیز به معنی درختی است و یسم هم یاسمین است. || عَفار. (منتهی الارب)(1) (اقرب الموارد). || عُتم. || صوم. || حَبَج.(2) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شَدن. || حَیهَل. (منتهی الارب)(3)(اقرب الموارد). || هَیشَر. (منتهی الارب). || ضُرم. این معنی و همهء معانی فوق را غرف خوانند. || برگ درخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) رنجور گردیدن شتر از غرف خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج): غرف الابل غرفاً؛ اشتکت بطونها من اکل الغرف. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب به غلط غفار به غین آمده است.
(2) - در منتهی الارب به غلط جبح ضبط شده است.
(3) - در منتهی الارب به غلط حَیَّهَل آمده است.

غرف.

[غُ رَ] (ع اِ) جِ غُرفة. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (ترجمان علامهء جرجانی). غُرَفات. غُرُفات. غُرفات. (اقرب الموارد) :لنبوئنهم من الجنة غرفاً. (قرآن 29/58).
تا روان پدر و جد ترا در فردوس
بود ایام به حور و به قصور و به غرف.
سوزنی.
کای عوانان بازگردید آن طرف
نیک نیکو بنگرید اندر غرف.
مولوی (مثنوی).

غرف.

[غُ] (ع اِ) ظرف کوچک دسته داری که برای کشیدن آب به کار رود. قابلمه های کوچکی که از آهن فشرده سازند و در آنها به سربازان سوپ میدهند. (دزی ج2 ص207). یغلا. یغلاوی.

غرف.

[غِ رَ] (ع اِ) جِ غِرفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غِرفة شود.

غرفات.

[غُ] (ع اِ) جِ غرفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غُرُفات. غُرَفات. غُرَف. (اقرب الموارد). رجوع به غرفة شود.

غرفات.

[غُ رُ] (ع اِ) جِ غرفة. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (اقرب الموارد). غُرفات. غُرَفات. غُرَف. (اقرب الموارد) : و هم فی الغرفات آمنون (قرآن 34/37).
چون غرفات هشت خلد نه درت از مرتبی
چون طبقات نه فلک شش سویت از منظمی.
حسین آوی (از ترجمهء محاسن اصفهان ص132).

غرفات.

[غُ رَ] (ع اِ) جِ غرفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غُرُفات. غُرفات. غُرَف. (اقرب الموارد). رجوع به غرفة شود.

غرفات النور.

[غُ رُ تُنْ نو] (ع اِ مرکب) از اصطلاحات حکمای اشراق است و منظور از آن انوار مجرده می باشد و وجه تشبیه آن به غرفات، آن است که مراتب و درجات آنها در شدت نوریت و ضعف مانند غرفه هایی است که بالای همدیگر قرار دارند : ان السائرین الذین یقرعون ابواب غرفات النور، مخلصین صابرین، یتلقاهم ملائکة الله مشرقین... (حکمة الاشراق ص244 و حاشیهء آن). رجوع به کتاب مذکور شود.

غرفج.

[غُ فُ] (اِ) درمنه و آتشگیره. (برهان قاطع) (آنندراج). درمنه که آتش زود در او گیرد. گرفج. (فرهنگ رشیدی). رجوع به درمنه شود. || هر هیزمی که زود آتش در آن افتد، و به عربی ابوسریع خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج).

غرفش.

[غُ فِ] (اِ) سرزنش و ملامت. || ملامتی که شخص ترسو به کسی کند تا وی را دلیر گرداند. || کم دلی و ترس. (ناظم الاطباء). معانی فوق در فرهنگهای دیگر دیده نشد.

غرفنج.

[غُ فَ] (ص) مردمی را گویند که خصیهء ایشان بزرگ و پرباد باشد و به عربی مفتوق خوانند. (برهان قاطع). قول صاحب برهان قاطع غلط است زیرا در جایی کلمهء غر را به معنی فنج ترجمه کرده و مفتوق را هم مرادف فنج آورده و گمان برده است که غرفنج یک کلمه و به معنی مفتوق است.

غرفة.

[غَ فَ] (ع اِ) یکبار بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم مرة از غَرف. (تاج العروس). || یکبار فریز کردن موی. (از منتهی الارب) (آنندراج). || یکبار آب برداشتن به دست. (منتهی الارب) (آنندراج).

غرفة.

[غَ رَ فَ] (اِخ) ابن الحارث الکندی. صحابی است. (منتهی الارب). کنیهء وی ابوالحارث است. ساکن مصر و از صحابهء پیغمبر و از روات بود. عبدالله بن حارث ازدی و کعب بن علقمة از وی روایت کرده اند. وی در جنگ رده با عکرمة بن ابی جهل جنگید. (از الاستیعاب ص517). رجوع به تاریخ مصر ص102 شود.

غرفة.

[غُ فَ] (ع اِ) یک مشت آب. ج، غِراف، و هو اسم للمفعول لانک ما لم تغرفه لاتسمیه غرفة. (منتهی الارب). به قدر یک مشت. (غیاث اللغات). یک کف دست آب برداشته. (مجمل اللغة). یک کف آب. (ترجمان علامهء جرجانی). آنچه از آب و یا امثال آن با کف دست برگیرند. مشت. حثی. جرعه. (مهذب الاسماء) : الا من اغترف غرفةً بیده. (قرآن 2/249). چون به پیش آب رسیدند دست به پشت اسب مالیدند و یک غرفه آب برگرفتند. (قصص الانبیاء ص143). || برواره. (منتهی الارب). ج، غُرُفات، غُرَفات، غُرفات، غُرَف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بالاخانه بر کنار بام. (غیاث اللغات) (آنندراج). پرواره؛ یعنی خانهء بالا. (دهار). خانهء بالایی. (ترجمان علامهء جرجانی). بالاخانه. برواره؛ یعنی خانهء کوچک بالای بام که در آن دریچه ها هر طرف باشد. حجره بر بام. پرواره. (آنندراج). فرواره. (نصاب الصبیان). علیة. (اقرب الموارد) :
این قصر خجسته که بنا کرده ای امسال
با غرفهء فردوس به فردوس قرین است.
منوچهری.
به هشت بَهو بهشت اندرین سه غرفهء مغز
به هفت حجلهء نور اندرین دو حجرهء خواب.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص52).
پیش آن شاهدان قصر بهشت
غرفه ای بود برکشیده ز خشت
خواجه بر غرفه رفت و بست درش
بازگشتند رهبران ز برش
بود در ناف غرفه سوراخی
روشنی تافته درو شاخی.نظامی.
خواهر از غرفه بدید و دریچه برهم زد. پسر دریافت، دست از طعام بازکشید. (گلستان سعدی). امیر دزدان از غرفه بدید و بشنید و بخندید. (گلستان سعدی).
به زیر آمد از غرفه خلوت نشین
به پایش درافتاد سر بر زمین.
سعدی (بوستان).
|| از لطائف اللغات معنی دریچه نیز مستفاد می شود. (غیاث اللغات). دریچهء پنجره. (از فرهنگ شعوری). || در تداول امروز مطلق اطاق یا قسمی مجزا از سالنی: غرفهء کشاورزی. || توک موی. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). الخصلة من الشعر. (اقرب الموارد). || رسن گردن شتر که به گرهء سهل بسته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). ریسمان گردن شتر که به گرهء آسان گشای بسته باشند. (ناظم الاطباء). الحبل المعقود بانشوطة یعلق فی عنق البعیر. (اقرب الموارد). || آسمان هفتم. (منتهی الارب) (آنندراج). السماءُ السابعة، کقوله: سَوّی فاغلق دون غرفةِ عرشه. (اقرب الموارد).
(1) - ناظم الاطباء به غلط ترک موی آورده است.

غرفة.

[غُ فَ] (اِخ) نام قصری در یمن. لبید گوید :
غلب اللیالی خلف آل محرق
و کما فعلن بهرمز و بهرقل
و غلبن ابرهة الذی الفیته
قدکان خلد فوق غرفة موکل.
گویند موکل نام کسی است. اسودبن یعفر نیز گوید:
فان یک یومی قددنا و اخاله
لوارده یوماً الی ظل منهل
فقبلی مات الخالدان کلاهما
عمید بنی جحوان و ابن المظلل
و عمروبن مسعود و قیس بن خالد
و فارس رأس العین سلمی بن جندل
و اسبابه اهلکن عاداً و انزلت
عزیزاً یغنی فوق غرفة موکل
تغنیه بحاء الغناء مجیدة
بصوت رخیم او سماع مرتَّل.
نصر غرفه را به فتح اول آورده و گوید: جایی است در یمن، میان جُرَش و صعدة در راه مکه. ولی معنای اول صحیح است و بیت لبید شاهد آن است مگر اینکه قول نصر بر جای دیگری اطلاق شود. (از معجم البلدان).

غرفة.

[غُ فَ] (اِخ) الازدی. صحابی و از کوفیان بشمار است، ابن سکن از طریق حرث بن حضیر از ابی صادق از غرفة الازدی روایت کند. وی از اصحاب صفه بود و همو بود که رسول الله (ص) وی را دعا کرد و گفت: «اللهم بارک له فی صفقته». بیشتر روات وی کوفیان و غالباً شیعه اند. (الاصابة ج5 ص188).

غرفة.

[غُ فَ] (اِخ) ابن مالک الازدی، برادر عبدالرحمن. همان عروة بن مالک است که در بعض کتب به تصحیف غرفة آمده است. (الاصابة ص197). رجوع به عروة بن مالک شود.

غرفة.

[غِ فَ] (ع اِ) هیأت آب به دست گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی از برداشتن آب به دست. (غیاث اللغات). || نعل. ج، غِرَف. (منتهی الارب) (آنندراج). نعل و کفش. (ناظم الاطباء).

غرفی.

[غَ فی ی] (ع ص نسبی) آنچه با غرف بپیرایند: سقاء غرفی؛ مشک به غرف پیراسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تأنیث آن غرفیة است. رجوع به غرفیة شود.

غرفی.

[غَ] (اِخ) جایگاهی است. افوه اودی گوید :
جلبنا الخیل من غیدان حتی
وقعنا هن ایمن من صناف
و بالغرفی و العرجاء یوماً
و ایاماً علی ماء الطفاف.(از معجم البلدان).

غرفین.

[ ] (اِخ) قریه ای است در لبنان واقع در قضاء کسروان. (از اعلام المنجد).

غرفیة.

[غَ فی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث غرفی: مزادة غرفیة؛ توشه دان به غرف پیراسته. (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

غرق.

[غَ] (ع مص) مأخوذ از غَرَق، به معنی در آب فرورفتن. آب از سر گذشتن. فارسیان غرق به سکون ثانی به معنی در آب فرورفتن استعمال می کنند و در بعضی جاها قید از سر تا قدم نیز کرده اند. (از آنندراج). مشهور و مستعمل به سکون راء است. (غیاث اللغات). غرقه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). مستغرق شدن. انغماس. مردن در آب :
سپاه تو ز پس و او در آب گنگ از پیش
به حرق و غرق چنین شد شمار از آتش و آب.
مسعودسعد.
آفت ملک شش چیز است: حرمان... و خلاف روزگار و وباء و قحط و غرق و حرق و آنچه بدین ماند. (کلیله و دمنه). || گرفتن کمی از شیر: غرق فلان من اللبن؛ اخذ منه کثبة. (اقرب الموارد)(1). || به معنی اغراق مستعمل گردد، منه قوله تعالی : «والنازعات غرقاً». (قرآن 79/1). (منتهی الارب)؛ مقصود فرشتگانند که جانها را نزع می کنند، چنانکه تیرانداز کمان را کام میکشد. (تاج العروس). || سخت کشیدن کمان. (ناظم الاطباء) :
زه و تیر بگرفت شادان به دست
چو شد غرق پیکانش بگشاد شست.
فردوسی.
|| غرق کردن کشتی. (دزی). || نابود شدن کشتی: غرق المرکب. || فروریختن. نگون شدن. || مجازاً به معنی جذب و شیفته شدن و غور کردن در چیزی: غارق فی تأمل الامور الالهیة. || تن دردادن. || پوشیده شدن و فرورفتن: غرق فی النوم. || در گل فرورفتن. به گل فروشدن. || مجازاً به معنی پرآب و مملو از آب شدن: بکی بکاءً شدیداً حتی غرق صدره. || ریزش زمینها. || غرق الاراضی؛ طغیان آب در زمینها. (دزی ج2 ص208). رجوع به غرق شود. || (اِ) از درختان دشتستان، و همان استبرق است(2). (درختان جنگلی ثابتی ص273). || (ص) در آب فرورفته. در آب مرده. مرد آب از سر گذشته. غرقه. غریق. غارق. مغروق :
به ناورد هر جای خرگوش و سگ
ستوران بخوی غرق مانده ز تگ.فردوسی.
همه غرق در آهن و سیم و زر
سپرهای زرین و زرین کمر.فردوسی.
غلامی سیصد در زر و سیم غرق، همه با قباهای سقلاطون. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص282).
روز عمر است به شام آمده و من چو شفق
غرق خونم که شب غم به سحر می نرسد.
خاقانی.
در آب دیده می بینی که چون غرقم به دیدارت
نمی پرسی مرا کای تشنهء دیدار من چونی؟
خاقانی.
بینی ز اشک روی که چون پشت آینه
حلقه به گوش و غرق زر و گوهر آیمت.
خاقانی.
ز بی آبیم سینه سوزد درون
قدم تا سرم غرق دریای خون.
نظامی (از آنندراج).
ز تاب آتش دوری شدم غرق عَرَق چون گل
بیار ای باد شبگیری نسیمی زآن عرق چینم.
حافظ.
لنگر حلم تو ای کشتی توفیق کجاست
که در این بحر کرم غرق گناه آمده ایم.
حافظ.
از حیای لب شیرین تو ای چشمهء نوش
غرق آب و عَرَق اکنون شکری نیست که نیست.
حافظ.
|| فرورفته. درهم آمیخته :
چون هریسه لحم و گندم، غرق هم
هیچ سبقی نی در ایشان فرق هم.مولوی.
(1) - در منتهی الارب نزدیک به این معنی اشتباهاً برای غَرَق آمده است. رجوع به حاشیهء ذیل غَرَق شود.
(2) - Calotropis procera.

غرق.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگهء بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که در 21 هزارگزی شمال نیشابور واقع و محلی است جلگه، معتدل و سکنهء آن 143 تن است که شیعه و فارسی زبان اند. آب آن از قنات است و محصول آنجا غلات، بنشن و تریاک می باشد و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

غرق.

[غَ] (اِخ) ناحیه ای است. در نزهة القلوب آمده: از قره باغ تا دیه «هر» سه فرسنگ، از او تا غرق پنج فرسنگ. (نزهة القلوب ج3 ص181).

غرق.

[غَ] (اِخ) دهی است به مرو، و آن تصحیف غزق به زای معجمهء محرکه نیست. از آن ده است جرموزبن عبدالله محدث غرقی. (از منتهی الارب). شهرکی است به ماوراءالنهر از حدود اسروشنه، با کشت و برز و مردم بسیار. (حدود العالم). یاقوت در معجم البلدان گوید: غرق و غزق دو قریهء جداگانه از قراء مرو است و ابوسعد سمعانی گوید: در مرو قریه ای به نام غزق نمیشناسم و آنچه میدانم غرق است و شاید امیر ابونصربن ماکولا اشتباهاً به زاء آورده است.

غرق.

[غَ] (اِخ) (ابو...) ناحیه ای است در عراق، واقع در قضاء هندیه از ایالت حلة. (از اعلام المنجد).

غرق.

[غَ رَ] (ع مص) غرق شدن و آب از سر کسی گذشتن. (منتهی الارب). فرورفتن در آب و از سر گذشتن آب و غیره. و مشهور و مستعمل به سکون «را» است. (غیاث اللغات). غرق شدن. (ترجمان علامهء جرجانی) : حتی اذا ادرکه الغرق قال آمنت. (قرآن 10/90). مستغرق شدن. انغماس. فرورفتن در آب و جز آن. (دزی ج2 ص208). || طوفان. (منتهی الارب ذیل طوفان). || به قدر سیرآبی آب خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج): غرق الرجل غرقاً؛ شرب الغرقة. (از اقرب الموارد). || بی نیاز گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). استغناء. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - صاحب منتهی الارب غَرَق را به معنی «به اندازهء یک دوشیدن گرفتن شیر» نیز آورده، و این ظاهراً غلط است و در اقرب الموارد و تاج العروس نزدیک به این معنی برای غَرق آمده است. رجوع به غَرق شود.

غرق.

[غَ رِ] (ع ص) غرقه شده. (منتهی الارب). غرق شده. (آنندراج). غریق. (غیاث اللغات). غرق شونده. آنکه آب از سر وی گذرد :
توئی که چشمهء خورشید بارها گشته ست
ز شرم خاطر پاکت غرق میان عرق.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
|| آنکه از شیر اندکی برگیرد. (از اقرب الموارد). || غرق الصوت؛ یعنی بسته و بریده آواز و بیمناک. (از منتهی الارب).

غرق.

[غُ رَ] (ع اِ) جِ غُرقَة. (منتهی الارب). رجوع به غرقة شود.

غرق.

[غُ رَ] (اِخ) شهری است به یمن مر همدان را. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). شهری است در یمن از برای قبیلهء همدان. (شرح قاموس).

غرق.

[غُ رُ] (ترکی، اِ) جایی که آن را خلوت کنند. غُروق. قُرُق. قُروق. حمی. رجوع به قرق شود.

غرق.

[غِ رِ] (اِ صوت) در تداول شیرازیان، آواز شکستن چوب و استخوان و امثال آنها. قاف مبدل غین است. (از فرهنگ نظام).

غرق آباد.

[غَ] (اِخ) قصبه ای است جزء دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه، که در 12هزارگزی خاور نوبران واقع شده، و محلی است کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 2467 تن است که شیعه اند. و به زبان فارسی و ترکی سخن میگویند. آب آن از قنات (18 رشته) تأمین می شود و محصول آنجا غلات، بنشن، پنبه، سیب زمینی، بادام، انگور و گردو می باشد. و شغل اهالی زراعت و گله داری بوده و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. در حدود 20 تا 50 دکان مختلف و دبستان و پاسگاه ژاندارمری و دستگاه امتحان سیم تلگراف دارد. مزرعهء قاضی آباد داودآباد جزء این ده است. این قصبه سر راه شوسهء ساوه به نوبران واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

غرق آب زار.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، که در 24هزارگزی جنوب باختری فریمان و 4هزارگزی باختر مالرو عمومی فریمان به پاقلعه قرار دارد. و منطقهء کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 126 تن است که شیعه و فارسی زبانند. آب آن از قنات بوده و محصول آنجا غلات می باشد و شغل اهالی زراعت است، و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

غرقاب.

[غَ] (اِ مرکب) غرق + آب. آب عمیق را گویند که نقیض پایاب است. (برهان قاطع). غرقاب به قلب اضافت به معنی آب عمیق. (غیاث اللغات) (آنندراج). گرداب که در بعض جای دریا باشد. (از فرهنگ شعوری) (از ناظم الاطباء) :
به ریگ اندر همی شد مرد تازان
چو در غرقاب مرد آشناور.لبیبی (؟)
ز کام نهنگان برون آمدیم
ز غرقاب دریای خون آمدیم.خاقانی.
گفتی ای خاقانی از غرقاب غم چون میرهی
چون رهم کز پای من تا سر به طوفان درگرفت.
خاقانی.
بی همنفس خوش نتوان زیست به گیتی
بی دست شناور نتوان رست ز غرقاب.
خاقانی.
در غرقاب جان جز به کشتی نوح به ساحل سلامت نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص100).
چو افتاد اندرین گرداب کشتی
به ساحل بر ازین غرقاب کشتی.نظامی.
یکی گفتا بدان ماند که در خواب
دراندازد کسی خود را به غرقاب.نظامی.
بدان جان کز چنین صد جان فزون است
که جانم بی تو در غرقاب خون است.نظامی.
چون از دو غرقاب آب و آتش به ساحل خلاص رسید... (جهانگشای جوینی).
چون به خویش آمد ز غرقاب فنا
خوش زبان بگشود در مدح و ثنا.مولوی.
امروز حالا غرقه ام تا در کناری اوفتم
وآنگه حکایت می کنم گر زنده ام غرقاب را.
سعدی.
دست و پایی بزن به چاره و جهد
که عجب در میان غرقابی.سعدی.
کجائی ای که تعنت کنی و طعنه زنی
تو در کناری و ما اوفتاده در غرقاب.
سعدی.
|| شعوری در لسان العجم غرقاب را به معنی غرق شونده در آب نیز آورده و به شعری مخدوش استشهاد کرده است.

غرقاب.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنار رودخانهء شهرستان گلپایگان، که در 18هزارگزی شمال خاوری گلپایگان و 15هزارگزی خاوری اتومبیل رو گلپایگان به خمین واقع شده، و منطقهء جلگه و معتدل و سکنهء آن 161 تن است و دارای مذهب تشیع اند، زبان آنان لهجهء لری فارسی است و آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات، لبنیات، تریاک و پنبه می باشد و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

غرقاب.

[غَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز که در 12هزارگزی شمال دهدز واقع شده و منطقهء کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 78 تن و شیعه اند و به لهجهء لری بختیاری و فارسی سخن می گویند. آب آن از چشمه و قنات است و محصول آنجا غلات و تریاک می باشد و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

غرقاب شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب)کنایه از غرق شدن در آب باشد. (برهان قاطع). غرق شدن در آب. (آنندراج). غوطه خوردن. (ناظم الاطباء).

غرقاوه.

[غَ وَ / وِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بخش تربت جام شهرستان مشهد، که در 37هزارگزی شمال باختری تربت جام کنار راه مالرو عمومی تربت جام به فریمان واقع شده و محلی کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 285 تن می باشد که شیعه و فارسی زبان اند. آب آن از قنات است و محصول آنجا غلات، پنبه و تریاک بوده و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

غرقأة.

[غَ قَ ءَ] (ع مص) بی پوست تنک برآمدن خایه. بی پوست تنک نهادن ماکیان خایه را: غرقأت الدجاجة بیضها؛ یعنی تخم گذاشت و در آن پوست خشک نبود. همزه زاید است زیرا از مادهء غرق می باشد. (از منتهی الارب).

غرق چشمهء سیماب.

[غَ قِ چَ / چِ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از مغرور و فریفته شدن به دنیا و روزگار باشد. (برهان قاطع) (آنندراج).

غرق چشمهء قیر.

[غَ قِ چَ / چِ مَ / مِ یِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از فرورفتن در آب. (برهان قاطع) (آنندراج). فرورفته در آب. (ناظم الاطباء). || کنایه از فرورفتن به دنیا. (از برهان قاطع) (آنندراج). فریفته به دنیا. (ناظم الاطباء). || کنایه از فرورفتن آفتاب. (برهان قاطع) (آنندراج). آفتاب فرورفته. (ناظم الاطباء).

غرقد.

[غَ قَ] (ع اِ) نوعی از درخت بزرگ، یا آن عوسج است چون بزرگ گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی از عوسج باشد، و آن درختی بود که برگ و بار آن را بجوشانند، و در خضابها به کار برند. (برهان قاطع). عوسج بزرگ. (تذکرهء داود ضریر انطاکی). خارسنجان که آن را عوسج نیز گویند. (از فرهنگ شعوری). درختی است خاردار. || سپیدی بیضه که بر زرده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). سفیدهء تخم مرغ. (از اقرب الموارد). || بقیع الغرقد؛ گورستانی است در مدینه، بدان جهت که درخت غرقد رویاند، و حالا درخت رفت و نام باقی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

غرقدة.

[غَ قَ دَ] (ع اِ) یکی غرقد. (منتهی الارب). رجوع به غرقد شود.

غرقدة.

[غَ قَ دَ] (اِخ) آبی است در زمین نجد بالای ثلبوت، متعلق به گروهی از بنی نمیربن صعصعة و گروهی از بنی هوازن از قیس عیلان. نصر گوید: متعلق به گروهی از بنی عمیربن نصربن قعین است، و در زیر آب الخربة متعلق به بنی الکذاب از قبیلهء غنم بن دودان قرار دارد. (از معجم البلدان).

غرقدة.

[غَ قَ دَ] (اِخ) وی صحبت پیغمبر را دریافته است. طبری در تاریخ خود گوید: هنگامی که مسلمانان همگی از دجله گذشتند مردی از «بارق» به نام غرقده از پشت اسب خود به آب افتاد. قعقاع بن عمرو عنان اسب خود را به سوی او متوجه کرد و از دستش گرفت تا از دجله گذشت. (الاصابة ج5 ص197).

غرقدة.

[غَ قَ دَ] (اِخ) پدر شبیب، صاحب الاصابة گوید: وی را از صحابه دانسته اند، ولی صحیح نیست و این اشتباه از سلسلهء اسناد روایتی که در آن نام غرقده بوده روی داده است. رجوع به الاصابة ج 5 صص 197 - 198 شود.

غرق شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب)فرورفتن در آب که از سر بگذرد. مستغرق شدن. انغماس. غرقه شدن. غَرَق. (منتهی الارب) : آنگاه آگاه شدند که غرق خواست شدن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص516). هیچ نمانده بود از غرق شدن. (تاریخ بیهقی ص516).
کشتی من که در میان، آب گرفت و غرق شد
گر بود استخوان برد باد صبا به ساحلم.
سعدی (غزلیات مصحح فروغی چ بروخیم ص224).
با طایفه ای از بزرگان به کشتی نشسته بودم که زورقی در پی ما غرق شد. (گلستان سعدی). غلام در اول محنت غرق شدن نچشیده بود. (گلستان سعدی).
چه زیانستش از آن نقش نفور
چونکه جانش غرق شد در بحر نور.
مولوی.
ای برادر یکدم از خود دور شو
با خود آی و غرق بحر نور شو.
|| فرورفتن در چیزی :
چو نان را بخوردن گرفت اردشیر
بیامد همانگه یکی تیز تیر
نشست اندر آن پاک فربه بره
که تیر اندر آن غرق شد یکسره.فردوسی.

غرق شده.

[غَ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آنکه غرق گردیده باشد. آنکه در آب بمیرد. غریق. غارق. (منتهی الارب). رجوع به غریق و غارق شود.

غرق کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)فروبردن در آب و غیر آن. گذراندن آب از سر کسی یا چیزی. اغراق. تغریق. (دهار) :
از پی جان درازی شه شرق
کردم آفاق را به شادی غرق.نظامی.
رونق و طراوت عمر به آب بی دولتی غرق مکن. (کلیات سعدی چ شوریده مجلس چهارم ص13).
-امثال: یا علی غرقش کن من هم به جهنم . یکی از خواص عامه را در کشتی با شیعی عامی بحث افتاد و شیعی در پایان بحث از جواب او فروماند و در آن حال دریا متلاطم بود، شیعی گفت: یا علی... نظیر «اقتلونی و مالکا». (امثال و حکم دهخدا).
|| کشیدن کمان بغایت : یکی از آن جماعت تیری غرق کرد، اتفاق را بر مقتل او آمد. (جهانگشای جوینی). رجوع به غرق شود.

غرق کردن.

[غُ رُ کَ دَ] (مص مرکب)خلوت کردن جایی را. قرق کردن: حرم (زیارتگاه) را غرق کردن. شکارگاه را غرق کردن. رجوع به غرق و قرق شود.

غرق کشیدن.

[غَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)تمام و کامل کشیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). کامل کشیدن کمان. (از تاج العروس). اغراق. رجوع به غرق شود.

غرقگاه.

[غَ] (اِ مرکب) جای غرق شدن. آنجا که غرق شوند. غرقه گاه :
زین غرقگاه رو که نهنگ است بر گذر
زین سبزه زار خیز که زهر است در گیا.
خاقانی.

غرق گشتن.

[غَ گَ تَ] (مص مرکب) غرق شدن. فرورفتن در آب :
تا نشد پر بر سر دریا چو طشت
چونکه پر شد طشت در وی غرق گشت.
مولوی.
ز هر سو برو انجمن گشت خلق
کز آن گریه در خون همیگشت غرق.
فردوسی.

غرقگه.

[غَ گَهْ] (اِ مرکب) جای غرق شدن. آنجا که غرق شوند. مخفف غرقگاه :
کآنان که ز غرقگه گریزند
زاندیشهء باد رخت ریزند.نظامی.

غرقلة.

[غَ قَ لَ] (ع مص) به یکبار آب بر سر ریختن. (منتهی الارب) (آنندراج): غرقل الرجل؛ صب علی رأسه الماء بمرة. (اقرب الموارد). || پلغده گردیدن تخم مرغ و خربزه. (منتهی الارب) (آنندراج). گندیده شدن تخم مرغ و خربزه. (ناظم الاطباء).

غرقم.

[غَ قَ] (ع اِ) مهرهء نره تا ختنه جای. (منتهی الارب). مهرهء نره تا جای ختنه گاه. (ناظم الاطباء). صاحب تاج العروس گوید: جوهری این لغت را نیاورده است و آن به معنی حشفه است. در شعری که به این معنی شاهد آورده اند فرقم نیز روایت شده است.

غرقة.

[غَ قَ] (اِخ) قریه ای است در یمامة و نخلستانی است متعلق به بنی عدی بن حنیفة. (از معجم البلدان).

غرقة.

[غَ رِ قَ] (ع ص) زمین نیک سیراب. (منتهی الارب) (آنندراج).

غرقة.

[غُ قَ] (ع اِ) یک شربت از شیر و مانند آن. ج، غُرَق. (منتهی الارب) (آنندراج).

غرقه.

[غَ قَ / قِ] (ص) غریق. ترکیبی است از غرق + ه (نسبت). (از غیاث اللغات). در آب شده. (آنندراج). در آب فرورفته. در آب مرده. آنکه آب از سر وی بگذرد. غارق. مغروق. غرق شده. رجوع به غرق شود :
چون نمد همچو دیبه شد چه علاج(1)
چاره چه غرقه را برود برک.
خسروی (از لغت فرس ذیل برک).
برون کرد ببر بیان از برش
به خوی اندرون غرقه بد مغفرش.
فردوسی.
کمانی به بازو و نیزه به دست
به آهن درون غرقه چون پیل مست.
فردوسی.
تو در دریای هجرم غرقه بودی
ز موج غم بسی رنج آزمودی.
(ویس و رامین).
دلت با یار دیگر زآن بپیوست
کجا غرقه به هر چیزی زند دست.
(ویس و رامین).
بتان را به خاک اندر افکنده تن
به خون غرقه پیش بت اندر شمن.
اسدی (گرشاسب نامه).
غرقه اند اهل خراسان و نه آگاهند
سر به زانو من برمانده چنین زآنم.
ناصرخسرو.
نجم دین ای من و هزار چو من
غرقهء بحر بر و منت تو.سوزنی.
بیمارم و چون گل که نهی در دم کوره
گه در عرقم غرقه و گه در تبم از تاب.
خاقانی.
تن غرقهء خون رفتم و دل تشنهء امید
کز آب وفا قطره به جوی تو ندیدم.خاقانی.
غرقهء عشق و تشنهء وصلیم
کآرزومند زلف و خان توایم.خاقانی.
تابوت اوست غرقهء زیور عروس وار
هر هفت کرده هشت بهشت است بنگرید.
خاقانی.
نیست یکدم که بنده خاقانی
غرقهء فیض مکرمات تو نیست.خاقانی.
به آب اندر شدن غرقه چو ماهی
از آن به کز وزغ زنهار خواهی.نظامی.
غرقه ای دید جان او شده گم
بر چون خم نهاده بر سر خم.نظامی.
کرد نظامی ز پی زیورش
غرقهء گوهر ز قدم تا سرش.نظامی.
گیرم که حال غرقه ندانند دوستان
آخر درین سفینه نبینند تر سخن.
سعدی (طیبات).
نادان همه جا با همه خلق آمیزد
چون غرقه به هرچه دید دست آویزد.
سعدی (صاحبیه).
ای مدعی که میگذری بر کنار آب
ما را که غرقه ایم ندانی چه حالت است.
سعدی (غزلیات).
هوشیار حضور و مست غرور
بحر توحید و غرقهء گنهیم.حافظ.
دلی کو عاشق رویت نگردد
همیشه غرقه در خون جگر باد.حافظ.
(1) - ن ل: چون نمک خود تبه شود چه علاج.

غرقه.

[غَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنار رودخانهء شهرستان گلپایگان که در 19هزارگزی شمال گلپایگان و یکهزارگزی شمال شوسهء گلپایگان به خمین قرار دارد. محلی جلگه و معتدل و سکنهء آن 275 تن است و شیعه اند و به لهجهء لری فارسی سخن میگویند. آب آن از قنات است و محصول آنجا غلات، لبنیات، تریاک و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

غرقه به خون.

[غَ قَ / قِ بِ] (ص مرکب)فرورفته به خون. درخون فرورفته. خون آلود :
از اسب اندرافتاد آنگه نگون
به خواری و زاری و غرقه به خون.فردوسی.
دادگرا فلک ترا جرعه کش پیاله باد
دشمن دل سیاه تو غرقه به خون چون لاله باد.
حافظ.

غرقه تن.

[غَ قَ / قِ تَ] (ص مرکب) آنکه تنش غریق باشد. غریق :
نی نی چو من جهانی سیراب فیض اوست
سیراب چه که غرقه تن از فرغر سخاش.
خاقانی.

غرقه شدن.

[غَ قَ / قِ شُ دَ] (مص مرکب)غرق شدن. در آب فروشدن. خفه شدن در آب. غریق شدن :
دهان خشک و غرقه شده تن در آب
ز رنج و ز تابیدن آفتاب.فردوسی.
چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
به خون غرقه شد کوه و دریا و دشت.
فردوسی.
به دل گفت گر با نبی و وصی
شوم غرقه، دارم دو یار وفی.فردوسی.
گرد گرداب مگرد، ارت نیاموخت شنا
که شوی غرقه چو ناگاهی ناغوش خوری.
لبیبی (از فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).
ایشان بر چپ و راست در آن جویها گریخته غرقه شدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص467).
غرقه شده ای به بحر دنیا در
یا هیچ همی به دین نپردازی.ناصرخسرو.
غرقه نشدی به پیش کشتی
گر نیستیی به غایت احمق.ناصرخسرو.
تا غرقه نشد سفینه در آب
رحمت کن و دست گیر و دریاب.نظامی.
زآب خوردن تنش به تاب افتاد
عاقبت غرقه شد در آب افتاد.نظامی.

غرقه شده.

[غَ قَ / قِ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) غریق. در آب فرورفته. در آب مرده. در آب خفه شده. غارق. مغروق. غَرِق :
ای غرقه شده به آب طوفان
بنگر که به پیش تست زورق.
ناصرخسرو.

غرقه کردن.

[غَ قَ / قِ کَ دَ] (مص مرکب) غرق کردن. در آب فروبردن. تغریق. اغراق. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن ذیل اغراق) :
بر آن بادپایان با آفرین
به آب اندرون غرقه کردند زین.فردوسی.
|| فروبردن در آب و خفه کردن :
قوم فرعون همه را در تک دریا راند
آنگهی غرقه کندشان و نگون گرداند.
منوچهری.
وز خلق چون تو غرقه بسی کرده ست
این بحر بیکرانه و بی معبر.ناصرخسرو.
از بحر غرقه کردن و سوز مخالفت
با هم موافقند به طبع آب و نار تیغ.
مسعودسعد.

غرقه گاه.

[غَ قَ / قِ] (اِ مرکب) جای عمیق از آب که امکان خلاصی در آن متصور نباشد. (آنندراج). غرقگاه. آنجا که غرق شوند :
بس کس که اوفتاد در این غرقه گاه غم
چشم خلاص داشت، سفینه اش وفا نکرد.
خاقانی.

غرقه گردانیدن.

[غَ قَ / قِ گَ دَ] (مص مرکب) غرق کردن. غرقه کردن. تغریق. (مصادر زوزنی). اغراق. رجوع به غرق و غرقه کردن شود.

غرقه گردیدن.

[غَ قَ / قِ گَ دی دَ](مص مرکب) غرق شدن. غرقه گشتن. رجوع به غرقه گشتن شود :
کشتی خرد است دست در وی زن
تا غرقه نگردی اندرین دریا.ناصرخسرو.
در این گرداب بی پایان منه بار شکم بر دل
که کشتی روز طوفان غرقه از باد شکم گردد.
سعدی.

غرقه گشتن.

[غَ قَ / قِ گَ تَ] (مص مرکب) غرقه شدن. غرق گشتن. در آب فرورفتن. خفه شدن در آب و مردن :
دلش غرقه گشته به آز اندرون
پراندیشه بنشست با رهنمون.فردوسی.
دل خاقانی از این درد، برون پوست بسوخت
وز درون غرقهء خون گشت و خبر کس را نی.
خاقانی.
خاک من غرقهء خون گشت مگریید دگر
بس کنید از جزع ار اهل جزائید همه.
خاقانی.
آشنایان ره عشق در این بحر عمیق
غرقه گشتند و نگشتند به آب آلوده.حافظ.

غرقه گشته.

[غَ قَ / قِ گَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) آنکه غرق شود. غرق شده. غرق گشته. رجوع به غرق شود :
مرد غرقه گشته جانی می کند
دست را در هر گیاهی میزند.مولوی.

غرقه گه.

[غَ قَ / قِ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف غرقه گاه. رجوع به غرقه گاه شود :
شنیدن را به جای نقطه درها آرم آویزه
اگر بیرون نهم زین غرقه گه همچون صدف پا را.
درویش واله (از آنندراج).

غرقی.

[غَ قا] (ع ص، اِ) جِ غریق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غریق شود: ارث غرقی و مهدوم علیهم؛ غرق شدگان و مهدوم علیهم از همدیگر ارث میبرند در صورتی که ایشان یا یکی از ایشان مالی داشته و حق توارث داشته باشند و تقدم مرگ هیچیک معلوم نگردد. رجوع به ارث و کتاب شرائع چ 1311 ص269 شود.

غرقی.

[غَ] (اِ) زحمتی که در نگاهداری خرمن از آفت سیل متحمل میشوند. (ناظم الاطباء). || به معنی دخول به اصطلاح لوطیان است، یکی از آن جماعت گوید: نگاهی میتوان کردن که از غرقی بتر باشد. (آنندراج).

غرقی.

[غَ ] (ص نسبی) منسوب است به غرق که قریه ای است در سه فرسخی مرو. (از انساب سمعانی).

غرقی.

[غَ] (اِخ) مولانا. از جملهء شعرای سلطان یعقوب خان (معاصر امیر علیشیر نوائی) است و در بحر نظم غرق است، و فضلی غیر از این ندارد، و این مطلع از اوست:
هرگه که پیرهن به بر آن گل بدن گرفت
بوی عبیر و مشک در آن پیرهن گرفت.
(ترجمهء مجالس النفائس ص302).

غرقی ء .

[غِ قِءْ] (ع اِ) پوست تنک چسبیده به سپیدی خایهء مرغ، یا سپیدی آن که بخورند. (منتهی الارب). قشری است که به سفیدهء تخم مرغ چسبیده و بالای آن قیض (پوست خشک بیرون تخم) است و گفته اند: سفیده است که خورده می شود. فراء گوید همزهء آن زاید و از مادهء غرق است. (از اقرب الموارد).

غرک.

[غَ رَ] (ص مصغر) مصغر غَر، به معنی مخنث و بددل :
این گربه چشمک این سگک غوری غرک
سگسارک مخنثک و زشت کافرک.خاقانی.

غر کردن.

[غُ کَ دَ] (مص مرکب) آهسته سخن گفتن از سر خشم. سخن گفتن اعتراض آمیز. ناخشنودی کردن با کلماتی نامفهوم. غر زدن. غرغر کردن. لندیدن. لندلند کردن. ژکیدن. قرقر کردن. رجوع به مدخل های مذکور شود.

غرگانه.

[غَ نَ / نِ] (اِخ) دهی است در ناحیهء بردستان از بلوکات دشتی که در چهار فرسخ و نیم بیشتر میانهء شمال و مغرب دَیِّر قرار دارد. (از فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص212).

غرگی.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریز بخش خورموج شهرستان بوشهر، که در 102هزارگزی جنوب خاوری خورموج و دامنهء خاوری کوه بهرامشاه قرار دارد. زمین آن کوهستانی است و هوای آن گرمسیر و مالاریائی می باشد. سکنهء آن 120 تن است و دارای مذهب تشیع اند و به زبان فارسی سخن می گویند. آب آن از چاه و چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات، خرما و لبنیات می باشد و شغل اهالی زراعت و گله داری است. و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

غرگی.

[غَرْ رَ / رِ](1) (حامص) گستاخی و مغروری و خودبینی و تکبر. (ناظم الاطباء). ترکیبی است از غرة و یاء مصدری، و غرة خود مصدر است به معنی گول زدن و حریص کردن کسی به باطل. این ترکیب از نوع افزودن یاء مصدری به مصدر عربی است که در زبان فارسی نظایری هم دارد مانند راحتی و خلاصی.
(1) - بنابر اصل به کسر غین است ولی در تداول فارسی زبانان به فتح آن استعمال می شود. رجوع به غره شود.

غرل.

[غَ رَ] (ع مص) ختنه نشدن. غیر مختون ماندن. (از اقرب الموارد).

غرل.

[غَ رِ] (ع ص) نیزهء دراز. || مرد فروهشته و نرم اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). الرجل المسترخی الخلق: تقول رجل غرل الخلق. (اقرب الموارد).

غرل.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ اَغرَل و غَرلاء. (اقرب الموارد). رجوع به اغرل و غرلاء شود.

غرل.

[غُ رَ] (ع اِ) جِ غُرلَة. (اقرب الموارد). رجوع به غرلة شود.

غرلاء .

[غَ] (ع ص) تأنیث اَغرَل. (اقرب الموارد). زن ختنه ناشده و غیر مختون. (ناظم الاطباء). ج، غُرل. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

غرلسو.

[](1) (اِخ) نائب دمشق از طرف کتبغا، و مردی خوش سیرت و شجاع و خردمند و بزرگوار بود. هنگامی که «کتبغا» خلع شد امیرکبیر دمشق گردید. وی در جمادی الاولی سنهء 719 ه . ق. به سن 60سالگی درگذشت. (از الدرر الکامنة ج3 ص218).
(1) - ن ل: غرلو. (الدرر الکامنة).

غرلة.

[غُ لَ] (ع اِ) غلاف سر نرهء غلام. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غُرَل. (اقرب الموارد). آن پوست که هنگام ختنه ببرند. قُلفة. غُلفة. (از اقرب الموارد).

غرم.

[غَ] (اِ) قهر و غضب و خشم. به فتح اول و ثانی هم به این معنی گفته اند. (برهان قاطع). خشم و کینه. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). مصحف غژم. (حواشی برهان قاطع چ معین).

غرم.

[غَ] (ع مص) لازم شدن بر کسی تاوان. (از منتهی الارب)(1). || پرداختن دیه و وام و جز آن. (از اقرب الموارد). غُرم. غرامة. مَغرَم. (اقرب الموارد). || پرداختن سهم خود. || سهیم بودن در یک هزینهء عمومی. (دزی ج2 ص209). || زیان بردن در تجارت. غُرم. غرامة. مَغرَم. (از اقرب الموارد). || ترک کردن و دادن: و لقینا احد کبرائهم، فحبس القافلة حتی غرموا له اثواباً و سواها. || به هوس آمدن. به شوق افتادن. (دزی ج2 ص209).
(1) - صاحب منتهی الارب مصدر را نیاورده است.

غرم.

[غَ رَ] (اِ) قهر و غضب و خشم. غَرم. (از برهان قاطع) (فرهنگ شعوری). رجوع به غَرم شود.

غرم.

[غُ] (اِ) میش کوهی؛ یعنی گوسفند مادهء کوهی. (برهان قاطع) (از آنندراج) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات) (انجمن آرا) (فرهنگ خطی). میش کوهی؛ یعنی نخجیر بود. (فرهنگ اوبهی) :
شیر گوزن و غرم را نشکرد
چونانکه تو اعدات را بشکری(1).
دقیقی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
نشستنش با غرم و آهو بود
ز آرام و مردم به یک سو بود.فردوسی.
ز چنگال یوزان همه دشت غرم
دریده برو دل پر از داغ و گرم.فردوسی.
سواران ایران به سان پلنگ
به هامون کجا غرمش آید به چنگ.فردوسی.
به تیر کرد چو پشت پلنگ و پهلوی یوز
پر از نشان سیه پشت غرم و پهلوی رنگ.
فرخی.
راست گفتی که نره شیری بود
گلهء غرم و آهو اندر بر.فرخی.
غرم دیدم چو خسک کرده ز بس پیکان پشت
گرگ دیدم چو سُغُر کرده ز بس ناوک بر(2).
فرخی.
تو شیری و شیران به کردار غرم(3)
برو تا رهانی دلم را ز گرم.
عنصری (از فرهنگ اسدی) (از فرهنگ خطی).
پراکنده هامون و گردان همه
ز مرغان چغانه ز غرمان رمه.
اسدی (گرشاسب نامه).
همه دشت با شیر و یوز و پلنگ
بد از گرد او غرم و آهو و رنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
کجا آید از غرم کار هژبر
کجا آورد گرد باران چو ابر.
اسدی (گرشاسب نامه).
شهریاری کز ثبات عدل او در بیشه غرم
چون بخسبد سر نهد در پنجهء شیر ژیان.
ازرقی (از جهانگیری).
تا چو غرم و گوزن و آهو و گور
در بیابان خورند طعمهء شور
تشنه گردند و قصد آب کنند
سوی این آبخور شتاب کنند.نظامی.
پلنگ را اثر عدل تو بر آن بگماشت
که شیر در دهن غرم مرغزاری کرد.
مجد همگر (از جهانگیری).
شنیدم که در دشت صنعان جنید
سگی دید برکنده دندان ز صید
پس از غرم و آهو گرفتن به پی
لگد خوردی از گوسفندان حی.
سعدی (از آنندراج) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا).
|| قوچ شهری که گوسفند جنگی است. (برهان قاطع) :
مرا گر بخواهی ز شاه جهان
چو غرم ژیان با تو آیم دمان.
حکیم اسدی (از فرهنگ شعوری).
|| به معنی گوسفند هرک (هرک قیونی؟) نیز آمده است که دمی کوچک دارد. (از فرهنگ شعوری).
(1) - در فرهنگ اسدی چ پاول هورن چنین است: چونانکه اعدای ترا بشکری، و ظاهراً: تو اعدات را بشکری، و این بیت را به فرخی هم نسبت داده اند.
(2) - فرخی این بیت را به روز صید امیر محمد بن محمود سروده است.
(3) - ن ل: تو شیری و شیران برت همچو غرم.
(فرهنگ خطی).

غرم.

[غُ] (ع اِ) هرچه ادایش لازم باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). || وام. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || تاوان. (منتهی الارب) (آنندراج). غرامت. خلیل گوید: «الغرم لزوم نائبة فی مال من غیر جنایة». (اقرب الموارد) :
چند فرعونا کشی بی جرم را
مینوازی این تن پرغرم را.
مولوی (مثنوی از جهانگیری).
|| خسارت و غرامت. || مالیات. || جریمه. || مبلغ پرداخته شده. (دزی ج2 ص209). || (مص) لازم شدن بر کسی تاوان. (از منتهی الارب) (المنجد). تاوان زده شدن. غرامت. (مصادر زوزنی). || تاوان دادن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن). || پرداختن دیه و وام و جز آن. غَرم. غرامت. مَغرَم. || زیان بردن در تجارت. (اقرب الموارد) (المنجد). غَرم. غرامت. مَغرَم. (اقرب الموارد).

غرما.

[غَ] (ع اِ) لغتی در غَرمی و به معنی «اَما» است. (منتهی الارب). رجوع به غرمی شود.

غرما.

[غَ] (اِ) یا غرمانا، یک بخش از چهار بخش درهم که یک دانگ و نیم است. (فرهنگ نظام). ربع درهم. || نصف درهم. (السنهء ترکیه و فرانسویه نک لغتی). غراما. رجوع به غراما شود.

غرما.

[غُ رَ] (ع ص، اِ) مأخوذ از غرماء. رجوع به غرماء شود.
-غرما کردن.؛ رجوع به غرما کردن شود.

غرماء .

[غُ رَ] (ع ص، اِ) جِ غریم. (اقرب الموارد) (دهار). رجوع به غریم شود.

غرماسنگ.

[غَ / غَ رَ سَ] (اِ) نان تنک به روغن جوشانیده. (برهان قاطع). نان تنک که به روغن بریان کرده باشند. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) :
گر من به مثل سنگم با تو غرماسنگم
ور زآنکه تو چون آبی، بر خسته دلم ناری.
ابوشکور (از رشیدی).
لیکن از این بیت به فتح (را) ظاهر می شود اگر سکته نخوانیم. (فرهنگ رشیدی). غریاسنگ. (برهان قاطع).

غرما کردن.

[غُ رَ کَ دَ] (مص مرکب)تقسیم کردن طلبکاران مال مدیون را. (از فرهنگ نظام). در تداول عامه، تقسیم کردن مال ورشکسته ای به نسبت میان دائنان. بهره بهره کردن مال ورشکستی را میان خود، به تساوی در ضرر؛ یعنی هر یک به نسبت طلب خود ضرر متساوی متحمل شوند، مث اگر به صاحب ده دینارطلبی هشت دینار دادند به صاحب طلبی پنج دینار، چهار دینار دهند. محاصة. تحاص غریمان.

غرمان.

[غَ] (نف) نعت فاعلی از غَرمیدن. خشمناک و قهرآلود و غمگین. (برهان قاطع). مصحف غژمان. (حواشی برهان چ معین). غضبناک و خشمگین، و همچنین غرمنده و غرمیده. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا) :
دشمن خویش را بری فرمان
هر زمان دوست را کنی غرمان.
نصیر ادیب (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از انجمن آرا).

غرمانوش.

[غَ](1) (اِ) ترخون، و آن سبزی باشد معروف که خورند. (برهان قاطع) (آنندراج)(2). ترخون و آن تره ای است، و به جای میم، باء موحده نیز گفته اند. (فرهنگ رشیدی). || بیخ حشیشی است کوهی که آن را عاقرقرحا خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج) (جهانگیری). رجوع به عاقرقرحا شود.
(1) - در مجمع الفرس به ضم غین آمده است. (فرهنگ شعوری).
(2) - Estragon.

غرمب.

[غُ رُ] (اِ صوت) در تداول شیرازیان آواز افتادن چیز سنگین در آب. (فرهنگ نظام). غُرُنْب. گرمب.

غرمباغرمب.

[غُ رُ غُ رُ] (اِ صوت مرکب)در تداول عامه، آواز طبل و دهل: غرمباغرمب هفت شبانه روز عروسی کردند. گرمباگرمب. غرنباغرنب. گرنباگرنب.

غرم تک.

[غُ تَ] (ص مرکب) آنکه مانند میش کوهی بدود :
یوزجست و رنگ خیز و گرگ پوی و غرم تک
ببرجه آهودو و روباه حیله گوردن.منوچهری.

غرمج.

[غَ مِ / مَ] (اِ) سیاه دانه را گویند، و آن تخمی باشد سیاه که بر روی خمیر نان پاشند. (برهان قاطع). در فرهنگ فخر قواس به کسر میم به معنی سیاه دانه گفته و این بیت را که قائلش معلوم نیست شاهد آورده :
جوی ز خرمن تو به ز کشت خرمن عمر
گدای دانهء خال توام نه از غرمج.
و ظاهراً این شعر درویش سقاست. (فرهنگ رشیدی). در فرهنگ جهانگیری غرمچ به جیم فارسی آمده است. نام تخم گیاهی خوشبو و شبیه به زیره که گرویا نیز گویند. (ناظم الاطباء). شونز. (فرهنگ نظام). شنز. (رشیدی). شینیز. شنیز. سنیز. (برهان قاطع). رجوع به شونیز شود. || ارزن پخته به چربی یا به گوشت. (فرهنگ رشیدی) (اوبهی). در فرهنگ لغات قدیم شاهنامهء حکیم فردوسی که محمد علوی طوسی در اصفهان به سیصد سال پیش، از روی لغات مرقومهء حواشی شاهنامه نقل کرده گوید: غرمج پختنی است از گوشت و روغن و ارزن. فردوسی از قول شوهری که زنش برای او غرمج پخته بود به تهدید و خشم گفته است :
مرا غرمج ار تو بپختی نه بی
زهی شوخ دیده زهی روسپی(1)
نه بی به زبان دری؛ یعنی چه می شد و چه بود. معلوم می شود خورشی که اکنون غرمه گویند همان غرمج قدیم است. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ نظام ذیل غرمج). «ولف» به معنی حلوا آورده، و در فرهنگ اسدی «غرمج آب» آمده است. (لغات شاهنامه تألیف رضازادهء شفق).
-غرمج آب؛ خوراکی است از ارزن پخته. (فرهنگ اسدی ذیل لغت پی) :
مرا غرمج آبی بپختی به پی
به پی گر بپختی تویی روسپی.
خجسته (از فرهنگ اسدی ذیل پی).
(1) - در لغتنامهء اسدی (ص 521) بیت به شاهد لغت پی (= پیه) چنین آمده است:
مرا غرمج آبی بپختی به پی
به پی گربه پختی توئی روسپی.
خجسته (از فرهنگ اسدی).

غرمچ.

[غَ مِ] (اِ) سیاه دانه، و آن را سنیز خوانند. شاعر گفته :
جوی ز خرمن تو به ز کشت خرمن عمر
گدای دانهء خال توام نه از غرمچ.
؟ (جهانگیری).
شونیز (سیاه دانه). (فرهنگ نظام). غرمج. رجوع به غرمج شود. || گندم شکافته شده که ریخته شود و از پوست خود جدا گردد. (از فرهنگ شعوری).

غرمل.

[غُ مُ] (اِخ) نام والد یعقوب محدث. (منتهی الارب). کنیهء وی ابویعقوب است. (از تاج العروس).

غرمنده.

[غَ مَ دَ / دِ] (نف) قهرآلود و خشمناک. (برهان قاطع) (آنندراج). ظاهراً مصحف غژمنده. (حواشی برهان قاطع چ معین) :
شه از کینه زآنگونه غرمنده شد
که شیر از نهیبش سرافکنده شد.
جلالی (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از انجمن آرا).
غراشیده. (صحاح الفرس). غرمان. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا).

غرموت.

[غُ] (از روسی، اِ) غُرمود. غورمود. در اصطلاح گاریچیان غذا و خوراک اسبان: غرموت دادن.

غرمود.

[غُ] (از روسی، اِ) غرموت. رجوع به غرموت شود.

غرمول.

[غُ] (ع اِ) نره، یا نرهء سطبر نرم فروهشتهء ختنه ناکرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس). گفته اند غرمول را در جانوران سم دار گویند. (از تاج العروس). || نرهء اسب. (دهار). قضیب اسب. (مهذب الاسماء). || نرهء درازگوش. (دهار). نره خر.

غرمة.

[غَ رَ مَ] (ع اِ) به معنی غرامت. (دزی ج2 ص209). رجوع به غرامت شود.

غرمة.

[غُ مَ] (ع اِ) چاه زنخدان. (دزی ج2 ص209).

غرمه.

[غُ مَ] (ترکی، اِ) گوشت سرخ کرده که برای زمستان محفوظ میدارند. || خورشی است که با گوشت و بقولات پخته می شود و اقسام دارد، مثل غرمه سبزی و غرمه به و غرمه کدو. احتمال میرود این لفظ، قورمه (به قاف) و ترکی باشد که به معنی کباب است لیکن ممکن است قورمهء ترکی از غرمهء فارسی گرفته شده باشد. (فرهنگ نظام). در ترکی آذری به قاف تلفظ شود و آن به معنای گوشتی است که به طرز مخصوصی می پزند و برای زمستان نگاه میدارند. این کلمه مأخوذ از قورماق(1) (بریان کردن. کباب کردن) است. رجوع به قورمه شود.
(1) - Qowrmaq.

غرمی.

[غَ ما] (ع ص) زن گران جسم. (منتهی الارب) (آنندراج). المرأة الثقیلة. (اقرب الموارد). || (اِ) (معرفة) به معنی «اما» (به تخفیف میم) کلمه ای است جهت سوگند، یقال: غرمی وجدک، کما یقال: اما وجدک. (منتهی الارب) (آنندراج).

غرمی.

[غَ ما] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

غرمیدن.

[غَ دَ] (مص) خشمناک شدن. (آنندراج). خشمناک و کینه ور شدن. ظاهراً مصحف غژمیدن است. (حواشی برهان قاطع چ معین). || ستیزه نمودن. || دشنام دادن. || غریدن و لندیدن. || جنبانیدن بچه در گهواره. (ناظم الاطباء).

غرمیده.

[غَ دَ / دِ] (ن مف) خشمگین و قهرآلود. غرمنده. (برهان قاطع)(1). ظاهراً مصحف غژمیده. (حواشی برهان قاطع چ معین). غضبناک و خشمگین. غرمان. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به غرمان و غرمنده شود :
نفس تو اژدهاست غرمیده
نیک و بد هرچه یافته چیده.
استاد لطیفی (از فرهنگ شعوری).
(1) - صاحب فرهنگ شعوری غرمیده را به ضم اول به معنی مذکور، و به فتح اول به معنی گریستن با نوحه و دمدمه آورده و به شعر مخدوشی نیز استشهاد کرده است، ولی ظاهراً به معنی دوم غرنیده مأخوذ از غرن است.

غرمینوی.

[غُ] (اِخ) از رستاق مایمرغ است به فاصلهء دو یا سه فرسخ از سمرقند. (از انساب سمعانی ورق 407 ب).

غرمینوی.

[غُ نَ وی ی] (ص نسبی)منسوب به غُرمینوی(1). رجوع به غرمینوی شود. (انساب سمعانی).
(1) - غُرمینَوی قیاساً میتواند منسوب به غرمینه باشد و در اینجا که منسوب به غُرمینوی آمده ظاهراً سماعی است.

غرمینوی.

[غُ نَ] (اِخ) محمد بن شبل غرمینوی، مکنی به ابوسعید، وی از موسی بن احمدبن عمر سمرقندی روایت دارد. و ابوسلمة سعیدبن سلیمان الصغار از وی حدیث کرد. (انساب سمعانی ورق 407 ب).

غرن.

[غَ رَ] (اِ) بانگ و دمدمه و نوحه در وقت گریستن. (برهان قاطع) (آنندراج). بانگ نوحه و گریستن. مخفف غرنگ. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). بانگ و دمدمهء گریستن بود در گلو. (فرهنگ اسدی) (از جهانگیری) (از اوبهی) :
دو دستم به سستی چو پوده(1)پیاز
دو پایم معطل، دو دیده غرن.
بوالعباس عباسی (از فرهنگ اسدی).
و معلوم نیست این بیت چگونه شاهد این معنی است و غرن که صفت دو دیده است چگونه معنی بانگ گریستن میدهد.
اگر نه تربیت و اصطناع شاه بدی
ملوک عصر(2) بدندی همیشه جفت غرن.
شمس فخری (از رشیدی) (از آنندراج) (از جهانگیری) (از انجمن آرا).
|| گریهء در گلو پیچیده. (برهان قاطع) (آنندراج).
(1) - پوده؛ یعنی پوسیده. (حاشیهء فرهنگ اسدی).
(2) - ن ل: ملوک فضل. (جهانگیری).

غرن.

[غَ رَ] (ع اِ) مرغی است، یا عقاب، یا مرغی است شبیه عقاب. ج، اَغران. (منتهی الارب) (آنندراج). عقاب نر، راجز گوید: «قد عجبت من سهوم و غرن». || غراب نر. || مرغ عقعق نر(1). (اقرب الموارد). || خرچنگ. (منتهی الارب). سرطان. (اقرب الموارد). || (مص) خشک شدن خمیر بر کاسهء چوبین. (از اقرب الموارد)(2).
(1) - عقعق مرغی است ابلق از نوع غراب، آوازش عین قاف است، به فارسی عکه نامندش. (منتهی الارب).
(2) - صاحب منتهی الارب گوید: خشک گردیدن خمیر بر پوستین، و این اشتباه ناشی از این است که در عبارت «غرن العجین علی القرو» کلمهء «قرو» (کاسه چوبین) را «فرو» (پوستین) خوانده است، و پیداست که خشک شدن خمیر با کلمهء پوستین تناسبی ندارد. و این اشتباه به فرهنگهای دیگر از قبیل آنندراج نیز سرایت کرده است.

غرن.

[غَ رِ] (ع ص) سست. (منتهی الارب) (آنندراج). ضعیف. (اقرب الموارد).

غرنا.

[غُ] (اِ صوت) خرناسه. خرّ و پف. خرخر کردن.

غرناده.

[غْرُ / غَ دَ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی غرناطه. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به غرناطه شود.
(1) - Grenade, Granada.

غرناده.

[غْرُ / غِ رُ دَ] (اِخ) یا غراناده، یکی از جزایر آنتیل. (تلفظ ترکی) گرناد(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرناد شود.
(1) - Grenade.

غرناده.

[غْرُ / غِ رُ دَ] (اِخ) (یکی...) تلفظ ترکی نوول گرناد(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرناد شود.
(1) - Nouvelle - Grenade.

غرنادینه.

[غْرُ / غِ رُ نَ] (اِخ) تلفظ ترکی گرنادین(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرنادین شود.
(1) - Grenadines.

غرناطه.

[غَ طَ] (اِخ)(1) شهری است به اندلس (اسپانیا) یا آن لحن است و صواب اغرناطه می باشد، و معنای آن به زبان اندلسی انار است. (از منتهی الارب). جوهری و صاحب لسان آن را نیاورده اند و یاقوت و صاغانی گویند که آن شهری است به اندلس، و صاحب «عباب» اغرناطه را به زیادت الف صحیح دانسته است و حذف الف لغت عامی است، و شیخ ما گوید: غرناطه غلط نیست بلکه شهر به هر دو نام نامیده شده است و معنای آن به زبان اندلسی و به قول بعضی به زبان عجم اندلس انار است(2)، اما غرناطه، دمشق بلاد اندلس و مورد توجه مردم می باشد، و اگر جز چمنهای طویل و عریض و رودخانهء شنیل(3) که خداوند بدان شهر بخشیده است(4) چیز دیگری نداشت، در اهمیت وی کفایت میکرد. شعرا را دربارهء آن تصانیف و اشعار بسیاری است از آن جمله این ابیات است :
غرناطة مالها نظیر
ما مصر ما الشام ما العراق
ماهی الا العروس تجلی
و تلک من جملة الصداق.
و قرای آن بنا به قول بعضی از مورخان 270 قریه است و آثاری بزرگ و بسیار دارد. (از تاج العروس و الحلل السندسیة ج1 ص188) و یاقوت در معجم البلدان گوید: به قول بعضی صحیح آن اغرناطه است و عامه الف آن را انداختند چنانکه در کلمهء البیره به جای آن لبیره به کار میبرند. غرناطه از قدیمترین شهرهای «البیره» از توابع اندلس، و از بزرگترین و زیباترین و استوارترین آنهاست. رود معروف به «قلوم» آن را میشکافد، و حالا آن رودخانه را حداره مینامند، و از آن خردهء طلای خالص می گیرند و آسیابهای زیادی در داخل شهر از آب آن استفاده می کنند، و شعبه ای از آن از نصف شهر میگذرد و به گرمابه ها و سقایه ها و بسیاری از خانه های بزرگان میرسد و شعبهء دیگری از آن نصف دیگر شهر را مشروب می کند. و فاصلهء غرناطه از «البیرة» چهار فرسخ و فاصلهء آن از قرطبه سی وسه فرسخ است. - انتهی. و صاحب قاموس الاعلام ترکی گوید: غرناطه شهری است در اندلس از ممالک جنوبی اسپانیا. این شهر در جنوب مادرید به فاصلهء 696 هزارگز (راه آهن) و در دامنهء کوه نواده و در شمال نهر شنیل، و در دو طرف رود دارو (به تلفظ عربها: حداره) که به همین شنیل میریزد قرار دارد. سکنهء آن 76110 تن است و دارای دارالفنون (دانشگاه)، موزهء نقاشی، کتابخانه های متعدد، کلیسای بزرگ، آثار عتیقه و قصر الحمراء می باشد که نمونه ای از صنایع معماری عرب است. این شهر در دامنهء سه تپهء مزین به خانه ها قرار گرفته و با نار شباهت پیدا کرده است، و به همین جهت آن را غرناطه (به معنی انار) نامیده اند. غرناطهء اصلی قسمت غربی شهر است و قسمت جنوب شهر به نام آنتکرا(5) و شمال شرقی به نام «البایسین» یا البیضائیین از هم تشخیص داده میشوند. برحسب روایت، مهاجران فنیقی اول روی تپه هائی که امروز به قورس برمیاس (تپه های سرخ) مشهور است قصبه ای به نام غرناطه تأسیس کردند، پس از آن قوم ایبر در نزدیکی آن قصبهء دیگری به نام ایلیبریس ساختند. در زمان واندالها و گتها این دو قصبه ویران شدند و پس از تسلط مسلمین بر اندلس، پادشاهان اموی شهر کنونی را مجدداً بنا کردند. در زمان دولت مرابطین و موحدین این شهر بسیار آبادان شده و سکنهء آن به 420000 تن رسیده بود. در زمان حکومت بنی احمر نیز مجدداً آباد شد و پس از تسلط مسیحیان بر اسپانیا، عدهء بسیاری از مسلمانان که از شهرهای اسپانیا فراری شده بودند به غرناطه آمدند و این شهر مدتی در دست مسلمانان باقی ماند تا در تاریخ 1492م. یعنی سال کشف آمریکا، به تصرف مسیحیان درآمد. عربها ناحیهء البیره را مرکز غرناطه میدانستند و بعضی از جغرافی دانان عرب فقط ذکر کرده اند که غرناطه در 4فرسخی البیره واقع است و بعضی دیگر گفته اند: البیره محرف ایلیبریس است که در آغاز قصبه ای بوده و بعد صورت شهر به خود گرفته است. - انتهی. غرناطه مولد ابن جبیر صاحب رحله است. صاحب الحلل السندسیة آرد: غرناطه از مشهورترین بلاد اندلس است. آن را غرناطهء دمشق گویند زیرا لشکر دمشق هنگام فتح به آنجا فرودآمدند و گفته اند از نظر فراوانی نهرها و کثرت درختان به دمشق شباهت دارد. در مقابل این شهر کوه «شلیر» قرار دارد که چه در تابستان و چه در زمستان برف آن را فراگرفته است. از توابع غرناطه قطر «لوشة»(6) میباشد که معدن نقرهء خوب دارد و اصل لسان الدین بن الخطیب از آنجاست. دیگر «باغة»(7) که عامه آن را «بیغه» گویند و دیگر از توابع آن «وادی آش» است که آن را وادی الاشات نیز گویند. قبل از غرناطه، شهر «البیره» به جای آن بود و چون صنهاجی غرناطه و قصبه و باره های آن را بنا کرد مردم بدانجا آمدند و پس از وی پسرش «بادیس» بر آبادی آن افزود. (از الحلل السندسیة ج1 صص188 - 190) رجوع به فهرست الحلل السندسیه ج1 و 2 و کامل ابن اثیر ج11 ص70 و نزهة القلوب ص290 و روضات الجنات ص65 شود. سکنهء آن در عصر حاضر بالغ بر 154400 تن می باشد. || در قاموس الاعلام آمده: ایالت غرناطه یکی از هشت ایالت جنوبی اسپانیاست که این هشت ایالت اندلس را تشکیل میدهند. از جنوب به بحر ابیض (دریای مدیترانه) و از مشرق به المریة، و از شمال شرقی به مرسه و البسیطة، و از شمال به جیان(8)، و از شمال غربی به قرطبه، و از مغرب به مالقه (مالاگا) محدود است. مساحت آن 12788 هزارگز مربع می باشد، سکنه آن 477720 تن هستند به 13 قضاء شامل 209 ناحیه تقسیم شده است. این ایالت زیباترین نقطهء اندلس بلکه اسپانیا و حتی تمام اروپاست. بلندترین کوه اسپانیا به نام «سیرانواده» در اینجاست و کوههای دیگر نیز دارد که از آنها آبهای بسیاری جاری شده بر طراوت آن می افزایند. همهء این آبها به «وادی الکبیر» میریزند. بزرگترین و زیباترین این آبها، رود «شنیل» است. محصولات فراوانی دارد. نیشکر آن مشهور است، و علاوه بر ذخایر گوناگون، پنبه، کتان، زیتون، توت، انگور و انواع میوه و سبزیها در آنجا به عمل می آید. اهالی آن به ذکاوت و دلیری و تفاخر و مهمان نوازی مشهورند. زبانی که بدان تکلم می کنند دارای کلمات بسیاری مأخوذ از عربی است، بیشتر نواحی مختلف این ایالت نیز امروز به نامهای عربی شهرت دارند. - انتهی.
Granada. .به اسپانیائی
(1) - Grenade, (حاشیهء برهان قاطع)
(2) - و معناها بلغتهم رمانة. (نفح الطیب).
رجوع به فهرست (ذیل: غرناطه) و
(3) - Xenil متن آن ص112 شود. (نخبة الدهر).
(4) - و نهر شنیل از آن گذرد. (ابن بطوطة).
(5) - Antequera.
(6) - Loja. (7) - اصل آن باغو است که اسپانیائی ها آن را بریغو Priegoنامیده اند.
(8) - Jaen.

غرناطه.

[غَ طَ] (اِخ) نام ولایتی است در هندوستان و به زبان آنجا کرناتک خوانند و بعضی گویند معرب کرناتک است. (برهان قاطع) (آنندراج). ولی پوشیده نماند که غرناطه نام شهری است از مضافات اندلس و اینکه صاحب برهان ذکر کرده که نام ولایتی است در هندوستان اصلی ندارد. (حاشیهء برهان قاطع چ کلکته به همت کاپیتن ربک(1)ص515 به نقل از حواشی برهان قاطع چ معین).
(1) - Thomas Roebuck.

غرناطی.

[غَ ] (ص نسبی) منسوب به غرناطه. (انساب سمعانی). رجوع به غرناطه شود.

غرناطی.

[غَ ] (اِخ) احمدبن ابراهیم بن الزبیر. رجوع به همین نام و رجوع به مدخل ذیل شود.

غرناطی.

[غَ ] (اِخ) (متوفی به سال 707 ه . ق. = 1308 م.) احمدبن زبیر غرناطی، دانشمند عارف به علم تاریخ. او راست «ذیل علی صلة ابن بشکوال» در تاریخ علمای اندلس. وی به غرناطه درگذشت. (اعلام زرکلی ج1 ص39). در مآخذ دیگر صاحب ترجمه به نام احمدبن ابراهیم بن زبیر یاد شده. رجوع به همین کلمه در لغت نامه شود.

غرناطی.

[غَ ] (اِخ) احمدبن علی بن احمدبن خلف انصاری، معروف به ابن بادش نحوی. رجوع به احمدبن علی و ابن بادش شود.

غرناطی.

[غَ ] (اِخ) (متوفی به سال 673 ه . ق.). احمدبن علی بن سعید اندلسی مالکی. او راست: «تاریخ غرناطه» و «ظل الغمامة فی مولد سیدتهامة». (از اسماء المؤلفین ج1 ستون 97).

غرناطی.

[غَ ] (اِخ) احمدبن یوسف بن مالک. رجوع به همین نام شود.

غرناطی.

[غَ ] (اِخ) علی بن احمدبن خلف انصاری، از دانشمندان زبان عربی است. وی از اهل غرناطه و ولادت و مرگ او بدانجا بود. او راست «شرح کتاب سیبویه» و «شرح اصول ابن السراج» و «شرح الایضاح» و جز آن. (از اعلام زرکلی ج2 ص656).

غرناق.

[غِ] (ع ص) جوان سپید خوب صورت. (منتهی الارب). غُرنَیق. غِرنیق. غُرنوق. غَرَونَق. غِرنَوق. غُرانِق. ج، غَرانِق، غَرانیق، غَرانِقَة. (اقرب الموارد).

غرنب.

[غُ رُمْبْ] (اِ صوت) غرنبه و بانگ و فریاد و خروش و شور. (ناظم الاطباء). گرنب. گرمب.

غرنباغرنب.

[غُ رُمْ غُ رُمْبْ] (اِ صوت مرکب) در تداول عامه، حکایت صوت طبل پیوسته. || با آواز طبل و دهل: هفت شبانه روز غرنباغرنب (گرنباگرنب) عروسی کردند. غرمباغرمب. گرنباگرنب. گرمباگرمب.

غرنبان.

[غُ رُمْ] (نف، ق) غرنبنده. || در حال غرنبیدن. رجوع به غرنبیدن شود.

غرنبش.

[غُ رُمْ بِ] (اِمص، اِ) غرنبیدن. غرنبه. صدای مهیب. (از فرهنگ شعوری). آواز بلند و هولناکی که از انسان و یا حیوان برآید. (ناظم الاطباء) :
به ویرانی بلخ جنبش کنان
ز طوفان کینه غرنبش کنان.
مولانا هاتفی (از فرهنگ شعوری).
|| رعد و تندر. (ناظم الاطباء).

غرنبندگی.

[غُ رُمْ بَ دَ / دِ] (حامص)غرنبنده بودن. بانگ و فریاد برآوردن. رجوع به غرنبیدن شود.

غرنبنده.

[غُ رُمْ بَ دَ / دِ] (نف) کسی یا چیزی که بغرنبد. بانگ و فریاد کننده. رجوع به غرنبیدن شود.

غرنبه.

[غُ رُمْ بَ / بِ] (اِ صوت) بانگ و فریاد و شور و مشغله و خروش. (برهان قاطع). بانگ و خروش به تشنیع بود چنانکه بهری بلند و بهری نه. (صحاح الفرس) (نسخه ای از فرهنگ اسدی). بانگ تشنیع بود چنانکه بهری بیرون و بهری اندرون گلو بود. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن)(1). بانگ و مشغله. (جهانگیری) (اوبهی). غریو. (جهانگیری). غریدن. (آنندراج) :
دو چیزش برکن و دو بشکن
مندیش ز غلغل و غرنبه
دندانش به گاز و دیده به انگشت
پهلو به دبوس و سر به چنبه.
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
ز فضل و بخشش و از کوشش او
ممالک سر به سر دارد غرنبه.
شمس فخری (از جهانگیری) (از فرهنگ شعوری) (از آنندراج).
|| غر و لند.
-آسمان غرنبه؛ رعد. رجوع به آسمان شود.
|| چوبدستی. (برهان قاطع). چوبدستی بود که در راه دارند. (صحاح الفرس).
(1) - ن ل: غریدن بود به گلو در. ن ل: تشنیع و بانگ کردن بود به خشم.

غرنبیدگی.

[غُ رُمْ دَ / دِ] (حامص) غرنبیده بودن. داشتن حالت غرنبیدن. رجوع به غرنبیدن شود.

غرنبیدن.

[غُ رُمْ دَ] (مص) آواز در گلو پیچیدن و شور کردن و فریاد و غوغا نمودن و خروش و بانگ برآوردن. (برهان قاطع). || غریدن. آوازی هول دادن. آواز مهیب برآوردن رعد و جز آن. (از فرهنگ شعوری) :
غرنبیدن نای در کوه و دشت
ز آوای تندر همی درگذشت.
فردوسی (از آنندراج).
برآمد ده و افکن و گیر و رو
غرنبیدن کوس و پیکار و غو.اسدی.
لشکر شادبهر درجنبید(1)
نای رویین و کوس بغرنبید.
عنصری (از فرهنگ اسدی)(2).
چون به رزم اندر غرنبیده چو شیر خشمگین
زهره در تن شیر را از هیبت او خون شده.
بوعلی چاچی.
رجوع به غرنبه شود.
|| غر و لند کردن. ژکیدن.
ترکیب ها:
- غرنبان.؛ غرنبش. غرنبندگی. غرنبنده. غرنبیدگی. غرنبیده. رجوع به همین مدخل ها شود.
(1) - ن ل: لشکر باد بهر ذر جنبید.
(2) - این بیت را به عسجدی هم نسبت داده اند.

غرنبیده.

[غُ رُمْ دَ / دِ] (ن مف / نف) نعت مفعولی از غرنبیدن. بانگ و فریاد کرده. (برهان قاطع). رجوع به غرنبیدن شود.

غرنتالة.

[غِ رَ لَ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای اسپانیا در کنار بحرالروم (مدیترانه) که مسلمانان در صدر اسلام آن را فتح کردند. (نخبة الدهر چ لایپزیک 1923م. ص246).
.(فهرست نخبة الدهر)
(1) - Gerona.

غرنج.

[غَ رَ](1) (اِ) ارزن کوفته. (حاشیه فرهنگ اسدی نخجوانی به نقل از نسخهء چ عباس اقبال ص74). || جو. شعیر. (ناظم الاطباء). || بلغور. (فرهنگ شعوری). || آش جو. (ناظم الاطباء). || آش بلغور. || چنگال کجی که با آن نان یا گوشت را از تنور در آرند. (از فرهنگ شعوری). قلابی که بدان نان را از تنور برمیگیرند. (ناظم الاطباء).
(1) - به ضبط فرهنگ شعوری و ناظم الاطباء ممکن است محرف غرمج یا برعکس باشد. رجوع به غرمج شود.

غرنجغ.

[غِ رَ جَ] (اِ) جو. شعیر. (ناظم الاطباء). || بلغور. غرنج. (فرهنگ شعوری).

غرنچی.

[غَ نِ] (اِ) مخفف غرنیچی و به معنی آن است. (از فرهنگ نظام). رجوع به غرنیچی شود.

غرند.

[غَ رَ] (ص) آن زن بود که به دوشیزه دهند، و دوشیزه برنیاید. (فرهنگ اسدی) :
نرم نرمک چو عروسی که غرند آمده بود
باز آن سوی بریدش که از آن سو بازآ(1).
ابوالعباس (از فرهنگ اسدی).
زنی که به نام دوشیزه به شوی دهند و دوشیزه نباشد.
(1) - این بیت را ما از جهانگیری نقل کردیم و رشیدی آن را به سوزنی نسبت داده است.
ن ل:
نرمک چون عروسی غرند آمده بود (؟)
باز آن شوی بدیدش شده زان بنازا (؟)
(حاشیه فرهنگ اسدی چ اقبال).
ن ل:
باز از آنسوی برندش که از آن آمد باز.
این بیت در ذیل غرید نیز ذیل غرود به همان معنی آمده است.

غرندگی.

[غُرْ رَ دَ / دِ] (حامص) عمل غرنده. غرش. رجوع به غریدن و غرنده شود.

غرنده.

[غُرْ رَ دَ / دِ] (نف) شیر و گرگ خشم آلود که از غایت خشم فریاد کند و بر خود پیچد. و بر دیگر سباع نیز اطلاق کرده اند. (برهان قاطع) (آنندراج) (از صحاح الفرس). خشم آلود. (اوبهی) :
روبهی کاندر جوار درگهت مأوی گرفت
بر سباع از پرتوی چون شیر نر غرنده باد.
هندوشاه پدر صاحب صحاح الفرس (از صحاح الفرس).
صفت شیر و پلنگ و ببر و امثال آنهاست که از خشم آواز مهیب درآورند :
به بزم اندرون ابر بخشنده بود
به رزم اندرون شیر غرنده بود.
ابوالمؤید (از فرهنگ شعوری).
برآشفت برسان غرنده شیر
یکی بانگ زد بر گرزم دلیر.فردوسی.
چو آواز او رعد غرنده نیست
چو بازوی او تیغ برنده نیست.فردوسی.
زره دارد و جوشن و خود و ببر
بغرّد به کردار غرنده ابر.فردوسی.
دلاور درآمد چو غرنده میغ
دودستی همی زد چپ و راست تیغ.
اسدی (گرشاسب نامه).
شه از خشمناکی چو غرنده شیر
که آرد گوزن گران را به زیر.نظامی.
بامدادان دو شیر غرنده
خورشی در شکم نیاکنده...نظامی.
|| صفت ابر. رَعّاد. رعادة. قاصف.

غرنف.

[غِ نِ] (ع اِ) یاسمین، و آن مصحف غِریَف(1) نیست و کلمهء اخیر به معنی بردی می باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). یاسمون. (اقرب الموارد). یاسمن. (ناظم الاطباء). رجوع به یاسمین شود.
(1) - در اقرب الموارد در این مورد غریف به فتح اول آمده است.

غرنق.

[غُ نُ] (اِخ) رودباری است مر بنی سلیم را. (منتهی الارب). «نصر» آن را به کسر اول و سوم آورده و گوید: نام جایی در حجاز است. و گفته اند غرنق به ضم اول و سوم آبی است به اُبلی میان معدن بنی سُلیم و سوارقیة. (از معجم البلدان). رجوع به مدخل ذیل شود.

غرنق.

[غِ نِ] (اِخ) به قول «نصر» نام جایی در حجاز است. (از معجم البلدان). رجوع به غُرنُق شود.

غرنقة.

[غَ نَ قَ] (ع اِ) رشته مانندی است در چشم. (منتهی الارب). رشته دو چشم است از پرتو آفتاب یا غرنوقی نرم که از گیاه منتشر شود. غزل العینین من شعاع الشمس او الغرنوق الناعم المنتشر من النبات. (اقرب الموارد).

غرنگ.

[غَ رَ] (اِ) صدای خرخری که به سبب گریه کردن یا فشردن گلو در حلق و سینهء مردم افتد، به کسر اول نیز به این معنی آمده است. (برهان قاطع). خرخره که در گلو افتد به سبب فشردن گلو. (فرهنگ رشیدی) (از جهانگیری). بانگ نرم و شکسته بود در گلو از گریه. (فرهنگ اسدی). از همان ریشهء غر و غریو است به معنی صدا و ناله. غریدن. غران. غرغر از همان اصل است. (فرهنگ شاهنامه تألیف شفق) :
رخت دید نتوانم از آب چشم
سخن گفت نتوانم از بس غرنگ.
ابوطاهر خسروانی.
به خروش اندرش گرفته غریو
به گلو اندرش بمانده غرنگ.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
از حربگه غریو برآید چو خصم را
از حلقهء کمند به حلق افکند غرنگ.
سوزنی (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از رشیدی) (از جهانگیری).
|| غرنگیدن. غریو. || نالهء حزین و آواز نرمی که در حالت گریه کردن از گلوی مردم برمی آید، و به این معنی به ضم اول بر وزن اردک هم به نظر آمده است. (برهان قاطع) (از فرهنگ خطی متعلق به کتابخانهء مؤلف) (انجمن آرا) (آنندراج). بانگ نرم باشد به گریه در گلو. (فرهنگ اسدی نخجوانی). ناله ای که وقت گریه از گلو برآید. (فرهنگ رشیدی). و غریو مرادف آن است. (فرهنگ خطی). آوازی باشد از سر گریه و زاری که نرم نرم به گوش آید. (فرهنگ اوبهی) :
چنگ او در چنگ او همچون خمیده عاشقی است
بازفیر و بانفیر و باغریو و باغرنگ.
منوچهری.
کار من در هجر تو دائم نفیر است و فغان
شغل من در عشق تو دائم غریو است و غرنگ.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
شکر به جام(1) حاسد جاهت شرنگ باد
تو در نشاط و شادی و او در غم و غرنگ.
سوزنی.
از چرخ نیل رنگ چه نالند حاسدانت(2)
از سیر کلک تو شده با ناله و غرنگ.
سوزنی.
به پیش خسرو روی زمین برآرم بانگ
چنانکه در خم(3) گردون فتد غریو و غرنگ.
ظهیر (از رشیدی) (از آنندراج) (از انجمن آرا).
بازش رهان ز عالم خاکی که روز و شب
چشمی پر آب دارد و جانی پر از غرنگ.
سراج الدین سگزی (از جهانگیری).
|| گریه و زاری. (برهان قاطع). || نوایی از موسیقی است.
(1) - ن ل: بکام.
(2) - ن ل: حسود تو.
(3) - ن ل: دل.

غرنگ.

[غِ رَ] (اِ) همان غَرَنگ است. رجوع به غرنگ شود.

غرنگان.

[غَ رَ] (نف) غرنگ کننده. || در حال غرنگیدن. رجوع به غرنگ شود.

غرنگنده.

[غَ رَ گَ دَ / دِ] (نف) غرنگ کننده. غرنگان. رجوع به غرنگ شود.

غرنگ و غریو.

[غَ رَ گُ غِ وْ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) ترکیبی است از غرنگ + غریو. رجوع به همین کلمات شود. آه و ناله و صدا و فریاد :
شتابان شتر در بیابان چو دیو
دل یوسف اندر غرنگ و غریو.فردوسی.
بدانجایگه باشد ارژنگ دیو
که هزمان برآرد غرنگ و غریو.فردوسی.
مرا گریستن اندر غم تو آیین گشت
چنانکه هیچ نیاسایم از غریو و غرنگ.
فرخی.

غرنگیدن.

[غَ رَ دَ] (مص) غریویدن. رجوع به غریو شود. || غرنگ کردن. رجوع به غرنگ شود.

غرنوق.

[غُ] (ع اِ) مرغی است آبی، سیاه، درازگردن، و گویند سپید(1). یا کلنگ. یا مرغی است شبیه به کلنگ. (منتهی الارب). ج، غَرانِق، غَرانِقَة، غرانیق. (منتهی الارب) (المنجد). مرغ آبی. (مهذب الاسماء). کرکی. (اقرب الموارد) (دزی ج2 ص210). یا مرغی شبیه کرکی. (از اقرب الموارد). قسمی مرغابی درازگردن سفید و بقولی سیاه. درنا. غِرنَوق. (اقرب الموارد). غُرنَیق. (صبح الاعشی ج2 ص66) (المنجد). غِرنیق. غُرانِق. (المنجد).
دزی در ذیل قوامیس عرب گوید: غرنوق را در مغرب چنین تلفظ کنند (یعنی به ضم اول و سوم) و این کلمه در آنجا همواره معنای گرو(2)را میدهد. مستعینی آرد: «مرارة الکرکی تعرف الکراکی بالعجمیة «غرویش» و هو «الغرنوق». به نظر «عبدالواحد» غرنوق شکل مغربی و غرنیق شکل قدیم آن است اما به عقیدهء بعضی این اشتباه است، زیرا در اخبار مروی چنین آمده: الغرنوق و الغُرَنَیق... طائر ابیض من طیر الماء. || قو (مرغ). (قاموس ترک از دزی). || توک موی تافته. (منتهی الارب) (آنندراج). یک لاغ گیسوی پلیته کرده. موی پیچیدهء بهم بافته. الخصلة من الشعر المفتلة. ج، غَرانِق. (اقرب الموارد). || درختی است. ج، غَرانِق. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || گیاه نرم که در بیخ عوسج روید. (منتهی الارب). غُرانِق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، غَرانیق. (اقرب الموارد). || هر گیاه نازک پنهان. (منتهی الارب). || شُش گاو نر و گوساله و گوسفند و سایر حیواناتی که قابل تغذیه اند. (دزی ج2 ص201). || (ص) جوان سپید خوب صورت. ج، غرانیق، غرانقة، غرانق. (منتهی الارب) (آنندراج). جوان زیباشکل، و غرانیق العلا مراد از اصنام است. (غیاث اللغات). جوان سفید زیبا. (اقرب الموارد). جوان نازک. مرد جوان. (مهذب الاسماء). غُرنَیق. غِرنیق. غَرَونَق. غِرنَوق. غِرناق. غُرانِق. (اقرب الموارد).
شاید اصل کلمهء غرنوق با اصل گرو
(1) - Grue. (Grue) یکی باشد. (لکلرک).
(2) - Grue.

غرنوق.

[غِ نَ] (ع اِ) مرغی است آبی، سیاه، درازگردن، و گویند سپید. یا کلنگ. یا مرغی است شبیه به کلنگ. (از منتهی الارب). غُرنوق. غُرنَیق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). در صبح الاعشی آمده: آن را غُرنَیق گویند، و به غرانیق جمع بندند. جوهری گوید، آن مرغ آبی سفید درازگردن است و آن را غرنیق نامیده اند به سبب سفیدی آن. و بعضی گفتند کرکی است جز اینکه آن سبز و دراز منقار است، و به قولی رنگ آن مانند رنگ کرکی است به جز سر و سینهء وی که سیاه می باشد و دو گیسو در سر دارد، و از خصائص وی این است که پرش در جوانی خاکستری رنگ است و چون بزرگ شود سیاه گردد و این در سایر مرغان نیست، زیرا سفیدی پر به سیاهی تبدیل نمی یابد، بلکه سیاهی به سفیدی بدل می گردد چنانکه در کلاغ و گنجشک و خطاف چنین است. (از صبح الاعشی ج2 ص66). رجوع به غُرنوق شود. || (ص) جوان سپید خوب صورت. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غُرنوق شود.

غرنیچی.

[غَ] (اِ) سرما و زمستان سخت. (برهان قاطع) (اقرب الموارد) (انجمن آرا). به حذف نون نیز دیده شده است. (آنندراج) (انجمن آرا). سرمای سخت و زمستان و غرنچی به حذف تحتانی مخفف آن است.

غرنیچی.

[غَ] (اِخ) نام شخصی است معین یا غیر معین :
چو غرنیچی به محشر زنده گردد
بسنجد طاعتش ایزد به میزان
کم آید طاعتش گوید خدایا
ترازو پله دارد سر بگردان.(فرهنگ نظام).

غرنیطوف.

[غَ] (اِخ) شهری است در منتهی الیه «مغرب» بر ساحل دریا (اقیانوس اطلس) که پس از «سلا» قرار گرفته و بعد از آن آبادی دیگری پیدا نیست. (از معجم البلدان) (از قاموس الاعلام ترکی).

غرنیق.

[غُ نَ] (ع ص) جوان نیک خوب روی. (دهار). به معانی غِرنَوق است. رجوع به غِرنَوق شود.

غرنیق.

[غِ] (ع ص) جوان سپید خوب صورت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غُرنوق شود. || (اِ) مهتر. (زمخشری).

غرنیقه.

[غِ قَ] (اِخ) شهری در اسپانیا که اروپائیان آن را گرنیکا(1) گویند. (از الحلل السندسیة ج1 ص331). رجوع به گرنیکا شود.
(1) - Guernica.

غرو.

[غَرْوْ] (اِ) نای میان تهی باشد که نوازند و به عربی مزمار خوانند. || نای چیزی نوشتن. خامه. (برهان قاطع). نی میان تهی که آن را کلک گویند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). || قصب. نی. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (صحاح الفرس) (جهانگیری). یراع. یراعه. (نصاب الصبیان)(1). یراع که تیر و قلم از آن سازند. نی که از آن قلم سازند و در شرح نصاب به فتحتین آمده. (غیاث اللغات) :
غریب نآیدش از من غریو گر شب و روز
به ناله رعد غریوانم و به صورت غرو.
کسائی (از فرهنگ اسدی).
کنون چنبری گشت بالای سرو
تن پیلوارت به کردار غرو.فردوسی.
یکی مرد شد همچو آزاده سرو
برش کوه سیم و میانش چو غرو.فردوسی.
میانت چو غروست و بالا چو سرو
خرامان شده سرو همچون تذرو.فردوسی.
به رخ همچو پر و به بالای سرو
میان همچو غرو و به رفتن تذرو.
(حاشیه فرهنگ اسدی نخجوانی).
یکی گفت مرغی چو زرین تذرو
هم آنجاست در بیشهء بید و غرو.
اسدی (از جهانگیری) (از آنندراج).
در آن مرز بد بیشهء بید و غرو
میانش بدی نوژ برتر ز سرو.اسدی.
همه باغ طاوس و رنگین تذرو
خرامنده در سایهء نوژ و غرو.اسدی.
محمود سومنات گشای صنم شکن
از غرو سی گزی به سنان زره گذار
این مرتبت نیافت که محمود تاج دین
از یک بدست کلک بریده سر نزار.سوزنی.
طوطی بپرید از قفس بلخ به مرو
چون دید به جای نیشکر نیزه و غرو.
چون بلبل بر گل به گل و سرو به سرو
اکنون به خس اندرآورد سر چو تذرو.
سوزنی (از انجمن آرا) (از آنندراج).
سرین فربه میانش همچو غروی.
نظامی (از رشیدی) (از آنندراج) (از انجمن آرا).
|| در بیت زیر غرو اگر به معنی نی (مزمار) نباشد ظاهراً به معنی آواز شعف و سرور است زیرا در مقابل غنگ به معنی آواز حزین برآوردن قرار گرفته است :
مرا رفیقی پرسید کین غریو ز چیست
جواب دادم کز غرو نیست هست ز غنگ.
رجوع به غنگ شود(2).
(1) - ابونصر در نصاب الصبیان میگوید: قصب نی آمد و طرفا گز و یراعه غرو... ظاهراً این کلمه را در نثری دیده و غرو را به فتح غین و ضم راء خوانده است چه در اشعار زیر از کسائی کلمهء قافیه است و در حرکات کلمه جای شکی نمیماند :
غریب نآیدش از من غریو گر شب و روز
به ناله رعد غریوانم و به صورت غرو
سزد که بگسلد از یار سیم دندان طمع
سزد که او نکند طمع پیر دندان کرو
سزد که پروین بارد ز چشم من شب و روز
کنون که زین دو شب من شعاع برزد پرو.
مگر اینکه در زمان یا زبان معاصران ابونصر کلمه آن صورت را گرفته بوده است هرچند در شعر بونصر هم میتوان کلمه را غرو به فتح غین و سکون راء خواند منتهی شعر از انسجام می افتد.
(2) - علاوه بر معانی فوق در برهان قاطع غرو به معنی شکفتن آمده است ولی ظاهراً صحیح آن شگفتن (تعجب کردن) یا شگفتی است و معنی عربی است. رجوع به کلمهء بعد شود.

غرو.

[غَرْوْ] (ع اِ) شگفت، یقال: لاغَرْوَ؛ ای لاعجب. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). لا غَرْوَ و لاغروی من کذا؛ ای لا عجب. (اقرب الموارد). شگفتی. عجب. || (مص) شگفت داشتن. (منتهی الارب) (دهار) (تاج المصادر بیهقی). به شگفت درآمدن. تعجب کردن. (ناظم الاطباء). || بسیار تحسین کردن. (دزی ج2 ص2010). || برچسفیدن پیه فربهی به دل کسی و پوشانیدن آن. (منتهی الارب). چسبیدن پیه فربهی به دل کسی و پوشانیدن آن. (از اقرب الموارد). || سریشم چسبانیدن پوست را. (منتهی الارب). سریشم بر چیزی زدن. (تاج المصادر بیهقی). سریشم بر چیزی نهادن. (مصادر زوزنی)(1).
(1) - از منتهی الارب چنین برمی آید که غرو به معنی تمادی در غضب نیز آمده و در اقرب الموارد و تاج العروس به صورت غَرِیَ فلان؛ اذا تمادی فی غضبه، بدون ذکر مصدر ذکر شده است.

غرو.

[غَرْوْ] (اِخ) (ال ...) جائی در نزدیکی مدینه است. عروة بن الورد گوید :
عفت بعدنا من ام حسان غضور
و فی الرمل منها آیة لاتغیر
و بالغرو و الغراء منها منازل
و حول الصفا و اهلها متدور
لیالینا اذ جیبها لک ناصح
و اذ ریحها مسک ذکی و عنبر.
(از معجم البلدان).

غرو.

[غْرُ / غُ رُ] (اِخ) معرب گرو(1) نقاش و مصور فرانسوی است. (از اعلام المنجد). رجوع به گرو شود.
(1) - Gros.

غروا.

[غَرْ] (اِ) قلم ناتراشیده. یراعه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری) :
چنان است آنکه بی تأدیب استاد
که باشد در نوشتن کلک غروا.
ابوالمعانی (از فرهنگ شعوری).
ظاهراً مصحف غرو است. رجوع به غرو شود.

غرواس.

[غَرْ] (اِ) به معنی غرواش. برس(1) :
ای چو غرواس سبلتت کفک فشان
چون شانه شوی دست خوش دست خوشان.
سوزنی.
در فرهنگها غرواش آمده و در بیت سوزنی نیز غرواش به شین نقل شده است، ولی در دو نسخهء قدیم از دیوان سوزنی با سین مهمله است نه معجمه. رجوع به غرواش شود.
(1) - Brosse.

غرواسنگ.

[غَرْ سَ] (اِ) به معنی غرباسنگ است. (از فرهنگ شعوری). رجوع به غرباسنگ و غرماسنگ شود.

غرواش.

[غَرْ / غُرْ](1) (اِ) لیف شویمالان و جولاهگان و کفش دوزان باشد، و آن گیاهی است که آن را مانند جاروب بندند و بدان آب و آهار و شوربا بر جامه ای که میبافند بپاشند. (برهان قاطع). گیاهی باشد که جولاهگان و کفشگران آن را به لیف کنند و دسته دسته بندند و بر روی چیزی مالند. (فرهنگ اسدی) (فرهنگ نظام). دست افزاری مانند جاروب که جولاه آب بدان بر جامه پاشد. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج) (از جهانگیری) (از انجمن آرا). و آن را از سبط (نوعی گیاه) سازند. غورواش. غورواشه. (فرهنگ رشیدی). غرواشه. (برهان قاطع). غرواس. سمر. سمه. رجوع به همین کلمات شود :
جولاههء کار مانده گوئی
غرواش نهاده بر تغاره.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی) (از جهانگیری).
ای چو غرواش(2) سبلتت کفک فشان
چون شانه شوی دست خوش دست خوشان
سربسته اگر به آهنی (؟) سفج نشان
چون سفج شوی کفته شکم پوده میان.سوزنی.
|| زنجبیل شامی. (برهان قاطع). رجوع به غرواشه شود.
(1) - در فرهنگ رشیدی به ضم اول آمده است ولی در برهان و فرهنگ جهانگیری به فتح است.
(2) - این بیت در ذیل غرواس نیز به عنوان شاهد آمده است.

غرواش.

[غَ رَ] (اِ) خراش و زخمی که از خراش به هم رسیده باشد. غراش. رجوع به غراش شود. || قهر و خشم و غضب. خراش. (برهان قاطع). رجوع به غراش شود. || (ص) غم آلود. (برهان قاطع).

غرواشه.

[غُرْ / غَرْ شَ / شِ](1) (اِ) لیف جولاهگان. (برهان قاطع). گیاهی است که جولاهان از او مالا (ماله) کنند و دسته بندند و کفشگران نیز. (فرهنگ اسدی نخجوانی). گیاهی باشد که جولاهگان و کفشگران آن را به لیف کنند و دسته و دسته بندند و بر روی چیزی مالند. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). گیاهی باشد که جولاهان دسته بندند و بر جامه مالند. (صحاح الفرس) :
چو غرواشه ریشی به سرخی و چندان
که ده ماله(2) از ده یکش بست شاید.
لبیبی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
من زنم بیشتر ز بیم پشه
کون پیلان ز بیم غرواشه.؟
غرواش. غورواش. غورواشه. (برهان قاطع). غرواس. ماله. مِرَشَّه. صیصة. (منتهی الارب). ممسحه. (دهار). برس(3). رجوع به غرواش شود. || سَبَط. (مهذب الاسماء). || قهر و غضب و خشم. غرواش. (برهان قاطع). رجوع به غرواش شود.
(1) - در برهان قاطع به فتح اول و در فرهنگ اسدی به ضم آن آمده است.
(2) - ن ل: که صد لیف (رشیدی).
(3) - Brosse.

غروئنلاند.

[غْرُ / غُ رُ ءُ] (اِخ) یا غروئلاند. تلفظ ترکی از گروئنلند(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گروئنلند شود.
(1) - Groenland.

غروانی.

[] (ع اِ)(1) بیرونی در الجماهر آن را نوعی از جزع (شبه پیسهء یمانی) می داند که رنگهای آن مشوش است و هریک از آن دارای عرض و وسعتی است و به صورت قطعه هائی بزرگ پیدا شود که ظرفهایی از آن میسازند مانند باطیهء مخروطه که به قول «گندی» گنجایش سی و اند رطل آب را دارد. ولی «نصر» به جای آن معرق را ذکر کرده است. شاید این بدان برتری دارد یا اینکه معرق و غروانی یکی است. وی گوید: آنچه بیشتر دست به دست می گردد همین نوع است و عروق آن نازک مانند موی است. رنگهای مختلطی از قبیل سیاه و سرخ و سفید دارد و بسا اوقات در آنها عکسهای درختان و جانوران دیده می شود. (از الجماهر ص176). برای توضیح رجوع به همان صفحه از کتاب مذکور شود.
(1) - ن ل: عزوانی. (الجماهر).

غروب.

[غُ] (ع مص) فروشدن ماه و جز آن. (منتهی الارب)(1). فرورفتن ماه و آفتاب و با لفظ کردن و شدن مستعمل (است). (آنندراج). فروشدن آفتاب و ستاره. (تاج المصادر بیهقی). فروشدن آفتاب و ماه و ستاره. (مصادر زوزنی). دور شدن و مخفی گردیدن ستاره در مغیب خود. (از اقرب الموارد). آفتاب نشستن. آفتاب بر زمین نشستن. دست بر زمین زدن خورشید. یونس اندر دهان ماهی شدن. (از آنندراج). غروب مقابل طلوع و غارب مقابل طالع، و مغارب مقابل مطالع است. (کشاف اصطلاحات الفنون). افول. خفوق. مغیب. مغرب. وجوب. بُیود : و سبح بحمد ربک قبل طلوع الشمس و قبل غروبها. (قرآن 20/130).
داده غراب زمین روی به سوی غروب
تا نکند ناگهان باز سپهرش شکار.خاقانی.
|| دور شدن. غائب شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از مصادر زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل).
(1) - Se coucher.

غروب.

[غُ] (اِخ) نام جائی است در شعر نابغهء جعدی :
و مسکنها بین الغروب الی اللوی
الی شعب ترعی بهن فعیهم
لیالی تصطاد الرجال بفاحم
و ابیض کالاغریض لم یتثلّم.
(از معجم البلدان).

غروب.

[غُ] (ع اِ) جِ غَرب. (منتهی الارب). رجوع به غرب شود.

غروب شدن.

[غُ شُ دَ] (مص مرکب)غایب شدن. فروشدن. غروب کردن آفتاب و جز آن. عَرَج؛ غروب شدن آفتاب. غمس؛ غروب شدن نجم. (منتهی الارب). رجوع به مجموعهء مترادفات ص255 و رجوع به غروب کردن شود.

غروب کردن.

[غُ کَ دَ] (مص مرکب)(1)ناپدید شدن. غایب شدن. فروشدن آفتاب و ماه و جز آن :
غروب کرده سپهر کمال را خورشید
لباس نیلی از آن همچون آسمان دارم.
درویش والهء هروی (از آنندراج).
-امثال: آفتاب در ملکش غروب نمی کند ؛ یعنی شرق و غرب زمین در حیطهء تصرف اوست. نظیر: قاف تا قاف. از این قیروان تا بدان قیروان. از حلب تا کاشغر میدان سلطان سنجر است. (امثال و حکم دهخدا).
(1) - Se coucher, Se disparaitre, Se cacher.

غروب کوک.

[غُ] (ص مرکب) ساعتی که کوک آن غروب و طلوع خورشید را معین می کند. مقابل ظهرکوک.

غروبه.

[غُ بَ / بِ] (اِ صوت) غرنبه. فریاد و شور و مشغله و بانگ و خروش. (برهان قاطع) (آنندراج). غرنبه. غرونبه. (برهان قاطع).

غروتنج.

[غُ تَ] (ص) مبتلا به فتق. دبه خایه. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ شعوری). مصحف غرفنج (غر + فنج) است. رجوع به غرفنج شود.

غروتیوس.

[غْرُ / غُ رُ یو] (اِخ) تلفظ ترکی از گروتیوس(1). (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گروتیوس شود.
(1) - Grotius.

غرود.

[غَ] (ص) دختری را گویند که به شرط بکارت به شوهر دهند و دوشیزه نباشد. (برهان قاطع) (آنندراج). زنی را گویند که به شرط دوشیزگی عروس کنند و دوشیزه نباشد. (جهانگیری) :
نرم نرمک چو عروسی که غرود آمده بود
باز آنسوی برندش که از این سو بازآی.
ابوالعباس (از جهانگیری) (از فرهنگ رشیدی)(1).
غرند. غرید. (حواشی برهان قاطع چ معین). رجوع به غرند شود.
(1) - رشیدی همین بیت را به نام سوزنی سمرقندی آورده است.

غرودک.

[غْرُ / غُ رُ دِ] (اِخ) تلفظ ترکی از گرودک(1). (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرودک شود.
(1) - Grodek.

غرودنچ.

[غْرُ / غِ رُ دِ] (اِخ) تلفظ ترکی از گرودنز(1). (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرودنز شود.
(1) - Graudenz.

غرودنو.

[غْرُدْ / غُ رُدْ نُ] (اِخ) تلفظ ترکی از گرودنو(1). (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرودنو شود.
(1) - Grodno.

غروده.

[؟ دَ] (اِخ) ناحیه ای است در آلبانی که میان ناحیهء قلمنتی و پود غوریچه و در حدود قره طاغ واقع است. کوه قاقاریقه در جنوب آن و قلهء این کوه و مجرای نهر چیونه در دو طرف آن قرار دارند. سکنهء آن مرکب از مسلمانان و کاتولیکهاست و مردمانی جنگاورند. (از قاموس الاعلام ترکی).

غرور.

[غُ] (ع مص) فریفتن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (ترجمان علامهء جرجانی) (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). بیهوده امیدوار کردن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). با لفظ خوردن و شکستن و برآراستن استعمال شود. (از آنندراج). اطماع در آنچه صحیح نبود. || آراستن خطا، چنانکه گمان رود که صواب است. (از اقرب المواد). || (اِمص) فریفتگی. فریب. حیله. زرق. (دستور الاخوان) (دهار) :
بدان ای گرفتار بند غرور
در این است رسم سرای سرور.فردوسی.
آنچه گفتند تا این غایت و نهادند، جمله غرور و عشوه و زرق بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص527).
گر نیز غرور جهان بخرم
پس همچو تو گم بوده در ضلالم.
ناصرخسرو.
بسی نماند که باران ابر رحمت تو
برافکند ز بیابانها غرور سراب.
ابوالفرج رونی.
تشنگان امید فضل تو را
ننماید جهان سراب غرور.مسعودسعد.
اندر ایام تو بر خوان غرور روزگار
ناکسان کس شده خوردند در لوزینه سیر.
سوزنی.
شد آنکه بست فروغ غرور و آتش آز
میان دیدهء همت خیال پندارم.خاقانی.
چو ماه سی شبه ناچیز شد خیال غرور
چو روز پانزده ساعت کمال یافت ضیا.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص4).
غرور دهر و سرور جهان نخواستی از آنک
نداشت از غم امت به این و آن پروا.
خاقانی.
شهادات صخور همه افک و زور است و منشأ اغرا و غرور. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص353).
ای در غرور دل را داده شراب غفلت
بس دل بده که او را مست خراب برده.
عطار.
و گفت از صحبت پنج کس حذر کنید: یکی از دروغگوئی که همیشه با وی در غرور باشی. (تذکرة الاولیاء عطار). در این تمنی زور و اباطیل غرور به اعتماد شوکت رجال و شوکت رماح و نضال جمعیتی ساختند. (جهانگشای جوینی). بدین عشوه و غرور می پنداشت که دفع مقدور تواند کرد. (جهانگشای جوینی).
چشم آخربین تواند دید راست
چشم اول بین غرور است و خطاست.
مولوی.
- جام غرور؛ شراب غرور :
کسی ز جام غرور زمانه مست مباد.
اوحدی.
- دار غرور؛ دنیا.
- سرای غرور؛ مجازاً به معنی دنیاست. این جهان که خانهء فریفتگی است :
ای کهن گشته بر سرای غرور
خورده بسیار سالیان و شهور.
قصر تو زین سخن همی خندد
بر تو ای فتنه بر سرای غرور.ناصرخسرو.
- متاع غرور؛ متاع فریب. متاعی که گول زند : و ماالحیوة الدنیا الا متاع الغرور. (قرآن 3/185).
- || مجازاً به دنیا اطلاق شود، و شاید مستفاد از آیهء فوق الذکر است : و هرگاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند هرآینه مقابح آن را به نظر بصیرت بیند... و سخاوت را با خود آشنا گرداند تا از حسرت مفارقت متاع غرور مسلم ماند. (کلیله و دمنه).
دیگر ترکیب ها:
- غرور برآراستن.؛ غرور خوردن. غرور دادن. غرور شکستن. رجوع به ترکیب های مذکور شود.
|| تکبر و نخوت. و عجب و کبر. (فرهنگ شعوری). به خود بالیدن. مغرور بودن. دنه. (مهذب الاسماء). || رگ گردن. بینی کردن. باد در کلاه داشتن و بودن. باد در سر و کلاه افکندن و کردن. باد در بروت افکندن (این مخصوص مردان است). باد سبلت. باد گیسو. گرم دماغی. به خود پیچیدن. باد در زیر دامن داشتن. بالا رفتن دماغ. باد به خود انداختن. باد کردن چشم. بالین کج نهادن. بر خود بالیدن. لب برزدن. حساب از خود داشتن. بر خود پیچیدن و بر خود شکستن. خرمن کهنه به باد دادن. خشک شانه کردن. خود را بلند کشیدن. دماغ کردن. دماغ فروختن. سر از خط برداشتن و گرفتن. به خود سپردن. آماسیدن چشم. (مجموعهء مترادفات ص256). رجوع به باد و ترکیب های آن شود :
سر دولت غرور است و میان لهو
به پایانش زوال روزگار است.خاقانی.
گر دوست از غرور هنر بیندت نه عیب
دشمن به عیب کردنت افزون کند هنر.
خاقانی.
نشاطی پیش از این بود آن قدم رفت
غروری کز جوانی بود هم رفت.نظامی.
چون کنیز آن غرور دیدی پیش
بازماندی ز رسم خدمت خویش.نظامی.
به غرور این مملکت دعوی الوهیت کرد. (گلستان سعدی).
از وی همه مستی و غرور است و تکبر
وز ما همه بیچارگی و عجز و نیاز است.
حافظ.
چو پیش صبح روشن شد که حال مهر گردون چیست
برآمد خنده ای خوش بر غرور کامگاران زد.
حافظ.
غرور حسن اجازت مگر نداد ای گل
که پرسشی نکنی عندلیب شیدا را؟حافظ.
- باد غرور.؛ رجوع به باد شود.
- پرغرور؛ آنکه تکبر و نخوت بسیار دارد :
وز آن نیمه عابد سری پرغرور
ترش کرده بر فاسق ابرو ز دور.
سعدی (بوستان).
سر پرغرور از تحمل تهی
حرامش بود تاج شاهنشهی.
سعدی (بوستان).
بر کوشیار آمد از راه دور
دلی پرارادت سری پرغرور.
سعدی (بوستان).
- جوش غرور؛ جوش جوانی. در تداول عامه: غرور. رجوع به غرور شود.
- شراب غرور؛ شراب تکبر. تکبر و نخوت :
غلام نرگس جماش آن سهی سروم
که از شراب غرورش به کس نگاهی نیست.
حافظ.
- غرور داشتن.؛ رجوع به مدخل غرور داشتن شود.
|| آرامش نفس است به آنچه با هوی موافق باشد و طبع بدان مایل گردد. (از تعریفات جرجانی). || (اِ) آنچه بدان فریفته شوند از متاع دنیا. (مهذب الاسماء). || آنچه عاقبتش ناپیدا باشد و معلوم نگردد که خواهد شد یا نه. (تعریفات جرجانی). || پنداشت. پندار. || در تداول فارسی، بره و جوش که در روی جوانان پرخون و خوش بنیه پیدا آید و محتاج علاج نباشد، و به خودی خود خوب شود. تفاطیر. || شاهراه، که هر راه فرعی از آن «غر» است، شرک الطریق کل طرقة منها غر. || میان دو ران را گویند مانند شکافها بین گوشتهای رانها. بین الفخدین کالاخادید بین الخصائل. || غرور ذراعین؛ خمهایی که میان رشته های آنهاست. الاثناء التی بین حبالهما. (اقرب الموارد). || غرور قدم؛ چینهای پا. خطوط ما تثنی منها. (اقرب الموارد).

غرور.

[غُ] (ع اِ) جِ غَرّ. شکن جامه و نورد پوست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). طوی الثوب علی عروضه و علی غروره، به معنی واحد. (نشوء اللغة ص19). رجوع به غَرّ شود. || جِ غارّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اباطیل. (اقرب الموارد). رجوع به غارّ شود.

غرور.

[غَ] (ع ص، اِ) فریبنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل) (غیاث اللغات). و منه قوله تعالی : «و لایغرنکم بالله الغرور». (قرآن 35/5). (منتهی الارب) (آنندراج). || یا شیطان است خاصة. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). دیو فریبنده. (مهذب الاسماء). || دنیا. (منتهی الارب) (آنندراج). الدنیا، و توصف به فیقال: دنیا غرور. (اقرب الموارد). || آنچه بدان غرغره نمایند از ادویه و جز آن، و هو مثل لعوق و سموط. (منتهی الارب) (آنندراج). هرچه بدان غرغره کنند. (مهذب الاسماء). سایلی که بدان غرغره کنند. هو السائل الذی یتغرغر به. ج، غرورات. (بحر الجواهر).

غرور.

[غَ] (اِخ) ابن نعمان بن لخمی. پدر وی پادشاه حیره بود. غرور اسلام آورد و پس از آن مرتد شد و مجدداً اسلام آورد. گویند اسم وی منذر، و لقبش غرور است. و بعضی گویند غرور اسم اوست. وی پس از اسلام آوردن میگفت: «لست الغرور و لکنی المغرور». سیف گوید: «حطیم» در میان بنی قیس بن ثعلبة خروج کرد و مرتدان را گرد آورد و به سوی غروربن سویدبن منذر پسر برادر نعمان فرستاد و به وی گفت: اگر غلبه یافتم ترا حاکم بحرین می کنم تا آنکه مانند نعمان باشی که در حیره بود. (از الاصابة جزء 5 ص197).

غرور.

[غُ] (اِخ) قریه ای در مصر در ناحیهء شرقی آن. (از تاج العروس).

غرور.

[غُ] (اِخ) جائی است. امرءالقیس گوید :
عفا شطب من اهله و غرور
فمو بولة ان الدیار تدور.
گفته اند آن کوهی است در دمخ از دیار کلاب و تپه ای است در اباض، و آن تپهء احسیر است که خالدبن ولید از آنجا بر مسیلمه تاخت. و گفته اند وادئی است، و قول امرءالقیس بر همهء اینها اطلاق می شود. (از تاج العروس).

غرورات.

[غَ] (ع اِ) جِ غَرور، به معنی چیزی که با آن غرغره کنند. رجوع به غَرور شود.

غرورانگیز.

[غُ اَ] (نف مرکب) آنچه غرور بینگیزد. آنچه تکبر و نخوت آرد. رجوع به غرور شود.

غرور برآراستن.

[غُ بَ تَ] (مص مرکب) کنایه از خیال فاسد کردن (است). (آنندراج) :
غروری چه باید برآراستن
نه بر جای خویش آرزو خواستن.
نظامی (از آنندراج ذیل آرزو خواستن).
مغرور شدن. نخوت و تکبر داشتن.

غرور پیدا کردن.

[غُ پَ / پِ کَ دَ](مص مرکب) تکبر و نخوت داشتن. غره شدن. رجوع به غرور شود.

غرور جوانی.

[غُ رو رِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غروری که جوانان دارند. کبر و نخوت و خودپرستی جوانان(1). رجوع به غرور شود. || بره و جوشی که در روی جوانان پیدا آید. رجوع به غرور شود.
(1) - La fougue de la jeunesse.

غرور خریدن.

[غُ خَ دَ] (مص مرکب)متکبرانه رفتار کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به غرور شود.

غرور خوردن.

[غُ خوَرْ / خُرْ / خَرْ دَ](مص مرکب) فریب خوردن. گول خوردن. فریفته شدن. غره شدن :
سنجر اگر خورد ز نوبت غرور
نوبت او بانگ دهل بد ز دور.
میرخسرو (از آنندراج).

غرور دادن.

[غُ دَ] (مص مرکب) فریفتن. گول زدن. اغواء : کار این قوم دیگر است و سلطان را غرور میدهد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص548). و از دیگر سوی مسیلمه دعوی نبوت می کند و غرور میدهد. (ترجمهء تاریخ اعثم کوفی ص11).
تو غرورش دهی او چیره شود
ظن برد کو نه رهی ابن عم است.خاقانی.
ملک رها کن که غرورت دهد
ظلمت این سایه چه نورت دهد!نظامی.
داده شه را به نام نیک غرور
و او ز تعلیق نیکنامی دور.نظامی.

غرور داشتن.

[غُ تَ] (مص مرکب)نخوت داشتن. متکبر و خودبین و خودپرست بودن. مغرور بودن. (ناظم الاطباء) :
زاهد غرور داشت سلامت نبرد راه
رند از ره نیاز به دارالسلام رفت.حافظ.

غرور کردن.

[غُ کَ دَ] (مص مرکب) غرور و تکبر نمودن. غرور داشتن :
دی به چمن برگذشت سرو سخنگوی من
تا نکند گل غرور رنگ من و بوی من.
سعدی (بدایع).

غروری.

[غُ] (اِخ) (ملا...) نصرآبادی در تذکرهء خود آرد: گویا شیرازی است. طبعش نهایت پاکی و شکستگی داشت. در ایام حیات مرتکب امور دنیوی نشد از آن سبب عمرش به هشتاد رسید. کمال زنده دلی را داشت. به خدمت بسیاری از اهل حال رسید. در اواخر به اصفهان فروکش کرده در قهوه خانه ساکن بود. یاران اهل معنی جهت ادراک صحبت او به قهوه خانه می آمدند. مدار خود را از جدول کشی میگذرانید. والد کمینه ربط بسیار به او داشته است. فقیر به اتفاق ایشان به خدمت او میرفتم. توجه بسیار به فقیر میکرد، و در علم رمل دست عظیمی داشت. در اواخر زمان شاه صفی فوت شد. مثنوی در بحر تحفة العراقین دارد. این چند بیت را در معراج گوید:
عزمش ز گمان سبک عنان تر
مرغی است گمان و عزم او پر
حجت طلبد ز عزمش ار کس
پیمودن عرش حجتش بس
شد زآمدنش چو چرخ آگاه
پر کرد ز شمع و مشعلش راه
از بسکه سبک گذشت و برگشت
از واقعه چرخ بیخبر گشت
ز آمد شدنش خبر ندارد
زآن مشعل و شمع برندارد.
غزل:
غم دل آواره هر دم پاره ای با خویش برد
مایهء تسکین من آواره ای با خویش برد
در فراق دوستان آخر ز ما چیزی نماند
هرکه رفت از هستی ما پاره ای با خویش برد.
*
نازک نهال من که خوشم با خیال او
قامت کشیدن است گران بر نهال او.
*
مژگان من از تف درون سوخت
هرچند که سبزه ای لب جوست.
*
مکن خورشید را از کوی خود دور
گل پژمرده هم در بوستان هست.
*
از اشک و آه این دل گریان ناله دوست
سنگ کنار آتش و ریگ میان جوست.
*
اشکم دهد به طوفان، گر سوز دل نباشد
آتش به کشتی ما باد مراد باشد.
رباعی:
گویند که در بیضه نگنجد عمان
این گفته و این مثل ندارد امکان
باطل کند این گفته به چندین برهان
گنجیدن ذات مرتضی در دو جهان.

غروری کاشی.

[غُ یِ] (اِخ) یا میر غروری(1). نصرآبادی در تذکرهء خود گوید. (ج2 ص291): سید عزیزی بود. به هند رفت و در آنجا درگذشت. شعرش این است:
چو عکسی که در آب دارد نشست
به هر جنبشی میخورم صد شکست.
*
چو افروزد رخ از می برنخیزد از گرانباری
ز بس در دامنش بال و پر پروانه میریزد.
*
به سایهء پر و بالش به اضطراب روم
چو مرغ نامه بری رو به آن دیار کند.
*
در عهد جمال تو نگیرند ز گل آب
عکس تو به هر آب که افتاد گلاب است.
*
دور از تو چو پیران قدمی میکشم از ضعف
و آنجا که توئی طفلم و رفتار ندارم.
آذر در آتشکده گوید: غروری از اهل آن دیار (کاشان) است و حالش از این یک شعر آشکار است:
بگذار که پنهان بود این راز جگرسوز
انگار که گفتیم و دل چند شکستیم.
رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - در آتشکده آذر، به صورت غروری آمده است.

غروز.

[غُ] (ع اِ) جِ غَرز. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به غرز شود.

غروس.

[غُ] (ع مص) مصدر غَرَس، به معنی قلمه کردن. قلمه زدن. خواباندن (مث شاخهء مو را). غِراس. غِراسه. (دزی ج2 ص206).

غروس.

[غُ] (ع اِ) جِ غَرس. جج، غروسات. (دزی ج2 ص206). رجوع به غَرس شود.

غروسه.

[غْرو / غُ سِ] (اِخ) (رینه...) معرب گروسه(1) نام مستشرق فرانسوی. (از اعلام المنجد). رجوع به گروسه شود.
(1) - Grousset.

غروش.

[غُ] (اِ) شعوری در لسان العجم به معنی خروش آورده، و شعر مخدوشی نیز به عنوان شاهد ذکر کرده است. ظاهراً مصحف خروش است.

غروش.

[غُ] (ع اِ) جِ غِرش. (اقرب الموارد) (دزی). و آن برابر چهل باره است، و قرش نیز گویند و هر دو معربند. (از اقرب الموارد). قروش. پیاستر(1). رجوع به غرش شود. || به صورت جمع، پول نقره ای است و غروشة را از همین جمع ساخته اند. (دزی ج2 ص206). مسکوکی مسینه در مصر و عراق و جز آن.
(1) - Piastre.

غروشن.

[غْرُ / غِ رُ شِ] (آلمانی، اِ) مأخذ کلمه غروش عربی است. (نشوء اللغة العربیة ص85). رجوع به غروش و غرش شود.

غروشة.

[غُ شَ] (ع اِ) از کلمهء غروش گرفته اند. (دزی ج2 ص206). رجوع به غروش و غِرش شود.

غروشی.

[غْرو / غِ] (اِخ) تلفظ عربی و ترکی گروشی(1). نام مارشال فرانسوی. (از قاموس الاعلام ترکی) (از اعلام المنجد). رجوع به گروشی شود.
(1) - Grouchy.

غروض.

[غُ] (ع اِ) جِ غَرض. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به غرض شود.

غر و غر.

[غُرْ رُ غُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)به معنی غرغر. (فرهنگ شعوری). رجوع به غرغر شود.

غر و غربیله.

[غِ رُ غَ لَ / لِ] (اِ مرکب، از اتباع) ناز با کون و کچول. ترکیبی از غر + غربیله. رجوع به همین مدخل ها شود.

غر و غمزه.

[غِ رُ غَ زَ / زِ] (اِ مرکب، از اتباع) جنباندن جزء یا تمام بدن از روی ناز توأم با اشارهء چشم و ابرو. مرکب از: غر + غمزه. رجوع به همین مدخل ها شود.

غروف.

[غَ] (ع ص) چاه که دست به آبش رسد. (منتهی الارب) (آنندراج). آن چاه که از آن به دست آب توان خوردن. (مهذب الاسماء). البئر التی یغترف ماؤها بالید. (اقرب الموارد). || غرب غروف؛ دلو بزرگ یا دلو بسیارآب بردار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) کوزه ای که شکل ظرف اتروسک(1) را دارد، و آن را غَرّاف نیز آورده اند. (دزی ج2 ص207).
.(منسوب به ناحیهء اتروری)
(1) - Etrusque.

غر و فر.

[غِرْ رُ فِ] (اِ مرکب، از اتباع) ناز و غمزه. قر و غمزه. ترکیبی از: غر + فر. رجوع به همین مدخل ها شود.

غروق.

[غُ] (ترکی، اِ) غُرُق. قرق. قورق. رجوع به همین مدخل ها شود : نیز بهانه ای بر باسقاق و نواب و حکام کردندی که فلان موضع را غروق(1) کرده بودیم و آنجا شکار کردند... و اگر کسی در حوالی آن غروق دور یا نزدیک بگذشتی بلاکلام اسپ و جامه یا مبالغ زر به خدمتی از او بستدندی. (تاریخ غازان ص343). این خبر در غروق(2)«ارغون» به سمع میرزا ابابکر رسید لشکریان خود را استمالت داده به عزم رزم اعدا بازگردیده... (حبیب السیر چ تهران جزء 3 از مجلد 3 ص182). و در کوه شاهو که برابر دهخوارگان است غروق بزرگ او ساختند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی). صندوق او در آن غروق دفن کردند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی).
(1) - ن ل: قوروق.
(2) - در حبیب السیر (چ خیام ج3 ص562) «قرون» آمده است ولی ظاهراً همان غروق است.

غروک.

[غُرْ رو] (ص) در تداول گناباد خراسان مفتوق را گویند. کسی که مرض فتق دارد. مأخوذ از غر. غُرغُر. رجوع به همین مدخل ها شود. || در تداول شوشتر روده دراز را هم گویند. رجوع به لغت محلی شوشتر (نسخهء کتابخانهء مؤلف) ذیل روده دراز شود.

غرو کردن.

[غِ رَ / رُو کَ دَ] (مص مرکب)در تداول خانگی عامه به مزاح، لباس نیکو پوشیدن و زینت کردن و مصمم شدن برای رفتن به جائی: باز کجا غِرَو کرده ای؟

غر و لند.

[غُرْ رُ لُ] (اِ مرکب، از اتباع)آهسته حرف زدن از سر خشم و اعتراض. غرغر. غر. قر. قرقر. رجوع به غر و غر زدن شود.
ترکیب ها:
- غر و لند زدن.؛ غر و لند کردن. رجوع به همین ترکیب ها شود.

غر و لند زدن.

[غُرْ رُ لُ زَ دَ] (مص مرکب) آهسته سخن گفتن از سر خشم و اعتراض. غر زدن. غرغر کردن. قر زدن. قرقر کردن. غر و لند کردن. لند و لند کردن. ژکیدن.

غر و لند کردن.

[غُرْ رُ لُ کَ دَ] (مص مرکب) غر و لند زدن. غر زدن. غرغر کردن. قر زدن. قرقر کردن. لند و لند کردن. ژکیدن. رجوع به غر و لند زدن شود.

غرون.

[غَرْ رو] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب). غرون موصلی از ابی یعلی و ابواسحاق ابراهیم بن لاجین الاغری حدیث کند، از ابرقوهی سماع کرد و حافظ بن حجر و دیگران از وی سماع کنند، و اسانیدی که از او به ما رسیده عالی است. (از تاج العروس).

غرونبرغ.

[غْرومْ / غِ رومْ بِ] (اِخ)قصبه ای است در پروس. تلفظ ترکی گرونبرگ(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرونبرگ شود.
(1) - Grunberg.

غرونبه.

[غُ رومْ بَ / بِ] (اِ صوت) به معنی غروبه است که غرنبه و شور و غوغا و بانگ و خروش باشد. (برهان قاطع). فریاد و شور و مشغله و بانگ و خروش. (آنندراج). غرنبه. (جهانگیری). رجوع به غرنبه شود.

غرونق.

[غَ رَ نَ] (ع ص) جوان سپید خوب صورت. (منتهی الارب). ج، غَرانِق، غَرانیق، غَرانِقَة. (اقرب الموارد). رجوع به غرنوق شود.

غرونلاند.

[غْرُ / غِ رُ وِ] (اِخ) معرب گروئنلند(1). (اعلام المنجد). رجوع به گروئنلند شود.
(1) - Groenland.

غرونینکه.

[غْرُ / غِ رُ کَ] (اِخ) شهری است در هلند. تلفظ ترکی گرونینگ(1). (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرونینگ شود.
(1) - Groningue.

غروة.

[غِ رَ وَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). در معجم البلدان و تاج العروس دیده نشد.

غروی.

[غَرْ وا] (ع اِ) شگفت، یقال: لا غروی؛ ای لاعجب. غَرْو. رجوع به غَرْو شود. || (اِمص) برانگیختگی و تحریض به دشمنی. اسم است اغراء را. (منتهی الارب) (آنندراج): اَغْراهُ به اغراء؛ ولعه به و حضه علیه، و الاسم الغَرْوی. (قطر المحیط).

غروی.

[غَ رَ وی ی] (ص نسبی) منسوب به غرا. رجوع به غرا شود. || منسوب به غری که در کوفه است. (از تاج العروس). و من باب اطلاق جزء به کل به «نجفی» (از مردم نجف. ساکن نجف) اطلاق گردد. رجوع به غری شود.

غروی.

[غَرْ] (ع اِ) بیرونی در الجماهر گوید (ص90): همان اسپیدچشمه(1) است که به غروی معروف می باشد. رجوع به اسپیدچشمه شود.
(1) - در متن الجماهر: اسبیدچشمه.

غرویدن.

[غُرْ دَ] (مص) شور و بانگ کردن. (آنندراج). || ظاهر شدن و دیده شدن. (فرهنگ شعوری).

غرویره.

[] (اِخ) قصبه ای است در سویس. تلفظ ترکی گرویر(1). (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرویر شود.
(1) - Gruyere.

غرویزن.

[غَرْ زَ] (اِ) به معنی پرویزن است و آن آلتی باشد که بدان آرد و امثال آن بیزند و به عربی غربال و هلهال گویند. (برهان قاطع). گربال. (آنندراج) (انجمن آرا). پرویزن. (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). غریزن. غریزان. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). غربال. غربیل. رجوع به غربال شود.

غرة.

[غِ رَ] (ع مص) وعده. نوید. (منتهی الارب): وَغَرَ فلاناً غرةً؛ وعده. (اقرب الموارد). || غرهء آفتاب بر کسی؛ سخت افتادن آن بر وی. (از اقرب الموارد).

غرة.

[غِرْ رَ](1) (ع مص) فریفتن. بیهوده امیدوار کردن کسی را. (منتهی الارب). گول زدن. حریص کردن به باطل. (از اقرب الموارد). غَرّ. غرور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَرّ شود. || در «لطائف» غره به فتح اول و تشدید دوم به معنی فریفته شدن و به کسر اول و تشدید دوم به معنی فریفتگی و غافلی آمده است. (غیاث اللغات) (آنندراج). فریفته شدن. غافل شدن. || با دهانهء تیغ با کسی کاری کردن که شبیه قتل و ذبح باشد. غَرّ. (از اقرب الموارد). || ریختن آب. صب. غرة در مشک آب، آن است که آن را در آب گذارند و با دست آب را به درون آن وارد کنند و به این کار مداومت کنند تا پر شود. غَرّ. غرور. (از اقرب الموارد). || (اِمص) ناآزمودگی کار. غفلت. بی خبری. یقال: کان ذلک فی غِرَّتی. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غِرَر. (اقرب الموارد). || (ص) فریفته. گول خورده. هزاک. (فرهنگ اسدی نخجوانی). مغرور :
به ملک ترک چرا غره اید یاد کنید
جلال و دولت محمود زاولستان را.
ناصرخسرو.
ای شده مشغول به کار جهان
غره چرائی به جهان جهان.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص316).
ای به دیدار فتنه چون طاووس
وی به گفتار غره چون کفتار.سنائی.
غره به ملکی که وفائیش نیست
زنده به عمری که بقائیش نیست.نظامی.
ای مدعی زاهد غره به دعوت خود
گر سر عشق خواهی دعوی ز سر به در کن.
عطار.
درآمد دوش گفت ای غرهء خود
دلت غمگین و نفست شادمانه ست.عطار.
همچو کفتاری که میگیرندش او
غرهء آن گفت کاین کفتار کو؟
مولوی (مثنوی).
در فسون نفس کم شو غره ای
کآفتاب حق نپوشد ذره ای.
مولوی (مثنوی چ کلاله خاور ص358).
و به آواز خوش کودکان غره نباید بود. (گلستان سعدی).
عمر برف است و آفتاب تموز
اندکی مانده خواجه غره هنوز.
سعدی (گلستان).
|| مغرور. گستاخ. خودبین. متکبر. بانخوت. (ناظم الاطباء).
ترکیب ها:
- غره بودن.؛ غره ساختن. غره شدن. غره کردن. غره گردیدن. غره گشتن. رجوع به هریک از ترکیبات مذکور شود.
|| مؤنث غِرّ. رجوع به غر شود.
(1) - امروز در تداول فارسی زبانان غالباً غره (به فتح غین) استعمال شود.

غرة.

[غُرْ رَ] (ع اِ) ج، غُرَر. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). سپیدی پیشانی است بزرگتر از درمی. وَضَح. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). صاحب صبح الاعشی گوید (ج2 ص19) غرة، سفیدی پیشانی اسب را گویند که بزرگتر از درهم باشد، و اول رتبهء غره را نجم نامند و آنچه کشیده شود و باریک گردد و از پیشانی تجاوز نکند آن را اغر عصفوری گویند و آنچه خیشوم او را بپوشاند و به لبش نرسد اغر شمراخی نامیده می شود. و هرگاه پیشانی وی را فراگیرد، و به چشمانش نرسد، آن را اشدخ نامند، و هرگاه تمام روی وی را فراگیرد ولی دیدگانش سیاه باشد مبرقع نامیده می شود، و اگر از دیدگانش نیز تجاوز کند و پلکهایش هم سفید باشد مُعزَب نامیده شود، و هرگاه به طرف راست و چپ رخسار برسد لطیم ایمن یا ایسر نامیده شود. - انتهی. || سفیدی پیشانی : همت بأس او به غرهء سجاحت آراسته. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص362). ابوالحارث احمدبن محمد غرهء دولت و جمال جمله و طراز حلهء ایشان بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص276).
- غرهء سلطنت روزافزون؛ یعنی بانی این سلطنت که پیوسته در تزاید است (!). (ناظم الاطباء).
- غرهء ناصیهء سلطنت؛ یکی از القاب شاهزادگان (!). (ناظم الاطباء).
|| پیشانی :
بحری که عبد کرد بر اعدا به پشت ابر
از غره اش درخش و ز غرشت تندرش.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص230).
|| برده. کنیزک، و فی الحدیث: قضی رسول الله (ص) فی الجنین بغرة فکانه عبر عن الجسم کله بالغرة. (منتهی الارب) (آنندراج). غرة از عبید آن است که قیمت آن نصف عشر دیه باشد. (از تعریفات). || دل. قلب. || پیکر ماه. || ماه نو. (منتهی الارب) (آنندراج). طلعت هلال. (اقرب الموارد). || سپیدی دندان و آب آن. || برگزیدهء هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). بهتر از هر چیز. (غیاث اللغات). || شریف و مهتر هر قوم. (منتهی الارب) (آنندراج). سید قوم. (غیاث اللغات) (آنندراج). سردار قوم. (از غیاث اللغات ذیل غرر). || اول هر چیز. (از مهذب الاسماء). اول هر چیز و معظم آن. (اقرب الموارد) : هم در حدائث سن و غرهء عمر، جان با حداث شحنهء عشق داد. (سندبادنامه ص150).
چادر و سربند پوشید و نقاب
مرد شهوانی و در غرهء شباب.
مولوی (مثنوی).
|| کل شی ء ترفع قیمته فهو غرة؛ هر چیزی که بهای آن گران شود. (اقرب الموارد). || شب اول ماه. ج، غُرَر: غرر الشهر؛ سه شب از اول ماه. (منتهی الارب) (آنندراج). اول روز ماه را که غره گویند. بر وجه استعاره از بیاض پیشانی مأخوذ است. (غیاث اللغات) (آنندراج). یقال: کتبت غرة کذا؛ نوشتم در اول ماه. (مهذب الاسماء) :
خزیده در شجر کام فصل فروردین
دمیده از سحر شام غرهء شوال.
ظهوری (از آنندراج).
روز اول ماه. مقابل سلخ. هِلّ. اول. مستهل. سر. سر ماه. مارمِه (در مازندران). مادرمه (مازندران). ماه سر (در مازندران). برآمد. ابن البراء : غرهء محرم به کوشک دشت لنگان فرودآمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص513). غرهء ماه شعبان به کوشک کهن محمودی بازآمد به شهر. (تاریخ بیهقی ص416). غرهء ماه رجب مهمانی بود. (تاریخ بیهقی ص366).
می نوش که بعد از من و تو ماه بسی
از سلخ به غره آید از غره به سلخ.خیام.
|| روی مرد. (منتهی الارب). رخساره :
آرایش او به رنگ و بوی خوش
افشاندن جعد و شستن غره.ناصرخسرو.
شعلهء برق و روز نو غرتش از مبارکی
قلهء برف و صبحدم شیبتش از معطری.
خاقانی.
و سیمای صیانت و سداد در ناصیهء تو پیداست و آثار مردمی و مروت در غرهء تو ظاهر و لایح. (سندبادنامه ص302). آثار کیاست از ناصیهء او لامح و انوار فراست در غرهء او لایح. (سندبادنامه ص250).
گر شمع نباشد شب دلسوختگان را
روشن کند این غرهء غرا که تو داری.
سعدی (طیبات).
|| هرچه از روشنایی بر تو ظاهر شود، یا صبح غرهء آن ظاهر شده. (منتهی الارب). کل ما بدا لک من ضوء او صبح فقد بدت غرته. (اقرب الموارد). روشنی . (فرهنگ شاهنامهء شفق) :زاهد آن روز از غرهء صباح تا طرهء رواح اشک حسرت میبارید. (سندبادنامه ص230). سبع شداد از آن اصفهان سَبُعی و ربع شداد از وی ربعی... غرهء طلعت او چشم روی زمین، و زینت رتبت او و هذا البلد الامین. (ترجمهء محاسن اصفهان) چون غرهء صبح از افق مشرق پیدا شد به حدود بوزجان رسیده بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص180). || سرعت بالیدگی انگور. (منتهی الارب) (آنندراج). سرعت روییدن و بالا رفتن شاخه های انگور. سرعة بسوق الکرم. (از اقرب الموارد). || اورمزد: غرهء تیر؛ اورمزد تیر. رجوع به اورمزد شود. || در لغت و شرع دیهء جنین را گویند و آن عبارت از پانصد درهم حقیقی یا حکمی باشد چنانکه اگر دیهء جنین اسب یا کنیز یا غلام هم که باشد مقدار همان پانصد درهم است. و چون اول مقادیر دیات است. آن را غره نام نهاده اند، زیرا آغاز و اول هر چیز را غره نامند، چنانکه اول ماه را هم غره گویند. و غره نزد شافعی ششصد درهم است. فقها می گویند کسی که بر شکم زنی به نحوی زند که سقط جنین کند دیهء آن جنین بر عاقلهء زننده است خواه جنین مذکر یا مؤنث باشد. چنین است در بیرجندی و جامع الرموز در کتاب دیات. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص1091). محقق در کتاب شرایع گوید: دیهء جنین مسلمان حر صد دینار است در صورتی که کامل باشد و روح بدان درنیاید پسر باشد یا دختر، و هرگاه ذمی باشد عشر دیهء پدرش، و به روایتی عشر دیهء مادرش است ولی اولی مورد عمل قرار میگیرد. اما مملوک عشر قیمت مادر مملوکه اش است. و هرگاه روح در وی آید دیهء کامله برای پسر و نصف آن برای دختر است. و اگر خلقت جنین کامل نباشد در آن دو قول گفته اند: یکی غره است که شیخ در مبسوط آن را آورده و اشهر توزیع دیه به مراتب نقل است، اگر استخوان در آن باشد هشتاد دینار، مضغه باشد شصت دینار علقه چهل دینار، نطفه بیست دینار به شرط القاء در رحم است. (از کتاب شرایع ص345). و در همین صفحه از کتاب مذکور دیهء جنین به تفصیل آمده است. رجوع به ترجمه النهایة ص530 و نیز رجوع به دیه شود. || ذوالغرة. رجوع به ذوالغرة شود. || (مص) غره دار گردیدن و سپید گشتن روی. (منتهی الارب). غره دار و زیبا گردیدن روی. غَرَر. غرارة. || سفید شدن چیزی. (اقرب الموارد).

غرة.

[غُرْ رَ] (اِخ) قله ای است در مدینه متعلق به بنی عمروبن عوف. در مکان این بنا منارهء مسجد قبا ساخته شده است. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).

غره.

[غُ رَ / رِ] (اِ صوت) آواز رعد و سباع. غُرّه. (فرهنگ شعوری). رجوع به غُرّه شود.

غره.

[غُرْ رَ / رِ] (اِ صوت) آواز رعد و سباع. به تخفیف را نیز آورند. (از فرهنگ شعوری). غرش. غرش شیر :
غره ای کن شیروار ای شیر حق
تا رود آن غره بر هفتم طبق.
مولوی (مثنوی).
غرهء شیرت بخواهد آسمان
نقش شیر و آنگه اخلاق سگان.
مولوی (مثنوی چ کلالهء خاور ص149).
غرهء او حاکم درندگان
نعرهء او مانع چرندگان.مولوی (مثنوی).
-آسمان غره؛ تندر. رعد. آسمان غرغره. رجوع به آسمان غرغره و غرغره شود.

غره.

[غُرْ رَ] (اِخ) در حبیب السیر غره از بلاد شام و از اعمال قدس به شمار آمده : و مولدش (شافعی) به روایت اصح غره بود از بلاد شام. (حبیب السیر چ 1 تهران جزو سیم از مجلد ثانی ص93). خبر به دارالسلطنهء هرات رسید که مولانا حسام الدین مبارکشاه به جانب مصر رفته بود، در غره از اعمال قدس وفات یافته. (حبیب السیر جزو سیم از مجلد سیم ص204). رجوع به کتاب مذکور جزو چهارم از مجلد اول ص162 و جزو چهارم از مجلد دوم ص214 و رجوع به غرهء صغیر و کبیر شود.

غرة الوجه.

[غُرْ رَ تُلْ وَجْهْ] (ع اِ مرکب)سفیدی پیشانی. سفیدی طلعت.
- غرة الوجه شدن؛ کنایه از شهرت یافتن و نامی شدن. (در توصیف اصفهان) :
تختگاه و محط دولت بود
مهبط و بارگاه ایمان شد
سرة البطن ربع مسکون بود
غرة الوجه ملک سلطان شد.
(ترجمهء محاسن اصفهان ص100).

غره بودن.

[غِرْ رَ / رِ دَ] (مص مرکب)مغرور بودن. (آنندراج). فریفته شدن. گول خوردن. غره شدن. غره گردیدن. غره گشتن. رجوع به غره شود :
آهی مباش غره فسان و فسوس را
هرگز مدان تو زهر گیاه اصل سوس را.
؟ (آنندراج).

غره چی.

[غَ رَ / رِ] (ص) کولی. غربال بند. کوچ و بلوچ. چینگانه. قره چی. غرچه. لولی. حرامی. صورتی از غرچه است. رجوع به مدخل های مذکور شود. || مجازاً زنی که بسیار فریاد کند.

غره ساختن.

[غِرْ / غَرْ رَ / رِ تَ] (مص مرکب) گول زدن. فریفتن. غره کردن. رجوع به غره شود :
به دیو امل عقل غره نسازم
به باد طمع طبع خرم ندارم.خاقانی.

غره شدن.

[غِرْ / غَرْ رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب) فریفته شدن. امید بیهوده داشتن. غافل شدن. (ناظم الاطباء). فریب خوردن. فریفته گشتن. گول خوردن. فنودن. مغرور شدن. غره گردیدن. غره گشتن. رجوع به غره شود :
غره مشو بدانکه جهانت عزیز کرد
ای بس عزیزکرده خود را که کرد خوار.
عمارهء مروزی.
یا فتی! تو به مال غره مشو
چون(1) تو بس دید و بیند این دیرند.رودکی.
مشو غره ز آب هنرهای خویش
نگه دار بر جایگه پای خویش.فردوسی.
نبودت ز کارم مگر آگهی
شده غره بر تخت شاهنشهی.فردوسی.
به روز جوانی به زر و درم
مشو غره جان را مگردان دژم.فردوسی.
ور بدین هر دو سبب خیره سری غره شود
همچنان گردد چون مور که گیرد پرواز.
فرخی.
دشمن چو نکوحال شوی گرد تو گردد
زنهار مشو غره بدان چرب زبانیش.
ناصرخسرو.
به چشم حق تو منگر سوی باطل
مشو غره به ملک و تخت شیطان.
ناصرخسرو.
به خواب اندر است ای برادر ستمگر
چه غره شده ستی بدان چشم بازش.
ناصرخسرو.
کی شود غره به گفتار مخالف چون توئی
مرد دانا کی دهد هرگز به گازر پوستین!
امیر معزی.
گر از آتش همی ترسی به مال کس مشو غره
که اینجا صورتش مال است و آنجا شکلش اژدرها.
سنائی.
خاقانیا به جاه مشو غره عمروار
گر خود به جاه بهمن و جمشیدی از قضا.
خاقانی.
به دولت هر که شد غره چنان دان
که میدانش آتش و او نی سوار است.خاقانی.
بدین قالب که بادش در کلاه است
مشو غره که مشتی خاک راه است.نظامی.
مشو غره بر آن خرگوش زرفام
که بر خنجر نگارد مرد رسام.نظامی.
تو غره بدان شوی که می می نخوری
صد لقمه خوری که می غلام است آن را.
خیام.
بر حسن و جوانی ای پسر غره مشو
بس غنچهء ناشکفته بر خاک بریخت.خیام.
مرد مال و خلعت بسیار دید
غره شد از شهر و فرزندان برید.مولوی.
گر نشد غره بدین صندوقها
همچو قاضی یابد اطلاق و رها.مولوی.
گول میکن خویش را و غره شو
آفتابی را رها کن ذره شو.مولوی.
مشو غره بر حسن گفتار خویش
به تحسین نادان و پندار خویش.
سعدی (گلستان).
ولی ز باطنش ایمن مباش و غره مشو
که خبث نفس نگردد به سالها معلوم.
سعدی (گلستان).
ای که در نعمت و نازی به جهان غره مباش
که محال است درین مرحله امکان خلود.
سعدی (طیبات).
خواب را مردم بیداردل اصلی ننهند
نشوند اهل خرد غره به تمویه سراب.
ابن یمین.
ای کبک خوشخرام کجا میروی بایست
غره مشو که گربهء زاهد نماز کرد.حافظ.
مباش غره به علم و عمل فقیه مدام
که هیچکس ز قضای خدای جان نبرد.
حافظ.
(1) - ن ل: چونکه.

غره شده.

[غِرْ / غَرْ رَ / رِ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) فریفته. فریب خورده. گول خورده. مغرور :
ای غره شده به پادشائی
بهتر بنگر که خود کجائی.ناصرخسرو.

غرة صغیر.

[غُرْ رَ تُ صَ] (اِخ) قریه ای است در سوریه واقع در قضاء منبج. (از اعلام المنجد).

غرة کبیر.

[غُرْ رَ تُ کَ] (اِخ) قریه ای است در سوریه واقع در قضاء منبج. (از اعلام المنجد).

غره کردن.

[غِرْ / غَرْ رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب) فریفتن. گول زدن. مغرور کردن. غره ساختن. رجوع به غره شود :
نگویند زینگونه مردان مرد
همانا جوانی ترا غره کرد.فردوسی.
چون شوی غره بدینش چو همی بینی
که همی غره کند گنبد دوارش.ناصرخسرو.
نگر کتان نکند غره عهد و پیمانش
که او وفا نکند هیچ عهد و پیمان را.
ناصرخسرو.
غره نکند هر که بدیده ست سپاهش
این عالم از آن پس به فراخی مکانیش.
ناصرخسرو.
هرکه را غره کرد دولت تیز
عذر آن دولتش هلاک رساند.خاقانی.

غره گردیدن.

[غِرْ / غَرْ رَ / رِ گَ دی دَ](مص مرکب) فریفته شدن. گول خوردن. غره گشتن. مغرور شدن. رجوع به غره شود :
نگردد به گفتار مستانه غره
کسی کو دل و جان هشیار دارد.
ناصرخسرو.

غره گشتن.

[غِرْ / غَرْ رَ / رِ گَ تَ] (مص مرکب) فریفته شدن. گول خوردن. مغرور شدن. غره گردیدن. غره شدن. غره بودن. رجوع به غره شود :
به زرق تو این بار غره نگردم
گر انجیل و تورات پیشم بخوانی.
منوچهری.
تا غره گشته ای به سخنهایی
کاینها خبر دهند همی ز آنها.ناصرخسرو.
غره چرا گشته ای به کار زمانه
گر نه دماغت پر از فساد بخارست.
ناصرخسرو.
پیریت چو شیر نر همی غرد
تو گشته ای به زور کودکی غره!
ناصرخسرو.
هزاردستان در چمن باغ به آواز خوش خود غره گشته. (مجالس سعدی مجلس اول).

غره لنده زدن.

[غُرْ رَ / رِ لُ دَ / دِ زَ دَ](مص مرکب) تلفظی در غر و لند زدن. رجوع به غر و لند زدن شود.

غره ماه.

[غُرْ رَ / رِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اول روز از ماه. شب اول ماه. مستهل ماه. رجوع به غره شود.

غری.

[غَ را] (ع مص) آزمند گردیدن. (منتهی الارب). در تاج العروس و اقرب الموارد غرا (به الف) آمده و ظاهراً صاحب منتهی الارب به اشتباه رفته است. حریص شدن. مولع شدن. (مصادر زوزنی). حریص شدن به چیزی بی آنکه وادارکننده ای باشد. (اقرب الموارد). غِراء. (منتهی الارب) (تاج العروس). غَراء . (تاج العروس) (اقرب الموارد). || سرد شدن آب چشمه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). در تاج العروس و اقرب الموارد «غرا» به الف آمده است.

غری.

[غَ] (حامص) قحبگی. غر بودن. رجوع به غر شود :
از غری ریش ار کنون دزدیده ای
پیش ازین بر ریش خود خندیده ای.
مولوی (مثنوی چ کلاله خاور ص409).
|| (اِ) گریه با آواز و فریاد :
این دل محزون نگیرد از غم فرقت قرار
می کند شام و سحر با حسرتش غری و زار.
؟ (از فرهنگ شعوری).
در مآخذ دیگر بدین معنی یافته نشد.

غری.

[غَ] (ع اِ) سریشم و به ترکی یاپوشقان. (تحفهء حکیم). صاحب «الابنیة» در بیان معنی سریش، غری به کار برده است. در ترجمهء صیدنه نیز آمده: سریشم را به لغت عرب غری گویند. ولی صحیح آن غرا (به الف) و غراء است. رجوع به همین کلمات شود.

غری.

[غَ] (اِخ) صاحب قاموس الاعلام محمد مؤمن عزتی را غری آورده. ولی در آتشکدهء آذر به صورت عزتی آمده است. و ظاهراً قول قاموس الاعلام اشتباه است. رجوع به عزتی شود.

غری.

[غُ] (حامص) فتق. فتاق. دبه خایگی. بادخایگی. بادگُندی. قیلة. ادرة. غر بودن. رجوع به غُر شود.

غری.

[غِ] (ص نسبی) شخص باغر. آنکه غر میدهد. رجوع به غر و قر شود.

غری.

[غُرْ را] (ع اِ) زن مهتر قوم. (منتهی الارب). السیدة فی قبیلتها. (اقرب الموارد).

غری.

[غَ ری ی] (ع ص، اِ) نیکو و خوب صورت از مردم و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از قطر المحیط). || بنای نیکو. از آن است غَریّان دو بنا در کوفه یا دو صخره یا دو خرپشته. (منتهی الارب) (آنندراج). || الغری الذی یطلی به؛ غری آن است که بدان بیالایند. (از معجم البلدان ذیل غریّان). || رنگ سرخ. صبغ احمر کانه یغری. قال الشاعر: کانما جبینه غری. (از تاج العروس).

غری.

[غَ] (اِخ) نام موضعی به کوفه که تن امیرالمؤمنین علی (ع) را در آنجا به خاک سپردند. || یکی از نامهای شهر نجف. (ماضی النجف و حاضرها ج1 ص8). رجوع به دورهء کتاب مذکور و رجوع به نجف شود. || یکی از غریان را گویند. (از معجم البلدان). رجوع به غریان شود.

غری.

[غَ] (اِخ) بتی که بر روی آن گوسفندهای قربانی را ذبح میکردند. (از معجم البلدان). اسم صنم کان یطلی به و یذبح علیه. (تاج العروس).

غری.

[ ] (اِخ) به قول صاحب تاریخ قم آبی بود در قم که از جویهای «تیمره» و «انار» در وادی می انداختند، و غری همریشه با ایغار است و ایغار در لغت به معنی جمع و اضافت است. یعنی آب تیمره و «انار» اضافت می کنند و جمع می گردانند با آب رودخانهء قم. (تاریخ قم ص49).

غری.

[غُ رَی ی] (ع اِ مصغر) تصغیر غرا که به معنی سریشم و هر چیزی است که بدان بیالایند. (از معجم البلدان).

غری.

[غُ رَی ی] (اِخ) آبی است نزدیک اجا. (منتهی الارب). آبی است نزدیک اجا که یکی از دو کوه طی می باشد. (از معجم البلدان).

غریاسنگ.

[غَرْ سَ] (اِ) غرماسنگ. نان تنک در روغن بریان کرده. (برهان قاطع) (آنندراج). نان تنک به روغن در جوشانیده بود. (فرهنگ اسدی) :
گر من به مثل سنگم با تو غریاسنگم(1)
ور زآنکه تو چون آبی با خسته دلم ناری.
بوشکور (از فرهنگ اسدی).
رجوع به غرماسنگ شود.
(1) - ن ل: غرماسنگم. (سروری و رشیدی). این بیت در ذیل غرماسنگ نیز به عنوان شاهد آمده است.

غریاق.

[غِرْ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غریان.

[غَرْ] (اِخ) قلعه ای است در یمن در کوه شطب. (از معجم البلدان).

غریان.

[غَ ری یا] (اِخ) دو بنا در کوفه یا دو صخره یا دو خرپشته. و گفته اند آنها قبر مالک و عقیل است که ندیمان جذیمة الابرش بودند، و وجه تسمیهء آن این است که نعمان بن منذر در روز «کیفر» هر که را میدید میکشت و غریان را به خون وی تغریه میکرد. (از منتهی الارب). یاقوت در معجم البلدان گوید: غریان تثنیهء غری است، و آنها دو طربال؛ یعنی دو بنا هستند مانند صومعه که در بیرون کوفه نزدیکی قبر علی بن ابی طالب قرار دارند. ابن درید گوید: طربال قطعه ای از کوه یا دیوار مستطیلی در هواست که کج می شود و در حدیث آمده حضرت رسول وقتی به طربال کجی میگذشت به سرعت میرفت، و جمع آن طرابیل است. و گویند: طربال قطعهء بلندی از دیوار یا صخرهء بزرگ مشرفی از کوه است، و طرابیل شام صومعه های آنجا را گویند. دربارهء غریان واقع در کوفه، هشام بن محمد از شرقی بن القطامی روایت کند که وی گوید: «منصور» مرا پیش یکی از پادشاهان فرستاد و من از حکایات و انساب عرب به وی بازمیگفتم ولی او شاد و متعجب نمیشد. یکی از یاران وی به من گفت: غری در کلام عرب چیست؟ گفتم: غری به معنی خوب و نیکوست، و عرب گوید: «هذا رجل غری» و وجه تسمیهء غریان نیز زیبایی آنها در آن زمان بوده است، و غریان که در کوفه ساخته شده مانند غریانی است که حاکم مصر ساخت و نگهبانانی بر آن گماشت، و هرکه بدانها نماز نمیگزاشت کشته میشد، اما در خواستن دو چیز وی را مخیر میکرد به شرط آنکه آن دو رهایی از قتل و رسیدن به سلطنت نباشد، و به جز آن دو هرچه میخواست بیدرنگ برمی آورد، آنگاه وی را میکشت. روزگاری گذشت گازری از اهل افریقا آمد که با وی خری و چوب گازری بود. بدانها گذشت و نماز نخواند. نگهبانان وی را گرفتند و گفتند چرا نماز نخواندی؟ پاسخ داد ندانستم. او را پیش پادشاه بردند. پادشاه گفت چرا نماز نخواندی؟ گفت ندانستم، و من مردی غریب از اهل افریقا هستم، دوست دارم که نزد تو باشم و لباسهای تو و خاصهء تو را بشویم، و از جانب تو به نیکی رسم، و اگر میدانستم هزار رکعت به غریان نماز میگذاشتم. پادشاه گفت: چیزی بخواه. گفت: چه بخواهم؟ گفت هرچه دلت میخواهد مسألت کن به جز رهایی از قتل و رسیدن به سلطنت. گازر تضرع کرد و به عذر غریبی متوسل شد. نتیجه ای نداد، آنگاه گفت ده هزار درهم و یک قاصد میخواهم. پول را گرفت و به قاصد گفت: وقتی به آفریقا رفتی خانهء فلان گازر را بپرس و این مبلغ را به خانوادهء وی بده. پس از آن ملک به وی گفت دومی را بخواه. گفت هریک از شما را سه ضربه با این چوب میزنم یکی سخت، دیگری متوسط، سومی پست تر از آن. پادشاه مدتی مکث کرد و به حاضران گفت رای شما چیست؟ گفتند بهتر است سنت پدران تو ترک نشود. به گازر گفتند از که شروع میکنی؟ گفت از پادشاه که پسر ملکی است که این آئین ازوست. پادشاه از تخت پایین آمد و گازر چوب خود را بلند کرد و ضربه ای چنان بر قفای وی زد که بر روی افتاد. ملک گفت: این کدام یک از ضربات بود؟ اگر ضربهء سبک چنین باشد در ضربت دوم و سوم میمیرم. پس به نگهبانان نگریست و گفت ای حرامزادگان آیا شما ادعا میکنید این مرد نماز نخوانده است. به خدا سوگند من نماز وی را دیدم، او را آزاد کنید و غریان را ویران نمایید. مرد گازر خندید و رفت. این بود حکایتی که هشام بن محمد نقل کرده است، اما به ظن غالب باید گفت که وقتی «منذر» غریان را در بیرون کوفه ساخت این سنت را مقرر داشت و برخلاف پادشاه مصر شروطی تعیین نکرد. والله اعلم. دو غری را که برون شهر کوفه است منذربن امرؤالقیس بن ماء السماء ساخت، و سبب آن بود که وی دو ندیم از بنی اسد داشت، یکی خالد بن نضلة و دیگری عمر بن مسعود. شبی مست شدند و پیش پادشاه رفتند و با وی سخن گفتند. وی در حالی که مست بود برآشفت و فرمان داد دو گودال در پشت کوفه کندند و آنان را زنده به گور کردند. چون بامداد شد آن ندیمان را به حضور خواست ولی جریان شب را به او گفتند. وی غمناک شد و به سوی گودالها رفت و دستور داد دو طربال که عبارت از دو صومعه باشد بر آنها بسازند. آنگاه گفت: من پادشاه نیستم اگر مردم از فرمان من سرپیچند، واردان عرب همه باید از میان آن دو طربال بگذرند، و برای آنها در سال دو روز کیفر و پاداش مقرر کرد. در روز کیفر هرکس را مشاهده میکرد میکشت و در روز پاداش هرکه را میدید با او نیکی میکرد و خلعت میداد. وی در یکی از روزهای کیفر بیرون آمده بود اتفاقاً عبیدبن ابرص اسدی شاعر را دید که به قصد مدح وی می آمد. منذر به وی گفت: ای عبید آیا برای ذبح کسی جز تو نبود؟ یکی از اطرافیان گفت او را نکشید تا شعر خود را بخواند، اگر نیکو باشد از او دلجویی کن و اگر بد باشد بکش، و تو بر کشتن توانا هستی. منذر فرودآمد و پس از طعام و شراب عبید را خواند و گفت آنچه می بینی بیان کن. گفت «اری المنایا علی الحوایا» (مثل) منذر گفت شعر بخوان. عبید پاسخ داد: «حال الجریض دون القریض» و «بلغ الحزام الطبیین» (این دو عبارت مثل گردید). یکی از حاضران گفت برای پادشاه شعر بخوان. گفت «و ماقول قائل مقتول» (این عبارت نیز مثل گردید). منذر گفت: قبل از اینکه فرمان کشتن تو را بدهم شعر بخوان. عبید جواب داد «من عزّ بز» (این نیز مثل گردید) و پس از آن اشعاری خواند(1). پس منذر گفت: ای عبید ناچار باید کشته شوی و تو میدانی که اگر پسرم نعمان در روز کیفر خود را نشان دهد از کشتن وی ناگزیرم اما در کشتن تو را بین سه چیز مختار می کنم یا از رگ اکحل خون میگیریم یا از رگ ابجل و یا از ورید. گفت: اگر از کشتن من ناگزیری دستور بده تا می بیارند و بخورم تا بندهایم بمیرد و بیهوش گردم. منذر چنان کرد. پس خون وی را گرفتند تا مرد و غریان را به خون وی آلودند. مدتی بعد از آن مردی به نام حنظلة از قبیلهء طی در روز کیفر بر خلیفه گذشت. خلیفه خواست وی را بکشد او تضرع کرد خلیفه گفت: ناگزیر باید کشته شوی حاجت خود را بخواه تا برآورده شود. گفت یک سال به من مهلت ده پس از آن برمی گردم تا فرمان خود را اجرا کنی. خلیفه پذیرفت و از وی کفیل خواست. وی شریک بن عمرو را کفیل قرار داد و رفت. و پس از یک سال در روز معین نزد خلیفه برگشت خلیفه تعجب کرد و پرسید چرا غدر نکردی؟ گفت: من وامی دارم که مرا از غدر بازمیدارد. گفت: آن چیست؟ گفت نصرانیت. خلیفه روش وی را پسندید و او و شریک بن عمرو را آزاد کرد و به لغو کردن آن سنت فرمان داد. و گفته اند سبب نصرانی بودن وی و اهل حیره همین بود. شرقی بن قطامی روایت کند که غریان به سبب زیبایی آنها بدین نام خوانده شده اند و منذر آنها را به تقلید یکی از پادشاهان مصر که غریانی ساخته بود به صورت دو غری بنا کرد. گویند معن بن زائدة به غریان گذشت و یکی از آنها را دید که فرسوده و منهدم شده است، این ابیات را خواند :
لو کان شی ء له ان لایبید علی
طول الزمان لما باد الغریان
ففرق الدهر و الایام بینهما
و کل الف الی بین و هجران.
(از معجم البلدان به اختصار).
رجوع به تاج العروس و قاموس الاعلام ترکی شود. || دو علامت(2) است از علامتهای حمی فید که در شانزده میلی «فید» واقع شده است، و راه حجاج از آنها میگذرد و حمی فید مشهور است و علامتهایی دارد و شاید دربارهء همین غریان است که شاعر گوید:
و هل ارین بین الغریین فالرجا
الی مدفع الریان سکنا تجاوره.
زیرا دو قریهء «رجا» و «ریان» در همین محل است، و ابن هرمة گوید :
اتمضی و لم تلمم علی الطلل القفر
لسلمی و رسم بالغریین کالسطر.
عهدنا به البیض المعاریب للصبی
و فارط احواض الشباب الذی یقری.
و سمهری عکلی راست :
و نبئت لیلی بالغریین سلمت
علی و دونی طخفة و رجامها.
عدید الحصی و الائل من بطن بیشة
و طرفائها مادام فیها حمامها.
(از معجم البلدان).
(1) - رجوع به معجم البلدان (غریان) شود.
(2) - در متن عربی «خیالان» آمده و چنانکه صاحب معجم البلدان در مابعد گوید: خیال به فتح اول چیزی است که در جایی نصب کنند تا معلوم شود که قورق است و بدان نزدیک نشوند.

غری الجلود.

[غَ رَلْ جُ] (ع اِ مرکب)سریشمی است که از پوست حیوانات به تکرار جوشانیدن به عمل آرند تا مهرا گردد و بگذراند تا صاف شود و عمل را اعاده نمایند تا به حدی که جرم آن از آب متمیز نشود. آنگاه در آفتاب چندان بگذارند و برهم زنند تا به حد انعقاد رسد و بهترین آن معمول از گاو است. (تحفهء حکیم مؤمن). ظاهراً صحیح کلمه غراالجلود است. رجوع به غرا و غراء و غراءالجلود شود.

غری الذهب.

[غَ رَذْ ذَ هَ] (ع اِ مرکب)رجوع به خروسوقلا و لحام الصاغة و تنکار شود.

غری السمک.

[غَ رَسْ سَ مَ] (ع اِ مرکب)رطوبت منجمدی است که در شکم ماهی بینی دراز که خنزیرالبحر نامند و امثال آن بهم میرسد و بعضی سیاه و برخی سفید است. گرمی و خشکی آن کمتر از غری الجلود و در جمیع افعال مانند آن است و مداومت آن از روزی یک مثقال تا دو مثقال جهت سل مجرب می باشد، و ضماد آن جهت شقاق رخسار و برص مفید است، و آنچه از نشاستهء برنج و امثال آن ترتیب دهند در منافع قریب به اصل آن است، و سریشم پنیر در صنایع غریبه عجیب الفعل است و در دستورات مذکور می باشد. (از تحفهء حکیم مؤمن). ظاهراً صحیح کلمه غراالسمک است. رجوع به غرا و غراء و غراءالسمک شود.

غریب.

[غَ] (ع ص) هر چیزی نادر و نو. (منتهی الارب) (آنندراج). نادر. (غیاث اللغات) (منتهی الارب). عجیب و نادر. (فرهنگ نظام). شگفت. عجیب و غیر مأنوس. (المنجد). بدیع. تازه. طرفه :
غریب آهوئی آمدم در کمند
که از بند جست و مرا کرد بند.
فردوسی (از ولف).
غریب و نادر باشد جوان باپرهیز
تو خویشتن ز جوانان غریب و نادر دان.
فرخی.
نزد خردمندان نباشد غریب
بوی از گل و نور از سهیل یمن.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص318).
غریب موی که مشک اندرو گرفت وطن
غریب روی که ماه اندرو گرفت قرار.
فرخی.
استادم نامها نسخت کرد سخت غریب و نادر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص344). بوالمظفر رئیس غزنین نایب پدرش خواجه علی به پروان پیش آمد با بسیار خوردنیهای غریب. (تاریخ بیهقی ص247). و دلیل روشن و ظاهر است که از این پادشاه آثار محمودی خواهند دید تا سواران نظم و نثر در میدان بلاغت درآیند و جولانهای غریب نمایند. (تاریخ بیهقی ص392).
دو کار از عزایم پادشاهان بدیع و غریب نماید. (کلیله و دمنه).
هست طریق غریب اینکه من آورده ام
اهل سخن را سزد گفتهء من پیشوا.خاقانی.
هست طریق غریب نظم من از رسم و سان
هست شعار بدیع شعر من از پود و تار.
خاقانی.
خوان نهادند باز بر ترتیب
بیش از اندازه خورده های غریب.نظامی.
به وقت خورش هرکه باشد طبیب
بپرهیزد از خورده های غریب.نظامی.
زهد غریب است به میخانه در
گنج عزیز است به ویرانه در.نظامی.
غربت ز برای تو گزیدم
کابیات غریب تو شنیدم.نظامی.
هر نفس این پردهء چابک رقیب
بازیی از پرده برآرد غریب.نظامی.
ور من گدای کوی تو باشم غریب نیست
قارون اگر به خیل تو آید گدا رود.سعدی.
غریب مشرق و مغرب به آشنایی تو
غریب نیست که در شهر ما مقام کنند.
سعدی.
از مکارم اخلاق درویشان غریب و بعید است روی از مصاحبت مسکینان تافتن. (گلستان سعدی). استاد دانست که پسر به قوت از وی زیاده است بدان فن غریب که از او پنهان داشته بود، با وی درآویخت. (گلستان سعدی). سخنهای لطیف میگوید و نکته های غریب از او میشنود. (گلستان سعدی). این لطیفه بدیع آوردی و نکته های غریب گفتی. (گلستان سعدی).
در نظر خویش غریب آمده
مرده و آنگه به طبیب آمده.خواجو.
بس غریب افتاده است آن مور خط گرد رخت
گفتم ای شام غریبان طرهء شبرنگ تو
در سحرگاهان حذر کن چون بنالد این غریب.
حافظ.
گر آمدم به کوی تو چندان غریب نیست
چون من در آن دیار هزاران غریب هست.
حافظ.
ترکیب ها:
- غریب آمدن.؛ غریب افتادن. غریب شکل. غریب شمردن. غریب قامت. رجوع به ترکیب های مذکور شود.
-امثال: غریب باشد هم زشت و هم گران کابین . (امثال و حکم دهخدا).
|| دورافتاده از مسکن. (دهار). بی شهر. دورشونده. ج، غُرَباء. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). ابن الارض. ابن نقیلة. (اقرب الموارد) (مرصع). دور از جای باش. دورشده و جداافتاده از وطن. بیرونی. اَتیّ. اتاوی. (منتهی الارب). بیگانه. (از آنندراج). اجنبی. نزیع. نازع. حمیل. جانب. (منتهی الارب). جنیب. (منتهی الارب) (دهار). جُنُب. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن). شهر نو. (مقدمة الادب زمخشری). پراکنده. اجنبی و متروک. (قاموس کتاب مقدس). مسافر. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). مسافر و دنیاگرد. (ولف) : و آنجا [ به شهر سوس الاقصی ] غریب کمتر افتد. (حدود العالم). و اندر وی [ شهرهای گیلان ] بازارها، و بازرگانان وی غریب اند. (حدود العالم). هر غریبی که به شهر ایشان اندرشود هر روزی سه بار طعام برند او را. (حدود العالم).
خروشید و بار غریبان ببست
ابر پشت شرزه هیونان مست.فردوسی(1).
به توران غریبیم و بی پشت و یار
میان بزرگان چنین سست و خوار.فردوسی.
بدو گفت نستار ازین در بگرد
تو ایدر غریبی و بی پای مرد.فردوسی(2).
گفت بنده غریب است میان این قوم، و رسم این خدمت نمیشناسد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص380). ندیمان و غلامانش پای کوفتند با گرزنها بر سر و پس دیگر روز این حدیث فاش شد و همهء مردم شهر، غریب و شهری از این گفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص394).
عنایت نمودن به کار غریب
سر فضل و اصل نکومحضری است.
ناصرخسرو.
جان تو غریب است و تنت شهری از این است
از محنت شهریت غریب تو به آزار.
ناصرخسرو.
ناداشته او خوار بماند از تو غریب است
بدداشت غریبان نبود سیرت احرار.
ناصرخسرو.
باز... وحشی و غریب است. (کلیله و دمنه).
خانه در بسته دار بر اغیار
تا درو این غریب مهمان است.خاقانی.
چون عقل و جان عزیز و غریب است لاجرم
جاندار عقل و عاقلهء جان شناسمش.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص647).
چون غریبش یافتی چون عقل و چون عقل از جهات
خانه ای بالاش مأوی دادی احسنت ای ملک!
خاقانی (دیوان ص649).
یکبار دگر سلیم دلدار
آمد بر آن غریب غمخوار.نظامی.
مطربی عاشقم غریب و جوان
بربطی خوش زنم چو آب روان.نظامی.
یا چو غریبان پی ره توشه گیر
یا چو نظامی ز جهان گوشه گیر.نظامی.
سگ و دربان چو یافتند غریب
این گریبانش گیرد آن دامن.
سعدی (گلستان).
تبه گردد آن مملکت عن قریب
کزو خاطر آزرده گردد غریب.
سعدی (بوستان).
بگریست چشم دشمن من بر حدیث من
فضل از غریب هست و وفا در غریب نیست.
سعدی.
گفت ای شه مژده حاجاتت رواست
گر غریبی آیدت فردا ز ماست.
مولوی.
گفتم ای سلطان خوبان رحم کن بر این غریب
گفت در دنبال دل ره گم کند مسکین غریب.
حافظ.
غریب ملک بهاریم شهر سیر چمن
نه گلفروش شناسد نه باغبان ما را.
دانش (از آنندراج).
- امثال: غریبان را سگان باشند دشمن.
غریب دوست نشود.
غریب شکسته دل است.
غریب کور است.
غریب گرچه به دارالسلام گیرد جای بود نتیجهء غربت همه عذاب الیم.
؟ (امثال و حکم دهخدا).
غریبی گرت ماست پیش آورد دو پیمانه آب است و یک کمچه دوغ.
غریبی گرچه باشد پادشائی بگرید چون ببیند آشنائی.
ترکیب ها:
- غریب آشنا.؛ غریبانه. غریب اِشمار. غریب پرست. غریب پرستی. غریب پرور. غریب پروری. غریب خواب. غریب در کنک. غریب دشمن. غریب دوست. غریب شدن. غریب شمار. غریب گردیدن. غریب گشتن. غریب مرگ شدن. رجوع به هر یک از ترکیب های مذکور شود.
|| در هند، غریب مردم بیچاره و بیچیز را گویند و مصطلح نیست. (از آنندراج). در تداول عامه به معنی تنها و بی یار: غریباً وحیداً. || شخص غیرمعروف. || غیر یهودی. (قاموس کتاب مقدس). || (اِ) قماشی است بسیار نفیس. (آنندراج) :
نیست جای جلوهء کمخار نزل من به یزد
تابدار اینجا تحکم بر غریبی می کند.
فوقی یزدی (از آنندراج) (از بهار عجم ذیل تابدار)(3).
|| در اصطلاح منجمان، کوکبی که در برجی افتد و هیچ خطی در آن برج نداشته باشد. الکوکب الواقع فی موضع لاخط فیه. (از کشاف اصطلاحات الفنون). بیرونی در التفهیم (ص481) ذیل شهادت و مزاعمت گوید: این هر دو لفظ بر یک معنی همی روند: و این معنی مر ستاره را به دو گونه افتد: یکی بر آنجای کجا اوست، اگر او را اندر آن بهره ای بود چون خانه، خداوند خانه او بود، یا شرف، شرفش آنجا بود، یا دیگر بهره از آنک بدو منسوب اند. این شهادت بود او را آنجا یکی یا بیشتر، و گر او را بدان جایگاه هیچ بهره نبود او را غریب خوانند. وگر آنجای به خلاف بهرهاء او باشد چون وبالش یا هبوطش آن بلای باشد بر غریبی زیادت. - انتهی. رجوع به کتاب مذکور شود. || در اصطلاح اهل عروض، بحری است که وزن آن فاعلن هشت بار است و آن را متدارک نیز گویند چنانکه در عروض «سیفی» آمده است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). شمس قیس در المعجم (ص123) آرد: بحر غریب از جملهء بحور مستحدث است و آن را بحر جدید نیز خوانند و اجزاء آن برعکس اجزاء مجتثّ است و در این دایره از اصل فاعلاتن فاعلاتن مستفعلن دوبار فعلاتن فعلاتن مفاعلن آید. و بیت دایرهء آن مسدس مخبون:
ملکا تیغ تو مر بدسگال را
بخورد همچو غضنفر شگال را.
فعلاتن فعلاتن مفاعلن
فعلاتن فعلاتن مفاعلن.
و مربع آن، مربع خفیف باشد، بر این مثال:
روی داری ای سعتری
هست گوئی چون مشتری.
فاعلاتن مستفعلن
فاعلاتن مستفعلن.
و مخبون مربع همچنین:
دل من می چرا بری
چون غم من نمیخوری.
فعلاتن مفاعلن
فاعلاتن(4) مفاعلن.
و بیتی بر اجزاء اصلی آن گفته اند:
ای نگارین روی دلبر کم کن ستم
کین دل من بی رخ تو پر شد به غم.
فاعلاتن فاعلاتن مستفعلن
فاعلاتن فاعلاتن مستفعلن.
و این بحر یکی از متکلفان مستعربه احداث کرده است، و بر آن چند بیت عربی گفته. شعراء عجم در این باب تقیل بدو کرده اند. و در دواوین خویش آورده. - انتهی. || گاه مطلق آرند و مراد غریب القرآن یا غریب القرآن و الحدیث است. رجوع به همین ترکیبات شود. || (اِخ) امام غریب، علی بن موسی الرضا (ع) است. رجوع به همین اسم شود. || گاه غریب را گویند و از آن بطلمیوس الغریب اراده کنند. رجوع به تاریخ الحکماء و عیون الانباء ذیل بطلمیوس شود. || (ص) در اصطلاح اهل معانی، غریب کلمه ای است که دارای غرابت باشد و غرابت به این است که معنی کلمه ناروشن و خود آن در استعمال خواه از نظر عرب خلص و خواه از نظر ما، غیر مأنوس باشد. مقابل غریب «معتاد» و مرادف آن «وحشی» است. غریب را اقسامی چند است: غریب حسن و آن کلمه ای است که استعمال آن بر عرب خلص عیب نباشد، زیرا نزد ایشان معنی آن ناروشن و استعمال آن غیر مأنوس نیست مانند: شَرَنبَث و اشمخر و اقمطر، و آن در نظم نیکوتر از نثر است. و دیگر غریبی که در قرآن و حدیث آمده است و آن مخل فصاحت نمیباشد. غریب قبیح و آن کلمه ای است که استعمال آن مطلقاً یعنی نزد عرب خلص و جز ایشان عیب باشد خواه بر گوش و ذوق کریه باشد یا نباشد و غریب قبیح گاهی وحشی غلیظ نامیده می شود و آن در صورتی است که با وجود غرابت استعمال بر گوش ثقیل و بر ذوق ناپسند باشد و آن را متوعر نیز گویند: مانند جحیش برای فرید(5) و مانند الطلخم الامر و سخن فصیح باید از این نوع غریب عاری باشد. و باید دانست که خالی بودن از تنافر که یکی از شرایط فصاحت است مستلزم این است که از وحشی غلیظ خالی گردد. از جملهء مواردی که غریب مخل فصاحت است، آن است که در دانستن آن احتیاج به فحص و جستجو در کتب لغت بزرگ باشد مانند «تکأ کأتم علی؛ افرنقعوا عنی» و این قول جوهری در صحاح است. و دیگر آنچه محتاج به تعبیر و بیان وجه بعید باشد مانند مسرج در قول عجاج: «و فاحماً و مرسناً مسرجاً» یعنی مانند سیف سریجی در نازکی و استواء، و سریج نام آهنگری هم هست که شمشیرها را به وی نسبت دهند. (رجوع به غرابت شود). بالجمله غریب غیر مخل به فصاحت آن است که معنی آن ظاهر نباشد و در استعمال غیر مأنوس باشد اما نه نسبت به عرب خلص، بلکه نسبت به ما، و غریب مخل به فصاحت آن است که دارای معنی غیر ظاهر باشد و در استعمال از نظر عموم عرب غیر مأنوس بود ولی نه از نظر همهء عرب، زیرا آن متصور نیست و لااقل قومی که آن را می گویند پیش ایشان شناخته است. و غرابت از چیزهایی است که در مقام نسبت به قومی دون قومی فرق می کند چنانکه در اعتیاد (عکس غرابت) نیز چنین است. از اطول و مطول و چلپی و جز آنها چنین مستفاد می شود. || در اصطلاح اصولیین غریب وصفی را گویند که اعتبار عین آن در عین حکم، به مجرد ترتب حکم بر وفق آن ثابت شود و این قسمی از «مناسب» است و قسیم «مرسل» می باشد و بعضی آن را به قسمی از مرسل اطلاق کنند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در اصطلاح محدثان یکی از سیزده قسم حدیث های صحیح و حسن است. جرجانی در تعریفات گوید: غریب از حدیث آن است که اسنادش به رسول خدا (ص) متصل شود، لیکن یک تن آن را روایت کند و این راوی خواه از تابعین باشد و خواه از اتباع تابعین و خواه از اتباع اتباع تابعین. - انتهی. و صاحب نفایس الفنون گوید: غریب حدیثی است که یکی از روات بدان متفرد شده باشد یا در او زیادتی بود که از دیگری نقل نکرده باشند، یا مشتمل باشد بر لفظی غامض و بعیدالمعنی، و غرائب هم به حسب متن و اسناد تواند بود، و هم به حسب اسناد فقط. (نفایس الفنون قسم اول ص129). و صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: غریب حدیثی است که یک تن در روایت آن متفرد باشد و این تفرد در هر جا از سند که باشد فرق نمی کند خواه تفرد در اصل سند باشد؛ یعنی جائی که اسناد بر آن دور میزند و بدان برمی گردد و آن طرفی است که در آن صحابی هست و این را غریب مطلق نامند، و خواه در اثنای سند باشد که در این صورت غریب نسبی نامیده می شود. و مرادف غریب فرد است. و بدان که آنچه صحابی از آن تفرد کند سپس روایت از وی بسیار باشد فرد نامیده نمی شود زیرا همهء صحابه مطلقاً عدول اند خواه صغیر، و خواه کبیر، خواه در فتنه ها مداخله داشته باشند خواه نه، چه خداوند فرمود: «و کذلک جعلناکم امةً وسطاً». (قرآن 2/143)؛ ای عدو، و حضرت رسول فرمود: «خیر الناس قرنی» و همین قول صحیح است. آمدی و ابن حاجب گفته اند که صحابه نیز مانند اشخاص دیگرند و چنانکه دربارهء اشخاصی که ظاهرالعدالة نیستند بحث می شود، دربارهء صحابه نیز احتیاج به بحث است. بالجمله غریب مطلق آن است که یک تابعی از صحابی روایت کند و در روایت از آن صحابی کسی جز وی از او تبعیت نکند. فرق نمی کند که صحابی در آن روایت تعدد کند یا نه، و برابر است که صحابی یک تن باشد یا بیشتر، مانند حدیث نهی از بیع ولا، و هبهء آن، که عبدالله بن دینار از ابن عمر منفرداً روایت کرده است. و گاهی یک راوی از آن متفرد تفرد کند مانند حدیث شعب الایمان، که در آن ابوصالح از ابوهریره، و عبدالله بن دینار نیز از ابوصالح تفرد کرده است، و گاهی تفرد در جمیع روات یا اکثر آنان مستمر باشد. و غریب نسبی آن است که تفرد در اثناء سند آن واقع شود؛ یعنی قبل از تابعی، چنانکه حدیث از صحابه بیش از یک تن روایت شود و پس از آن یک تن از میان ایشان در روایت تفرد کند این غریب نسبی است، زیرا تفرد در آن نسبت به شخص معینی حاصل شده اگرچه حدیث از طرف دیگر مشهور است و راوئی در آن تفرد نکرده. چنین است در شرح نخبه و شرح آن. و در مقدمهء شرح مشکوة آمده: «حدیث صحیح اگر راوی آن یکی است آن را غریب و فرد نامند و مراد به آنکه راوی آن یکی بود آن است که اگر در یک موضع نیز همچنین افتد غریب است لیکن آن را فرد نسبی گویند و اگر همه جا همچنین آید فرد مطلق بود. - انتهی. این سخن دلالت می کند که هرچه صحابی در آن تفرد کند و سپس روایت از وی بسیار باشد غریب نامیده شود، و نیز دلالت می کند که در غریب مطلق شرط است که جمیع روات متفرد باشند. و باید دانست غریب همچنانکه به مطلق و نسبی تقسیم شود به «غریب متنی و اسنادی» و «غریب اسنادی نه متنی» نیز منقسم گردد اولی حدیثی است که در روایت آن یک تن تفرد کند، و دومی آن است که در روایت آن یک تن متفرد باشد، و از صحابی روایت کند و متن آن از گروهی از صحابه به طریق دیگری معروف باشد، و قول ترمذی از این قبیل است و از این وجه غریب می باشد. و غریبی که متنی نه اسنادی باشد پیدا نیست جز اینکه حدیث فردی مشهور باشد، به این ترتیب که گروهی بسیار آن را از کسی که در روایت متفرد است روایت کنند، این غریب نسبت به آخر، اسناد متنی می شود نه اسنادی، چه اسناد آن متصف به غرابت در طرف اول و متصف به شهرت در طرف آخر است مانند حدیث «انما الاعمال بالنیات» و ما آن را غریب مشهور مینامیم. در خلاصة الخلاصة نیز چنین است. فائدة: اینکه گفته اند در روایت حدیث شخص واحدی متفرد باشد اعم است از اینکه راوی به زیادت در متن یا اسناد تفرد کند چنانچه صاحب شرح نخبه در بحث متابعت آورده است: «غریب جمع آن غرائب است و آن حدیثی است که یکی از روات بدان تفرد کند، یا حدیثی است که یکی از ایشان در امری از آن حدیث تفرد کند که دیگری آن را ذکر نکرده است» یا تنها در متن یا تنها در اسناد آن، - انتهی. و قسطلانی گوید: غریب آن است که یک راوی در روایت آن تفرد کند یا به روایت زیادتی در متن یا سند نسبت به کسی که حدیث وی را گرد می آورد. فائدة: حکم به تفرد حدیث، وقتی است که نه شاهدی بر آن پیدا شود و نه متابعی، و اگر پیدا شوند به تفرد حکم نتوان کرد. فائده: غرابت منافی صحت نیست و حدیث غربت صحیح تواند بود به شرطی که هریک از رجال اسناد ثقه باشند. فائده: غریب و فرد در لغت و اصطلاح مترادفند اما اهل اصطلاح از نظر کثرت و قلت استعمال بین آن دو فرق گذارند فرد را بیشتر به فرد مطلق و غریب را بیشتر به فرد نسبی اطلاق کنند و این آنگاه است که از آنها به صورت اسم یاد کنند ولی در استعمال فعل مشتق فرقی نگذارند، مث در مطلق و نسبی گویند: تفرد به فلان، و اغرب به فلان. چنین است در شرح نخبه. و باید دانست که غریب به معنی شاذی که در اقسام طعن در ضبط ذکر می کنند نیز اطلاق شود، و آن سوء حفظی است که در جمیع حالات دامن گیر راوی باشد و مراد صاحب مصابیح که در مورد بعض احادیث به طریق طعن میگوید: هذا حدیث غریب، همین است. چنین است در مقدمهء شرح مشکوة. - انتهی. رجوع به احمدبن موسی بن طاوس شود.
(1) - رجوع به فهرست ولف شود.
(2) - رجوع به فهرست ولف شود.
(3) - در آنندراج غلط نقل شده است.
(4) - ن ل: فعلاتن، و آن صحیح است در صورتی که نون چون را بیندازیم و بیت را «چو غم من یا چو غم ما» بخوانیم. (حاشیهء المعجم).
(5) - جحیش وحده، ذم است و آن را به کسی گویند که مستبد بالرأی باشد و با مردم مشورت نکند. (از اقرب الموارد).

غریب.

[غَ] (اِخ) یکی از 31 قبیله ای که در کردمحله ساکن اند. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص100).

غریب.

[غَ] (اِخ) به قولی نام مادر المقتدر بالله ابوالفضل جعفربن المعتضد بود. (از تاریخ الخلفاء سیوطی ص251).

غریب.

[غَ] (اِخ) نام کنیز آوازخوانی بود که مأمون خلیفهء عباسی وی را برای محمد بن حامد تزویج کرد. (ایضاً از تاریخ الخلفاء ص216). برای تفصیل رجوع به کتاب مذکور شود.

غریب.

[غَ] (اِخ) ابن سعد. صاحب الحلل السندسیة کتابی به وی نسبت داده است. رجوع به کتاب مذکور ج1 ص355 شود.

غریب.

[غَ] (اِخ) ابن معن. وی در ربیع الاول 411 ه . ق. با شخصی به نام نورالدولة دبیس بن علی بن مزید الاسدی همدست شد و با لشکری که از بغداد آمده بود جنگید و چیره شد. (از کامل ابن اثیر ج9 ص133). و برای تفصیل رجوع به کتاب مذکور شود.

غریب.

[غَ] (اِخ) امین افندی. وی صاحب جریدهء «الحارس» بیروتی است و او راست: 1- اخبار و افکار، و آن مجموعهء ادبی و تاریخی است که در روزنامهء خود آن را منتشر کرده و در مطبعهء جدعون بیروت به سال 1912م. به چاپ رسانیده است. 2- اسماء البنات، دربارهء معانی نامهای دختران و رابطهء تاریخی آنها و مشهورترین زنانی که بدین نامها نامیده شده اند، و این کتاب شامل بحثی در فلسفهء اسماء مخصوصاً نامهای فرنگی و قدیمی است. چاپ بیروت به سال 1911م. 3- اشواک ورد، شامل ملاحظات ادبی و فکاهی در زمینهء اخلاق و عادات است. جزء دوم در مطبعهء جدعون بیروت به سالهای 1912 و 1913م. و جزء سوم در مطبعهء الاقبال بیروت به سال 1914 به چاپ رسیده است. 4- فی زوایا القصور، شامل اخبار و نوادر شگفت آور پادشاهان این عصر. این کتاب در بیروت به سال 1913م. به چاپ رسیده است. (از معجم المطبوعات ج2 ص1408).

غریب.

[غَ] (اِخ) منصور شاهین. سرایندهء شعر معروف «المعنی» از معلقهء «دامور» وی لبنانی است و دیوانش در مطبعهء جدعون بیروت به سال 1914م. چاپ شده است. (از معجم المطبوعات ج2 ص1407).

غریب.

[غَ] (اِخ) (شاه... میرزا) از نبائر سلطان حسین میرزا(1) و شاعر بود. و به جودت ذهن و حدت طبع به تلاش مضامین غریب طریقهء ندرت می پیمود:
نی غبارست که از دامن صحرا برخاست
که زمین هم به تماشای تو از جا برخاست.
*
بازم بلای دل غم آن ماه پاره شد
ای وای بر مریض که مرضش دوباره شد.
(صبح گلشن ص299).
آذر در آتشکده ذیل «آهی» گوید: آهی (متوفی به سال 922 ه . ق.). از امرای جغتائی است و در خدمت شاه غریب میرزا ولد سلطان حسین میرزا بایقرا شرف منادمت داشتند. (آتشکدهء آذر چ شهیدی ص11). نیز در ذیل ضیائی آرد: این اشعار از قصیده ای است که در مدح شاه غریب میرزا در لغز شطرنج گفته:
ای دل کدام عرصه درین کشور آمده
کز خیل روم و زنگ در آن لشکر آمده
خیل غریب و قوم عجیبی که در مصاف
بی تیر و تیغ بر سر یکدیگر آمده
هریک دو اسبه رانده به جمع پیادگان
کایشان سپاه را بوغا رهبر آمده
با شاه خویشتن همه یکرنگ و یک جهت
خصم افکن سپه شکن و صفدر آمده
در معرکه ای که پشتی هم کرده جنگها
وآن جنگ اکثر از پی سیم و زر آمده
گه پردلان پیل تفان را شکسته شاخ
لیکن ز یک پیاده گهی مضطر آمده
سلطان عصر شاه غریب آنکه در بساط
هر گوشه صد چو شاه رخش چاکر آمده.
(ایضاً آتشکده ص27).
رجوع به مجالس النفائس ص128 و 101 و 154 و تاریخ حبیب السیر چ 1 تهران جزو 3 از مجلد 3 ص349 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - ولد سلطان حسین میرزا بایقرا. (آتشکدهء آذر چ شهیدی ص11).

غریب.

[غَ] (اِخ) (متوفی به سال 731 ه . ق.) برهان الدین. غالباً وی را به شیخ برهان الدین یا شاه برهان الدین موصوف دارند. وی از اکابر عرفا و از مریدان شیخ نظام الدین ولی بود. در شهر برهانپور از بلاد دکن درگذشت. (از ریحانة الادب ذیل برهان الدین). رجوع به برهان الدین شود.

غریب.

[غَ] (اِخ) ابن احمد. کنیهء وی ابوعمار و تابعی است. رجوع به ابوعمار شود.

غریب.

[غَ] (اِخ) قریه ای است در جرابلس از کشور سوریه. (از اعلام المنجد).

غریب.

[غَ] (اِخ) (ابو...) ناحیه ای است در عراق واقع در قضاء کاظمیه. (از اعلام المنجد).

غریب.

[غُ رَ] (ع اِمصغر) رواست که مصغر غَرَب باشد که نوعی درخت است یا مصغر جز آن باشد. (از معجم البلدان).

غریب.

[غُ رَ] (اِخ) وادیی است در دیار کلب، و در شعری به حالت مضاف به «ضاح» آمده است. (از معجم البلدان).

غریب آباد.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان که در 24هزارگزی جنوب باختری علی آباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 50 تن و شیعهء فارسی زبانند، آب آن از چشمه سار تأمین می شود و محصول آنجا غلات و حبوبات می باشد و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3). رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص171 شود.

غریب آباد.

[غَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لادیز بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان، که در 24هزارگزی جنوب باختری میرجاوه و 6هزارگزی باختر راه فرعی میرجاوه به خاش قرار دارد. سکنهء آن 49 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

غریب آشنا.

[غَ] (ص مرکب) آنکه با غریب آشنا باشد. غریب نواز. غریب پرور. غریب دوست :
غریب آشنا باش و سیاح دوست
که سیاح جلاب نام نکوست.
سعدی (بوستان).

غریب آمدن.

[غَ مَ دَ] (مص مرکب)شگفت آمدن. عجیب به نظر آمدن. شگفت جلوه گر شدن. غریب نمودن. استغراب. (تاج المصادر بیهقی) :
غریب نآیدش از من غریو گر شب و روز
بناله رعد غریوانم و به صورت غرو.کسائی.
نه آن میوه ای کو غریب آیدت
کزو تا توانی نصیب آیدت.نظامی.
رجوع به غریب نمودن شود.

غریبالدی.

[غَ] (اِخ) معرب گاریبالدی(1) از رجال ایتالیا. (از اعلام المنجد). رجوع به گاریبالدی شود.
(1) - Garibaldi.

غریبانه.

[غَ نَ / نِ] (ص نسبی) درخور غریب. منسوب به غریب :
نماز شام غریبان چو گریه آغازم
به مویه های غریبانه قصه پردازم.حافظ.
|| هر چیز سزاوار به گدائی و مفلسی. (ناظم الاطباء).

غریب اشمار.

[غَ اِ] (ن مف مرکب) در عداد غربا. در شمار غریبان :
این غریب اشمار را نبود وفا.مولوی.
رجوع به غریب شمار شود.
|| غرشمال. قرشمال.

غریب الحال.

[غَ بُلْ] (اِخ) یکی از سران لشکر ابوالحسن علی بن عیسی. در تجارب الامم (ج2 ص90) آمده است: به سال 301 ه . ق. ابوالحسن علی بن عیسی پس از بازگشت از مکه به وزارت رسید و بعد معزول شد و از خانهء سلطان به سوی خانهء خود رفت، و مونس الخالع و غریب الحال و سایر سران لشکر با وی بودند. رجوع به ص112 کتاب مذکور شود.

غریب الحدیث و القرآن.

[غَ بُلْ حَ ثِ وَلْ قُ آ] (ع اِ مرکب) (علم...) حاجی خلیفه در کشف الظنون گوید: امام ابوسلیمان حمدبن محمد(1) خطابی گوید: کلام غریب آن است که غامض و دور از فهم باشد چنانکه غریب از مردم آن را گویند که دور از وطن و منقطع از اهل باشد. و دربارهء کلام غریب دو وجه گفته اند: یکی آنکه مراد از آن بعیدالمعنی و غامض باشد چنانکه فهم بدان جز با تأمل بسیار و به کار انداختن اندیشه نرسد و دیگر آنکه مراد سخن قبایل دورافتادهء عرب است، چون به کلمه ای از لغات عرب برمیخوریم آن را غریب میشماریم - انتهی. و ابن اثیر در «نهایة» گوید: بر من معلوم شده است که رسول خدا (ص) افصح عرب بود حتی روزی که وی با گروه بنی نهد سخن میراند علی (ع) به وی گفت: ای رسول خدا ما فرزندان یک پدر هستیم ولی تو با وفود عرب چنان سخن میگویی که ما نمی فهمیم. رسول خدا فرمود: خدای مرا تعلیم کرد و خوب تعلیم داد. پس آن حضرت با فرق و قبایل مختلف به سبک هر یک سخن میگفت و آنان میفهمیدند و خدای وی را چیزهایی یاد داد که به دیگران یاد نداد و یارانش بیشتر سخنان او را میفهمیدند و هرچیز را که نمیدانستند میپرسیدند و او توضیح میداد. تا هنگام وفات کار ترتیب بود و پس از وفات آن حضرت عصر صحابه نیز به همین وضع پیش میرفت و زبان عربی نزد ایشان صحیح و از خلل عاری بود تا آنکه شهرهایی به تصرف مسلمین درآمد و عربها با بیگانگان درآمیختند و زبانها به هم آمیخته شد و نسل جدید از زبان عربی چیزهایی را آموخت که در گفتگو مورد استفاده قرار میگرفت و جز آن را ترک کرد. مدتها کار بدین منوال بود تا آنکه عصر صحابه سپری شد و تابعان آمدند و همان راه را در پیش گرفتند و در پایان روزگار ایشان زبان عربی اعجمی گردید، ولی به یاری خداوند گروهی از اهل معارف بر آن شدند که به حراست این علم شریف (علم غریب الحدیث) برخیزند. گویند نخستین کسی که در این فن تألیفی کرده است ابوعبیده معمربن المثنی الیمیمی (یا تیمی) بصری متوفی به سال 210 ه . ق. است. وی کتاب کوچکی گرد آورد، و نیز کتاب دیگری دربارهء غریب قرآن تألیف کرد. و عبدالواحدبن احمد ملیحی متوفی به سال 462 ه . ق. کتابی در رد کتاب اخیر نوشت و ابوسعید احمدبن خالد ضریر کندی حمصی متوفی به سال 214 ه . ق. و موفق الدین عبداللطیف بن یوسف بغدادی متوفی به سال 629 ه . ق. در رد کتاب غریب الحدیث وی تصنیف کردند. پس از آن ابوالحسن نضربن شمیل المازنی نحوی، متوفی به سال 204 ه . ق. در باب غریب حدیث پیش از وی گرد آورد، و سپس عبدالملک بن قریب اصمعی کتابی نیکوتر در این باب نوشت، و همچنین محمد بن مستنیر، معروف به قطرب که «غریب الاَثار» را نوشت و دیگران از ائمهء مسلمین احادیث را فراهم آوردند و دربارهء لغت آنها سخن گفتند. پس از آنان ابوعبید قاسم بن سلام، متوفی به سال 224 ه . ق. کتاب «قصار» خود را تألیف کرد و این بهترین تألیف وی در موضوع خود بود، و از وی روایت کنند که گفت: «من در تألیف این کتاب 40 سال رنج بردم، و بسی از اوقات سخنی سودمند از زبانها میشنیدم و آن را در جای خود می آوردم و آن محصول عمر من است». این کتاب در دست مردم بود و در باب غریب حدیث بدان رجوع می کردند تا آنکه عصر ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبهء دینوری، متوفی به سال 266 ه . ق. فرارسید و وی کتاب مشهور خود را به سبک کتاب ابوعبید و مانند آن یا بزرگتر از آن تصنیف کرد و در مقدمهء آن چنین نوشت: «گمان می کنم با وجود این دو کتاب از غریب حدیث چیزی نماند که کسی را در آن جای سخنی باشد». او راست غریب القرآن ایضاً. و ابوعلی حسن بن عبدالله اصفهانی در رد غریب الحدیث او و ابوعبید کتابی نوشت و در زمان وی امام ابراهیم بن اسحاق الحربی حافظ میزیست و او کتاب بزرگی در پنج مجلد در باب غریب حدیث گرد آورد و در احادیث از راه اسانید آنها استقصاء کرد، و متن حدیثها را اگرچه جز یک کلمهء غریب نداشت ذکر کرد و از این رو کتاب وی مفصل گردید و با فواید بسیاری که داشت متروک شد. او به سال 285 ه . ق. در بغداد درگذشت. اشخاص دیگری نیز در این باره کتاب نوشتند از جملهء ایشان شمربن حمدویه و ابوالعباس احمدبن یحیی، معروف به ثعلب، متوفی به سال 391 ه . ق. و ابوالعباس محمد بن یزید ثمالی، معروف به مبرد، متوفی به سال 285 ه . ق. و ابوبکر محمد بن قاسم انباری، متوفی به سال 328 ه . ق. و احمدبن حسن کندی و ابوعمر محمد بن عبدالواحد زاهد، صاحب ثعلب، متوفی به سال 345 ه . ق. و غریب الحدیث وی براساس مسند احمدبن حنبل است. و دانشمندان دیگری نیز در این باره کتابهایی تصنیف کردند، از قبیل ابوالحسین عمر بن محمد قاضی مالکی (مرگ 328 ه . ق.) و ابومحمد سلمة بن عاصم نحوی و ابومروان عبدالملک بن حبیب مالکی (مرگ 239 ه . ق.) و ابوالقاسم محمودبن ابی الحسین نیشابوری، ملقب به بیان الحق، و قاسم بن محمد انباری (مرگ 304 ه . ق.) و ابوشجاع محمد بن علی بن دهان بغدادی (مرگ 590 ه . ق.) و تصنیف وی بزرگ و در 16 مجلد است و ابوالفتح سلیم بن ایوب رازی (مرگ 442 ه . ق.) و ابن کیسان محمد بن احمد نحوی (مرگ به سال 299 ه . ق.) و محمد بن حبیب بغدادی نحوی (مرگ به سال 245 ه . ق.) و ابن درستویه عبدالله بن جعفر نحوی. (مرگ به سال 347 ه . ق.) و اسماعیل بن عبدالغافر راوی صحیح مسلم (مرگ به سال 449 ه . ق.). و کتاب وی پرفایده و مرتب به حروف است. تا زمان امام ابوسلیمان حمدبن محمد خطابی بستی کار بدین منوال بود، از آن پس وی کتاب مشهور خود را در این باب به سبک ابوعبید و ابن قتیبه تألیف کرد. تألیفات این سه دانشمند امهات کتب در این باب گردید. پس از آن ابوعبید احمدبن محمد هروی (مرگ به سال 401 ه . ق.) که معاصر با خطابی بود کتاب مشهور خود را به نام غریبین(2) در باب جمع غریب قرآن و حدیث مرتب بحروف معجم به طرزی که سابقه نداشت تألیف کرد، و آنچه را که در کتب گذشتگان بود گرد آورد و کتاب جامعی ترتیب داد، ولی او احادیث را به صورت پراکنده در حروف کلمات آنها آورد. تا زمان ابوالقاسم محمودبن عمر زمخشری این کتاب مأخذ مهمی به شمار میرفت. آنگاه زمخشری کتاب «فائق» را تألیف کرد که آن نیز به ترتیب حروف معجم است، معذلک پیدا کردن حدیثی خالی از اشکال نیست و کتاب هروی سهل التناول است. پس از وی حافظ ابوموسی محمد بن ابی بکر اصفهانی (مرگ به سال 581 ه . ق.) کتابی نوشت و در آن از غریب حدیث و قرآن چیزهایی آورد که از هروی فوت شده بود و آن را کتاب المغیث نامید. دانشمند معاصر او ابوالفرج عبدالرحمن بن علی الامام ابن جوزی به پیروی از سبک هروی کتابی نوشت ولی در این کتاب غریب قرآن را نیاورد. ابن اثیر گوید: «من در این دو کتاب امعان نظر کردم. کتاب ابوموسی مقتبس از کتاب غریبین هروی است و بعضی از احادیث صحیح بخاری و صحیح مسلم که دارای کلمات غریب اند در این کتابها نقل نشده است. و من در «نهایة» این احادیث را افزودم». و کتاب النهایة فی غریب الحدیث نیز تألیف ابوالسعادات مبارک بن ابی الکرم محمد، معروف به ابن الاثیر جزری، متوفی به سال 606 ه . ق. چنانکه اشاره شد در باب غریب حدیث تألیف شده است و این کتاب که در مجلدات متعددی گرد آمده مأخوذ از «غریبین» هروی و «غریب الحدیث» ابوموسی اصفهانی و مرتب به حروف معجم به حساب حروف اول و دوم و حروف بعدی هر کلمه است. ارموی پس از وی کتابی در تتمهء نهایة تألیف کرد، و مهدالدین «یا مهذب الدین»بن الحاجب نیز کتابی در ده مجلد نوشت. (کشف الظنون ج2 ذیل غریب الحدیث و ذیل نهایة). رجوع به فهرست کتابخانهء اهدائی آقای مشکوة به دانشگاه تهران ج1 ص32 شود. و در فهرست ابن الندیم (ص129) کتب تألیف شده در غریب الحدیث بدین شرح آمده است: غریب الحدیث ابی عبیدة. غریب الحدیث اصمعی. غریب الحدیث نضربن شمیل. غریب الحدیث قطرب. غریب الحدیث ابن اعرابی. غریب الحدیث ابی عدنان. غریب الحدیث ابن قادم. غریب الحدیث ابی زید. غریب الحدیث سلمه. غریب الحدیث اثرم. غریب الحدیث ابی عبید. غریب الحدیث فستقه صاحب الکراسی. غریب الحدیث حامض، غریب الحدیث ابن قتیبه. اصلاح غلط ابی عبید لابن قتیبه. غریب الحدیث ابن انباری. غریب الحدیث ابن درید. غریب الحدیث ابی الحسن القاضی بن ابی عمر. غریب الحدیث ابن حبیب. غریب الحدیث ابن کیسان. غریب الحدیث جعد. غریب الحدیث حضرمی. غریب الحدیث سلمی. غریب الحدیث ابن رستم حربی. غریب الحدیث ابن درستویه. غریب الحدیث احمدبن حسن الکندی.
(1) - ن ل: محمد بن محمد (حاشیهء کشف الظنون، چ 1940 و 1941 استانبول).
(2) - نسخه ای خطی از این کتاب در دو جلد شمارهء 37 و 38 نوشتهء حدود قرن نهم هجری قمری در کتابخانهء لغت نامه موجود است ولی از آخر جلد دوم چند صفحه افتاده است و کاتب آن معلوم نیست، و آغاز آن چنین است: «اخبرنا الشیخ العمید ابوسهل محمد بن الحسن الزولانی رحمه الله قراءة علیه و هو ینظر فی اصل سماعه، قال اخبرنا الشیخ الادیب ابوعبید احمدبن محمد الهروی رحمة الله علیه، قال سبحان من له فی کل شی ء شاهد...».

غریب الفقه.

[غَ بُلْ فِقْهْ] (ع اِ مرکب)الفاظ و اصطلاحات فقهی که دشوار است و محتاج تفسیر و شرح می باشد. صاحب کشف الظنون گوید: غریب الفقه کتابی است که ابومنصور محمد بن احمد ازهری لغوی، متوفی به سال 370 ه . ق. آن را تألیف کرده و در آن الفاظی را که فقها استعمال کنند گرد آورده است. این کتاب مأخذ مهمی در تفسیر لغات دشوار فقهی است. از کتابهای دیگر در این باب «المغرب» از حنفیه و «المصباح المنیر» از شافعیه است.

غریب القرآن.

[غَ بُلْ قُرْ] (ع اِ مرکب)لغات و اصطلاحاتی است از قرآن که به مرور زمان فهم آنها دشوار گردیده و به تفسیر و توضیح احتیاج پیدا کرده است. رجوع به غریب الحدیث و القرآن شود. صاحب کشف الظنون گوید: دربارهء غریب قرآن به جز کسانی که ابن اثیر نام برده است اشخاص دیگری نیز مؤلفاتی دارند، از جملهء ایشان ابوالحسن سعیدبن مسعدة الاخفش الاوسط، متوفی به سال 224 ه . ق. و قینبی و نضربن شمیل بصری، متوفی به سال 203 ه . ق. و ابوفید که نام وی مرثدبن حارث بن ثوربن علقمة بن عمروبن سدوس، متوفی به سال 195 ه . ق. و مؤرج بن عمرو النحوی السدوسی بصری، متوفی به سال 174 ه . ق. و ابان بن تغلب بن ریاح ابی سعید بکری، متوفی به سال 141 ه . ق. و ابوبکر احمدبن کامل، متوفی به سال 350 ه . ق. و ابوعبید قاسم بن سلام حریری کوفی، متوفی به سال 224 ه . ق.، و ابوبکر محمد بن حسن، معروف به ابن درید لغوی، متوفی به سال 321 ه . ق. و ابوعبدالله محمد بن یوسف کفرطابی، متوفی به سال 503 ه . ق. و علاءالدین علی بن عثمان ترکمانی ماردینی حنفی، متوفی به سال 750 ه . ق. که نام کتاب وی «بهجة الاریب لما فی الکتاب العزیز من الغریب» و محمد بن عزیز سجستانی، متوفی به سال 330 ه . ق. و ابومحمد عبدالرحمن بن عبدالمنعم الخزرجی، متوفی به سال 564 ه . ق. و زین الدین عبدالرحیم بن حسین عراقی، متوفی به سال 806 ه . ق. و ابوعمرو زاهد، و امام زین الدین محمد بن ابی بکربن عبدالقادر رازی، صاحب مختار الصحاح که در آغاز آن گوید: گروهی از طالبان علم و حاملان قرآن از وی خواستند که تفسیری از غریب قرآن برای ایشان گرد آورد. وی اجابت کرد و آن را به ترتیب جوهری مرتب ساخت و از اعراب و معانی نیز مقداری بر آن افزود و به سال 668 ه . ق. از تألیف آن فراغت یافت و ابوالفرج بن جوزی که کتاب خود را به نام «الاریب بما فی القرآن من الغریب» تألیف کرد. سیوطی در اثقان گوید: «گروه بسیاری در این باب کتابها تصنیف کردند، از مشهورترین آنها کتاب عزیزی است که در تألیف آن پانزده سال رنج برد و شیخ او ابوبکر انصاری نیز در تحریر کتاب با وی یاری کرد. و از بهترین کتب در این باب «مفردات» از راغب است و ابوحیان را نیز در این باب تألیفی است». و ابن سمین ابوالمعالی احمدبن علی بغدادی حلبی نیز کتاب «مفردات القرآن» را که از بهترین کتب در این باب است تألیف کرده است. مرگ وی به سال 596 ه . ق. بود. ابن الندیم در الفهرست گوید: به نام غریب القرآن برای شرح لغات و اصطلاحات قرآن کتبی نوشته شده و از آنجمله است: کتاب غریب القرآن مؤرج سدوسی. کتاب غریب القرآن ابن قتیبه. کتاب غریب القرآن ابوعبدالرحمن یزیدی. کتاب غریب القرآن محمد بن سلام جمحی. کتاب غریب القرآن ابوجعفربن رستم طبری. کتاب غریب القرآن لابی عبید القاسم. کتاب غریب القرآن لمحمدبن عزیزی السجستانی. کتاب غریب القرآن ابوالحسن عروضی کتاب غریب القرآن محمد بن دینار احول. کتاب غریب القرآن ابوزید بلخی. کتاب اعراب ثلاثین سورة من القرآن از ابن خالویه. کتاب غریب المصاحف ابوبکر الوراق.

غریب پرست.

[غَ پَ رَ] (نف مرکب) آنکه مردم غریب و بینوا را بنوازد و در حق ایشان نیکی کند. غریب پرور. غریب نواز.

غریب پرستی.

[غَ پَ رَ] (حامص مرکب)عمل غریب پرست. غریب نوازی.

غریب پرور.

[غَ پَرْ وَ] (نف مرکب) کسی که مردم درویش و غریب و بینوا را بنوازد و پذیرائی کند. (ناظم الاطباء). غریب پرست. غریب نواز.

غریب پروری.

[غَ پَرْ وَ] (حامص مرکب) ملاطفت و مهربانی دربارهء مردمان درویش و غریب و بینوا. (ناظم الاطباء). غریب نوازی. غریب دوستی.

غریب حدیث.

[غَ بِ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به غریب الحدیث شود.

غریب حسن.

[غَ حُ] (ص مرکب) آنکه دارای جمال و زیبایی شگفت آور است :
شهری غریب دشمن و یاری غریب حسن
آنجا چه جای غمزدگان قلندر است.خاقانی.

غریب حسن.

[غَ حَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه که در 5/11هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و یک هزار و پانصدگزی خاور شوسهء ارومیه به مهاباد واقع است. زمین آن جلگه و هوای آن معتدل و سالم است و 66 تن سکنه دارد که مذهب آنان تشیع و زبان ایشان ترکی است، آب این ده از باراندوزچای تأمین می شود و محصول آنجا غلات، چغندر، توتون و انگور است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

غریب خواب.

[غَ خوا / خا] (اِ مرکب)اطاق یا خانه های ممحض برای کرایه دادن به غربا در شب.

غریب درکنک.

[غَ دَ کُ نَ] (نف مرکب)(باد...) باد سرد که در آخر فصل ییلاق وزد و آنانکه به ییلاق رفته اند به شهر و جای خود بازگردند. رجوع به باد شود.

غریب دشمن.

[غَ دُ مَ] (ص مرکب) آنکه دشمن غریبان باشد. مقابل غریب دوست :
بگریزم از او که من غریبم
وین بی سر و بن غریب دشمن.مجیر بیلقانی.
شهری غریب دشمن و یاری غریب حسن
آنجا چه جای غمزدگان قلندر است.خاقانی.
همین دو خصلت ملعون کفایت است ترا
غریب دشمن و مردارخوار می بینم.
سعدی (صاحبیه در صفت سگ).

غریب دوست.

[غَ] (ص مرکب) آنکه غریبان را دوست دارد. غریب نواز. غریب پرور. غریب پرست : اسدآباد... آبی اندک دارد و همه مردمش غریب دوست باشند. (مجمل التواریخ و القصص). همدان شهری است که در عراق و خراسان متفق اند که به درستی هوای آن، شهر نیست و مردمش غریب دوست باشند. (مجمل التواریخ و القصص).

غریب دوست.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان بروانان بخش ترکمان شهرستان میانج که در 6هزارگزی شمال باختری ترکمان و یک هزارگزی شوسهء تبریز به میانه قرار دارد. محلی کوهستانی است و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 830 تن می باشد که شیعه اند و به زبان ترکی سخن می گویند. آب آن از چشمه است و محصول آنجا غلات و حبوبات و بزرک است و شغل اهالی زراعت می باشد و راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4). غریب دوست کنار راه میانه و تبریز میان خواجه غیاث و قره چمن در 509600گزی تهران واقع است.

غریب دوستی.

[غَ] (حامص مرکب)عمل شخص غریب دوست. ملاطفت و مهربانی دربارهء مردم درویش و غریب و بینوا : و انصاف در آن است که در همدان اگر امن باشد، هیچ شهری در اسلام مقابل آن نباشد، از فراخی نعمت و درستی هوا و آب و غریب دوستی و درویش داری. (مجمل التواریخ و القصص).

غریب زاده.

[غَ دَ / دِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب) لولی زاده. (غیاث اللغات). در محاوره به معنی لولی زاده است چه اکثر مسافران به لولی و کاولی اختلاط کنند. (آنندراج). || زادهء زنا. حرامزاده. (ناظم الاطباء) :
غریب زاده که تخمش بیفتد از عالم
نمی شود که نباشد گزنده و بدذات.
ناظم هروی (از آنندراج) (از مجموعهء مترادفات ص312).
|| با وصف این قباحت به معنی مسافرزاده نیز آید :
همچو بیاض چشم سیاهان خوش نگاه
هند از غریب زادهء ایران سپیدروست.
علی قلی خان اعظم بن حسین خان شاملو. (از آنندراج) (از مجموعهء مترادفات ص312).
ترانه ای که ز شوخی ندیم محفلهاست
غریب زادهء هندونژاد خامهء ماست.
شفیع اثر (از آنندراج).

غریبستان.

[غَ بِ] (اِ مرکب) محل غریبان. جای غربا. || گورستان. مقبره :
قافله بازآید اندر شهر بی دیدار ما
ما به تیغ قهر حق کشتهء غریبستان شویم.
سنائی.
تا که در منزل حیات بود
سال دیگر که در غریبستان؟سعدی.

غریب شاه.

[غَ] (اِخ) رجوع به جمال الدین و رجوع به شدالازار ص413 و حاشیهء آن شود.

غریب شاهی.

[غَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرویزن بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، که در 15 هزارگزی جنوب خاوری سارودئیه سر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه قرار دارد. سکنهء آن پنج تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

غریب شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب)غریب گردیدن. غرابت. (تاج المصادر بیهقی). اغتراب. رجوع به معانی غریب شود.

غریب شکل.

[غَ شَ / شِ] (ص مرکب)آنکه دارای شکل و هیأت شگفت انگیز و نادر باشد :
لطیف جوهر و جانی، غریب قامت و شکلی
نظیف جامه و جسمی، بدیع صورت و خوئی.
سعدی (طیبات).

غریب شمار.

[غَ شُ / شِ] (ن مف مرکب)در عداد غربا :
می دان که جان ز روی شناسان آن سراست(1).
مشمارش از غریب شماران(2) این سرا.
خاقانی.
رجوع به غریب اشمار شود.
(1) - ن ل: آن سری است.
(2) - در دیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص15 غریب شناسان آمده، و غریب شماران به خط مؤلف لغت نامه است.

غریب شمردن.

[غَ شُ / شِ مُ دَ] (مص مرکب) عجیب و نادر شمردن. استغراب. رجوع به غریب شود.

غریب شناس.

[غَ شِ] (نف مرکب) آنکه غریب را شناسد. رجوع به غریب شمار و حاشیه 2 همین صفحه شود.

غریبعلی خان.

[غَ عَ] (اِخ) نام محلی است کنار راه بجنورد به گنبد قابوس، میان قپان و قره سبد، که در 52843گزی مشهد واقع است.

غریب قامت.

[غَ مَ] (ص مرکب) آنکه قامت خوب و شگفت آوری دارد :
لطیف جوهر و جانی، غریب قامت و شکلی
نظیف جامه و جسمی بدیع صورت و خوئی.
سعدی (طیبات).

غریب قرآن.

[غَ بِ قُرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به غریب القرآن شود.

غریب کش.

[غَ کُ] (نف مرکب) آنکه غریبان و بینوایان را آزار و اذیت کند.

غریب کندی.

[غَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه، که در 16هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و 500گزی باختر راه ارابه رو ترکمان قرار دارد زمین آن جلگه و هوای آن معتدل است و دارای 66 تن سکنه است که شیعه اند و به زبان ترکی سخن می گویند. آب آن از باراندوزچای تأمین می شود و محصول آنجا غلات، توتون، چغندر، حبوبات، انگور است و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی است. در تابستان از راه ارابه رو میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

غریب گردیدن.

[غَ گَ دی دَ] (مص مرکب) غریب شدن. رجوع به غریب شدن و غریب شود.

غریب گز.

[غَ گَ] (اِ مرکب) جانورکی که غسک و ساس نیز گویند. (ناظم الاطباء)(1). نوعی کنه که در دامغان هست و گزیدگی آن بیماری ممتد و گاه منجر به هلاکت گردد، و نوعی از آن در میانج هست که آن را مَلَه نامند. این حشره غالباً در کاروانسراهای راه تهران به مشهد نیز پیدا شود. از حشرات محلی است که بومیان آنجا از آن ایمنی یافته اند ولی غربا را چون گزد مسموم کند. مله. شب گز. نوعی ساس.
(1) - Argas persicus.

غریب گشتن.

[غَ گَ تَ] (مص مرکب)غریب شدن. غریب گردیدن. اغراب. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به ترکیبات مذکور و مدخل غریب شود.

غریب محله.

[غَ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان یخکش بخش بهشهر شهرستان ساری که در 24هزارگزی جنوب خاوری بهشهر قرار دارد. محلی کوهستانی و جنگلی است و هوای آن معتدل مرطوب است و سکنهء آن 610 تن هستند که شیعه اند و به زبان مازندرانی و فارسی سخن می گویند. آب آن از چشمه و رودخانهء بارکلا تأمین می شود و محصول آنجا غلات و ارزن است. و شغل اهالی زراعت و گله داری بوده و صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3). رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران رابینو ص163 شود.

غریب مرگ شدن.

[غَ مَ شُ دَ] (مص مرکب) در غربت مردن. در غربت و دور از کسان و خویشان مردن.

غریب مزرعه.

[غَ مَ رَ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کوهپایهء بخش آبیک شهرستان قزوین، که در 27هزارگزی شمال باختری آبیک و در 12هزارگزی راه شوسه قرار دارد. محلی کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 125 تن می باشد که شیعه و فارسی زبان اند. آب آن از چشمه تأمین می شود و محصول آنجا غلات، بنشن، انگور، صیفی کاری است، و شغل اهالی زراعت، گلیم بافی، گیوه چینی است، و راه آن مالرو است و 12 هزارگز با راه شوسه فاصله دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

غریب مهربان.

[غَ مِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چرداول بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام، که در 18هزارگزی جنوب خاوری چرداول کنار راه مالرو شیروان واقع است. محلی کوهستانی و گرمسیر است و سکنهء آن 55 تن شیعهء کرد هستند آب آن از رودخانهء چرداول تأمین می شود. و محصول آنجا غلات، لبنیات، و تریاک بوده و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

غریب نمودن.

[غَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) عجیب جلوه کردن. شگفت به نظر آمدن. غریب آمدن :
مینماید عکس می در رنگ روی مهوشت
همچو برگ ارغوان بر صفحهء نسرین غریب.
حافظ.
رجوع به غریب آمدن شود.

غریب نواز.

[غَ نَ] (نف مرکب) نوازندهء مردمان درویش و مسافر و بینوا. (ناظم الاطباء). آنکه غریب را بنوازد. غریب پرور. غریب دوست. غریب پرست :
ادب مگیر و فصاحت مگیر و شعر مگیر
نه من غریبم و شاه جهان غریب نواز.
ابوالحسن آغاجی.
با غریبان رنجدیده بساز
تا فلک خواندت غریب نواز.نظامی.
گفت با کرد کای غریب نواز
از غریبان بسی کشیدی ناز.نظامی.

غریب نوازی.

[غَ نَ] (حامص مرکب)نوازش از مردمان درویش و بینوا. (ناظم الاطباء). عمل غریب نواز. ملاطفت و مهربانی در حق غریب و بینوا و درویش. غریب پروری. غریب دوستی. غریب پرستی :علی الخصوص در این عصر که تیمار بیماران و غریب نوازی و غمخوارگی همگنان به علاقهء حسن مرحمت، لطف و شفقت و... منوط و مربوط است. (ترجمهء محاسن اصفهان ص23).

غریب وار.

[غَ] (ص مرکب، ق مرکب)مانند شخص غریب. ترکیبی است از غریب + وار (مزید مؤخر شباهت).

غریب وند.

[غَ وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء کیومرسی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص76).

غریبة.

[غَ بَ] (ع ص) تأنیث غریب. (منتهی الارب). زن دور از وطن. ج، غریبات، غرائب. (از اقرب الموارد). نقیلة. (منتهی الارب). رجوع به غریب شود. || هرچیز نادر و بیگانه. هر چیز لطیف و ظریف و خوشنواز. هر چیز نو و بدیع. (ناظم الاطباء). || در تداول فارسی، بیگانه. اجنبی. مقابل خودی. مقابل آشنا.
- امثال: غریبه را پدرش بسوزی غریبه است.
غریبه غریبه است . (امثال و حکم دهخدا).
مثل سگ نازی آباد ، نه غریبه میشناسد نه آشنا.
|| (اِ) آسیای دستی، بدان جهت که همسایگان به هم به عاریت میگیرند. (منتهی الارب) (آنندراج). آسیای دستی را گویند زیرا نزد صاحبش نمیماند و عاریتی است. ج، غرائب. (از اقرب الموارد).

غریبه.

[غُ رَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان ام الفخر بخش شادگان شهرستان خرم شهر که در 18هزارگزی شمال خاوری شادگان قرار دارد. راه مالرو اهواز به شادگان از کنار آن می گذرد. زمین آن دشت و هوای آن گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 214 تن می باشد و شیعه اند که به عربی و فارسی سخن می گویند. آب آن از رودخانهء جراحی تأمین می شود و محصول آنجا غلات و خرما است و شغل اهالی زراعت، تربیت و غرس نخل و گله داری بوده و صنایع دستی عبابافی است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

غریبه.

[ ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب (بلوک البراویة) بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 36هزارگزی شمال باختری اهواز و 2هزارگزی شوسه و اندیمشک و کنار رود کرخه قرار دارد. زمین آن دشت و هوای آن گرمسیر است و سکنهء آن 200 تن می باشد و شیعه اند که به عربی و فارسی سخن می گویند. آب آن از رود کرخه تأمین می شود. محصول آنجا غلات بوده و شغل اهالی زراعت و گله داری است. و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. ساکنین آن از طایفهء البراویة هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

غریبی.

[غَ] (حامص) دوری از خان و مان. (غیاث اللغات) (آنندراج). بیگانگی و غربت. عدم آشنایی. (ناظم الاطباء) :
کسی را در غریبی دل شکیباست
که در خانه نباشد کار او راست.
(ویس و رامین).
غریبی دشمن صعب است کز تو
نخواهد جز زمین و شهر و مسکن.
ناصرخسرو.
وعده کرده ست بدان شهر غریبیت بسی
جامه و نعمت کآن خلق ندیده ست به خواب.
ناصرخسرو.
کس را مباد عشق و غریبی و بی زری.
عمعق بخارائی.
غریبی بود عذرخواهی بزرگ.نظامی.
گفت اطفال منند این اولیا
در غریبی فرد از کار و کیا.مولوی.
در غریبی بس توان گفتن گزاف.مولوی.
گر به غریبی رود از ملک خویش
محنت و سختی نبرد پینه دوز.
سعدی (گلستان).
غم غریبی و غربت چو برنمی تابم
به شهر خود روم و شهریار خود باشم.
حافظ.
- امثال: غریبی بود عذرخواهی بزرگ.
نظامی (از امثال و حکم دهخدا).
غریبی خاک دامن گیر دارد.
؟ (امثال و حکم دهخدا).
|| بینوایی و گدایی و افلاس. (ناظم الاطباء). || فروتنی. (ناظم الاطباء). || (اِ) قماشی است بسیار نفیس. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (ص) به معنی غریب. (لسان العرب از ذیل اقرب الموارد).

غریبی.

[غَ] (اِ) نوعی برنج در گیلان. قریبی.

غریبی.

[غَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء اورک هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص74). رجوع به اورک شود.

غریبی.

[غَ] (اِخ) از شاعران فارسی زبانی بود که به هند مهاجرت کرد. صاحب صبح گلشن آرد: از ارض خراسان سر برکشیده و به اختیار غربت از وطن در عهد همایون پادشاه به سرزمین هندوستان رسیده و در سلک ملازمان همایونی منسلک گردیده. او راست:
گر گشاد کار ما بودی ز زلف یار ما
اینچنین آشفته و برهم نبودی کار ما
دل ز چاک سینه میخواهد که بیند روی دوست
مرهم ای مشفق منه بر سینهء افکار ما
ای غریبی التفات او بغیر آزار نیست
چند خواهد بود یا رب در پی آزار ما.
*
تا حریم حرم یار شده مسکن من
رفته بیرون هوس خلد برین از سر من.
(از صبح گلشن ص299)(1).
وی از اسماعیلیه و حروفیه بود. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - نسخه ای از دیوان او در کتابخانهء آقای مدرس رضوی استاد دانشکدهء ادبیات موجود است.

غریبی.

[غَ] (اِخ) کاشی. از شاعران ایرانی بود که در هند میزیست. مؤلف مجمع الخواص آرد: شاعر قدیمی است و در خدمت خان احمد پادشاه سمت ملک الشعرائی دارد. غزل مولانا لسانی را به مطلع:
منم زآن خوی نازک آستین بر چشم تر مانده
ز مژگان تا جگر صد پرده خون بر یکدگر مانده
چنین تتبع کرده:
تو از من فارغ و من بی تو هر سو دربدر مانده
ز خواری بر سر دون همتان بی پا و سر مانده.
(از ترجمهء مجمع الخواص).

غریبی.

[غَ] (اِخ) چلبی. سیدابوبکر... افندی. از چلبیان قونیه بود. وی پس از پدرش حاج چلبی عارف افندی به تاریخ 1159 ه . ق. در آستانهء حضرت مولوی به مقام ارشاد نایل آمد و به سال 1199 ه . ق. درگذشت. این مطلع ازوست:
تار زلفک دل آواره یه زنجیر ایتدم
احسن وجهله دیوانه یه تدبیر ایتدم.
(از قاموس الاعلام ترکی).

غریبی.

[غَ] (اِخ) از شعرای عثمانی در قرن دهم هجری قمری است. پس از سلوک در طریق علمی به قصد اکتساب طریقهء مولویه به سیاحت پرداخت و مدتی در بلاد مختلف گردش کرد و به استانبول وارد شد و به سال 954 ه . ق. در همانجا درگذشت.
این بیت ازوست:
دیدم که درد هجر دلک چاره سی نه در
دیدی حبیب وصلت آکاچاره سینه در.
(از قاموس الاعلام ترکی).

غریبی کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)مسافر شدن. سفر کردن. بیگانگی کردن. عدم آشنایی نمودن. || وحشت کردن. (ناظم الاطباء). ترسیدن شیرخواره از دیدن کسی ناشناس.

غریبین.

[غَ بَ] (ع اِ) تثنیهء غریب، در حال نصب و جر. غریب القرآن و غریب الحدیث. رجوع به همین ترکیبات شود.

غریت غریمسبی.

[غْرِیْ / غْری / غِ](اِخ) تلفظ ترکی از گریت گریمسبی(1). قصبه ای در انگلستان. رجوع به گریت گریمسبی شود.
(1) - Great Grimsby.

غریچی.

[غَ] (اِ) سرمای سخت. (برهان قاطع) (آنندراج). سرما و غرنیچی به اضافهء نون نیز آمده. (فرهنگ رشیدی).

غرید.

[غَ] (ص) دختری را گویند که به شرط دوشیزگی به شوهر دهند و نباشد. (برهان قاطع). دختری که چون به شوهر دهند دوشیزه نباشد و به شرط دوشیزگی نگاه کرده باشند. (فرهنگ رشیدی). غیر باکره. نادوشیزه (عروس) :
نرم نرمک چو عروسی که غرید آمده بود
باز آنسوی برندش که ازین سو بازآی(1).
ابوالعباس (از جهانگیری) (از رشیدی)(2).
دختر افکار من در مدح شاه
هست عذرا نیست بی شبهت غرید.
شمسی فخری (از آنندراج) (از جهانگیری) (از انجمن آرا).
در فرهنگ در شعر ابوالعباس غرود خوانده. (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). و صاحب برهان این لغت را به صورت غربد بر وزن فرقد نیز آورده ولی خطاست. (از آنندراج) (انجمن آرا). در ادات نیز چنین است. در فرهنگ اسدی غرید نیامده و به جای آن غرند آمده است و غرند صحیح است چه اسدی آن را در کلمات مختوم به دال مهمل آورده است و اگر غرید بود صحیح بود آن را در باب ذال معجمه می آورد. چه در غرید حرف آخر بنا بر قاعده ذال است.
(1) - ن ل: باز آن شوی بدیدش شده زآن نبّارا.
(صحاح الفرس).
ن ل: باز آنسوی برندش که ازین سو بازی.
(شعوری).
ن ل: باز آنسوی بدیدش شده زآن بنازا.
(نسخه ای از فرهنگ اسدی).
این بیت در ذیل غرند نیز ذیل غرود به همین معنی آمده است.
(2) - رشیدی این بیت را به سوزنی نسبت داده است.

غرید.

[غَ] (ع ص) مرغ یا انسان بلندآواز و خوش آواز. (از تاج العروس). غِرْیَد. (تاج العروس).

غرید.

[غِرْ یَ] (ع ص) مرغ یا انسان بلندآواز و خوش آواز. غَرید. (از تاج العروس). || غصن غرید؛ شاخهء تر و تازه. ناعم. (از اقرب الموارد).

غرید.

[غِرْ ری] (ع ص) مرغ بلند و خوش آواز. (منتهی الارب) (آنندراج). مرغ یا انسان بلندآواز و خوش آواز. (از تاج العروس).

غریدگی.

[غُرْ ری دَ / دِ] (حامص) غرش. عمل غرنده. رجوع به غرش و غرنده شود.

غریدن.

[غُرْ ری دَ] (مص) آواز بلند کردن و فریاد زدن. با ثانی مشدد هم گفته اند. (برهان قاطع) (آنندراج). آواز بلند کردن رعد و حیوانات درنده چون شیر و پلنگ. (آنندراج). آواز بلند برداشتن. (فرهنگ خطی نسخهء کتابخانهء لغت نامه). به معنی خروشیدن بود و آن آوازی است به هیبت چون آواز شیر و پلنگ و غیر اینها. (اوبهی) آوازی چون شیر یا رعد برآوردن. غریدن شیر(1). غریدن ابر. غریدن رعد. غریدن کوس. اِزآر، ذَمر، زار، زمحرة؛ غریدن شیر. وَهوَهَة؛ غریدن شیر. (دهار). ارتجاز؛ غریدن رعد. عَجّ و عجیج؛ غریدن تندر، غَطّ و غطیط؛ غریدن شتر و بانگ کردن. (منتهی الارب). ارعاد؛ غرنبیدن :
ستد نیزه از دست او نامدار
بغرید چون تندر از کوهسار.فردوسی.
زره دارد و جوشن و خود ببر
بغرد به کردار غرنده ابر.فردوسی.
به پیری بغرید چون پیل مست
یکی گرزهء گاوپیکر به دست.فردوسی.
کمان را به زه کرد مرد دلیر
بغرید برسان درنده شیر.فردوسی.
بغرید غریدنی چون پلنگ
چو بیدار شد اندرآمد به جنگ.فردوسی.
ز آواز دیوان و از تیره گرد
ز غریدن کوس و اسب نبرد.فردوسی.
در بیشه به گوش تو غریدن شیران
خوشتر بود از رود خوش و نغمهء قوال.
فرخی.
چو طوس از درگه سلطان بغرید
تو گفتی کوه و سنگ از هم بدرید.
(ویس و رامین).
بغرید چون تندر اندر بهار
به کین روی بنهاد بر هر چهار.
اسدی (گرشاسبنامه).
بغرد همچو اژدرها چو بر عالم بیاشوبد
ببارد آتش و دود از میان کام و دندانش.
ناصرخسرو.
مردم سفله به سان گرسنه گربه
گاه بنالد به زار و گاه بخُرَّد
راست چو چیزی به دست کرد و قوی شد
گر تو بدو بنگری چو شیر بغرد.
ناصرخسرو.
شیر میغرید و دم میجنبانید، پرسیدند چرا چنین کنی؟ گفت هم میترسم هم میترسانم. (کلیله و دمنه).
چو رعد تند باشد در غریدن
چو باد تیز باشد در وزیدن.نظامی.
به غول سیه بانگ برزد خروس
درآمد به غریدن آواز کوس.
نظامی (از آنندراج).
بغرید مانند غرنده ابر.نظامی.
زآن سبب کاندر شدن واماند دیر
خاک را می کند و میغرید شیر.مولوی.
بغرید(2) بر من که عقلت کجاست
چو دانی و پرسی سؤالت خطاست.
سعدی (بوستان).
باد سخت جنبید و دریا در جوش افتاد و درغرید. (ترجمهء دیاتسارون، انجیل معظم ص182). || آواز کردن کبوتر. (آنندراج) :
چون کبوتر که بغرد ز نشاط، ای شیشه
قلقل بادهء رنگین ز گلویت پیداست.
مسیح کاشی (از آنندراج).
|| خمیازه کردن. خمیازه کشیدن. || (اِ) رعد.
(1) - Rugir. (2) - ن ل: بتندید.

غریدنی.

[غُرْ ری دَ] (ص لیاقت) آنچه قابل غریدن باشد. رجوع به غریدن شود.

غریده.

[غُرْ ری دَ / دِ] (ن مف) به غرش آمده. رجوع به غریدن شود.

غریر.

[غَ] (ع ص) فریفته. به باطل امیدوارنموده شده. (منتهی الارب) (آنندراج). مغرور. (اقرب الموارد). ج، غُرّان. (اقرب الموارد). || تحذیرکننده و ترساننده به چیزی، و منه: انا غریرک منه؛ یعنی میترسانم تو را از وی. (منتهی الارب) (آنندراج). || پذرفتار، یقال: انا غریرک من فلان؛ ای لن یأتیک منه ماتغتر به. (منتهی الارب) (آنندراج). کفیل. (اقرب الموارد). قیم. ضامن. (تاج العروس). پایندان. || (ص) زندگانی با فراغ خاطر. ج، غُرّان. || جوان ناآزموده کار. (منتهی الارب) (آنندراج). کارهاناآزموده. (مهذب الاسماء). غِرّ. (اقرب الموارد). ج، اَغِرّاء، اَغِرَّة. (تاج العروس). || (اِ) خلقت نیکو(1). یقال: للرجل اذا شاخ ادبر غریره و اقبل هریره؛ ای ساء خلقه. (منتهی الارب) (آنندراج). الخَلق الحسن، لانه یغر، و من المجاز یقال للشیخ اذا هرم ادبر غریره و اقبل هریره؛ ای قدساء خلقه. ج، غُرّان. (تاج العروس).
(1) - در اقرب الموارد و سایر فرهنگهای معتبر غریر به معنی خَلق حسن آمده و صاحب منتهی الارب آن را خُلق خوانده و به غلط خوی ترجمه کرده است و این غلط عیناً به فرهنگهای دیگر از قبیل ناظم الاطباء و آنندراج نقل شده است.

غریر.

[غُ رَیْ] (ع اِ) جانوری است بین سگ و گربه، پاهایش کوتاه و به رنگ خاکستری. در امثال عرب گفته اند: «اسمن من غریر» جانوری است از نوع راسو (ابن عرس) فک و دندان آن بزرگتر از نمس. (قسمی راسو) است و به همین جهت برای گیاهخواری آماده می باشد. پاهای وی قوی و کوتاه است و چنگالهای درازی برای کندن دارد. موی وی زبر و دراز سنجابی و دارای خالهای سیاه در پشت، لیکن خالهای شکم و پاهای آن سیاه است. صورت وی سفید با خط سیاه عریض در هر جهت است. طول غریر اهلی به سه پا میرسد و بی آزار میباشد. هنگام شب بیرون آید و به دنبال طعمه رود، و روز را در سوراخهای عمیق میگذراند. غالباً از حشرات و ریشه های گیاهان و گاهی با تخم مرغان و موشها و خرگوشهای کوچک تغذیه می کند. (از الموسوعة العربیة). غرغور. (المنجد) (الموسوعة العربیة). یغر. (المنجد). غریرا. زبزب. (الموسوعة العربیة). || (اِ مصغر) شتر نر، و آن ترخیم تصغیری از اَغَرّ است چنانکه در احمد، حُمَید گویند و ابل غریریه منسوب بدان است. ذوالرمة گوید :
حراجیج مما ذمرت فی نتاجها
بناحیة الشجر الغریر و شدقم.
یعنی آن شتران از نسل این دو فحل بودند و غریر و شدقم را اسم دو قبیله آورده است. (از تاج العروس).

غریر.

[غَ] (اِخ) لقب عبدالعزیزبن عبدالله. وی از ابن انباری و غرون موصلی حکایت کند، و از ابی یعلی و ابواسحاق ابراهیم بن لاجین الاغری حدیث نمود، و از ابرقوهی، معروف به رشیدی سماع کرد. حافظ بن حجر و دیگران از وی سماع کردند و اسانید او نزد ما عالی است. (از تاج العروس).

غریر.

[غَ] (اِخ) نام قبیله ای است. (از تاج العروس). رجوع به غُرَیر (به معنی شتر نر) شود.

غریر.

[غُ رَیْ] (اِخ) ابن المتوکل. در ایام مروان حمار شهرتی داشته است. (از تاج العروس).

غریر.

[غُ رَیْ] (اِخ) ابن مغیرة بن حمیدبن عبدالرحمن بن عوف الزهری. یعقوب بن محمد بن عیسی بن غریر فرزند اوست. (از تاج العروس). سمعانی در انساب (ورق 407 ب) گوید: غریربن المغیرة بن حمیدبن عبدالرحمن بن عوف الزهری. اسم وی عبدالرحمن بن مغیره بود و پسرش محمد بن غریر غریری از وجوه اهل مدینه به شمار میرفت و از برادرش اسحاق بزرگتر بود. برادر آن دو یعقوب بن غریر از وجوه قریش در بخشش محسوب می شد و به جهت گرم سخنی که داشت مردم در بادیه گرد او فراهم می آمدند. مادر همهء ایشان هند بنت مروان بن حارث بن عمروبن سعیدبن معاذ انصاری است. و یوسف پسر یعقوب بن غریر غریری عهده دار بیت المال در خلافت رشیدی بود و عبدالرحمن بن محمد بن غریر غریری از سران قریش به شمار می آمد. - انتهی. رجوع به غریری شود.

غریر.

[غُ رَیْ] (اِخ) ابن طلحهء قرشی. وی پسر طلحة بن عبیدالله صحابی جلیل است که او از عشرهء مبشره و یکی از اصحاب ششگانهء شوری بود. (از تاج العروس).

غریر.

[غُ رَیْ] (اِخ) ابن هیازع بن هبة بن جماز الحسینی. امیر مدینه بود. به سال 825 ه . ق. در قاهره درگذشت. (از تاج العروس).

غریراء .

[غُ رَ] (ع اِ) گیاهی است خوشبو. (منتهی الارب). نبت طیب. (اقرب الموارد). || غریر (مرغ). غرغور. زبزب. (از الموسوعة العربیة ذیل غریر). رجوع به غُرَیر شود.

غریراء .

[غُ رَ] (اِخ) جائی است در مصر. (منتهی الارب). موضعی است در مصر که وقعهء موسی بن مصعب، والی مصر پیش از مهدی در آنجا اتفاق افتاد، و موسی بن مصعب در آن وقعه در شوال سال 168 ه . ق. کشته شد. (از معجم البلدان).

غریرن.

[غَ ری رَ] (اِ) گل و لای سیاه که در بن حوضها و تالابها و ته جویها می باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). غریزن. غریژنگ. غریفج. غریفژ. (برهان قاطع). لوش، در تداول محلی گناباد خراسان. ظاهراً مصحف غریزن است. رجوع به غریزن و حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.

غریرة.

[غَ ری رَ] (ع ص) مؤنث غَریر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، غَرائِر، غَریرات. (اقرب الموارد). دختر بی تجربه و ناآزموده کار. (ناظم الاطباء).

غریره.

[] (اِخ) به قول صاحب مجمل التواریخ جزیره ای است در دریای مغرب برابر اندلس، که از آن خلیجی بیرون آید، عرض آن هفت میل، میان اندلس و طنجه، و آن را شطین خوانند، و به دریای روم رود. ولی ابن رسته این کلمات را به صورت غدیره آورده است و گوید: «غدیره مقابل الاندلس عند الخلیج، و هذا الخلیج یجری من البحر المغربی و عرضه سبعة امیال...». (مجمل التواریخ و القصص ص473 و حاشیهء آن).

غریری.

[غُ رَ ری ی] (ص نسبی) منسوب به غریر (اِخ). (انساب سمعانی ص407 ب). رجوع به غُرَیر (اسامی خاص) شود.

غریری.

[عُ رَ ری] (اِخ) عبدالرحمن بن محمد بن غُریر. وی از سران قریش بود. (از انساب سمعانی ورق 704 ب). رجوع به غریربن مغیره شود.

غریری.

[غُ رَ ری] (اِخ) محمد بن غریر. پسر غریربن مغیرة، از وجوه اهل مدینه به شمار میرفت و از برادرش اسحاق بزرگتر بود. برادر دیگر وی یعقوب و مادرش هند بنت مروان بود. (از تاج العروس ذیل غریر). رجوع به غریربن مغیرة شود.

غریری.

[غُ رَ ری] (اِخ) محمد بن غریربن ولیدبن ابراهیم بن عبدالرحمن بن عوف زهری، مکنی به ابوعبدالرحمن و معروف به غریری. وی از یعقوب بن ابراهیم بن سعد و مطرف بن عبدالله البیاری روایت کند، و ابوعبدالله محمد بن اسماعیل نجاری و عبدالله بن نسب المکی و محمد بن احمدبن نصر الترمذی از وی روایت دارند. (از انساب سمعانی ورق 407 ب).

غریری.

[غُ رَ ری] (اِخ) یوسف بن یعقوب بن غریر. وی عهده دار بیت المال در خلافت رشید بود. (از انساب سمعانی ورق 407 ب). رجوع به غریربن مغیرة شود.

غریریة.

[غُ رَ ری یَ] (ع ص نسبی)منسوب به غُرَیر که شتر نر است. (از تاج العروس). شتران سفید. غریریة، منسوب به غریر است که فحل پرارزش و مشهور در نزد عرب می باشد. (از صبح الاعشی ج2 ص35).

غریز.

[غَ] (اِ) به معنی حلم و بردباری باشد که ترک انتقام است از بدی. (برهان قاطع) (آنندراج).

غریز.

[غُ رَ] (اِخ) آبی است اندک به ضربة، و گفته اند آبشخوری است در بلاد ابی بکربن کلاب. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).

غریز.

[غَرْ ری] (اِخ) معرب گرز(1)، مستشرق فرانسوی. (از اعلام المنجد).
(1) - Garrez.

غریزان.

[غَ] (اِ) غرویزن، که آلت آرد بیختن باشد و به عربی غربال و هلهال گویند. (برهان قاطع) (آنندراج). غریزن. غرویزن. (برهان قاطع) (جهانگیری). پرویزن. گربال. رجوع به غربال شود.

غریزت.

[غَ زَ] (ع اِ) غریزة. رجوع به غریزة شود: چه طبیعت سکون و رفق و غریزت وقار و حلم او (امیر سیف الدوله) از اقدام بر ابواب شطط و تقدیم مخاصمت و معادات مانع بود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص191).

غریزن.

[غَ زَ] (اِ) به معنی پریزن که آردبیز و غربال باشد. (برهان قاطع). ظاهراً مصحف پریزن است. (حاشیهء برهان چ معین). پرویزن. غریزان. غرویزن. (برهان قاطع). رجوع به غربال شود. || خلاب و گل سیاه، و به این معنی و معنی اول هر دو با زای فارسی آمده است. (برهان قاطع) (آنندراج). گل سیاه ته آب. (فرهنگ رشیدی). غلیزن. (فرهنگ رشیدی). گل با ریگ آمیخته. صلصال. (الصراح من الصحاح). غریرن. غریژنگ. غریفج. غریفژ. (برهان قاطع). رجوع به برهان قاطع چ معین شود.

غریزون.

[غْری / غِ زُ] (اِخ) (کانتون د...) تلفظ ترکی گـریزون(1). رجوع به گریزون شود.
(1) - Canton des Grisons.

غریزة.

[غَ زَ] (ع اِ) سرشت. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). سرشت و طبیعت. (غیاث اللغات). سرشت مردم. (دهار). طبیعت اعم از خیر و شر. ج، غَرائِز. (اقرب الموارد). خوی. (مهذب الاسماء) (مقدمة الادب زمخشری) (السامی فی الاسامی). طبع. سجیه. خلیقه. نهاد. خلقت. جبلت. فطرت. طینت. خمیره. || واهمه. قوهء واهمه. || قریحه، و گویند غریزه ملکه ای است که از آن صفات ذاتی صادر میشود، و خوی (خلق) بدان نزدیک است جز اینکه در خوی اعتیاد مداخله دارد ولی در غریزه چنین نیست. (از اقرب الموارد). ج، غَرائِز. (اقرب الموارد). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: غریزه در لغت به معنی طبیعت است و حرارت غریزیه و رطوبت غریزیه نیز از این ماده می باشد و گاه این لفظ را به ملکه ای تفسیر می کنند که از آن صفات ذاتی صادر شود چنین است در «اطول» در باب تشبیه. - انتهی. غریزه عبارت از استعدادی است که حیوان را خود به خود یعنی پیش از تجربه به اجرای اعمال مفید و بامعنی و پیچیده برمی انگیزد و قوای او را بدون احتیاج به اکتساب تعدیل می کند چنانکه جوجه را فوری به دانه چیدن و مرغ را به آشیانه ساختن و غالب طیور را به ییلاق و قشلاق یا تمیز خطر از دور وامیدارد. متخصصین فعل و انفعالهایی را که از حیوان و حتی از انسان سرمیزند به دو اصل تحویل کرده اند: یکی اعمال تقلیدی است و دیگری اعمالی است که حول محور خصوصیات ذاتی افراد و انواع دور میزند. دانشمند معاصر انگلیسی «سر پرسی نن»(2) به اعمال قسم دوم در جهان جانوران و حتی انسان بسیار اهمیت میدهد و میگوید چه بسیار عادات که از غریزه سرچشمه میگیرند و فرد آنها را شخصاً از افراد دیگر کسب نکرده است، مث طریقهء خوراک دادن به اطفال به وسیلهء مادران در نژادهای مختلف و در طبقات مختلف و در قرون مختلف فرق دارد و با این حال منشأ آن تقلید و اکتساب نیست بلکه همه تابع نیروی آمرهء درونی است، فقط میتوان تقلید و امور اکتسابی را عبارت از لفافه ای دانست که فعالیتهای غریزی در آن فیاض است و با وجود اینگونه اختلافات در ظواهر امر، باز با کمال تعجب می بینیم که غرایز در همه یکی است، و این اساس وحدانی در امر آموزش و پرورش باید مورد دقت واقع شود، زیرا اگر انسان نتواند با کمال دقت و اطلاع به کششهای طبیعی کمک کند چه بسا که برخلاف آن قابلیات اقداماتی خواهد کرد که برای وجود انسان زیان آور است. پس باید واقعاً در باب حیات انسانی از لحاظ زیست شناسی نیز نظری پیدا کنیم، و چون افعال مردمان بالغ پر پیچیده است و از طرفی نیز اطفال بسیار زود تحت تأثیر اکتسابیات از بزرگتران قرار میگیرند نمیتوان به آسانی از تحلیل فعل و انفعالهای آنها به جلوه های اساسی حیات رسید، در صورتی که بنا بر قول «نن» هرگاه حیات حیوانی را از قبیل زندگی حیوانات عالی (سگ و میمون) در نظر بگیریم خواهیم دید که نوع زندگی آنها چنان است که گوئی زندگی انسان را از بعض لحاظ ساده و خلاصه کرده باشند، پس معقول این است که در حیات سادهء آنها امعان نظر کنیم چه بسا که همان نوع محرکات غریزی نیز در حیات انسان جریان دارد و در طریق تکامل به صور عالیتری جلوه نموده است و هنوز نیز شاید همان محرکات اساس وجود پیچیدهء ماست. ترقی صور و پدیده های این محرکات را در جای خود در مراتب وجود انسان می بینیم. همین قدر باید گفت که زیست شناسی در یکی از مراحل تکاملی خود تصور غریزه را مبهم دانست، از این رو به تحقیق در انعکاسات(3)پرداخت و اعمال غریزی را نوعی زنجیرهء انعکاسات (متوالیه) فرض کرد و زمانی نیز که میخواست جلوه های حیاتی را از فیزیک و شیمی توجیه و استخراج کند انعکاسات حیوانی را نوعی از تروپیسم(4) و جریانات فوتوتاکسی(5) که در گیاهان پیش می آید دانست، ولی این نظر شاید امروز دیگر طرفداری نداشته باشد. همین قدر میتوان گفت که ممکن است اعمال غریزی از جملهء انعکاسات پیچیده و انعکاسات نیز عبارت از غرایز بسیار ساده باشند، لیکن فرق مهم آن دو در این است که انعکاسات اعمالی هستند که بیشتر از لحاظ محرکات و علل(6) سابق بر معلول در نظر گرفته میشوند در صورتی که غرایز، انعکاسات پیچیده ای هستند که از لحاظ علل لاحق به معلول یعنی از لحاظ مقصود و هدف(7) مورد توجهند. از اینکه بگذریم خاصه های انعکاسات و غرایز یکی است یعنی آنچه را از خواص انعکاسات بدانیم در غرایز نیز مشهود است(8).
غریزه در حکم علت غائی است: بدون هیچ تردید حیوان، حتی انسان در اعمال غریزی خود متوجه به هدف نیست. اعمال موجود زنده به کلی ماشین وار صورت میگیرد، و از این لحاظ به کلی متضاد با اعمالی است که از روی هوش (عقل) اجرا می شود، ولیکن به اعتبار نتایجی که اعمال غریزی از پی دارند میتوان گفت که آنها نیز فرع بر نتیجه یا طبعاً برای حصول نتیجه اند. چنانکه غریزهء جنسی وسیلهء تولید نسل و بقای نوع است، بنابراین عمل غریزی هیچوقت بی معنی نیست اعم از اینکه نتیجهء مترتب بر موجود صاحب غریزه یا عاید و متوجه به دیگران باشد. گرچه «دیگران» یعنی نوع نیز خود در افراد فعال است و افراد همه خادم نوعند. چنانکه اشاره کردیم در رفتار پدر نیز آثار همان غرایز به خوبی مشهود است و اساس رفتار ما در نظام عصبی و نقوش پیچیدهء نژادی است(9) که از اجداد و نیاکان در ظرف میلیونها سال(10) به انسان رسیده است از قبیل محبت و علقه ای که بین مادر و طفل موجود می باشد. همین نسبت را میان طیور و حیوانات عالی و بچه های آنها نیز میتوان دید. تردیدی نیست که در نوع انسان پیچیدگیهای غریزی تحولاتی پیدا کرده است لیکن باز به حد کافی بین استعدادات امروزی او با وضع قدیم وی؛ یعنی زمانی که هم سطح حیوانات عالی بوده است شباهت پیداست. هنوز اعمال غریزی نوع انسان زندگی واقعی و طبیعی وی را اداره می کند و ترقیات وی نیز بر پایهء غرایز وی استوار است.
ترتیب و تناوب در غریزه: زندگی حیوانات را از حشرات تا جانوران عالی همه را غریزه به وضع شگفت آوری اداره می کند و نظم و ترتیبی در زندگی آنها به سبب وجود غریزه و نفوذ و تأثیر آن مرئی است که زمان وقوع فعل و انفعالهای آنها را میتوان به دست داد و نتایج را نیز پیشگویی کرد. مث هرگاه کسی بخواهد شیرینی یا چیزی را که طفل با کمال شوق در دست گرفته از او بگیرد با خشم و احیاناً با فریاد وی مواجه می شود. این عکس العمل غریزی هر قدر هم در انسان تلطیف شود باز به ترتیب و نظم حیرت انگیزی باقی میماند. نظم و ترتیب در اعمال غریزی بسیار روشن است. زمان بیدار شدن غریزهء جنسی در حیوانات و حشرات در سنین مختلف و فصول مختلف سال معین و معلوم میباشد. یکی از مثالهای روشن، موقع بیرون آمدن ملکه از کندو و پیروی زنبوران دیگر از اوست.
غریزه ارثی است: جانوران محل تراکم تأثیرات فعلیه و انفعالیهء لانهایهء پیشینیان خود می باشند و غرایز که تعبیر کلی و عمومی نیروهای فعال موجود زنده است ابتدا بی نیاز از تجربهء فردی است لیکن در نتیجهء تجربهء فردی تغییر می یابد، حتی بعضی غرایز هرگاه مجال جریان و اجرا پیدا نکنند نیز متأثر میشوند و به صورت دیگر درمی آیند، منتهی تغییر غرایز و سازش آنها تدریجی و نامحسوس است.
غریزه خادم نوع است: اعمال غریزی حیوانات غالباً عوارضی دارد که خود برای اخلاف و نوع آنها مفید است مث لذتی که حیوانات در موقع مکیدن پستان از طرف نوزاد میبرند یکی از وسایط خدمت غریزه به نوع است وگرنه شاید مادران مخصوصاً حیوانات به چنین عملی تن درنمی دادند و بچه ها نیز بزرگ نمیشدند. مواظبت حیوانات از نوزادان خود نیز از این جمله است. فداکاری و سکوت غریزهء صیانت فردی که در کلیهء جانوران از امور مسلمه است روشن ترین دلیل است که غریزه نیز خادم نوع می باشد. (از اصول آموزش و پرورش تألیف مرحوم دکتر هوشیار ج1 صص74 - 78 به اختصار).
صفات غریزه: برای غریزه معمو چند صفت اختصاصی ذکر می کنند و آنها را ممیز این استعداد از عقل و ادراک قرار میدهند. این صفات عبارتند از:
اول، فطری بودن غریزه و کمال فوری آن: فعلی که از روی عقل و ادراک صادر می شود، مسبوق به تمرین و تعلیم بوده کمالش تدریجی است، در صورتی که غریزه فطری است؛ یعنی نه تنها حیوان خود را نیازمند به صدور پاره ای حرکات احساس می کند بلکه ضمناً علم طبیعی و فوری به حس انجام آن حرکات دارد، و از همان بار نخست مهارت کامل در صورت دادن آنها از خود نشان میدهد، از قبیل: لانه ساختن پرندگان و تهیهء کندو از طرف زنبور عسل.
دوم، ثبات و یکسانی: مهارت فطری حیوان در انجام دادن حرکات غریزی و کمال فوری این حرکات ثبات و یکسانی و تغییرناپذیری آنها را نتیجه میدهد، به عبارت دیگر تکرار و تمرین که برای تکمیل تدریجی افعال ناشی از عقل ضرور می باشد در ترقی غریزه و بهبود حرکات غریزی تأثیری ندارد، چنانکه امروز زنبورهای عسل همان خانه هایی را میسازند که در دو هزار سال قبل میساختند.
سوم، تخصص: در صورتی که عقل و ادراک به درد همه گونه کار میخورد و میتواند رفتار هر فردی را با فرد دیگر متفاوت سازد، غریزه برعکس فقط به یک کار اختصاص دارد، و از تمام حیواناتی که دارای یک ساختمان بدنی هستند یک قسم حرکات غریزی سرمیزند، و همگی تنها در همان حرکات تخصص دارند و از خود مهارت نشان میدهند. همهء عنکبوتها یک قسم تار می تنند و همهء زنبورهای عسل و همهء سگهای آبی یک قسم خانه و لانه میسازند، و از اینکه فعالیت غریزی خود را در این قسمت به نحوی دیگر نمایش دهند عاجزند.
چهارم، بیخبری از نتیجه: حرکات غریزی برای نتیجه ای معین از موجود زنده صادر میشوند، لیکن نتیجه منظور او نیست؛ یعنی علم به غایت حرکات خود ندارد، مانند: مکیدن نوزاد پستان مادر را و مانند حرکات عجیبی که از همهء حیوانات برای حفظ پرورش خود و اولادشان سرمیزند. (روانشناسی از لحاظ تربیت تألیف دکتر علی اکبر سیاسی چ 1331 ه . ق. صص247 - 249 به اختصار). و برای اطلاع بیشتر رجوع به کتاب مذکور همان صفحات و رجوع به اصول آموزش و پرورش تألیف هوشیار ج1 صص74 - 78 شود. || در اصطلاح نحویان غریزه صفتی را گویند که حس بصر را در آن مداخله ای نباشد بلکه آن صفت به آزمایش و نظر که وابسته به دل می باشند ادراک شود مانند عالم و جاهل و ظریف و کریم، مث: در جملهء مررت رجل عالم، کلمهء عالم صفت یا نعت غریزی نامیده می شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون ذیل غریزه و نعث). رجوع به نعت شود.
(1) - Instinct.
(2) - Sir. P. Nunn, Education, Its Data and first Principles, chapter XI, p. 151.
(3) - Reflexes. رجوع کنید به درس اول از کتاب «ئی پ. پاولوف» دانشمند وظایف الاعضاء روسی تحت عنوان «تقریرات دانشگاهی در باب فعالیت دو نیمکرهء مغز» صص 14-21.
(4) - Tropisme.
(5) - Phototactie.
(6) - Causalite.
(7) - Finalite.
(8) - G. Kafka, Tierpsychologie, S. 15-29.
(9) - Engram - complexes.
(10) - Prehuman ancestors.

غریزهء جنسی.

[غَ زَ / زِ یِ جِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یکی از غرایز. غریزهء اطفاء شهوت که وسیلهء تولید نسل و بقای نوع است. رجوع به غریزه شود.

غریزی.

[غَ ] (ع ص نسبی)(1) منسوب به غریزة. رجوع به غریزه شود. طبیعی(2) چه غریزه به معنی طبیعت است. (غیاث اللغات) (آنندراج). ذاتی. جبلی. فطری. خِلْقی. نهادی. سرشتی. مقابل مکتسب :
گو فرازآیند و شعر اوستادم بشنوند
تا غریزی روضه بینند و طبیعی نسترن.
منوچهری.
فتنه شدی و بی دین بر آتش غریزی
آتش پرست گشتی چون مرد زردهشتی.
ناصرخسرو.
و هرکه از فیض آسمانی و عقل غریزی بهره مند شد... آرزوهای دنیا بیابد و در آخرت نیکبخت گردد. (کلیله و دمنه). و این دو نوع است: یکی غریزی... و دوم مکتسب. (کلیله و دمنه).
- حرارت غریزی یا آتش غریزی؛ حرارت طبیعی. (ناظم الاطباء). حرارت اصلی. حرارتی است که در عروق بدن توأم با خون جریان می کند : شراب... طعام را هضم کند و حرارت اصلی یعنی حرارت غریزی را بیفزاید. (نوروزنامه).
چو نیافت جان عطار اثری ز ذوق عشقت
بفروخت ز اشتیاقت ز دل آتش غریزی.
عطار.
(1) - Instinctif.
(2) - Naturel.

غریزیة.

[غَ زی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث غریزی. رجوع به غریزی شود.
- حرارت غریزیة؛ حرارت طبیعی. (ناظم الاطباء). رجوع به حرارت شود.

غریژن.

[غَ ژَ] (اِ) خلاب و گل سیاه. (از برهان قاطع ذیل غریزن). لجن و گل و لای ته حوض را گویند. غریفج. غریفژ. (انجمن آرا). غریرن(1). غریزن. غریژنگ. غلیزن. (برهان قاطع). لوش.
(1) - ظاهراً مصحف «غریزن».

غریژنگ.

[غَ ژَ] (اِ) گل و لای سیاه که بن حوضها و ته تالابها و جویها می باشد. (برهان قاطع). لجن و گل و لای ته حوض. غریفج. غریفژ. (انجمن آرا). غریرن(1). غریزن. غریژن. غلیزن. (برهان قاطع).
(1) - ظاهراً مصحف «غریزن».

غریس.

[غَ] (ع اِ) میش. (منتهی الارب) (آنندراج). نعجة. (اقرب الموارد). و «غریس غریس» به سکون آخر کلمه ای است که بدان میش را به دوشیدن خوانند. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به غریس غریس شود.

غریس غریس.

[غَ غَ] (ع اِ صوت مرکب)کلمه ای است که بدان میش را به دوشیدن خوانند. (منتهی الارب) (آنندراج). دعا للنعجة للحلب. (اقرب الموارد). رجوع به غریس شود.

غری سمک.

[غَرْ یِ سَ مَ / غَ را سَ مَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) سریشم ماهی. (الابنیة عن حقائق الادویة). غری السمک. غرا السمک. رجوع به غرا و غراء و غراءالسمک و غری السمک شود.

غریسة.

[غَ سَ] (ع اِ) ج، غَرائِس، غِراس و جمع اخیر نادر است. (اقرب الموارد). خرمابن نورسته. || نهال نشانده تا که جای گیرد. (منتهی الارب) (آنندراج). الفسیلة ساعة توضع حتی تعلق؛ نهال خرما که بنشانند تا جای گیرد. || هسته ای که آن را بکارند. النواة التی تزرع. || شجر العنب اول ما یغرس؛ نهال تاکی که بکارند. (اقرب الموارد). || علم است مر داهان را. (منتهی الارب) (آنندراج). علم است برای کنیزان. (از تاج العروس).

غریشه.

[غَ شِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، که در 51هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و در 20هزارگزی باختر راه مالرو جیرفت ساردوئیه قرار دارد. سکنهء آن یک خانوار است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

غریض.

[غَ] (ع ص) تازه. (منتهی الارب) (آنندراج). طری. (اقرب الموارد). تر و تازه. || سپید و تازه از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). کل ابیض طری؛ هر سفید تازه. (اقرب الموارد)(1). || سرودگوی نیکو. (منتهی الارب) (آنندراج). المغنی المجید. (اقرب الموارد). || الطری من اللحم؛ گوشت تازه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد)(2): لحم غریض؛ گوشتی نازک. || نان فطیر. (مهذب الاسماء). || (اِ) آب باران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || الماء الذی یورد باکراً؛ آبی که صبحگاهان بدان رسند. (اقرب الموارد). کل من ورد الماء باکراً فهو غارض و الماء غریض. (از معجم البلدان). || غرض غریض؛ خورانیدن شیر: غرض له غریضاً؛ سقاه لبناً حلیباً. (از اقرب الموارد). || شکوفه. (منتهی الارب) (آنندراج). الطلع. (قطر المحیط). نوباوه. (منتهی الارب) (آنندراج). || کل غناء محدث طری؛ هر سرود تازه سراییده شده. (اقرب الموارد).
(1) - صاحب منتهی الارب چنانکه ملاحظه می شود «سپید و تازه» آورده ولی در اقرب الموارد «ابیض طری» بی واو آمده است.
(2) - صاحب منتهی الارب گوید: «و منه لحم غریض؛ ای طری» ولی از اقرب الموارد و قطرالمحیط چنین برمی آید که غریض مطلق به معنی گوشت تازه است.

غریض.

[غَ] (اِخ) (متوفی به سال 95 ه . ق. 714م.) عبدالملک، مولی العبلات، مکنی به ابو یزید یا ابومروان. از مولدین بربر و از مشهورترین آوازخوانان در صدر اسلام بود. وی در هنر خود مهارت بسیاری داشت. در مکه ساکن شد و برای سکینه دختر حسین آواز خواند. عود و دف و قضیب را خوب مینواخت. به سبب زیبارویی که داشت به لقب غریض ملقب گردید. (از اعلام زرکلی ج2 ص595). در اعلام المنجد آمده: غریض یکی از پنج مغنی بزرگ عرب به شمار می آید. وی در نوحه گری دست داشته است و در یمن درگذشت. رجوع به العقد الفرید چ مصر 1359 ه . ق. ج7 ص 17 و 31 و 32 و عیون الاخبار ج4 ص90 شود.

غریض.

[غَ] (اِخ) جایگاهی است. (از معجم البلدان).

غریغ.

[غِ یِ] (اِخ) تلفظ عربی گریک(1). (از اعلام المنجد). رجوع به گریک شود.
(1) - Grieg.

غریغوار التوری.

[غِ غُ رُتْ تَ] (اِخ)تعریب گرگوار دو تورس(1). رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص36 و رجوع به گرگوار دو تورس شود.
(1) - Gregoire de Tours.

غریغوریف.

[غِ غُ یِ] (اِخ)(1) استاد تاریخ شرقی در پطرسبرگ. رحلهء ابودلف ینبوعی (949 ه . ق.) را به زبان روسی ترجمه کرده در مجلهء نظارت علوم روسیه به چاپ رسانیده است (1873م.). (از اعلام المنجد).
(1) - Grigoriev.

غریغوریوس.

[غِ] (اِخ) (623 - 685 ه . ق.) ابن هارون الملطی، مکنی به ابوالفرج بن عبری(1). مورخ سریانی از مسیحیان یعاقبه است. کتابهایی به عربی نوشت از جملهء آنهاست: «تاریخ الدول» معروف به «مختصر الدول» که وقایع تا سال 1284م. در آن مندرج است و کتابی در طب و کتاب دیگری به نام «منافع اعضاء الجسد» و کتاب «دفع الهم» دربارهء ادب و اخلاق می باشد و کتابهایی نیز به سریانی نوشته از قبیل «دیوان شعر» و «تفسیر کتاب مقدس» و «هدایات». (اعلام زرکلی ج2 ص759). رجوع به ابن عبری شود.
(1) - G. Barhebraeus.

غریف.

[غَ] (ع اِ) نی. (منتهی الارب) (آنندراج). قصباء. (اقرب الموارد). گیاه دوخ. (منتهی الارب) (آنندراج). حلفاء. || بیشه. غیضه. (اقرب الموارد)(1). بیشهء شیر. (ملخص اللغات) (مهذب الاسماء). || آب زمین پست نیستان. || درخت انبوه درهم از هر جنسی که باشد، یا درختان انبوه از بردی و حلفاء، و گاهی درختستان ضال و سلم درهم پیچیده را غریف(2) خوانند. || (ص) غرب غریف؛ دلو بزرگ بسیار آب گیر. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِخ) شمشیر زیدبن حارثه. (منتهی الارب) (تاج العروس). وی دربارهء همان شمشیر گوید :
سیفی الغریف و فوق جلدی نثرة
من صنع داود لها ازرار
انفی به من رام منهم فرقة
و بمثله قد تدرک الاوتار.؟ (تاج العروس).
(1) - صاحب منتهی الارب «غیفه» آورده و معنی آن معلوم نشد و در تاج العروس «غیقة» است ولی این هر دو کلمه در تاج العروس و منتهی الارب به معنی نام محلی آمده. صاحب شرح قاموس آرد: «غریف نی، و دوخ تر، و بیشه، و آب در بیشه»، که متن عربی آن در قاموس چنین است: «الغریف القصباء و الحلفاء و الغیقة و الماء فی الاجمة». از مقابلهء متن عربی قاموس و شرح فارسی آن چنین به نظر میرسد که «غیقه» را بیشه ترجمه کرده، در صورتی که غیقه و غیفه هیچکدام بدین معنی نیامده است مگر اینکه به تحریف و تصحیف قائل شده بگوییم کلمهء غیقه یا غیفه «غینه» بوده و کاتبان یا حروفچینان آن را به غلط غیفه یا غیقه آورده اند چه «غینه» در تاج العروس بدینسان آمده است: «والغینة الاجمة کما فی المحکم، و الاشجار الملتفة من الجبال و فی السهل بلا ماء فاذا کانت بماء فهی الغیضة». بنابراین ظاهراً غیفه و غیقه هر دو محرف غینه می باشند مخصوصاً آوردن «الماء فی الاجمة» پس از «غینه» که به معنی اجمهء بلاماء است خود دلیل و قرینه است بر اینکه غینه است نه غیقه یا غیفه. و اینکه در اقرب الموارد غیضه آمده ظاهراً غینة بهتر از آن است و نزدیکتر به غیقه یا غیفه است و در هر حال غیضه هم میتواند محرف آن دو باشد و مناسب است.
(2) - در منتهی الارب در این مورد غرف آمده ولی در اقرب الموارد غریف ذکر شده و ظاهراً غریف درست است.

غریف.

[غِرْ یَ] (ع اِ) درختی است نرم و سست. یا آن بردی (گیاهی) است. (منتهی الارب). شجر خوار و قیل البردی. (اقرب الموارد). لحاقبة الشوع و الغریف. (معجم البلدان).

غریف.

[غَ] (اِخ) ابن عیاش دیلمی، تابعی است. (منتهی الارب). در تاج العروس آمده، غریف بن دیلمی تابعی است و به قولی غریف بن عیاش است و از اهل شام بود. از فیروز دیلمی روایت کند و از صحابه است و ابراهیم بن ابی عبلة نیز از وی روایت کند. (از تاج العروس).

غریف.

[غَ] (اِخ) نام عابدی یمانی غیرمنسوب است. (منتهی الارب). عابدی است یمانی غیرمنسوب، و علی بن بکار از وی حکایت کند. (از تاج العروس).

غریف.

[غِرْ یَ] (اِخ) کوهی است مر بنی نمیر را. (منتهی الارب). نام کوهی است متعلق به بنی نمیر. خطفی جد جریربن عطیة بن الخطفی شاعر که نام وی حذیفه بود، گوید :
کلفنی قلبی ما قد کلَّفا
هواز نیات حللن غِرْیَفا
اقمن شهراً بعد ما تصیَّفا
حتی اذا ما طرد الهیف السَّفا
قَرَّبن بز و دلی مخشفا
اذا حَبَا الرمل له تَعَسَّفا
یرفعن باللیل اذا ما اسجفا
اعناق جنان و هاماً رُجَّفا.
و عنقا بعد الکلال خیطفا.(از معجم البلدان).

غریفابیلوس.

[غِ] (اِخ) تعریب گریوا پلوس(1). صاحب الحلل السندسیة (ج2 ص218) گوید: پس از آنکه فرنگیها کتلونیه (کاتالونْی)(2) را به تصرف آوردند در آنجا نه کنت(3) بودند که از پیروان امپراتور به شمار می آمدند. به سال 872 م. یکی از ایشان«غریفابیلوس» استقلال یافت و به همین سبب او را بینانگذار استقلال کتلونیه میدانند. وی بلاد دیگری را نیز تحت تصرف داشت، و به سال 902 م. درگذشت و در دیر ریپول(4) که خود آن را ساخته بود دفن گردید. هنگام حکومت فرزندانش منصوربن ابی عامر به برشلونه (بارسلون)(5) حمله کرد و بر آن استیلا یافت (985) اما بوریل ثانی بی درنگ آنجا را پس گرفت. وی در واقعهء عقبة البقر نیز غالب شد (1010 ه . ق.).
.(الحلل السندسیة)
(1) - Griva Pelos.
(2) - Catalogne.
(3) - Conte.
(4) - Ripoll.
(5) - Barcelone.

غریفان.

[غِ] (اِخ) معرب گرون(1). (از اعلام المنجد). رجوع به گرون شود.
(1) - Grevin.

غریفج.

[غَ فَ] (اِ) خلاب و گل و لای سیاه و تیره که پـای از آن به دشواری برآید. (برهان قاطع) (آنندراج). گل و لای. (جهانگیری). غریفژ. غریژنگ. غریزن. (برهان قاطع). || لخشک و آن کوه پارهء نرمی باشد که کودکان و جوانان بر آن لغزند و یکدیگر را از بالا گرفته به زیر کشند و آن را به عربی زحلوفه خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج).

غریفزولد.

[غِ وَ] (اِخ)(1) تعریب گریفسوالد. رجوع به عیون الاخبار ج4 حاشیه ص109 و گریفسوالد شود.
(1) - Greifswald.

غریفژ.

[غَ فَ] (اِ) به معنی غریفج است که گل و لای سیاه و تیره باشد که در بن و ته حوضها و تالابها می باشد. (برهان قاطع). غریفج. (برهان قاطع) (جهانگیری). غریژنگ. غریزن. (برهان قاطع).

غریفش.

[غَ فَ] (اِ) گل و لای. گل سیاه. (از فرهنگ شعوری). گل و لای سیاهی که پای به دشواری از آن برآید. (ناظم الاطباء). شاید مصحف غریفژ باشد. رجوع به غریفژ شود.

غریفة.

[غَ فَ] (ع اِ) درختان بسیار درهم پیچیده از هر جنسی. || نعل. یا نعل کهنه. (منتهی الارب) (آنندراج). کفش. (ناظم الاطباء). || دوال پاره که از قبضهء(1) شمشیر آویزان باشد به قدر یک وجب مزین(2) به زر و گوهر. (منتهی الارب) (آنندراج). پوستی است از چرم به اندازهء یک شبر که از غلاف شمشیر آویخته و جنبان است و سوراخ کرده و آراسته به زیور می باشد. (از شرح قاموس). جلدة من اَدم نحو شبر فارغة مرتبة فی اسفل قراب السیف تذبذب و تکون مفرضة مزینة. (تاج العروس) (اقرب الموارد).
(1) - صاحب منتهی الارب قراب به معنی غلاف را اشتباهاً قبضه ترجمه کرده است.
(2) - صاحب منتهی الارب مزیب آورده است و استعمال کلمهء مزیب از زیب فارسی مایهء شگفتی است مگر اینکه قائل شویم به اینکه «مزین» بوده است چنانکه در فرهنگهای عربی نیز مزین آمده و بنابراین غلط از کاتب می باشد.

غریفة.

[غُ رَ فَ] (ع اِ مصغر) مصغر غُرفَة است. (از معجم البلدان). رجوع به غرفه شود.

غریفة.

[غَ فَ] (اِخ) قریه ای است در لبنان واقع در «الشوف». (از اعلام المنجد).

غریفة.

[غُ رَ فَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جائی است. عدی بن رقاع گوید :
یا من رأی برقاً ارقت لضوئه
امسی تلالا فی حوارکه العلی
لما تلجلج بالبیاض عماؤه
حول الغریفة کاد یثوی او ثوی.
(از معجم البلدان).

غریفة.

[غِرْ یَ فَ] (اِخ) آبی است نزدیک غریف، در وادیی به نام تسریر. ابوزیاد گوید: تسریر وادیی است و در آن آبی به نام غریفة و کوهی به نام غریف است. || عمود... زمینی(1)است در حمی متعلق به غنی بن اعصر. (از معجم البلدان).
(1) - صاحب منتهی الارب «درخت» آورده است و ظاهراً اشتباه است.

غریفینی.

[غِ ری فْ فی] (اِخ) (اوجینیو...) معرب گریفینی(1). (از اعلام المنجد). رجوع به گریفینی شود.
(1) - Griffini.

غریق.

[غَ] (ع ص) غرق شده. ج، غَرقی. (منتهی الارب) (آنندراج). در آب غرقه شده. (مهذب الاسماء). به آب فروشونده. در آب فروشده. فرورفته در آب. در آب مرده. خبه شده در آب. کشتی شکستهء فرورفته در آب. غریق امواج. فرورفته و غوطه ورشده در موجهای دریا. (ناظم الاطباء). مغروق. غارق. غَرِق. رجوع به غَرِق شود: خداوند او را غریق رحمت فرماید :
گشت نگارین تذرو پنهان در مرغزار
همچو عروسی غریق در بن دریای چین.
منوچهری.
دریا ز کفش غریق گوهر
او گوهر تاج گوهران را.خاقانی.
بحری به تیغ و شخص نهنگان غریق تست
کوهی به گرز و جان پلنگان شکار تست.
خاقانی.
غریق دو طوفانم از دیده و لب
ز خوناب این دل که اکنون ندارم.خاقانی.
رواقی جداگانه دید از عقیق
ز بنیاد تا سر به گوهر غریق.نظامی.
یاری از تشنگی کباب شود
یار دیگر غریق آب شود.نظامی.
هیچکس را چنین رفیق مباد
اینچنین سفله جز غریق مباد.نظامی.
که مرد ارچه بر ساحل است ای رفیق
نیاساید و دوستانش غریق.
سعدی (بوستان).
گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود
تا اختیار کردی از آن این فریق را
گفت آن گلیم خویش به در میبرد ز موج
وین جهد می کند که بگیرد غریق را.
سعدی (گلستان).
و آنکه در بحر قلزم است غریق
چه تفاوت کند ز بارانش.سعدی (طیبات).
یکدم غریق بحر خدا شو گمان مبر
کز آب هفت بحر به یک موی تر شوی.
حافظ.
|| غریق مجازاً به معنی فراگرفته شده. پربهره. بسیار بهره ور: غریق احسان. غریق نعمت. غریق رحمت. غریق همت. غریق در اسلحه :
آواز الغریق به گردون رسید از آنک
جانم غریق همت گردون سوار تست.
مضاجع پدرانت غریق باد به رحمت
که چون تو عاقل و هشیارپرورند بنین را.
سعدی (کلیات چ مصفا ص683).
-امثال: الغریق یتَشَبّت بکل حشیش(1).
(1) - مولوی گوید:
مرد غرقه گشته جانی می کند
دست را در هر گیاهی میزند.

غریق.

[غُ رَ] (ع ص مصغر) تصغیر غَرِق که به معنی فرورونده در آب است. (از معجم البلدان). رجوع به غَرِق شود.

غریق.

[غُ رَ] (اِخ) رودباری است مر بنی سلیم را. (منتهی الارب). وادیی است متعلق به بنی سلیم. (از معجم البلدان).

غریق آب.

[غَ] (اِ مرکب) آب ژرف و عمیق. (ناظم الاطباء).

غریقا.

[غْری / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گریکا(1). (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گریکا شود.
(1) - Griquas.

غریقالاند.

[غْری / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گریکالاند(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گریکالاند شرقی و غربی شود.
(1) - Griqualand.

غریق شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب) غرق شدن. رجوع به غرق و غرق شدن شود.

غریق کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)غرق کردن. رجوع به غرق و غرق کردن شود.

غریق گشتن.

[غَ گَ تَ] (مص مرکب)غرق شدن. رجوع به غرق و غرق شدن شود :
سوی خم شد به جستجوی رفیق
وآگهی نه که خواجه گشت غریق.نظامی.

غریق گشته.

[غَ گَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)غرق شده. غرق گشته. مستغرق. رجوع به غرق و غرق شده شود :
مردی غریق گشتهء بحر تحیرم
رندی غریب مانده به کوی قلندرم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص313).

غریقیون.

[غِ قی یو] (اِخ) یونانیان. جمع غریقی که منسوب به غریق معرب گرک(1)است. اغریقیون و اغارقه نیز گویند. رجوع به عیون الانباء ج1 ص77 و ج2 ص133 و رجوع به گرک شود.
(1) - Grec.

غریل.

[غِرْ یَ] (ع اِ) گرد. (منتهی الارب) (آنندراج). غبار. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || گل و لای تنک. (منتهی الارب) (آنندراج). طین رقیق. غِریَن. (اقرب الموارد). کف و لای(1) سیل آورد که بر روی زمین و مغاکها مانده، خشک باشد یا تر. (منتهی الارب) (آنندراج). گل و لای که سیل با خود آورد و بر روی زمین ماند شکاف خورده، تر باشد یا خشک. (از اقرب الموارد). || آب که در تک خنور و حوض مانده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج)(2). الطین یبقی فی اسفل الحوض؛ گل و لای که در ته حوض بماند. (تاج العروس). || آب بینی هر چهارپایهء سم دار. (منتهی الارب) (آنندراج). مخاط هر جانور سم دار. (از اقرب الموارد). || پارگین که در آن کفچلیز باشد و آبش خوردن نتوانند. (منتهی الارب) (آنندراج). غدیری که در آن دعامیص (جانوران کوچکی که در آب می باشند) تولید شود و قابل آشامیدن نباشد. (از اقرب الموارد). || درد تک شیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). الثفل فی اسفل القارورة؛ دردی که در ته شیشه میماند. (اقرب الموارد).
(1) - در فرهنگهای اقرب الموارد و تاج العروس به معنی کف نیامده و به جای آن طین ذکر شده است. و معنی کف (زبد) را برای غرین آورده اند.
(2) - صاحب منتهی الارب «آب» ذکر کرده ولی در تاج العروس چنانکه ملاحظه می شود «طین» آمده است.

غریم.

[غَ] (ع ص) وام دار. و فی المثل: خذ من غریم السوء ما سنح. (منتهی الارب) (آنندراج) (دهار). قرض دار. مدیون. مقروض. بدهکار. فام دار. ج، غُرَماء. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) :
بر تنت وام است جانت گرچه دیر
باز باید داد وام ای بدغریم.
ناصرخسرو.
|| وام خواه. از اضداد است. (از منتهی الارب) (آنندراج). الغریم به معنی مُطالِب و مُطالَب است؛ یعنی از اضداد میباشد. (از المزهر سیوطی ص233). الدائن، لانه یلزم الذی علیه الدین، و المدیون لان الدین لازم له؛ ضد. (اقرب الموارد). طلبکار. بستانکار. قرض خواه. دائن. وام ده. فام ده. فامخواه. صاحب نشوءاللغة العربیة (ص4) غرم و مشتقات آن را از امثلهء تصدیر(1) آورده و گوید اصل در آن و نظایر آن رَمّ است :
کرد اشارت با غریمان کاین نوال
نک تبرک خوش خورید این را حلال.
مولوی (مثنوی).
|| خصم. و وجه اشتقاق آن این است که وی با الحاح خود دربارهء خصم خویش ملازم اوست. (از اقرب الموارد). || در اصطلاح فقها، آنکه بر او مالی ادعا شود. تاوان زده. (غیاث اللغات) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || (اِ) خم روغن. (مهذب الاسماء).
(1) - تصدیر آن است که بحرف هجا یک دو یا سه یا چهار حرف در اول آن بیفزایند.

غریم.

[غِ] (اِخ) (هوبرت...) معرب گریم(1). (از اعلام المنجد). رجوع به گریم شود.
(1) - Grimme.

غریما.

[غْری / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گریما(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گریما شود.
(1) - Grimma.

غریمسل.

[غِ سِ] (اِخ) تلفظ ترکی گریمسل(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گریمسل شود.
(1) - Grimsel.

غرین.

[غَ] (ع اِ) به تمام معانی غِریَن است. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به غِریَن شود.

غرین.

[غِرْ یَ] (ع اِ) لای سیل آورد، تر باشد یا خشک. لغة فی الغریل. (منتهی الارب) (آنندراج). گل و لای که سیل آن را آورد و بر زمین بماند، تر باشد یا خشک. گل رقیق. || اتی بالطِریَن و الغرین؛ یعنی خشمناک شد. (از اقرب الموارد). رجوع به غِریَل شود. || گولی. (منتهی الارب) (آنندراج). حمق. || کف. زبد. (اقرب الموارد). || مسکهء تازه. (ناظم الاطباء).

غرین.

[غَ] (اِ) این لفظ در صفت شیر واقع می شود پس این لفظ را به غین معجمه خواندن و به معنی شورکننده فهمیدن محض خطاست، صحیح به عین مهمله است به معنی بیشه و صحرا که در آن شیر ماند. (المنتخب بنقل غیاث اللغات و آنندراج). بیشهء شیر، و نیز صفت شیر است. (از فرهنگ شعوری). در بعض نسخ شاهنامهء فردوسی بیت زیر آمده :
به پیش سپهبد بزد بر زمین
نشست از برش همچو شیر غرین.
ولی غلط است. و در فهرست ولف عرین به عین ذکر شده و غرین نیامده است.

غرین بی.

[غْریمْ / غِ ریمْ] (اِخ) تلفظ ترکی گرین بی(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرین بی شود.
(1) - Green - Bay.

غرین ریور.

[غْری / غِ ری وِ] (اِخ) تلفظ ترکی گرین ریور(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرین ریور شود.
(1) - Green - River.

غرینش.

[غُ نِ] (اِ) غرنبه و بانگ و فریاد و غوغا. غرینه. (ناظم الاطباء).

غرینش.

[غِ نِ] (اِخ) معرب گرینویچ(1). (از اعلام المنجد). رجوع به گرینویچ شود.
(1) - Greenwich.

غرینوق.

[غْری / غِ نُق] (اِخ) تلفظ ترکی گرینوک(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گرینوک شود.
(1) - Greenock.

غرینون.

[غَ رَ] (معرب، اِ) انواع غله. ج، غرینونات. (دزی ج2 ص210).

غرینویچ.

[غْرینْ / غِ رینْ] (اِخ) تلفظ ترکی گرینویچ. (از قاموس الاعلام). رجوع به گرینویچ شود.

غرینه.

[غُ نَ / نِ] (اِ) غرنبه و بانگ و فریاد و غوغا. غرینش. (ناظم الاطباء).

غریو.

[غِ وْ] (اِ صوت) شور و فریاد و بانگ و غوغا. (برهان قاطع). شور و غوغا. (غیاث اللغات). اسم مصدر است از غریویدن و با غریدن از یک ریشه می باشد. (از فرهنگ نظام). بانگ و فریاد. و غیو مخفف آن است. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). بانگ و خروش. (فرهنگ اسدی). خروش. نعره. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). بانگ و فریاد و مشغله. (فرهنگ اوبهی). بانگ و ناله. آواز گریه. غرنگ. فغان و گریه و زاری. ولوله و هنگامه. (ناظم الاطباء) :
ز چرخ اختر از بیم دیوانه دیو
زمین با تلاتوف و کُه با غریو.شهید.
عاجز شود از اشک و غریو من
هر ابر بهارگاه با پخنو(1).رودکی.
غریب نآیدش از من غریو گر شب و روز
بناله رعد غریوانم و به صورت غرو.کسائی.
برون جست از آن خیمه ارژنگ دیو
چو آمد به گوشش از آن سان غریو.
فردوسی.
به ابر اندرآمد ز هر سو غریو
به سان شب تار و انبوه دیو.فردوسی.
غریو آمد از شهر توران زمین
که سهراب شد کشته بر دشت کین.
فردوسی.
کوس تو کرده ست بر هر دامن کوهی غریو
اسپ تو کرده ست بر هر خامهء ریگی سهیل.
فرخی.
بدین طرب همه شب دوش تا سپیدهء بام
همی ز کوس غریو آمد و ز بوق شغب.فرخی.
گردون ز برق تیغ چو آتش لپان لپان(2)
کوه از غریو کوس چو کشتی نوان نوان.
فرخی.
بدیشان نبد ز آتش مهر تیو
به یک ره برآمد ز هر دو غریو.عنصری.
تیز شد عشق و در دلش پیچید
جز غریو و غرنگ نبسیجید.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
کار من در هجر تو دائم نفیر است و فغان
شغل من در عشق تو دائم غریو است و غرنگ.
منجیک.
چنگ او در چنگ او همچون خمیده عاشقی است
بازفیر و بانفیر و باغریو و باغرنگ.
منوچهری.
غریو از خصمان برآمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص637). چون خطبه به نام طغرل بکردند غریو سخت هولی از خلق برآمد و بیم فتنه بود تا تسکین کردند. (تاریخ بیهقی ص564). فلک خیره شد از غریو مردم و آواز کوسها و بوقها و طبلها. (تاریخ بیهقی ص586).
فتادند بر خاک بیهوش و تیو
همی داشتند از غم دل غریو.
اسدی (گرشاسب نامه).
ز چرخ اختران برگرفته غریو
ز کوه و بیابان رمان غول و دیو.
اسدی (گرشاسب نامه).
پس مردمان را مرگ رسول حقیقت شد و غریو و گریستن از آن جمع برخاست. (مجمل التواریخ و القصص).
مرا رفیقی پرسید کین غریو ز چیست
جواب دادم کین گریه نیست هست ز غنگ.
سوزنی.
مرا دلی که غریوش چو اندر آتش عود
مرا تنی ز وداعش چو اندر آب شکر.
انوری.
خروش شهپر جبریل و صور اسرافیل
غریو سبحهء رضوان و زیور حورا.خاقانی.
روی به هم آوردند و جهان از غریو رعد و کوس و نهیب برق و شمشیر پرمشغله شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص267).
هر زمان از خرمی نصرت برآوردی غریو
کآفرین باد آفرین بر دست و تیغ شهریار.
(ایضاً ترجمهء تاریخ یمینی ص159).
هر شب پیش از نعرهء خروس غریو نای و کوس برخاستی. (ایضاً ترجمهء تاریخ یمینی ص409).
چون یافت غریو را بهانه
برخاست صبوری از میانه.نظامی.
در هر تنی از غضب غریو است
هر آدمی آشنای دیو است.نظامی.
غریو از بزرگان مجلس بخاست
که گوئی چنین شوخ چشم از کجاست؟
سعدی.
یا از در سرای اتابک غریو کوس.
سعدی (گلستان).
پس به گورستان غریو افتاد و آه
تا قیامت زین غلط واحسرتاه.
مولوی (مثنوی).
این چه جنگ خرفروشان بد کزو
هر دو عالم پرغریو است و غرن.قاآنی.
|| (اِ) نوایی از موسیقی است.
(1) - ن ل: بخنو. بختو.
(2) - ن ل: لیان لیان.

غریوان.

[غِ ری] (نف، ق) نعت فاعلی از مصدر غریویدن. فریادکنان و بانگ زنان. (برهان قاطع). شورکننده. (غیاث اللغات). شورکننده و فریادکنان. (آنندراج). غریونده. غریوکننده. بانگ و فریاد برآرنده. غوغاکننده :
غریب نآیدش از من غریو گر شب و روز
بناله رعد غریوانم و به صورت غرو.کسائی.
به رنجش گرفتار دیوان بدند
ز بادافره وی غریوان بدند.فردوسی.
در این بلد چو منی عاشق غریوان نیست
به صد بهار چو تو لعبتی بهاری نه.فرخی.
یکی بهره خسته دگر بسته دست
غریوان و غلتنده بر خاک پست.
اسدی (گرشاسب نامه).
زآن دو جادونرگس مخمور با کشی و ناز
زار و گریان و غریوانم همه روز دراز.
(ترجمان البلاغهء رادویانی).
کعبه همچون شاه زنبوران میانجا معتکف
عالمی گردش چو زنبوران غریوان آمده.
خاقانی.
یا من آن پیل غریوان در ابرهه ام
که سوی کعبهء دیان شدنم نگذارند.خاقانی.
بسا آسیا کو غریوان بود
چو بینند مزدور دیوان بود.نظامی.
این بر و بوم جای دیوان است
شیر از آشوبشان غریوان است.نظامی.
|| در حال غریو کردن. در حال غریویدن. غریوکنان :
چو بشنید کو کشته شد پهلوان
غریوان به بالین او شد دوان.فردوسی.
غریوان همی گشت بر گرد دشت
چو یک روز و یک شب برو برگذشت.
فردوسی.
سبک دشتبان گوشها برگرفت
غریوان از او ماند اندر شگفت.فردوسی.
همه جامه زد چاک و بنداخت تاج
غریوان به خاک آمد از تخت عاج.
اسدی (گرشاسب نامه).
چو بره کآید به مادر گوسپند چرخ را
سوی تیغ حاج پویان و غریوان دیده اند.
خاقانی.

غریوان شدن.

[غِ ری شُ دَ] (مص مرکب) بانگ و فریاد برآوردن. شور و غوغا کردن. غریو برآوردن. غریو کردن. رجوع به غریو شود :
پس تل درون، هر سه پنهان شدند
از اندیشهء جان غریوان شدند.فردوسی.
ز صندوق پیلان خروشنده نای
غریوان شده زنگ و کوس و درای.
اسدی (گرشاسب نامه).

غریو برآمدن.

[غِ وْ بَ مَ دَ] (مص مرکب) بانگ و فریاد برآمدن. رجوع به غریو شود :
چو رعد خروشان برآمد غریو
برهنه سپاهی به کردار دیو.فردوسی.
ز ترکان برآمد سراسر غریو
سواران برفتند برسان دیو.فردوسی.
بدیشان نماند از غم عشق تیو
به یک ره ز هر دو برآمد غریو.عنصری.
او را از قلعه فرودآوردند و غریو از خانگیان... برآمد. (تاریخ بیهقی). او را تنها از قلعه فرودآوردند و غریو از خانگیان وی و اهل حرم برآمد. (تاریخ بیهقی). استاد او را از زمین درربود، و بر بالای سر برد و بر زمین زد، غریو از خلق برآمد. (گلستان سعدی).

غریو برآوردن.

[غِ وْ بَ وَ دَ] (مص مرکب) بانگ و فریاد برآوردن. شور و غوغا کردن. غریو برزدن. غریو برکشیدن. رجوع به غریو شود :
غریوی برآورد برسان شیر
بسی دشمن آورد چون گور زیر.دقیقی.
سیاوش ز گاه اندرآمد چو دیو
برآورد بر چرخ گردان غریو.فردوسی.
تهمتن چو بشنید گفتار دیو
برآورد چون شیر جنگی غریو.
فردوسی (از فرهنگ اسدی).
ز رستم چو بشنید اکوان دیو
برآورد برسان دریا غریو.فردوسی.
مردم غوری... بانگ و غریو برآوردند. (تاریخ بیهقی).
از جرس نفس برآور غریو
بندهء دین باش نه مزدور دیو.نظامی.
چنان غریو برآورده بودم از غم عشق
که بر موافقتم زهره نوحه گر میگشت.
سعدی (بدایع).
شنید این سخن بخت برگشته دیو
به زاری برآورد بانگ و غریو.
سعدی (بوستان).

غریو برخاستن.

[غِ وْ بَ تَ] (مص مرکب) بانگ و فریاد برخاستن. شور و غوغا بلند شدن. غریو برآمدن. رجوع به غریو شود :چون بلال در مسجد آمد غریو از میان صحابه برخاست. (قصص الانبیاء ص236). هیچ روز مردم در جماعت و انصار چندان نگریسته بودند که آن روز غریو و زاری برخاسته بود. (قصص الانبیاء ص236).

غریو برزدن.

[غِ وْ بَ زَ دَ] (مص مرکب)بانگ و فریاد برآوردن. شور و غوغا کردن. غریو برآوردن. غریو برکشیدن. رجوع به غریو شود :
سپهدار کاکوی برزد غریو
به میدان درآمد به مانند دیو.فردوسی.

غریو برکشیدن.

[غِ وْ بَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) بانگ و فریاد برآوردن. شور و غوغا کردن. غریو برآوردن. غریو برزدن. رجوع به غریو شود :
برنشسته هزار دیو به دیو
از در و دشت برکشیده غریو.نظامی.
سواران ایران به کردار دیو
دمان از پسش برکشیده غریو.فردوسی.
دمان رخش بر مادیانان چو دیو
میان گله برکشیده غریو.فردوسی.

غریو داشتن.

[غِ وْ تَ] (مص مرکب)بانگ و فریاد برآوردن. شور و غوغا کردن. غریو کردن. غریو برآوردن. غریو برزدن. غریو برکشیدن. رجوع به غریو شود :
فتادند بر خاک بیهوش و تیو
همی داشتند از غم دل غریو.
اسدی (گرشاسب نامه).
بی آب دیده بر طرف جویبار گل
قمری غریو دارد بر جست و جوی یار.
سوزنی.

غریوس.

[غْری / غِ ری وِ] (اِخ) مستشرق انگلیسی. تلفظ ترکی گریوس(1). (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به گریوس شود.
(1) - Greaves.

غریو کردن.

[غِ وْ کَ دَ] (مص مرکب)بانگ و فریاد برآوردن. غریو برزدن. غریو برکشیدن. غریو داشتن. رجوع به غریو شود :بچه را به صحرا انداختم، به سوی مادر بدوید و غریو کردند و هر دو برفتند سوی دشت. (تاریخ بیهقی).
جملگی نقش دیو میکردند
پس ز بیمش غریو میکردند.سنائی.

غریون.

[غَ ری وَ] (اِ) پیشکش. غربون. (از فرهنگ شعوری). رجوع به غربون شود.

غریوندگی.

[غِ ری وَ دَ / دِ] (حامص)عمل غریونده. غریو. رجوع به غریو شود.

غریونده.

[غِ ری وَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از غریویدن. آنکه غریو کند. بانگ و فریاد برآورنده. شور و غوغا کننده. رجوع به غریو شود :
ز بس کینه بهزاد آمد به زیر
غریونده مانند غرنده شیر.فردوسی.
ز پهلوی ره شیری آمد پدید
غریونده چون رعد در کوهسار.فرخی.

غریو و غرنگ.

[غِ ری وُ غَ رَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شور و فریاد و بانگ و غوغا. آواز گریه و زاری. ترکیبی است از غریو + و (عطف) + غرنگ. رجوع به هریک از این کلمه ها شود :
مرا گریستن اندر غم تو آئین گشت
چنانکه هیچ نیاسایم از غریو و غرنگ.
فرخی.
تیز شد عشق و در دلش پیچید
جز غریو و غرنگ نبسیجید.عنصری.
بگفت این و شد با غریو و غرنگ
به لؤلؤ ز لاله همی شست رنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
همه روز بد با غریو و غرنگ
دلش تنگ و عالم بدو گشته تنگ.
شمسی (یوسف و زلیخا).
نشد کور آدم به چندان درنگ
که شد سال و مه با غریو و غرنگ.
شمسی (یوسف و زلیخا).
به پیش خسرو روی زمین برآرم بانگ
چنانکه در خم گردون فتد غریو و غرنگ.
ظهیر فاریابی (از رشیدی).
برآورد مطرب غریو و غرنگ
که راه نفس شد بر این ترک تنگ(1).
نزاری قهستانی.
(1) - ترک بر اثر بسیاری شراب بفجأه مرده بود.

غریویدن.

[غِ ری دَ] (مص) فریاد زدن. شور و غوغا کردن. (برهان قاطع) (آنندراج). آواز بلند برداشتن. (فرهنگ خطی متعلق به کتابخانهء لغت نامه). غریو کردن :
غریویدن آمد ز توران سپاه
ز سر برگرفتند گردان کلاه.فردوسی.
شد آن انجمن زار و گریان بر او
برآمد غریویدن های و هو.
اسدی (گرشاسب نامه).
برآمد ده و افکن و گیر و رو
غریویدن کوس و پیکار و غو.
اسدی (گرشاسب نامه).
طپانچه همی کوفت بر روی و چشم
غریوید بسیار از درد و خشم.
شمسی (یوسف و زلیخا).
غریویدن کوس گردون شکاف
زمین را برافکند پیچش به ناف.نظامی.
|| نالیدن. زاری کردن. گریستن :
غریوید بسیار و بردش نماز
بپرسیدش از رنجهای دراز.فردوسی.
غریویدن چنگ و بانگ رباب
برآمد ز ایوان افراسیاب.فردوسی.
غریوید یوسف دگرباره زار
بغلطید بر خاک چون کشته مار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
به مهر دلش تنگ در بر گرفت
وزآن پس غریویدن از سر گرفت.
شمسی (یوسف و زلیخا).
غریویدن آن فروزان چراغ
همی کرد یعقوب را دل به داغ.
شمسی (یوسف و زلیخا).

غریة.

[غَ ری یَ] (اِخ) قریه ای است از اعمال زُرع از نواحی حوران. یعیش بن عبدالرحمن بن یعیش الضریر غروی بدانجا منسوب است. (از معجم البلدان).

غریة.

[غُ رَیْ یَ] (ع اِمصغر) مصغر غرا (سریشم، هرچه چیزی را بدان بیالایند). (از معجم البلدان). رجوع به غرا شود.

غریة.

[غُ رَیْ یَ] (اِخ) آبی است مر غنی را. (منتهی الارب). آب فراوانی است متعلق به قبیلهء غنی و نزدیک جبلة قرار دارد. (از معجم البلدان). در معجم البلدان همین شرح برای غزیه (به زاء معجمه) نیز آمده است.

غز.

[غُ] (اِ) در تداول مردم رامیان گردکان. تلفظی از گوز که معرب آن جوز است.

غز.

[غُزز] (ع اِ) کنج دهن از طرف درون. (منتهی الارب) (آنندراج). زاویة الفم من باطن الخدین. شِدق یا شَدق. (المنجد).

غز.

[غُ](1) (اِخ)(2) صنفی از ترکان غارتگر بوده اند که در زمان سلطان سنجر قوت گرفتند و خراسان را به تصرف آوردند و سلطان سنجر را گرفته در قفس کردند. (برهان قاطع). غُزّ گروهی از ترکان است. (منتهی الارب) (آنندراج). جنسی است از ترکان. (مهذب الاسماء). کلمه ای است که مسلمانان، قبیلهء ترک اغز(3) را بدان مینامیدند. (حاشیهء برهان چ معین). لفظ ترکی است که در نظم و نثر فارسی داخل شده و آن طایفهء ترکمانان اند که به سلطان سنجربن ملکشاه سلجوقی یاغی شدند و بعد از محاربه سلطان در دست آنان گرفتار شد و او را در قفس کردند و ایران را بغارتیدند و اکابر را بکشتند. خاقانی گفته:
آن مصر مملکت که شنیدی خراب شد
و آن نیل مکرمت که بدیدی سراب شد
گردون سر محمد یحیی به باد داد
محنت قرین سنجر مالک رقاب شد
حکیم انوری به خاقان سمرقند قصیده ای فرستاده و در آن گفته :
خبرت هست کزین زیر و زبر شوم غزان
نیست یک پی ز خراسان که نشد زیر و زبر
نکند خطبه به هر خطه، به نام غز، از آنک
در خراسان نه خطیب است کنون، نه منبر.
این طایفه را قراغز نیز گفته اند و طایفهء قراگوزلو را قراغزلو دانسته اند. (آنندراج) (انجمن آرا). دزی در ذیل قوامیس عرب گوید: واحد غُزّ، غزی، و جمع آن اغزاز است. غز، نام خاص قبیله ای از ترکان میباشد ولی به کردها اطلاق کرده اند. در نیمهء دوم قرن دوازدهم گروهی از غز به همراهی قره قوش از مصر به شمال آفریقا آمدند و اعمال مهمی را در این کشور انجام دادند. کم کم این غزها به خدمت الموحدین داخل شدند و اینان کمانهائی داشتند که به خود آنان اختصاص داشت (قسی الغز) و سیزدهمین مرتبه را از مراتب نظامی تشکیل میدادند. اینان در نزد الموحدین بسیار مورد توجه بودند و المنصور آنان را بر سربازان کشور خود ترجیح میداد ولی به تدریج وضع تغییر کرد و در قرن 17 م. مقام خود را از دست دادند و شغل داغ گذاشتن و شلاق زدن و بالاخره سر بریدن زندانیان به ایشان محول گردید و به همین سبب کلمهء الغز در پرتقال معنی جلاد را به خود گرفته است. - انتهی. در دائرة المعارف اسلام چنین آمده: غز لغت تازی است که به قبیلهء ترکان اوغز(4)اطلاق می شود. ظاهراً قوم بزرگی که در قرن ششم همهء قبایل ساکن چین تا دریای سیاه را به صورت امپراطوری واحدی از صحرانشینان درآورد، بدین نام خوانده شده است. در نوشته های قرن هشتم اورخون هم از این قوم به نام تغز اوغز (نُه اوغز) یاد شده است، بنابراین به نه قبیلهء کوچک تقسیم میشدند. دربارهء همبستگی های زبانشناسی و نژادشناسی اوغزها با سایر اقوام ترک عقاید مختلف است. کوشش «رامشتدت»(5) در اثبات اینکه از نظر زبانشناسی اوغز بایستی همان کلمهء مغولی اویرات(6) (یا به طور اخص اوجیرد(7)) باشد و همچنین نظر دانشمندان مختلف دیگر از جمله مونکاسی(8) دربارهء این موضوع که اوغز همان اوغور و اویغور می باشد، به جائی نرسیده است. آخرین بار که نام تغزاوغز که اعراب آن را تغزغز نامیده اند در باختر زمین ذکر شده است، سال 205 ه . ق. میباشد و این زمانی است که می گویند ایشان به سرزمین اشروسنه تاختند. جغرافی دانان قرن چهارم هجری قمری تنها نام غز را به قوم ساکن مغرب داده اند، بی اینکه عددی بدان بیفزایند. این اقوام غز همسایگان بلافصل دارالاسلام، از گرگان در کنار دریاچهء خزر تا فاراب و اسبیجاب در منطقهء سیردریا بوده اند. کشور آنان از مغرب به قلمرو اقوام خزر و بلغار، از مشرق به سرزمین خرلخان، از شمال به مملکت کیماک ها (به ترکی: کمک) محدود بوده است. در عوض برای رفتن از دارالاسلام به سرزمین تغزغزان لازم بود از مرز شرقی فرغانه سراسر قلمرو خرلخان طی شود، و این سفر بیش از سی روز به طول می انجامید. مسیر علیای شط اتل؛ یعنی «گامه» مرز بین سرزمین اقوام غز و کیماک ها را تعیین میکرد. در همین قرن قسمتی از قبایل غز از برادران خود جدا شده و به شبه جزیرهء سیاهکوه (منگشلک)، که سابقاً غیر مسکون بود، مهاجرت کرده بودند. مستعمرات عمدهء قبیله در مسیر سفلای سیردریا بود. بنا به گفتهء ابن الاثیر این اقوام غز در زمان خلیفه المهدی (158 - 169 ه . ق.) از اقوام تغز اوغز جدا شده و از این زمان به اسلام گرویده بودند. در حقیقت اسلام در قرن ششم هجری قمری بین غزان رواج یافت. قسمتی از این قوم شاید در زمانی قدیمتر به مسیحیت رو آورده بودند. غزهای مسلمان را ترکمان هم نامیده اند. این نام که مأخذ روشنی ندارد، و بعدها اسم غز را به کلی منسوخ ساخته نخستین بار در کتاب المقدسی دیده می شود. در حدود پایان قرن چهارم هجری قمری اقوام غز مهاجرت به سرزمین مسلمانان را آغاز کردند. در مسکن جدید نخست در کشور بخارا نزدیک نور مستقر شدند. قسطنطین فرفوری(9) نقل می کند که قب هم شاخهء دیگری از اقوام غز به منظور هجوم به پشنژها(10) تا ماوراء ولگا به سوی مغرب تاختند و در قرن پنجم هجری قمری به صورت توده های وسیع در دو جهت پیش رفتند. در آسیای پیشین، قسمتی از غزان یا ترکمانان به صورت دسته های راهزنانی که خودسرانه کار میکردند، و قسمتی از آنان به پیشوائی شهریاران خود از همهء کشورهای متمدن گذشتند و تا بحرالروم (مدیترانه) پیش راندند. در مغرب اوزها(11) در سال 1065 ه . ق. از دانوب گذشتند و شبه جزیرهء بالکان را تا سالونیک و یونان ویران کردند، ولی پس از مدت کمی به وسیلهء پشنژها و بلغارها منهدم شدند. آنانکه زنده ماندند به خدمت کشور بیزانس درآمدند و ظاهراً بعدها در اقوام دیگر حل شدند. در عوض، مهاجمات غزها از نظر وضع نژادشناسی آسیای پیشین دارای اهمیت بسیار است. سلسلهء سلجوقی، که ناشی از غزان بود، کم کم موفق شد همهء کشورهائی را که از ترکستان چین تا مرزهای مصر و امپراطوری بیزانس واقع بود، تحت انقیاد درآورد. ظاهراً سلجوقیان مرجحاً برادران خانه به دوش خویش را در حد غربی دولت خود مستقر ساختند، و بدین نحو جمعیت ترک نژاد آسیای صغیر و ایالات شمالی ایران بدان محل ها پذیرفته شدند. در مشرق تنها یک جنبش بزرگ از جانب غزان دیده می شود، در سال 548 ه . ق. قبایل ساکن نزدیک بلخ ضد سلطان سنجر قیام کردند، نتیجهء آن، اسارت سلطان و ویرانی خراسان و چند ایالت دیگر بود. اما اثر این نهضت ها بر وضع سیاسی فقط برای دوره ای کوتاه بود و ظاهراً در وضع نژادی ابداً نفوذ نکرد. سرزمینی را که ترکان غز در طول سیردریا و شمال دریای خزر و دریای آرال رها ساختند اقوام قبچاق یا قفچاق، که تیره ای از کیماک ها بودند، اشغال کردند. چنین آورده اند که قبچاق ها از سال 421 ه . ق. = 1080 م. همسایگان خوارزم بوده اند. ناصرخسرو اصطلاح «دشت قبچاق» را، که بعدها جغرافیای مسلمانان آن را پذیرفت، به همان معنی که سابقاً الاصطخری «بیابان غز» (مفازة الغزیة) نامیده بود، بکار میبرد. ابن الاثیر از تقسیم غزان به دو قبیله اوچوق و بوزوق سخن میگوید. برای نخستین بار جزئیاتی مبسوط دربارهء این تقسیم و 24 قبیلهء اوغز و نیاکان مشترک آنها و اوغزخان قهرمانی که نامش بر این قوم اطلاق شده است، در تاریخ غازانی رشیدالدین می یابیم. همچنین در آنجا توتم(12) (که آن را «اونغون»(13) نامند) و خاتم «تمغا»ی هریک از قبایل معرفی شده است. در این کتاب اوغزخان به عنوان قهرمانی مسلمان ظاهر می شود. از لحاظ جغرافیائی محل قسمت عمدهء این افسانه در آسیای غربی و مصر و اروپا است و خود فرانکها هم تحت فرمان اوغزخان هستند. روایت دیگری از این افسانه، که از نفوذ اسلام بر کنار مانده است، به وسیلهء و. رادلف(14) منتشر شده است که به خط اویغور ولی به لهجه ای جز اویغور که کلماتی فارسی مانند دوست و دشمن در آن دیده می شود، نوشته شده است. منشأ این روایت و زمان تدوین آن معلوم نیست. اعلام جغرافیائی که در آن هست غالباً به آسیای شرقی مربوط می شود و با عهد مغول مطابق است. رشیدالدین از افسانه ای مشابه در جای دیگری از کتاب خود استفاده نموده و ابوالغازی هم همین کار را کرده است(15). آنچه نویسندگان مسلمان دوره های بعد دربارهء اوغزخان و بیست و چهار قبیلهء اوغز نقل کرده اند، از تاریخ غازانی است، بخصوص مورد تواریخ آل سلجوق، که مؤلف آن بلندپروازیهای خیالی چنگیزخان را از تاریخ غازانی گرفته و فقط اوغزخان را به جای چنگیزخان نهاده، نمونه خوبی از این اقتباس است. یک دانشمند ترک که در اثر این تحریف دچار اشتباه شده اخیراً نظر داده است که «مجموعهء قوانین ترکان اوغز» «مبنای یاسای معروف چنگیزخان» را برای ما به جای گذارده است. همچنین بین ترکمانان دریای خزر، اوزخان(16) (به جای اوغزخان) تا قرن نوزدهم میلادی به عنوان جد قومشان معروف بود. تاکنون هیچ افسانهء عامیانه ای دربارهء زندگی و کارهای این قهرمان شناخته نشده است. در آسیای صغیر، حتی در دورهء عثمانی، مدتها «عهد اوغزها» (اوغز زمانی) زبانزد بود. هریک از افسانه های مربوط به زمانهای اولیه، که به وسیلهء خوانندگان عامیانه «اوزان»(17) نقل شده بود، اوغزنامه خوانده می شد. مجموعه ای از این افسانه ها در کتاب «دده قورقود»(18) موجود است، که تنها یک نسخه از آن مانده است. قورقود یا قورقورت که این کتاب دربارهء اوست، در سواحل سیردریا (مسکن قدیمی اوغزها) و صحرای ترکمن به عنوان آوازه خوان و شخص مقدس و حکیم نیز معروف است. سابقاً افسانه های مشابهی هم در آذربایجان، نزدیک دربند و آسیای صغیر رائج بود. عقیده ای که اینوسترانتزف(19) اظهار کرده است، و برحسب آن شاید این قورقود همان قورغودبن عبدالحمید باشد، که عمادالدین اصفهانی و ابن الاثیر از او یاد کرده اند، ابداً قابل قبول نیست. مسلماً افسانه باید قدیمتر باشد و اوغزها از آغاز مهاجرت خود شناخته شده اند، وگرنه این مسأله که چگونه در عرصه ای بدین وسعت پراکنده شده است، روشن نمی شود.
فتنهء غز: خواندمیر در حبیب السیر آرد: در زمان جهانبانی سلطان سنجر چهل هزار خانه وار ترکمانان که مشهور بودند به حشم غز، در ولایت ختلان و چغانیان و حدود بلخ و قندز و بقلان اقامت می نمودند و هر سال بیست و چهار هزار گوسفند جهت شیلان سلطان تسلیم خان سالاران کرده به فراغت روزگار میگذرانیدند. نوبتی به طریق معهود نوکر خوانسالار شهریار کامکار به میان آن قوم رفته طلب گوسفند نمود، و به خلاف فرستادگان سابق در غث و سمین گوسفندان با ایشان مناقشه آغاز نهاد و حشم غز تحمل آن معنی نیاورده آن شخص را هلاک کردند و دیگر از ارسال گوسفندان یاد نیاوردند. خوانسالار از بیم سیاست سلطانی این قضیه را پنهان داشته مدتی گوسفند شیلان را از خاصهء خود سرانجام مینمود. در آن اثنا والی بلخ امیر قماج به مرو آمد. خوانسالار کیفیت احوال به عرض او رسانید، و قماج کلمه ای چند در باب تسلط و تغلب غزان با سلطان در میان نهاد و نشان داروغگی ایشان به نام خود حاصل کرد، و چون به بلخ مراجعت نمود، کس نزد حشم غز فرستاده گوسفندان باقی را طلب داشت. آن قوم گفتند: ما بندگان خاص سلطانیم و غیر از وی کسی را حاکم خود نمیدانیم، و فرستادهء قماج را در کمال اهانت و اذلال از میان خود بیرون کردند، و قماج از این معنی در خشم شده متوجه محاربهء ایشان گردید، و با پسر خود ملک اشرف در معرکه به قتل رسید. و روایت حمدالله مستوفی آنکه قماج و ملک اشرف در نواحی منازل غزان شکار میکردند. و ایشان چون پدر و پسر را باهم دیدند هر دو را شکاری وار در میان گرفته معروض حسام انتقام گردانیدند. بر هر تقدیر بعد از آنکه سلطان سنجر از قتل قماج و ملک اشرف خبر یافت به استصواب امرا عنان عزیمت به حرب ایشان تافت، و چون حشم غزان استماع نمودند که سلطان سنجر به عزم غزو ایشان متوجه است قاصدی به درگاه عالم پناه روان ساختند، و زبان اعتذار گشاده پیغام دادند که اگر سلطان مراجعت نماید به رسم جرمانه و خون بهای امیر قماج مبلغ صدهزار دینار و صد غلام ماه پیکر تسلیم میکنیم، سلطان خواست که عذر غزان را به سمع قبول جای دهد و عنان عزیمت به مستقر دولت معطوف گرداند، اما امرا بر این معنی انکار نموده عرضه داشتند که اگر غزان گوشمالی به سزا نیابند در ساحت مملکت فتنه ای پدید آید که تدارک پذیر نباشد، بنا بر آن سلطان به جانب منازل غزان کوچ فرمود، و چون نزدیک بدیشان رسید آن قوم تضرع و نیازمندی بسیار اظهار کرده گفتند که اگر سلطان از سر جریمهء ما بندگان درگذرد از هر خانه یک من نقره با آنچه سابقاً قبول نموده بودیم منضم می گردانیم. پادشاه عالیجاه را بر آن قوم رحم آمده خواست تا از مصاف کردن غز مرکب خویش را عنان تابد.
لیکن بنا بر کمال مبالغهء «امیر مؤید بزرگ» و «برنقش مروی» صف قتال برآراست و حشم غزان دل از جان برگرفته فدائی وار به مقام مدافعه آمدند، و شمشیر و خنجر از غلاف خلاف برکشیده آغاز کارزار کردند، و اکثر اعیان سپاه سلطان به سبب نزاعی که با مؤید و برنقش داشتند در جنگ سستی نموده غزان غالب گشتند و سلطان عنان به طرف مرو گردانیده غزان متعاقب روان شدند و یکی از حواشی را که موسوم بود به مودودبن یوسف و با سلطان به حسب صورت مشابهت داشت بگرفتند، و او را سنجر تصور نموده بر تخت نشاندند، و زمین خدمت ببوسیدند، و مودود هرچند گفت که من سلطان نیستم باور نکردند، تا یکی او را بشناخت و گفت این شخص مطبخی زادهء سلطان است. بعد از آن غزان انبانی پرآرد کرده و از گردن مودود آویختند، و او را به اهانت تمام از میان خود بیرون تاختند، و عنان عزیمت از عقب سلطان معطوف ساختند، و سلطان را در اثناء راه دیده یا در مرو گرفته بر سریر جهانبانی نشاندند و شرط زمین بوس به جای آورده بلدهء فاخرهء مرو را که در نهایت معموری بود سه شبانروز غارت نمودند. آنگاه جهت طلب مخفیات، اشراف و اعیان را مؤاخذه کرده در تعذیب و شکنجه کشیدند و چون خاطر شوم ایشان از مهم مرو فراغت یافت به نیشابور و دیگر بلاد خراسان شتافتند و در هر جا هر چیز دیدند متصرف گردیدند، و مسلمانان را به خاک و نمک شکنجه کرده از ایشان مخزونات و مدفونات می طلبیدند، و بسیاری از علما و مشایخ به تعذیب آن ملاعین شهید شدند، از آنجمله یکی شیخ فاضل عالم متقی محمد بن یحیی بود که در حین شکنجه به خاک، شهد شهادت چشیده به عالم پاک پیوست... القصة در تمامی بلاد خراسان منزلی نماند که از ظلم و بیداد غزان ویران نشد و سلطان سنجر مدت چهار سال در دست ایشان اسیر بود. شب آن جناب را در قفس آهنین میکردند و روز بر تخت سلطنت مینشاندند و به حسب تمنای خود مناشیر مینوشتند و به تکلیف، سلطان را بر آن میداشتند که آن احکام را مهر کند، و چون حرم سلطان، ترکان خاتون در دست آن قوم گرفتار بود شهریار نامدار تدبیر فرار نمی نمود و در سنهء 551 ه . ق. ترکان خاتون فوت شد، سلطان اندیشهء مخلص خود کرد، و به امیر احمد قماج که حاکم ترمذ بود پیغام داد که کشتیها در کنار آب آمویه معد و مهیا سازد و روزی امیر الیاس غز را که موکلش بود بفریفت تا به رسم شکار او را به کنار جیحون برد. و در حین اشتغال مردم به صید و شکار امیر احمد قماج ناخبر از کمینگاه بیرون تاخته سلطان را از میانهء غزان درربود و در کشتی نشانده به قلعهء ترمذ رساند، و سلطان چند روزی در ترمذ ساکن بود تا بعضی از غلامان و لشکریان که در اطراف و جوانب پریشان بودند به وی پیوستند آنگاه به مرو شتافت و آن بلده را در کمال خرابی دید و رعیت را در نهایت بدحالی یافت. غم و اندوه بر مزاج شریفش مستولی گشت و این معنی منجر به مرض شده در بیست و پنجم ماه ربیع الاولی سنهء 552 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ حبیب السیر چ خیام ج2 صص510 - 512). آقای دکتر صفا در تاریخ ادبیات در ایران (ج2 صص86 - 90) آرد: آل افراسیاب بر اثر سطوت محمود غزنوی و بعد از او بر اثر اتحاد با مسعود، و غلبهء سلاجقه بر خراسان و ماوراءالنهر نتوانستند از جیحون بگذرند و این توفیق برای دسته ای از غزان سلاجقه باقی ماند. این دسته از غزان از اواخر قرن چهارم هجری قمری شروع به مهاجرت در داخلهء اراضی اسلامی کردند. و در جند و نور و بخارا سکونت گزیدند. این دسته که همان ترکان سلجوقی باشند، به سرعت در ماوراءالنهر و خراسان پراکنده شدند و افزونی گرفتند چنانکه دو دولت بزرگ غزنوی و قراخانی در برابر آنان به زانو درآمدند، و تمام دولتهای ایرانی که در داخلهء ایران حکومت داشتند به دست آن قوم نابود شدند و حکومتی که از آنان به نام سلاجقه به وجود آمد، مدتها بر ایران و بسیاری از ممالک اسلامی از ترکستان تا کنار مدیترانه تسلط داشت. ترکمانان سلجوقی بعد از قبول اسلام و سکونت در ماوراءالنهر به زودی در جنگهای آن نواحی شرکت جستند و در همان اوان بر اثر ضیق مکان و پاره ای مشکلات، گروهی از آن قوم که اسرائیل بن سلجوقی بر آنان ریاست داشت به اجازهء محمود غزنوی به ایران آمدند ولی خوی غارتگری آنان نگذاشت که آرام بمانند، و به همین سبب به سختی به امر محمود غزنوی سرکوب و پراکنده شدند. و دستهء بزرگی از آنان در عراق و آذربایجان سکونت اختیار کردند و اسرائیل و فرزندانش نیز به دست عمال محمود محبوس گردیدند. غزان در عراق و آذربایجان پیش میرفتند بی آنکه قدرت قابل توجه و متمرکزی داشته باشند. دسته ای از آنان که از حدود اصفهان به جانب شمال غربی ایران توجه کرده بودند مورد استفادهء امیر ابومنصور وهسودان بن مملان قرار گرفتند و این امر خود موجبی برای نیرومندی آن امیر گردید، چنانکه قطران تبریزی خطاب به او گفته است:
بدین مبارز خرگاهیان سخت کمان
شگفت نیست که بر آسمان زنی خرگاه.
لیکن چون به زودی مزاحم کار وهسودان شدند آن پادشاه آنان را از آذربایجان بیرون راند. دسته های دیگری از همین غزان که در عراق مانده بودند چند گاهی مزاحم سرداران مسعود غزنوی در آن سامان بودند چنانکه از سال 426 تا 429 ه . ق. بارها بر بوسهل حمدونی و تاش سرداران مسعود شوریدند و بسیاری از سپاهیان غزنوی را کشتند و در همان اوان که بنی اعمام آنان بر خراسان استیلا می یافتند ری تحت سیطره و نفوذ ایشان درآمده بود. این دسته و دسته دیگر از ترکمانان را که در همین اوان بر خراسان و بعد از آن بر سایر بلاد و نواحی مستولی شدند، مسلمانان به عنوان غز میشناخته اند. دستهء بزرگ دیگری از غزان معروف به قراغز از اوایل دورهء سلجوقی بر اثر فشاری که از طوایف دیگر زردپوست میدیدند به طرف خراسان پیش آمده در حدود بلخ سکونت اختیار کردند. این دسته که اسلام نیز آورده بودند تا پیش از تسلط ترکان ختا بر ماوراءالنهر در آن سامان به سر میبردند، لیکن بعد از غلبهء آن قوم بر ماوراءالنهر ناگزیر به حدود بلخ مهاجرت کردند. در عهد سلطنت سنجر غزان امرائی به نام دینار، بختیار، طوطی، ارسلان، جفز و محمود داشتند و یک چند بی آنکه آزاری از آنان به مردم رسد در اطراف بلخ به سر میبردند، لیکن امیر قماج عامل سلطان سنجر در بلخ چون از ایشان بیم داشت آنان را به ترک آن نواحی و مهاجرت به ناحیه ای دیگر خواند. غزان از این کار امتناع ورزیدند و با طوایفی دیگر از ترکان همدست شده امیر قماج را شکستی سخت دادند و شروع به قتل و غارت و سرقت زنان و اطفال مردم کرده بسیاری از علماء و فقها را از دم تیغ گذرانیدند، و مدارس و مساجد را ویران ساختند... امیر قماج شکایت به سنجر برد. سنجر با یکصد هزار سوار به جنگ آن قوم رفت ولی به دست غزان گرفتار شد. قتل و غارت غزان از این هنگام در تمام بلاد خراسان آغاز شد. شهر نیشابور را آتش زدند و یکباره ویران ساختند (549 ه . ق.) چنانکه بعد نیشابور به شادیاخ انتقال یافت و نظیر همین کار را غزان در طوس کردند و از همهء آن دیار آبادان جز دهکده ای که مقبرهء امام علی بن موسی الرضا در آن واقع بود باقی نماند. با حملهء غزان خراسان و بعد از آن کرمان ویران و مضطرب شد ولی این حمله ایجاد حکومتی خاص از زردپوستان نکرد، زیرا در خراسان سلیمان شاه و محمودشاه که داعیهء جانشینی سنجر داشته اند، و مؤیدالدین آی ابه مانع کار غزان بودند، خاصه که تسلط خوارزمشاهیان بر خراسان که متعاقب همین اوضاع اتفاق افتاده بود، بدانان فرصت تشکیل حکومتی نداد و ملک دینار از امرای معروف آنان بعد از آنکه یک چند در خراسان کر و فری داشت بر اثر حملهء سلطان شاه بن ایل ارسلان و شکستی که از او در سرخس یافت، به پناه طغان شاه بن مؤید آی ابه رفت و مدتی در بسطام به سر برد، و بعد از شکست های طغان شاه بن مؤید و فوت او در 581 ه . ق. و استیلای سلطانشاه بر ممالک وی، ناگزیر به کرمان رفت و غزان هم که وضع خود را در خراسان دشوار میدیدند دسته دسته بدو پیوستند، و در کرمان آشوب و فتنه ای عظیم برپا کردند و عاقبت به سال 612 ه . ق. بر اثر تسلط خوارزمشاهیان شر آنان از آن ناحیه دفع شد. مهاجرتهای غزان به جانب مشرق و مغرب؛ یعنی ولایات ماوراءالنهر و ایران و بیزانس و بلغار و کریمه باعث شد که اراضی اصلی آنان در سواحل رود سیحون و شمال دریاچهء خوارزم و شمال دریای خزر از کف ایشان بیرون رود و به وسیلهء طوایف دیگری قفچاق که دسته ای از قبایل کیماک بوده اند مسکون شود و به همین سبب دشت قفچاق به مفازة الغزیة نیز تعبیر شده است و اتفاقاً لهجهء قفچاقیان به لهجهء غزان نزدیک بود. - انتهی. رشید یاسمی در کتاب «کرد» (صص188 - 191) آرد: در سال 417 ه . ق. فوجی از مهاجمین غز از جانب خراسان رو به ری نهاد. رؤسای آنان کوکتاش، بوقا، قزل یغمر و ناصغلی، بلاد عرض راه را به باد غارت دادند. از دامغان و سمنان و خوار گذشته به نواحی ری درآمدند. تاش فراش حاجب سلطان مسعود غزنوی که در آن وقت فرمانفرمای گرگان و طبرستان نیز بود با سه هزار سوار و فیلان جنگی به جنگ آنان شتافت و نخست غلبه کرد ولی رئیس کردها که یاور و همراه تاش فراش بود به دست خصم گرفتار شد، در نتیجه غزها غلبه نموده تاش فراش را قطعه قطعه کردند. دسته ای دیگر از غزان به آذربایجان رفته از جانب ملک آنجا وهسودان نوازش یافته بودند. بوقا، کوکتاش، منصور و دانا از رؤسای آن طوایف در 429 ه . ق. به مراغه وارد شده مسجد جامع را آتش زدند و جماعتی از عوام اهل شهر و اکراد هذبانیه را کشتند. طوایف کرد به انتقام این کار باهم اتفاق کردند، من جمله دو تن از مشاهیر کرد ابوالهیجابن ربیب الدوله وهسودان صاحب آذربایجان ترک خصومت دیرین کرده با هم یار شدند و همهء اهل آذربایجان پیرو آنان شده به غز حمله بردند. غزان فرار کردند. بوقا نزد رفقای خود به ری بازگشت. منصور و کوکتاش به همدان رفتند. گروهی از غزها به ارمنستان تاخته پس از غارت آنجا به ارومیه (رضائیه) بازگشتند، و با اکراد ساکن آنجا جنگهای سخت کردند و گروهی از طرفین کشته شد. در سال 432 ه . ق. وهسودان بن مملان رؤسای غز را به شهر تبریز دعوت کرد و سی تن از بزرگان آنان را در موقع صرف طعام به هلاکت رسانید. باقی غزان گریخته از ارومیه به حکاریه و موصل رفتند و عشایر کرد را غارت کردند و خرابی بسیار وارد آوردند. اکراد به کوهستان پناهنده شدند. در آنجا غزان ظفر یافتند و 1500 تن را کشتند و هفت تن از رؤسای آن قوم را به اسارت گرفتند. چون ابراهیم ینال برادر سلطان طغرل به ری وارد شد غزان آن شهر را ترک کرده به دیاربکر و موصل گریختند (432 ه . ق.). بوقا و ناصغلی و غیره به دیاربکر رفتند و نواحی بازبدی و حسینیه و نیشابور را غارت کردند. دیگری از سرداران غز منصوربن غرغای در جزیرهء ابن عمر باقی ماند. سلیمان بن نصرالدولة بن مروان که رئیس مروانیهء کرد بود و در جزیره مقام داشت با او مکاتبه کرد و با او قرار داد که بعد از فصل زمستان راه بدهد که غزان به شام بروند. سلیمان قصد خود را به خوبی پوشیده داشت، و چون منصور وارد جزیره شد او را دستگیر کرد. اتباعش پراکنده و پریشان شدند. اکراد بشنویه و سایرین از دنبال غز رفتند و چون غز از در صلح درآمد رئیس آنها را آزاد کردند ولی غز به عهد خود وفا نکرد، و به غارت سنجار و نصیبین و خاپور پرداخت. در «کامل» ابن اثیر شرح غلبهء غز بر موصل و فرار صاحب آنجا قرواش بن المقلد العقیلی و ظفر یافتن او بر غزان با مساعدت اکراد مسطور است. - انتهی. رجوع به کامل ابن اثیر ج9 صص160 - 163 و 235 و ج11 ص131 و تاریخ علوم عقلی دکتر صفا ص180 و 181 و تاریخ افضل ص27، 52 ، 87 ، 107 و مجمل التواریخ والقصص صص99 - 102 و رجوع به قاورد غزی و تاریخ سلاجقهء کرمان و مقدمهء ابن خلدون ص64 و تاریخ سیستان ص364، 391، 392، 405 و تاریخ بخارای نرشخی ص30 و تتمهء صوان الحکمة ص56 ، 158، 205، 222 و تاریخ جهانگشای جوینی ج2 ص12، 15، 20، 22 و حاشیهء ص87 و اخبارالدولة السلجوقیة ص26، 47، 123، 124، 125، 134 و ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص187، 207، 264، 266 و فهرست لباب الالباب شود :
گرگ پی باش تات چون قی و غز
بز پیر فلک نگیرد بز.سنائی.
همه ترک غزند غارت دوست
نیست بر ذره ای از ایشان پوست.
(حدیقه ص650)
ای چشم تو فتنهء فلک را قلوز
ابروی تو بر کلاه خوبی قندز
هجران تو شیر شرزه را سازد بز
با غارت تو عفاالله از غارت غز.خاقانی.
محیی الدین کو دهان دین بدر آکنده بود
کافران غز دهانش را به خاک آکنده اند.
خاقانی.
در عقبات راه دین بهر عقوبت غزان
تیغ تو دوزخی کند آب سنانت آذری.
خاقانی.
از حشم غز جمعی بدو پیوستند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص190). منتصر از آن هزیمت به میان ترکان غز افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص226).
آن ابوجهل از پیمبر معجزی
خواست همچون کینه ور ترک غزی.
مولوی (مثنوی).
(1) - در عربی به تشدید آرند. (دائرة المعارف اسلام). Ghuzz
(2) - Oghuz.
(3) - Oghuz.
(4) - Oghuz.
(5) - Ramstedt, Sbornik v cest
semidiesiatilietiia G. N. potanina,
Zapiski Imp. Russk. Geogr. Obshc. Po
otdielieniiu etnografiit. XXXIV, p. 547
suiv.
(6) - Oirat.
(7) - Ojirad.
(8) - Munkasci.
(9) - Constantin Porphyrogenete.
(10) - Peceneges.
(11) - Uzes. (12) - Totem، (حیوانی که بعضی از قبایل وحشی، وی را منشأ نژاد خود میدانند و محترم میشمارند).
(13) - Onghon.
(14) - W. Radloff. (15) - در فصل مربوط به ترکان رجوع شود به
snoitcelloC snad ,nesoR eD.001-99 ,III ,seuqifitneicS
(16) - Uz.
(17) - Uzan.
(18) - Dede Korkud.
(19) - Inostrantzew.

غز.

[غُ] (اِخ) نام محلی است. (فهرست ولف). ظاهراً مسکن طوایف غز است. رجوع به غز شود :
الا نان و غز گشت پرداخته
شد آن پادشاهی همه ساخته.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج5 ص1193).

غزا.

[غَ] (ع مص) با دشمن دین جنگ کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). غزاة. غزوة. جنگ و جدال. این کلمه به همین صورت در عربی نیامده است. ظاهراً همان غَزاة است که در نظم و نثر فارسی تاء آخر را انداخته اند، نظیر مدارا (مداراة) : خواجه با امیر محمود به غزوه ها رفته بوده است و من نبوده ام، و برمن پوشیده است که آن غزاها بر طریق سنت مصطفی (ع) هست یا نه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص522). به غزا رفتم به گنجه، که غزای هندوستان بسیار کرده بودم. (منتخب قابوسنامه ص44).
به زخم تیر غزا بیخ کافران برکند
چو دید روی علی را و حال پیغمبر.
ناصرخسرو.
آنکو به هندوان شد یعنی که غازیم
از بهر بردگان نه ز بهر غزا شده ست.
ناصرخسرو.
بیا کعبهء عزت دل ز عزی
تهی کن کز این به غزائی نیابی.خاقانی.
هندوی میرآخورش دان آن دو صفدر کز غزا
هفت دریا را به رزم هفتخوان افشانده اند.
خاقانی.
رستم کیقبادفر حیدر مصطفی ظفر
همره رخش و دلدلش فتح و غزای راستین.
خاقانی.
چون درآمد علتی اندر غزا
تیغ را دیدم نهان کردن سزا.مولوی (مثنوی).
چه غزا ما بی غزا خود کشته ایم
ما به تیغ فقر بی سر گشته ایم.
مولوی (مثنوی).
چون بیامد از غزا بازآمدند
طالب آن وعدهء ماضی شدند.
مولوی (مثنوی).
خصمی که تیر کافرش اندر غزا نکشت
خونش بریخت ابروی همچون کمان دوست.
سعدی (طیبات).
مردی که در مصاف زره پیش بسته بود
تا پیش دشمنان نکند پشت بر غزا.سعدی.
-امثال: زن از غازه سرخرو شود و مرد از غزا. (مجموعهء امثال طبع هند).

غزاء .

[غَزْ زا] (ع ص، اِ) نسبت و مبالغه است در غزوه. (انساب سمعانی). صیغهء مبالغه از غزو به معنی بسیار غزوکننده و جنگنده : و کان الامیر محمد غزاء لاهل الشرک و الخلاف. (عقدالفرید چ قاهره1359 ه .ق. ج5 ص257).

غزاء .

[غُزْ زا] (ع ص، اِ) جِ غازی. (منتهی الارب). غزوکنندگان. جنگندگان. رجوع به غازی شود.

غزائل.

[غُ ءِ] (اِخ) (ذو...) آبی است در نجد مخصوص عبادة. (از معجم البلدان). رجوع به ذوغزائل شود.

غزات.

[غَ] (ع اِمص) کشش و جنگ با دشمن دین. (غیاث اللغات) (آنندراج). قصد که به سوی دشمن کنند حرب را. (مهذب الاسماء). قصد به جنگ با دشمنان و غارت کردن دیار آنان. ج، غَزَوات. (المنجد). رزم. پیکار. غَزاة. غزوة. غزو. غزا. رجوع به غَزاة شود :
به یک غزات قریب هزار پیل آورد
از آن گرفته به یک حمله سیصدوپنجاه.
فرخی.
جز اینکه گفتم چندان غزات دیگر کرد
به بازگشتن سوی مقام عز و مقر.فرخی.
به یک غزات که کردی و هم کنی صد سال
گرفت بقعهء کفر اعتبار از آتش و آب.
مسعودسعد.
در هر غزات نصرت و فتح و ظفر ترا
چون فتح و نصرت و ظفر شاه یاد باد.
مسعودسعد.

غزات.

[غَزْ زا] (اِخ) شهر غزة. (ناظم الاطباء). رجوع به غزة و معجم البلدان ذیل غزة شود.

غزات.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ غازی که قاتل کفار باشد و به تشدید زا غلط است. (غیاث اللغات) (آنندراج). غزوکنندگان. جنگندگان. غُزاة. رجوع به غزاة شود.

غزار.

[غَ] (اِ) گرادگرد دیوار و درون منزل. (غیاث اللغات از شرح خاقانی) (آنندراج).

غزار.

[غِ] (ع ص، اِ) جِ غزیرة. (اقرب الموارد). رجوع به غزیرة شود.

غزارت.

[غَ رَ] (ع مص) بسیار شدن. بسیاری. وفور. غزارة. رجوع به غزارة شود :
فایدهء... غزارت عقل آن است که چون از دوستان دشمنی پیدا آید... در حال اطراف کار خود فراهم گیرد. (کلیله و دمنه).پیام آن است کای شایسته فرزند
که بادا بحر علمت را غزارت.
سیدحسن غزنوی.
در کمال علم و غزارت فضل از اقران و اکفای روزگار قصب السبق ربوده. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص 430). به اتفاق خود را در آب انداختند تا مگر کثرت آب و غزارت موج، واقی و حامی ایشان شود. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص411). پروچال آن جایگاه مستعد کار نشسته، و به غزارت آب مستظهر شده. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص425). و هرگه که خبر غزارت آب گاوخوانی و ایام مد آن به حد کرمان صورت انتشار یابد، تمامت اهالی آن حدود رخت طرب به دوش نشاط به بساط شادکامی کشند. (ترجمهء محاسن اصفهان). || بسیار شدن شیر. || بسیار شدن باران.
-باغزارت؛ صفت مرکب از: با + غزارت. به معنی غزیر. بسیار. ُپر و مجازا متبحر و بسیاردان :
زهی اندر قبول علم و حکمت
شده چون مرد یکفن باغزارت.
سیدحسن غزنوی.

غزارة.

[غَ رَ] (ع مص) بسیاری از هر چیزی. (منتهی الارب). بسیار شدن. (دهار). بسیار شدن آب و جز آن. (اقرب الموارد). به تمام معانی غَزر و غُزر. (منتهی الارب). بسیاری و بسیار شدن. (برهان قاطع). || بسیارشیر گردیدن ناقه: غزرت الناقة؛ کثر درها. (اقرب الموارد). بسیارشیر گردیدن. (آنندراج). بسیار شدن شیر. (مصادر زوزنی): غزارت چارپا از گیاه؛ فراوانی شیر آن. (از اقرب الموارد). || بسیار شدن علم و باران. (مصادر زوزنی). || غزارت عین؛ بسیار اشک شدن چشم. (ناظم الاطباء). رجوع به غزارت شود.

غزاریون.

[] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب گوید: نوعی مرغ است که آواز خوش دارد. هزار. بلبل. (دزی ج2 ص210).

غزاز.

[غُزْ زا] (ع ص، اِ) احسان و نیکی کنندگان با خویش و فرزند و همسایه. (منتهی الارب) (آنندراج). البررة بالقرابات و الاولاد و الجیران. (اقرب الموارد). قیاساً میتواند جمع غازّ باشد.

غزاغلی.

[غُ اُ] (اِخ) یا غزغلی اتابک... سلاحی. به قول صاحب اخبار الدولة السلجوقیة (ص112)، وی از سران لشکر قراسنقر بود. و در مجمل التواریخ و القصص (ص413) آمده است: سلطان اعظم [ سلطان سنجر ] اتابک غزاغلی را سیاست فرمود بعد از آنکه اسیر گرفتند. برای اطلاع از تفصیل مطلب رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص413 و اخبارالدولة السلجوقیة صص111 - 112شود.

غزا کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب) جنگ کردن با دشمنان دین. جنگ کردن. رجوع به غزا شود : ابوموسی هروقت از بصره تاختن آوردی به اعمال پارس، و غزا کردی و بازگشتی. (فارسنامهء ابن البلخی چ لیدن ص114).
ای علم خضر غزایی بکن
وی نفس نوح دعایی بکن.نظامی.
یکی گفتش ای یار شوریده رنگ
تو هرگز غزا کرده ای در فرنگ.
سعدی (بوستان).
بعضی گویند که مراد، مصالح غزا کردن با دشمنان دین است. (تاریخ قم ص172). هرسال بدین ناحیت می آمدند و غزا میکردند. (تاریخ قم ص261). هرسال با ما غزا کنند و غارت کنند. (تاریخ قم ص263).

غزال.

[غَ] (ع اِ) آهوبره که در حرکت و رفتار آمده باشد. یا آهوبرهء نوزاده تا که نیک دونده گردد. ج، غِزلَة، غِزلان. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). فارسیان آهو استعمال کنند. (از آنندراج). آهوبره. (غیاث اللغات). آهوبره چون در حرکت آید. (بحر الجواهر). آهوبره و مؤنث آن غزالة. (مهذب الاسماء). آهوی ماده است وی را شاخ نبود. بسیار زیرک و باهوش و تندرو و مستقیم الاقداماست. (قاموس کتاب مقدس). ظبی. (اقرب الموارد). دُرقَس(2) رجوع به آهو شود. حکیم در تحفه آرد: غزال را به فارسی آهو و به ترکی جیران نامند و بچهء آن را تا 6 ماه طلی و از 6ماه تا سه سال خشف(3)، و تا 6 سال را ظبی گویند. در آخر دوم گرم و خشک، و از سایر گوشتهای شکار اقرب به مزاج انسان است و موافق مرطوبین و مبرودین و سریع الهضم و مجفف و قلیل الغذاء میباشد و جهت خفقان و یرقان و فالج و امراض بارده نافع است. و طلای خون آن موجب درازی موی و نشستن بر روی پوست آن جهت گریختن هوام، و تعلیقش جهت سپرز نافع، و گوشت آن مصدع و کباب آن مورث قولنج است و مصلحش ترشیها و سکنجبین میباشد و سرگین وی بسیار جالی و طلای مطبوخ آن در سرکه جهت اورام بلغمی و تهیج مفید است. و آهوی چین که مشک از آن به هم میرسد، بسیار سیاه و در پشت آن خط سفیدی و شاخ منحنی است و این شاخ به قدری دراز است که به دنبالهء وی میرسد و آن گرمتر و خشکتر از سایر اصناف آهو است. (از تحفهء حکیم مؤمن). و داود ضریر انطاکی گوید: غزال نام جانوری بری است و این اسم عرفاً به همهء انواع آن اطلاق میشود ولی در حقیقت نام نوع بزرگ سال آن است. غزال عموماً طبیعت نافری دارد و کمتر اهلی میشود. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ج1ص252) :
مر باز جهان را به تن تذروی
مر یوز طمع را به دل غزالی.ناصرخسرو.
از دور تیغ خسرو چون سبزه وش نمودی
گستاخ پیش رفتی هم گور و هم غزالش.
خاقانی.
تو کز تفحص عنقا غبار خواهی شد
چرا غزال قناعت نمیکنی تسخیر.خاقانی.
جلوه گر از حجلهء گلها شمال
گل شکر از شاخ گیاهان غزال.نظامی.
چو آهو زین غزالان سیر گشتی
گرفتار کدامین شیر گشتی.نظامی.
پیرسگانی که چو شیران چرند
گرگ صفت ناف غزالان درند.نظامی.
غزال اگر به کمند اوفتد عجب نبود
عجب فتادن مرد است در کمند غزال.
سعدی.
چه دستان با تو درگیرد چه روباه
که از مردم گریزان چون غزالی.سعدی.
باش که وقت مشیب صید غزالان شوی
ای که زنی در شباب پنجه به شیر عرین.
قاآنی.
|| مجازاً به معنی معشوقه و معشوق. زن زیبارو :
غزال و غزل هردوان مر ترا
نجویم غزال و نگویم غزل.ناصرخسرو.
غزالی مست شمشیری گرفته
به جای آهوی شیری گرفته.نظامی.
شعر نظامی شکرافشان شده
ورد غزالان غزلخوان شده.نظامی.
صوفی نظر نبازد جز با چنین حریفی
سعدی غزل نگوید جز بر چنین غزالی.
سعدی.
صبا به لطف بگو آن غزال رعنا را
که سر به کوه و بیابان تو داده ای ما را.حافظ.
|| آفتاب. (غیاث اللغات) (آنندراج). || شعاع آفتاب. || نوایی است از موسیقی. || دم الغزال، گیاهی است مانند ترخون تند، زبان گز که دختران بدان دست را سرخ نگارین کنند. (منتهی الارب). نبات کالطرخون حریف تخطط الجواری بمائه مسکّا فی ایدیهن حمراً. (اقرب الموارد). رجوع به دم و ترکیب های آن شود.
-کعب الغزال؛ حلوایی بود مانند قراقروت، که به فارسی رسته گویند. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی ذیل رسته). رجوع به رسته و کعب شود.
-کعب غزال؛ رجوع به کعب الغزال شود :
ترا نظیر که گوید جز آنکه نشنیده ست
حدیث هیأت پینو و شکل کعب غزال.
رفیع الدین لنبانی.
(1) - la gazelle. لغت فرانسوی از عربی مأخوذ است. (لاروس کبیر).
(2) - Dorcas. (3) - در تحفهء حکیم چ تهران 1281 خشیف آمده و صحیح آن خشف است.

غزال.

[غَزْ زا] (ع ص) ریسمان فروش. ج، غزالون. (مهذب الاسماء). ریس فروش. (ملخص اللغات حسن خطیب کرمانی). غزل فروش. (سمعانی). ریسمان گر. ریسمان باف. (دهار). چرخ تاب.

غزال.

[غَ] (اِخ) یکی از سه وادی است که میان گریوهء هرشی و جحفه قرار دارد. (از معجم البلدان). || وادیی است از آن خزاعة. (منتهی الارب) (آنندراج). وادیی است در ناحیهء شمنصیر و ذروة، که چاههایی دارد و مختص قبیلهء خزاعه است. کثیر دربارهء شتری گوید :
قلن عسفان ثم رحن سراعاً
طالعات عشیة من غزال
قصد لفت و هن متسقات
کالعدولی لاحقات التوالی.
(از معجم البلدان).
|| قرن... پشته ای است دشوارگذار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم البلدان).

غزال.

[غَ] (اِخ) قریه ای است از اعمال طوس، از آنجاست حجة الاسلام ابوحامد محمد غزالی، و گویند غزال ریسمان فروش است و او به فرمودهء مادر خود رشته در بازار میفروخت. (آنندراج)(1). رجوع به غزاله شود.
(1) - رجوع به غزّال شود.

غزال.

[غَ] (اِخ) نام کشتی ابوالعباس معتضد عباسی در جنگ با زنگیان. رجوع به کامل ابن اثیر ج7 ص135 شود.

غزال.

[غَ] (اِخ) ابن خالد. یکی از روات قرائت ابن عامر است بواسطهء یحیی بن حارث ذماری. (فهرست ابن الندیم).

غزال.

[غَ] (اِخ) ابن مالک الغِفاری، یکی از روات حدیث است، و ابن قتیبه دو حدیث با واسطه از او آورده است. رجوع به عیون الاخبار ج1 ص72 شود.

غزال.

[غَزْ زا] (اِخ) قاصّ، یکی از قصه گویان است که جاحظ در البیان و التبیین سخنی از وی به نقل از ابوعبدالعزیز آورده است. رجوع به البیان و التبیین ج2 چ مصر ص253 شود.

غزال.

[غَ] (اِخ) اندلسی (156 - 250 ه .ق. =773 - 864م.) یحیی بن حکم، معروف به غزال. شاعری خوشگو از اهل اندلس بود. در شعر جدی و فکاهی مهارت داشت. از مقربان امراء و پادشاهان اندلس به شمار میرفت. دیوان شعری دارد که برگزیده هایی از آن در «بغیة الملتمس» آمده است. (از اعلام زرکلی ج3 ص1146). و در اعلام المنجد آمده است: غزال را به سبب خوبرویی به این اسم ملقب کرده اند و عبدالرحمن ثانی (822 - 855 م.) او را به نزد پادشاه نرمان و دانمارک فرستاد و او از سفر خود با موفقیت بازگشت و پس از آن قصیده ای در فتح اندلس سرود.

غزال.

[غَزْ زا] (اِخ) فاسی اندلسی (متوفی به سال 1777م). کنیهء او ابوالعباس و متصدی مخزن محرمانه در «مغرب» بود. او را به سوی کارلوس پادشاه اسپانیا فرستادند تا اسرای مسلمانان را آزاد کند (1766م.) و با گروهی از اسپانیائیها که به مراکش می آمدند از مادرید برای آزاد کردن اسرای مسیحیان برگشت. وی در «فاس» در گذشت. او راست: کتاب «نتیجة الاجتهاد فی المهادنة و الجهاد» که جزء مخطوطات پاریس است. (از اعلام المنجد).

غزال.

[غَ] (اِخ) موسوی. او راست: کتاب «کفایة الطالب فی الاحکام الفلکیة» ترجمه به عربی، که در مطبعة العصر التاسع عشر به سال 1892 م. به چاپ رسیده و دارای 248 صفحه است و در آخر کتاب ارجوزه ای دربارهء احکام فلکی از شیخ علی بن ابی رجال چاپ شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1408).

غزال.

[غَ] (اِخ) (بحرال ...) یکی از شعب نیل ابیض است که بر ساحل چپ آن قرار دارد. (از اعلام المنجد).

غزالات.

[غَ] (ع اِ) جِ غزالة. (اقرب الموارد). رجوع به غزالة شود.

غزالات الضحی.

[غَ تُضْ ضُ حا] (ع اِ مرکب) به معنی غزالة الضحی. رجوع به غزالة الضحی شود.

غزال الضحی.

[غَ لُضْ ضُ حا] (ع اِ مرکب) اول چاشتگاه. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 186). در فرهنگها به این معنی غزالة الضحی آمده است. رجوع به غزالة الضحی شود.

غزال المسک.

[غَ لُلْ مِ] (ع اِ مرکب)آهوی مشکین(1). آهوی مشک. آهوی ختا. آهوی ختن.
(1) - Musk, Porte - musk.

غزالان.

[غَ] (اِ) کنایه از غزلخوانان و مطربان است که مراد خواننده و سازنده باشد. (برهان قاطع). غزالان به تخفیف جمع فارسی غزال (آهو) است و به معنی غزلخوانان ظاهراً به تشدید است اما غزال مشدد در عربی به معنی بافنده و ریسمان فروش میباشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

غزال چشم.

[غَ چَ / چِ] (ص مرکب) آنکه چشم وی به چشم غزال ماند :
غزال چشم نگاری که بر شکار دلم
شده ست چیره تر از شیر بر شکار غزال.
سوزنی.
صاعقه هیبتی، گورسرینی، غزال چشمی. (سندبادنامه ص251 در وصف اسب). از این کشیده قدی، گشاده خدی، لاغرمیانی، فربه سرینی، غزال چشمی. (سندبادنامه ص237).

غزال شعبان.

[غَ لُ شَ] (ع اِ مرکب)جانورکی است. (منتهی الارب) (آنندراج). ضرب من الجنادب. (اقرب الموارد).

غزالک.

[غَ لَ] (اِ مصغر) غزال کوچک. رجوع به غزال شود. || مجازاً به معنی زن زیبارو :
گرد غزالکان و گوزنان بزم شاه
فحلی کند چو گورخرک گرد مادرک.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص650).

غزال کعبه.

[غَ لِ کَ بَ] (اِخ) در کتب سیر مسطور است که در زمان جاهلیت آهوبرهء طلا در چاه زمزم یافتند، و از آنجا در کعبه آویختند، چون مدتی آویخته ماند اهل کعبه غزال کعبه نامش کردند. (آنندراج). بیرونی در الجماهر گوید: ملوک اسلام خانهء کعبه را گرامی میداشتند و چیزهای گرانبها بدان اهداء میکردند و در این کار از عبدالمطلب تأسی می جستند. وی هنگام حفر چاه زمزم که دیرزمانی متروک شده بود شمشیرهای قلعی در آنجا یافت که در در کعبه صرف گردید و نیز دو غزال زرین و مرصع پیدا شد که یکی از آنها را برای آرایش در به کار برد و دیگری را در داخل کعبه آویخت و در آویختن آن به پیغمبر اسلام تأسی کرد (؟) که او برسم زرینی را که باذان فارسی موقع اسلام آوردن از یمن به وی اهداء کرده بود در کعبه آویخت، و خواست او از این کار تبری از مجوسیت و ترک رسوم آن بود. پس از پیغامبر، عمر بن خطاب نیز به پیروی از او دو هلال را با گاودوشه و دو قدح ساخته شده از گوهر گرانبها که مرصع به گوهر فاخر و زبرجد عالی بود و از مداین به وی فرستاده بودند در کعبه آویخت و این امر در زمان خلفای بعدی نیز همچنان صورت میگرفت. برای اطلاع بیشتر رجوع به الجماهر ص66 و 67 شود.

غزالون.

[غَزْ زا] (ع ص، اِ) جِ غزال در حالت رفع. رجوع به غزال شود.

غزالة.

[غَ لَ] (ع اِ) آهوبرهء ماده. (منتهی الارب). بچهء آهو که ماده باشد و به کسر اول خطاست. (غیاث اللغات). انثی الغزال. ج، غزالات. (اقرب الموارد) :
آن شاه تندحمله که خورشید شیرگیر
پیشش به روز معرکه کمتر غزاله بود.حافظ.
|| آفتاب، بدان جهت که چون شعاع خود دراز کشد گویی میرسد، و منه قوله یصف البرد :
ام الغزالة من طول المدی خرفت
فما تفرق بین الجدی و الحمل.
؟ (منتهی الارب) (آنندراج).
آفتاب. (دهار) (غیاث اللغات). || چشمهء آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). عین الشمس. قال بعضهم یقال: طلعت الغزالة و لایقال غربت. (اقرب الموارد) : و چون جهان از حلول غزاله به منزلهء حمل خندان شده بود. (جهانگشای جوینی).
به روز مردی او کیست شه سوار فلک
غزاله نام زنی چرخ تاب و چرخ نشین.
سلمان ساوجی.
|| آفتاب وقتی که طلوع شود یا بلند گردد. || گیاهی است شیرین که میخورند. (منتهی الارب) (آنندراج). عشبة من السطاع ینفرش علی الارض یخرج من وسطه قضیب طویل یقشر حلواً یأکلها کل شی ء. ج، غزالات. (اقرب الموارد).
(1) - Disque de soleil.

غزالة.

[غَ لَ] (اِخ) نام زنی، و گاهی معرفه شود. (از منتهی الارب).

غزالة.

[غَ لَ] (اِخ) اسم قریه ای از قرای طوس که ابوحامد غزالی از آنجاست. (تاج العروس). صاحب روضات الجنات (ص719) گوید: غزاله به «زای» مخفف، قریه ای است از اعمال طوس، چنانکه شیخ بهایی آن را ذکر کرده است و گروهی نیز این قول را به سمعانی نسبت داده اند. رجوع به غزال (اِخ) شود.

غزالة.

[غَ لَ] (اِخ) زن شبیب بن یزید و در شجاعت از مشاهیر زنان بود. در موصل به دنیا آمد و به همراهی شوهرش بر عبدالملک بن مروان خروج کرد (76 ه . ق.) و در جنگها دلیرانه شرکت میکرد. خالدبن عتاب رباحی در جنگی واقع در ابواب کوفه وی را کشت و قتل او اندکی پیش از غرق شوهرش شبیب واقع شد (77 ه . ق.). (از اعلام زرکلی). جاحظ در البیان و التبیین گوید: غزاله حجاج بن یوسف را از پیش خود راند و اشعار زیر را که از عمران بن حطان است به وی خواند:
اسد علی و فی الحروب نعامة
فتخاء تنفر من صفیر الصافر
هلا برزت الی غزالة الوغی
بل کان قلبک فی جناحی طائر
صدعت غزالة قلبه بفوارس
ترکت مدابره کأمس الدابر.
(البیان والتبیین چ قاهره 1351 ه . ق. ج1 ص120).
جاحظ او را از جملهء زهاد صاحب نطق و بیان شمرده است. (ایضاً ج1 ص282). غزال و به قول صاحب عیون الاخبار غزاله پس از کشته شدن شوهرش شبیب امام گردید. (عیون الاخبار ج2 ص155). برای تفصیل رجوع به البیان و التبیین صفحات مذکور و عقدالفرید ج5 ص325 و عیون الاخبار ج1 ص170 و ج2 ص155 و مجمل التواریخ و القصص ص304 و 456 و تاریخ گزیده ص271 و اعلام زرکلی شود.

غزالة.

[غَ لَ] (اِخ) به قولی نام مادر امام چهارم علی بن حسین(ع) بوده است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص62).

غزاله.

[غَ لَ] (اِخ) اسب محطم بن ارقم. (منتهی الارب).

غزاله.

[غَ لَ] اسب محطم بن ارقم. (منتهی الارب).

غزالة الضحی.

[غَ لَ تُضْ ضُ حا] (ع اِ مرکب) اول ضحی، یا بعد منبسط و روشن شدن آفتاب. (از منتهی الارب) (آنندراج). اول الضحی و قیل بُعَید ما تنبسط الشمس و تضحی. غزالات الضحی. (اقرب الموارد). || از اول چاشت تا خمس روز. (منتهی الارب) (آنندراج). اول الضحی الی مضی خمس النهار. غزالاة الضحی. (اقرب الموارد).

غزالة الضحی.

[غَ لَ تُضْ ضُ حا] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب) (آنندراج).

غزالهء فلک.

[غَ لَ / لِ یِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب جهانتاب است. رجوع به غزالة شود. || برج حمل که برج اول است از دوازده برج فلک. (برهان قاطع) (آنندراج).

غزالی.

[غَ ] (ص نسبی) منسوب به غزالة که قریه ای است از مضافات طوس مولد امام محمد غزالی. (غیاث اللغات). به قولی لقب ابوحامد و برادر وی احمد است. رجوع به غزالة و ابوحامد غزالی و احمد غزالی و غزالی شود. || (اِ) در اصطلاح طب قسمی از نبض است. || نوعی خرما که دراز و قهوه ای رنگ است. (دزی ج2 ص211).

غزالی.

[غَزْ زا] (ص نسبی) منسوب به غزال. لقب ابوحامد محمد بن محمد بن محمد بن احمد طوسی، و لقب برادر او احمدبن محمد بن محمد بن احمد است. صاحب غیاث اللغات گوید: در این مورد غزالی به تخفیف ثانی صحیح است و به تشدید آن محض خطاست. رجوع به غَزّال و ابوحامد غزالی و احمد غزالی و غزالی و مدخل قبل غزالی شود.

غزالی.

[غَ] (اِخ) شاعر. او راست: کتاب «مرآة الکائنات» به زبان فارسی که دربارهء تاریخ از آغاز خلقت تا اواخر دولت سلیمانیه است. (کشف الظنون چ استانبول ستون 1649).

غزالی.

[غَ] (اِخ) برسوی. (متوفی به سال 941 ه . ق.) مولی محمد برسوی، معروف به دلی برادر. او را دیوانی به ترکی است.

غزالی.

[غَ] (اِخ) تبریزی. صادقی کتابدار در مجمع الخواص (ترجمه، ص258) او را از جملهء شعرای معاصر خود (قرن دهم هجری قمری) شمرده، گوید: حریفی رند و لاابالی بود و اوقات خود را به نحاسی میگذرانید. طبعش بد نیست و این مطلع ازوست:
سیل اشکم همچو طفلان میکند میل کنار
برکنارم تا نمی آید نمی گیرد قرار.

غزالی.

[غَزْ زا] (اِخ) طوسی. ابوحامد محمد بن محمد بن محمد بن احمد. رجوع به ابوحامد غزالی شود :
او بود صد جوینی و غزالی اینت غبن
کاندر جهان نه کندریی بود و نه نظام.خاقانی.

غزالی.

[غَزْ زا] (اِخ) طوسی. احمدبن محمد بن محمد بن احمد. رجوع به احمد غزالی شود.

غزالی.

[غَزْ زا] (اِخ) طوسی. (متوفی به سال 830 ه . ق.)(1) محیی الدین محمد غزالی. از علما و زهاد زمان شاهرخ بن امیرتیمور گورکان بود. (تذکرهء دولتشاه سمرقندی و تاریخ حبیب السیر از غزالی نامه ص259).
(1) - به قول حبیب السیر، از غزالی نامه ص259.

غزالی.

[غَزْ زا / غَ] (اِخ) (متوفی در رجب سال 513 ه . ق.) عبدالباقی بن محمد بن عبدالواحد، مکنی به ابومنصور. معاصر امام غزالی و شاگرد کیای هراسی بود و ابوطاهر سلفی از وی روایت میکند. (طبقات الشافعیة ج4 ص242 از غزالی نامه ص258).

غزالی.

[غَزْ زا] (اِخ) (متوفی به سال 721 ه . ق.)(1) علی بن محمد(2) او ابن ابی قصیبه است و جز غزالی مشهور میباشد. او راست: کتاب «میزان الاستقامة لاهل القرب و الکرامة». (از کشف الظنون چ 2 استانبول 1941م. ستون 1916).
(1) - مقدمهء شرح احیاء از غزالی نامه ص 258. صاحب کشف الظنون عبارت «المتوفی سنة...» را آورده ولی تاریخ وفات را ذکر نکرده است.
(2) - در مقدمهء شرح احیاء ص19 به جای محمد، احمد آورده است.

غزالی.

[غَ] (اِخ) چلبی. (متوفی به سال 1437 م.) شاعری عثمانی و نامش محمد بود. در بروسا به دنیا آمد و در مکه درگذشت. در «بسفر» مسجدی و گرمابه ای و باغی ساخت، او راست: «دافع الغموم و رافع الهموم». (از اعلام المنجد).

غزالی.

[غَ] (اِخ) لوکری. علی بن محمد غزالی(1) لوکری، مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن شود.
(1) - یا غزوانی.

غزالی.

[غَ](1) (اِخ) مروزی. عوفی در لباب الالباب (چ 1335 ص362 او را جزو شعرای آل سلجوق (خراسان) به شمار آورده، گوید: آنکه به دام لطف طبع غزال لطایف صید کردی و جان را از لذت شعر و غزل او کعب الغزال به کام رسیدی. این یک غزل از منشآت اوست، که میگوید :
عشق تو مرا بلا و شر دارد
در عشق تو جان کجا خطر دارد؟
هجر تو به کشتن من مسکین
هر روز بهانه ای دگر دارد
در صحبت تو کسی که دل بندد
بسیاری را که از تو بردارد
از صحبت تو کجا بپرهیزد
آن کس که ز درد جان خبر دارد
اندر غم تو غزالی عاشق
حقا که ز جانت دوستر دارد.
(1) - به تخفیف زاء. (غزالی نامه ص258).

غزالی.

[غَ](1) (اِخ) مشهدی. صاحب مجمع الفصحاء آرد: او از مشاهیر شعرای زمان شاه طهماسب صفوی بوده است. کلیاتش هفتاد هزار بیت است و مثنویات متعدد دارد، از جملهء آنها «رشحات الحیات» و «اسرار المکتوم» و «نقش بدیع»(2) است. مسافرت هندوستان رفته و با شیخ فیض دکنی صحبت داشته است. او در سنهء 970 ه . ق.(3) درگذشت. (مجمع الفصحاء چ 1295 ه . ق. ج2 ص25). جملهء (سنهء نهصد و هشتاد) لفظاً و معناً ماده تاریخ اوست. (ریحانة الادب ج3 ص151). در مجمع الخواص (ص138) چنین آمده: غزالی مشهدی در اوایل عمر شاعر شناخته شد و چون نوری دندانی را هجو گفت شهرتی به سزا یافت. در زمان شاه مرحوم از تهمت ارتداد اندیشید و مهاجرت اختیار کرده به هندوستان رفت، پیش اکبر شاه مقبول القول گردید و چنانکه گویند جمعیتش نیز از 60000 تن تجاوز کرد. اینکه تزاید جمعیت را دلیل رذالت میشمارند دربارهء وی درست بوده است. گویند شانزده جلد کتاب تصنیف کرده است و این دلیل جمعیت خاطر است. از جمله کتابی است به نام «نقش بدیع» که به عراق آوردند. - انتهی. این ابیات از مثنوی «نقش بدیع» اوست(4):
خاک دل آن روز که می بیختند
شبنمی از عشق بر آن ریختند
دل که بدان رشحه غم اندود شد
بود کبابی که نمک سود شد
دیدهء عاشق که دهد خون ناب
هست همان خون که چکد زآن کباب
بی اثر مهر چه آب و چه گل
بی نمک عشق چه سنگ و چه دل
دل که ز عشق آتش سودا در اوست
قطرهء خونی است که دریا در اوست
به که نه مشغول بدین دل شوی
کش ببرد گربه چو غافل شوی
آهن و سنگی که شراری در اوست
بهتر از آن دل که نه یاری در اوست
نیست دل آن دل که درو داغ نیست
لالهء بی داغ در این باغ نیست
دامن از اندیشهء باطل بکش
دست ز آسودگی دل بکش
قدر دل آنانکه قوی یافتند
از قدم پاکروی یافتند
عشق بلند آمد و دلبر غیور
در ادب آویز و رها کن غرور
چرخ در این سلسله پا در گل است
عقل درین مرحله لایعقل است
روی بتان گرچه سراسر خوش است
کشتهء آنیم که عاشق کش است
هر بت رعنا که جفاکیش تر
میل دل ما سوی او بیشتر
سوزش و تلخی است غرض از شراب
ورنه به شیرینی از آن خوشتر آب
یا منگر سوی بتان تیزتیز
یا قدم دل بکش از رستخیز
حسن چه دل بود که دادش نداد
عشق چه تقوی که به بادش نداد.
از غزلیات اوست:
بستر شده در کوی تو خاکسترم امشب
یا سوخته از آتش دل بسترم امشب
جان دادم و فارغ شدم از محنت هجران
یعنی که ز شبهای دگر بهترم امشب.
نیز سراید:
چون رد و قبول همه در پردهء غیب است
زنهار کسی را نکنی عیب، که عیب است.
نیز او راست:
کس را نبینم روز غم جز سایه در پهلوی خود
آن هم چو بینم سوی او گرداند از من روی خود.
من به ویرانهء غم مرده و طفلان هرسوی
سنگ بر دست که دیوانه نیاید بیرون.
از رباعیات اوست:
در کعبه اگر دل سوی غیر است ترا
طاعت گنه است و کعبه دیر است ترا
ور دل به حق است و ساکن بتکده ای
خوش باش که عاقبت به خیر است ترا.
*
تا کی گوئی که گوی اقبال که برد؟
تا کی گوئی که ساغر عیش که خورد؟
اینها چه فسانه ست میباید رفت
اینها چه بهانه ست میباید مرد.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص25).
رجوع به مجمع الخواص ص138 و الذریعة ج2 ص55 و 138 و ریاض العارفین چ تهران 1305 ه . ق. ص118 و آتشکدهء آذر به تحشیهء آقای شهیدی ص89 و ریحانة الادب ذیل غزالی شود.
(1) - غزالی مسلماً به تخفیف زاء است. (غزالی نامه ص258).
(2) - مثنویی است در بحر سریع هم وزن مخزن الاسرار نظامی. (غزالی نامه ص 214).
(3) - چنین است در مجمع الفصحاء ولی در ریحانة الادب، 980 ه . ق.
(4) - از ابیات مذکور چند بیت در کشکول شیخ بهائی چ نجم الدوله ص62 آمده است. (غزالی نامه ص214).

غزالی.

[غَزْ زا] (اِخ) مغربی (496-555 ه . ق.). علی بن معصوم بن ابی ذر، مکنی به ابوالحسن. از مردم مغرب و از علمای شافعی مذهب بود. او در «اسفراین» درگذشت. این قول زبیدی در مقدمهء شرح احیاء العلوم ص19 بود. در طبقات الشافعیة اولاً لفظ غزالی نیامده و ثانیاً تولد را 489 ه . ق. نوشته است، اما در سال وفات قول صاحب طبقات با نوشتهء زبیدی مطابق است و چنین است: «علی بن معصوم بن ابی ذر المغربی ابوالحسن من اهل المغرب، قال ابن السمعانی امام فاضل عالم بالمذهب ولد سنة تسع و ثمانین و اربعمائة (489) و مات باسفراین فی شعبان سنة خمس و خمسین و خمسمائة». (555 ه . ق.). (از غزالی نامه ص295).

غزالی.

[غَ] (اِخ) هراتی(1). از شعرای هرات اواخر قرن دهم هجرت و با غزالی مشهدی معاصر بود، به هندوستان سفر کرد. او و شاعر مذکور با یکدیگر مطایبه داشتند. این شعر ازوست:
او در اندیشه که چون خون غزالی ریزد
من در اندیشه که اندیشهء دیگر نکند.
نام و سال وفات او به طور تحقیق به دست نیامد. (از ریحانة الادب ج3 ص152). آذر در آتشکده آرد: غزالی از موزونان آن دیار (هرات) و شاگرد حیدر کلچه پز و در خدمت والد ماجد به عنوان سیاحت به هندوستان رفته در آنجا با مولانا غزالی مشهدی در خصوص تخلص مباحثات کرد و بالاخره فائق آمد. این چند شعر از اشعار او انتخاب و در این اوراق ثبت و قلمی شد:
چشمت که به خونریزی عشاق سری داشت
میکشت یکی را و نظر با دگری داشت.
*
از سگان سر کوی تو بسی منفعلم
که به هم صحبتی همچو منی ساخته اند.
*
او در اندیشه که چون خون غزالی ریزد
من در اندیشه که اندیشهء دیگر نکند.
*
معمورهء دل شد ز تو ویران به که گویم
شهری که خراب است ز سلطان به که گویم.
(آتشکدهء آذر چ آقای شهیدی ص154).
صاحب مجمع الخواص او را از جملهء شعرای معاصر خود (قرن دهم) به شمار آورده، گوید: غزالی جنبک از مشهد مقدس است حریفی شاعرپیشه و مضحک و صحبت آرا بود. با مادر خود گردش میکرد و به خانهء اکابر اردو رفت و آمد مینمودند. به علت اشتراک در تخلص با مولانا غزالی (غزالی مشهدی) نزاع کرد و عاقبت قرار شد غزلی بگوید، اگر غزل خوبی باشد تخلص برقرار بماند وگرنه ترکش کند و در واقع غزل خوبی گفت. مطلع آن این است:
نظر سویت نکردم وز گرفتاری حذر کردم
ولی خود را گرفتار تو دیدم تا نظر کردم.
(مجمع الخواص ص182).
(1) - صاحب مجمع الخواص غزالی جنبک آورده است.

غزالی زاده.

[غَزْ زا دَ] (اِخ) عبدالرحمن. او راست: تعلیقه بر کتاب «اصطلاح الوقایة فی الفروع» و تعلیقه بر حاشیهء سیدشریف بر «تجرید الکلام». (کشف الظنون چ 2 استانبول 1941م ص109 و 347).

غزالی زاده.

[غَزْ زا دَ] (اِخ) متوفی به سال 977 ه . ق.) مولانا عبدالله افندی. از دانشمندان عثمانی و از نسل حجة الاسلام امام غزالی است. او از عبدالله افندی محشی تفسیر بیضاوی و پس از آن طاشکپری زاده مصلح الدین افندی اخذ علوم کرد. مدتی به شغل تدریس و قضاء اشتغال داشت و بعد به بازرسی اوقاف مصر منصوب گردید و به سبب کاردانی و لیاقتی که از خود ظاهر ساخت به دستور صدر اعظم رستم پاشا مورد اکرام و انعام قرار گرفت. او شرحی بر اسماء حسنی نوشته است. (از قاموس الاعلام ترکی).

غزالین.

[غَزْ زا] (ع ص، اِ) جِ غَزّال در حالت نصب و جر. رجوع به غَزّال شود.

غزالیه.

[غَزْ زا لی یَ] (اِخ) زاویهء شیخ نصر مقدسی در مسجد جامع اموی دمشق، که چون ابوحامد غزالی در آنجا بسیار می نشست بنام غزالیه معروف شد. (طبقات الشافعیة از غزالی نامه صص143 - 144). رجوع به زاویه شود.

غزان.

[غُ] (اِخ) جِ غز، به فارسی. رجوع به غز و فهرست تاریخ گزیده شود :
آن غزان ترک خونریز آمدند
بهر یغما در یکی دره شدند.(مثنوی).

غزان.

[] (اِخ) پسر طایجو بهادر. از امرائی بود که «ارسلان اوغول» را بزرگ خود ساخته بر ضد پادشاه اسلام [ غازان خان ] برخاسته بودند. وی پس از قتل ارسلان اوغول (695 ه . ق.) کشته شد. رجوع به تاریخ غازانی صص99 - 100 شود.

غزان اوغلان.

[غَ اُغْ] (اِخ) پسر طغرلجه که امیر ارقنای وی را در پناه خود گرفته تمرد و عصیان آغاز کرد و مردم را به خود دعوت نمود. سلطان ابوسعید «بولادقبا» را مأمور دفع کرد و ارقنای امان خواست و «غزان» به دستور امیر بولادقبا به قتل رسید. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی ص96 و 113 و 114 شود.

غزان خان.

[غَ] (اِخ) همان غازان خان است. رجوع به غازان خان و فهرست تاریخ گزیده چ انگلستان شود.

غزانیه.

[غِ نی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 54هزارگزی جنوب خاوری اهواز و 3هزارگزی جنوب اتومبیل رو قرار دارد. دشت و گرم سیر است و سکنهء آن 60 تن شیعه اند که به عربی و فارسی سخن میگویند. آب آن از رود کوپال تأمین میشود. و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غزاوة.

[غَ وَ] (ع مص) جنگ کردن با دشمن. در پی جنگ و غارت دشمن گردیدن. (منتهی الارب). حرکت کردن برای جنگ با دشمنان و غارت کردن دیار ایشان. غَزْو. غَزَوان. (اقرب الموارد).

غزاویهء بزرگ.

[غَ وی یِ یِ بُ زُ] (اِخ)دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 20هزارگزی جنوب باختری اهواز و 6هزارگزی باختر راه اهواز به آبادان واقع است. دشت و گرمسیر است، سکنهء آن 150تن شیعه اند و به عربی و فارسی سخن میگویند. آب آن از کارون بوسیلهء موتور تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. و ساکنین آن از طایفهء نواسر هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غزاویهء کوچک.

[غَ وی یِ یِ چِ] (اِخ)دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 18هزارگزی جنوب اهواز و 6هزارگزی باختر شوسهء اهواز به آبادان واقع است. دشت و گرمسیر است. 125تن سکنه دارد که شیعه اند و به عربی و فارسی سخن میگویند. آب آن از کارون تأمین میشود. محصول آن غلات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است و ساکنین آن از طایفهء نواسر هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غزاة.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ غازی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پیکار و کارزارکنندگان با دشمن دین. جنگجویان. رجوع به غازی شود : غزاة جنود و کماة اسود خویش را پیش خواند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص348).

غزاة.

[غَ] (ع اِمص) کشش و جنگ با دشمن دین. (منتهی الارب). اسم مصدر غَزْوْ. ج، غَزَوات. عزیمت به جنگ دشمنان و غارت کردن دیار آنان. (از اقرب الموارد). رجوع به غزو و غزا شود : با ایشان [ اعراب ] صلح کرد [ قباد ] و نان پاره ای داد ایشان را و عزم غزاة روم کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص85). از ابتدای اسلام تا به اکنون یک دیه نستدند و یک غزاة نکردند. (کتاب النقض ص475). علی رضوان الله علیه از حرب جمل و صفین و نهروان با هیچ غزاتی نپرداخت. (کتاب النقض ص475).

غزجند.

[غُ جَ] (اِخ) شهرکی است خرم و بانعمت (به ماوراءالنهر) (حدود العالم)(1).
(1) - غرجند (با رای مهمله) به فتح اول و سوم نام موضعی است در چاچ. (حدودالعالم ترجمهء مینورسکی).

غزخان.

[غُ] (اِخ) همان اوغزخان(1) یا غوزخان است. رجوع به اوغزخان و تاریخ گزیده چ انگلستان ص561 شود.
(1) - Oghuz.

غزر.

[غَ] (ع مص) بسیارشیر گردیدن ناقه. (منتهی الارب). بسیار شدن شیر. || بسیار شدن اشک چشم. (منتهی الارب). || بسیار شدن باران. (مصادر زوزنی). || بسیار شدن علم. (مصادر زوزنی). || افزون گشتن چیز. (منتهی الارب). اسم است به معنی کثرت. (اقرب الموارد): غزر آب، و جز آن، کثرت آن، تقول: «ماطاب و نزر خیر مما خبث و غزر». (از اقرب الموارد). رجوع به ُغزر و غزارت شود. || نگاه کردن. (دزی ج2 ص210).(1) || (اِ) آوندی است که آن را از گیاه دوخ و برگ خرما سازند. (از منتهی الارب) (آنندراج). آنیة من حلفاء و خوص. (اقرب الموارد).
(1) - دزی اعراب کلمه را ذکر نکرده است.

غزر.

[غُ] (ع مص) بسیارشیر گردیدن ناقه. || بسیاراشک شدن چشم. غزارت. || افزون گشتن چیزی. (منتهی الارب): غزر آب و جز آن؛ کثرت آن. (اقرب الموارد). غَزر. غزارت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَزر شود.

غزر.

[غُ] (ع اِ) غَزر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَزر شود.

غزر.

[غُ] (ع مص) گزیدن کسی را از دیگران و خاص کردن. || آویختن بر شتر پشم رنگین جهت دفع چشم زخم، دربارهء بچه نیز به کار رود. (منتهی الارب).

غزران.

[غُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

غزغان.

[غَ] (ترکی، اِ) دیگ طعام پزی. غزغن. غزغند : و هرسال به بهانهء ایلچیان چندین هزار زیلو و جامهء خواب و غزغان و اوانی و آلات مردم میبردند. (تاریخ غازانی چ انگلستان ص250). زیلو و جامهء خواب و غزغان و دیگر آلات از خانهء مردم جهت ایلچیان برگرفتندی. (تاریخ غازانی ص356). رجوع به غزغن و غزغند شود.

غزغز.

[غُ غُ] (ع اِ) کنج دهان از جانب باطن. (منتهی الارب). شِدق. غُزّ. غُزغُزَة. (از اقرب الموارد).

غزغزة.

[غَ غَ زَ] (ع مص) با کنج دهان خوردن بی اشتهای نفس چنانکه گوئی بدان مکره است. غزغز، اکل بشدقه من غیر شهوة کأنه مکره علیه. (اقرب الموارد). || سوراخ کردن به ضربت. نیش زدن: اخذ سکیناً و غزغز فی رجلیه. || متأثر کردن و سوزاندن زبان. متأثر کردن ذائقه. سوزاندن. باعث سوزش شدن. || احساس درد شدید ناگهانی. || احساس سوزش خفیف در جلد. || نیش خوردن. (دزی ج2 ص211).

غزغزة.

[غُ غُ زَ] (ع اِ) همان غزغز است. (اقرب الموارد). رجوع به غُزغُز و غُزّ شود.

غزغزه.

[غَ غَ زَ] (اِ) مرغ دشتی. دجاجة لبری. غژغژة. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 185 ب). در فرهنگهای دیگر دیده نشد و ظاهراً مصحف غرغره است. رجوع به غرغرة شود.

غزغن.

[غَ غَ] (ترکی، اِ) پوست غیرکیمخت که از آن کفش دوزند. (برهان قاطع) (آنندراج). پوستی که از غیر گاو به دست آید. (از فرهنگ شعوری). || دیگ طعام پزی. غزغان. (برهان قاطع) (آنندراج). در تداول گناباد خراسان دیگ بزرگ که در آن شیرهء انگور میپزند. رجوع به دیگ شود.

غزغند.

[غَ غَ] (ترکی، اِ) دیگ طعام پزی. (برهان قاطع) (آنندراج). غزغن. غزغان. (برهان قاطع). || پوستی غیرکیمخت و ساغری که از آن کفش و پای افزار سازند. (برهان قاطع) (آنندراج). غزغن. (برهان قاطع).

غزفو.

[غَ] (ع اِ) چنگال(1). (دزی ج2 ص211).
(1) - Fourchette.

غزق.

[غَ زَ] (اِخ) شهری است (از حدود خراسان) به براکوه نهاده و با نعمت سخت بسیار، و آن در هندوستان است و از قدیم از هندوستان بوده است، و اکنون اندر اسلام است، و سرحدی است میان مسلمانان و کافران، و جای بازرگانان با خواستهء بسیار. (حدود العالم). قریه ای است در نواحی مرو. (انساب سمعانی ورق 408 الف). قریه ای است از قرای مروالشاهجان، و آن جز از غزق است و جرموزبن عبید و ابونمیله را بدانجا نیز نسبت داده اند. ابوسعد گوید: در مرو جائی به نام غزق نمیشناسم و آنجا غرق هست و جرموز و ابونمیله منسوب به همین غرق میباشد. (از معجم البلدان). رجوع به غرق (اِخ) شود.

غزق.

[غَ زَ] (اِخ) قریه ای است از قرای فرغانه، و قاضی ابونصر منصوربن احمدبن اسماعیل غزقی بدانجا منسوب است. (از معجم البلدان).

غزقنه.

[غَ قَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان طاغنکوه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که در 18هزارگزی شمال فدیشه قرار دارد. جلگه و سردسیر است و 79 تن سکنه دارد که شیعه و فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9)

غزک.

[غَ زَ] (اِ) نام سازی است. (آنندراج).

غزک.

[غُ](1) (اِخ) شهرکی است [به ماوراءالنهر] با کشت و برز بسیار و از آنجا اسب خیزد، نزدیک کرال، خیوال، ورذول، کبریه، بغوزانک. (حدود العالم).
(1) - رجوع به حدودالعالم ترجمهء مینورسکی شود.

غزگانه.

[غَ نِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سویرهء بخش هندیجان شهرستان خرم شهر، که در 28هزارگزی شمال باختری هندیجان و 2هزارگزی جنوب راه بندر معشور به ده ملا واقع است و دارای 40 تن سکنه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6)

غزل.

[غَ] (ع مص) رشتن(1). مغزول، نعت از آن است. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (غیاث اللغات) (آنندراج). ریسمان رشتن. (ترجمان علامهء جرجانی ص73). ریسیدن. (غیاث اللغات). رشتن. غُزول. || نوازش کردن: اخذ فی غزلهم والرفق بهم. (دزی ج2 ص211). || (اِ) رشته(2). (منتهی الارب) (آنندراج). ریسمان. رسمان. (لغت محلی شوشتر ذیل رسمان). ریسمان. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). مغزول از نظر تسمیه به مصدر و منسوب آن غزلی است. (اقرب الموارد). ج، غُزول. (دزی ج2 ص211). رسن. (غیاث اللغات).
- دارالغزل؛ جایی که زنان رشته های خود را میفروشند. (دزی ج2 ص211).
- غزل حریر؛ ابریشم رشته شده.
- غزل قطن؛ کتان رشته شده.
|| ریسمانی که با آن جانوران وحشی را میگیرند. || پیچک مو (درخت). || شراب غزل الکرم؛ از نوشابه هایی که معده را تقویت کنند و اشتها آورند. (دزی ج2 ص211).
(1) - Flier.
(2) - Fil.

غزل.

[غَ زَ] (ع مص) سخن گفتن با زنان و عشقبازی نمودن. (منتهی الارب). حدیث زنان و حدیث عشق ایشان کردن. (آنندراج). محادثه با زنان. (اقرب الموارد). بازی کردن به محبوب. حکایت کردن از جوانی و حدیث صحبت و عشق زنان. (غیاث اللغات). دوست داشتن حدیث با زنان و صحبت با ایشان. (تاج المصادر بیهقی). ج، غُزول. (دزی ج2 ص211). || سستی آوردن سگ و آن چنان باشد که چون به گرفتن نزدیک شود، آهو از ترس وی بانگ کند پس سگ بازگردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). متحیر شدن از بانگ کردن آهوبره در روی بره. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) ستایش کسی. ثنای کسی. (مقدمة الادب زمخشری). || سخنگویی با زنان. عشقبازی. (منتهی الارب). گفتگوی پسران و دختران جوان، و گفته اند به معنی عشقبازی با زنان است. (از اقرب الموارد). || (اِ) در موسیقی یک قسمت از چهار قسمت نوبت مرتب یعنی تألیف کامل است، و آن چهار قسمت قول است و غزل و ترانه و فروداشت. || سخنی که در وصف زنان و عشق ایشان گفته اند، و در عرف شعرا چند بیت مقرری است که پیش قدما زیاده از دوازده نیست و متأخران منحصر در آن ندانند، و با لفظ خواندن و سرودن و زدن و برداشتن و طرح کردن و از قلم ریختن مستعمل است. (از آنندراج). سرواد و کلام منظوم و شعر و چامه. (ناظم الاطباء). کلام موزون و مقفی در معاشقه و وصف حال زنان. شعری با مطلع و مقطع از پنج تا پانزده بیت و بیشتر در مدح و نوازش معشوقه و مغازله با او و جز آن. در کشاف اصطلاحات الفنون آمده: غزل اسم از مغازله است به معنی سخن گفتن با زنان و در اصطلاح شعرا عبارت است از ابیاتی چند متحد در وزن و قافیه، که بیت اول آن ابیات مصرع باشد فقط، و مشروط آن است که متجاوز از دوازده هم نباشد، اگر چه بعض شعرای سلف زیاده از دوازده هم گفته اند. فاما الحال آن طریقه غیرمسلوک است. و اکثر ابیات غزل را یازده مقرر کرده اند، و هر شعری که زیاده بر آن بود آن را قصیده گویند، و در غزل غالباً ذکر محبوب، و صفت حال محب و صفت احوال عشق و محبت بوده کذا فی مجمع الصنایع. غزل را تشبیب نیز گویند کذا فی جامع الصنایع. صاحب مجمع الصنایع تشبیب را از انواع غزل شمرده است - انتهی. صاحب مرآت الخیال گوید: ذکر تخلص در غزل از زمان سعدی لازم شده است - انتهی.
غزل از غَزل، سمر دختران و حدیث ایشان، و مغازلت و عشقبازی با زنان، و آن شعری است مقصور بر فنون عشقیات از وصف زلف و خال و حکایت وصل و هجر و تشویق به ذکر ریاحین و ازهار و ریاح و امطار و وصف دمن و اطلال. (از المعجم چ مدرس رضوی ص151). نیز در ص306 این کتاب آمده: غزل در اصل لغت حدیث زنان و صفت عشقبازی با ایشان و تهالک در دوستی ایشان است و مغازلت عشقبازی و ملاعبت است با زنان و گویند: رجل غَزِل؛ یعنی مردی که متشکل باشد به صورتی که موافق طبع زنان باشد و میل ایشان بدو بیشتر بود به سبب شمایل شیرین و حرکات ظریفانه و سخنان مستعذب، و بعضی اهل معنی فرق نهاده اند میان نسیب و غزل، و گفته اند معنی نسیب ذکر شاعر است خَلق و خُلق معشوق را و تصرف احوال عشق ایشان در وی، و غزل دوستی زنان است و میل هوای دل بر ایشان و به افعال و اقوال ایشان، و از اینجاست که گویند چون سگ در صید آهو رسد و آهوک بیچاره گردد بانگکی ضعیف بکند از ترس جان، سگ را رقتی پیدا شود و از وی بازایستد و به چیزی دیگر مشغول شود. گویند: غَزِلُالکلب، و همانا آهو را غزال از اینجا نام نهاده اند که این مغازلت را شایسته است، و بیشتر شعرای مفلق ذکر جمال معشوق و وصف احوال عشق و تصابی را غزل خوانند. و اغزالی که مقدمهء مدحی یا شرح حالی دیگر باشد آن را نسیب گویند. و به حکم آنکه مقصود از غزل ترویح خاطر و خوش آمد نفس است باید که بنای آن بر وزنی خوش مطبوع و الفاظی عذب سلس و معانی رائق و مروق نهند، و در نظم آن از کلمات مستکره و سخنان خشن محترز باشند چنانکه عمادی گوید:
دل و جانم به عشق تو سمرند
همه عالم بدین حدیث درند
زلف و روی و لبت بنامیزد
همه از یکدیگر شگرفترند
تو نه ای یار لیک در غم تو
همه آفاق یار یکدگرند
آهوانند زیر غمزهء تو
که جز از مرغزار جان نچرند
خورش طوطیان شکر باشد
طوطیان لب تو خود شکرند
دل من گشت حلقه ای که در او
جان فروشند و عشوهء تو خرند
عاشقان را چه روی با تو جز آنک
لب بدوزند و در تو می نگرند
نبرند از غم تو جان به کنار
خاصه قومی که نام بوسه برند
بر در تو مقیم نتوان بود
هوسی میپزند و میگذرند.
و عادت چنان رفته است که هرچه از آن جنس (رباعی)... بر مقطعات پارسی باشد آن را غزل خوانند - انتهی.
شبلی نعمانی در شعر العجم آورد: پوشیده نیست که جذبهء عشق و محبت خمیرمایهء فطرت انسانی است و از همین جاست که در ادبیات منظوم تمام اقوام، اشعار عشق و عاشقی نسبت به تمام اقسام شعر بیشتر متداول و رایج میباشد لیکن ایران در این خصوص مقدم بر تمام دنیاست. تمدن ایران کهن سال و چندین هزارساله است. در امور زندگی و معاشرت همیشه تکلف و ظرافت وجود داشته است. ناز و نعمت و جاه و ثروت چند هزارساله نفاست و لطافت را به منتهی درجه رسانیده بود. آب و هوا، سبزه و چمن، لاله و گل، آب روان، دماغها و طبایع را همیشه نشاط انگیز و ولوله خیز کرده است. به علاوه از نظر حسن و جمال هم این کشور محل نشو و نمای پری رویان بوده است. نوشاد، خلخ، فرخار و کشمیر که چمن زار حسن و جمال بودند تماماً در دامن ایران، و محصولات این حدود جزو آرایش بازارهای ایران بوده است، و با این وسایل و اسباب معلوم است که ترقی غزل در ایران امری لازمی و حتمی بود. به ظاهر این مطلب تعجب آور است که با وجود این همه وسایل و اسباب تا سیصد سال غزل به حال رکود و وقوف بوده است و علتش هم این بود که آغاز شاعری در ایران به واسطهء جوش فطری نبوده، بلکه به منظور گرفتن صله و کسب معاش بوده است. آری وقتی که در ایران حکومتهای خودمختاری به روی کار آمده برای مداحی آنان شعر و شاعری شروع گردید، و چون از عرب تقلید می کردند، لذا در مقدمهء قصاید اشعاری در عشق و عاشقی هم معمول بود میگفتند، و در عربی آن را تشبیب یا نسیب میگویند، و نام دوم همین اشعار غزل میباشد. علی رغم جنگ و جدالی که در دورهء دیالمه و سلاجقه و غزنویان در تمام کشور دوام داشت بازار شاهدپرستی رواج داشت و سلاطین قاهر و متشرع علانیه حسن پرستی میکردند. در مدح قصایدی که میگفتند در آن قصاید از معشوقان هم یادآور میشدند بعض وقتها خود سلاطین به شعرا دستور میدادند که این مضامین را به نظم آورند. غضائری رازی بر حسب فرمایش سلطان محمود در وصف ایاز اشعاری گفت و در ازای آن صلهء گرانبهایی گرفت، چنانکه خود در قصیدهء لامیه چنین گفته:
مرا دو بیت بفرمود شهریار جهان
بر آن صنوبر عنبرعذار مشکین خال
دو بدره زر بفرستاد و دو هزار درم
به رغم حاسد و تیمار بدسگال نکال.
فرخی نیز در تعریف ایاز در ضمن قصیده ای چنین سرود:
نه بر خیره بدو دل داد محمود
دل محمود را بازی مپندار.
در هر خانه ای غلام ترک وجود داشت، و آنان در خلوت و جلوت شریک صحبت بودند. اکثر شعرا شیفته و دلباختهء همین غلامان بودند و در اشعار عشقی آنان را توصیف میکردند، چنانکه فرخی در تمهید یک قصیده چنین میگوید: امروز ترک پریروی من سر تا پا خمار است زیرا دیشب تا صبح مشغول باده گساری بوده است من دو دفعه با چشم اشاره کردم که بخواب لیکن نپذیرفت و گفت: بگذارید به همین حال باشم! کیست برای چنین نوکر صمیمی فداکاری جان ندهد و کیست که از یک چنین خدمتکاری ناز نکشد؟
ترکان اکثر سپاهی و خوب صورت بودند و به همین جهت مورد توجه قرار میگرفتند و مخصوصاً خودشان را برای جلب انظار قشنگ جلوه میدادند، و از همین جاست که اکثر شعرا این سپاهیان را تعریف و توصیف معشوقانه کرده اند. (رجوع به بخش اول ج5 همین کتاب شود). و این در شعر و شاعری تأثیری که بخشید این بود که سراپای معشوق در اوصاف تماماً در الفاظ جنگی و اصطلاحات رزمی آمده است. از این طرف این وسایل و اسباب فراهم آمده و از طرف دیگر دورهء تصوف آغاز شده بود. خمیرمایهء تصوف عشق و محبت است. چون اکابر صوفیه فطرةً شاعر بودند لذا جذبات آنان موزون از زبان جاری گردید. در قوم جوش سپاهیگیری کم شده بود. از طرف دیگر تاتاریان تمام کشور را تار و مار کردند. در نتیجهء این عوامل و اسباب پی درپی تمام قوت و زور شاعری، درد و الم، سوز و گداز، فغان و زاری گردید، و معلوم است که برای آن چیزی از غزل مناسب تر و موزون تر نبوده است. اوحدی، مولانا رومی، عطار، سعدی، خسرو و حسن زائیدهء همین عوامل و اسباب بوده و در چنین دوره ای عرض وجود نموده اند. تا آن وقت در غزل جز تعریف حسن و جمال محبوب و عشق و محبت صحبت دیگری در کار نبود. خواجه حافظ این دایره را وسیع کرده هر نوع خیالات رندانه و صوفیانه و نیز افکار فلسفی و اخلاقی را در غزل بیان نمود. و چون تسلط او بر زبان در منتهی درجه بود در ادای هرگونه خاطرات یا فکر و خیال در لطافت و رنگینی زبان هم هیچگونه خللی راه نیافت. و این در حقیقت معراج غزل گویی بوده است که بعد از آن دیگر چنین رونقی برای وی حاصل نشد و ممکن هم نبود حاصل شود. اگر چه سبک خواجه در تمام ایران اشاعت و انتشار یافت؛ یعنی غیر از سبک او سبک دیگری مورد پسند واقع نمیشد، لیکن همه میدانستند که این طرز را نمیتوان تقلید کرد، و لذا کسی هم پیرامون این کار نیفتاد، و این سبب گردید که غزل گویی از ترقی بازماند و تا دورهء صفویه این رکود ادامه داشت. آن وقت فغانی طرز نوینی ایجاد کرد، و شعرای بعد از او بنای تقلید را گذاشتند. و به قدری آن را ترقی دادند که زمین بود به آسمانش رسانیدند. در دورهء صفویه اکثر شعرای ایران به هندوستان رفتند و در آن کشور اقامت گزیدند و بعضی ها هم به ایران آمد و شد میکردند. به همین جهت در غزل اسلوبهای مختلفی پدید آمد. فلسفه در شعر وارد شد، و این قسمت در اشعار عرفی، فیضی، نظیری، سلیم و جلال اسیر پیداست. اشعار شعرایی از قبیل ولی دشت بیاضی، علی قلی میلی، وحشی یزدی و شرف جهان رنگی رندانه و عاشقانه به خود گرفت، و کلام نظیری، طالب آملی و کلیم دارای لطافت خاصی شد. این بود مجملی از تاریخ غزل. اینک به انتقاد غزل و بیان محاسن و معایب آن میپردازیم.
معایب غزل: 1- نقص بزرگ غزل این است که در هریک از مسائل و واردات عشق و محبت بیانی که میشود مسلسل نیست، بلکه هر شعر آن مستقل و علی حده است؛ یعنی در هر بیت آن، یک معنی و یک خیال مفرد و یا یک واقعهء جداگانه بیان میشود. 2- محبوب شاعر فارسی اکثر شاهد بازاری و مبتذل است. هرکس میتواند به او راه پیدا کند. امروز با یکی هم صحبت و فردا با دیگری هم بزم است. هنگامی که در یک محفل جلوه آراست جمعیت عشاق از همه طرف به نظارهء وی میپردازد. او به یکی نگاه زیرچشمی میکند، به آن دیگر چشمک میزند، به یک نفر لبخند زده یا نگاهی متبسمانه میکند، دیگری را با نگاهی فریب آمیز به محبت صوری خود مطمئن میسازد، برخلاف شعرای تازی (دورهء جاهلیت) که محبوب اغلب در حریم عفت قرار گرفته است و دسترسی به آن بس دشوار میباشد. چنانکه یکی در این میان بخواهد رو به آن طرف نماید قبلا" باید با شمشیرها مواجه شود. 3- در اشعار فارسی عاشق خود را نهایت درجه پست قرار میدهد او خود را سگ کوچهء معشوقه مینامد:
سحر آمدم به کویت به شکار رفته بودی
تو که سگ نبرده بودی به چه کار رفته بودی؟
شنیده ام که سگان را قلاده می بندی
چرا به گردن حافظ نمینهی رسنی؟(1)
برخلاف عاشق عرب که عزت نفس را در هر حال از دست نمیدهد. 4- تمایلات یا جذبات و احساساتی که اظهار میشود چون در آن واقعیت کم وجود دارد لذا در الفاظ و طرز ادا جوش اصلی نیست. شما اشعار عشق و عاشقی فارسی را که میخوانید در دل اثری که مال جذبات درونی یک عاشق صادق جانباز است کمتر میشود. خاطراتی که پدید می آید پر از تصنع و مبالغه است، ولی شاعر تازی بیشتر به واقعیت و اصلیت میگراید. 5- در شعر و شاعری فارسی معشوق هرقدر از نظر حسن صورت بیمانند است همانقدر از حیث اخلاق مجموعهء همه نوع عیوب دنیا معرفی شده است. او دروغگو، بی وفا، غدار، مکار، ستمکار، دغل باز، حیله ساز، فتنه انگیز، خونریز، شریر، کینه پرور یا نهایت درجه ابله و نادان است. هرحرفی را قبول نموده زیر تأثیر هرکس میرود:
قاتل من چشم می بندد دم بسمل مرا
تا بماند حسرت دیدار او در دل مرا.
ز خون خویش بر آن قطره میبرم غیرت
که گاه قتل به دامان قاتل افتاده ست
چگونه جان به سلامت برم ز سفاکی
که بر درش ملک الموت بسمل افتاده ست.
محاسن غزل: اگر چه همانطور که در بالا بیان کردیم در غزلیات فارسی به لحاظ اعم و اغلب جذبات صحیح و واقعی کم به نظر میرسید معذلک یک قسمت معتنابهی هم از غزلیات فارسی موجود است که در آنها محاسن و خوبیهای غزل در اعلی درجه دیده میشود. از آن جمله قسمت اعظم از کلمات اکابر صوفیه است که از جوش و اثر لبریز میباشد. در این غزلیات خاطرات و مضامینی که از عناصر و مواد اولیهء غزل شمرده میشوند به طرز بسیار جالب و جاذبی بیان شده است. عاشق لفظ عشق را بر زبان آورده از لذت آن مست و بی خود میشود:
«عشق میگویم و جان میدهم از لذت وی.» مصائب و دشواریهای راه عشق برای عاشق مقرون به لذت و درد آن دواست:
رهروان را خستگی راه نیست
عشق هم راه است و هم خود منزل است.
ناله از بهر رهایی نکند مرغ اسیر
خورد افسوس زمانی که گرفتار نبود.
عشق لطیفه ای است که از آغاز تا انجام آن لذت بخش و لطف انگیز است:
عشق در اول و آخر همه ذوق است و سماع
این شرابی است که هم پخته و هم خام خوش است.
عشق اخلاق رذیله را به اخلاق شریف مبدل میسازد:
هیچ اکسیر به تأثیر محبت نرسد
کفر آوردم و در عشق تو ایمان کردم.
شاعر فارسی احساسات و جذبات را با شوق و شور تمام کرده است:
نه دام دانم و نه دانه، اینقدر دانم
که پای تا به سرم هر چه هست در بندم.
(از شعر العجم تألیف شبلی نعمانی ج5 صص53 - 64 به اختصار) رجوع به شعر العجم ج1ص 22، 127، 248 و ج2 صص67 - 77 و ص163، 186، 194 و ج5 صص53 - 91 شود :
خدای را نستودم که کردگار من است
زبانم از غزل و مدح بندگانش بسود.
رودکی.
سراینده ای این غزل ساز کرد
دف و چنگ و نی را هم آواز کرد.فردوسی.
از دلارامی و نغزی چون غزلهای شهید
وز دلاویزی و خوبی چون ترانهء بوطلب.
فرخی.
دگر نخواهم گفتن همی سرود(2) و غزل
که رفت یک رهه بازار و قیمت سرواد.
لبیبی.
حاصل نآید به جسم و جان تو در
از غزل و می مگر که منفعلی.ناصرخسرو.
چند گفتی و بر رباب زدی
غزل دعد بر صفات رباب.ناصرخسرو.
مدح و دبیری و غزل را نگر
علم نخوانی و هنر نشمری.ناصرخسرو.
بر یاسمین و نسترن و ارغوان و گل
هر شب هزاردستان سازد همی غنا
بر گل زند ترانه و بر ارغوان غزل
بر نسترن شبانی و بر یاسمین نوا.
امیر معزی (از آنندراج).
نگوید غزل و آفرین هم نخواهد
که معشوق و مالک رقابی نبیند.خاقانی.
نفس بلبلان مجلس او
زین غزل شکر تر اندازد.خاقانی.
پیاپی شد غزلهای فراقی
برآمد بانگ نوشانوش ساقی.نظامی.
نکیسا بر طریقی کآن صنم خواست
فروگفت این غزل در پردهء راست.نظامی.
نی حراره یادش آید نی غزل
نی ده انگشتش بجنبد در عمل.مولوی.
مطرب همین طریق غزل گو نگاه دار
کین ره که برگرفت به جائی دلالت است.
سعدی.
مطرب یاران بگو آن غزل دلپذیر
ساقی مجلس بیار آن قدح غمگسار.سعدی.
ساقی بیا که شب به میان کرد زهد و رفت
زآن یک غزل که صبحدم آن راهزن زده ست.
امیرخسرو (از آنندراج).
نوبت عشاق ندارد غزل
قول بزرگان نبود جز عمل.خواجو.
در این زمانه رفیقی که خالی از خلل است
صراحی می ناب و سفینهء غزل است.حافظ.
غزل گفتی و در سفتی بیا و خوش بخوان حافظ
که بر نظم تو افشاند فلک عقد ثریا را.
حافظ
تا مطربان ز شوق منت آگهی دهند
قول و غزل به ساز و نوا میفرستمت.
حافظ.
(1) - بیت اخیر از حافظ شیرازی نیست، و در نسخ معتبر مانند طبع قزوینی نیامده، و بیت اول هم از عهد صفویه است.
(2) - ن ل: ثنا.

غزل.

[غَ زِ] (ع ص) آنکه با زنان سخن گوید و عشقبازی نماید. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه دوست دارد حدیث کردن با زنان. (مهذب الاسماء). المتغزل بالنساء. (اقرب الموارد). || سست و نرم از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) الضعیف عن الاشیاء. (اقرب الموارد).

غزل.

[غُزْ زَ] (ع ص، اِ) جِ غازلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غازلة شود.

غزل ارسلان.

[غِ زِ اَ سَ] (اِخ) قزل ارسلان. رجوع به همین نام شود :
نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای
تا بوسه بر رکاب غزل ارسلان دهد.
ظهیر (از المعجم فی معاییر اشعار العجم ص274).

غزل السعالی.

[غَ لُسْ سَ لا] (ع اِ مرکب)لغت به معنی رشتهء دیوان بیابانی یا غولان است. بیرونی در الجماهر گوید: مخاط الشیطان است و آن الیاف پنبهء کوهی؛ یعنی حجرالفتیلة است. رجوع به الجماهر چ حیدرآباد دکن صص200 - 201 و رجوع به حجرالفتیلة شود.

غزلان.

[غِ] (ع اِ) جِ غَزال. (منتهی الارب) (آنندراج). ظِباء. (صبح الاعشی ج2 ص45). رجوع به غزال و ظبی شود.

غزلباف.

[غَ زَ] (نف مرکب) غزل سرا. غزل پرداز. غزل گو.

غزلبافی.

[غَ زَ] (حامص مرکب)غزل سرایی. غزل پردازی. غزل گویی :
کمال تازه خیالی است نی غزلبافی
که شاعر است به هر ده زیاده از نساج.
شفیع اثر (از آنندراج).

غزل برداشتن.

[غَ زَ بَ تَ] (مص مرکب) غزل سراییدن. غزل گفتن. غزل خواندن :
غزل برداشته رامشگر رود
که پدرود ای نشاط و عیش پدرود.نظامی.
مطرب از درد محبت غزلی خوش برداشت(1)
که حکیمان جهان را مژه خون پالا بود.
حافظ (از آنندراج).
(1) - در دیوان حافظ چ قزوینی «عملی میپرداخت» آمده است.

غزل پرداختن.

[غَ زَ پَ تَ] (مص مرکب) غزل سراییدن. غزل گفتن. غزل بافتن :
غزل پردازم اینک از دو بیت خود دو مصرع را
کنم مطلع که حسن آفتاب از فرقدان بینی.
عرفی (از آنندراج).

غزل پرداز.

[غَ زَ پَ] (نف مرکب)غزل سرا. غزلباف. غزل گو. غزلخوان.

غزل پردازی.

[غَ زَ پَ] (حامص مرکب)غزل سرایی. غزلبافی. غزل گویی.

غزل حصار.

[غِ زِ حِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران، که در 15هزارگزی باختر کرج و 7هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج - قزوین واقع است. جلگه ای و معتدل و مالاریائی است و 75 تن سکنه دارد که به زبان ترکی و فارسی سخن میگویند. آب آن از رودخانهء کرج و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن، چغندرقند، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق آق تپه میتوان ماشین برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

غزلخوان.

[غَ زَ خوا / خا] (نف مرکب)کسی که پیاپی سرود خواند. غزل سرا. غزل گو. غزل پرداز. کنایه از مطرب است. (آنندراج) :
من غزل گوی توام تا تو غزلخوان منی
ای غزل گوی غزل خوان غزل خواه ببال.
فرخی.
تا غزلخوان را بباید وقت خواندن از غزل
نعت از زلف سیاه و وصف از چشم کحیل.
فرخی.
پری کی بود رودساز و غزلخوان
کمندافکن و اسب تاز و کمان ور.فرخی.
زهره غزلخوان آمده در زیر و دستان آمده
چون زیر دستان آمده بر شه ثریا ریخته.
خاقانی.
شعر نظامی شکرافشان شده
ورد غزالان غزلخوان شده.نظامی.
که نه تنها منم ربودهء عشق
هر گلی بلبلی غزلخوان داشت.سعدی.
زبور عشق نوازی نه کار هر مرغی است
بیا و نوگل این بلبل غزلخوان باش.حافظ.
زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست
پیرهن چاک و غزلخوان و صراحی در دست.
حافظ.
شوخ و میخواره و شبگرد و غزلخوان شده ای
چشم بد دور که سرفتنهء خوبان شده ای.
صائب.

غزل خواندن.

[غَ زَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) غزل گفتن. غزل پرداختن :
با سر همچو شیر نیز مخوان
غزل زلفک سیاه چو قیر.ناصرخسرو.

غزلخوانی.

[غَ زَ خوا / خا] (حامص مرکب) عمل غزلخوان. غزل خواندن. غزل گفتن.

غزل دان.

[غَ] (اِ مرکب) سبدی که زنان در آن رشته را نگهدارند بر وقت دوختن. (آنندراج).

غزل سرا.

[غَ زَ سَ] (نف مرکب) آنکه غزل سراید. غزلگو. غزلخوان. غزل پرداز :
ماه غزل سرایی مرد ملک ستایم
از تو غزل سرایی از من ملک ستایی.فرخی.
زین روی باغ صف بتان ملک پرست
ز آنروی صف رودزنان غزلسرای.فرخی.
غزل سرای شدم بر شکرلبی گل خند
بنفشه زلفی و نسرین بری صنوبرقد.
سوزنی.
نقل دهن غزلسرایان
ریحانی مغز عطرسایان.نظامی.
نه من بر آن گل عارض غزلسرایم و بس
که عندلیب تو از هر طرف هزارانند.حافظ.
ببود اندرین سرا غزالی غزل سرا
به مو مشک تبتا به قد سرو کشمرا.

غزل سرایی.

[غَ زَ سَ] (حامص مرکب)عمل غزلسرا. غزل سرودن. غزل گفتن. غزل خواندن :
ماه غزل سرایی مرد ملک ستایم
از تو غزل سرایی از من ملک ستایی.فرخی.
گر پیشه کنم غزل سرایی
او پیش نهد دغل درایی.نظامی.
مجنون ز مشقت جدایی
کردی همه شب غزل سرایی.نظامی.
غزل سرایی ناهید صرفه ای نبرد
در آن مقام که حافظ برآورد آواز.حافظ.

غزل طراز.

[غَ زَ طَ] (نف مرکب) شاعر. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص219).

غزل غزلها.

[غَ زَ لِ غَ زَ] (اِخ) نام کتابی از تورات(1). نشید الانشاد. سرود سلیمان. سیر سیرین. (فهرست ابن الندیم). شیر هشیرم. صاحب قاموس کتاب مقدس آرد: تفسیر لفظی غزل غزلها آن است که مقصود تزویج سلیمان به دختر فرعون یا براعیهء جمیله می باشد، و گویندهء آن سلیمان و عروس شولمیه و جمعی از دوشیزگان اورشلیم اند، و تفسیر تشبیهی آن این است که مقصود اظهار افکار عبرانیان در خصوص محبت پاکیزه ای است که در میان زوج و زوجه و نیز فیمابین مسیح و عروسش؛ یعنی کلیساست، و تفسیر رمزی این است که اسمها و اشخاصی که در آن مذکور است حقیقی نیست بلکه رمزی می باشد و مراد اشخاص روحانی است. (از قاموس کتاب مقدس ص635).
(1) - Cantique de Salomon.

غزلق.

[غُ لُ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بالاجام بخش تربت جام شهرستان مشهد، که در 25هزارگزی شمال باختری تربت جام و 4هزارگزی خاور مالرو عمومی تربت به فریمان واقع است. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 26 تن شیعهء فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود محصول آن، پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری است. و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غزل گفتن.

[غَ زَ گُ تَ] (مص مرکب)غزل سرودن. غزل پرداختن. تشبیب. تشبب :
صوفی نظر نبازد جز با چنین حریفی
سعدی غزل نگوید جز بر چنین غزالی.
سعدی.

غزل گوی.

[غَ زَ] (نف مرکب) آنکه غزل گوید. غزل سرا. غزلخوان. غزل پرداز. و کنایه از مطرب است. (آنندراج) :
گر حور زره پوش بود ماه کمان کش
گر سرو غزلگوی بود کبک قدح خوار.
رودکی.
بوسه ای از لب تو خواهم و شعر از لب تو
که شکربوسه نگاری و غزلگوی نگار.
فرخی.
من غزلگوی توام تا تو غزلخوان منی
ای غزلگوی غزلخوان غزلخواه ببال.فرخی.
خردمندی که از رایم خبر دارد ز ایمائی
غزلگویی که مرغان را به بانگ آرد به آوایی.
فرخی.
گرنه بیدل گشت بلبل چون کند چندین خروش
ورنه عاشق گشت قمری چون کند چندین فغان!
بوستان اکنون چو بزم خسروان آراسته
و اندرو بلبل غزلگوی است و قمری مدح خوان.
امیر معزی (از آنندراج).
بلبل بر شاخ گل هنوز غزلگوی
فاخته در بوستان هنوز به فریاد.
سروش اصفهانی.

غزلگویی.

[غَ زَ] (حامص مرکب)غزل سرایی. غزل پردازی. غزلخوانی. غزل گفتن. غزل سراییدن :
هر مرغ به دستانی در گلشن شاه آمد
بلبل به نواسازی حافظ به غزل گویی.حافظ.

غزل لاله.

[غِ زِ لا لَ / لِ] (اِ مرکب) قسمی ماهی. قزل آلا. || قسمی نوار.

غزلولاور.

[غُ وَ] (اِ) دبهء برنجین. (برهان قاطع) (آنندراج). در یک نسخهء خطی جهانگیری آمده: «غز دلاور و غُزیور، دبهء برنجی بود» و در نسخهء خطی دیگر «غزلولاور و غزیور...». (حاشیهء برهان قاطع چ معین). شعوری در لسان العجم به نقل از جهانگیری(1) به معنی دبه ای آورده است که در آن ترنجبین و بعضی مرباها گذارند و غزیور را نیز مترادف آن ذکر کرده است. (لسان العجم ج2 ورق 189 الف).
(1) - در نسخ جهانگیری این مطلب نیامده است.

غزلة.

[غِ لَ] (ع اِ) جِ غَزال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غزال شود.

غزلی.

[غَ لی ی] (ع ص نسبی) کسی که پارچهء سفید درست میکند. (دزی ج2 ص211).

غزلی.

[غَ زَ لی ی] (ص نسبی) منسوب به غزل. رجوع به غزل شود.

غزلیا.

[] (اِخ) ابنة عمرم یا اخزیا. به قول طبری از پادشاهان بنی اسرائیل بود و مدت7 سال پادشاهی کرد. متن عبارت طبری این است : «ثم ملکت عتلیا و تسمی غزلیا ابنة عمرم ام اخزیا... ملکها سبع سنین». رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص144 و حاشیهء آن شود.

غزلیات.

[غَ زَ لی یا] (ع اِ) مأخوذ از تازی به معنی سروادها و غزلها. (ناظم الاطباء). از روی قیاس میتوان آن را جمع غزلیه دانست، ولی اصطلاحاً جمع غزل محسوب میشود. کلمات: ادبیات، غزلیات، رباعیات، عملیات، تجربیات و ریاضیات هرچند در اصل، جمعِ ادبیه، غزلیه، رباعیه... (با حذف موصوف) محسوبند، ولی عادةً در فارسی آنها را در جمع ادب، غزل، رباعی... به کار برند. (مفرد و جمع و معرفه و نکره تألیف معین ص97)(1) :
غزلیات عراقی است سرود حافظ
که شنید این ره دلسوز که فریاد نکرد؟
حافظ.
(1) - رجوع به کتاب مذکور ص94 و «یّت مصدری» به قلم آقای مجتبی مینوی چ مجلهء یغما، تهران 1329 ه . ش. ص2 شود.

غزم.

[غُ] (اِ) هیبت و خشم و قهر و کینه. (برهان قاطع) (آنندراج). غژم. (برهان قاطع). رجوع به غزم شود.

غزمینی.

[غَ] (اِخ) رجوع به زاهدی شود.

غزنا.

[غُ] (اِخ) نخستین حد تبت است از سوی تغزغز به نزدیکی رود کحا نهاده است. (حدود العالم).

غزن قفلی.

[غَ زَ قُ] (اِ مرکب) (یا غزن قلفی)(1). در تداول عامه قلاّب فلزی که در حلقه ای داخل میشود و برای پیوستن کناره های متقابل لباس به کار میرود.
(1) - Agrafes de Vetement.

غزنگ.

[غُ نَ] (اِ) گیاهی که در عوض اشنان بدان رخت جامه شویند. (برهان قاطع) (آنندراج).

غزنو.

[غَ نَ] (اِخ) نام شهر غزنین که مابین کابل و قندهار واقع است. (برهان قاطع) (آنندراج). غزنی. غزنه. غزنین. (برهان قاطع). رجوع به غزنین شود :
بیش از آن کز شاه غزنو داشت فردوسی طمع
ریخت گوهر بر ظهوری از شه هندوستان.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

غزنوی.

[غَ نَ ] (ص نسبی) منسوب است به غزنه. (آنندراج). منسوب است به غزنه که از بلاد هند است. (انساب سمعانی). منسوب به غزنین و غزنی. رجوع به غزنین شود.
-سلاطین غزنوی؛ رجوع به غزنویان شود.

غزنوی.

[غَ نَ ] (اِخ) او راست: کتاب «النتف فی الفتاوی» که علی جمالی در ادب الاوصیاء آن را ذکر کرده است. دانشمندان دیگر هم کتبی به این نام تصنیف کرده اند. (از کشف الظنون چ استانبول ج2 ستون 1925).

غزنوی.

[غَ نَ ] (اِخ) (متوفی به سال 1445م.) از دانشمندان هند است. در دولت آباد واقع در دکن متولد شد و در دهلی دانش فراگرفت و قاضی القضاة بود. از تألیفات وی «الارشاد» است در نحو که نسخهء خطی از آن در لیدن است. (از اعلام المنجد).

غزنوی.

[غَ نَ] (اِخ) متوفی به سال 593 ه .ق. = 1197م.) احمدبن محمد بن سعید اصولی. فقیهی بود و در حلب درگذشت. او راست: «روضة اختلاف العلماء» و «المقدمة المختصرة» در فقه، و «روضة المتکلمین» در اصول دین. (از اعلام زرکلی ج1 ص70) رجوع به احمدبن محمد غزنوی شود (تاریخ وفات در آنجا 553 ه . ق. ذکر شده است، و در نام مؤلفات نیز مغایرت هست).

غزنوی.

[غَ نَ] (اِخ) (متوفی به سال 556 ه .ق.)(1) اشرف الدین حسن بن محمد حسینی غزنوی، مکنی به ابومحمد و مشهور به اشرف، از فصحای بزرگ اواسط قرن ششم هجری قمری است. دربارهء نام او هیچیک از مآخذ اختلافی ندارند و خود نیز در اشعار خویش حسن را غالباً به صورت تخلص درآورده است، چنانکه در اشعار او دیده میشود. کنیهء او را عوفی(2) ابوالحسن آورده لیکن ابوالحسن بیهقی(3) به نقل از خود سید، «ابومحمد» گفته، و این قدیمترین اشاره ای است که در دست داریم، پدر او را عوفی و هدایت (در مجمع الفصحاء ج1 ص192) ناصر علوی گفته اند، لیکن چه در لباب الانساب و چه در راحة الصدور رواندی، محمد است. در مقدمهء دیوان سید که به قلم جامع دیوان او که از جملهء معاصران و دوستداران وی بوده است، نوشته شده، کنیهء او ابوعلی(4) و نام پدرش احمد آمده است، ولی چون دو تن از معاصران او که هردو وی را ملاقات کرده اند؛ یعنی بیهقی و راوندی، نام و نسب او را به نحو واحدی آورده اند، اعتماد به صحت آن دو قول اقرب صواب مینماید. مجموع آنچه از نام و کنیه و نسبت و نعوت سید از قول بیهقی و راوندی به دست می آید، این است: «سید امام اشرف ذوالشهادتین، مفخراللسانین، رئیس افاضل السادة، ابومحمد الحسن بن محمد الحسینی» و بنابراین قول عوفی و دیگر تذکره نویسان که نام پدرش را ناصر دانسته و او را برادر محمد بن ناصر شمرده اند درست نیست. محمد بن ناصر را گویا برادری به نام حسن بوده است که از شاعران عهد خود بوده و هنگامی که سنائی کارنامهء بلخ را به نظم می آورد در غزنین به سر میبرد. سنایی در صفت شاعران غزنین بعد از آنکه از وصف سیدمحمد ناصر بپرداخت، میگوید: از همان بیخ که محمد شاخه ای از آن است شاخهء دیگر جمال الدین حسن است:
شاخ دیگر جمال دین حسن است
که چو نام خود او نکوسخن است
سیدی خوب روی و پاکیزه
سخنش همچو غیب دوشیزه
قوت نظم و نثرش از نسب است
زآنکه از شاخ افصح العرب است
هرکجا هست شاعر علوی
او چو صدر است و دیگران چو روی.
بنابراین جمال الدین حسن بن ناصر که برادر محمد بن ناصر بود غیر از آن است که به نام ابومحمد حسن بن محمد (یا احمد) و صاحب دیوان موجود بوده و «الاشرف» لقب داشته، و معاصران آن دو سید دیگر بوده است، و گویا مراد سنایی از میرحسن که در کارنامهء بلخ پس از وصف کردن چند شاعر بعد از سیدمحمد، نام او را نیز آورده همین سیداشرف حسن باشد:
تاج و کان موافقان سخن
وقت تحسین شعر میرحسن
از پس بوحنیفه اسکافی
که بر اشراف دارد اشرافی
چاکر صدر و سیدالشعراء
که بدان چاکری است خواجهء ما
شاعری با معانی و خرد است
خاصه میراث خوار جد خود است.
و بعید نیست آن سیدحسن که هنگام زندانی بودن مسعود سعد در مرنج (که مسلماً پیش از سال 500 ه . ق. بوده است) فوت کرده، و مسعود سعد او را بدین ابیات مرثیه گفته است:
بر تو سیدحسن دلم سوزد
که چو تو هیچ غمگسار نداشت.
سیدحسن نخستین یعنی برادر سیدمحمد بوده باشد، و مسلماً او غیر از سیداشرف حسن است که مدتها بعد از تاریخ 500 ه . ق. زنده بود. از سیدحسن نخستین پسر ناصر علوی شعری در دست نیست، و آنچه تذکره نویسان از اشعار سیدحسن بن ناصر نوشته اند آن است که در دیوان سیداشرف حسن بن محمد مییابیم و از اوست. آقای مدرس رضوی در مقدمه ای که بر دیوان سیدحسن غزنوی نوشته اند برآنند که این سیداشرف حسن پسر محمد بن ناصر علوی است و تذکره نویسان بنا بر عادت نسبت نواده به جد، او را سیدحسن بن ناصر گفته اند چنانکه در ابوعلی بن سینا و نظایر آن می بینیم. آنچه تذکره نویسان از احوال سید آورده اند کوتاه و مغشوش و غالباً نادرست است. خلاصهء آنچه از این مآخذ برمی آید این است: «در آن وقت که سلطان بهرامشاه لشکر سوری را بشکست، جماعتی از ارکان دولت او اسیر شدند، و در میان آنان سیدحسن بود که میخواستند او را به قتل آورند، لیکن او درخواست تا وی را به خدمت سلطان برند، و در حضرت او یک رباعی خواند:
آنی که فلک به پیش تیغت نآید
بخشش بجز از کف چو میغت نآید
زخم تو که پیل کوه پیکر نکشد
بر پشه همی زنی، دریغت نآید؟(5)
سلطان او را بخشید، و تشریف منادمت ارزانی داشت. آورده اند که او از علماء و وعاظ بزرگ زمان بود، و در مجلس وعظش قریب هفتادهزار کس(!) جمع میشدند که چهارهزار تن از آنها مرید خاص او بودند، و چون این خبر به بهرامشاه رسید دو شمشیر برهنه نزد او فرستاد تا در یک غلاف کند؛ یعنی دو شمشیر در غلافی و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند. سید قصد سلطان را دریافت و از غزنین به حرمین شریفین روی نهاد، و از آنجا به بغداد رفت و به سبب تعلقی که در آن شهر به تیرگر پسری داشت مدتی بماند، و بعد داعیهء حب وطن در او به جنبش آمد، از بغداد رهسپار غزنین شد، لیکن چون به ولایت جوین رسید در قصبهء آزادوار به مرض فجأه به سال 565 ه . ق. بدرود حیات گفت، و الحال تربت او در آن قصبهء معین است، و دیوان اشعار او قریب به چهارهزار بیت بود». اگرچه اشارات تذکره نویسان که خلاصهء آنها را آورده ایم، با اشتباهها و تخلیطهایی همراه است، لیکن از حقایق نیز حکایت میکند. حقیقت رابطهء سیدحسن با دربار غزنوی آن است که بنا بر آنچه از اشعار سنایی و از توجه به قراین دیگر برمی آید، سید در دورهء مسعودبن ابراهیم غزنوی (492-508 ه . ق.) به شاعری اشتغال داشته، و بعد از آن در عهد کمال الدولة شیرزاد (508-509) و سلطان الدولة ارسلان (509-511) هم گویا همچنان در سلک شاعران درگاه منخرط بوده است، زیرا هنگامی که یمین الدولة بهرامشاه (511-547 ه . ق.) به یاری سنجر سلطنت را از دست ارسلان شاه بیرون آورد، و در حضور سنجر در غزنین به پادشاهی نشست، سیداشرف او را بدین قصیده تهنیت گفت:
منادی برآمد ز هفت آسمان
که بهرامشاه است شاه جهان.
از این پس سید سالها در دربار بهرامشاه به عزت میگذرانده، و از شاعران به نام شمرده میشده، و گویا در سفرهای بهرامشاه به هندوستان با او همراه بوده است:
چون ز غزنین کردم آهنگ ره هندوستان
از سپاه روم خیل زنگ می بستد جهان.
ولی بعدها به علت نامعلومی میان او و سلطان استشعاری حاصل شد، چنانکه سید غزنین را ترک گفت، و به خراسان رفت، و از نیشابور قصیده ای به مطلع ذیل:
گشاد صورت دولت به شکر شاه دهان
چو بست زیور اقبال بر عروس جهان.
که به سوگندنامه مشهور است، بفرستاد، و در آن برای اثبات بیگناهی سوگند خورد تا بعد از چندی مورد عفو سلطان قرار گرفت. در قصیده ای که بعد از بازگشت به درگاه سلطان ساخت، از معاودت خود و تجدید لطف پادشاه اظهار مسرت کرد، و از خطرهایی که در دوری از درگاه تحمل کرده بود شکایت نمود:
یارب منم که بخت مرا باز درکشید
وز قعر چاه تیره به اوج قمر کشید
بختم گرفت در بر از آن پس که رخ بتافت
چرخم نهاد گردن از این پس که سرکشید
منت خدای را که شب تیره رنگ من
آخر به آخر آمد و سوی سحر کشید
شاها امید من به خدا و به لطف تست
دریاب بنده را که فراوان خطر کشید
تا روز خود خجسته کند از لقای تو
بی دیده باد اگر نه به شبها سهر کشید.
اما داستان گرفتاری سوری و یاران او که سید هم در آن میان بود، به نحوی که بیان کرده اند درست نیست، فقط شاید بعد از لشکرکشی سیف الدین سوری به سال 543 ه . ق. به کین خواهی برادر خود ملک الجبال قطب الدین محمود غوری که به کید بهرامشاه در حال پناهندگی در غزنین مسموم و مقتول گردیده بود، و پس از فرار بهرامشاه، سید نیز مانند بعضی دیگر از ارکان دولت در غزنین مانده، و از این جهت متهم به جانبداری از ملوک غوریه آل شنسب شده باشد. چنانکه میدانیم در زمستان همان سال بهرامشاه دوباره غزنین را گرفت و سوری به قتل رسید و سید که مغضوب و مطرود شده بود ناگزیر بار دیگر از غزنین بیرون رفت و به خراسان شتافت، و در سال 544 ه . ق. در نیشابور بود. ابوالحسن بیهقی در کتاب لباب الانساب گفته است: «و حضر نیسابور فی شهور سنة اربع و اربعین و خمسمائة (544 ه . ق.) واحد ملقب بالاشرف الامام مفخر اللسانین رئیس افاضل السادة، و قال انا ابومحمد الحسن بن محمد الحسینی...» سید بعد از این تاریخ به بغداد و از آنجا به مکه رفت، و از آنجا به زیارت قبر پیغامبر شتافت و این قصیده بگفت:
یارب این ماییم و این صدر رفیع مصطفاست
یارب این ماییم و این فرق عزیز مجتباست.
از آنجا در عهد خلافت المقتفی لامرالله (530 - 555 ه . ق.) به بغداد رفت، و از سلطان غیاث الدین مسعود سلجوقی (527 - 547 ه . ق.) نواخت و احسان دید، و از آنجا پیش از وفات سلطان محمود به همدان رفت، و چندی در عراق و مدتی در خراسان بود، و به مدح سنجربن ملکشاه سلجوقی (511-552 ه . ق.) و ملکشاه بن محمود سلجوقی (547-548) و دیگر ارکان مملکت سلاجقه در عراق و خراسان اشتغال داشت، و سلیمان شاه بن محمودبن ملکشاه سلجوقی را که در سال 555 ه . ق. در همدان به تخت نشسته بود به روایت راوندی (راحة الصدور ص 275) مدح گفت و سپس از همدان به خراسان رفت، و در بازگشت در قصبهء آزادوار از ولایت جوین وفات یافت. سال وفات را تذکره نویسان به صورتهای گوناگون آورده و از 535 - 565 نوشته اند. این هردو قول اخیر را هدایت هم نقل کرده است. نخستین را در ریاض العارفین و دومین را در مجمع الفصحا، لیکن چون سید در سال 555 ه . ق. به تصریح راوندی ناظر جلوس سلیمان شاه در همدان بود، و او را قصیدهء تهنیت گفت، پس فوت او بعد از این تاریخ بوده است و از آنجا که جامع دیوان سید در مقدمهء خود بر آن دیوان گفته است که سید وصایت کرد تا دیوانش را به نام سلطان سنجر، که بعد از گرفتاری خال خود به جای او در خراسان نشسته، و به سال 557 ه . ق. به دست مؤید آی ابه کور و خلع شده بود، درآورد، پس باید پیش از تاریخ خلع او این وصایت در مرض موت انجام گرفته باشد، و بنابراین شاید به تحقیق توان گفت که تاریخ فوت سید سال 556 ه . ق. بوده است، و همین تاریخ است که بر اثر اشتباه نساخ به صورت 565 ه . ق. درآمد. قبر سید در قصبهء آزادوار باقی است. دیوان سیدحسن شامل قصاید و غزلها و ترجیعات در دست است و به سعی آقای مدرس رضوی استاد دانشگاه طبع شده است. این شاعر بر رسم شاعران بزرگ عهد خود به انواع موضوعات از مدح و رثاء و وعظ و غزل توجه کرده است. او سبکهای غالب استادان معاصر یا قریب العهد خود را، که بر وی در صناعت شاعری مقدم بوده اند، مانند مسعود سعد، معزی و سنایی تتبع کرده، ولی این امر دلیل آن نشده است که خود سبک استوار و محکم مخصوص به خود را که بعد از او در شاعران نیمهء دوم قرن ششم هجری قمری مؤثر گردیده است ایجاد نکند. کلام سید سخته و استوار است، و او به آرایشهای لفظی و آوردن ردیف در غزلها و قصاید خویش و داشتن ترکیبات تازهء مخصوص بسیار متمایل است. کلام او غالباً ساده و خالی از تعقید و ابهام است و روش شاعران خراسان در صراحت اندیشه و سخن در او اثر خود را حفظ کرده است. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا ج2 صص586 - 592) رجوع به مقدمهء دیوان سیدحسن غزنوی چ آقای مدرس رضوی و تاریخ گزیده چ لیدن ص817 و مرآت الخیال ص34 شود. اینک نمونه هایی را از اشعار او در اینجا ذکر میکنیم و طالبان تفصیل به دیوان چاپی او چ مدرس رضوی رجوع کنند(6) :
وقت آن است که مستان، طرب از سر گیرند
طرهء شب ز رخ روز همی برگیرند
مطربان را و ندیمان را آواز دهند
تا سماعی خوش و عیشی به نوا درگیرند
راویان هر نفسی تهنیتی نو خوانند
مطربان هر کرتی پردهء دیگر گیرند
سر فریاد نداریم پگاه است هنوز
یک دو ابریشم باید که فراتر گیرند
ساقیان گرم درآرند شراب گلگون
که نسیمش ز دم خرم مجمر گیرند
بزم را تازه تر از روضهء رضوان دارند
باده را چاشنی از چشمهء کوثر گیرند...
و نیز گوید:
کاری به گزاف میگزارم
عمری به امید میسپارم
نی زهرهء آنکه دل بجویم
نی طاقت آنکه دم برآرم
اندیشه بسوخت عقل و روحم
و امید ببرد روزگارم
یاری نه که یک رهم بپرسد
تا بر چه امید و در چه کارم...
و نیز گوید:
داند جهان که قرهء عین پیمبرم
شایسته میوهء دل زهرا و حیدرم
دریا چو ابر بار دگر آب شد ز شرم
چون گشت روشنش که چه پاکیزه گوهرم
دری پر از عجایب دریا شود به حکم
هر قطره یی که در صدف دل بپرورم
طبعم چو آتش تر و هردم خلیل وار
خوشبوگلی دگر دمد از آتش ترم...
و نیز گوید:
از دل و دلبر جدا افتاده ایم
خود چنین تنها چرا افتاده ایم
او گل و من بلبل و از یکدگر
هر دو بی برگ و نوا افتاده ایم
خاک پای و سر برهنه مانده ایم
زآنکه غمخوار و ز پا افتاده ایم.
از رباعیات اوست:
آرامگه دل خم مویت دیدم
بینایی دیده خاک کویت دیدم
سبحان الله هیچ ندانم امروز
تا روی که دیده ام که رویت دیدم.
رفتیم و گرانی ز وصالت بردیم
در دیده نمونهء جمالت بردیم
تا مونس هردو یادگاری باشد
دل را به تو دادیم و خیالت بردیم.
(1) - در سال وفات شاعر اختلاف است و در ضمن شرح حال شاعر بیان خواهد شد. رجوع به مطالب بعدی شود.
(2) - لباب الالباب ج2 ص270.
(3) - لباب الانساب به نقل از مقدمهء آقای مدرس رضوی بر دیوان سیدحسن غزنوی.
(4) - در نسخهء اصلی به جای ابوعلی، ابوالعلی است که آن را «ابویعلی» هم میتوان خواند.
(5) - مقدمه دیوان سیدحسن غزنوی، چ مدرس رضوی ص یو.
(6) - تصحیحات علامهء مرحوم دهخدا در دیوان مزبور صص361-376 درج شده است. رجوع به مقدمهء لغت نامه شود.

غزنوی.

[غَ نَ] (اِخ) (704-773 ه . ق.) سراج الدین، عمر بن اسحاق بن احمد هندی. از اکابر فقهای حنفی بود. او راست : «الفتاوی السراجیة» خطی، و «التوشیح» در «شرح الهدایة، و «الشامل» در فقه، و «زبدة الاحکام فی اختلاف الائمة» خطی، و «شرح بدیع الاصول» و شرح المغنی» و «المعزة المنیفة فی ترجیح مذهب ابی حنیفة» و «شرح الزیادات». (از اعلام زرکلی ج2 ص711).
مؤلف معجم المطبوعات آرد: عمر بن اسحاق بن احمد سراج الدین هندی غزنوی حنفی، مکنی به ابوحفص. او امام و علامه و استاد در بحث و بسیار هوشیار بود. مؤلفات او بسیار است از جملهء آنها: «شرح الهدایة» و «زبدة الاحکام» و «شرح بدیع الاصول» و «شرح المغنی» و جز آن. فقه را از وجیه الدین دهلوی و شمس الدین خطیب دولی و دیگران فراگرفت. وی به سال 793 ه . ق. درگذشت، ولی صاحب کشف الظنون و همچنین سیوطی وفات او را به سال 773 ه . ق. نوشته اند. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1379).

غزنوی.

[غَ نَ] (اِخ) (متوفی به سال 582 ه . ق. = 1186م.) عالی بن ابراهیم بن اسماعیل غزنوی، ملقب به تاج الشریعة، فقیهی حنفی و مفسر بود. او راست «تفسیر قرآن» در دو جزء. (از اعلام زرکلی ج2 ص461).

غزنوی.

[غَ نَ] (اِخ) (حکیم...) مجدودبن آدم سنائی :
بشنو این پند از حکیم غزنوی
تا بیابی در تن مرده نوی.
مولوی.
رجوع به سنایی شود.

غزنوی.

[غَ نَ] (اِخ) محمد بن محمود قاضی غزنوی، ملقب به معین الدین و مکنی به ابوالعلاء. او راست: کتاب «سرالسرور» در ذکر شعرای زمان خود. (از کشف الظنون چ استانبول ج2 ستون 987).

غزنوی.

[غَ نَ] (اِخ) محمودبن سبکتگین را گویند. (از آنندراج) :
ناز و نیاز کار ایاز است و غزنوی
کآن بندهء نیاز شد و این غلام ناز.
ملاشانی تکلو (از آنندراج).
چون این زاری به گوش غزنوی خورد
سرش غوطه به خون دل فروبرد.
حکیم زلالی (از آنندراج).
رجوع به محمودبن سبکتگین غزنوی شود.

غزنویان.

[غَ نَ] (اِخ) سلاطین غزنوی. حکومت غزنویان به دو دوره تقسیم میشود:
دورهء اول حکومت غزنویان: در اواخر عهد سامانیان بر اثر تسلط غلامان ترک نژاد در دستگاه دولتی و بروز اختلاف در میان امرا و وزرا و صغر سن شاهان و ضعف و عدم تدبیر آنان و فشارهای پیاپی آل بویه بر خراسان، زمام ادارهء ممالک وسیع از دست اولیای آن دولت بیرون رفت، چنانکه خراسان و ماوراءالنهر را مدتی دراز جنگ و اختلاف و خونریزی و نفاق فراگرفته، و حالتی پیش آمده بود که در این بیت فردوسی که خود ناظر بر همین اوضاع بود خلاصه میشود:
زمانه سراسر پر از جنگ بود
به جویندگان بر جهان تنگ بود.
وقت امرای دولت سامانی از حدود سال 370 ه . ق. به بعد به سعایت و کشتن یکدیگر و عصیان بر پادشاهان میگذشت، و از آن جمله است وضعی که بر اثر سعایت امرا میان منصوربن نوح (350-366) ه . ق. و البتکین حاجب از غلامان سامانیان که به مرتبهء سپهسالاری خراسان رسیده و پیش از سلطنت منصور؛ یعنی در عهد حکومت عبدالملک این سمت را داشته بود پدید آمد، و او را ناگزیر کرد که با غلامان خود و دسته ای سپاه مجهز از خراسان بیرون رود، و حکومتی در خارج از قلمرو سلطنت سامانیان در شهر غزنه تشکیل دهد (351 ه . ق.)، لیکن هنوز چندی از استقرار او در آن دیار نگذشته بود که درگذشت، و جانشینان او تا حدود سال 366 ه . ق. کاری از پیش نبردند. در این سال یکی از غلامان البتکین به نام سبکتکین که در دستگاه البتکین به مراتب عالی ارتقا جسته و داماد او شده بود جای خداوند خود را گرفت. از این هنگام حکومت غزنوی از مشرق و مغرب توسعه یافت، چنانکه سبکتکین در ولایت سند شروع به فتوحاتی کرد. و از سال 384 ه . ق. هم به درخواست منصوربن نوح برای اطفاء نایرهء طغیان آل سیمجور و فائق بر خراسان تاخت و آن را تصرف کرد و سپهسالاری آن را با لقب سیف الدوله برای پسر خود محمود گرفت، لیکن به پیروی از سیرت البتکین نسبت به امرای سامانی حق ناشناسی نکرد، و اطاعت ظاهری خود را همچنان محفوظ داشت، و بعد از فوت او (387 ه . ق.) محمود نیز که در سپهسالاری خراسان باقی مانده بود همچنان در ظاهر نسبت به امرای آل سامان راه اطاعت میسپرد تا در سال 389 ه . ق. به نحوی از اطاعت آنان بیرون آمد، و مقارن همین اوقات امرای آل افراسیاب حکومت سامانی را در ماوراءالنهر برانداختند، و محمود رسماً خراسان و خوارزم را بر متصرفات خود افزود. محمود از پادشاهان بزرگ ایران و یکی از فاتحان مشهور تاریخ اسلامی و از مردانی است که در تاریخ ایران و اسلام مقام بسیار بزرگی را حائز شده است. او بعد از آنکه برادر خود اسماعیل (387-388 ه . ق.) را که به وصیت پدر جانشین او بود از امارت معزول کرد، همهء متصرفات غزنویان را در دست گرفت و بر اثر شجاعت و تدبیر به فتوحات پی درپی ایران و هند توفیق یافت، چنانکه در سال 421 ه . ق. که سال فوت او بود از حدود ری و اصفهان تا خوارزم و ولایت گجرات و سواحل عمان در هندوستان در تصرف او بود. او نخستین کسی است که از میان پادشاهان عنوان سلطنت بر وی نهاده شد، و این از لفظ امیر خلف بانو بود (رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص406 شود). محمود مردی جنگجو و مدبر و باسیاست و در همانحال متعصب و سختگیر و علاقمند به جمع مال بود. بعد از او پسرش محمد چندماهی حکومت کرد، ولی مسعود که هنگام فوت پدر در عراق بود به خراسان لشکر کشید، و سران سپاه غزنوی محمد را اسیر کردند، و بر مسعود به جای پدر به سلطنت سلام گفتند، و او تا سال 432 ه . ق. سلطنت میراند، و اگر چه مردی شجاع بود ولی شرابخوارگی و عیاشی و سوءتدبیر سلطنت او را از میان برد و مایهء غلبهء آل سلجوق بر ایران شد، و دورهء اول غزنوی با شکست او از سلجوقیان در نزدیک حصار دندانقان مرو (431 ه . ق.)، و قتل او به دست غلامانش هنگام فرار از غزنین (432 ه . ق.) به پایان رسید. دربار غزنویان در این دوره مشحون بود به وجود شاعران بزرگ، زیرا دورهء آنان از وجود کسانی برخوردار بود که در اواخر عهد سامانی تربیت شده و در آغاز قرن پنجم هجری قمری شهرت یافته بودند، مانند: فردوسی، عنصری، فرخی، و جز آنان.
دورهء دوم حکومت غزنویان: بعد از آخرین شکست سپاهیان غزنوی به سال 431 ه . ق. نزدیک حصار دندانقان مرو که سخت ترین انهزام غزنویان از سلجوقیان بود، سلطان مسعود غزنوی به سرعت به جانب غزنین عقب رفت، و به قول خود او که میگفت: «به مرو گرفتیم و هم به مرو از دست برفت»(1) بعد از این شکست خراسان و خوارزم و گرگان و ری و اصفهان از چنگ غزنویان برفت. سلطان مسعود هنگام عقب نشینی به غزنین نامه ای به ارسلان خان از ایلک خانیهء ماوراءالنهر نوشت و از او مدد خواست، و بعد از رسیدن به غزنین نیز بار دیگر این خواهش را تکرار کرد لیکن اثری از یاوری خان مشهود نشد، و تکرار وقایع ناگوار مسعود را روز به روز نومیدتر میکرد تا سرانجام راه هندوستان پیش گرفت، و بنه و اثقال و خزاین و کسان و بستگان را از غزنین بیرون برد، و فرزند خود امیر مودود را امارت بلخ داد، و با خواجه احمدبن محمد بن عبدالصمد وزیر بدانسوی فرستاد. بعد از حرکت از غزنین هنگامی که مسعود و سپاهیانش به نزدیک رباط ماریکله رسیدند غلامان و لشکریان بر خزاین سلطان زدند، و آن را غارت کردند، و امیر محمد را که همراه سلطان آورده بودند به امارت برداشتند، و مسعود را که در رباط ماریکله حصاری شد اسیر کردند، و به قلعهء کسری بردند و در تاریخ یازدهم جمادی الاولی سال 432 ه . ق. بکشتند. امیر مودود بعد از آگهی از واقعهء مسعود به غزنین تاخت و کار بساخت، و با محمد و فرزندان و لشکریان عاصی جنگید، و همهء مخالفان پدر را از میان برد. دورهء دوم حکومت غزنوی بدینگونه آغاز شد، و از 432 تا 582 یا 583 ه . ق. یعنی یکصدوپنجاه سال ادامه یافت. در این دوره از مودود تا تاج الدوله خسرو ملک سیزده پادشاه بر جای محمود غزنوی تکیه زدند، که در میان آنان طغرل کافرنعمت (غاصب) یکی از غلامان غزنوی نیز بود، که عزالدوله عبدالرشید پادشاه غزنوی را در سال 440 ه . ق. به قتل آورد، و تا 444 ه . ق. به غصب حکومت راند. از دورهء سلطنت مودود تا عهد پادشاهی ابراهیم بن مسعود مدتی میان سلجوقیان و غزنویان جنگ و ستیز ادامه داشت تا سلطان ابراهیم و ملک شاه صلح کردند بر اینکه هیچیک از جانبین قصد مملکت دیگری نکند. شاهان غزنوی پس از شکست مسعود از سلاجقه تنها به افغانستان و سیستان و ولایت سند اکتفا کردند، لیکن به تدریج دایرهء حکومت ایشان تنگ تر شد خاصه که سلاطین غوری در این میان قوت میگرفتند، و قلمرو حکومتشان گشایش مییافت، و حتی غزنین را نیز در اواخر عهد غزنویان؛ یعنی در پایان عهد سلطنت خسرو شاه بن بهرامشاه (547-555 ه . ق.) از دست آنان بیرون آوردند، و بنا بر بعضی از اقوال پایتخت غزنویان بعد از این واقعه به لاهور انتقال یافت، تا آن شهر را نیز به سال 583 ه . ق. غیاث الدین غوری بگرفت، و خسرو ملک آخرین پادشاه غزنوی را مقید و محبوس کرد، و سپس او و همهء شاهزادگان غزنوی را از میان برد. دورهء دوم حکومت غزنوی اگر چه از حیث تأثیر در سرنوشت سیاسی ایران بی ارزش است لیکن برای اشاعهء زبان و ادب فارسی خالی از اهمیت نیست، زیرا اولاً ادامهء حکومت در متصرفات غزنوی هند باعث شد که زبان و ادب پارسی در آنجا بیشتر ریشه کند و رواج یابد، و ثانیاً بعضی از پادشاهان غزنوی که بعد از مسعود حکومت کردند غالباً دوستداران شعر و ادب بودند، و عده ای از شاعران بزرگ مانند مسعودبن سعدبن سلمان و عثمان مختاری و سیدحسن غزنوی و سنایی غزنوی و ابوالفرج رونی و جز آنان در دستگاه ایشان زیسته، و ایشان را مدح گفته اند. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا ج1 صص213 - 215 وج2 صص3 - 5).
پادشاهان و امرای غزنوی عبارت بودند از:
پسران سبکتکین(2).
1 - الب تکین(3).351
2 - ابواسحاق(4) ابراهیم بن الب تکین.352
3 - بلکاتکین(5) (غلام الب تکین).355
4 - پیری (غلام الب تکین).362
پسران سبکتکین:
5 - ناصرالدوله سبکتکین (غلام الب تکین).367(6)
6 - اسماعیل بن سبکتکین.387
7 - یمین الدوله ابوالقاسم محمودبن سبکتکین(7).389(8)
8 - جلال الدوله محمد بن محمود مکحول(9).صفر421
9 - ناصر دین الله مسعود [ اول ] ابن محمود(10).شوال421(11)
محمد (برای بار دوم حکومت کرد و به سال 433 ه . ق. کشته شد).
10 - شهاب الدوله ابوسعد مودودبن مسعود (متوفی به سال 440 ه . ق.).433
11 - مسعود [ دوّم ] ابن مودود (طفلی که چند هفته حکومت کرد). 440
12 - بهاء الدوله ابوالحسن علی بن مسعود [ اوّل ] .رجب 440
13 - عزالدوله عبد الرشیدبن محمود(12).441(13)
طغرل غاصب (غلام محمود بود 40 روز حکومت کرد و به سال 444 درگذشت).
14 - جمال الدوله(14) فرخزادبن مسعود.444.
15 - ظهیرالدوله ابراهیم بن مسعود، ملک مؤید جلال الدین.451
16 - علاءالدوله ابوسعد مسعود [ سوم ]ابن ابراهیم.492
17 - کمال الدوله شیرزادبن مسعود.508
18 - سلطان الدوله ارسلان شاه بن مسعود(15).
509
19 - یمین الدوله بهرامشاه بن مسعود (نایب سنجر).جمادی الاولی 512
20 - معزالدوله خسرو شاه بن بهرام.547(16)
21 - تاج الدوله خسرو ملک بن خسرو شاه(17).555
الفتح الغوری (متوفی به سال 582 ه . ق.) (از معجم الانساب تألیف زامباور ترجمهء عربی چ 1952م. صص416-418). رجوع به آل ناصرالدین و ترجمهء طبقات سلاطین اسلام استانلی لین پول صص255 - 261 و دستور الوزراء، صص136 - 147 و فهرست تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تألیف دکتر صفا و تتمهء صوان الحکمة ص183 و فهرست سبک شناسی ج1 و 2 و فهرست تاریخ گزیده و دائرة المعارف اسلام ذیل غزنویان(18) و مقالهء اولیور(19) در مجلهء آسیائی بنگاله تحت عنوان تنزل سامانیان در جلد پنجم قسمت اول سال 1886م. شود.
(1) - تاریخ بیهقی چ غنی و فیاض ص639.
(2) - با مقایسه با ترجمهء طبقات سلاطین اسلام صص259 - 260.
(3) - غلام ترک در دربار سامانی و عامل خراسان در ذوالحجهء سال 349 و عامل هرات به سال 344 ه . ق.
(4) - در ترجمهء طبقات سلاطین اسلام: اسحاق (بدون «ابو»).
(5) - عامل بلخ از سال 324 ه . ق. به بعد.
(6) - ترجمهء طبقات : 366.
(7) - عامل خراسان از 384 - 387 ملقب به سیف الدوله و متوفی در 11 صفر سال 421 ه . ق. (ابن خلکان ج2 صص84-87).
(8) - ترجمهء طبقات: 388.
(9) - برادر او مسعود چشم وی را میل کشید (421 ه . ق.).
(10) - در 11 جمادی الاولی سال 433 ه . ق. به دست احمدبن محمد غفلة کشته شد.
(11) - در ذوالقعدهء سال 421 ه . ق. در هرات رسماً حکومت را به دست گرفت. به قول خلیل ادهم نام او نصیرالدوله مسعود بود.
(12) - به قول خلیل ادهم لقب او مجدالدوله بود.
(13) - ترجمهء طبقات: 440.
(14) - به قول خلیل ادهم: سیف الدوله.
(15) - به سال 510 ه . ق. از غزنین رفت.
(16) - بالاخره غزنین را ترک کرد.
(17) - صاحب «پنجاب» و به سال 587 ه . ق. کشته شد.
(18) - Ghaznawides.
(19) - Oliver.

غزنویان.

[غَ نَ وی یا] (اِخ) جِ غزنوی در حالت رفع، و آن منسوب به غزنه است. صاحب النقودالعربیة (ص246) گوید: غزنویان غلط است و صحیح آن غزنیون میباشد که به طور غلط شهرت یافته و بر زبانها افتاده و کسی بدان توجه نکرده است. رجوع به غزنوی و غزنویه و فهرست النقودالعربیة شود. || سلاطین و حکام غزنوی. رجوع به غزنویان شود.

غزنویه.

[غَ نَ وی یَ] (اِخ) سلسله ای از پادشاهان ایران از نژاد سبکتکین که داماد البتکین بود، و از 377 - 592 ه . ق. در خراسان و بیشتر ایران سلطنت کردند. (ناظم الاطباء). صاحب النقودالعربیة (ص246) گوید: غزنویه منسوب به غزنة است ولی به غلط بر زبانها جاری شده و کسی توجه نکرده است و صحیح آن غزنیه می باشد و عامه ها، غزنة را مانند الف «حبلی» تصور کرده اند. رجوع به غزنویون و غزنویین و غزنویان و فهرست النقودالعربیة و تاریخ سیستان ص371 و 389 و تاریخ جهانگشای جوینی ج2 ص194 شود.

غزنویین.

[غَ نَ وی یی] (اِخ) جِ غزنوی در حالت نصب و جر، و آن منسوب به غزنة است. به قول صاحب النقودالعربیة غزنویین غلط و صحیح آن غزنیین است. رجوع به غزنوی و غزنویه و غزنویون شود. || سلاطین و حکام غزنوی. رجوع به غزنویان شود.

غزنه.

[غَ نَ] (اِخ)(1) جای گشاده ترین و پاکیزه ترین از بلادها. (منتهی الارب) (آنندراج). همان غزنین است. (از برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (جهانگیری). شهر بزرگی است در اوایل هند از سوی خراسان. (از وفیات الاعیان ج2 ص57). شهری است در افغانستان کنونی. یاقوت گوید: غزنه تلفظ عامه است و صحیح نزد علما غزنین است و آن را تعریب کنند و جزنة گویند و مجموع بلاد آن را زابلستان نامند، و غزنه قصبهء (کرسی) آن است. (از معجم البلدان). لغة این نامها گزنه. گنزک. گنجه (یعنی محل گنج و ذخایر). (حاشیهء برهان چ معین). غزنه در جنوب غرجستان قرار دارد و منسوب آن غزنوی است. غزنین. غزنی. غزنو. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (غیاث اللغات). رجوع به غزنین شود : بوسهل حمدوی... صاحب دیوان حضرت غزنه... بوده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص397). پس از وفات سلطان محمود... سهم صاحب دیوانی غزنه بدو داده آمد. (تاریخ بیهقی). و با حصول ارادت و شمول سعادت روی به غزنه نهاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272ه . ق. ص337). از اقاصی اقطار اصناف تجار روی به غزنه آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص419). از غزنه بیرون آمد [سلطان]، و آوازهء قصد جای دیگر و عزم مقصدی غیر آن برآورد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص424). رجوع به فهرست اعلام الجماهر بیرونی و فهرست مزدیسنا و فهرست لباب الالباب و فهرست سبک شناسی بهار ج2 و فهرست تاریخ مغول و فهرست تاریخ گزیده چ لیدن و فهرست تتمهء صوان الحکمة و تاریخ الحکماء قفطی ص404 و حدائق السحر چ عباس اقبال ص114 و 118 و یشتها ج1 ص 285 و 203 و ج2 ص 246 و تاریخ ادبیات ادوارد برون ج3 ص112 و 411 و عیون الانباء ج2 ص21 و تاریخ بخارای نرشخی ص 116 شود.
(1) - Gzazna. Gzazni.

غزنی.

[غَ نَ] (اِخ) مخفف غزنین. گویند هزار مدرسه داشته است. (از برهان قاطع). غزنه. غزنین. غزنو. (برهان قاطع). رجوع به غزنین شود. منسوب آن غزنیجی یا غزنیچی است. رجوع به غزنیجی و غزنیچی شود :
ز غزنی سوی اندراب آمدم
از آسایش ره شتاب آمدم.فردوسی
(از جهانگیری) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
شه گیتی ز غزنی تاختن برد
بر افغانان و بر گبران کهبر.عنصری.
در دل قیصر بیم و فزع افتاده بود
تا بیارند به غزنی سر او بر خشبی.
منوچهری.
از شایستگی و به کارآمدگی این مرد، محمود شغل همهء ضیاع غزنی خاص بدو مفوض کرد، و این کار برابر صاحب دیوانی غزنی است. (تاریخ بیهقی چ غنی و فیاض ص120). سبکتگین پیش تا رسول و نامه رسید، بوعلی و ایلمنگو را با حاجبی از آن خویش به غزنی فرستاد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص208). چون ما از بلخ قصد غزنی کردیم، وی [امیر یوسف] را بخوانیم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص250).
هرچه به عالم دغا و مسخره بوده ست
از در فرغانه تا به غزنی و قزدار.
نجیبی فرغانی.

غزنیان.

[غَ نَ] (اِخ) دهی است در ماوراءالنهر. (منتهی الارب). از قرای کش (کِسّ) در ماوراءالنهر. (از معجم البلدان).

غزنیجی.

[غَ] (ص نسبی) یا غزنیچی. محتمل است که منسوب به غزنی باشد چنانکه هم اکنون منسوب به انزلی را انزلی چی و منسوب به ویرانی (دهی در خراسان) را ویرانی چی میگویند، و گویا این لفظ مخصوص زبان عامیانه بوده است، مانند خود کلمهء غزنه (رجوع به غزنه شود)، و بدین جهت کمتر در لفظ قلم استعمال شده است. تاریخ بیهقی چ غنی و فیاض حاشیهء ص281 و رجوع به تعلیقات تاریخ بیهقی چاپ مذکور ص697 و رجوع به فرهنگ رشیدی شود : و پیاده سه هزار سگزی و غزنیجی (یا غزنیچی) و هریوه و بلخی و سرخسی و لشکر بسیار و اعیان و اولیاء و ارکان ملک. (تاریخ بیهقی چ غنی و فیاض ص281). و سواری دوهزار رسیده بود از مبارزان و پیاده دوهزار سگزی و غزنیجی (یا غزنیچی) و غوری و بلخی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص575). رشیدی آرد: غزنین و غزنه شهر معروف، و غزنیچی منسوب بدان است :
خاک غزنین رفیع تر فلکی است
عرش و غزنین به نقش هر دو یکی است
تا ترا چرخ شاه غزنین خواند
هیچ غزنیچئی غریب نماند.
سنائی (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا).

غزنیچی.

[غَ] (ص نسبی) رجوع به غزنیجی شود.

غزنیز.

[غَ](1) (اِخ) از قرای خوارزم از ناحیهء مَراغَراد(2). (از معجم البلدان).
(1)- در انساب سمعانی به فتح اوّل و کسر ثانی آمده است.
(2) - انساب سمعانی، براعوذ.

غزنیزی.

[غَ] (اِخ) سمعانی گوید: او مظفربن احمدبن محمد بن حسین شیانی، مکنی به ابوعاصم است. من وی را در خوارزم دیدم و از او چیز اندکی نوشتم. ولادت او در شوال سال 499 ه . ق. بود. (انساب ورق 408 الف).

غزنین.

[غَ] (اِخ) صحیح کلمه همان غزنین به نون آخر است و غزنه تلفظ عامه می باشد و مجموع بلاد آن را زابلستان گویند و غزنین قصبهء آن است. شهری بزرگ و ولایت وسیعی در طرف خراسان است و آن حد میان خراسان و هند است در راهی که خیرات بسیاری دارد جز اینکه هوای آن بسیار سرد می باشد، گویند که در نزدیکی آن گردنه ای است به فاصلهء مسافت یک روزه راه که هرگاه مسافر آن را طی کند در هوای بسیار گرمی قرار میگیرد در حالی که از این سو سرمای سخت است. دانشمندان بسیاری از غزنین برخاسته اند و آن مقر بنی محمودبن سبکتکین بود تا آنگاه که منقرض شدند. ابوریحان بیرونی در ضمن قصیده ای گوید :
و لما مضوا واعتضت عنهم عصابة
دعوا بالتناسی فاغتنمت التناسیا
و خلّفت فی غزنین لحماً کمضغة
علی وضم للطیر للعلم ناسیا.
(از معجم البلدان ذیل غزنین و غزنة).
غزنین از اقلیم سیم است. طولش از جزایر خالذات فاک، و عرض از خط استوا لج کا همچون عرض بغداد. شهر کوچک است و هوایش سرد است، و اگر تغییر هوا به سبب عرضی بودی بایستی این هر دو موضع یک هوا داشتی، بلکه تمام اقلیم اول و ثانی و ثالث که به ارتفاع آفتاب نزدیک اند گرم بودی، و دیگرها که بعدی دارند سرد بودی. اما چون تغییر هوا جهت فراز و نشیب زمین است هرجا بلند است سرد است، و هرجا پست است گرم میباشد. (نزهة القلوب چ لیدن صص146 - 147). اسم شهری است در حدود افغانستان حالیه. (فرهنگ شاهنامه تألیف شفق). نام ولایتی است مشهور در زابلستان که دارالملک محمود غزنوی پسر ناصرالدین سبکتکین بود، و سالها محمود غزنوی به آبادی و وسعت آن ولایت کوشید و آن را از بابت تعظیم «حضرت» می گفتند چنانکه مسعود سعد گفته :
چو کردم از هند آهنگ حضرت غزنین
بر آن محجل تازی نژاد بستم زین.
و ابوالفرج رونی در تهنیت ورود شاه به غزنین گفته :
شه باز به حضرت رسید هین
یک ران مرا برنهید زین.(1)
و منسوب بدانجا را غزنوی گویند، زیرا غزنو مانند غزنه و غزنین نام آن شهر است. این شهر هزار باب مدرسه داشته است. (از آنندراج) (انجمن آرا). حکیم سنائی غزنوی را غزنیچی گفته است. (آنندراج) (انجمن آرا) و این ظاهراً منسوب غزنی (= غزنین) می باشد. رجوع به غزنیجی و غزنیچی شود. رشیدی در فرهنگ خود آرد: غزنین و غزنه شهر معروف، و غزنیچی منسوب بدان است - انتهی. ولی ظاهراً غزنیچی منسوب به غزنی (= غزنین و غزنه) میباشد. رجوع به غزنیجی و غزنیچی شود. غزنی یا غزنهء کنونی از شهرهای مرکزی افغانستان است و در سراشیبی ارتفاعات سفیدکوه که به سوی جنوب امتداد می یابد، قرارداد. سکنهء آن 27084 تن است(2). شهری است عقب مانده و تجارت ضعیفی دارد. در اطراف آن قبرهایی از چند تن از بزرگان مسلمین وجود دارد و به همین سبب این شهر معروف میباشد. خرابه های غزنهء قدیم پایتخت غزنویان در شمال شرقی همین شهر به فاصلهء پنج هزار گز قرار دارد. غزنی در جنگهائی که میان افغانها و انگلستان در سالهای 1839-1841م. واقع شد به تصرف انگلیسها درآمده بود. ولی پس از جنگ دوم جهانی آنجا را ترک کردند. رجوع به دائرة المعارف اسلام ذیل غزنه(3) و قاموس الاعلام ترکی شود : غزنین و آن ناحیتها که بدو پیوسته است همه را به زابلستان بازخوانند. (حدود العالم).
ز قنوج تا مرز کابلستان
همان نیز غزنین و زابلستان.
فردوسی (از ولف).
بیا تا شاد بگذاریم ما بستان غزنین را
مکن بر من تباه این جشن نوروز خوش آئین را.
فرخی.
پس از این چند روزی بفرمود وی را تا سوی غزنین برود و از شغل نشابور دست بردارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص623). ناچار خواهد بود که چون به غزنین رسولی فرستاده آید با نامها و مشافهات. (تاریخ بیهقی ایضاً ص644). امیر چون نامه بدید سوی غزنین رفت. (تاریخ بیهقی ایضاً ص691).
زن گرفت از تعب ره غزنین
بشنو این قصه و عجایب بین.سنائی.
گرچه شروان نیست چون غزنین، منم غزنین فضل
از چو من غزنین مگر غزنین به شروان آمده.
خاقانی.
و امیر اسماعیل به ذخایر قلاع و ودایع غزنین دست دراز کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272ه . ق. ص188). غزنین که مطلع سعادت و منشأ سیادت و مستقر اولیای دولت است به من بازگذاری. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص189). و غزنین، یعقوب بن اللیث ملک الدنیا کرد. (تاریخ سیستان ص24). و خطبه به سیستان و بست و کابل و غزنین، محمد بن علی بن اللیث را همی کردند. (تاریخ سیستان ص290). آخر به عجز بازگشت [ طغرل ] روز آدینه سیزدهم شعبان، و به غزنین شد، و غزنین بگرفت. (تاریخ سیستان ص372). رجوع به فهرست اخبارالدولة السلجوقیة و فهرست تاریخ سیستان و فهرست تاریخ جهانگشای جوینی و فهرست مزدیسنا و فهرست سبک شناسی و فهرست جامع التواریخ رشیدی و فهرست مجمل التواریخ گلستانه و فهرست مجمل التواریخ و القصص و فهرست حبیب السیر شود.
(1) - دیوان ابوالفرج رونی چ پرفسور چایکین ص93.
(2) - شمارهء سکنه از اعلام المنجد نقل شد.
(3) - Ghazna.

غزو.

[غَزْوْ] (ع مص) خواستن و جستن و آهنگ کسی کردن. (منتهی الارب). آهنگ و خواستن چیزی را و جستن و آهنگ چیزی کردن. (آنندراج). آهنگ کردن، یقال: غزوی کذا؛ ای قصدی. (منتهی الارب). طلب الشی ء. (تاج المصادر بیهقی). اراده و طلب و قصد: عرفت ما یغزی من هذا لکلام؛ ای یراد. (اقرب الموارد). جنگ کردن با دشمن. در پی جنگ و غارت دشمن گردیدن. (منتهی الارب). قصد دشمن کردن. به جنگ کسی شدن. (تاج المصادر بیهقی). قصد دشمنان برای جنگ و غارت دیار ایشان. مغزی. غَزات. غَزَوان. غزاوة. (اقرب الموارد). قصد قتال. (کشاف اصطلاحات الفنون). || در شرع این لفظ اختصاص یافته به قتال با کفار. (از کشاف اصطلاحات الفنون). کافر کشتن. (ترجمان علامهء جرجانی). با دشمن دین جنگ کردن :و ایشان [غوزیان] به هر وقتی به غزو آیند به نواحی اسلام به هر جایی که افتد و برکوبند و غارت کنند و زود بازگردند. (حدود العالم).
غزو است مرا پیشه و همواره چنین باد
تا من بوم از بدعت و از کفر جهانشوی.
فرخی.
تا روز به شادی بگذاریم که فردا
وقت ره غزو آید و هنگام تکاپوی.فرخی.
هر سال کو به غزو رود قوم خویش را
زینگونه عالمی به وجود آرد از عدم.
فرخی.
امیر محمود (رض) به غزو غور رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص106). و چون این قواعد استوار گشت و کارها قرار گرفت اگر رأی غزو دوردست تر افتد توان کرد سال دیگر با فراغت دل. (تاریخ بیهقی ایضاً ص285). امیر برفت و غزو سومنات کرد و به سلامت بازآمد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص207).
به غزو روی نهادی و روی روز بگرد
کبود کرده چو نیل و سیاه کرده چو قار.
مسعودسعد.
چو همتت همه غزو است مانعی نبود
و گرچه موج زند رهگذار از آتش و آب.
مسعودسعد.
مراد دین و دنیای تو زین غزو
برآید وین دلیلی آشکار است.مسعودسعد.
تیغ زن تا بر تو خواند رسم جدت آفرین
غزو کن تا از تو گردد جان جدم شادمان.
سیدحسن غزنوی.
گر ز پی غزو غز قصد خراسان کنی
گرد سواران کند چهرهء گردون دژم.خاقانی.
فتح تو به سومنات یابم
غزو تو به مولتان ببینم.خاقانی.
و با عقل و اجتهاد غزو و جهاد فرمود. (سندبادنامه ص3). سلطان را ارادهء غزوی افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص 341). آندم که منصور در غزو روم ایستاد و شورش جنگ برپا شد... (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص446). رایات سلطان به سبب غزوی از غزوات دور افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص360).
اندر آخر حمزه چون در صف شدی
بی زره سرمست در غزو آمدی.
مولوی (مثنوی).
بود ذکر حلمها و شکل او
بود ذکر غزو و صوم و اکل او.
مولوی (مثنوی).
سنگ با تو در سخن آمد شهیر
کز برای غزو طالوتم بگیر.مولوی (مثنوی).
|| در اصطلاح اهل سیر لشکری است که به قصد قتال با کفار به جایی گسیل شوند در صورتی که حضرت پیغمبر (ص) شخصاً همراه لشکر باشد، و اگر آن حضرت همراه لشکر نبوده باشد آن لشکر را سریه گویند و بعث نیز نامند. (کشاف اصطلاحات الفنون). || از دم شمشیر گذراندن. قتل عام کردن: و فتحه غلبة علی النصاری و غزا جمیع من کان فی داخله. || غزو بالملعوب؛ زورخانه بازی کردن. زورورزی کردن: و غزی(!) هو و اباه بالملعوب و الصراع و الفلاح. و انا غاوی (غازی) ملعوب مصارع معالج ملاکم. (دزی ج2 ص212).

غزوات.

[غَ زَ] (ع اِ) جِ غَزوَة. (غیاث اللغات) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به غزوة شود : و چون اهل فضل در ایام ایشان [سلجوقیان] حظی نیافته اند و به شرح حالات و مقالات و غزوات ایشان اعتنایی ننموده کس از ایشان یاد نیاورد و از معالی و مآثر ایشان یادگاری نماند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ش. ص7). بر سر غزوات سلطان آییم. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص257). || (اِخ) جنگهایی است که پیغامبر (ص) در آن شرکت میفرموده است، مقابل سرایا (جِ سریه) که جنگهایی بود که به امر رسول(ص) بی حضور او انجام میشد. صاحب امتاع الاسماع غزوات پیغمبر را مرتب برحسب تاریخ وقوع چنین آورده است:
1- غزوهء ابواء یا غزوهء ودّان. در طبقات ابن سعد تنها نام اول ذکر شده است. 2- غزوهء بُواط. 3- غزوهء بدرالاولی یا سَفَوان. در طبقات ابن سعد به نام غزوهء طلب کرزبن جابر الفهری آمده است. 4- غزوهء عُشَیره یا ذی العشیرة. در طبقات ابن سعد تنها ذی العشیرة آمده است. 5- غزوهء بدر. 6- غزوهء بنی قَینُقاع. 7- غزوة السَویق. 8- غزوهء قرارة الکُدر یا غزوهء قرقرة بنی سلیم و غطفان. در طبقات ابن سعد: غزوهء قرقرة الکدر یا قرارة الکدر. 9- غزوهء ذی امر در نجد. در طبقات ابن سعد: غزوهء غطفان. 10- غزوهء بنی سُلیم در فُرع. 11- غزوهء اُحُد. 12- غزوهء حمراءالاسد. 13- غزوهء بئر معونة. در طبقات ابن سعد به نام سریهء منذربن عمرو آمده است. 14- غزوة الرجیع. در طبقات ابن سعد به نام سریهء مرثدبن ابی مرثد آمده. در حاشیهء ص174 امتاع الاسماع نیز اسم سریه برده شده است. 15- غزوهء بنی نضیر. 16- غزوهء بدرالموعد یا غزوهء بدرالصفراء. در طبقات ابن سعد تنها نام اول ذکر شده است. 17- غزوهء ذات الرقاع یا غزوهء نجد. در طبقات ابن سعد تنها نام نخست ذکر شده است. 18- غزوهء دومة الجندل. 19- غزوة المُرَیسیع یا غزوهء بنی المصطلق. در طبقات ابن سعد نام نخست آمده است. 20- غزوهء خندق یا احزاب. 21- غزوهء بنی قریظه. 22- غزوة القُرَطاء. در طبقات ابن سعد نیامده است. 23- غزوهء بنی لحیان یا عُسفان. در طبقات ابن سعد: بنی لحیان. 24- غزوة الغابة یا ذی قَرَد. در طبقات ابن سعد: الغابة. 25- غزوهء خیبر. 26- غزوهء وادی القری. در طبقات ابن سعد سریه به حساب آمده است. 27- غزوة القضاء. ظاهراً همان است که ابن سعد در طبقات عمرة القضیة آورده است. 28- غزوهء مُؤتَة یا جیش الامراء. ابن سعد در طبقات آن را سریه شمرده است. 29- غزوهء ذات السلاسل. در طبقات ابن سعد: سریهء ذات السلاسل. 30- غزوهء فتح مکه یا عام الفتح. 31- غزوهء حنین یا غزوهء هوازن. 32- غزوهء طائف. 33- غزوهء تبوک یا غزوة العسرة. 34- غزوهء اکیدر دومة الجندل. در طبقات ابن سعد نیامده است.
در طبقات ابن سعد 27 غزوه یاد شده و به قول بعضی29 غزوه است. و بعضی خیبر و وادی القری را یکی شمرده اند. و در نه غزوه از غزوات مذکور حضرت رسول خود به جنگ پرداخته است و آنها عبارتند از بدر، احد، مریسیع (بنی المصطلق)، خندق، قریظه، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف. رجوع به الطبقات الکبری تألیف ابن سعد چ بیروت 1376ه . ق. ج2 ص5 و 6 و فهرست همین جلد شود.

غزوان.

[غَزْ] (ع ص) قصدکننده. فعلان من الغزو و هو القصد. (از معجم البلدان).
- ابوغزوان؛ کنیهء گربه است زیرا پیوسته موش را قصد میکند. (از اقرب الموارد).

غزوان.

[غَ زَ] (ع مص) جنگ کردن با دشمن. در پی جنگ و غارت دشمن گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). به جنگ دشمنان رفتن و غارت کردن آنان در دیار ایشان. غَزْوْ. غَزاوَة. (اقرب الموارد). رجوع به غزو شود.

غزوان.

[غَزْ] (اِخ) کوهی به طائف. (منتهی الارب) (آنندراج). کوهی است که شهر طائف بر پشت آن قرار دارد. (از معجم البلدان). کوه غزوان به حدود طایف است بر او برف و یخ می باشد و در ملک عرب بر هیچ کوه دیگر نبود. (نزهة القلوب چ لیدن ص198). کوهی است در «مغرب» یا قبیله ای است که بدان نسبت داده اند. (از تاج العروس). رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ص2 شود.

غزوان.

[غَزْ] (اِخ) محله ای است در هرات. (از معجم البلدان) (منتهی الارب) (آنندراج).

غزوان.

[غَزْ] (اِخ) ابن اسماعیل. جهشیاری داستانی از وی دربارهء یحیی بن خالد و فضل نقل کرده است. رجوع به کتاب الوزراء و الکتاب تألیف جهشیاری چ مصر 1357 ه . ق. ص 196 شود.

غزوان.

[غَزْ] (اِخ) ابن جریر. تابعی و ثقه است. (از تاج العروس).

غزوان.

[غَزْ] (اِخ) ابن قاسم بن علی بن غزوان مازنی، مکنی به ابوعمرو. او از ابن مجاهد و ابن شنبوذ دانش فراگرفت و ماهر و ضابط و شدیدالاخذ و واسع الروایة بود، و مرگ او در اواخر قرن چهارم هجری قمری(1)در مصر اتفاق افتاد. (از حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص226).
(1) - صاحب «حسن المحاضرة» تاریخ ولادت و مرگ او را چنین آورده است: ولد سنة اثنتین و تسعین و ثلاثمائة (392)، و مات بمصر سنة اثنتین و ثمانین و ثلاثمائة (382) که غلط است.

غزوان.

[غَزْ] (اِخ) ابوحاتم، تابعی است.

غزوان.

[غَزْ] (اِخ) غفاری کوفی، مکنی به ابومالک. تابعی است. رجوع به ابومالک شود.

غزوان رقاشی.

[غَزْ نِ رَ] (اِخ) ابن قتیبة در عیون الاخبار گوید: مادر غزوان رقاشی به پسرش در حالی که قرآن میخواند گفت: یا غزوان آیا در آن [قرآن] شتر ما را که در جاهلیت گم شده بود پیدا نمیکنی؟ او خشم نگرفت و گفت: ای مادر! به خدا سوگند در آن وعده ای خوب و وعیدی سخت می یابم. (عیون الاخبار چ قاهره 1346 ه . ق. ج2 ص39). ابن عبدربة نیز همین داستان را با اندک تغییر آورده است. رجوع به عقدالفرید چ قاهره 1359 ه . ق. ج7 ص174 شود.

غزوانی.

[غَزْ] (اِخ) لوکری. به نام غزالی لوکری معروف است و عوفی در لباب الالباب چنین آورده، ولی غزوانی به نظر ارجح می آید چه در نسخ المعجم فی معاییر اشعار العجم که به غایت مصحح و مضبوط و قدیم است نام وی در دو موضع آمده است (ص195 و 197) و هر دو به لفظ غزوانی است. (از حاشیهء مدرس بر المعجم فی معایبر اشعار العجم چ 1935 م. ص 195). رجوع به لوکری شود.

غزولی.

[غُ] (اِخ) (متوفی به سال 815 ه . ق.). علاءالدین علی بن عبدالله بهائی غزولی دمشقی. غلامی ترک بود که بهاءالدین او را خرید و از کودکی آثار ذکاوت در او پیدا بود، و ادبیات را دوست میداشت. مدتی ملازم عز موصلی بود و ادبیات را نزد او به پایان رسانید و مکرر به قاهره می آمد و ذوقی خوب داشت. از ابن خطیب داریا و ابن مکانس و دمامینی و دیگران دانش فراگرفت. او راست: «مطالع البدور فی منازل السرور». آغاز آن: «الحمدلله الذی جعل قلوب البلغاء افلاکاً لمطالع البدور الخ»، و این کتابی است مشتمل بر وصف دارالملک و نیازمندیهای آن از انشاء و پزشکی و نعیم و علم هیأت و ندیم و مجلس شراب و جامهای شراب که لایق آن است. او کتاب را به پنجاه باب بخش کرده است. جزء دوم آن در چاپخانهء وطن به سال 1300 ه . ق. چاپ شده است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1416).

غزوة.

[غَزْ وَ] (ع اِ) یکی غزو. جنگ کردن با دشمن و در پی جنگ و غارت او گردیدن. (از آنندراج). غزوة اسم مرة از غزو است. ج، غَزَوات. (تاج العروس) (اقرب الموارد). رجوع به غزو شود : ما به جانب عراق و غزوهء روم مشغول گردیم، و وی [محمد] به غزنین و هندوستان. (تاریخ بیهقی). ذکر غزوهء مولتان. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص260). در وقت نهضت سلطان به غزوهء ناردین از او لشکر خواست. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص375). || جنگ مؤمنین با کفار به جهت اسلام، به شرطی که رسول (ع) یا امام وقت در آن جنگ همراه باشد، و اگر جنگ مؤمنین با کفار به سرکردگی امام وقت باشد آن را سریه گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). هر جنگی با عرب و یهود که پیغامبر(ص) در آن شرکت می فرموده است. مقابل سریه، و آن هر جنگی است که مسلمانان به امر رسول (ص) با عرب و غیره میکردند بی حضور رسول (ص). رجوع به غَزْوْ شود.(1)
(1) - دکتر فیاض در تاریخ اسلام، سال دوم هجرت، در پاورقی می نویسد: «و این اصطلاح نزد طبری گویا نیست».

غزوهء ابواء .

[غَزْ وَ یِ اَبْ] (اِخ) یا غزوهء ودّان. ودّان کوهی میان مکه و مدینه است و از ابواء شش میل فاصله دارد. رسول خدا در ماه صفر، 11 ماه پس از هجرت(1) به مدینه به قصد کاروان قریش بیرون شد و سعدبن عبادة را جانشین خود قرار داد و به ابواء رسید و بی تصادم بازگشت. و در این غزوه با مخشی بن عمرو رئیس قبیلهء بنی ضمرة قراردادی نوشت مبنی بر اینکه طرفین با یکدیگر به جنگ نپردازند و بنی ضمرة دشمنان او را به مخالفت وی یاری ندهند و این نخستین جنگی بود که رسول خدا خود در آن شرکت کرد، و لوای رسول خدا سفید بود و حمزه آن را در دست داشت. (از امتاع الاسماع ص53). رجوع به الطبقات الکبری تألیف ابن سعد چ بیروت 1376ه .ق. ج2 ص8 و تاریخ اسلام تألیف فیاض ص71 و رجوع به مدخل «ودان» و «ابواء» شود.
(1) - طبقات ابن سعد: 12 ماه پس از هجرت.

غزوهء احد.

[غَزْ وَ یِ اُ حُ] (اِخ) رجوع به احد شود.

غزوهء احزاب.

[غَزْ وَ یِ اَ] (اِخ) یا غزوهء خندق. رجوع به احزاب و خندق شود.

غزوهء اکیدر.

[غَزْ وَ یِ اُ کَ دِ] (اِخ) رجوع به اکیدر شود.

غزوهء بئر معونة.

[غَزْ وَ یِ بِ رِ مَ نَ] (اِخ)مقریزی در امتاع الاسماع چنین آورده است. در طبقات ابن سعد به نام سریهء منذربن عمرو آمده است. رجوع به بئر معونة شود.

غزوهء بدر.

[غَزْ وَ یِ بَ] (اِخ) یا غزوهء بدرالقتال یا بدرالکبری. رجوع به بدر شود.

غزوهء بدرالاولی.

[غَزْ وَ یِ بَ رِلْ لا](اِخ) یا غزوهء سَفَوان یا غزوهء طلب کرزبن جابر الفهری. رجوع به بدرالاولی شود.

غزوهء بدرالصفراء .

[غَزْ وَ یِ بَ رِصْ صَ] (اِخ) یا غزوهء بدرالموعد. رجوع به بدرالصفراء و بدرالموعد شود.

غزوهء بدرالموعد.

[عَ وَ یِ بَ رِلْ مَ عِ](اِخ) یا غزوهء بدرالصفراء. رجوع به بدرالموعد و بدرالصفراء شود.

غزوهء بنی المصطلق.

[غَزْ وَ یِ بَ نِلْ مُ طَ لَ] (اِخ) یا غزوهء مریسیع. رجوع به بنی المصطلق و مریسیع شود.

غزوهء بنی سلیم.

[غَزْ وَ یِ بَ سُ لَ] (اِخ)رجوع به بنی سلیم شود.

غزوهء بنی قریظه.

[غَزْ وَ یِ بَ قُ رَ ظَ](اِخ) رجوع به بنی قریظه شود.

غزوهء بنی قینقاع.

[غَزْ وَ یِ بَ قَ نُ](اِخ) رجوع به بنی قینقاع شود.

غزوهء بنی لحیان.

[غَزْ وَ یِ بَ لِحْ](اِخ) یا غزوهء عُسفان. رجوع به بنی لحیان و عسفان شود.

غزوهء بنی نضیر.

[غَزْ وَ یِ بَ نَ] (اِخ)رجوع به بنی نضیر شود.

غزوهء بواط.

[غَزْ وَ یِ بُ] (اِخ) رجوع به بواط شود.

غزوهء تبوک.

[غَزْ وَ یِ تَ] (اِخ) یا غزوة العسرة. رجوع به تبوک و عسرة شود.

غزوهء جیش الامراء .

[غَزْ وَ یِ جَ شِلْ اُ مَ] (اِخ) یا غزوهء مُؤتَة. صاحب امتاع الاسماع این جنگ را غزوه شمرده ولی ابن سعد در طبقات آن را سریه دانسته است. رجوع به جیش الامراء و مؤتة شود.

غزوهء حمراءالاسد.

[غَزْ وَ یِ حَ ئِلْ اَ سَ] (اِخ) رجوع به حمراءالاسد شود.

غزوهء حنین.

[غَزْ وَ یِ حُ نَیْ] (اِخ) یا غزوهء هوازن. رجوع به حنین و هوازن شود.

غزوهء خبط.

[غَزْ وَ یِ خَ بَ] (اِخ) ابن اثیر غزوهء خبط آورده است ولی در طبقات ابن سعد و امتاع الاسماع سریه شمرده شده است. رجوع به خبط شود.

غزوهء خندق.

[غَزْ وَ یِ خَ دَ] (اِخ) یا غزوهء احزاب. رجوع به احزاب شود.

غزوهء خیبر.

[غَزْ وَ یِ خَ بَ] (اِخ) رجوع به خیبر شود.

غزوهء دومة الجندل.

[غَزْ وَ یِ مَ تِلْ جَ دَ] (اِخ) رجوع به دومة الجندل شود.

غزوهء ذات الرقاع.

[غَزْ وَ یِ تِرْ رِ] (اِخ)رجوع به ذات الرقاع شود.

غزوهء ذات السلاسل.

[غَزْ وَ یِ تِسْ سَ سِ] (اِخ) یا ذات السلسل. رسول خدا عمروبن عاص را به «بلیّ» و «عُذره» فرستاد تا مردم را به اسلام دعوت کند. هنگامی که عمرو به زمین جذام که آن را سلاسل نیز گویند رسید ترسید و از پیغامبر کمک خواست. وی ابوعبیدة بن جراح را با گروهی از مهاجران که در میان ایشان ابوبکر و عمر بود فرستاد و به ابوعبیدة فرمود که با عمرو عاص اختلاف مکنید، و ابوعبیدة از عمرو اطاعت کرد. عمرو با 500 تن حرکت کرد و به بلاد بلی داخل شد و بر آنجا استیلا یافت و به هر جای که میرسید به او خبر میدادند که گروهی آنجا بوده اند و چون آمدن او را شنیده اند پراکنده شده اند. عمرو همچنان پیش میرفت تا به أقصای بلاد بلی و عذره و بلقین رسید. و در آخر کار گروهی را دید و با آنان ساعتی جنگید و آنان را شکست داد. (از تاریخ ابن اثیر ج2 ص111 و امتاع الاسماع صص352 - 353 به اختصار). رجوع به طبقات ابن سعد چ بیروت 1376 ه . ق. ج2 ص131 شود.

غزوهء ذات السلسل.

[غَزْ وَ یِ تِسْ سَ سَ] (اِخ) یا غزوهء ذات السلاسل. رجوع غزوهء ذات السلاسل شود.

غزوهء ذی العشیرة.

[غَزْ وَ یِ ذِلْ عُ شَ رَ] (اِخ) یا غزوهء عشیره. پس از غزوهء بدرالاولی یا سفوان واقع شد. این غزوه 16ماه پس از هجرت در جمادی الاَخره اتفاق افتاد. رسول خدا به قصد کاروان قریش که به سوی شام حرکت کرده بود بیرون آمد و به ذی العشیرة واقع در ناحیهء ینبع که از مدینه 9 برید فاصله دارد رسید و آن متعلق به بنی مدلج بود ولی کاروان چند روز پیش از رسیدن او از آنجا گذشته بود و این همان کاروان بود که هنگام بازگشت از شام قریش آگاهی یافتند و برای دفاع حرکت کردند و با رسول خدا در بدر مصادف شده به جنگ پرداختند و مغلوب شدند. در همین غزوهء ذی العشیرهء رسول خدا با بنی مدلج و هم قسمان آنان پیمان بست و به مدینه بازگشت. (از الطبقات الکبری تألیف ابن سعد چ بیروت 1376 ه . ق. ج2 ص9 و 10 به اختصار). و برای تفصیل رجوع به الطبقات صفحهء مذکور و امتاع الاسماع صص54 - 61 و رجوع به عشیره و ذی العشیرة شود.

غزوهء ذی امر.

[غَزْ وَ یِ اَ مَرر] (اِخ) یا غزوهء غطفان. رجوع به غطفان شود.

غزوهء ذی قرد.

[غَزْ وَ یِ قَ رَ] (اِخ) یا غزوهء غابة. این غزوه در ربیع الاول سال ششم هجرت واقع شد. عیینة بن حصن فزاری با گروهی از سواران بر شتران شیرده رسول خدا حمله کرد و آنها را به غارت برد و چوپان او را کشت. رسول اکرم از مدینه بیرون آمد مقداد و گروهی از مسلمانان با او بودند. عده ای از کافران به دست مسلمانان کشته شدند و از اینان محرزبن نضلة به قتل رسید. سلمة بن اکوع دنبال آنان میرفت و تیر می انداخت و میگفت:
و انا ابن الاکوع
الیوم یوم الرّضّع.
تا آنکه ایشان به غار ذی قرد که در آن آب بود فرودآمدند ولی نتوانستند آب بخورند و رسول خدا با همراهان خود فرارسیدند و در همین محل فرودآمدند. در این جنگ ابن الاکوع رشادت بسیاری از خود نشان داد و همو بود که شتران به غارت رفته را بازگرفت و در همین غزوه بود که ندا زدند: «یا خیل الله ارکبی» و پیش از این چنین ندا نزده بودند. (از الطبقات الکبری و کامل ابن اثیر به اختصار). برای تفصیل رجوع به الطبقات الکبری چ بیروت 1376 ه . ق. ج2 صص80 - 84 و کامل ابن اثیر جزء2 صص90 - 91 و امتاع الاسماع مقریزی صص257 - 264 و رجوع به ذی قرد و غابة شود.

غزوهء رجیع.

[غَزْ وَ یِ رَ] (اِخ) در طبقات ابن سعد به نام سریهء ابی مرثد آمده، و در امتاع الاسماع در متن کتاب غزوهء رجیع و در حاشیهء آن سریه نقل شده است. رجوع به رجیع شود.

غزوهء سفوان.

[غَزْ وَ یِ سَ فَ] (اِخ) یا غزوهء بدرالاولی یا غزوهء طلب کرزبن جابر الفهری. رجوع به بدرالاولی شود.

غزوهء سویق.

[غَزْ وَ یِ سَ] (اِخ) رجوع به سویق شود.

غزوهء طائف.

[غَزْ وَ یِ ءِ] (اِخ) این غزوه به سال هشتم هجرت واقع شد. رسول خدا از حنین به قصد طائف حرکت کرد و خالدبن ولید را بر مقدمه فرستاد، و طایفهء ثقیف در حصن خود قرار گرفته آمادهء جنگ شده بودند. رسول اکرم در نزدیکی قلعهء طائف فرودآمد و به جنگ پرداخت. از مسلمانان گروهی زخمی شدند و 12تن به قتل رسیدند که از جملهء آنان عبدالله بن ابی، امیة بن مغیرة و سعیدبن العاص بودند. و عبدالله بن ابی بکر نیز تیر خورد و پس از مدتی بر اثر جراحت آن درگذشت. رسول خدا قلعه را در محاصره گرفت. در اثنای جنگ باز گروهی از مسلمانان کشته شدند. پیغامبر فرمان داد تاکهای آنان را ببرند و بسوزانند، پس منادی مسلمانان ندا زد: هرکه از قلعه به سوی ما آید آزاد است. گروهی به سوی مسلمانان آمدند و کار بر اهل طائف سخت شد، و با این همه فتح طائف میسر نگردید، و با آنکه گروهی طالب جنگ بودند رسول خدا فرمان مراجعت داد و برگشتند. (از الطبقات الکبری تألیف ابن سعد چ بیروت 1376 ه . ق. ج2 ص158 و 159). مقریزی در امتاع الاسماع نیز این جنگ را غزوه شمرده است، و ابن اثیر آن را زیر عنوان ذکر حصارالطائف نقل کرده است. رجوع به امتاع الاسماع صص415 - 420 و کامل ابن اثیر جزء دوم صص128 - 129 و رجوع به طائف شود.

غزوهء طلب کرزبن جابر.

[غَزْ وَ یِ طَ لَ بِ کُ زِ نِ بِ] (اِخ) یا غزوهء بدرالاولی یا غزوهء سفوان. رجوع به بدرالاولی و سفوان شود.

غزوهء عام الفتح.

[غَزْ وَ یِ مِلْ فَ] (اِخ)یا غزوهء فتح مکه. رجوع به فتح مکه و عام الفتح شود.

غزوهء عسرة.

[غَزْ وَ یِ عُ رَ] (اِخ) یا غزوهء تبوک. رجوع به تبوک و عسرة شود.

غزوهء عسفان.

[غَزْ وَ یِ عُ] (اِخ) یا غزوهء بنی لحیان. رجوع به بنی لحیان و عسفان شود.

غزوهء عشیره.

[غَزْ وَ یِ عُ شَ رَ] (اِخ) یا غزوهء ذی العشیره. رجوع به غزوهء ذی العشیرة و عشیره و ذی العشیرة شود.

غزوهء غابة.

[غَزْ وَ یِ بَ] (اِخ) یا غزوهء ذی قَرَد. رجوع به ذی قرد و غابة شود.

غزوهء غطفان.

[غَزْ وَ یِ غَ طَ] (اِخ) یا غزوهء ذی امر واقع در نجد. رجوع به غطفان شود.

غزوهء فتح مکه.

[غَزْ وَ یِ فَ حِ مَکْ کَ](اِخ) یا غزوهء عام الفتح. رجوع به فتح مکه و عام الفتح شود.

غزوهء قرارة الکدر.

[غَزْ وَ یِ قَ رَ تُلْ کُ] (اِخ) یا غزوهء قرقرة بنی سلیم و غطفان، یا غزوهء قرقرة الکدر. رجوع به قرارة الکدر و قرقرة الکدر و قرقرة بنی سلیم و غطفان شود.

غزوهء قرطاء .

[غَزْ وَ یِ قُ رَ] (اِخ) رجوع به قرطاء شود.

غزوهء قرقرة الکدر.

[غَزْ وَ یِ قَ قَ رَ تِلْ کُ] (اِخ) رجوع به قرقرة الکدر شود.

غزوهء قرقرة بنی سلیم و غطفان.

[غَزْ وَ یِ قَ قَ رَ تِ بَ سُ لَ وَ غَ طَ] (اِخ) همان غزوهء قرارة الکدر یا قرقرة الکدر است. رجوع به قرارة الکدر و قرقرة الکدر و قرقرة بنی سلیم و غطفان شود.

غزوهء قضاء .

[غَزْ وَ یِ قَ] (اِخ) یا عمرة القضیة. رجوع به قضاء شود.

غزوهء مریسیع.

[غَزْ وَ یِ مُ رَ] (اِخ) یا غزوهء بنی المصطلق. رجوع به بنی المصطلق و مریسیع شود.

غزوهء مؤتة.

[غَزْ وَ یِ مُءْ تَ] (اِخ) یا غزوهء جیش الامراء. مقریزی در امتاع الاسماع آن را غزوه دانسته است ولی ابن سعد در طبقات آن را سریه شمرده است. رجوع به مؤته و جیش الامراء شود.

غزوهء نجد.

[غَزْ وَ یِ نَ] (اِخ) یا غزوهء ذات الرقاع. رجوع به ذات الرقاع و نجد شود.

غزوهء وادی القری.

[غَزْ وَ یِ دِلْ قُ را](اِخ) مقریزی در امتاع الاسماع آن را غزوه دانسته است ولی در طبقات ابن سعد سریه به حساب آمده است. رجوع به وادی القری شود.

غزوهء ودان.

[غَزْ وَ یِ وَدْ دا] (اِخ) یا غزوهء ابواء. رجوع به ابواء و غزوهء ابواء و ودّان شود.

غزوهء هوازن.

[غَزْ وَ یِ هَ زِ] (اِخ) یا غزوهء حنین. رجوع به حنین و هوازن شود.

غزوی.

[غَزْ وی ی] (ص نسبی) منسوب به غزو. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به غزو شود.

غزویت.

[غِزْ] (اِخ) نام جایی است. و به عین مهمله هم آمده است. (از تاج العروس).

غزوین.

[غَزْ] (اِخ) نام شهری در ایران میان تهران و گیلان. قزوین با قاف معرب آن است، و شاید در اصل کزوین بوده و با غین و قاف مبدل آن است. (از فرهنگ نظام). اصل کلمهء قزوین را کژوین و کشوین گفته اند و در لاروس کبیر کزبین و کزوین آمده است و بنا به تحقیقات اخیر اصل آن «کاسپین» است. رجوع به کلمهء قزوین شود : چنانچ دو رستاق دستبی که یکی را دستبی ری میخوانند و آن دیگر را دستبی همدان، و هر دو را موسی بن بغا جمع کرد و هر دو را یک کوره گردانید، و غزوین نام نهاد. (تاریخ قم ص57).

غزة.

[غَزْ زَ] (ع اِ) مرّت. (اقرب الموارد). کرّت. بار. نوبت. تارة.

غزة.

[غَزْ زَ] (اِخ)(1) شهری است به فلسطین، و امام شافعی رحمة الله علیه در آن متولد شد و هاشم بن عبدمناف جد نبی(ص) در شهر مزبور درگذشت، و این نام را مطرودبن کعب به صورت جمع آورده و گفت :
و هاشم فی ضریح عند بلقعة
تشفی الریاح علیه وسط غزّات.
(از منتهی الارب).
اولین شهر شام از سوی مصر به ساحل بحرالروم (ابن بطوطة). اولین شهر از شهرهای پنجگانهء فلسطینیان است. (قاموس کتاب مقدس). یاقوت در معجم البلدان گوید: غزه از اقلیم سوم است و طول آن از جهت مغرب 54 درجه و 50 دقیقه و عرض آن 32 درجه است و به قولی از اقلیم چهارم میباشد. شهری است در اقصای شام از ناحیهء مصر، و از عسقلان دو فرسخ یا کمتر از آن فاصله دارد، و آن از نواحی فلسطین در مغرب عسقلان است. ابوذؤیب هذلی گوید:
فما فضلة من اذرعات هوت بها
مذکرة عنس کهازئة الضحل
سلافة راحٍ ضمنتها اداوة
مقیّرة ردف لمؤخرة الرحل
تزوّدها من اهل بُصری و غزة
علی جسرة مرفوعة الذیل و الکفل
بأطیب من فیها اذا جئت طارقاً
و لم یتبین صادق الافق المجلی.
قبر هاشم جد رسول الله در آنجاست و به همین سبب آن را غزة هاشم نامند. ابونواس گوید:
و أصبحن قد فوّزن من ارض فطرس
و هنّ عن البیت المقدس زور
طوالب بالرکبان غزة هاشم
و بالفرما من جاجهنّ شقور.
و امام ابوعبدالله محمد بن ادریس شافعی نیز در آنجا ولادت یافت و در هنگام کودکی او را بحجاز بردند و در آنجا اقامت کرد. او دربارهء غزه گوید:
و انی لمشتاق الی ارض غزة
و ان خاننی بعد التفرق کتمانی
سقی الله ارضاً لو ظفرت بتربها
کحلت به من شدّة الشوق اجفانی.
(از معجم البلدان).
غزه مرکز «قطاع غزه» است که بندری است و امروزه دارای فرودگاه و مدرسهء صنعتی و دانشکده ای میباشد. سکنهء آن در سال 1954 م. 60000 تن بوده است. (از الموسوعة العربیة). رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ص250 و 271 و العقد الفرید چ قاهره 1359 ه . ق. ج1 ص 96 و تاریخ غازان ص130 و تاریخ ایران باستان ج1 ص 488 و ج2 ص1347، 1348، 1350، 1351، 1352، 1353، 1376، 1447، 1510، 1032، 1721، 1940 و ج3 ص 2032، 2043، 2035، 2036، 2038، 2043، 2083 و تاریخ مغول ص193، 195، 272، 273، مجمل التواریخ و القصص ص143، 206، 479 شود. || قطاع غزه امروزه سرزمینی است محصور میان منطقهء متصرفی اسرائیل از فلسطین و سینا و دریا. سابقاً جزئی از فلسطین بود اکنون تحت تصرف مصر میباشد و با نظام خاصی اداره میشود. طول آن 25 میل و عرض آن از 3 تا 5 میل است. 180000 سکنه دارد، و شامل غزه (مرکز)، «خان یونس»، «دیر البلخ» و «رفح» میباشد. (از الموسوعة العربیة).
(1) - Gazza, Gaza.

غزة.

[غَزْ زَ] (اِخ) شهری است به افریقیه. (منتهی الارب). شهری در افریقیه است که از قیروان سه روز فاصله دارد، و قافله هایی که الجزائر را قصد کنند در آنجا فرودآیند. (از معجم البلدان).

غزة.

[غَزْ زَ] (اِخ) منزلی است مر بنی حطامة را. (منتهی الارب).

غزة.

[غَزْ زَ] (اِخ) ریگ توده ای است به بلاد بنی سعد. (منتهی الارب). ریگ توده ای در بلاد بنی سعدبن زید مناة بن تمیم است و در آن آبگیرهای بسیار و درخت خرما پیدا شود. و «اخطل» در وصف شتر خود گوید :
کأنها بعد ضمّ السیر خیلها
من وحش غزة موشیّالشوی لهق.
(از معجم البلدان).

غزه.

[غَ زَ / زِ] (اِ) آواز و صدا و ندا. (برهان قاطع) (جهانگیری) (آنندراج). غازه. (برهان قاطع) (جهانگیری). رجوع به غازه شود. || مخفف غازه به معنی بیخ دم حیوانات چرنده و پرنده. (از برهان قاطع). و ظاهراً یکی از ادات تصغیر است: دمغزه.
-پرغزه؛ رجوع به غازه و پرغزه شود.
- دم غزه؛ مخفف دم غازه به معنی بیخ دم و استخوان میان دم حیوانات. (از برهان قاطع).

غزه.

[غُ زَ] (اِخ) یا غز(1). ابن یافث یا ابن منسک بن یافث. رجوع به حبیب السیر چ تهران ج3 جزء اول شود.
(1) - در حبیب السیر چ تهران ج3 جزء اول در یک مورد غزه آمده، و در بقیهء موارد غز ذکر شده است، و در چاپ خیام همه جا به صورت غز میباشد.

غزی.

[غَ زی ی] (ع ص، اِ) اسم جمع است مانند حاج و حجیج، و گفته اند جمع غازٍ است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). پیکارکنندگان با دشمن دین. جنگجویان.

غزی.

[غُ زی ی] (ع ص، اِ) جِ غازٍ یا غازی. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) رجوع به غازی شود.

غزی.

[غُ زَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب) (آنندراج).

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب). شهرکی است از بلاد فلسطین در یک منزلی بیت المقدس، و مولد امام شافعی است. (انساب سمعانی ورق 408 ب). ظاهراً همان غزه است. رجوع به غزه شود.

غزی.

[غُزْ زا] (ع ص، اِ) جِ غازٍ. (منتهی الارب) (آنندراج). جِ غازی. (اقرب الموارد). رجوع به غازی شود : و قالوا لاخوانهم اذا ضربوا فی الارض او کانوا غزّی لو کانوا عندنا ماماتوا و ماقتلوا. (قرآن 3/156).

غزی.

[غُزْ زی / غُ] (ص نسبی) منسوب به غز (طایفه ای). واحد غز؛ یعنی یک تن غز که گروهی از ترکان باشند. (از ناظم الاطباء). رجوع به غز شود :
به راه ترکی مانا که خوبتر گویی
تو شعر ترکی برخوان مرا و شعر غزی.
منوچهری.

غزی.

[غَ] (اِخ) ابراهیم بن یحیی بن عثمان بن محمد(1) الکلبی الاشهبی الغزی، مکنی به ابواسحاق از مشاهیر شعرای عرب بود. در اکثر بلاد خراسان و کرمان و مشرق سفر کرد و وزراء و امراء و ملوک آن سامان را مدح نمود و اشعارش در خراسان به غایت مشهور گردید و در سنهء 524 ه . ق. وفات یافت و به بلخ مدفون شد. (وفیات ابن خلکان چ طهران ج1 صص14-16 و ج2 صص235-236). رشیدالدین وطواط بسیاری از اشعار او را در حدائق السحر به استشهاد آورده است و یک نسخهء بسیار نفیس مصححی از دیوان غزی که در سنهء 590 ه . ق. در محلهء کرخ به بغداد استنساخ یافته در کتابخانهء عمومی پاریس محفوظ است(2) و وجه اینکه مصنف «چهارمقاله» از بین سایر شعرای عرب غزی را تخصیص به ذکر میدهد با آنکه وی اشهر و اشعر ایشان نیست، یکی این است که غزی معاصر مصنف بوده و دیگر آنکه اشعار او در بلاد خراسان و مشرق چنانکه گفتیم شهرتی عظیم به هم رسانیده بوده است لهذا در نزد مصنف معروف تر از سایر معاصرین خود بوده است. و غزی منسوب است به غزه به فتح عین معجمه و تشدید زای معجمه که شهری است به فلسطین از بلاد شام. (چهارمقالهء عروضی چ معین صص 32 - 33 تعلیقات).
از اشعار مشهور اوست:
قالوا هجرت الشعر قلت ضرورة
باب الدواعی و البواعث مغلق
خلت الدیار فلاکریم یرتجی
منه النوال و لاملیح یعشق
و من العجائب انّه لایشتری
ویخان فیه مع الکساد و یسرق.
(ازغزالی نامه ص275).
رجوع به ابراهیم بن یحیی و جهانگشا ج1 حاشیهء ص63 و 154 و 181 و غزالی نامه صص274 - 275 و حدائق السحر ص4 و 33 و 37 و 115 شود.
(1) - در اعلام زرکلی و معجم البلدان: ابراهیم بن عثمان بن محمد.
(2) - Bibliotheque Nationale (Paris). Arabe 8126.

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم الوزیر، از محمد بن ابی السری عسقلانی روایت کند، و ابوالقاسم سلیمان بن احمد طبرانی از او روایت دارد و گوید که او در شهر غزه از وی سماع کرد. (از انساب سمعانی ورق 408 ب).

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) (1857-1920م) بشیر. او قاضی قضاة حلب بود. آوازی خوش و حافظه ای قوی داشت. او راست: «رسالة فی التجوید». (از اعلام المنجد).

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) حملة(1)بن محمد غزی. از عبدالله بن محمد بن عمرو غزی روایت کند، و ابوالقاسم سلیمان بن احمدبن ایوب طبرانی از او روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 408ب).
(1) - کذا.

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) سیف بن عمرو، مکنی به ابوتمام. از محمد بن ابی سری عسقلانی روایت کند، و ابوالقاسم سلیمان بن احمد طبرانی و ابوالحسین بن ترجمان غزی صوفی از او روایت کنند. (از انساب سمعانی ورق 408ب).

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) (1853-1933) شیخ کامل. عضو مجمع علمی دمشق. او راست: «نهر الذهب فی تاریخ حلب». (از اعلام المنجد).

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) عبدالرحمن بن عثمان. از عابدان یمن بود. وی از عبیدبن عمیر روایت کند، و یزیدبن ابی حکیم از او روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 408 ب).

غزی.

[غ زْ زی] (اِخ) عبدالله بن وهب. (از انساب سمعانی ورق 408 ب). شاید عبدالله بن وهب بن مسلم باشد. رجوع به ابن وهب و الفهرست چ 1 مصر ص281 شود.

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) علی بن عیاش بن عبدالله بن اشعث، مکنی به ابوالحسن. وی از محمد بن حماد طهرانی روایت کند، و احمدبن عمر بن محمد مصری حیری از او روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 408 ب). رجوع به ابوالحسن علی بن عیاش شود.

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) عیسی بن عثمان بن عیسی، ملقب به شرف الدین. فقیهی بود که نیابت حکومت دمشق را بر عهده داشت. از کتابهای او «ادب الحکام فی سلوک طرق الاحکام» است. (از اعلام زرکلی ج2 ص752).

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) محمد بن حبیش. وی از سفیان بن عیینه روایت کند. و حسن بن سفیان شیبانی از او روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق408 ب).

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) (939-1004 ه . ق). محمد بن عبدالله بن احمد خطیب عمری تمرتاشی غزی حنفی، ملقب به شمس الدین. او در عصر خود شیخ حنفیه و اهل غزه بود و در آنجا به دنیا آمد، و در همان جا درگذشت. او راست: «تنویر الابصار» در فقه و «مسعف الحکام علی الاحکام» و «الوصول الی قواعد الاصول» که خطی است، و «معین المفتی علی جواب المستفتی» و «الفتاوی»، «اعانة الحقیر» در فقه، و «مواهب المنان» در فقه، و «عقد الجواهر النیرات» دربارهء فضائل صحابهء عشره. چهار کتاب اخیر مخطوط هستند. و رسائل بسیاری نیز نوشته است که رسالهء «النقود» از آن جمله است. (از الاعلام زرکلی ج3 ص934). کتاب «تنویر الابصار» او را حصفکی شرح کرده و «الدر المختار فی شرح تنویر الابصار» نامیده است. (از دائرة المعارف فریدوجدی).

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) محمد بن عبید. ابن قتیبة از او روایت کند. (از انساب سمعانی ورق 408 ب).

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) محمد بن عمروبن الجراح غزی، مکنی به ابوعبدالله. از مالک بن انس و ولیدبن مسلم و ضمرة بن ربیعة و رفادبن الجراح روایت کند. و محمد بن الحسن بن قتیبهء عسقلانی و ابوزرعهء رازی و دیگران از او روایت کنند. (از انساب سمعانی ورق 408 ب). رجوع به معجم البلدان ذیل غزه شود.

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) محمد بن قاسم غزی. رجوع به ابن قاسم غزی و معجم المطبوعات ج2 ستون 1416 شود.

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) (977-1061ه . ق.) محمد بن محمد بن محمد بن احمد(1) غزی عامری دمشقی، ملقب به نجم الدین. مورخی متتبع و ادیب بود. وی در دمشق به دنیا آمد و در همانجا در گذشت. او راست: کتاب «الکواکب السائرة فی تراجم اعیان المئة العاشرة» خطی، و کتاب «لطف السمر و قطف الثمر من تراجم اعیان الطبقة الاولی من القرن الحادی عشر». محبی از این کتاب بسیار اقتباس کرده است، و کتاب «التنبیه فی التشبیه» در هفت مجلد، و کتاب «عقدالنظام» در اخلاق و پندها، و کتاب «النجوم الزواهر» در شرح ارجوزهء پدرش بدرالدین دربارهء کبائر و صغائر، این نیز خطی است. (از اعلام زرکلی ج3 ص982).
(1) - چنین است در ایضاح المکنون ج2 ستون 391. و اعلام زرکلی «ابن احمد» را ندارد.

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) (904-984 ه . ق.) محمد بن محمد بن محمد غزی عامری دمشقی، بدرالدین بن رضی الدین. او فقیه و عالم به اصول و تفسیر و حدیث بود. ولادت و وفات او در دمشق بود. وی را صد و اندی کتاب است که از جملهء آنها سه کتاب تفسیر و حواشی و شروح بسیاری است. وی پدر نجم الدین محمد مورخ بود و همین پسرش اسماء کتب او را در کتابی گرد آورده است. بدرالدین در اواسط عمر گوشه نشین شد و بزرگان و حکام به زیارت او میرفتند و او نیکوکار و بخشنده بود، و به شاگردان خود مقرری و لباس و عطایا می بخشید. (از اعلام زرکلی ج3 ص980). او راست کتاب «المطالع البدریة فی المنازل الرومیة(1)» که جزء نسخ خطی لندن است. (از اعلام المنجد). صاحب سلافة العصر او را شاعری فصیح به شمار آورده و در «صص388 - 393» نمونه هایی را از اشعار او نقل کرده است.
(1) - در ایضاح المکنون ج2 ستون 477، فی الرحلة الرومیة.

غزی.

[غَزْ زی] (اِخ) یوسف غزی مدنی. او راست: مجموعهء رسائل اربعة:
1 - رفع الاشتباه حدیث من صلی فی مسجد اربعین صلاة. 2 - تنبیه الانام عن کیفیة اسقاط الصلاة و الصیام. 3 - الکواکب اللامعات فی حکم المائعات. 4- منة الخلق فی قول الرجل لزوجته غیر المدخول بها انت طالق و طالق و طالق، در مدینه به چاپ رسیده و صفحات آنها 5 و 8 و 9 و 15 است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1417).

غزیان.

[غُزْ] (اِخ) جِ غزی (منسوب به غز) همان غزان جمع غز است. غوزیان. رجوع به غز و غزان شود : و از آنجا بر زمین غزیان گذرد تا باز به آبسکون رسد. (التفهیم لاوائل صناعة التنجیم ص170). و راه اجتیاز او [بغراخان] بر منازل حشم غز بود و غزیان چند مرحله بر عقب او میرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272ه . ق. ص121). در نسخهء خطی همین کتاب متعلق به کتابخانهء لغت نامه ص90 نیز «غزیان» نوشته است.

غزید.

[غِزْ یَ] (ع ص) سخت آواز. یا آن تصحیف غِرّید است. (منتهی الارب). الشدید الصوت، و قیل هو تصحیف غِرّید بالراء المهملة. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). رجوع به غِرّید شود. || گیاه نرم و نازک. یا آن به راء مهمله است. (از منتهی الارب). الناعم من النبات(1) او هو بالراء ایضاً. (تاج العروس). گفته اند آن غِریَد به راء مهمله است. (از اقرب الموارد). رجوع به غِریَد شود.
(1) - در اقرب الموارد و قطرالمحیط به جای نبات، ثیاب آمده و ظاهراً اشتباه است، چه غرید که این کلمه مصحف آن است، نیز به معنی تر و تازه و ناعم میباشد.

غزیدن.

[غَ دَ] (مص) شعوری در لسان العجم (ورق 183 الف) آن را به معنی غریدن آرد و گوید: غزیدن و غریدن؛ یعنی چیدن و روی هم گذاشتن، و به معنی آنچه روی هم چیده و انباشته شود.(1) و این معانی در فرهنگهای فارسی دیده نشد.
(1) - معنی اخیر صحیح نیست، زیرا مصدر به معنی اسم نمیتواند باشد.

غزیر.

[غَ] (ع ص) بسیار از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). الکثیر من کل شی ء. یقال: مطر غزیر و علم غزیر و حفظ غزیر. (اقرب الموارد). وافر. || اشتر بسیارشیر. (مهذب الاسماء). ج، غِزار. (المنجد) (مهذب الاسماء).

غزیر.

[غَ] (اِخ) شهری است در لبنان واقع در کسروان. در آن آثاری از بنی عساف به یادگار مانده است. (از اعلام المنجد).

غزیرة.

[غَ رَ] (ع ص) تأنیث غزیر. رجوع به غزیر شود. || بسیارشیر از ناقه و جز آن. ج، غِزار. (منتهی الارب). اشتر بسیارشیر. (مهذب الاسماء). الکثیرة الدّر. (اقرب الموارد). || بسیارآب از چاه و چشمه. (منتهی الارب): الغزیرة من الاَبار و الینابیع؛ الکثیرة الماء. (اقرب الموارد). || چشم بسیاراشک. (منتهی الارب): الغزیرة من العیون؛ الکثیرة الدمع. (اقرب الموارد).

غزیری.

[غَ ] (ص نسبی) منسوب به غزیر. رجوع به غزیر شود.

غزیری.

[غَ ] (اِخ) الخوری میخائیل. یکی از دانشمندان موارنه (طایفه ای از مسیحیان) در قرن هیجدهم میلادی. اصل او از غزیر لبنان بود و به طرابلس رفت و در مدرسهء موارنه دانش فراگرفت. وی عضو مجمع لبنانی و نائب مطران طرابلس به سال 1736 م. بود و در این مجمع استاد فلسفه و لاهوت به شمار میرفت. او راست: «فهرست المخطوطات العربیة المحفوظة فی مکتبة اسکوریال» (در اسپانیا). و آن دو جزء است. که به دو زبان عربی و لاتینی چاپ شده و توضیحات سودمندی را دربارهء بعضی از کتابها شامل است. جزء اول به سال 1760م. و جزء ثانی به سال 1770م. در مادرید به چاپ رسیده است، و در آخر جزء ثانی، فهرست عمومی درباره اسماء مؤلفان دارد. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1417).

غزیز.

[غُ زَیْ] (اِخ) آبی است میان مکه و یمامة. و ابوعمرو گوید: آبی است معروف متعلق به بنی تمیم. جریر گوید:
فهیهات هیهات الغزیز و من به
و هیهات خل بالغزیز نواصله.
و به قولی این آب نزدیک یمامه در کوهی [قّف] نزدیک «ورکه» متعلق به بنی عطاردبن عوف بن سعد قرار دارد. (از معجم البلدان).

غزیل.

[غُ زَیْ یِ] (ع اِ مصغر) مصغر غزال. غزال کوچک. رجوع به غزال شود :
غُزَیّلا لم تزل فی الغزل جائلة
بنانه جولان الفکر فی الغزل.
محمدبن غالب رفاء اندلسی (از وفیات الاعیان چ تهران ج2 ص112).

غزیل.

[غُ زَیْ یِ](1) (اِخ) جدّ هبیرة بن عبد یغوث. (منتهی الارب) جدّ مکشوح و دقیس، و نام مکشوح هبیرة بن عبد یغوث است. (از تاج العروس). بطنی است از حمل از مراد. (از انساب سمعانی ورق 408 ب) رجوع به انساب شود.
(1) - در انساب سمعانی و منتهی الارب و شرح قاموس چنین ضبط کرده اند ولی در تاج العروس غزیل بر وزن ربیع آمده است.

غزیل.

[] (اِخ) ابوکامل. رجوع به ابوکامل غزیل و رجوع به العقد الفرید چ قاهره 1359 ه . ق. جزء 7 ص 52 شود.

غزیل.

[غُ زَیْ یِ] (اِخ) (دارة ال ...) سرایی است متعلق به بنی حارث بن ربیعة بن بکربن کلاب. (از معجم البلدان). رجوع به دارة شود.

غزیلة.

[غُ زَ لَ] (اِخ) قریه ای است در حمص از کشور سوریه. (از اعلام المنجد).

غزیلة.

[غُ زَ لَ] (اِخ) رجوع به غزیة بنت دودان شود.

غزیلی.

[غُ زَیْ یِ لی ی] (ص نسبی)منسوب به غُزَیِّل (اِخ). رجوع غُزَیِّل شود.

غزیور.

[غُ / غُ وَ](1) (اِ) به معنی غزلولاور است که دبهء برنجین باشد. (برهان قاطع) (آنندراج).
(1) - رجوع به ناظم الاطباء شود.

غزیة.

[غَ زی یَ] (اِخ) قبیله ای است. (منتهی الارب). بنوغزیه قبیله ای است از طیی و همچنین از هوازن، و از ایشان است دریدبن الصمة و همو گوید:
و هل انا الاّ من غزیة ان غوت
غویت و ان ترشد غزیة ارشد.
(از تاج العروس ذیل غزا).
رجوع به غزیة بن جشم شود.

غزیة.

[غُ زَیْ یَ](1) (اِخ) جایی است نزدیک فید و با آن یک روز فاصله دارد، و در آنجا آبی هست که آن را غمر غزیة نامند. (از معجم البلدان).
(1) - به فتح غین و کسر زاء نیز آمده است و بعضی غریه به راء مهمله آورده اند. (از معجم البلدان).

غزیة.

[غُ زَیْ یَ] (اِخ) (ابن...) یکی از شعرای هذیل. (از تاج العروس).

غزیة.

[غَ زی یَ] (اِخ) ابن جشم بن معاویه. یکی از اجداد جاهلی است، از هوازن از عدنانیه. منازل پسران وی در سروات تهامه و نجد قرار دارد. دریدبن صمه از آنان است. (از اعلام زرکلی ج2 ص760).

غزیة.

[غَ زی یَ] (اِخ) ابن حارث اسلمی، از صحابه است و در نسب وی اختلاف کرده اند. بعضی گفته اند انصاری مازنی است و بعضی برآنند که اسلمی است و گروهی او را خزاعی میدانند و شاید از خزاعه باشد. عبدالله بن رافع مولی ام سلمه از او روایت کند. حدیثی که او از رسول خدا روایت کرده صحیح است و آن این است: «لاهجرة بعد الفتح انما هو الجهاد و النیة». (از الاستیعاب ص516 و الاصابة جزء 5 ص118 به اختصار).

غزیة.

[غَ زی یَ] (اِخ) ابن سواد. صاحب «الاصابة» (ج 5 ص198) گوید: در حاشیهء الاستیعاب در باب غزیه، ترجمهء غزیة بن سواد آمده است ولی این مقلوب است و این شخص سوادبن غزیه میباشد. رجوع به سواد شود.

غزیة.

[غَ زی یَ] (اِخ) ابن عمروبن عطیة بن خنساءبن مبذول بن عمروبن مازن(1) ابن نجار انصاری مازنی(2). وی در جنگ احد همراه رسول خدا جنگ کرد. (از الاستیعاب ص516). رجوع به امتاع الاسماع ص148 و الاصابة جزء 5 ص189 و العقد الفرید چ قاهره 1359ه . ق. ج 3 ص329 شود.
(1) - الاصابة: عمروبن غنم بن مازن.
(2) - الاصابة: انصاری خزرجی.

غزیة.

[غَ زی یَ] (اِخ) (ابو...) انصاری. وی صحابی است و پسرش غزیه از او روایت کند و از شامیان به شمار میرود. (از تاج العروس ذیل غزا). رجوع به ابوغزیه شود.

غزیة.

[غُ زَیْ یَ] (اِخ) بنت حارث، مادر قدامة بن مظعون و برادران او. (از تاج العروس ذیل غزا).

غزیة.

[غُ زَیْ یَ] (اِخ) بنت دودان، مکنی به ام شریک، از بنی صعصعة بن عامر. همین زن بود که نفس خود را بر پیغامبر (ص) هبه کرد، و گویند اسم او غزیله بود. (از تاج العروس).

غزیه.

[غُزْ زی یَ] (اِخ) قبیله ای از ترکان. ترکان غز. رجوع به غز و نخبة الدهر دمشقی ص263 شود.

غژ.

[غَ] (اِمص) نشسته به راه رفتن(1) را گویند چنانکه اطفال و مردمان زمین گیر و شل به راه روند. (برهان قاطع). نشسته رفتن بود چنانکه اطفال و مردم مسن و لنگ روند. (جهانگیری). در فرهنگ رشیدی و غیاث اللغات و بعض فرهنگهای دیگر امر بغژیدن؛ یعنی به زانو و دست و سرین رفتن کودک آمده است. رجوع به غژیدن شود. || (ص) کسی که نشسته راه رود، مانند کودک. || مردم شل و زمین گیر. (ناظم الاطباء). || (نف) نعت فاعلی مرخم از غژیدن. غژنده. رونده.
- راست غژ؛ راست رو. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل غژیدن).
- کژغژ؛ کج رو. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل غژیدن).
(1) - در نسخهء خطی برهان قاطع متعلق به کتابخانهء لغت نامه، در راه رفتن.

غژ.

[غِژژ] (اِ صوت) حکایت صوت گلولهء تفنگ و امثال آن، گاه شکافتن هوا(1): غژی کردن(2).
(1) - Sifflement.
(2) - Siffler.

غژاک.

[غَ] (اِ) بوی ناخوش و گنده که از دهان برآید، و آن را غشاک به شین معجمه نیز گفته اند. (آنندراج از فرهنگ فرنگ و کشف اللغات). رایحهء بد به طور مطلق. (از فرهنگ شعوری). ظاهراً مصحف غشاک و غساک است :
بر همه روی زمین میرود ار جسم بدش
که سراپای وجودش شده آلوده غژاک.
ابوالمعانی (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 181 الف).

غژان.

[غُ] (اِ) میوه ای است مخصوص هندوستان. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 190 ب). نام میوه ای هندی. (ناظم الاطباء).

غژب.

[غُ] (اِ) دانهء انگوری راگویند که از خوشه جدا افتاده باشد و شیره و تخم در میانش باشد؛ یعنی تازه بود و خشک نشده باشد. (برهان قاطع). دانهء انگور. (فرهنگ اسدی) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ اوبهی). دانهء انگور که پخته و تازه باشد. (غیاث اللغات). دانهء انگور که شیره و تکس در میان آن باشد، و تکس تخم انگور را گویند. (فرهنگ جهانگیری). غژم. (برهان قاطع). غژب. (فرهنگ شعوری). حبّ. حبهء انگور :
میی که اوت گواهی دهد [ همی ] که منم
به گونه و گهر اندر چهار جای تمام
عقیقم اندر غژب و زمرّدم در تاک
سهیلم اندر خم آفتابم اندر جام(1).
ابوالعلاء ششتری (از فرهنگ اسدی).
چو مشک بویا لیکنش نافه بوده ز غژب
چو شیر صافی و پستانش بوده از پاشنگ.
عسجدی.
آن خوشه بین چنانک یکی خیک پرنبید
سربسته و نبرده بدو دست هیچکس
بر گونهء سیاهی چشم است غژب او
هم بر مثال مردمهء چشم از او تکس.
بهرامی (از فرهنگ اسدی).
تو گفتی سیه غژب پاشنگ بود
و یا در دل شب شباهنگ بود.
اسدی (از آنندراج) (انجمن آرا)(2).
دیدهء حاسد به تو چون غژب انگور است سرخ
در لگدکوب عنا بادش جدا آب از تکس.
سوزنی.
از دست میر شیخ سحاب ار نمی برد
لعل و عقیق روید از رز به جای غژب.
شمس فخری (از آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی).
|| استخوان انگور. (از برهان قاطع). تکس تخم انگور. (فرهنگ جهانگیری). استخوان. ستخوان. هسته. خسته. عُجم. || خوشهء خرما. || خشم و قهر. (از برهان قاطع). غژم. (برهان قاطع). || سر پستان حیوان. || سر پستان گاو ماده. (از فرهنگ شعوری) (ناظم الاطباء).
(1) - در فرهنگ جهانگیری این دو بیت چنین آمده:
بیاور آنکه گواهی دهد ز جام که من
چهار گوهرم اندر چهار جای مدام
زمرد اندر تاکم عقیقم اندر غژب
سهیلم اندر خم آفتابم اندر جام.
(2) - اسدی این شعر را در صفت باغی و میوهء آن گفته است.

غژژ.

[غَ ژَژْ] (اِ) نام گیاهی که بسیار تلخ است. (از آنندراج). گیاهی تلخ که جانور آن را نخورد. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 180 الف).

غژغا.

[غَ] (اِ مرکب) گاوی است که در مابین کوههای خطا و هندوستان پیدا میشود و آن را به لقب رومی قطاس میگویند، و بعضی گویند گاوی است دریایی و بحری، قطاس به سبب آن خوانند. (برهان قاطع). و آن را پرچم نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). مخفف غژغاو. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). غژگاو. غژگا. غژغاو. کژگاو. کژگا. (برهان قاطع). رجوع به غژغاو و گاو خطایی شود :
در و دشت و کُه دید زاندازه بیش
دم گور و آهو و غژغا و میش.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| قلادهء پرچم. (برهان قاطع). رجوع به غژغاو شود.

غژغاو.

[غَ] (اِ مرکب) به معنی غژغا است که گاو قطاس(1) باشد، و بعضی دم آن گاو را قطاس(2) میگویند جهت آنکه اصل این لغت کژگاو است؛ یعنی ابریشم گاو، چه کژ به معنی ابریشم هم آمده است و چون در لغت و زبان فارسی تبدیل گاف به غین و برعکس جایز است همچو لگام و لغام و گلوله و غلوله و امثال اینها، در این لغت نیز کاف کژ به غین تبدیل یافته است و کژگاو، غژغاو شده است. (برهان قاطع). غژغاو ترکیبی است از غژ (کژ به معنی ابریشم) + غاو (گاو). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). اسب یا گاو دریایی که از دنب آن منگوله های کوچکی میسازند و در گردن اسب مانند قلاده جهت زینت و چشم زخم می اندازند. (ناظم الاطباء). گاوی که از دم او پرچم سازند و دم او را نیز گویند که آن را قطاس خوانند. (از فرهنگ رشیدی). دم این گاو مانند ابریشم و کژ نرم و مویهای آن مانند قطاس و پرچم آویخته و خوشنما است و آن را قطاس گردن اسب کنند و بر سر نیزه آویزند. (از آنندراج). دم گاوی را گویند که در کوههای مابین ملک خطا و هندوستان پیدا شود. (از فرهنگ جهانگیری). نام پرچم است و گاوش. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). در بعضی از نسخ، گاو بحری که او را دم دراز بسیارموی باشد آمده. (فرهنگ خطی). گاو خطایی. غژگاو. غژگا. کژگاو. کژگا. کژغاو. غژغا. (برهان قاطع). کج گا. (حاشیهء برهان چ معین). غشغاو. (فرهنگ اسدی). رجوع به همین کلمات و رجوع به گاو خطایی شود. آقای پورداود در هرمزدنامه (صص294 - 303) آرند: در فارسی به این جانور که بومی ایران نیست نام برازنده ای داده اند. غژغاو همان کژگاو است؛ یعنی ابریشم گاو، چه کژ و معرب آن قز (ج، قزوز) ابریشم است. در پهلوی کج به همین معنی است. در گیلان کج ابریشم خام است. به هر یک از فرهنگها که نگاه کنید غژغاو همان گاوی است که از موی آن پرچم سازند. در جانورشناسی این گاو تبتی یا گاومیش وحشی به همان نام تبتی خود، یاک(3)خوانده میشود و در همهء زبانهای اروپایی چنین نامیده گردد(4). این جانور که در زبان علمی به آن بوس پئوفاگوزی گرونینس(5) نام داده اند بومی آسیای مرکزی است و به ویژه تبت و مرز و بومهای مغربی و شمال و سرزمینهای مشرقی پیوسته به آن که بیش از دو هزار متر بلندتر از سطح دریا است، و سرزمینهای بلند که کم و بیش چهار تا شش هزار متر بلند است، کاشانهء این جانور کوهی است. در این کوهساران گلهء آنها ده تا دوازده و بیست، از پی خوراک در گردش اند. از سرما بیشتر بردباری میکنند و از گرما زود فرسوده میشوند. گوسالهء آنها که پس از نه ماه افکنده شود در میان سالهای 6 و 8 خود غژغاو بزرگ و رسایی است. بیش از 25سال زیست نکند. درازای پیکرش به چار متر و 25 سانتیمتر، و بلندی آن تا به کوههء پشت به یک متر و 90 سانتیمتر رسد. دمش بدون مو به 75 سانتیمتر، و بلندی شاخش به 80 تا 90 سانتیمتر رسد و وزنش در میان 650 تا 720 کیلو گرام است بنابراین جانوری سترگ است. گوشها و چشمانی کوچک و کله ای پهن و گردنی کوتاه و پاهایی کوتاه و ستبر و سم دوشاخه ای پهن دارد. اما موی آن که پرچم از آن است، آنچه در روی پیشانی آن روییده کوتاه و مجعد است. از این گذشته سراسر تنش را موهای بسیار بلند پوشانیده، از پشت و شکم و دم تا به روی زمین کشیده میشود. از این موها آنچه در روی پیشانی است گاهی با تارهای سفید درآمیخته است. همچنین گاهی تارهای سفید یا سرخگون در میان موهای پشت دیده میشود. معمولاً موی آن سیاه و گاهی موی دمش سفید خیره کننده است، و این رنگ روشن است که بیش از بیش گرانبها میشود. به مناسبت همین موی نرم و درخشان و باریک و بلند آن است که در فارسی آن را غژغاو (ابریشم گاو) خوانده اند. مردمان تبت این جانور رام شده را از برای بارکشی و سواری به کار برند. به آسانی صد تا صد و پنجاه کیلو گرام بار را میکشد. در تبت و ترکستان و در سرزمینهای چین که در مرز و بوم تبت است و در سرزمینهای میان تبت و هند و دامنهء شمالی کوه هیمالایا غژغاو خانگی از جانوران بسیار سودمند به شمار آید، در چینی آن را لی نیو(6) خوانند. شیر آن زردرنگ بسیارغلیظ و پرچربی و در مزه چون بادام شیرین است. مردم تبت این شیر را با چای و آرد جو بریان شده درآمیخته خورش تسمبه(7) سازند که غذای ملی آنان است، قرقیزها این شیر را با آب، روان تر ساخته، میگذارند ترش شود و اینچنین یک گونه آشام آلکلی که آیران(8) خوانند درست کنند. گوشت آن خورده شود و پوستش چرم گردد و با برخی از موهایش ریسمان تابند یا پارچهء درشت بافند، موی سفید آن چنانکه گفتیم گرانبهاست. زیرا ممکن است رنگ دیگر بپذیرد. چینی ها که آن را لی دسه(9)خوانند به رنگ سرخ آتشین درآورده به روی کلاههای تابستانی خود میگذاشتند، و بزرگان چون فرمانگزاران و مرزبانان آن را به بهای گزاف خریداری میکردند، و بسا هم خود این مو مانند پول وسیلهء مبادله بود. بوفون(10)(1707-1788م.) در تاریخ طبیعی خود غژغاو را گاو تاتاری نامیده است. در هندوستانی دم آن چنور(11) یا چنری خوانده میشود. همچنین در هندی آن را چوری گائو(12)میخوانند. (از هرمزدنامه به اختصار). رجوع به همین کتاب صفحات مذکور شود : و اندر کوه وی [ سوکجو سرحد تبت و چین ] آهوی مشک است و غژغاو. (حدود العالم چ جلال الدین طهرانی ص39). و از این ناحیت [تغزغز] مشک بسیار خیزد و روباه سیاه و سرخ... و ختو و غژغاو. (حدود العالم).
غژغاودم گوزن سرین و غزال چشم
پیل زرافه گردن و گور هیون بدن.
لامعی (از فرهنگ اسدی).
فاخته طوقی شترلفجی غضنفرگردنی
خرسری غژغاومویی اعوری عیاره ای!
سوزنی(13).
میطرازد چرخ غژغاو دورنگ از صبح و شام
نیزهء مهرت مگر پرچم ندارد بر قنات.
اثیر اخسیکتی (از فرهنگ رشیدی).
پلنگ هیئت و غژغاودم گوزن سرین
عقاب طلعت و عنقاشکوه و طوطی پر.
انوری (از جهانگیری) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی)(14).
عارفان همگردن گاو آمده
با سری هریک چو غژغاو آمده.عطار.
(1) - قطاس معرب یونانی Cetace=) Keteفرانسوی (به معنی ماهی بزرگ است و اصطلاحاً به پستانداران بزرگ که به صورت ماهی هستند اطلاق شود، و آن ربطی به غژغاو ندارد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - قطاس معرب یونانی Cetace=) keteفرانسوی (به معنی ماهی بزرگ است و اصطلاحاً به پستانداران بزرگ که به صورت ماهی هستند اطلاق شود، و آن ربطی به غژغاو ندارد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(3) - Yack = Yak. (4) - علامه مرحوم دهخدا غژغاو را همان Baleine و موی او راTanon میدانند.
(5) - Bos (Peophagusi Grunniens).
(6) - Li- niu.
(7) - Tasmba.
(8) - Airan.
(9) - Li- dse.
(10) - Buffon.
(11) - Canwar.
(12) - Cowrigao. (13) - در صفت ایرخود گفته است.
(14) - شعر در صفت اسب است.

غژغژ.

[غَ غَ] (اِ) یا غژغژه. مرغ جنگلی. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف غرغر است.

غژغژان.

[غَ غَ] (نف، ق) خزان. خزنده. (ناظم الاطباء). در حال سریدن با نشیمن :
غژغژان آمد به سوی طفل طفل
وارهید از اوفتادن سوی سفل.مولوی.
پس ز گنج آخر آمد غژغژان
روی بر پایش نهاد آن پهلوان.مولوی.

غژغژه.

[غَ غَ ژَ / ژِ] (اِ) مرغ دشتی. دجاجة البری. غزغزه. (فرهنگ شعوری ورق 185 الف). مرغ جنگلی. غژغژ. (ناظم الاطباء). در فرهنگهای دیگر دیده نشد، و ظاهراً مصحف غرغره است. رجوع به غرغره شود.

غژقاو.

[غَ] (اِ مرکب) کاکل پریشان. (فرهنگ میرزا ابراهیم) (فرهنگ شعوری ورق 184 الف). مصحف غژغاو یا غژگاو است. || پرچم. (فرهنگ میرزا ابراهیم) (فرهنگ شعوری ورق 184 الف). موی گاو تبتی یا خطایی. رجوع به غژغا و پرچم و گاو خطایی شود.

غژک.

[غِ ژَ] (اِ) سازی باشد که آن را کمانچه خوانند. (از برهان قاطع) (جهانگیری) (انجمن آرا) و (آنندراج). این لغت را در فرهنگ سروری و سرمهء سلیمانی با عین بی نقطه و زای فارسی نوشته اند و گفته اند سازی است که مطربان نوازند، و در جای دیگر به معنی ساز طنبور آمده است. (برهان قاطع). نوعی از کمانچه با کاسهء بزرگتر. غچک. (آنندراج) (انجمن آرا) (جهانگیری). غجک. (انجمن آرا) :
بس کند زهره سازها بر کار
از پی عیش این مبارک سور
دف و چنگ و رباب و زنبوره
غژک و نای و بربط و طنبور.
نزاری قهستانی (از آنندراج) (انجمن آرا) (جهانگیری).
رجوع به غچک و غجک شود.

غژ کردن.

[غِ کَ دَ] (مص مرکب) آواز برآوردن گلوله و امثال آن هنگام شکافتن هوا. رجوع به غژ شود.

غژگا.

[غَ] (اِ مرکب) به معنی غژغا است که گاو خطایی باشد و به رومی قطاس(1) گویند. (برهان قاطع). مخفف غژگاو است. غژغاو. غژغا. کژگاو. کژگا. کژغا و... (برهان قاطع). غشغاو. (فرهنگ اسدی). رجوع به غژغاو و غژگاو و گاو خطایی شود.
(1) - قطاس معرب یونانی Cetace=) Keteفرانسوی) به معنی ماهی بزرگ است و آن ربطی بغژگا و غژگاو ندارد. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل غژغاو).

غژگاو.

[غَ] (اِ مرکب) به معنی غژغاو است که گاو قطاس(1) باشد و بحری قطاس همان است. (برهان قاطع). نوعی از گاو است که از دم آن پرچم علم و مگس ران سازند، و آن قسم گاو در کوهستان که مابین ختا و هندوستان است به هم میرسد، به هندی آن را سری گای گویند به ضم سین مهمله. (غیاث اللغات از صراح). غژغاو. غژغا. غژگا. کژگاو. کژگا. کژغاو. (برهان قاطع). رجوع به غژغاو و گاو خطایی شود :
دمش همچون دم غژگاو گشته
سرون مانند شاخ گاو گشته.
خواجو (از آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - قطاس معرب یونانی Cetace=) Keteفرانسوی) بمعنی ماهی بزرگ است و آن ربطی بغژگا و غژگاو ندارد. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل غژغاو).

غژم.

[غُ] (اِ مرکب) به معنی غژب است که دانهء انگور از خوشه جداشدهء شیره دار تازه باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). به معنی غژب. (جهانگیری). دانهء انگور که پخته و تازه باشد. (غیاث اللغات). صرهء انگور بود که شیره و تکس در وی باشد. (فرهنگ اسدی). دانهء انگور که از خوشه ریخته شده باشد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). حّب. حبهء انگور. غجمه :
چو مشک بویا لیکنش نافه بوده ز غژم(1)
چو شیر صافی و پستانش بوده از پاشنگ.
عسجدی.
آن خوشه بین چنانکه یکی خیک پرنبید
سربسته و نبرده بدو دست هیچ کس
بر گونهء سیاهی چشم است غژم او
هم بر مثال مردمک چشم از او تکس.
بهرامی (از فرهنگ اسدی) (اوبهی).
باغ را بین که چشم و دیده همی
مغز بادام و غژم انگور است.
مسعودسعد (از آنندراج) (انجمن آرا).
دیدهء حاسد به تو چون غژم(2) انگور است سرخ
در لگدکوب فنا بادا جدا آب از تکس.
سوزنی (از آنندراج و انجمن آرا).
|| دانهء خرما. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 190 ب) || خوشهء خرما. (از فرهنگ اوبهی). خوشهء انگور یا خرما. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 190 ب). || استخوان انگور. هسته. خسته. || خشم. به خشم آمدن. قهر. کینه. (از برهان قاطع) (آنندراج). هیبت. (فرهنگ اسدی). خشم و کینه. (فرهنگ اوبهی). غَرَس :
شیر غژم آورد و جست از جای خویش
و آمد آن خرگوش را آلغده پیش.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
|| شعوری در لسان العجم (ج2 ورق 190 ب) به معنی خشمگین و مهیب آورده است و ظاهراً درست نیست. || پستانهای گاو ماده. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 190 ب). ثؤلول. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: غژب.
(2) - در فرهنگ جهانگیری: غژب.

غژم.

[غَ ژَ] (اِ) خشم و غضب. غَرَم. (فرهنگ شعوری ج2 ص182 ب).

غژمه.

[غُ مَ / مِ] (اِ) یا غجمه. در تداول خراسانیان دانه انگور: دستش مزن غژمه مره؛ یعنی غژمه میشود، دانه دانه میشود. رجوع به غجمه شود.

غژندگی.

[غَ ژَ دَ / دِ] (حامص) قابلیت غژیدن را داشتن. رجوع به غژیدن شود.

غژنده.

[غَ ژَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از غژیدن. برهم نشیننده و خزنده. رجوع به غژیدن شود.

غژنگ.

[غَ ژَ] (اِ صوت) به معنی غرنگ است؛ یعنی صدای گریه و زاری. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 182 الف) (ناظم الاطباء).

غژنگ.

[غُ نَ] (اِ) به معنی غوبنک که گیاهی است بدل اشنان و بدان جامه شویند. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 189 ب). غزنگ. رجوع به غوبنک و غزنگ شود.

غژور.

[غُ] (اِ) حشره ای که در لای در و پنجره پدید آید. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 189 الف).

غژولیدن.

[غُ دَ] (مص) هشیار و چالاک بودن. (آنندراج). متوجه بودن. (ناظم الاطباء). || شتاب کردن. (آنندراج). || گوز دادن. (آنندراج) (از فرهنگ شعوری). تیزیدن و تیز دادن. || مشغول گشتن. || مقید بودن. || سعی و کوشش کردن. (ناظم الاطباء).

غژیدن.

[غَ دَ] (مص) نشسته به راه رفتن، چنانکه طفلان و مردمان شل به راه روند. (از برهان قاطع) (آنندراج). به زانو و دست و سرین رفتن کودک. (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). نشسته به سرین راه رفتن است به طور اطفال. (غیاث اللغات). نشسته راه رفتن، مانند کودکان و مردمان شل. (ناظم الاطباء). لغتی در خزیدن: راست غژ؛ یعنی راست رو. کژغژ؛ یعنی کج رو. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || بر یکدیگر نشستن به سبب جنسیت. (برهان قاطع) (آنندراج). در یکدیگر نشستن. (فرهنگ رشیدی). برهم نشستن و برهم چسبیدن. (فرهنگ هندوشاه از جهانگیری). برهم نشستن دو چیز که برهم نهی :
زاغ بیابان گزید، خود به بیابان سزید
باد به گل بروزید، گل به گل اندرغژید.
کسائی (از فرهنگ اسدی) (رشیدی).
|| طبقه طبقه به روی هم گذاشتن و چیدن. (برهان قاطع (آنندراج). || خراب شدن. || زیاد کردن. (ناظم الاطباء). || خزیدن. (از فرهنگ اسدی) (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). به معنی مطلق خزیدن. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) :
بنگر که این غژیدن(1)پوشیده
یاقوت سرخ و عنبر سارا شد.ناصرخسرو.
باز حس کژ نبیند غیر کژ
خواه کژغژ پیش او یا راست غژ.مولوی
(از آنندراج) (جهانگیری) (رشیدی) (فرهنگ نظام).
لنگ و لوک و چفته شکل و بی ادب
سوی او میغژ و او را می طلب.مولوی.
چون ابر دی گریان شدم وز برگ و بر عریان شدم
خواهم که ناگه درغژم، خوش در قبای آشتی.
مولوی (از جهانگیری).
به شیر خوردن بالیده تر شود همه روز
غنودنش به پرند و غژیدنش به حریر.
سروش اصفهانی.
(1) - در متن دیوان غریدن است ولی در حاشیه غژیدن اصح شمرده شده است.

غژیدن.

[غِ دَ] (مص) کشیدن (بر زمین و جز آن). (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 187 ب).

غژیده.

[غَ دَ / دِ] (ن مف) از غژیدن. برهم نشسته و به هم چسبیده. (برهان قاطع). رجوع به غژیدن شود. || خزیده. رجوع به غژیدن شود. || نشسته به راه رفته. (برهان قاطع). نشسته به راه رفته، مانند طفلان و مردمان شل. رجوع به غژیدن شود.

غس.

[غَ] (ع اِ صوت) آوازی که با آن گربه را میرانند. (قطر المحیط)(1).
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء به غلط غَسّ آمده است.

غس.

[غُس س] (ع ص) مرد سست و ناکس. (واحد و جمع در وی یکسان است). (منتهی الارب) (آنندراج). الضعیف و اللئیم من الرجال. (قطر المحیط). || بخیل. (تاج العروس).

غس.

[غَس س] (ع مص) درآمدن در بلاد و رفتن. (منتهی الارب). وارد شدن به شهری و از آنجا گذشتن بی کج کردن راه: غس فی البلاد؛ دخل فیها و مضی قُدماً. (اقرب الموارد). || عیب کردن خطبه. (منتهی الارب). عیب کردن خطبهء خطیب را. (از اقرب الموارد). || غوطه دادن کسی را در آب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زجر کردن گربه را به کلمهء غَس(1). (منتهی الارب). راندن گربه با کلمهء غس. || انا اَغَسُّ و أُسقی؛ یعنی طعام و شراب خورانیده شدم. (منتهی الارب). انا اُغسّ و أسقی؛ ای اطعم. (اقرب الموارد). || غَسَّ البعیر (مجهولاً)؛ شتر بیماری غساس گرفت. و نعت آن مغسوس است. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب «به کلمهء غِس یا غَسّ» آمده، ولی غَس صحیح است. رجوع به قطرالمحیط شود.

غسا.

[غَ] (ع اِ) غورهء خرما؛ یعنی خرمای نارسیده، آن را به عربی بَلَح خوانند. (از برهان قاطع) (آنندراج). در فرهنگهای عربی، غساة به معنی بلح آمده و ظاهراً غسا مأخوذ از غساة است. رجوع به غساة شود.

غساس.

[غُ] (ع اِ) بیماریی است مر شتران را. (منتهی الارب) (آنندراج). داء فی الابل. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

غساسنه.

[غَ سِ نَ] (اِخ) ملوک غسان یا غسانیان. رجوع به غسان و غسانیان و آل جفنه شود. کلمهء غساسنه ظاهراً جمع غسان و غسانیه است و در فرهنگهای عربی تنها غسان یا غسانیه ذکر شده و غساسنة نیامده است.

غساق.

[غَ / غَسْ سا] (ع اِ) سرد و گنده هرچه باشد. (منتهی الارب). و منه قوله تعالی :«لایذوقون فیها برداً و لاشراباً الا حمیماً و غساقاً». (قرآن 78/24و 25). چیز سرد و گنده چون زرداب و ریم جراحت و جز آن. (غیاث اللغات) (آنندراج). البارد. و المنتن. (اقرب الموارد). || خون و ریم دوزخیان. (ترجمان علامهء جرجانی). || آنچه از تن دوزخیان برود، چون زرداب و جز آن. (مهذب الاسماء). ما یقطر من جلود اهل النار و صدیدهم من قیح و نحوه. (اقرب الموارد). شراب دوزخیان. جوالیقی گوید: کلمهء غساق که در قرآن آمده به قول بعضی ترکی است. و بعضی آن را صیغهء مبالغه از غسق دانسته اند (غسقت العین؛ اظلمت و دمعت. و غسق الجرح؛ سال منه ماء اصفر. و غسق الماء؛ انصب - انتهی). ولی ظاهراً این کلمه معرب غساک یا غشاک فارسی است. رجوع به غساک و غشاک و المعرب جوالیقی ص235 شود.

غساک.

[غَ] (اِ) عشقه را گویند و آن گیاهی است که بر درختها پیچیده و خشک سازد. (برهان قاطع). عشقه که بر درخت پیچد. (فرهنگ رشیدی). عشقه معرب غساک است، والله اعلم. (از آنندراج) (انجمن آرا). پیچک. پیچه. داردوست کتوس (در بعضی از نقاط شمالی ایران). مهربانک. عشق پیچان. قسمی لبلاب. ارغچ. ارغک. ارغژ. ازغچ. نویچ. نوبیچ. نوح. تربد. حبل المساکین. بقلهء بارده. شجرهء بارده. پنجه. بویچه. قسوس. (قشوش). پرسیان. لوک. فژغند. کشت بر کشت. سابود. واجد. سن. سرند. || گند. فرغند. (از فرهنگ اسدی نخجوانی) :
از دهان تو همی آید غساک(1)
پیر گشتی ریخت مویت از هباک.
طیان (از فرهنگ اسدی).
این کلمه با غساق که در قرآن آمده چنین مینماید که یک چیز است و غشاک مصحف آن یا صورتی از آن است. رجوع به غوشاک و غساق شود. || نوعی ساس که در فرش و جز آن پنهان شود و اگر آن را بکشند بوی بد میدهد. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 181 الف).
(1) - ن ل: غشاک. (فرهنگ اسدی). در فرهنگ سروری و نظام همین بیت شاهد غشاک (با شین منقوطه) آمده است.

غسال.

[غَسْ سا] (ع ص) صیغهء مبالغه از غَسْل. جامه شوی. (منتهی الارب) (آنندراج). شوینده. سخت شوینده. || مرده شوی. (آنندراج). کسی که شغل وی شستن مرده ها بود. (ناظم الاطباء) : به در خانهء غسال رفت و گفت: میترسم که ناگاه اجل برسد و کسی غم من نخورد. بریانی در دکان دارم، بستان، و چون مرا فریضه برسد غسل ده. (منتخب لطایف عبید زاکانی چ برلین ص176). مجملاً لازمهء منصب مطلق صدارت تعیین حکام شرع و مباشرین اوقاف تفویضی و ریش سفیدی جمیع سادات و علما... و غسالان و حفاران با اوست. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص2). || (اِ) هر دارویی که جلا دهد اما نه به قوهء فاعلهء خود، بلکه به قوهء منفعله ای که حرکت آن را یاری کند. مقصود از قوهء منفعله رطوبت و مقصود از حرکت، سیلان است، زیرا سایل لطیف هرگاه بر دهانه های عروق جاری شود با رطوبت خود فضول را نرم کند و با سیلان خود آنها را زایل سازد، مانند ماء شعیر و ماء قراح. (از قانون کتاب دوم ص150 س9 به بعد).

غسالخانه.

[غَسْ سا نَ / نِ] (اِ مرکب)مرده شوی خانه. مرده شورخانه. جایی که در آن مردگان را شویند. (ناظم الاطباء). مَغسَل. مَغسِل. مُغتَسَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غسالة.

[غُ لَ] (ع اِ) آب دست و روی شسته. یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج): غسالة الشی ء؛ ماؤه الذی یغسل به. (اقرب الموارد). آبی که بدان روی و دست شویند. (غیاث اللغات). آب متنجسی شسته. || آب چکیده و مستعمل به شستن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). آب شسته. (زمخشری). هر آبی که بعد از شستن به جای افتد. (غیاث اللغات). ما یخرج من الشی ء بالغسل. (از اقرب الموارد). آبی که از جامه یا چیزی شسته تراود. آب مستعمل. آبی که بدان تطهیر شده باشد. || آنچه شسته شود از جامه و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج). لباس شسته شده و جز آن. ما یغسل من الثوب. (اقرب الموارد). || آنچه از شستن چیزی برآید. (منتهی الارب) (آنندراج).

غسالة.

[] (ع اِ) چوبک. اشنان. (دزی ج1 ص6).

غسالة.

[غَسْ سا لَ] (ع ص) صیغهء مبالغه از غَسل. مؤنث غسال. زن شوینده. || زن مرده شوی.
-ثلاثهء غساله؛ سه جام می که پس از خواب شب بامدادان نوشند. رجوع به ثلاثهء غسالة شود :
ساقی حدیث سرو و گل و لاله میرود
وین بحث با ثلاثهء غساله میرود.حافظ.

غسالی.

[غُ لا] (ع ص، اِ) جِ غسیلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غسیلة. شود.

غسالی.

[غُ] (ص نسبی) منسوب به غسالة :و اگر قوت هاضمهء جگر ضعیف باشد اسهال غسالی بود؛ یعنی همچون آبی بود که گوشت تازه در وی شسته باشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

غسالی.

[غَسْ سا] (حامص) کار غسال. مرده شویی.

غسان.

[غُ] (ع اِ) اقصی القلب. (منتهی الارب) (آنندراج). غُسان یا غَسّان (به ضبط لسان العرب)، ته دل، گویند: «لقد علمت ان ذلک من غسان قلبک»؛ ای من اقصی نفسک. (از اقرب الموارد).

غسان.

[غِ] (ع اِ) پوست پاره ای که کودکان پوشند. (منتهی الارب) (آنندراج). جلد یلبسه الصبی. (اقرب الموارد).

غسان.

[غَسْ سا] (ع اِ) تیزی جوانی. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: ما انت من غسانه؛ ای من رجاله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) آبی است. نزل علیه قوم من الازد فنسبوا الیه، منهم بنوجفنه رهط الملوک. (منتهی الارب). آبی است بین دو وادی رمع و زبید در یمن، هر که از «ازد» بدان فرودآید و از آن بیاشامد غسان نامیده شود و هرکه نیاشامد غسان خوانده نشود. (از تاج العروس). نام آبی که بنی مازن بن ازدبن غوث که همان انصارند و بنی جفنه و خزاعه بر آن فرودآمدند، و بدان نامیده شدند. در کتاب عبدالملک بن هشام آمده: غسان آبی است در سد مأرب در یمن، که آبشخور بنی مازن بن ازدبن غوث بود، و گویند: غسان آبی است در مشان نزدیک جحفه. نصر گوید: غسان آبی است در یمن میان رمع و زبید، و قبایل مشهور بدان منسوبند. و گویند آن نام چهارپایی است که در این آب افتاد و آب به نام وی خوانده شد. حسان و به قولی سعدبن حصین جد نعمان بن بشیر گوید :
یا بنت آل معاذ اننی رجل
من معشر لهم فی المجد بنیان
شم الانوف لهم عز و مکرمة
کانت لهم من جبال الطود ارکان
اما سألت فانا معشر نجب
الازد نسبتنا و الماء غسان.
(از معجم البلدان).
رجوع به تاریخ قم صص283 - 284 شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) پدر قبیله ای است به یمن، و از آن قبیله اند ملوک غسان. (منتهی الارب). مازن بن ازدبن غوث است. (از تاج العروس). قبیله ای است عربی از قبایل «ازد» که اصلاً از یمن بودند، و چون در محلی پرآب به نام غسان سکنی داشتند به همین نام خوانده شده اند. از این قبیله در دورهء جاهلیت در شام خاندان غسانیان حکومت کردند و در عصر اسلام نیز بعض مشاهیر به نام غسانی به ظهور رسیده اند. (از قاموس الاعلام ترکی).
-ملوک غسان.؛ رجوع به غسانیان شود.

غسان.

[غُسْ سا] (اِخ) بطنی است از حضرموت. (انساب سمعانی ورق 409 الف).

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن ابان یمامی، مکنی به ابوروح. احمدبن محمد بن عمر بن یونس یمامی از وی حدیثی نقل کرده است. (از لسان المیزان ج4 ص418).

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن برزین. رجوع به ابوالمقدم غسان شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن ذهیل سلیطی. شاعری از عرب بود و جریر را هجا گفت. جاحظ در البیان و التبیین (ج3 ص126) از شاعری به نام غسان خال «عدار» نام میبرد، و دو بیت شعر از او نقل میکند و شاید همین غسان بن ذهیل باشد.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) (متوفی به سال 226 ه . ق.) ابن ربیع ازدی موصلی. از عبدالرحمن بن ثابت بن ثوبان و لیث بن سعد حدیث شنید، و احمد و یحیی و ابویعلی و دیگران از او حدیث سماع کردند. (از لسان المیزان ج4 ص418).

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن عباد. عم زادهء فضل بن سهل ذوالریاستین. او والی خراسان و ماوراءالنهر از طرف مأمون بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام جزء 3 از مجلد 2 ص352 و تاریخ الحکماء قفطی ص74 و العقد الفرید ج8 ص140 و تاریخ سیستان ص176 و تاریخ بخارای نرشخی ص 90 شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن عبدالحمید. او کاتب جعفربن سلیم بن علی است. و شیرین سخن و بلیغ و لطیف معانی بود. او راست کتاب رسائل و کتب مدونهء دیگر. (از فهرست ابن الندیم). جهشیاری و ابن قتیبة وی را کاتب سلیمان بن علی ذکر کرده اند. رجوع به کتاب الوزراء والکتاب ص76 و عیون الاخبار ج3 ص206 و لسان المیزان ج4 ص418 شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن عبید حسن (کذا)بن حفص اصفهانی. فقیه محدث و راوی کتاب جامع الصغیر سفیان ثوری است. (فهرست ابن الندیم). صاحب لسان المیزان گوید: غسان بن عبید موصلی از ابن ابی ذئب و شعبه و گروهی روایت کرده است او از جملهء ثقات و راوی جامع سفیان بود. رجوع به لسان المیزان ج4 ص418 شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن عمر عجلی. از سفیان ثوری روایت کند. (از لسان المیزان ج4 ص419).

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن فضل بن زید. ابوحامد اشعری از وی حدیثی نقل کرده است. رجوع به ذکر اخبار اصبهان ج2 ص151 و عیون الاخبار ج3 ص52 شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن مالک. او از حمادبن سلمة روایت کند، و به قول ابوحاتم ضعیف است. (از لسان المیزان ج4 ص419)

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن محمد بن غسان بن موسی عکلی، مکنی به ابوعلی. او از اسحاق بن جمیل حدیث کند. رجوع به ذکر اخبار اصبهان ج2 ص151 شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن مضر، مکنی به ابومضر، تابعی و محدث است.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن مفضل العلاء، مکنی به ابومعاویه. تابعی است. رجوع به ابومعاویه غسان شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن ناقد. او از ابوالاشهب روایت کند، و مجهول است. (از لسان المیزان ج4 ص420).

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) ابن یسار عوذی، مکنی به ابومالک. رجوع به ابومالک عوذی شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) سلمی، مکنی به ابوعبدالرحمن. از عون بن ذکوان حدیثی روایت کرده است. (از لسان المیزان ج4 ص419).

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) کوفی مرجی، رئیس فرقهء مرجئه. این شخص چنانکه مقریزی پنداشته غسان بن ابان محدث معروف نیست، زیرا غسان بن ابان یمامی بود و این کوفی است. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل غسانیه و ترجمهء الفرق بین الفرق به اهتمام محمد جواد مشکور و ضحی الاسلام ج3 ص321 و رجوع به غسانیه شود.

غسان.

[غَسْ سا] (اِخ) محمد بن عبدالله بن محمد بن یوسف عبدی، معروف به غسان بن ابی غسان، مکنی به ابوعبدالله. او خطیب بود. (لسان المیزان ج5 ص218). پدر یحیی بن غسان است و در وفد عبدالقیس نزد پیغامبر آمد. اسناد حدیث وی دربارهء اشربه و اوعیه مضطرب است. (از الاستیعاب ص517). رجوع به الاصابة جزء 5 ص189 و لسان المیزان ج5 ص218 شود.

غسان آباد.

[غَسْ سا] (اِخ) از دیه های ساوه از رستاق ورّه. (تاریخ قم صص 119 - 140).

غسانی.

[غَسْ سا] (ص نسبی) منسوب به غسان. رجوع به غسان شود.
- ملوک غسانی؛ رجوع به غسانیان شود.
|| (ع ص) نیک. نیکوروی و خوب صورت. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار زیبا. (از اقرب الموارد).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) ابراهیم بن طلحة بن ابراهیم بن محمد بن غسان بصری حافظ غسانی. او منسوب به جد اعلای خود از اهل بصره است، و حافظ و بسیارحدیث بود. از ابویعقوب اسحاق بجیرمی و ابوالعباس احمدبن عبدالرحمن خارکی و ابوالقاسم عبیداللهبن محمد بن بابویه و جز آنان حدیث سماع کرد، و ابومحمد عبدالعزیزبن محمد نخشبی و ابوالفضل جعفربن یحیی حکاک و ابواسحاق ابراهیم بن احمدبن عبدالله خزاعی و گروهی دیگر از وی سماع حدیث کردند. (از انساب سمعانی ورق 408 ب).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) ابراهیم بن هشام بن یحیی بن یحیی غسانی، دمشقی حفید یحیی بن یحیی، از اهل دمشق بود. او از پدرش و سعیدبن عبدالعزیز و عبدالصمدبن عیاض اسکندرانی روایت کرد. (از انساب سمعانی ورق 409 الف).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) احمدبن علی بن ابراهیم بن غسانی، مکنی به ابوالحسین(1). رجوع به ابن زبیر ابوالحسین و به قاموس الاعلام شود.
(1) - در قاموس الاعلام چنین آرد: القاضی الرشید ابوالحسین احمدبن القاضی الرشید ابی الحسن علی بن الزبیر.

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) حارث بن جبلة بن حارث. رجوع به حارث بن جبلة شود.

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) حسن بن علی بن ابراهیم بن زبیر، مکنی به ابومحمد و ملقب به قاضی مهذب الدین. او برادر احمدبن علی بن ابراهیم (متوفی به سال 563 ه . ق.) بود و با اینکه در دانش به پایهء برادرش نمیرسید اما در شعر بر وی برتری داشت. این دو بیت ازوست:
و تری المجرة و النجوم کانما
تسقی الریاض بجدول ملان
و لو لم تکن نهراً لما عامت بها
ابداً نجوم الحوت و السرطان.
(از قاموس الاعلام ترکی).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) (427-498 ه . ق.) حسین بن محمد بن احمد حافظ جیانی اندلسی، مکنی به ابوعلی و ابوالعباس. او از مشاهیر محدثین و ادبا بود، و در حسن خط و اشعار و نوادر و انساب نیز حظی وافر داشت. و در جامع قرطبه مرجع استفادهء اعیان افاضل بوده است. و کتاب «تقیید الهمل» در ضبط اسامی مشتبههء رجال صحیحین از آثار سودمند اوست، او بنا به نوشتهء ابن خلکان در محرم 427 ه . ق. در شهر جیان واقع در اندلس ولادت یافت و شب جمعه 12 شعبان 498ه . ق. درگذشت. صاحب کشف الظنون سال ولادت مذکور را سال وفات نوشته است و صحیح نیست. (از ریحانة الادب ج3 ص157). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) سعدبن محمد بن صبیح، ملقب به استاد و مکنی به ابوعثمان. او از بلدهء قیروان و از قبیلهء غسان و از اعلام علمای عربیت و نحوی و ادیب متفنن بود. وی از تقلید بسیار نکوهش میکرد و میگفت: آن ناشی از قلت عقل و دناءت همت است. از تألیفات اوست: الاستیعاب، الامالی، توضیح المشکل فی القرآن، الرد علی الملحدین، المقالات در اصول و جز آن. صاحب روضات به نقل از بغیة (که ظاهراً بغیة الوعاة سیوطی است) وفات او را در حدود 300 ه . ق. آورده، و در جای دیگر از کتاب روضات گوید، غسانی به سال 400 ه . ق. مقتول شد. (از ریحانة الادب ج3 ص158).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) طاهر. او در زمان طفولیت شاپور بر ایران لشکر کشید و تیسفون تختگاه ساسانیان را غارت کرد و شاپور چون به حد مردی رسید به جنگ وی رفت و او را بگرفت و بکشت. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص107 شود.

غسانی.

[غَ سْ سا] (اِخ) (متوفی به سال 218 ه . ق.) عبدالاعلی بن مسهربن عبدالاعلی غسانی دمشقی، مکنی به ابومسهر. از سعیدبن عبدالعزیز تنوخی و یحیی بن حمزة حضرمی و مالک بن انس و عبدالله بن علاء و جز آنان سماع کرد، و یحیی بن معین و محمد بن عبدالملک بن زیخویه (کذا) و دیگران از وی روایت کردند. او اعلم مردم به مغازی و ایام بود. مأمون وی را به بغداد برد و او را در آنجا حبس کرد تا درگذشت. ابومسهر گوید: من با سعیدبن عبدالعزیز دوازده سال مجالست داشتم و کسی بیش از من حدیث وی را در حفظ نداشت مرگ ابومسهر در بغداد در غرهء رجب سال 218 ه . ق. اتفاق افتاد و وی 79 سال عمر کرد. (از انساب سمعانی ورق 408ب).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) (متوفی بعد از 600 ه . ق.) عبدالمنعم بن عمر، مکنی به ابوالفضل جیلانی(1) اندلسی. از مشاهیر ادبا و اطبای اندلس بود. در کحالی و طبابت مهارتی به سزا و در فنون شعر و ادب دستی توانا داشت. او به شام رفته و در مدح صلاح الدین ایوبی قصایدی گفت. از تألیفات اوست: تحریر النظر، تعالیق در طب، دیوان ادب السلوک، دیوان ترسل و مخاطبات، دیوان تشبیهات و الغاز و رموز، دیوان الحکم و میزان الکلم، دیوان الغزل و التشبیب و الموشحات، دیوان المبشرات و القدسیات که حاوی فتوحات صلاح الدین ایوبی و ظفر یافتن او بر فرنگیها در قدس خلیل است، دیوان المشوقات الی الملا الاعلی، روضة المآثر و المفاخر من خصائص الملک الناصر، سر البلاغة و صنائع البدیع فی فصل الخطاب، صفات الادویة المرکبة، منادح الممادح، نوادر الوحی. و از اشعار اوست :
من لم یسل عنک فلاتسألن
عنه و لو کان عزیز النفر
و کن فتی لم تدعه حاجة
الی امتهان النفس الانفر.
(ریحانة الادب ج1 ص293).
(1) - صاحب ریحانة الادب گوید: ظاهراً جلیانی (به تقدیم لام بر یاء) که منسوب به جلیانه، حصنی در اندلس است و جیلان از نواحی طبرستان ایران است. در قاموس الاعلام که مأخذ شرح حال فوق است جلیانی را اشتباهاً جیلانی آورده و غلط چاپی است و در اندلس جایی به نام جیلان به نظر نرسید.

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) محمد بن احمدبن محمد بن جمیع غسانی صیدانی یا صیداوی. او از اهل صیدا بود. به دیار مصر و عراق و بلاد فارس و اهواز سفر کرد، و از شیوخ آن نواحی روایتهای بسیار نقل کرد. پسرش ابوالحسن و همچنین ابوسعد احمدبن محمد بن عبدالله مالینی صوفی و ابونصر عبدالرحمن بن ابی عقیل صوری و ابونصر حسین بن محمد بن احمدبن طلاب خطیب دمشقی از وی روایت کنند. او به سال 306 ه . ق. در صیدا متولد شد و پس از سال 374 درگذشت. (از انساب سمعانی ورق 357 ب).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) (متوفی به سال 636 ه . ق.) محمد بن علی بن خضر، مکنی به ابوعبدالله و ابن عسکر، نحوی لغوی و مورخ. وی از افاضل قرن هفتم هجری قمری است و در فنون مذکور مصنفاتی دارد از قبیل، الاربعون حدیثاً، التکمیل و الاتمام لکتاب التحریف و الاعلام عبدالرحمن سهیلی، السلوة عن ذهاب البصر، المشرع الروی فی الزیارة علی غریبی الهروی، و جز آن. و از اشعار اوست :
اصبر لما یعتریک تغنم
غنیمتی راحة و اجر
فان کل الخطوب لیلا
لابد یجلوه ضوء فجر.
(از ریحانة الادب ج3 ص158).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) مرفدة بن قضاعة. او از اهل شام بود، و از اوزاعی و سعیدبن عبدالعزیز روایت کند، و هشام و ابن عمار از وی روایت کنند. (از انساب سمعانی ورق 357ب).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) مملوک، مکنی به ابومحمد، شاعری مقل است. (فهرست ابن الندیم).

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) یحیی بن یحیی غسانی. قاضی دمشق. او از سعیدبن مسیب و عروة بن زبیر و عمرة بنت عبدالرحمن و دیگران روایت کرد، و محمد بن اسحاق و سفیان بن عیینه و پسرش هشام بن یحیی از وی روایت کردند. وی از ثقات به شمار می آید و ثقة یحیی بن معین است و به سال 135 ه . ق. درگذشت.

غسانی.

[غَسْ سا] (اِخ) (متوفی به سال 695 ه . ق.). یوسف بن عمر بن علی بن رسول، ملقب به ملک مظفر اشرف. او پادشاه یمن بود. او راست: «المعتمد فی مفردات الطب». و در کشف الظنون «المعتمد فی الادویة المفردة» آمده است. آغاز آن: الحمدلله الذی اوجد الاشیاء بحکمة الخ. وی در این کتاب، مختصر ابن بیطار را به علامت عین و کتاب المنهاج را به علامت جیم و کتاب نفیسی را به علامت فاء و ابدال زهاوی را به علامت زاء به ترتیب حروف معجم گرد آورده است. این کتاب در چاپخانهء میمنیه به سال 1329 ه . ق. در 399 صفحه به چاپ رسیده است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1417).

غسانیان.

[غَسْ سا] (اِخ) ملوک غسان. دولت غسانی در شمال غربی عربستان، در ناحیه ای به نام حوران و بلقاء در مجاورت مستملکات دولت روم قرار داشت. و با آن دولت همان وضع را داشت که دولت لخمی با ایران؛ یعنی نگهبان مرز روم در مقابل اعراب بادیه، و ذخیرهء لشکری برای جنگهای آن دولت با ایران بود. پادشاهان غسانی از طرف دولت روم عنوان فیلارک و لقب پاتریکیوس(1) (بطریق) داشتند. مواجب سالانه از آن دولت میگرفتند. پایتخت غسانیان شهر بصره بود که راه عربستان به شام از آنجا میگذشت. غسانیان بنا به گفتهء مورخان عرب از مهاجران جنوبی بوده اند که پس از کوچیدن از جنوب مدتی در تهامه بر کنار چشمه یا چاه آبی به نام غسان اقامت کرده بودند(2). و این نسبت را از نام آن آب یافته اند. عربهای ساکن یثرب (مدینه)، که در عهد اسلام به نام انصار معروف شده اند خود را شعبه ای از غسانیان میدانستند. (رجوع به غسان شود). غسانیان در سدهء پنجم میلادی از تهامه به ناحیهء حوران نامبرده کوچ کردند. امارت حوران در آن هنگام به دست طایفه ای از عرب به نام ضجاعمة بود که حکام انتصابی دولت روم و به اصطلاح رومی فیلارک آن ناحیه بودند. در اوایل سدهء ششم ضجاعمة برافتادند، و دولت روم امارت ناحیه را به مردی از غسانیان به نام حارث بن جبلة (529 م.) داد، و این منصب در خاندان او میراث شد. این خاندان را عربها به نام جد این حارث، آل جفنه مینامیدند. بزرگترین پادشاه غسانیان همین حارث ابن جبلة بوده است که مدتی نسبتاً دراز پادشاهی کرد، و با سردار معروف رومی بلیزر در لشکرکشیهای او به ایران همراه بود، و چند بار با پادشاه حیره جنگهای سخت کرد، و بدین جهت در قبایل عرب نام وی معروف بود، و شاعران از او و حوادث او در اشعار خود یاد کرده اند، از جمله در معلقهء حارث بن حلزة که در سبعهء معلقه موجود است از وی یاد شده است. پس از حارث پسرش منذر سیزده سال پادشاهی کرد. آنگاه رومیان بدو بدگمان شدند و او را گرفته به جزیرهء سیسیل تبعید کردند، و در آنجا بود تا مرد. احتمال میرود که رنجش رومیان از امر غسانی بر سر مسألهء مذهب بوده است، چه غسانیان پیرو مذهب یعقوبی بودند که دولت روم با آن مخالف بود. پس از منذر چهار پسر او به ریاست ارشد آنان نعمان (با نعمان بن منذر لخمی اشتباه نشود) بر ضد رومیان قیام کردند و مرکز خود را از شهر به بادیه انتقال دادند، و از آنجا بنای تاخت و تاز به مستملکات رومی گذاشتند، ولیکن رومیان نعمان را به فریب دستگیر کرده به قسطنطنیه بردند، و او را در آنجا به حبس نظر نگاه داشتند، از این رو در نوشته های رومیان ذکری از غسانیان دیده نمیشود، ولی قصایدی از بعض شاعران عرب هست که تاریخ انشای آنها پس از سقوط نعمان است و در آن قصاید نام امرائی از غسانیان است. این هم معلوم است که خسرو پرویز در سال 413 م. سوریه و فلسطین را فتح کرد، و تا 629 آنجا را در دست داشت بنابر این اگر واقعاً پس از نعمان هنوز دولت غسانی وجود داشته است در این لشکرکشی ایران، باید از میان رفته باشد. پس از سال 629 که رومیان دوباره سوریه و فلسطین را از ایران پس گرفتند معلوم نیست که آیا دولت غسانی را از نو برقرار کردند یا نه؟ در اخبار فتوح اسلامی از یک امیر غسانی به نام جبلة بن الایهم سخن رفته است که در لشکر روم بود و با مسلمانان جنگید و مسلمان شد و باز به مسیحیت برگشت، و نیز از جنگ خالد ولید با امیر غسانئی به نام حارث الایهم خبری هست، ولی هیچیک از این دو تن شناخته نشده اند. احتمال آن است که دولت غسانی پس از نعمان سابق الذکر از میان رفته، و امرای کوچکی در گوشه و کنار از آن طایفه حکومت میکرده اند. بنا به قول ابن العبری غسانیان پس از زوال دولت خودشان دسته دسته شدند و به اطراف رفتند، و عده ای از آنان در دههای موصل و عراق تا زمان ابن العبری (سدهء هفتم هجری قمری) بوده اند که بر مذهب یعقوبی ثابت مانده بودند. (از تاریخ اسلام تألیف فیاض چ 2 صص39 - 40). در قاموس الاعلام ترکی نامهای پادشاهان غسانی بدین ترتیب آمده است: جفنه، عمرو، ثعلبة، حارث، جبله، حارث، منذر، نعمان، جبلة، ایهم، منذر، جفنة، نعمان، نعمان، جبلة، نعمان، حارث، نعمان، منذر، عمرو، حجر، حارث، جبلة، حارث، نعمان، ایهم، منذر، جبلة. رجوع به مجمل التواریخ و القصص چ بهار، صص173-178 و عیون الاخبار ج1 ص198 و ج1 ص4 ص71 و جهانگشای جوینی ج1 ص163 و ج2 ص139 و حبیب السیر چ خیام جزء دوم از جلد اول ص261 و ایران در زمان ساسانیان ص 395 شود.
(1) - Patricius, Patrici. (2) - بطلمیوس در سدهء دوم میلادی مسکن این قوم را در سواحل غربی جزیرة العرب ذکر میکند و از اینجا معلوم میشود که غسانیان تا آن تاریخ هنوز در تهامه می نشسته اند.

غسانیة.

[غَسْ سا نی یَ] (ع اِ) غذائی است که از خمیر سیب زمینی و عسل و زعفران درست کنند. (دزی ج2 ص213).

غسانیة.

[غَسْ سا نی یَ] (اِخ) گروهی از مرجئه، و از یاران غسان کوفی میباشند. گویند ایمان عبارت است از شناسایی حق و پیمبرش، و بر آنچه از هر دوی آنان رسیده بر سبیل اجمال، نه بر طریق تفصیل. و ایمان کم و زیاد شود، و قید اجمال در شناسایی، مانند آنکه میگویند: حج واجب است، اما اگر ندانستیم کعبه کجاست، و شاید جایی غیر از مکه باشد، یا خداوند محمد(ص) را مبعوث کرد، ولی نمیدانیم همان کس است که از مدینه ظهور کرد یا غیر اوست، بر ما حرجی نیست. و غسان این اقوال را از تعلیمات ابوحنیفه نقل میکند در صورتی که نسبت این گفتار به او افتراء است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به ترجمهء الفرق بین الفرق چ مشکور، ص208 شود.

غسانیة.

[غَسْ سا نی یَ] (اِخ) زنی ادیبه از ادبای مشهور اندلس بود و چون از مملکت بجانه بود به غسانیه بجانیه معروف است. از اشعار اوست:
عهدتم و العیش فی ظل وصلهم
انیق و روض الوصل اخضر فینان
لیالی سعد لایخاف علی الهوی
عتاب و لایخشی علی الوصل هجران.
(از قاموس الاعلام ترکی).

غساة.

[غَ] (ع اِ) غورهء خرما، میان خلال و بُسر. (منتهی الارب). بَلَح. (اقرب الموارد). ج، غَسیً، غَسَیات. (منتهی الارب). یا درست آن غسوات است. (از قطر المحیط). در اقرب الموارد به جای غسیات. غسوات آمده است.

غسبلة.

[غَ بَ لَ] (ع مص) غسبلة ماء؛ برانگیختن آب را. غسبل الماء؛ ثوّره. (اقرب الموارد). غسنبة.

غستاره.

[غُ رَ] (اِخ) تلفظ عربی اگوستا(1)، شهری است در ایتالیا. رجوع به نخبة الدهر ص140 و رجوع به اگوستا شود.
(1) - Agosta, Augusta.

غسر.

[غَ] (ع مص) برجستن گشن بی خواهش ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج): غسر الفحل الناقة؛ ضربها علی غیر ضبعة. (قطر المحیط). || سخت گرفتن بر غریم. (منتهی الارب) (آنندراج). صاحب اقرب الموارد گوید: و قالوا غسره عن الشی ء و عسره بمعنی واحد، و لم ار من فسر معنی عسره عنه - انتهی.

غسر.

[غَ سَ] (ع اِ) آنچه باد در پارگین اندازد. (منتهی الارب) (آنندراج). چیزی که باد در غدیر اندازد. (از اقرب الموارد).

غسر.

[غَ سِ] (ع ص) کار درهم آمیخته و مشتبه. (منتهی الارب) (آنندراج).

غسراغ.

[غَ] (اِ) کرهء مادیان که هنوز فحل ندیده است.

غسغسة.

[غَ غَ سَ] (ع مص) مبالغه نمودن در راندن گربه، و غس غس گفتن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج)؛ غسغست بالهرة؛ بالغت فی زجرها. (لسان العرب به نقل اقرب الموارد). راندن گربه و غِس گفتن به آن. (از اقرب الموارد).

غسف.

[غَ سَ] (ع اِمص) تاریکی. (منتهی الارب) (آنندراج). ظلمت. (اقرب الموارد).

غسق.

[غَ] (ع مص) باران ریزه باریدن. (منتهی الارب) (آنندراج). غَسَقان. (منتهی الارب). || غسق لبن؛ ریزان گردیدن شیر از پستان. نیک تاریک شدن شب. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت تاریک شدن شب. (اقرب الموارد). غَسَق. غَسَقان. (منتهی الارب). || غسق جراحت؛ دویدن زرداب از آن. (تاج المصادر بیهقی). غسق الجرح غسقاً و غسقاناً؛ سال منه شی ء اصفر. (اقرب الموارد). || غسق عین؛ دویدن آب از چشم و تاریک شدن آن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). غسقت العین غسقاً؛ دمعت و أظلمت. (المنجد).

غسق.

[غَ سَ] (ع مص) نیک تاریک شدن شب. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت تاریک شدن. (اقرب الموارد). تاریک شدن. (ترجمان علامهء جرجانی). تاریک شدن شب. (مصادر زوزنی). || (اِ) تاریکی اول شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). اول تاریکی شب. (مهذب الاسماء). ظلمة اول اللیل او دخول اوله حین یختلط الظلام. (اقرب الموارد). تاریکی پس از مغرب. تاریکی که در وقت غروب پدید آید : از رواح تا صباح و از فلق تا غسق بر سر کوی دوست معتکف و مجاور بودی. (سندبادنامه ص188).
نور غالب ایمن از کسف و غسق
در میان اصبعین نور حق.مولوی (مثنوی).
آنچنانش انس و مستی داد حق
که نه زندان یادش آمد نه غسق.
مولوی (مثنوی).
|| تاریکی شب. (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی). || چیزی است از ریخته های طعام مثل زؤان(1) و مانند آن. شی ء من قماش الطعام کالزؤان و نحوه. (اقرب الموارد) (تاج العروس) (قطر المحیط)(2).
(1) - گیاهی است که غالباً میان حنطه و دانهء آن میروید و به دانهء آن شباهت دارد جز اینکه کوچکتر از آن است و خوردن آن خواب می آورد.
(2) - در منتهی الارب چنین آمده: نوعی از گندم مانند زؤان و نحو آن. معلوم نیست تعبیر «نوعی از گندم» چه مناسبتی با ریختهء طعام دارد!

غسقان.

[غَ سَ] (ع مص) غسقان شب؛ نیک تاریک شدن آن. (منتهی الارب). سخت تاریک شدن شب. غَسق. غَسَق. (اقرب الموارد). || غسقان آب؛ ریزش آب و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج). ریختن آب. (اقرب الموارد). || غسقان سماء؛ باران ریزه باریدن. (منتهی الارب). ریختن باران و پاشیده شدن آن. (از اقرب الموارد). || غسقان لبن؛ ریزان گردیدن شیر از پستان. || غسقان جرح؛ روان گردیدن زرداب از جراحت. (منتهی الارب) (آنندراج). دویدن زرداب از جراحت. (تاج المصادر بیهقی). || غسقان عین؛ خیره گردیدن چشم و تاریک شدن یا اشک آوردن آن. (از منتهی الارب) (آنندراج). تاریک شدن یا اشک آوردن چشم. (از اقرب الموارد). دویدن آب از چشم. (تاج المصادر بیهقی).

غسک.

[غَ سَ] (اِ) جانوری است از کیک و شپش بزرگتر، و در میان رختخواب میباشد، و مانند کیک و شپش خون آدمی خورد، و آن را در دارالمرز و گیلانات «ساس» گویند، و در هندوستان «کتمل» و در هند دکن «مکن» خوانند. (برهان قاطع). جانوری است کوچک گزنده. (غیاث اللغات). کرمی است که از بدن آدم خون میمکد و آن را کهتمل و ساس گویند. (فرهنگ رشیدی). ساس که جانورکی است بزرگتر از کیک و شپش. (ناظم الاطباء). رجوع به ساس شود :
دوشم همه شب غسک چو شمشیر بخست
اندام مرا چو ناخن شیر بخست.
مسعودسعد.
مدتی شد که چنین شیر خود از بیم غسک
اندرین سمج ز خواب و خور و آرام جداست.
مسعودسعد.

غسک.

[غَ سَ] (ع اِ) تاریکی اول شب. (منتهی الارب) (آنندراج). مبدل غسق است. (از اقرب الموارد).

غس کردن.

[غِ کَ دَ] (مص مرکب) راندن گربه به سختی. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 187 ب). مأخوذ از غِس. رجوع به غِس شود.

غسل.

[غَ] (ع مص) شستن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). مطلق شستن هرچیز که باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). تطهیر با آب و زایل کردن چرک و مانند آن با روان کردن آب بر آن. (از اقرب الموارد). || محو کردن و از میان بردن نوشته. (دزی ج2 ص212). || غُسل الفرس (مجهولاً)؛ خوی آوردن اسب. (منتهی الارب). عرق کردن اسب. (از قطر المحیط). || غسل کسی؛ زدن پس دردناک گردیدن. (منتهی الارب). زدن کسی و به درد آوردن او را. (اقرب الموارد). || غسل با زن؛ بسیار گائیدن. (منتهی الارب). بسیار جماع کردن با زن. (از قطر المحیط). || غسل فحل بر ناقه؛ بسیار جستن گشن بر ناقه. (منتهی الارب) (از قطر المحیط). || (هذا) لغسل رأسک، اشاره به تحفه بودن چیزی است. شاهزادگان هندی وقتی پولی به عنوان تحفه به کسی میفرستادند پیغام میدادند که: (هذا) لغسل رأسک. (دزی ج2 ص211).

غسل.

[غَ] (اِ) نام گلی است(1) که آن را خطمی گویند، سرخ آتشی و سرخ نیم رنگ و سفید میباشد. (برهان قاطع). در فرهنگهای عربی و در ذیل قوامیس عرب دزی غِسل آمده است. و ظاهراً غَسل مأخوذ از عربی است. رجوع به غِسل شود.
.(دزی ج 2 ص 212)
(1) - Guimauve. رجوع به برهان قاطع چ معین شود.

غسل.

[غَ سِ] (ع ص) مردی که با زنش بسیار جماع کند. (از تاج العروس).

غسل.

[غِ] (ع اِ) سرشستنی چون خطمی و گل و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه بدان سر شویند، چون خطمی و گل و مانند آن. (از اقرب الموارد). || خطمی. (مهذب الاسماء). در برهان قاطع به این معنی غَسل آمده است. رجوع به غَسل شود. || آب غُسل. (منتهی الارب). آبی که بدان شسته شود. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (ص) گشنی که گشنی بسیار کند و باردار نسازد و مرد چنین(1). (منتهی الارب) (آنندراج). نری که بر ماده بسیار جهد. یا نری که بر ماده بسیار جهد و باردار نسازد، همچنین است مرد. (از قطر المحیط). مردی که بسیار جماع کند، و یا مردی که بسیار جماع کند و باردار نسازد.
(1) - در منتهی الارب چ 1298، چنین به جیم آمده و صاحب آنندراج نیز عیناً نقل کرده است.

غسل.

[غِ سِ] (ع اِ) گل خطمی. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 187 الف). ظاهراً مصحف غِسل است. رجوع غِسل شود.

غسل.

[غُ] (ع مص) تطهیر با آب و زایل کردن چرک و مانند آن با روان کردن آب بدان. و این کلمه مصدر است و بعضی آن را اسم مصدر از اغتسال دانسته اند. (از اقرب الموارد). روان شدن آب است به طور اطلاق. (کشاف اصطلاحات الفنون). اغتسال. شستن. || در شرع به معنی روان شدن آب بر تمام بدن است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). شستن تمام تن. (بحر الجواهر). شست و شوی تمام بدن. (غیاث اللغات). شست و شو کردن تمام بدن و سر شستن، و با لفظ زدن و برآمدن و کردن و دادن استعمال شود و پسین را (غسل دادن را) اکثر بر میت اطلاق کنند. (از آنندراج). شستن همهء تن بدانسان که در شرع آمده است. شستن تمام بدن پس از نیت آن است. غسل به دو قسم ارتماسی و ترتیبی تقسیم میشود: غسل ارتماسی عبارت است: از فروبردن تمام بدن یکمرتبه در آب، و غسل ترتیبی عبارت است از شستن اعضای بدن به تدریج، بدان طریق که ابتداء سر و گردن و بعد نیمهء راست بدن و سپس نیمهء طرف چپ آن شسته شود. در هر دو قسم از غسل ارتماسی و ترتیبی نیت یعنی توجه به عمل و قصد تقرب به خدا لازم است و این معنی باید مقارن شروع به عمل انجام گیرد. غسل های واجب عبارتند از: غسل جنابت، غسل حیض، غسل استحاضه، غسل نفاس، غسل میت، غسل مس میت. غسل دادن و همچنین کفن و دفن کردن میت بر هر کس واجب کفائی است.
در کتاب شرایع، کیفیت غسل میت چنین آمده است: در غسل میت نخست واجب است که از بدن مرده نجاست را زایل کنند پس از آن او را به آب سدر بشویند و از سر وی شروع کنند پس از آن طرف راست و سپس طرف چپ را بشویند. بعد با آب کافور شست و شو دهند و در مرتبهء سوم با آب خالص بشویند، و روا نیست که به اقل غسلات مذکور کفایت کنند مگر آنکه ضرورت باشد، و هرگاه سدر و کافور نباشد با آب خالص غسل دهند. (از کتاب الشرائع چ 1311 ص10). و در مس میت غسل وقتی واجب میشود که اولاً میت انسان باشد ثانیاً مس بعد از سرد شدن بدن میت و قبل از غسل آن صورت گیرد. غسلهای دیگر به همان ترتیب است که در غسل جنابت گفته شد، برای تفصیل رجوع به مدخل طهارت و النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی کتاب اول شود. || (اِ) آب غسل. (منتهی الارب). آبی که بدان غسل کنند. (بحر الجواهر). الماء الّذی یتطهر به. ج، اغسال. (اقرب الموارد). || شستگی. (منتهی الارب). || خطمی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غِسل (اقرب الموارد).

غسل.

[غُ سُ] (ع مص) به معنی غُسل. (منتهی الارب). سر شستن. شست و شوی تمام بدن. لغتی است در غسل و اسم است از غَسَلَ. (اقرب الموارد). || شستگی. (منتهی الارب). غُسل. رجوع به غُسل شود. || آب غسل. || خطمی. (منتهی الارب) (قطر المحیط).

غسل.

[غُ سَ] (ع ص) گشنی که گشنی بسیار کند و باردار نسازد. (منتهی الارب) (آنندراج). نری که بسیار برجهد، یا نری که بسیار برجهد و باردار نسازد همچنین است مرد. (از قطر المحیط). مردی که بسیار جماع کند و یا مردی که بسیار جماع کند و باردار نسازد.

غسل.

[غَ سَ] (اِخ) کوهی است میان تیمار و هردو کوه طی ء، فاصلهء آن تا لفلف یک روز راه است. (از منتهی الارب) (معجم البلدان).

غسل.

[غِ] (اِخ) موضعی است به دیار بنی اسد. (منتهی الارب) (از تاج العروس). امرؤ القیس گوید :
تربع بالستار ستار قدر
الی غسل فجادلها الولی.(تاج العروس).
|| ذات غسل. رجوع به ذات غسل شود. || ذوغسل. رجوع به ذوغسل شود.

غسل.

[غُ] (اِخ) موضعی است به جانب راست سمیراء. (منتهی الارب). کوهی است در طرف راست سمیراء، و در آنجا آبی است. که آن را غُسله گویند. (از معجم البلدان).

غسل آوردن.

[غُ وَ دَ] (مص مرکب)غسل کردن. غسل زدن. اغتسال. تغسل. رجوع به غسل شود : چیزی نیافتم که به آن یخ را شکنم و آب گیرم و غسل آرم. (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه ص30). بر سر خود آب ریخت و ایستاده غسل آورد. (انیس الطالبین ایضاً ص116). نتوانستم که آب گرم سازم و غسل آرم. (انیس الطالبین ایضاً ص127).

غسلاء .

[غُ سَ] (ع ص، اِ) جِ غَسیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به غسیل شود.

غسل استحاضه.

[غُ لِ اِ تِ ضَ / ضِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) غسلی که زنان مستحاض کنند. رجوع به غُسل شود.

غسل برآوردن.

[غُ بَ وَ دَ] (مص مرکب)غسل کردن. غسل آوردن. اغتسال. تغسل :
در ظاهرم جنابت در باطن است حیض
آن به که غسل هر دو به یک جا برآورم.
خاقانی.
نخست غسلی از آن چشمهء حیات برآر
به زیر هر بن مویی از آن نمی برسان.
کمال اسماعیل (از آنندراج).

غسلبة.

[غَ لَ بَ] (ع مص) چیزی به ستم و غضب گرفتن از کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). انتزاع چیزی از کسی چنانکه گویی بر وی خشمناک است. (از اقرب الموارد).

غسل تعمید.

[غُ لِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صاحب قاموس کتاب مقدس (ص257) آرد: غسل تعمید یکی از قواعد مقدسهء دینی است که قبل از ظهور مسیح معروف بود و آنجناب آن را از جملهء فرایض کلیسا قرار داد. (انجیل متی 28: 19، مرقس 16:16). که چون آب را به اسم تثلیث الوحدهء مقدس استعمال کنند علامت طهارت از نجاست و ناپاکی (از) گناه است و نسبت آن شخص را با کلیسای مسیح معین می نماید. دربارهء تعمید در میان مسیحیان اختلاف است. بعضی بر آنند که باید بدن شخص را در آب فروبرد، و دیگران گویند که باید سه مرتبه در آب فرورود، و جمعی بر آنند که اطفال را جایز نیست بلکه باید شخص مؤمنی که توانایی اقرار گناهان خود را دارد تعمید یابد، تعمید یحیی تعمیددهنده (یحیی واعظ عدالت و تعمید) اشاره به طهارت باطنی است که نتیجهء توبهء حقیقی میباشد. اما تعمید برای اموات جز یک دفعه در کتاب ذکر نشده است و آن اشاره به عادتی است که در میان مسیحیان سلف شایع بود، و شخص زندهء تعمیدداده آن را در عوض تعمید شخص مؤمن متوفای تعمیدنیافته محسوب میکرد، لیکن کلیسا بعد از چندی این عادت را ترک نمود و جز در نزد بدعتیان معمول نبود.

غسلج.

[غَ لَ] (اِ) بیخی است که آن را به شیرازی چوبک اشنان خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج). اشنان. رجوع به اشنان شود.

غسلج.

[غَ لَ] (ع اِ) بنگ سیاه. البنج الاسود. (قطر المحیط)(1). || امری بین دو امر. الامر بین الامرین. || هر خوراک و آشامیدنی که بی مزه باشد. ما لاتجد له طعماً من الطعام و الشراب. (قطر المحیط).
(1) - در فرهنگ ناظم الاطباء به غلط بیخ سیاه آمده است.

غسل حیض.

[غُ لِ حَ / حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غسلی که زن حائض پس از پاک شدن از حیض به عمل می آورد. سر شستن. رجوع به غُسل شود.

غسلخانه.

[غُ نَ / نِ] (اِ مرکب) حمام. (از غیاث اللغات) (آنندراج). گرمابه. صاحب آنندراج گوید: شیرشاه در عهد سلطنت خود در قلعهء حضرت دهلی مکانی مقرر کرده بعد فراغ از غسل در آن مینشست و گیسوان خود را در آنجا خشک میکرد، چون نوبت به جلال الدین اکبر پادشاه رسید، آن را دیوان خاص نام گذاشت، و به قولی در ایام سابق در عهد سلاطین دیگر، امرا در مجلس مینشستند. چون نوبت به اکبر پادشاه رسید، او را این وضع خوش نیامد، و چون مطلق برطرف کردن را مناسب ندانست، خانه ای ساخت برای غسل، که در آنجا غسل میکرد، و چیزی فرش نمیکرد. چون امرا در آنجا می آمدند ناچار استاده مطالب به عرض میرساندند. از آن باز، رسم استاده ماندن به جا ماند، و آن مکان را غسلخانه میگفتند، هرچند رسم غسل نیز برطرف شد، و گمان این است که عام و خاص عبارت است از دیوان عام که آنجا همه خاص و عام را بار است، و دیوان خاص همان است که سابقاً آن را غسلخانه میگفتند، و عام و خاص را عالمگیر پادشاه به دیوان عام ملقب کرده است. (از آنندراج). مطهره. غسلخانه. (منتهی الارب). || مبال. مبرز.

غسل دادن.

[غُ دَ] (مص مرکب) شستن مرده مطابق حکم شرع. این ترکیب را بیشتر در بارهء میت استعمال کنند. (از آنندراج ذیل غسل) :
گر رسیدی دست غسلش زآب حیوان دادمی
بلکه چون اسکندرش تابوت زر فرمودمی.
خاقانی.
گوئی جنابتش بود از لعبتان دیده
کو را به حوض ماهی دادند غسل دیگر.
خاقانی.
غسل دادندش از گلاب و عبیر
تازه کردند کسوتی چو حریر.
امیرخسرو (از آنندراج)
چو سازد کسی کشته از تاب خود
روانش دهد غسل در آب خود.
میرزا مقیم جوهری در تعریف شمشیر. (از آنندراج).

غسل زدن.

[غُ زَ دَ] (مص مرکب) غسل کردن. غسل آوردن. اغتسال. رجوع به غسل شود :
غسل در اشک زدم کاهل طریقت گویند
پاک شو اول و پس دیده بر آن پاک انداز.
حافظ.

غسل کردن.

[غُ کَ دَ] (مص مرکب)شستشوی کردن و شستن همهء بدن به طریق شرعی. غسل آوردن. غسل زدن. اغتسال. رجوع به غسل شود : عبدالله همه شب نماز کرد، و قرآن خواند، وقت سحر غسل کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص187).
غسل کن اول زآب دیدهء من هفت بار
تا طهارت کرده گردی گرد هفت اعضای او.
عطار.
دیده برانداخت نقاب دو چشم
غسل صفا کردم از آب دو چشم.
امیرخسرو (از آنندراج).

غسلگاه.

[غُ] (اِ مرکب) جای غسل کردن. مکانی که در آن غسل کنند :
زلفش فروگذاشته سر در شراب عید
دیری است غسلگاه شده حوض کوثرش.
خاقانی.
غسلگاهم به آبدانی کرد
کز گهر سرخ بود و از زر زرد.نظامی.

غسل میت.

[غُ لِ مَیْ / مِیْ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غسلی که مرده را دهند پیش از دفن.
- غسل مس میت؛ غسلی که به سبب تماس با میت لازم آید. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به غسل شود.

غسل نفاس.

[غُ لِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غسلی که زن نفساء کند. رجوع به غسل شود.

غسلة.

[غَ لَ] (ع اِ) حیض و عادت زنانه. فلانة فی غسلتها. (دزی ج2 ص212).

غسلة.

[غِ لَ] (ع اِ) آب غسل. (منتهی الارب) (آنندراج). آبی که با آن غسل کنند. (از اقرب الموارد). || خوشبوی است. (منتهی الارب) (آنندراج). الطیب عند الامتشاط؛ طیبی که هنگام شانه زدن به کار برند. (اقرب الموارد). || آنچه زنان در سر اندازند وقت شانه کردن از برگ درخت آس و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه زن در موی خود قرار دهد. (اقرب الموارد). || سرشستنی چون خطمی و گل و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه سر را بدان شویند از خطمی و مانند آن، و گویند آن برگ آس است. و غسلة به فتح اول گفته نشود. (از اقرب الموارد). || در افریقیه غسلة گیاهی را گویند که عوام اسپانیا آن را عینون نامند و در اروپا گلبولر(1) نامیده شود، و آن از جنس گیاهان دوفلقه ای است و گلهای آبی دارد و در اروپا بسیار روید و 12 نوع از آن شناخته شده است. (از دزی ج2 ص212). || غسلة مطراة؛ آسی است که آن را به عطر بیالایند و بدان شانه زنند. (از اقرب الموارد). || ابوغسلة؛ گرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - Globulaire.

غسلة.

[غُ سَ لَ] (ع ص) گشن، و مرد که بسیار گشنی کند و باردار نسازد. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). غِسّیل. (قطر المحیط). رجوع به غسّیل شود.

غسلة.

[غُ لَ] (اِخ) آبی است در موضع غسل. (منتهی الارب). نام آبی که در ناحیهء غُسل قرار دارد. (از تاج العروس). رجوع به معجم البلدان ذیل غسل شود.

غسلی.

[غَ لا] (ع ص، اِ) جِ غَسیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به غَسیل شود.

غسلین.

[غِ] (ع اِ) آنچه شسته شود از جامه و مانند آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هرآنچه از جراحت ها و قروح پس از شستن بیرون آید. (از اقرب الموارد). || آبی که بدان جراحت یا چیزی دیگر را شسته باشند. (غیاث اللغات) (آنندراج). || آنچه از پوست و گوشت دوزخیان روان گردد. (منتهی الارب). آن چیز که از بدن دوزخیان روان شود. مثل خون و ریم و زرداب. و به قولی غسلین چشمه ای است در دوزخ که کثافتها و آلودگیهای کفار در آن جمع شود. (غیاث اللغات) (آنندراج). آنچه بپالاید از اندام دوزخیان. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). هرچه از تن دوزخیان برود. (مهذب الاسماء). ابوالفتوح رازی در تفسیر خود (چ 2 ج10 ص118) گوید: غسلین زرداب و خون و ریم اهل دوزخ باشد که از اندام ایشان فروشسته شود، پنداری غسالهء ایشان است که از قروح جروح ایشان می آید. ضحاک و ربیع گفتند، درختی است که خورش اهل دوزخ باشد - انتهی. و لاطعام الا من غسلین. (قرآن 69/36).
گر کسی غسلین خورده ست به مستی در
تو که هشیاری برخیز مخور غسلین.
ناصرخسرو.
نزدیک جاهلان عسل النحلم
و اندر گلوی جاهل غسلینم.ناصرخسرو.
بادهء کین ورا هر که بنوشد عجب است
گر عسل باشد ایامش غسلین نکند.سوزنی.
|| درختی است در دوزخ. (منتهی الارب). درختی است که خورش اهل دوزخ باشد. (تفسیر ابوالفتوح رازی چ 2 ج10 ص118). || (ص) نیک گرم. (منتهی الارب). الشدیدالحر. (اقرب الموارد).

غسم.

[غَ سَ] (ع اِ) سیاهی و آمیزش تاریکی. تاریکی شب. (منتهی الارب) (آنندراج). السواد و اختلاط الظلمة. (اقرب الموارد). به قول ابن سیدة مراد تاریکی شب است. (از تاج العروس) || گَرد. (منتهی الارب) (آنندراج). هبوة. (اقرب الموارد). || تیرگی. (منتهی الارب) (آنندراج). غبرة. (اقرب الموارد). || (مص) تاریک گردیدن شب. (منتهی الارب). غسم اللیل؛ اظلم. (قطر المحیط).

غسم.

[غُ سَ] (ع اِ) ابرپاره. اغسام مثله، یقال: فی السماء غسم و اغسام؛ ای قطع من السحاب. (منتهی الارب) (آنندراج). پاره ای ابر. (از اقرب الموارد).

غسن.

[غَ] (ع مص) خاییدن. (منتهی الارب) (آنندراج). مضغ. (از اقرب الموارد).

غسن.

[غَ] (ع ص) سست و نرم و فروهشته. (منتهی الارب) (آنندراج). ضعیف. (قطر المحیط).

غسن.

[غُ سَ] (ع اِ) جِ غُسنَة و غُسناة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط).
عدی بن زید گوید :
و احور العین مربوب له غسن
مقلد من خیار الدر تقصاراً.(منتهی الارب).
رجوع به غسنة شود.

غسن آباد.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد که در یک هزارگزی خاور تربت جام و یک هزارگزی شمال اتومبیل رو قلعهء حمام قرار دارد. جلگه ای و معتدل است. سکنهء آن 114 تن شیعه و حنفی و فارسی زبانند. آب آن از قنات است. محصول آن غلات، تریاک، بنشن، و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9)

غسناة.

[غُ] (ع اِ) به معنی غُسنَة است. (منتهی الارب). دستهء موی و توک موی پیشانی و فش اسب و گیسو و مانند آن. (از منتهی الارب). خصلة الشعر من العرف و الناصیة و الذوائب. (اقرب الموارد). رجوع به غسنة شود.

غسنبة.

[غَ نَ بَ] (ع مص) غسنبة آب؛ برانگیختن آن را. (از منتهی الارب) (آنندراج). غسنب الماء؛ ثوّره. (اقرب الموارد).

غسنة.

[غُ نَ] (ع اِ) دستهء موی و توک موی پیشانی و فش اسب و گیسو و مانند آن. ج، غُسَن. غسناة. (منتهی الارب) (آنندراج).

غسو.

[غَسْوْ] (ع مص) رجوع به غُسُّوّ شود.

غسو.

[غُسْ سُوو] (ع مص) تاریک گردیدن شب. (منتهی الارب) (آنندراج). تاریک شدن شب. (مصادر زوزنی). غسا اللیل غسواً بالفتح، و فی الصحاح و المحکم غسا غُسُوّاً کسمو؛ اظلم. (تاج العروس)(1). || غسا الشیخ؛ نیک پیر شد. (منتهی الارب) (آنندراج): شیخ غاس؛ قد طال عمره، عن «اللیث» و المعروف بالعین. (تاج العروس).
(1) - چنانکه ملاحظه میشود مصدر مشهور غَسْوْ است و جای تعجب است که صاحب منتهی الارب غُسوّ را آورده ولی از ذکر غَسْوْ چشم پوشیده است.

غسوس.

[غَ] (ع اِ) خوردنی هرچه باشد. یقال: هذا الطعام غسوس صدق؛ ای طعام صدق. (منتهی الارب) (آنندراج) (قطر المحیط)؛ یعنی این طعام حقیقی است.

غسوق.

[غُ] (ع مص) غسوق چشم؛ خیره گردیدن و تاریک شدن یا اشک آوردن آن. (از منتهی الارب) (آنندراج): غسقت العین غسوقاً؛ دمعت و قیل انصبت، و قیل اظلمت. (اقرب الموارد). || غسوق آب؛ ریختن آن. || غسوق ابر؛ باریدن باران. (از المنجد). || تاریک شدن شب. (تاج المصادر بیهقی). در فرهنگهای دیگر به این معنی دیده نشد.

غسول.

[غَ] (ع اِ) آب غسل. (منتهی الارب). آن آب که بدان خود را بشویند. (اقرب الموارد) :
خود غرض زین آب جان اولیاست
کو غسول تیرگیهای شماست.
مولوی (مثنوی).
|| خطمی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تذکرهء داود ضریر انطاکی). || هرچه بدان دست و جز آن بشویند. (منتهی الارب) هرچه بدان دست بشویند. (مهذب الاسماء). هرچه بدان دست شویند مانند اشنان و جز آن، و غَسّول نیز گویند. (از اقرب الموارد). غسول را غِسل نیز گویند و آن به خطمی و اشنان اطلاق شود و در حجازی به اذخر گویند. (تذکرهء داود ضریر انطاکی). آنچه بدان دست شویند چون آرد نخود و چوبک اشنان و امثال آن. ابوایاس. دست شویه. هر دوا که بدان شست و شو کنند. هر چیزی که بدان سر یا لباس و مانند آنها را بشویند و عامه آن را غاسول گویند. (از تاج العروس). ج، غسولات. || برگ کُنار. || چیزی که بر رو مالند از برای صفای رنگ. (آنندراج).

غسول.

[غَسْ سو] (ع اِ) رجوع به غَسول شود.

غسولات.

[غَ] (ع اِ) جِ غَسول. رجوع به غسول شود.

غسولة.

[غَسْ وَ لَ] (ع مص) غسولهء آب؛ برانگیختن آن را. (منتهی الارب).(1) غسول الماء؛ ثَوَّرَهُ کغسبلة. (قطر المحیط).
(1) - در فرهنگ ناظم الاطباء به غلط غَسولَة آمده است.

غسولة.

[غِسْ وَلْ لَ](1) (اِخ) دهی است نزدیک حمص. (منتهی الارب) (از تاج العروس). منزلی است برای قافله ها، و در آن خانی است به فاصلهء یک روز از حمص میان حمص و قارا. (از معجم البلدان).
(1) - در معجم البلدان غَسولَة آمده است.

غسولی.

[] (اِخ) ابویوسف. رجوع به ابویوسف غسولی شود.

غسوة.

[غَسْ وَ] (ع اِ) کُنار. (منتهی الارب). رجوع به کُنار شود. بار سدر. (شرح قاموس به فارسی). بار درخت سدره. نَبِقَة. ج، غَسْوْ. (قطر المحیط).

غسویل.

[غَسْ] (ع اِ) گیاهی است در سباخ. (منتهی الارب). گیاهی است در شوره زار. (از قطر المحیط).

غسی.

[غَ سا] (ع مص) تاریک شدن شب. (منتهی الارب) (از قطر المحیط).

غسی.

[غَ سا] (ع اِ) جِ غَساة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به غَساة شود.

غسیات.

[غَ سَ] (ع اِ) جِ غَساة. (منتهی الارب). جمع غساة، غسیات است یا درست آن غسوات. (از قطر المحیط). رجوع به غَساة شود.

غسیس.

[غَ] (ع اِ) خرمای تر تباه شده. (منتهی الارب) (آنندراج). رطب تباه و زبون. الرطب الفاسد. ج، غُسُس. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).

غسیق.

[غَ] (ع اِ) ستارهء دنباله دار. (دزی ج2 ص212).

غسیل.

[غَ] (ع ص) شسته. مذکر و مؤنث در وی یکسان است. ج، غَسلی، غُسَلاء، غُسالی. یقال: هم غسلی و غسلاء، و هن غسالی. (منتهی الارب) (آنندراج). شسته شده. مغسول. مغسولة. (اقرب الموارد). غسل داده شده. غَسل شده. رجوع به غُسل و غَسل شود. || گشن که گشنی بسیار کند و باردار نسازد و همچنین است مرد. (از منتهی الارب) (آنندراج). فحل غسیل؛ ای کثیر الضراب و لایلقح. و کذا الرجل. (قطر المحیط).

غسیل.

[غِسْ سی] (ع ص) گشن که گشنی بسیار کند و باردار نسازد و همچنین است مرد. (از منتهی الارب): فحل غسیل؛ ای کثیر الضراب و لایلقح، و کذا الرجل. (قطر المحیط).

غسیل الملائکة.

[غَ لُلْ مَ ءِ کَ] (اِخ) لقب حنظلة بن (ابی عامر) راهب. بدان جهت که روز جنگ احد شهید گردید و فرشتگان او را غسل دادند. (از منتهی الارب) (آنندراج). لقبی است که رسول خدا حنظلهء انصاری صحابی را داد پس از آنکه وی به غزوهء احد به دست شدادبن اسود عز شهادت یافت. رجوع به امتاع الاسماع صص149 - 470 شود.

غسیلة.

[غَ لَ] (ع ص) مؤنث غسیل. (منتهی الارب). به معنی مغسولة. ج، غَسالی. (قطر المحیط). (اقرب الموارد).(1) رجوع به غسیل شود.
(1) - در منتهی الارب به غلط به ضم غین ضبط شده است.

غسیلی.

[غَ لی ی] (ص نسبی) منسوب به غسیل؛ یعنی حنظله که روز احد شهید شد و او را غسیل الملائکة نامیدند. (از انساب سمعانی ورق 409 الف). رجوع به غسیل الملائکة شود.

غسیلی.

[غَ] (اِخ) ابراهیم بن اسحاق بن ابراهیم بن عیسی بن محمد بن مسلمة بن سلیمان بن عبدالله بن حنظله غسیل بغدادی، مکنی به ابواسحاق. او از عراقیین، بنداربن بشار و محمد بن مثنی و عمروبن علی و دیگران روایت کند. در خراسان حدیث کرد و اخبار را تغییر میداد و حدیث را میدزدید. (از انساب سمعانی ورق 409 الف).

غسیلی.

[غَ] (اِخ) عبدالرحمن بن سلیمان بن عبدالرحمن بن عبدالله بن حنظلة بن ابی عامر غسیلی، برادر مسلمهء انصاری از اهل مدینه. او از سهل بن سعد روایت کند، و عبدالله بن ادریس از وی روایت دارد. وی به سال 171 و به قولی 172 ه . ق. درگذشت. (از انساب سمعانی ورق 409 الف).

غش.

[غَ] (اِ) میل و خواهش زن آبستن. (ناظم الاطباء).

غش.

[غَش ش] (ع مص) ظاهر کردن خلاف آنچه در دل باشد. (غیاث اللغات). پند خالص ندادن کسی را، یا ظاهر کردن خلاف آنچه در دل باشد و آراستن به وی خلاف مصلحت را. (از اقرب الموارد). || خیانت کردن. (غیاث اللغات) (مصادر زوزنی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی). خدعه کردن. گول زدن. (از المنجد) :
خوش بود گر محک تجربه آید به میان
تا سیه روی شود هرکه در او غش باشد.(1)
حافظ.
|| کدورت. (کشف اللغات بنقل غیاث اللغات و آنندراج). || آمیزش چیزی کم بها در زر و نقره و مشک و شراب. (غیاث اللغات) (آنندراج). صاحب تاج العروس گوید: فضة مغشوشة؛ ای مخلوطة بالنحاس - انتهی. || (اِ) درد شراب.
- باغش؛ غیرخالص. آمیخته با چیز دیگر. رجوع به غش شود :
زر چون به عیار آید کم بیش نگردد
کم بیش شود زری کآن باغش و بار است.
ناصرخسرو.
-بیغش؛ پاک. دور از خیانت و تزویر و کینه و کدورت :
فتنهء این روزگار هر غشی و غل
زآنکه نگشته ست جانت بی غش و بی غل.
ناصرخسرو.
من دوستدار روی خوش و موی دلکشم
مدهوش چشم مست و می صاف بیغشم.
حافظ.
گر به کاشانهء رندان قدمی خواهی زد
نقل شعر شکرین و می بیغش دارم.حافظ.
شراب بیغش و ساقی خوش دو دام رهند
که زیرکان جهان از کمندشان نرهند.حافظ.
- || خالص. پاک. آنچه با چیزی دیگر نیامیخته باشد :
حب دنیا خواجه را از بس مشوش میکند
تا زر بیغش به دستش میدهی غش میکند.
شفیع اثر (از آنندراج).
-شراب بیغش؛ شراب خالص. می ناب. می بیدرد. رجوع به غِشّ و بیغَش شود :
زآن شراب ناب بیغش ده که اندر صومعه
صوفی صافی به بوی جرعه ای غش میکند.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
|| (ص) رجل غش؛ مرد بزرگ ناف. (منتهی الارب) (آنندراج). رجل عظیم السرة. (اقرب الموارد). صاحب تاج العروس گوید: در نسخ (قاموس) سرة است ولی صواب شَرَه است (بنابراین به معنی سخت آزمند میباشد) چنانکه در شعر راجز آمده: «لیس بغش همه فیما اکل» - انتهی. || (اِ) آب تیره. (دهار) (لطائف اللغات).
(1) - غِش هم آمده است. حافظ کلمهء غش را به فتح اول استعمال کرده است چنانکه مطلع غزلی که بیت بالا از آن نقل شد بر این معنی دلالت دارد :
نقد صوفی نه همه صافی بیغش باشد
ای بسا خرقه که مستوجب آتش باشد.

غش.

[غَش ش / غَ] (از ع، اِمص) بیهوشی، و بدین معنی در اصل غَشْی بود که عربی است و فارسیان یا را از آن حذف کردند و با لفظ کردن استعمال کنند چنانکه گویند: فلانی غش کرد. (غیاث اللغات) (آنندراج). و با بودن نیز استعمال کنند. (آنندراج). خواب سبک. بیهوشی و مدهوشی و بی حواسی. (ناظم الاطباء) : و هرون چندان بگریست تا بر وی بترسیدند از غش. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص516). || بیهوشی و حیرت در وقت تعلق خاطر. (لطائف اللغات) :
شبی به میکده اش برقع از جمال افتاد
قرابه آب فشان جام در غش است هنوز.
نظیری (از آنندراج).
|| (اِ) در ابیات زیر از دیوان سوزنی ظاهراً به معنی جسم و کالبد آمده است :
شد تن من همچو زر پخته به زردی
کز تف تبهای تیز بود در آتش
یک دو نیابت اگر بر این بفزودی
رفته بدین جان و بردریده بد آن غش.
(سوزنی دیوان خطی متعلق به کتابخانهء لغت نامه ص66).
یک ره تو ای فریشتهء صور دم به دم
این دبه تا بدرد و گردد گشاده غش.سوزنی.

غش.

[غِش ش] (ع مص)(1) به غرض نصیحت نمودن و پند خالص ندادن، یا ظاهر کردن خلاف آنچه در دل باشد. (از منتهی الارب).(2) اسم است از غَشّ. (اقرب الموارد). اسم است تغشیش را. اظهار خلاف نهانی. (منتهی الارب). عدم خیرخواهی و خبث باطن داشتن. نقیض نُصح. || خیانت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). خیانت کردن. (صراح از غیاث اللغات). || عیب و خیانت. (غیاث اللغات). خیانت و تشویش. (لطائف از غیاث اللغات). خیانت. (اقرب الموارد). || (اِمص) آمیغ. (منتهی الارب). غِلّ . (اقرب الموارد). تقلب و تزویر(3). ج، غُشوش . (دزی ج2 ص213). بهم آمیختگی حق و باطل. شبهه ناک بودن. خلل :
به آب علم باید شست گرد عیب و غش از دل
که چون شد عیب وغش از دل سخن بی عیب وغش آید.
ناصرخسرو.
نیاورده عامل غش اندر میان
نیندیشد از رفع دیوانیان.سعدی (بوستان).
اینهمه وهم تو است ای ساده دل
ورنه با تو نه غشی دارم نه غل.
مولوی (مثنوی).
|| کینه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). کدورت و کینه. (آنندراج). کدورت. (غیاث اللغات). حقد (اقرب الموارد). || ترشرویی. عُبوس الوجه. (اقرب الموارد) (المنجد). || زشتی اخلاق. زشتخویی. (دزی ج2 ص213)(4). || تیرگی در هر چیزی. الکدر فی کل شی ء. (اقرب الموارد). || (اِ) سواد قلب. حبة القلب. (از اقرب الموارد). || آب تیره. به فتح اول نیز گفته اند. (لطائف اللغات). || کاری که از روی تقلب و تزویر باشد. (دزی ج ص ص213)(5). || آمیزش چیز کم بها در چیزی پربها مانند زر و نقره و مشک. آمیزش آب در شراب. (از ناظم الاطباء). در تاج العروس آمده: فضة مغشوشة؛ ای مخلوط بالنحاس - انتهی. درد شراب، هرچیزی کم بها که با چیزی دیگری بیامیزد. بار. رجوع به برهان قاطع ذیل بار شود :
زین بوتهء پر از خبث و غش گریز از آنک
خوش نیست در بلای سرب مانده کیمیا.
سراج الدین قمری.
تو گمان کردی که کرد آلودگی
در صفا غش کی هلد پالودگی.
مولوی (مثنوی چ نیکلسن دفتر اول ص16).
-غش و غل؛ خیانت و تزویر و کینه. رجوع به غش و رجوع به غل شود :
قهقهه زد آن جهود سنگدل
از سر افسوس و طنز و غش و غل(6).
مولوی.
پس مجاهد را زمانی بسط دل
یک زمانی قبض و درد و غش و غل.
مولوی.
(1) - به ضبط جوهری و دیگران.
(2) - Falcifier, Sophistiquer.
(3) - Fraude. (4) - در این دو مورد «دزی» اعراب غش را ضبط نکرده است و نگفته که به فتح غین است یا به کسر آن.
(5) - در این دو مورد «دزی» اعراب غش را ضبط نکرده است و نگفته که به فتح غین است یا به کسر آن.
(6) - در مثنوی چ نیکلسن دفتر 6 ص332 غِشّ و غِل ضبط شده است.

غش.

[غُش ش] (ع ص) سست و ناکس (و) فریبنده و خائن. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غُشّون. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). به معنی غاشّ. (اقرب الموارد). رجوع به غاشّ و غَشّ شود. || (اِ) خشم و غضب. (دزی ج2 ص213).

غشاء .

[غِ] (ع اِ) پوشش. (دهار). پوشش دل و پوشش زین و شمشیر و جز آن. (منتهی الارب): غشاءالقلب و السرج والسیف و غیره؛ مایغشاه. ج، اَغشِیَة. (اقرب الموارد). پوشش دل. (مهذب الاسماء) پوشش و پرده و غلاف. (غیاث اللغات) (آنندراج). هرآنچه چیزی را بپوشاند. (ناظم الاطباء). حجاب. غشاوة. || پوست تنک و باریک که به هندی جهلی گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). || چیزی است از عصب و رباط بافته بر سان حریر و بر روی عضو و بر روی اندامهای دیگر چون دل و جگر و سپرز و حجاب (؟) و زَندرون شکم بر همهء پهلوها بر سان آستری اندرکشیده. (ذخیرهء خوارزمشاهی). قسمتی از اعضاء تن که سخت تنک و نازک است و چون شیشه و آب حاجب ماوراء نیست و بعضی قسمتهای عضلات و جز آن را پوشیده مانند غشاء مخاطی بینی، غشاء فانی رحم، غشاء زلالی، غشاء رطوبت مفصلی، غشاء مخی عظام. رجوع به پرده و حجاب و صفاق شود.
-غشاء بیاضی؛ پردهء نازک لطیفی است که درون سطوح مفصلی متحرک و سطح داخلی رباطات را پوشانیده است. این پرده شبیه پرده های مصلیه میباشد و تفاوت در ماده ای است که از آنها ترشح میکند. از غشاء بیاضی مادهء لزجی شبیه به سفیدهء تخم مرغ میتراود و از این روست که آن را رطوبت بیاضی و آن پرده را پردهء بیاضی نامیده اند. رجوع به جواهر التشریح تألیف میرزاعلی ص168 شود.
-غشاء سلولزی(1)؛ یا غشاء سلول یا غشاء گلوسیدی(2). یکی از سه قسمت اساسی سلول (غشاء، پرتوپلاسم و هسته) است و آن پوستهء نازک و شفافی است که پرتوپلاسم سلول را احاطه نموده و قسمت اعظم آن از سلولز تشکیل یافته است و از اینجهت نزد بعضی از دانشمندان به غشاء سلولزی معروف شده است. رجوع به سلول و گیاه شناسی ثابتی ص37 به بعد شود.
-غشاء صلب؛ یکی از دو غشاء دماغ که در زیر استخوان کاسهء سر است. مقابل غشاء لین. رجوع به غشاء لین شود.
-غشاء لین؛ یکی از دو غشاء دماغ است. غشائی که بر دماغ پوشیده آن را غشاء لین گویند و غشائی که در زیر استخوان کاسهء سر است آن را غشاء صلب نامند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).
-غشاء مخاطی؛ یا پردهء مخاطی. همان مخاط بینی است و آن طبقهء نازکی است که تمام پستی و بلندیهای جدار و حفرات بینی را میپوشاند و آن را پیتوئیتر(3) گویند، در قسمت تحتانی این مخاط به واسطهء عروق زیاد قرمزرنگ است و فقط برای گرم کردن هوائی است که از این راه گذشته به حلق و ریتین میرود. قسمت عمقی یا قسمت فوقانی و سقف بینی زردرنگ است و آن را ناحیهء شامه ای گویند. انتهای سلولهای عصبی شامه در این منطقه گسترده شده و بوی اشیاء در این ناحیه درک میشود. رجوع به مخاط و کالبدشناسی دکتر نیک نفس ص251 شود.
-غشاء هسته؛ غشاء نازک بیاض البیضی و البومینوئیدی است که اطراف هستهء سلول را احاطه کرده است. رجوع به سلول و گیاه شناسی ثابتی ص86 شود.
(1) - Membrane cellulosique.
(2) - Membrane glucidique.
(3) - Pituitaire.

غشارب.

[غُ رِ] (ع ص) مرد دلاور و رسا در امور. (منتهی الارب) (آنندراج). الجری ء الماضی من الرجال. (اقرب الموارد).

غشاش.

[غِ] (ع اِ) اول تاریکی و پسین آن. (منتهی الارب) (آنندراج). اول الظلمة و آخرها. (اقرب الموارد). نزدیک فروشدن آفتاب. || شُرب غشاش؛ خوردنی اندک یا شتاب یا شرب ناگوار. (منتهی الارب) (آنندراج). شرب غشاش؛ ای قلیل الکدرة او عجل او غیر مری ء لان الماء لیس بصاف ولایستمرئه شاربه. (اقرب الموارد). || لقیته غشاشاً؛ برشتاب ملاقات نمودم او را، یا نزد غروب آفتاب، یا به وقت شب. (منتهی الارب) (آنندراج). لقیته غِشاشاً و غَشاشاً؛ ای علی عجلة او عند مغیربان الشمس او لیلاً. (اقرب الموارد).

غشاش.

[غَ] (ع اِ) لقیته غشاشاً؛ بر شتاب ملاقات کردم او را یا نزد غروب آفتاب یا به وقت شب. (از اقرب الموارد). رجوع به غِشاش شود.

غشاش.

[غُشْ شا] (ع ص، اِ) جِ غاشّ. رجوع به غاشّ شود.

غشاک.

[غَ] (اِ) بوی گنده و بوی ناخوشی باشد که از دهان مردم آید و به عربی بخر گویند. (برهان قاطع) (از جهانگیری). بوی ناخوش. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). گنده و ناخوش. (اوبهی). در فرهنگ اسدی به این معنی غساک آمده و ظاهراً غشاک مصحف آن یا صورتی از آن است :
از دهان تو همی آید غشاک
پیر گشتی ریخت مویت از هباک.
طیان (از فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (1).
(1) - اسدی این بیت را ذیل غساک، به سین مهمله آورده است.

غشامر.

[غَ مِ] (ع اِ) جِ غَشمَرَة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به غشمرة شود.

غشامک.

[غِ مُ / مَ] (اِ) چیزی است سیاه مانند مشک که آن را به مشک مخلوط کنند و به نام مشک میفروشند. ورامک نیز گویند. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 187 الف). گیاهی است که در مشک می آمیزند. غشمشک. (از ناظم الاطباء).

غشانة.

[غُ نَ] (ع اِ) بیخ درخت گرده آمده بعد بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). کرابة پس از بریدن (کرابه، خرما که از بیخ شاخ چینند بعد درو). (از اقرب الموارد) (تاج العروس) (قطر المحیط). دانه های تک خرما که پس از بریدن خوشه، آنها را می چینند. (ناظم الاطباء).
(1) - این معنی در فرهنگهای معتبر دیده نشد و ظاهراً صاحب منتهی الارب در ترجمهء معنی لغت دچار اشتباه شده است و معنی همان است که از اقرب الموارد و تاج العروس و قطرالمحیط نقل گردیده است.

غشانی.

[] (اِخ) یا غشمانی، لقب رجالی احمدبن رزق است. رجوع به احمدبن رزق و ریحانة الادب شود.

غشاوة.

[غِ / غَ / غُ وَ] (ع اِ) به معنی غشوة. (منتهی الارب). پرده. (غیاث اللغات). پوشش. (ترجمان علامهء جرجانی). پرده و پوشش. (آنندراج). پوشش چشم. (دهار). غطاء. یقال: علی بصره و قلبه غشاوة؛ ای غطاء، و منه غشاوة اللحاف، و هی نسیج یجعل علی وجهه صوتاً له. (اقرب الموارد) :
زیرا که برگرفت به دست عقل
ایزد غشاوه از دو جهان بینم.ناصرخسرو.
|| تاریکی چشم. (مهذب الاسماء). غشاوة یا غشاوة البصر، بیماری در چشم(1). آفتی است که در چشم پیدا شود. تم. (برهان قاطع): و مرارة الحجل تنفع من الغشاوة والظلمة... (مفردات ابن البیطار). || چیزی است از زنگ که بر روی آیینهء قلب نشیند و چشم بصیرت را سست کرده بر آینهء آن تسلط پیدا کند. (از تعریفات جرجانی).
(1) - Hemeralopie.

غشاوة.

[غُ وَ] (اِخ) یکی از ایام عرب است که در آن بسطام بن قیس بر بکربن وائل حمله کرد. (از معجم البلدان).

غشایة.

[غُ / غِ یَ] (ع اِ) به معنی غُشْیَة. (منتهی الارب). پرده و پوشش. (آنندراج). غطاء. غشاوة. (اقرب الموارد).

غشب.

[غَ] (ع اِ) ستم. لغتی است در غشم. (منتهی الارب). مبدل غشم است. (اقرب الموارد). ظلم.

غشب.

[غَ] (اِخ) موضعی است. (از منتهی الارب) (معجم البلدان).

غش برگشادن.

[غَ بَ گُ دَ] (مص مرکب)ظاهراً به معنی گره گشایی و حل مشکل و برآوردن حاجت است :
آن مصلی که از تو خواست رهی
پنج روزی گذشت از آن یا شش
یافت توفیق اسعد زرّریز
به زر پخته برگشاد آن غش
تو به چیزی دگر معاوضه کن
هرچه آید ز تو خوش آید و کش.سوزنی
(دیوان خطی متعلق به کتابخانهء لغت نامه ص67).

غشبی.

[غَ] (اِخ) از اعلام است، کأنه منسوب الی غشب للموضع. (منتهی الارب). گویا منسوب است به غشب که نام جایی است. (از تاج العروس).

غشت.

[غَ] (اِخ) نام جایی. رجوع به انساب سمعانی ورق 409 الف شود.

غشته.

[غَ / غِ تَ / تِ] (ص) (مخفف آغشته)(1) آمیخته و آغشته. (برهان قاطع) (آنندراج) (از جهانگیری). || (اِ) به معنی زمین شوره است. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 185 الف).
(1) - حاشیهء برهان قاطع چ معین.

غشتی.

[غَ تی ی] (ص نسبی) منسوب به غشت. رجوع به غشت شود.

غشتی.

[غَ] (اِخ) ابراهیم بن احمد. از عباس بن عزیز(1) المروزی روایت کند. (از انساب سمعانی ورق 409 الف).
(1) - در متن انساب این کلمه ناخوانا و بی نقطه است، و میتوان آن را عزیز خواند.

غشج.

[غُ شَ] (اِخ)(1) نام یکی از دروازه های ربض بخارا. رجوع به احوال و اشعار رودکی ج1 ص78 شود.
(1) - Qocaj.

غشدان.

[غُ] (اِخ) از قرای سمرقند است. (از معجم البلدان) (انساب سمعانی).

غشدانی.

[غُ نی ی] (ص نسبی) منسوب است به غشدان که از قرای سمرقند است. (از انساب سمعانی).

غشدانی.

[غُ نی ی] (اِخ) غالب بن حسن بن خلف بن حیویة بن یماح بن یحیی. محدث است و از اسماعیل بن حاتم روایت کند. (از انساب سمعانی).

غشرب.

[غَ شَرْ رَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). اسد. (اقرب الموارد).

غشش.

[غَ شَشْ] (ع اِ) تیرهء آمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج): الکدر المشوب. و انباری در معنی غشش «المشرب الکدر» آورده است: «و منهل تروی به غیر غشش». (تاج العروس). در اقرب الموارد و المنجد نیز به معنی المشرب الکدر (آبشخور آلوده و تیره) آمده است.

غشغا.

[غَ] (اِ مرکب) مخفف غشغاو. رجوع به غشغاو شود : ماچین... به شکارگاه غشغا بگرفت، آن بر چشم او خوش آمدش، برداشت گفت: این زینت حرب را شاید. (مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص99).

غشغاو.

[غَ] (اِ مرکب) گاوی بود سخت بزرگ. (فرهنگ اسدی). نوعی گاو وحشی است دارای دمی شبیه به دم اسب. غژگاو. غژگا. غژغا. کژگاو. کژگا. کژغاو. رجوع به همین مدخل ها شود.

غشغرغ.

[غِ غِ رِ] (اِ صوت) قشقرق. رجوع به قشقرق شود.

غش غش خندیدن.

[غَ غَ خَ دی دَ](مص مرکب) خندیدن به حد بیتابی.

غشفل.

[غَ فَ] (ع اِ) روباه. (منتهی الارب). ثعلب. (قاموس بنقل اقرب الموارد).

غشق.

[غَ] (ع مص) نرم کوفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). غشق بر گوشت و هر چیز نرم، زدن آن. (قاموس از اقرب الموارد).

غشقدان.

[غَ شَ] (اِ) در دیوان البسهء نظام قاری (ص176) چنین آمده :
زنانش به روی غشقدان کشند
غلافش بر آئینه زانسان کنند.
و نیز در ص70 آمده :
غشقدان را سر آن خاتون زمانی برنمیگیرد
که گیتی بوی مشک و لادن و عنبر نمیگیرد.
معنی غشقدان معلوم نشد و در فهرست لغات دیوان مذکور نیز معنی نشده است.

غشقونیة.

[غَ یَ] (اِخ) تلفظ عربی گاسکنْی(1). رجوع به الحلل السندسیة ج2 ص211 و گاسکنی شود.
(1) - Gascogne.

غش کردن.

[غَش ش / غَ کَ دَ] (مص مرکب) خیانت و تزویر و ریا کردن. ادهان؛ غش کردن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به غَشّ شود. || در تداول عوام فارسی زبان، به تخفیف شین یا به تشدید آن به معنی بیهوش شدن و بیخود شدن. غَشْی. رجوع به غش و غشی شود :
زآن شراب ناب بیغش ده که اندر صومعه
صوفی صافی به بوی جرعه ای غش میکند.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
چون برای عید حلوای مشوش میکند
خاطر از بهر برنج و حلقه چی غش میکند.
بسحاق اطعمه.
حب دنیا خواجه را از بس مشوش میکند
تا زر بیغش به دستش میدهی غش میکند.
شفیع اثر (از آنندراج).
-از خنده غش کردن؛ سخت به خنده افتادن.
|| به دور چرخیدن اسب. (ناظم الاطباء).

غشم.

[غَ] (ع مص) ستم. (منتهی الارب). پیدا کردن. (تاج المصادر بیهقی). (مصادر زوزنی). ستم کردن. (از اقرب الموارد). ظلم :سبب تخلیص خلایق آن بلاد از ظلم و غشم افعال ذمیمه و اخلاق لئیمهء او ساخت. (جهانگشای جوینی). چون حیف و بیداد به غایت کشید و غشم و فساد به نهایت انجامید... (جهانگشای جوینی). آثار دست تسلط ایشان از ظلم و جور مغلول بود و شمشیر خشم و حیف از قراب ارادت نه مسلول. (جهانگشای جوینی). || غضب. (معجم البلدان). || غشم شتر؛ آلودن او را به قطران، چنانکه چیزی از آن نماند، و ریختن آن به صحیح و سقیم آن شتر. اسم مصدر آن غَشَم است. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || بی فکر و تأمل در شب بریدن هیزم کش هرچه دست یاب گردد از تر و خشک. (منتهی الارب) (آنندراج)(1): غشم الحاطب؛ احتطب لیلاً فقطع کل ما قدر علیه بلا نظر و فکر. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). شکستن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || غشم حال؛ بی اطلاع گذاشتن از حال خود. || (اِمص) کوردلی و نادانی و حماقت. (دزی ج2 ص213).
(1) - صاحب منتهی الارب این معنی را برای غَشَم آورده است و ظاهراً اشتباه است. رجوع به اقرب الموارد و تاج العروس و قطرالمحیط شود.

غشم.

[غَ شَ] (ع مص) فرونگذاشتن چیزی را از قطران، و تمامهء آن بر اندام صحیح و سقیم ریختن و آلودن. (منتهی الارب) (آنندراج). غشم شتر؛ آلودن او را به قطران، چنانکه چیزی از آن نماند، و ریختن آن به اعضای سالم و مریض آن شتر. (اقرب الموارد). رجوع به غَشم شود.(1)
(1) - صاحب منتهی الارب در معنی غَشَم نیز گوید: به معنی بی فکر و تأمل در شب بریدن هیزم کش است هرچه دست یاب گردد از تر و خشک. و این معنی مربوط به غَشم است نه غَشَم. رجوع به غَشم شود.

غشم.

[غَ] (اِخ) رودباری است. (منتهی الارب). وادیی است از وادیهای سراة. (از معجم البلدان).

غشمانی.

[غَ] (اِخ) رجوع به غشانی شود.

غشمرة.

[غَ مَ رَ] (ع اِمص) ستم. || (اِ) آواز. ج، غَشامِر. (منتهی الارب) (آنندراج). || خشم و غضب. (دزی ج2 ص213). || (مص) پیش آمدن توجبه. پیش آمدن سیلاب. || به نااستواری و گزاف کار کردن. ستم کردن. || خودرأیی کردن در حق و باطل و بی باکانه درآمدن در کار. (منتهی الارب) (آنندراج).

غشمریة.

[غَ مَ ری یَ] (ع اِمص) ستم. (منتهی الارب) (آنندراج). الظلم، «فیه غشمریة». (اقرب الموارد).

غش مشک.

[غَ مُ] (اِ مرکب) گیاه رامک است که از طریق حیله با مشک مخلوط کنند. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 187 الف). گیاهی که در مشک آمیزند. غشامک. (از ناظم الاطباء).

غشمشم.

[غَ شَ شَ] (ع ص) مرد خودرای دلیر. (منتهی الارب) (آنندراج). من یرکب رأسه فلایثنیه عن مراده شی ء. (اقرب الموارد). مرد دلیر که او را از مراد او هیچ بازندارد. (مهذب الاسماء). مرد بی باک و بی پروا و ثابت و محکم و خودسر و گستاخ و سرکش. (ناظم الاطباء). || به معنی بسیار ستم کننده نیز آمده است. (از اقرب الموارد). رجوع به نشوء اللغة العربیة ص116 شود.
-میرزا غشمشم؛ به استهزاء و مزاح، مردی خودآرا. آنکه خود را به لباس خوب آراید.

غشمشمة.

[غَ شَ شَ مَ] (ع اِمص) دلیری و رسایی در کار. یقال: فلان ذوغشمشمة؛ ای ذوجرأة و مضاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). غشمشمیة.

غشمشمیة.

[غَ شَ شَ می یَ] (ع اِمص)دلیری و رسایی در کار، یقال: فلان ذوغشمشمیة؛ ای ذوجرأة و مضاء. (منتهی الارب). غشمشمة.

غشمنه.

[غَ مَ نَ] (ع اِمص) زمختی و ناهنجاری و درشتی و سختی. (دزی ج2 ص213).

غشمیر.

[غِ] (ع اِمص) سختی، یقال: اخذه بالغشمیر؛ ای بالشدة. (منتهی الارب) (آنندراج). شدت. (اقرب الموارد).

غشمیر.

[غِ] (اِخ) صاحب الاصابة گوید: غشمیربن خرشة قاری را ابن درید از صحابه شمرده است و بی شک او عمیربن خرشة بن عدی قاری است. رجوع به همین نام شود.

غشن.

[غَ] (ع مص) به چوب دستی و شمشیر زدن. (منتهی الارب) (آنندراج). زدن به عصا و شمشیر. (اقرب الموارد).

غشو.

[غَشْوْ] (ع مص) آمدن نزدیک کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). آمدن. (دزی ج2 ص213). || (اِ) کُنار. (منتهی الارب). میوهء سدر. (از اقرب الموارد).

غشواء .

[غَشْ] (ع ص) مؤنث اغشی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بز که سپیدی روی وی را بپوشد. (منتهی الارب) (آنندراج). آن گوسفند که روی او سفید بود. (مهذب الاسماء). || اسب مادهء سپیدسر. (منتهی الارب) (آنندراج). غشواء. از خیل و جز آن، آن است که سفیدی روی او را بپوشد یا اینکه فقط سرش سفید باشد و آن مؤنث اغشی است. (اقرب الموارد). || اسپی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

غش و ضعف.

[غَشْ شُ ضَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) بیهوشی و ناتوانی. غش مأخوذ از غشی عربی است. رجوع به غش و غشی شود.

غشوم.

[غَ] (ع ص) ستمکار. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). منه: الحرب غشوم. و فی الحدیث: سلطان غشوم خیر من فتنة تدوم. (منتهی الارب). ظالم. ستمگر. بیدادگر : و چون یقین میشناخت که افتعال زمان غشوم و روزگار ظلوم او را با آن نخواهد گذاشت... (جهانگشای جوینی). و خود را از غصهء روزگار شوم و سرور غشوم بازرهانی. (جهانگشای جوینی).

غشون.

[غُشْ شو] (ع ص، اِ) جِ غُشّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غُشّ شود.

غشوة.

[غَشْ / غِشْ / غُشْ وَ] (ع اِ) پرده. پوشش، و منه: علی بصره و قلبه غشوة و غشاوة؛ ای غطاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پوشش. (مهذب الاسماء). غشاوة. تاریکی چشم.

غشوة.

[غَشْ وَ] (ع اِ) اسم مرت از غشو؛ آمدن نزد کسی. || یکی غشو (میوهء سدر). (از اقرب الموارد).

غشه.

[غُ شَ / شِ] (اِ) به معنی عنبرینه است. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 191 الف). رجوع به عنبرینه شود.

غشه.

[غِ شَ / شِ](1) (اِ) برگ نی صحرایی. (از برهان قاطع) (جهانگیری) (آنندراج) (فرهنگ شعوری ج2 ص187 ب). شعوری شعر مخدوشی نیز شاهد آورده است.
(1) - در برهان قاطع به کسر اول و ثانی آمده است.

غشه رشه.

[غَ شَ / شِ رَ شَ / شِ] (اِ مرکب) یک دسته مردم بی سر و پا و پست. گروهی از جنسهای مختلف و همه پست و دنی. دسته ای از زنان و کودکان از خانواده ای. اوباش: یک مشت غشه رشه.

غشه گذاشتن.

[غُ شَ / شِ گُ تَ] (مص مرکب) به سبق گذاشتن اسبان را. به مسابقه گذاشتن اسبان.

غشی.

[غَشْیْ] (ع مص) بیهوش گردیدن. (منتهی الارب)(1). بیهوش شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). بیهوشی. (دهار) (مهذب الاسماء). روی دادن به کسی آنچه فهم او را بپوشاند، و آن کس را مغشی علیه گویند. (از اقرب الموارد). ضعف. بیخود شدن. بیخودی. در کشاف اصطلاحات الفنون آمده: غشی به ضم غین و سکون شین، و مشهور به فتح غین است، و آن عبارت است از بیکار ماندن قوای محرکه و حساسه به سبب ضعف قلب بر اثر گرسنگی یا درد یا غیر آن، و گرد آمدن تمامی روح حیوانی به سوی قلب است. - انتهی :
سه شبان روز او ز خود بیهوش گشت
تا که خلق از غشی او پرجوش گشت.
مولوی (مثنوی).
|| بیهوش گردانیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || در اصطلاح صوفیه غشی عبارت است از چیزی که بر روی آیینهء قلب نشیند، و در بصیرت زنگ پیدا کند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || غشی زن؛ جماع کردن با او. (از غیاث اللغات) (آنندراج): غشی المرأة؛ دخل علیها. (اقرب الموارد). || غشی به کسی؛ آمدن نزدیک او، یا از فوق آمدن او را. (منتهی الارب)(2). آمدن. (دزی ج2 ص213). غشی به مکانی؛ آمدن بدان. (از اقرب الموارد). || غشی امر؛ فروگرفتن کسی را کار. (منتهی الارب): غشیة الامر غشیاً و غشایةً؛ غطاه. (اقرب الموارد). منه قوله تعالی :«غشیهم موج کالظلل»(3). (قرآن 31/32).
-غشی افتادن کسی را؛ غش کردن او.
(1) - La lipothymie. (2) - در اقرب الموارد و قطرالمحیط بدین معنی غشیان آمده است.
(3) - صاحب منتهی الارب غشی را به معنی تازیانه زدن کسی را نیز آورده است، ولی به این معنی غشیان آمده نه غشی، و قول صاحب منتهی الارب درست نیست.

غشی.

[غَ](1) (ص نسبی) در تداول عوام، صرع زده. مصروع. مأخوذ از غَشْی عربی است. رجوع به غشی شود.
(1) - در ترکی آذربایجانی به تشدید شین استعمال کنند.

غشی.

[غُشْیْ] (ع مص) بیهوش شدن. بیهوشی. بیخود شدن. غَشْیْ. غَشَیان. (از قطر المحیط) (اقرب الموارد). رجوع به غَشْیْ شود.

غشی.

[غُ شَ] (اِخ) نام جایی است، ابن درید آن را «غشا» آورده است. (از معجم البلدان).

غشی.

[غُ شا] (ع مص) اغشی بودن اسب. (از اقرب الموارد). سفیدی روی اسب یا سفیدی سر او فقط. رجوع به اغشی و غشواء شود.

غشیات.

[غَ شَ] (ع اِ) جِ غَشیَة. رجوع به غَشیَة شود.

غشیان.

[غِشْ] (ع مص) آمدن نزد کسی. اتیان. (از قطر المحیط) (المنجد). || غشیان زنی؛ گائیدن و به مجامعت فروگرفتن او را. (از منتهی الارب). جماع کردن. (غیاث اللغات). کنایه از جماع است چنانکه غشیان به معنی آمدن نیز خود کنایه است. (از قطر المحیط).

غشیان.

[غَ شَ] (ع مص) غشیان با تازیانه؛ زدن با آن. (از اقرب الموارد). به تازیانه زدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). || غشیان به کسی؛ آمدن نزدیک وی. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). یا از فوق آمدن کسی را. (منتهی الارب). آمدن (مصادر زوزنی). || غشیان با زن؛ مجامعت کردن. (دهار) (مصادر زوزنی). جماع کردن با زن. (از قطر المحیط) || بیهوش شدن. (غیاث اللغات). بیهوشی. بیخودی. غَشْیْ. رجوع به غَشْیْ شود.

غشیب.

[غَ] (اِخ) جایی است که در جمهرهء ابن درید ذکر شده است. (از معجم البلدان).

غشید.

[غَ] (اِخ) قریه ای است از قرای بخارا. (از معجم البلدان) (انساب سمعانی ورق 409 الف).

غشیدی.

[غَ] (اِخ) منسوب به غشید که قریه ای در بخاراست. به صورت غشیتی نیز شنیده شده است. معلوم نیست که همان غشیدی است یا جز از آن است. (از انساب سمعانی ورق 409 الف).

غشیدی.

[غَ] (اِخ) محمودبن یونس بن مکرم غشیدی بخارایی. او از ابوطاهر اسباط بن یسع و دیگران روایت کند و پسرش ابوبکر و محمد بن محمود وزان از او روایت کنند. رجوع به انساب سمعانی ورق 409 الف و معجم البلدان شود.

غشیم.

[غَ] (ع ص) شخص بی مهارت و بی استعداد. نوآموز بی مهارت. شخص ساده و بی آموزش فریب خورده. گول خورده. آنکه زود گول خورد. دانش آموز بی تجربه. بی دست و پا. مضحک. ناشی. آنکه نمیتواند رلی را بازی کند. ج، غُشم؟ غُشُم. (دزی ج2 ص213).

غشینک.

[؟ نَ] (اِ) به لهجهء طبری: کشکرک (به معنی کشک و عکه که پرندهء سیاهی است).

غشیة.

[غُشْ یَ] (ع اِ) پوشش. پرده. غُشایَة. و غِشایَة. مثله، یقال: علی بصره و قلبه غشیة و غشایة؛ ای غطاء. (منتهی الارب) (آنندراج).

غشیة.

[غَشْ یَ] (ع اِمص) بیهوشی. (منتهی الارب) (آنندراج). به معنی غَشْیْ. (از اقرب الموارد). غش کردن. بیخود شدن. رجوع به غَشْیْ شود. || اسم مرت از غَشْیْ. رجوع به غَشْیْ شود. || حمی الغشیة؛ تبی است که گاه ورود آن غش آید. (بحر الجواهر). ظاهراً این همان نوبهء غش امروز است که مالاریای قوی است.

غشیة.

[غِشْ یَ / یِ] (ع اِ) نوع بیهوشی. هیئت بیهوشی. (ناظم الاطباء) بنای نوع است از غَشْیْ.

غشیة.

[غَ شی یَ] (اِخ) نام جایی است از ناحیهء معدن القبلیة. به صورت عسیة نیز روایت شده است. (از معجم البلدان).

غشیه.

[غُشْ یَ] (اِ) بوی بد دهان و آن را غساک و غشاک نیز گویند. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 191 الف).

غص.

[غَص ص] (ع مص) کج جویدن چیزی هنگام خوردن آن. || گلوگیر شدن و خفه شدن هنگام خوردن به شتاب. (دزی ج2 ص214).

غصاب.

[غُصْ صا] (ع ص، اِ) جِ غاصب. (المنجد). رجوع به غاصب و غصب شود.

غصان.

[غَصْ صا] (ع ص) آنکه در گلوی وی چیزی درماند. (منتهی الارب). کسی که در گلوی او چیزی از طعام بماند و او را از تنفس بازدارد. غاصّ. (از اقرب الموارد).

غصب.

[غَ] (ع مص) به ستم گرفتن. مغصوب، نعت از آن است. (منتهی الارب). به ستم گرفتن چیزی را از کسی. (غیاث اللغات) (آنندراج). به ستم بستدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). به ستم ستدن. (ترجمان علامهء جرجانی) (مجمل اللغة). گرفتن چیزی به ستم، مال باشد یا جز از آن. (تعریفات جرجانی) : و کان وراءهم ملک یأخذ کل سفینة غصباً. (قرآن 18/79). اگر آب و زمین به غصب بستد [ حسنک ] نه زمین ماند بدو نه آب. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص184). گفت شنیدم که این ولایت از تو به غصب ستده اند من به تو بازدادم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص196).
جز بدان وقت که بستانی ازو مال به غصب
نتوانی که ببینی به مثل روی یتیم.
ناصرخسرو.
شاه شرفی تاج تو است از نسب تو
تاجی که نه غصب است و نه آورده ز تاراج.
سوزنی (دیوان چ شاه حسینی ص145).
اگر اسبی چرد در کشتزاری
وگر غصبی رود بر میوه داری.نظامی.
|| ظلم و تعدی کردن. || مجبور شدن. ملتزم شدن. به عهده گرفتن. بر ذمه گرفتن. اجبار. مطابق میل و رضا نبودن: بالطیب او بالغصب؛ یعنی خواهی نخواهی. فجعلوه مجنون (!) بالغصب؛ یعنی او را مجنون شناختند. || اختلاس و دزدی کسی که وابسته به دولت است. (دزی ج2 ص214). || چیرگی کردن بر کس. (منتهی الارب). قهر کردن بر کسی. (غیاث اللغات) (آنندراج): غصب فلاناً علی الشی ء؛ قهره. (اقرب الموارد). مجبور کردن. (دزی ج2 ص214). || خراشیدن و برکندن موی جلد را بی دباغت. (منتهی الارب) (آنندراج): غصب الجلد؛ ازال عنه شعره و وبره نتفاً و قشراً بلاعطن فی دباغ و لااعمال فی ندی. (از اقرب الموارد). || غصب نفس زن؛ زنا کردن با وی به اجبار. (از اقرب الموارد). || (ص، اِ) آنچه به ستم ستاده شود. (منتهی الارب) (آنندراج). به معنی مغصوب، گویند: «شی ء غصب»؛ یعنی چیز مغصوب، و این از باب تسمیه به مصدر است. (از اقرب الموارد). || غصب در شرع؛ گرفتن مال بهادار محترم است آشکارا بی اجازهء صاحب آن، بنابراین غصب دربارهء میته تحقق پیدا نمیکند زیرا مال نیست و همچنین است دربارهء آزاد، و شراب مسلم نیز چنین است زیرا بهادار نیست، و در مال حربی نیز غصب نیست زیرا محترم نیست. و قید «بی اجازهء صاحب آن» در تعریف غصب برای این است که به ودیعه شامل نباشد، و قید «آشکارا» برای عدم شمول به سرقت است. (از تعریفات جرجانی) رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || غصب در آداب بحث عبارت است از منع مقدمهء دلیل، و اقامهء دلیل بر نفی آن پیش از اینکه معلل دلیل بر ثبوت آن اقامه کند، خواه اثبات حکم مورد تنازع به طور ضمنی از وی لازم باشد یا نه. (از تعریفات جرجانی).

غصبانیة.

[غَ نی یَ] (ع اِمص) قهر و غلبه. اجبار و الزام. (دزی ج2 ص214).

غصب کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)به ستم گرفتن چیزی را از کسی. اغتصاب. رجوع به غصب شود.

غصبی.

[غَ] (ص نسبی) مغصوب. آنچه غصب شود: زمین غصبی. لباس غصبی.

غصبیة.

[غَ بی یَ] (ع اِمص) آنچه به زور و اجبار درست شود. || اجبار. الزام. (دزی ج2 ص214).

غصص.

[غَ صَصْ] (ع مص) درماندن در گلوی کسی طعام و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). طعام در گلو ماندن. (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار). طعام در گلو گرفتن. (مصادر زوزنی). در گلو ماندن چیزی از طعام و بازداشتن از تنفس. || غصص به غیظ؛ گلوگیر شدن از خشم، و این معنی بنابر تشبیه است. (از اقرب الموارد). || تنگ شدن جایگاه مردم. (مصادر زوزنی): غصص منزل به گروهی؛ پرشدن آن با ایشان و تنگ شدن بر ایشان. || غصص چیزی؛ بریدن آن. (از اقرب الموارد).

غصص.

[غُ صَصْ] (ع اِ) جِ غُصَّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (غیاث اللغات). رجوع به غصه شود: الدهر فرص و الا فغصص. (سندبادنامه ص88 و 155).

غصغص.

[غَ غَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غصف.

[] (ع اِ) صاحب ترجمهء صیدنه آورد: ابوحنیفه گوید غصف بزرگ نشود چنانکه خرما، و بوریا که از برگ او ساخته شود او را اسمام گویند و یکی را از او «سمة» گویند، و یکی ازو تا بیست سال بدارد. لیث گوید: غصف درختی است در زمین هند که هیأت او به خرما مشابهت دارد و از پشت تا بالای او برگها باشد که درخت غصف بدو پوشیده شود، و خستهء او را پوست نباشد، و این درخت را در بصره و عمان و مصر حوص مکری گویند و غایت درازی قامت او بالای آدمی باشد و از او کاردو بیرون آید، چنانکه از درخت خرما، و دانهء او به شکل غورهء خرما باشد و چون رسیده شود لون او سیاه شود و طعم او شیرین گردد، و او را بخورند. او مدور باشد، و به مقدار از فندق خردتر باشد، و اهل مکه از او تسبیحها سازند. بعد از آنچه او را در چرخ آرند تمام هیأت او کرده شود. و منبت او منصوره است تا حد تیز، و مسافت این دو موضوع بیست و پنج فرسنگ است، و جملهء این مواضع وادیها باشد. (ترجمهء صیدنه نسخهء خطی کتابخانهء سازمان لغت نامه ورق 62ب).

غصلب.

[غُ لُ] (ع ص) بلندبالا(ی) مضطرب خلقت. (منتهی الارب) (آنندراج). الطویل المضطرب. (اقرب الموارد).

غصلجة.

[غَ لَ جَ] (ع مص) نمک و دیگر افزار ناانداختن در گوشت، و خوب ناپختن آن را. (منتهی الارب). نمک نینداختن و کامل نپختن و خوب نپختن گوشت. (از اقرب الموارد).

غصلقة.

[غَ لَ قَ] (ع مص) به معنی غصلجة است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غصلجة شود.

غصن.

[غَ] (ع مص) غصن کسی از حاجت وی؛ بازداشتن او را و بند نمودن از نیاز. (منتهی الارب) (آنندراج). منحرف کردن و بازداشتن کسی را از حاجت وی. و ماغصنک عنی؛ ای ماشغلک. (اقرب الموارد). || شاخ (شاخه) را به سوی خود کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || غصن شاخه؛ بریدن آن را، یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج). بریدن و برگرفتن شاخه. (از اقرب الموارد). شاخ بریدن. (تاج المصادر بیهقی). || غصن چیزی؛ گرفتن آن را. (منتهی الارب) (آنندرج). برگرفتن چیزی را یا بریدن آن را. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در منتهی الارب غصن به معنی بسیاردانه شدن خوشه نیز آمده است، ولی به این معنی در تاج المصادر و قطرالمحیط اِغصان و تغصین است و ظاهراً قول صاحب منتهی الارب اشتباه است.

غصن.

[غُ] (ع اِ) شاخ درخت که بر شاخ دیگر برآید، یا عام است. (منتهی الارب). شاخه. شاخ درخت. (غیاث اللغات) (دهار). شاخه هایی که از ساق درخت برآیند نازک باشند یا درشت. ج، غُصون، اَغصان، غِصَنَه. (از اقرب الموارد). شاخ از شجر و گیاه ساق دار :
شاخش جلال و رفعت بر داده طوبی آسا
طوبی به غصن طوبی گر زین صفت دهد بر.
خاقانی.
|| جوی. جویبار. کانال کوچک. || اغصان، اشعاری هستند که موشحات و زجلها را تشکیل میدهند (موشحه و زجل هرکدام نوعی شعر هستند). (دزی ج2 ص215).

غصن.

[غُ] (اِخ) (ذوال ...) وادیی در نزدیکی مدینه. رجوع به ذوالغصن شود.

غصن.

[غُ] (اِخ) الرومیة. نام مادر المستکفی بالله. رجوع به مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص280 شود.

غصن.

[غُ] (اِخ) (دکتر سلیم...) طبیب مصری بود. او راست: «التمریض المنزلی» که در آغاز آن بعض مبادی تشریحی و فیزیولوژیکی را آورده است. این کتاب در مطبعهء ادبیهء بیروت به سال 1910م. چاپ شده است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1418).

غصنات.

[غُ صَ] (ع اِ) شاخه. غُصن. (دزی ج2 ص215).

غصنة.

[غُ نَ] (ع اِ) خردشاخ درخت. (منتهی الارب). شعبهء کوچکی از شاخه. (از اقرب الموارد).

غصنة.

[غِ صَ نَ] (ع اِ) جِ غُصن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غُصن شود.

غصون.

[غُ] (ع اِ) جِ غُصن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شاخه های درخت. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به غصن شود :
گفته هر برگ و شکوفهء آن غصون
دم به دم یا لیت قومی یعلمون.
مولوی (مثنوی).
پس نشان نشف آب اندر غصون
آن بود که می نجنبد در رکون.
مولوی (مثنوی).
|| در کتب طب به معنی چینها و شکنها. (غیاث اللغات) (آنندراج).

غصة.

[غُصْ صَ] (ع اِ) اندوه گلوگیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). ج، غُصَص. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اگر چه لفظ غصه در (تداول) مردم به معنی مطلق خشم و قهر استعمال شده است لیکن تحقیق این است که مجازاً به معنی خشمی است که آن را از خوف کس ضبط کرده باشند. به این معنی، معنی مجازی را به معنی حقیقی مناسبتی باقی میماند، لهذا فصحا اطلاق غصه بر حق تعالی جایز ندارند بلکه در این مقام لفظ قهر و غضب استعمال کنند. غصه با لفظ فروخوردن مستعمل است. (از غیاث اللغات) (آنندراج). هَمّ . حزن. (اقرب الموارد). غم و اندوه :
گریزان چو دیدش پدر زادشم
ببارید زآن غصه از دیده نم.فردوسی.
فروتنی نمود و استرجاع کرد بعد از آن که غصه و نوحه بر او مستولی شده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص310).
چون روزی و عمر بیش و کم نتوان کرد
دل را به چنین غصه دژم نتوان کرد.خیام.
کوه به کوه میرسد چون نرسد دلی به دل
غصهء بیدلی نگر هم ز عنای آسمان.خاقانی.
غصهء هرروز و یارب یارب هر نیمشب
تا چه خواهد کرد یارب یارب شبهای من.
خاقانی.
تا کی از غصه های بدگویان
قصه ها پیش داور اندازیم.خاقانی.
عبدالملک از غصهء آن حیلت و محنت این علت بی سامان شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
آنکه ز او هر سرو آزادی کند
قادر است او غصه را شادی کند.
مولوی (مثنوی).
گر غصهء روزگار گویم
بس قصهء بیشمار گویم.سعدی (خواتیم).
یا به تشویش و غصه راضی شو
یا جگربند پیش زاغ بنه.سعدی (گلستان).
کیمیاگر ز غصه مرده و رنج
ابله اندر خرابه یافته گنج.سعدی (گلستان).
ارغنون ساز فلک رهزن اهل هنر است
چون از این غصه ننالیم و چرا نخروشیم؟
حافظ.
نقد عمرت ببرد غصهء دنیا به گزاف
گر شب و روز درین قصهء مشکل باشی.
حافظ.
غم مخور زآنکه به یک حال نمانده ست جهان
شادی آید ز پی غصه و خیر از پی شر.
قاآنی.
|| آنچه در پهنای گلو درماند. (منتهی الارب) (آنندراج). هرچه در گلو ماند. (ترجمان علامهء جرجانی). هرآنچه آدمی را گلوگیر کند از طعام یا غیظ. (از اقرب الموارد). شجا (استخوان و جز آن که در گلو ماند). (اقرب الموارد). طعام که در گلو ماند. (بحر الجواهر). آنچه در گلو ماند و اندوهگین کند. (از اقرب الموارد) : و طعاماً ذاغصة و عذاباً الیماً. (قرآن 73/13).
کی توان برد به خرما ز دل کس غصه
کاستخوان غصه شده در دل خرما بینند.
خاقانی.
این مرد را این ساعت استخوانی در مجرای حلق بماند و خواست که هلاک شود من بترسیدم که نباید که از این غصه بمیرد و ما را چاکر شحنه و سلطان بگیرد. (سندبادنامه).
-پرغصه؛ بسیار اندوهگین : قصهء پرغصه را به محل عرض رسانید. (ترجمهء محاسن اصفهان ص93).

غصة.

[غُصْ صَ] (اِخ) (ذوال ...) رجوع به ذوالغصة شود.

غصه افزودن.

[غُصْ صَ / صِ اَ دَ](مص مرکب) غم و اندوه را افزودن :
غصه مفزای سران را به ستیز
خاصه کانفاس سران مغتنم است.خاقانی.

غصه پرور.

[غُصْ صَ / صِ پَرْ وَ] (نف مرکب) غم پرور. پرغصه :
سنگ در آبگینه خانهء چرخ
این دل غصه پرور اندازد.خاقانی.

غصه خور.

[غُصْ صَ / صِ خوَرْ / خُرْ](نف مرکب) غم خورنده. اندوهگین :
ناامیدان غصه خور مائیم
عبرت کار یکدگر مائیم.خاقانی.
از دم روزه دهن شسته به هفت آب و زمی
هفت تسکین دل غصه خور آمیخته اند.
خاقانی.

غصه خوردن.

[غُصْ صَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) غم و اندوه خوردن. غم و اندوه را در دل پنهان کردن و اظهار وی نکردن. (ناظم الاطباء). رجوع به غصه شود :
باز رفتند و غصه میخوردند
خواجه را جستجوی میکردند.نظامی.
نباشد سود من زین قصه کردن
به جز اندوه جان و غصه خوردن.نظامی.
چون حاصل آدمی درین شورستان
جز خوردن غصه نیست یا کندن جان.
خیام.
می خور به بانگ چنگ و مخور غصه ور کسی
گوید ترا که باده مخور گو هو الغفور.حافظ.

غصه خوری.

[غُصْ صَ / صِ خوَ / خُ](حامص مرکب) غمخواری.
- غصه خوری کسی را کردن؛ غم او را خوردن. تحسر.

غصه دادن.

[غُصْ صَ / صِ دَ] (مص مرکب) غمگین کردن. رجوع به غصه شود.

غصه دار.

[غُصْ صَ / صِ] (نف مرکب)مغموم و مهموم، و دم فروبسته از اندوه و خشم و قهر. (ناظم الاطباء). غمناک. اندوهگین. رجوع به غصه شود.

غصه فروخوردن.

[غُصْ صَ / صِ فُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) غم را فروخوردن و نشاندن. کظم. خشم فروخوردن. (آنندراج) :
فرومیخورم غصهء سینه در.
ظهوری (از آنندراج).

غصه کاه.

[غُصْ صَ / صِ] (نف مرکب)کم کنندهء غم. آنچه اندوه را کم کند :
گرچه غم سوز و غصه کاه است او(1)
زو مخور کآب زیر کاه است او.اوحدی.
(1) - یعنی شراب.

غصه گسار.

[غُصْ صَ / صِ گُ] (نف مرکب) غمخوار و غمگین :
به یأس گوشه نشین و به صبر غصه گسار.
کمال اسماعیل (از آنندراج).

غصه مرگ شدن.

[غُصْ صَ / صِ مَ شُ دَ] (مص مرکب) مردن به سبب اندوه.

غصه مند.

[غُصْ صَ / صِ مَ] (ص مرکب)غمگین. اندوهگین.

غصه ناک.

[غُصْ صَ / صِ] (ص مرکب)غمناک و پرملال. (ناظم الاطباء). || خشمناک. (ناظم الاطباء). رجوع به غصه شود.

غصه ناک شدن.

[غُصْ صَ / صِ شُ دَ](مص مرکب) غمناک و دلتنگ شدن: شَرَق؛ غصه ناک شدن، و منه شرق صدره؛ ای ضاق. (منتهی الارب).

غصین.

[غُ صَ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب). صاحب تاج العروس آرد: ابن درید گوید: گمان میکنم بنی غصین بطنی باشد و من برآنم که این بنی غصین امروز در غزه هستند و گروهی نیز در رمله میباشند، و شیخ عبدالقادربن غصین غزی از جملهء آنان است.

غض.

[غَض ض] (ع مص) غض طَرف؛ فروخوابانیدن چشم را. (منتهی الارب) (آنندراج). چشم خوابانیدن. (غیاث اللغات) (ترجمان علامهء جرجانی). فروخوابانیدن چشم. (تاج المصادر بیهقی): غض بصر؛ چشم پوشی. غض بصر از کسی؛ برگردانیدن چشمها از او. || غض طرف کسی؛ واداشتن او به پائین آوردن چشمان خود. (دزی ج2 ص215). || غض طَرف؛ برداشت کردن مکروه را. (منتهی الارب). برداشتن مکروه. (آنندراج). تحمل کردن و برداشتن مکروه. (غیاث اللغات). غض طرف برای کسی؛ تحمل مکروه بر او، شاعر گوید: «و ماکان غض الطرف منّا سجیّة». (از اقرب الموارد). || غض صوت؛ فروداشتن آواز را. و منه قوله تعالی : و اغضض من صوتک. (قرآن 31/ 19). (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). فروداشتن آواز. (تاج المصادر بیهقی). آواز فروداشتن. (ترجمان علامهء جرجانی). || کم گردیدن مرتبهء کسی و برافتادن از پایهء خود. || غضّ شاخه؛ شکسته گردیدن آن و جدا نگشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). || غضّ چیزی؛ کم کردن آن. (منتهی الارب). نقصان کردن. (غیاث اللغات) (آنندراج): غض الشی ء؛ نقصه، تقول: لااغضّک درهماً؛ ای لاانقصک. (اقرب الموارد). غذّ مبدل غض است. رجوع به نشوءاللغة العربیة ص54 شود. || (ص) تازه روی خندان. || تازه. (منتهی الارب) (آنندراج). طریّ. (اقرب الموارد). تر و تازه: الحصرم هو غض العنب مادام اخضر. (ابن البیطار). || شکوفهء نازک. (منتهی الارب) (آنندراج). الطلع الناعم. (اقرب الموارد). تُرد. شکوفهء نرم. (ناظم الاطباء). || (اِ) گوسالهء نوزاده. ج، غِضاض. (منتهی الارب) (آنندراج). الحدیث النتاج من اولاد البقر. (اقرب الموارد). || (اِمص) جوانی. (منتهی الارب) (آنندراج). جوانی با خرمی و خندانی: شباب غض؛ ای ناضر. (اقرب الموارد).

غضٍ.

[غَ ضِنْ] (ع ص) در اصل غضی است، بعیر غض به معنی شتر دردشکم رسیده از خوردن غضا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غضی شود.

غضا.

[غَ] (ع اِ) درخت بزرگی از نوع اثل (درخت شور گز) است و یکی آن غضاة میباشد. چوب آن بسیار سخت است و از این رو زغال آن نیز صلابت دارد و آتش آن نیکو است و آتش پارهء آن تا مدتی بماند و خاموش نگردد. (از اقرب الموارد). تاغ. (صحاح الفرس) (مهذب الاسماء). تاخ. (صحاح الفرس). طاغ. رجوع به غضاة و تاغ شود: و لجمر الغضا اقل توهجاً منه؛ و آتش تاغ از داغ فراق آسانتر است. (تفسیر ابوالفتوح رازی چ 1 تهران سورهء بقره ص503). || بیشه و جنگل. (ناظم الاطباء). غیضة. || اهل الغضا؛ اهل نجد. || ذئب الغضا؛ مثل است در ناپاکی و فریب دادن. (اقرب الموارد).

غضا.

[غَ] (اِخ) زمینی در دیار بنی کلاب است و در آنجا وقعه ای مربوط به ایشان رخ داده است. (از معجم البلدان).

غضا.

[غَ] (اِخ) وادیی است در نجد. اعرابیی گوید :
یقر بعینی أن اری رملة الغضا
اذا ظهرت یوماً لعینی قلالها
و لست و ان احببت من یکسن الغضا
بأول راجی حاجة لاینالها.
مالک بن ریب گوید :
الا لیت شعری هل ابیتن لیلة
بجنب الغضا ازجی القلاص النواجیا
فلیت الغضا لم یقطع الرکب عرضه
و لیت الغضا ماشی الرکاب لیالیا
و لیت الغضا یوم ارتحلنا تقاصرت
بطول الغضا حتی اری من ورائیا
لقد کان فی اهل الغضا لو دنا الغضا
مزار و لکنّ الغضا لیس دانیا.
(از معجم البلدان).

غضا.

[غُضْ ضا] (اِخ) آبی است متعلق به بنی عامربن ربیعة. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

غضائر.

[غَ ءِ] (ع اِ) جِ غَضارة. (اقرب الموارد). رجوع به غضارة شود.

غضائری.

[غَ ءِ] (اِخ) احمدبن حسین بن عبیدالله غضائری، مکنی به ابوالحسین معروف به ابن غضائری. وی از مؤلفان نیمهء اول قرن چهارم هجری قمری است و دو کتاب یکی در ذکر مصنفات، دیگری در ذکر اصول تألیف کرده بود ولی این دو کتاب او به زودی از میان رفته است. رجوع به خاندان نوبختی ص71 و ابن غضائری شود.

غضائری.

[غَ ءِ] (اِخ) حسین بن حسن بن محمد بن قاسم بن محمد بن یحیی بن جلیس بن عبدالله مخزومی، معروف به غضائری و مکنی به ابوعبدالله. او از اهل بغداد بود. از ابوبکر محمد بن یحیی صولی و اسماعیل بن محمد الصغار و محمد بن عمروالرزاز و ابوعمروبن السماک و احمدبن سلمان نجار و جعفر خلدی حدیث شنید. ابوبکر خطیب از وی یاد کند و گوید: از او حدیث نوشتیم و ثقه و فاضل بود. او در محرم سال 414 ه . ق. درگذشت و در مقبرهء باب حرب دفن گردید. (از انساب سمعانی ورق 409 ب).

غضائری.

[غَ ءِ] (اِخ) حسین بن عبیدالله، مکنی به ابوجعفر. رجوع به ابوجعفر حسین... شود.

غضائری.

[غَ ءِ] (اِخ) طیب بن محمد بن احمد غضائری صوفی، مکنی به ابوبکر. سمعانی گوید: او از اهل ابیورد و شیخ صوفیهء آنجا بود. صالح و بسیارعبادت و خوش اخلاق و متواضع بود. به صوفیه بسیار خدمت کرد. از ابوالحسن علی بن احمدبن علی فاروذی و ابوعبدالله محمد بن حامدبن احمد مروزی و ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن کلک تبریزی و طبقهء ایشان سماع حدیث کرد. من از وی اجزائی در مرو شنیدم. وی در ابیورد به سال 533 ه . ق. درگذشت. (از انساب سمعانی ورق 409 ب).

غضائری.

[غَ ءِ] (اِخ) علی بن عبدالحمید بن عبدالله بن سلیمان غضائری، مکنی به ابوالحسن. او از اهل حلب بود و گفته اند اصلاً بغدادی بود و در حلب سکونت داشت. وی از صالحان و زاهدان و ثقه بود. از عبدالله بن معاویه جمحی و عبیداللهبن عمر قواریری و محمد بن ابی عمر عدنی و عبدالاعلی بن حماد نرسی سماع حدیث کرد، و ابواحمد عبدالله بن عدی حافظ جرجانی و احمدبن عاصم مصری و دیگران از وی روایت کنند. او به سال 313 ه . ق. درگذشت. (از انساب سمعانی ورق 409 ب).

غضائری.

[غَ ءِ] (اِخ) نصربن حسین بن ابراهیم بن نوح مقری غضائری. سمعانی گوید: او از مشاهیر خراسان بود و فضل و نبوغ داشت، و خوش تلاوت و خوش نعمت و بسیارعبادت بود. در وضع الحان دست داشت و بیشتر قراء خراسان شاگردان او بودند. وی از ابومحمد حسن بن احمد سمرقندی و فاطمه دختر استاد ابوعلی دقاق و ابوتراب عبدالباقی بن یوسف مراغی و سیدابوالفضل ظفربن داعی بن مهدی علوی سماع حدیث کرد، و من از وی در مهینه حدیث شنیدم و او را در بغداد و نیشابور دیدم. (از انساب سمعانی ورق 409 ب).

غضائری رازی.

[غَ ءِ یِ] (اِخ) محمد بن علی غضائری رازی، مکنی به ابوزید(1) از شاعران بزرگ عراق و از مداحان امرای آخر دیلمی در ری و سلطان یمین الدوله محمود غزنوی است. لقب شعری او را غضائری و غضاری هردو نوشته اند، او خود در اشعارش غضائری آورده است:
کجا شریف بود چون غضائری بر تو
به طبع باشد چونانکه زر سرخ و سفال
ولی چون نسبت غضایری به غضاره (به معنی گلی که بدان سفال سازند) است باید قیاساً غضاری گفته شود و به همین سبب از قدیم برخی نام او را غضاری نوشته اند. (رجوع به ترجمان البلاغة ص13 و 56 شود). و منوچهری هم نام او را به همین نحو در شعر خویش آورده است :
با من ز مدحت ارجو کآن فرّ و جاه باشد
کز فرّ شاه ماضی بوده ست با غضاری(2).
تذکره نویسان متأخر در شرح احوال غضائری نوشته اند که او از ولایت ری به عزم خدمت سلطان محمود به غزنین رفت. (تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی ص14). و در خدمت او تقرب بسیار یافت، و محسود شاعران دربار شد، چنانکه عنصری بر او رشک برد و دیوان او را در حضورش به آب شست. (مجمع الفصحاء ج1 ص368). لیکن اولاً غضائری در قصیده ای که در جواب عنصری ساخته و به غزنین فرستاده اشارات صریح به دوری از غزنین دارد:
پیام داد به من بنده دوش باد شمال
ز حضرت ملک مال بخش دشمن مال
که شعر شکر به حضرت رسید و بپسندید
خدایگان جهان خسرو خجسته خصال.
و ثانیا" مسعودسعد در اشارتی که به غضائری و قصیدهء لامیهء او دارد به دوری وی از غزنین و ارسال هر قصیده از شهر ری تصریح میکند :
یمین دولت سلطان ماضی از غزنین
به مدح گویان بر وقف داشتی اموال
غضائری که اگر زنده باشدی امروز
به شعر من کندی فخر در همه احوال
به هر قصیده که از شهر ری فرستادی
هزار دینار او بستدی ز زر حلال
بگویدی که به من تا به حشر فخر کند
هرآنکه بر سر یک بیت من نویسد قال
همی چه گوید بنگر در آن قصیدهء شکر
که مینماید از آن زر بیکرانه ملال
بس ای ملک که نه لؤلؤ فروختم به سلم
بس ای ملک که نه گوهر فروختم به جوال
خدای داند کاندر پناه شاه جهان
غصائری را می نشمرم به شعر همال...
و ثالثاً غضائری مذهب تشیع داشت و مسلماً یا از بیم سلطان مانند ابن سینا تن به مسافرت به غزنین درنمیداد و یا اگر به غزنین میرفت به سرنوشت فردوسی دچار میشد. ابیاتی که از غضائری نقل کرده و دلیل تشیع او قرار داده اند این است:
مرا شفاعت این پنج تن بسنده بود
که روز حشر بدین پنج تن رسانم تن
بهین خلق و برادرش و دختر و دو پسر
محمد و علی و فاطمه حسین و حسن.
معلوم نیست غضائری از کدام تاریخ اشعار خود را به غزنین فرستاده و به مدح محمود زبان گشوده است. قدیمترین تاریخی که میتوان از روی اشعار او در این باره به دست آورد از روی این بیت است:
دو بدره زر بگرفتم به فتح نارایین
به فتح رومیه صد بدره گیرم و خرطال.
و چون فتح نارایین در سال 400 هجری قمری اتفاق افتاده است قدیمترین رابطهء غضائری با محمود چنانکه از اشعار او برمی آید مقارن بوده است با همین سال (رجوع به سخن و سخنوران تألیف آقای فروزانفر ج1 ص108 شود). بعد از آن تاریخ رابطهء شعری غضائری با دربار غزنین همواره امتداد داشت، و از جملهء قصایدی که در مدح محمود به غزنین فرستاده قصیدهء لامیهء معروف است به مطلع:
اگر کمال به جاه اندر است و جاه به مال
مرا ببین که ببینی کمال را به کمال.
که در آن از کثرت عطایای محمودی اظهار ملال کرده و از حیث ابتکار این معنی در میان شاعران شهرت خاص یافته است. چون این قصیده به غزنین رسید عنصری انگشت بر آن نهاد و قصیده ای به مطلع ذیل در جواب آن سرود:
خدایگان خراسان و آفتاب کمال
که وقف کرد بر او ذوالجلال عز و جلال.
و در این قصیده شعر غضائری را انتقاد کرد و این قصیدهء عنصری از جملهء قدیمترین نقدهای ادبی دقیق است که در زبان فارسی به دست آمده. غضائری در جواب عنصری و ردّ ایرادات او قصیده ای سرود و به غزنین گسیل داشت به مطلع:
پیام داد به من بنده دوش باد شمال
ز حضرت ملک مال بخش دشمن مال.
و گویا درگرفتن همین بحث ادبی و انتقادی میان عنصری و غضائری منشأ شیوع داستان خشم عنصری بر غضائری و شستن دیوان او به آب شده باشد. اسدی بیتی از غضائری را در ذیل لغت «ابریز» (زر خالص) آورده و گفته است: «غضائری گوید در هجو عنصری»:
بدین فصاحت و این علم شاعری که تراست
مکوش خیره کش ابریز کردی و اکسیر.
و از اینجا معلوم میشود روابط غضائری و عنصری تیره تر از آن بوده که تصور میرود. تاریخ وفات غضائری را هدایت سال 426 ه . ق. نوشته است. از اشعار او قصائد و مقطعاتی در لباب الالباب و مجمع الفصحاء و کتب لغت و ادب آمده و از آن جمله است:
ز دینارگون بید و ابر سپید
زمین گشته زرین و سیمین سما
چرا ناید آهوی سیمین من
که بر چشم کردمش جای چرا
نسیم دو زلفین او بگذرد
برآمیخته با نسیم صبا
چه گویمش گویمش چون بگذرد
الا یا نسیم الصبا مرحبا
کنم خدمت پادشا تا کند
مرا بر تو بر پادشا پادشا
به دست اندرش برق و زیرش براق
که یاردش پیش آمدن وز کجا؟
که نه طعن ژوبینش رد کرد کس
نه هرگز شدش زخم خطی خطا
عصا برگرفتن نه معجز بود
همی اژدها کرد باید عصا.
*
سحرگاهان یکی عمدا به صحرا برگذر بنگر
دو کردند آسمان گویی یکی زیر و دگر از بر...
چو برق از میغ بدرخشد تو پنداری یکی زنگی
ز خرگاهی به خرگاهی دواند پارهء اخگر...
وزآن اخگر بسوزد دستش از گرمی و بیتابی
وزآن آسیب بخروشد روانی بفکند آذر.
*
اگر کمال به جاه اندرست و جاه به مال
مرا ببین که ببینی کمال را به کمال
من آن کسم که به من تا به حشر فخر کند
هر آنکه بر سر یک بیت من نویسد قال
همه کس از قبل نیستی فغان دارند
گه ضعیفی و بیچارگی و سستی حال
من آن کسم که فغانم به چرخ زهره رسید
ز جود آن ملکی کم ز مال داد ملال
روا بود که ز بس بار شکر نعمت شاه
فغان کنم که ملالم گرفت زین اموال
چو شعر شکر فرستم ازین سپس بر شاه
نگر چه خواهم گفتن ز کبر و غنج و دلال
بس ای ملک که نه لؤلؤ فروختم به سلم
بس ای ملک که نه گوهر فروختم به جوال
بس ای ملک که ازین شاعری و شعر مرا
ملک فریب بخوانند و جادوی محتال
بس ای ملک که جهان را به شبهت افگندی
که زر سرخ است این یا شکسته سنگ و سفال
بس ای ملک که ضیاع من و عقار مرا
نه آفتاب مساحت کند نه باد شمال
بس ای ملک که نه قرآن به معجز آوردم
که ذوالجلالش چندین جمال داد و جلال
بس ای ملک که نه گوگرد سرخ گشت سخن
نه کیمیا که از او هیچکس ندید خیال
بس ای ملک که دگر جای شعر شکر نماند
مرا به هر دو جهان در صحیفهء اعمال
بس ای ملک که من اندر تو آن همی شنوم
که در مسیح شنیدم ز جملهء جهال
بس ای ملک که دو دست ترا به گاه عطا
نه با زمانه قیاس و نه بر گذشته مثال
بس ای ملک که جهان سربسر حدیث من است
میان حاسد و ناحاسدم همیشه جدال
بس ای ملک که زمانه عیال نعمت تست
به من رهی چه رسد زین همه زمانه عیال
بس ای ملک که ترا صدهزار سال بقاست
قیاس گیر و به تقدیر سال بخش اموال
بس ای ملک که عطایت به گنج و کان سنجند
ملوک را همه معیار باشد و مثقال
بس ای ملک که من از بس عطات سیر شدم
نه زآنکه نعمت بر من حرام گشت و وبال
همی بترسم کز شاعری ملال آرم
ملال مدح تو کفرست و جاودانه ضلال
بس ای ملک که ملوک از گزافه گرد کنند
به هر زمین و نترسد کس از حرام و حلال
همه یکایک دینار و بدرهء تو و گنج
اسیر روز مصاف است و صید روز قتال
زهی ملک که حلال این چنین بود دینار
به تیغ پالده در خون خصم داده صقال
بلای برهمنان است و قهر قرمطیان
هلاک اهرمنان است و آفت دجال
ملوک را همه بگسستی از مدیح طمع
ایا مظفر فیروزبخت خوب خصال
بدین بها که تو یک بیت من خریده ستی
سریر و ملک نخرند و تاج و جاه و جمال...
(از تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا ج1 صص481 - 485). بیرونی در الجماهر (ص80) بیت ذیل را از او آورده است:
از بسی گشتن به حال از حال شد یاقوت پاک
پیشتر اصفر بباشد آنگهی احمر شود
این بیت نیز ازوست:
کدام ملک به گیتی ز فارس سبقت برد
کدام تخت تفوق به تخت کسری کرد؟
رجوع به مجمع الفصحاء ج1 ص368 و ترجمان البلاغه رادویانی ص13 و 24 و 29 و 39 و 56 و 98 و المعجم فی معاییر اشعار العجم ص238 و 243 و 252 و 268 و 269 و 345 و سخن و سخنوران تألیف آقای فروزانفر و آتشکدهء آذر و سبک شناسی ج1 ص23 و 406 و تاریخ عصر حافظ ج1 و الذریعة ج4 ص48 و حدائق السحر ص19 و 74 و 143 شود.
(1) - هدایت در مجمع الفصحاء ج1 ص368 کنیهء او را ابویزید ضبط کرده است.
(2) - خاقانی او را غضائری آورده است :
آن بس بس غضایری از بخشش ملک
اینجا ز هر معانی درخور نکوتر است.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص77).

غضائض.

[غَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ غَضیضَة. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به غضیضة شود. صاحب المنجد آن را جمع غضاضة نیز آورده است.

غضاب.

[غِ] (ع اِ) خاشاک چشم. (منتهی الارب). قذی. (اقرب الموارد). || بیماریی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). چیچک. (منتهی الارب). آبله. (ناظم الاطباء). جدری. (اقرب الموارد)(1).
(1) - در منتهی الارب به معنی چیچک زده گردیدن نیز آمده ولی در اقرب الموارد و قطرالمحیط به این معنی غَضب ذکر شده است و صاحب تاج العروس نیز مصدر را نیاورده است.

غضاب.

[غِ] (ع ص، اِ) جِ غَضبان. (اقرب الموارد). رجوع به غضبان شود.

غضاب.

[غُ] (ع اِ) خاشاک چشم. (منتهی الارب). قذی. (اقرب الموارد). || بیماریی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). چیچک. (منتهی الارب). آبله. جدری. (اقرب الموارد). || (ص) رجل غضاب؛ یعنی مردی که پوستش درشت باشد. غلیظ الجلد. (از اقرب الموارد).

غضاب.

[غِ] (اِخ) موضعی است به حجاز. (منتهی الارب). ناحیه ای است در حجاز از دیار هذیل. (از معجم البلدان).

غضابر.

[غُ بِ] (ع ص) سخت درشت. (منتهی الارب). الشدیدالغلیظ. غُضَبِر. (اقرب الموارد).

غضابی.

[غَ / غُ با] (ع ص، اِ) جِ غضبان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غضبان شود.

غضابی.

[غُ بی ی] (ع ص) تیره و مکدر در معاشرت و مخالفت. (منتهی الارب). الکدر فی معاشرته و مخالفته. (اقرب الموارد).

غضار.

[غَ] (ع اِ) گل پاکیزهء خوشبوی برچسفان سبز. (منتهی الارب). گل خازه. (مهذب الاسماء). گل چسبنده و سبز و آزاد. (از اقرب الموارد) : و لهم (لأهل الصین) الغضار الجید، و یعمل منه اقداح فی رقة القواریر یری ضوء الماء فیه. (مقصود چینی است). (اخبار الصین و الهند ص16). || خنور سفالین. کاسه ای که از گل مذکور سازند. (از اقرب الموارد). || سفال پاره ای که جهت دفع چشم زخم با خود دارند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سفال سبز. (منتهی الارب).

غضار.

[غُ] (اِخ) نام کوهی است. ابن نجدهء هذلی گوید :
تغنی نسوة کنقا غضار
کأنک بالشید لهن رام.(از معجم البلدان).
و «رام» به معنی فرزند است.

غضارب.

[غُ رِ] (ع ص) جای بسیار آب و گیاه. (منتهی الارب). مکان پرگیاه و پرآب. (از اقرب الموارد).

غضار صینی.

[غَ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خاک رس چینی. رجوع به غضار و چینی و رجوع به الجماهر بیرونی حاشیهء ص225 شود.

غضارة.

[غَ رَ] (ع اِ) گل خوشبوی سبز برچسفان نیکو. (منتهی الارب). سفال سبزی است که برای دفع چشم زخم استعمال شود. الطین الحر. (المنجد). خاک که در آن ریگ نبود. طین حر. سفالی که از این خاک کنند و به فارسی آن را تغار سبز گویند. گل چسبندهء سبزی که از آن خنور کنند. || کاسهء بزرگ. القصعة الکبیرة، فارسیة. ج، غَضائِر. (اقرب الموارد) (المنجد). کاسهء سفالین. کاسهء چینی پیروزه ای. (مهذب الاسماء). ظاهراً در استعمال ایرانیان به معنی تغار یا بستوی سرگشاده آمده است : و از این ناحیت [ چین ]زر بسیار خیزد و حریر و پرند... و غضاره و دارصینی و ختو. (حدود العالم).
و آن بادریسه هفتهء دیگر غضاره شد
و اکنون غضاره همچو یکی غنج پیسه گشت.
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
و این کوفته [ از داروها ] را در آب کنند و بشورانند و به آهستگی اندر غضارهء پاکیزه... و به آهستگی اندر غضارهء دوم میگردانند تا هرچه لطیف تر و نرم تر و سوده تر است با آب برود. (ذخیرهء خوارزمشاهی ص272).پاره ای در غضاره ای کرد و پیش کودک نهاد. (سندبادنامه ص290). || مرغ سنگ خوار. || (اِمص) نعمت و فراخی و ارزانی. گشادگی. (منتهی الارب). توانایی. سعت. || فراوانی. || خوشی زندگانی. طیب عیش. (اقرب الموارد). || تازگی. (مهذب الاسماء). بهجت. نضارت : آب غضارت و نضارت با روی بوستان آمد. (جهانگشای جوینی). || (مص) فراخ حال گردیدن سپس تنگی. (منتهی الارب). به فراخی رسیدن و بسیارمال شدن و زندگی خوش داشتن. (المنجد).

غضاری.

[غَ ری ی] (ع ص، اِ) جِ غَضراء. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به غَضراء شود.

غضاری رازی.

[غَ یِ] (اِخ) رجوع به غضائری رازی و مجمع الفصحاء ج1 ص368 و ترجمان البلاغهء رادویانی شود. در همین کتاب اخیر این مطلع از او آمده است :
این غم دل برد یک ره چون هزیمت گشت برد
فر خجسته فر فروردین پدید آورد ورد.

غضاریف.

[غَ] (ع اِ) جِ غُضروف و این مصحف غرضوف است و در کتب لغت جمع غرضوف را غراضیف آورده اند و برای غضروف جمع ذکر نکرده اند. رجوع به غرضوف و غضروف و غراضیف شود.

غضاشجر.

[غُ شَ جَ] (اِخ) جایگاهی میان اهواز و مرج القلعه است، و در جنگ نهاوند مجاشع بن مسعود به فرمان نعمان بن مقرن در همین جا اقامت کرد. بعضی آن را به عین مهمله عضاشجر آورده اند. (از معجم البلدان).

غضاض.

[غَ] (ع مص) به تمام معانی غَضّ در حالت مصدری است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَضّ شود. || (اِ) بینی و آنچه بدان پیوسته باشد از روی، یا مابین بینی و بن موی پیشانی، یا پیشین سر و آنچه نزدیک آن است. از روی یا کرانهء سر بینی، یا مابین اسفل و اعلای سر بینی. (منتهی الارب) (آنندراج). العرنین و ما والاه من الوجه، و قیل: ما بین العرنین و قصاص الشعر، و قیل: مقدم الرأس و ما یلیه من الوجه، و قیل: روثة الانف نفسها، و قیل: ما بین اسفلها الی اعلاها. (اقرب الموارد).

غضاض.

[غِ] (ع مص) به تمام معانی غَضّ در حالت مصدری است. (منتهی الارب).

غضاض.

[غِ] (ع اِ) جِ غَضّ. (منتهی الارب). رجوع به غَضّ شود.

غضاض.

[غُ] (ع اِ) به تمام معانی غِضاض. در حالت اسمی است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَضاض شود.

غضاض.

[غَ] (اِخ) آبی است بر یک روزه راه از اخادید. (منتهی الارب). آبی است که فاصلهء آن تا طَرَق سه میل و تا «اخادید» یک روز راه است. (از معجم البلدان).

غضاضت.

[غَ ضَ] (ع اِمص) خواری و ذلت و منقصت. رجوع به غضاضة شود :امیرالمؤمنین اعزازها ارزانی داشتی... تا بشتابیم و به مدینة السلام رویم و غضاضتی که جاه خلافت را میباشد از گروهی اذناب، آن را دریابیم و آن غضاضت را دور کنیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص73). اگر در این میان غضاضتی بجای این پادشاهان ما پیوست تا ناکامی دیدند نادر نیفتاد، و در این جهان بسیار دیده اند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص94). و لیکن تا اریارق برنیفتد تدبیر غازی نتوان کردن و چون رشته یکتا شد آنگاه هردو برافتند، و ما از این غضاضت برهیم. (تاریخ بیهقی ایضاً ص221). گفت: ناصرالدین را لشکری بی اندازه جمع است و تجمل و سازی فراوان... غضاضتی تمام باشد مجاورت کسی که در اهبت و عدت پادشاهی بیشتر از ملک باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ1272 ه . ق. ص168). از هر آنچه به خلل خانه و نقصان جاه و غضاضت ملک و شماتت اعدا بازگردد تجافی نمایند. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاء ص190). سلطان را بر تلافی و تدارک غضاضت و مهانت که از آن نسب بدو رسیده بود تنبیه کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص434).

غضاضة.

[غَ ضَ] (ع مص) غضاضة کسی؛ تازه روی گردیدن او. (منتهی الارب) (آنندراج). غضاضة شباب؛ طراوت و تری و تازگی و جوانی. (از قطر المحیط). تازه شدن. (مجمل اللغة) (مصادر زوزنی). تازگی. طراوت. (صراح). || غضاضة طَرف؛ فروخوابانیدن چشم را. (منتهی الارب) (آنندراج). غض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غضاضة بصر؛ منع آن از چیزی که دیدن آن حرام است. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || برداشت کردن مکروه را. (از منتهی الارب) (آنندراج). || کم گردیدن مرتبهء کسی و برافتادن از پایهء خود. || غضاضة صوت؛ فروداشتن آواز را. (منتهی الارب) (آنندراج). خفض آواز. (اقرب الموارد). آهسته کردن آواز را. || غضاضة شاخه؛ شکستن و جدا نگشتن آن: غض الغصن غضاضة؛ کسره و لم ینعم کسره. (قطر المحیط). || (اِمص) خواری. کمی، یقال: لیس علیک فی هذا الامر غضاضة؛ ای ذلة و منقصة. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غَضائِض. (المنجد). و در اقرب الموارد غضائض جمع غضیضة آمده است.

غضافر.

[غُ فِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

غضان.

[غِ] (ع مص) بچهء ناتمام افکنی شتر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج). القاء الناقة ولدها لغیر تمام. انداختن شتربچه را به طور ناقص؛ (اقرب الموارد).

غضان.

[غَ / غُ] (اِ) طعام پس مانده را گویند و به ضم اول هم گفته اند. (برهان قاطع) (آنندراج).

غضاة.

[غَ] (ع اِ) درختی است، معروف به طاق. ج، غضا. و منه ذئب غضا. (منتهی الارب). درختی است صحرایی مانند کُنار که آتش چوب آن دیر ماند. (غیاث اللغات) (آنندراج)(1). غضاة یکی غضاست. (اقرب الموارد). رجوع به غضا و تاغ شود.
(1) - صاحب غیاث اللغات افزاید: «و این جمع غضاست ظاهراً در استعمال فارسیان به معنی واحد شهرت یافته چنانچه حور که جمع حوراء است و به معنی واحد شهرت گرفته.» - انتهی. مؤلف غیاث اللغات دچار اشتباه شده است. غضاة مفرد و غضاء جمع آن است و او برعکس پنداشته است.

غضایری رازی.

[غَ یِ یِ] (اِخ) رجوع به غضائری رازی شود.

غضایة.

[غَ یَ] (ع اِ) گله از شتران برگزیده. (منتهی الارب) (آنندراج).

غضب.

[غَ ضَ] (ع مص) خشم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی): غضب علیه و له غضباً و مغضبة، و این وقتی گویند که مغضوب علیه زنده باشد و اگر مرده باشد «غضب به» گویند. (منتهی الارب). دشمن داشتن کسی توأم با حس انتقام گرفتن از او. (اقرب الموارد). || غضب اسب و جز آن؛ کنایه از گاز گرفتن لگام است. || غضب آتش؛ کنایه از شدت سوزش آن است. (از اقرب الموارد). || (اِمص) خشمگنی. خلاف خشنودی. (منتهی الارب) (آنندراج). غول الحلم. (منتهی الارب). خشم. مقابل رضا. یکی از شش عرض نفسانی: قوهء دفع منافر(1). مقابل شهوت که قوهء جلب ملائم است. بطش. وروت. جوشیدن خون قلب برای ارادهء انتقام. (از اقرب الموارد). تغیری است که هنگام غلیان خون قلب حاصل شود تا از آن سینه تشفی یابد. (از تعریفات جرجانی). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: غضب حرکت نفس است و مبدأ آن حالت ارادهء انتقام میباشد، و گفته اند: آن کیفیت نفسانی است که حرکت روح را به خارج بدن برای طلب انتقام ایجاب میکند - انتهی. رجوع به همین کتاب شود. غضب مانند ترس از حس صیانت ذات ریشه میگیرد و عبارت از حالت تعرض موجود زنده است برای مقابله و معارضه با عوالمی که منافع و مصالح او را تهدید میکنند. (روان شناسی از لحاظ تربیت تألیف دکتر علی اکبر سیاسی ص363). صاحب قاموس کتاب مقدس آرد: غضب خدا را با غضب انسان امتیاز کلی است، زیرا غضب انسان عبارت از احساسات موجود گناهکار است که از همجنس خود غضبناک میشود، اما غضب خدای تعالی عبارت از مکروه داشتن خطا و گناه از وجود پاک و خالی از گناهی میباشد، و امکان دارد که غضب با رحمت و شفقت در ذات الهی موجود باشد - انتهی. رجوع به مرآت الخیال ص328 و رجوع به مدخل خشم شود : و لما سکت عن موسی الغضب اخذ الالواح. (قرآن 7/154).
به لگد ناف و زهار همه از هم بدرید
که از ایشان به تن اندر شده بودش غضبی.
منوچهری.
از آنجا که روا بود مر قضاءِ مرگ را که روح سعید امیر نصر را به غضب گیرد... مرا هم سزد و شاید که این ابیات را... انتحال کنم، و به غضب در مرثیهء امیرنصر برخوانم. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص446).
غضب دست در خون درویش داشت
ولیکن سکون دست در پیش داشت.
سعدی (بوستان).
-به غضب آمدن؛ خشم گرفتن. خشمگین شدن.
-پرغضب؛ بسیار خشمگین :
شیر با خرگوش چون همراه شد
پرغضب پرکینه و بدخواه شد.
مولوی (مثنوی).
(1) - Disgrace, Appetit irascible. .(دزی ج2 ص215)

غضب.

[غَ] (ع اِ) گاو نر. (منتهی الارب) (آنندراج). ثور. (اقرب الموارد). || شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). اسد. (اقرب الموارد). || سنگلاخ است. (از منتهی الارب) (آنندراج). صخرة صلبة. تخته سنگ سخت؛ (اقرب الموارد). || (ص) سخت سرخ. و احمر غضب؛ ای غلیظ. (منتهی الارب) (آنندراج). الشدیدة الحمرة و قیل الاحمر الغلیظ. (اقرب الموارد). || (مص) خاشاک رفتن در چشم. || چچک زده گردیدن. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). آبله زده شدن.

غضب.

[غَ ضِ] (ع ص) خشمناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

غضب.

[غُ ضُب ب] (ع ص) سخت خشم. زودخشم. (منتهی الارب) (آنندراج). خشمناک. (از اقرب الموارد).

غضب.

[غَ] (اِخ) ابن جشم بن خزرج بن حارثة بن ثعلبة بن عمروبن عامربن رافع بن ملک بن عجلان بن عمروبن عامربن رزیق. وی جد قبیله ای از انصار بود. رجوع به انساب سمعانی ورق 409 ب و رجوع به غَضبی شود.

غضب.

[غَ] (اِخ) ابن کعب بن حارث بن بهیة بن سلیم. وی جد قبیلهء سلیم بود. رجوع به انساب سمعانی ورق 409ب رجوع به غَضبی شود.

غضب آلود.

[غَ ضَ] (ن مف مرکب) پر از خشم. خشمناک. خشمگین. (ناظم الاطباء). غضبناک. خشم آلود. رجوع به غضب شود.

غضب آلوده.

[غَ ضَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) خشمناک. (آنندراج). غضب آلود. غضبناک. رجوع به غضب شود.

غضبان.

[غَ] (ع ص) خشمناک. ج، غضاب، غَضبی، غَضابی، غُضابی. (منتهی الارب). صفت مشبهه از غضب به معنی قهرناک و خشمناک. (غیاث اللغات). خشمگین. (مهذب الاسماء). قهرآلود و خشمگین و غضبناک. (از برهان قاطع). غضوب. رجوع به غضب شود : و لمّا رجع موسی الی قومه غضبان اسفاً. (قرآن 7/150).
شب تیره و باد غضبان و فدفد
همی آمد آواز غول از جوانب
(از قصیده ای منسوب به برهانی).
بر گل سرخ از نم اوفتاده لاَلی
همچو عرق بر عذار شاهد غضبان.
سعدی (گلستان).

غضبان.

[غَ] (اِ) سنگی را گویند که در منجنیق گذارند، و به جانب خصم اندازند. (برهان قاطع). سنگی که از منجنیق به سوی قلعهء خصم اندازند. (غیاث اللغات) (آنندراج). سنگی که از منجنیق اندازند و ظاهراً که عربی باشد. (فرهنگ رشیدی) :
نهنگی را همی ماند که گردون را بیوبارد
چو از دریا برآید جرم تیره رنگ غضبانش.
ناصرخسرو.
طیان سرای دین قلمشان
غضبان بنای کفر دمشان.خاقانی.
گر حرم خون گرید از غوغای مکه حق اوست
کز فلاخنشان فراز کعبه غضبان آمده.
خاقانی.
چو پیکانش از حصن ترکش برآید
بر این حصن فیروزه غضبان نماید.خاقانی.
|| منجنیق. (از برهان قاطع) :
به خرسنگ غضبان خرابش کنند
به سیلاب خون غرق آبش کنند.نظامی.

غضبان.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاه ولی بخش مرکزی شهرستان شوشتر، که در 24هزارگزی شمال باختری شوشتر و 12هزارگزی جنوب باختری شوسهء دزفول به شوشتر واقع است. دشت و گرمسیر مالاریائی است. سکنهء آن 150تن و شیعه هستند که به زبان فارسی و لری سخن میگویند. آب آن از کارون تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو میباشد، و ساکنین آن از طایفهء بختیاری هستند. این آبادی عظیم هم نامیده میشود. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غضبان.

[غَ] (اِخ) نام محلی ده خسروآباد مهران است. رجوع خسروآباد شود.

غضبان.

[غَ] (اِخ) کوهی است به شام. (منتهی الارب). کوهی است در اطراف شام که مکان اصحاب کهف میان آن و ایله قرار دارد، و به قول ابونصر غضیان (به یاء) است. (از معجم البلدان).

غضبان.

[غَ] (اِخ) الیاس افندی. او راست: کتاب تاریخ طبیعی انسان که از نشوء و ترقی انسان از آغاز آفرینش بحث میکند و این کتاب از زبان فرانسوی به عربی ترجمه شده است. دیگر از تألیفات او «قانون الزواج» است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1418).

غضبان.

[غَ] (اِخ) قصری است در بیرون بصره، و شاید منسوب به غضبان بن قبعثری بکری باشد. (از معجم البلدان).

غضبان.

[غَ] (اِخ) نام اسب خیبری بن حصین کلبی. (از منتهی الارب) (تاج العروس).

غضبان.

[غَ] (اِخ) ابن القبعثری(1) شیبانی. از بزرگان قوم خود بود و اسب سوار و شجاع و کریم و بخشنده و فصیح و بلیغ بود. ظاهراً وی علیه حکومت وقت قیام کرده و از این رو اسیر شده و به زندان حجاج بن یوسف افتاده بود. جاحظ به زندانی بودن وی به دست حجاج اشارتی کرده و داستانی از او آورده است. رجوع به البیان و التبیین ج1 ص289 و العقد الفرید چ مصر ج3 ص310 و عیون الاخبار ج1 ص80 و ج3 ص225 شود.
(1) - در نزهة القلوب چ لیدن ص140 «قبشعری» آمده است که ظاهراً غلط است.

غضبان فلک.

[غَ نِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است و او را صاحب التاج هم گویند. (برهان قاطع) (آنندراج). آفتاب. (فرهنگ رشیدی). || (اِخ) کنایه از ستارهء مریخ هم هست و او در آسمان پنجم میباشد. (برهان قاطع) (آنندراج).

غضبانة.

[غَ نَ] (ع ص) مؤنث غضبان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زن خشمناک. (ناظم الاطباء). رجوع به غضبان شود.

غضبانیهء بحریه.

[غَ نی یِ یِ بَ ری یَ](اِخ) یکی از قراء کوچک قصبهء نعیمه که جزء دهستان جزیرهء صلبوخ بخش مرکزی آبادان است. رجوع به نعیمه و فرهنگ جغرافیایی ایران ج6 شود.

غضب انگیز.

[غَ ضَ اَ] (نف مرکب)خشم آور. خشمگین کننده. آنکه به خشم آرد. رجوع به غضب شود.

غضبر.

[غُ ضَ بِ] (ع ص) سخت درشت. (منتهی الارب). غُضَبِر و غُضابِر. الغلیظ الشدید. (اقرب الموارد).

غضب راندن.

[غَ ضَ دَ] (مص مرکب)خشم گرفتن. غضب کردن. خشم آوردن. غضبناک شدن. رجوع به غضب شود.

غضب کردن.

[غَ ضَ کَ دَ] (مص مرکب)خشم آوردن. خشم گرفتن. خشمگین شدن. غضبناک شدن. رجوع به غضب شود: غضب کردن شاه کسی را.

غضبناک.

[غَ ضَ] (ص مرکب) خشمگین. (آنندراج). خشمناک. (ناظم الاطباء). غضوب. غضبان. ذامر. (منتهی الارب) :
غضبناک و خونریز و گستاخ چشم
خدای آفریدش ز بیداد و خشم.نظامی.

غضبناک شدن.

[غَ ضَ شُ دَ] (مص مرکب) خشمگین شدن. خشمناک شدن. تسخط. رجوع به غضب شود.

غضبناک کردن.

[غَ ضَ کَ دَ] (مص مرکب) به خشم آوردن. خشمگین کردن. رجوع به غضب شود.

غضبناکی.

[غَ ضَ] (حامص مرکب)خشمگینی. (ناظم الاطباء). غضبناک بودن. خشمگین شدن.

غضبة.

[غَ بَ] (ع اِ) پوست بز کوهی کلان سال. (منتهی الارب) (آنندراج). جلد المسن من الوعول. (اقرب الموارد). || سپرمانندی است از پوست شتر. (منتهی الارب) (آنندراج). شبه الدرقة من جلد البعیر. (اقرب الموارد). || گوشت پاره ای که به سرشت در چشم خانه یا پلک بالایین روید. (منتهی الارب) (آنندراج). بخصة تکون بالجفن الاعلی خلقة. (اقرب الموارد). || پوست پارهء ماهی. (منتهی الارب) (آنندراج). جلدة الحوت. (اقرب الموارد). || پوست پارهء سر. (منتهی الارب) (آنندراج). جلدة الرأس. (اقرب الموارد). || پوست پارهء میان هردو شاخ گاو نر. جلدة ما بین قرنی الثور. || سنگلاخ درشت و سخت. (منتهی الارب) (آنندراج). صخرة صلبة. (اقرب الموارد). || اسم مرة از غَضب، خاشاک رفتن در چشم یا به بیماری غضاب مبتلی شدن. (اقرب الموارد). رجوع به غَضب شود.

غضبة.

[غَ ضَبْ بَ] (ع ص) به معنی غُضُبّ. (منتهی الارب) (تاج العروس). خشمناک.

غضبة.

[غُ ضُبْ بَ] (ع ص) به معنی غُضُبّ. (منتهی الارب). خشمناک.

غضبة.

[غُ ضَبْ بَ] (ع ص) به معنی غُضُبّ. (منتهی الارب). خشمناک.

غضبی.

[غَ با] (ع ص، اِ) مؤنث غضبان. (منتهی الارب): امرأة غضبی؛ زنی خشمگین. (مهذب الاسماء). به خشم آمده. غضبناک. || گلهء صدشتر، و آن (غضبی) معرفه است و «اَل» و تنوین بدان داخل نمیشوند، گفته اند که آن مصحف غضیا است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غضبی.

[غَ با] (ع ص، اِ) جِ غضبان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غضبی.

[غَ ضَ ] (ص نسبی) منسوب به غضب (خشم). رجوع به غضب شود.

غضبی.

[غَ] (اِخ) دهی از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه است که در 20هزارگزی شمال خاوری تربت حیدریه و10هزارگزی خاوری شوسهء عمومی تربت به مشهد قرار دارد. در دامنهء کوه واقع و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 183تن شیعهء فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود، و محصولات آن غلات، بنشن، انواع میوه ها و تریاک است و شغل اهالی زراعت، گله داری و کرباس بافی میباشد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غضبی.

[غَ بی ی] (ص نسبی) منسوب به غَضب که بطنی از انصار است. (از انساب سمعانی ورق 409 ب).

غضبی.

[غَ بی ی] (ص نسبی) منسوب به غَضب که بطنی از سلیم است. (از انساب سمعانی ورق 409 ب).

غضبیة.

[غَ ضَ بی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث غضبی (منسوب به غضب؛ یعنی خشم): روح غضبیه؛ روح حیوانیه. قوهء غضبیه؛ قوهء سبعیه و آلتها القلب.
-قوهء غضبیه؛ قوهء دفع منافر یا دفع مهروب عنه. مقابل قوهء شهویه؛ یعنی قوهء جذب ملائم یا جلب مطلوب الحصول. رجوع به غَضَب شود.

غضر.

[غَ] (ع مص) غضر خدا کسی را؛ توانگر و فراخ حال ساختن او را بعد درویشی و تنگی، یقال: غضره الله غضراً. (از منتهی الارب). غضره الله فلاناً؛ جعله فی خصب بعد اقتتار. (اقرب الموارد). || غضر از کسی یا چیزی؛ برگشتن از آن کس یا آن چیز. || غضر بر کسی؛ میل کردن بر او: غضر علیه؛ عطف. (اقرب الموارد) || غضر کسی؛ بازداشتن و بند نمودن او را. (از منتهی الارب). حبس و منع کردن کسی را. (از اقرب الموارد). || غضر چیزی؛ بریدن آن را. قطع. || غضر برای کسی از مال خود؛ جدا نمودن جهت او چیزی از مال خود. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غضر.

[غَ ضَ] (ع مص) فراخ حال گردیدن سپس تنگی. (منتهی الارب). بسیارمال شدن پس از تنگی. غَضارَة. (از اقرب الموارد).

غضر.

[غَ ضِ] (ع ص) آنکه فراخ حال و بسیارمال باشد پس از تنگی. || عیش غَضِر مَضِر؛ زندگانی خوش و خرم. زندگی خوش و بارفاهیت، و این معنی غضر است و مضر اتباع است. (از اقرب الموارد). || رجل غضر الناصیة؛ مرد نیکبخت مبارک فال. (منتهی الارب). مبارک. (اقرب الموارد). در مورد ستور نیز گویند. رجوع به غَضِرَة شود.

غضراء .

[غَ] (ع اِ) خوشی زیست. یقال: اباد الله غضراءهم؛ یعنی اهلک الله طیب عیشهم. (منتهی الارب): غضراءِ عیش؛ فراوانی و خیر و غضارت آن. (از اقرب الموارد). || (ص) الارض الطیبة العلکة الخضرة؛ زمین پاکیزهء سبزرنگ نزدیک آب. || زمینی که گل نیکو دارد. (منتهی الارب). ارض فیها طین حرّ. (اقرب الموارد)(1). زمین خوش خاک. (مهذب الاسماء). || گل خوش. (دهار). || زمینی که تا نکنند درخت خرما نرویاند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، غَضاریّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - صاحب منتهی الارب غضراء را علاوه بر معنی مذکور به معنی گل سبز آورده و گوید: یقال انبط فلان بئره فی غضراء. و این معنی در فرهنگهای معتبر دیده نشد، و صاحب تاج العروس شاهد مذکور (انبط فلان...) را ذیل «ارض فیها طین حرّ» آورده است، و از طرف دیگر به معنی گل سبز، در فرهنگها غضار آمده، بنابر این ظاهراً قول صاحب منتهی الارب اشتباه است.

غضران.

[غَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (تاج العروس).

غضرب.

[غَ رَ] (ع ص) مکان غضرب؛ جای بسیار آب و گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). غضرب و غُضارِب؛ کثیر النبت و الماءِ. (اقرب الموارد). جای بسیارآب و پرگیاه.

غضرم.

[غَ رَ] (ع ص) جای بسیارخاک نرم و برچسفان غلیظ سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج). جایی که خاک آن فراوان و نرم و چسبنده و غلیظ باشد. (از اقرب الموارد). || (اِ) پارهء خشک از گل سرخ نیکو. یا جایی است که به سنگ نرم و گچ ماند. (منتهی الارب) (آنندراج). پاره ای از گل سرخ حُر و گفته اند: جایی که مانند سنگ نرم و گچ باشد. (از اقرب الموارد).

غضروف.

[غُ] (ع اِ)(1) کرکرانک. (منتهی الارب). به معانی غرضوف است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غرضوف شود. کرکرانک، و آن استخوان تنکی است که بتوان خایید. (مهذب الاسماء). چیزی است سفید، نرم تر از استخوان و سخت تر از گوشت: چون میانجی باشد میان هردو تا پیوستن چیزهای نرم چون عصب و عضله با استخوان بتدریج باشد تا به هر آسیبی عصبها و عضلها از استخوان گرفته نشود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). چَرَندو. (السامی فی الاسامی). بافتی سخت و صلب و قابل ارتجاع و خم شدنی و غیر عروقی است و به اندازهء استخوان سخت نیست. بعض غضروفها قابل تبدیل به استخوانند، و آنها غضروفهایی هستند که در زندگی جنینی و در سالهای جوانی جای بعض استخوانهایی را میگیرند که به تدریج باید جانشین آنها باشند. غضروفها کار کالسیفیکاسیون(2) و تبدیل غضروف به استخوان را تسهیل میکنند. آنها استخوان بندی جانوران ذوفقار پست و جنین های جانوران ذوفقار عالی را به طور کامل و نیز استخوان بندی یک قسمت از جانوران ذوفقار عاقل را تشکیل میدهند. از نظر کالبدشناسی عناصر غضروف سلولی است به ضخامت 15 تا 20میکرن که شامل یک مادهء اصلی (غضروفی) به میانجی لفافه است. غضروف استخوان بندی جنین را تشکیل میدهد بالاخره به یک قسمت بافت استخوانی تبدیل میشود. در غضروف جنینی تناسبی در این حالت وجود دارد (غضروفهای دنده ای، غضروفهای حنجره ای و جز آن). غضروف همچنین سطوح مفصلی مجاورتی را تشکیل میدهد. از نظر ساختمانی غضروفها به غضروف شیشه ای و غضروف مشبک و غضروف لیفی تقسیم میشوند. رجوع به کالبدشناسی توصیفی تألیف دکتر کریم میربابائی ج3 صفحات 3، 12، 27، 28 و کالبدشناسی توصیفی تألیف دکتر امیراعلم و دیگران کتاب دوم ص3 و 14 و 17 شود.
(1) - Cartilage.
(2) - Calcification.

غضروفی.

[غُ] (ص نسبی) منسوب به غضروف. رجوع به غضروف شود.

غضرة.

[غَ رَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اسم مرّت از غَضر. (اقرب الموارد). رجوع به غَضر شود.

غضرة.

[غَ ضِ رَ] (ع ص) مؤنث غَضِر. دابّة غضرة الناصیة؛ ستور فرخنده فال. (منتهی الارب). دابة مبارکة. (اقرب الموارد).

غضریف.

[غِ] (ع اِ) یاسمن. (ناظم الاطباء). در فرهنگهای معتبر دیده نشد.

غضس.

[غَ ضَ](1) (ع اِ) گیاهی است، یا آن کَرَویا است، لغة یمنیة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گیاهی است یا دانه ای است که آن را کرویا نامند و گویند آن تقرد است. (از تاج العروس).
(1) - در منتهی الارب و تاج العروس و قطرالمحیط به فتح اول و دوم آمده ولی صاحب اقرب الموارد به ضم اول و فتح دوم آورده است و ظاهراً غلط چاپی است.

غضض.

[غُ ضَضْ] (ع اِ) جِ غُضَّة، به معنی ذلت و منقصت. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غضة شود.

غضغضة.

[غَ غَ ضَ] (ع مص) غضغضهء آب؛ کم شدن آن. (از منتهی الارب) (آنندراج). کم شدن و فرورفتن آب در زمین. (از اقرب الموارد). || کم کردن چیزی را و کم کردن آب. (منتهی الارب) (آنندراج). کم کردن آب و جز آن. (از اقرب الموارد).

غضف.

[غَ] (ع مص) غَضف چوب؛ شکستن آن را. (منتهی الارب): غضف العود غضفاً؛ کسره او لم ینعم کسره. || غضف وسادة؛ درپیچیدن آن. غضف الوسادة؛ ثناها. (قطر المحیط). || غضف سگ گوش را؛ فروهشتن و سست انداختن آن را. (از منتهی الارب) (آنندراج): غضف الکلب اذنه؛ ارخاها و کسرها. (قطر المحیط) (اقرب الموارد). سست کردن سگ گوش و نیک با شکستن گوش. (تاج المصادر بیهقی). || غضف اتان؛ به رفتار آمدن او. (منتهی الارب): غضفت الاتان؛ اخذت الجری اخذاً. (قطر المحیط). غضف اسب و جز آن؛ به رفتار آمدن بی حساب. (از اقرب الموارد). || تیز دادن ماده خر. (منتهی الارب). قال الاصمعی: غضف بها (الاتان) و خضف بها؛ اذا ضرط. (تاج العروس).

غضف.

[غَ ضَ] (ع اِمص) فروهشتگی گوش. سست گوش گردیدن. (منتهی الارب): غضف سگ؛ فروهشتگی گوش آن و خم شدن آن به پشت خلقةً. (از قطر المحیط)(1). سستی گوش. (مهذب الاسماء). || (مص) تاریک گردیدن شب. (منتهی الارب). غضف لیل؛ تاریک شدن و تیره گردیدن شب. (از اقرب الموارد). نوعی از درخت هندی است شبیه به خرمای سبز بی شاخ مگر آنکه خسته اش مقشر است بی پوست. (منتهی الارب). درختی است هندی شبیه درخت خرما، جز اینکه هستهء آن بی پوست است و از پایین تا بالای آن بی شاخه و سبز است. شجر بالهند کالنخل سواء غیر أن نواه مقشر بغیر لحاء و من اسفله الی اعلاه سعف اخضر، الواحدة غضفة. (اقرب الموارد).
(1) - صاحب منتهی الارب غضف را به معنی فروهشته و سست کردن گوش نیز آورده و به این معنی در فرهنگها غَضف است نه غَضَف.

غضف.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ اغضف و غَضفاء. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به اغضف و غضفاء شود.

غضف.

[غُ] (ع اِ) جِ غَضَفَة. (منتهی الارب). تاج العروس جمع غضفة را غضف آورده ولی اعراب آن را ذکر نکرده است، و صاحب قطر المحیط نیز جمع غضفة را نیاورده است. جوهری گوید: الغُضف، القطا الجون - انتهی. || سگان شکاری. و این تسمیه از نظر صفت غالبی آنها (اغضف بودن) است. (از اقرب الموارد).

غضفاء .

[غَ] (ع ص) مؤنث اغضف به معنی سگ دراز و فروهشته گوش. (از منتهی الارب). سگی که گوشش فروهشته باشد. ج، غُضف. (از اقرب الموارد): اذن غضفاء؛ گوشی سست. (مهذب الاسماء). رجوع به غضفاء شود.

غضفر.

[غَ فَ] (ع ص) مرد درشت اندام درشت خوی. (منتهی الارب) (آنندراج). الجافی الغلیظ، کالغَضَنفَر. (اقرب الموارد).

غضفرة.

[غَ فَ رَ] (ع مص) گران گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). ثقل. (اقرب الموارد).

غضفة.

[غَ ضَ فَ] (ع اِ) مرغ سنگخوار. ج، غُضف. (منتهی الارب). در اقرب الموارد آمده: الغضفة طائر، و قیل القطاة. و جمع آن ذکر نشده است. جوهری در صحاح گوید: الغضف، القطا الجون. و مفرد آن را ذکر نکرده است. || مرغی است. || پشته. (منتهی الارب).(1) اکمة. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || یکی غَضَف، که درختی شبیه درخت خرما است. (از اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به غَضَف شود.
(1) - عبارت منتهی الارب چنین است: «غضفة پشته ای است» و ظاهر عبارت اسم خاص بودن آن را میرساند در حالی که اسم خاص نیست، و شاید غلط چاپی است.

غضن.

[غَ] (ع مص) بازداشتن، یقال: ماغضنک عنّا؛ ای ماعاقک عنّا. (منتهی الارب) (آنندراج). || غضن ناقه به بچهء خود، ناتمام افکندن آن را. (از منتهی الارب) (آنندراج): غضنت الناقة بولدها، القته لغیر تمام. (اقرب الموارد). || (اِ) هر نورد جامه و آزنگ پوست و شکن زره. (منتهی الارب) (آنندراج). هر چین و شکنی که در لباس و پوست و زره و جز آن باشد. (از اقرب الموارد). ج، غُضون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). چین جامه و چین پیشانی. (دهار). شکنج گوش و جز آن. (مهذب الاسماء). رجوع به غضون شود. || رنج و تعب. (اقرب الموارد). || غضن چشم؛ پوستک بیرون چشم. (منتهی الارب). غضن العین؛ جلدتها الظاهرة. (اقرب الموارد).

غضن.

[غَ ضَ] (ع اِ) به معانی غَضن در حالت اسمی. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَضن شود.

غضنفر.

[غَ ضَ فَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). شیر درنده. (غیاث اللغات) (آنندراج). اسد، و نون آن زاید است. (اقرب الموارد). لیث. حارث. هزبر. قسورة. حیدر. ضیغم. دلهاث :
نجهد از بر تیغت نه غضنفر نه پلنگ
نرهد از کف رادت نه بضاعت نه جهاز.
منوچهری.
به بزم اندرون چون عطارد مساعد
به رزم اندرون چون غضنفر محارب.
(منسوب به برهانی).
ز هولش دل و طبع روباه گیرد
دل شیر جنگی و طبع غضنفر.ناصرخسرو.
سزد ار پشت بخر سوی غضنفر بنشیند
مرد هشیار چو دانست که خصمانش حمارند.
ناصرخسرو.
دریا بشنیدی که برون آید زآتش؟
روبه بشنیدی که شود همچو غضنفر؟
ناصرخسرو.
گردون چون بوستان پر ز شکوفه
تابان مریخ ازو چو چشم غضنفر.مسعودسعد.
ز نوک ناوک تو گر کند غضنفر یاد
بخیزد از دل و چشم غضنفر آتش و آب.
مسعودسعد.
به کبر پلنگ و به رفتار شاهین
به قد هیون و به زور غضنفر.ازرقی.
فاخته طوقی شترلفجی غضنفرگردنی
خرسری غژغاومویی اعوری عیاره ای.
سوزنی.
هر مه ز یکشبه مه چرخ است طوقدارش
سگ طوق سازد از دم در خدمت غضنفر.
خاقانی.
عادل غضنفری تو و پروانهء تو من
پروانه در پناه غضنفر نکوتر است.خاقانی.
گاه فریب دمنهء افسونگرند لیک
روز هنر غضنفر لشکرشکن نیند.خاقانی.
|| (ص) مرد درشت اندام درشتخوی. (منتهی الارب). الغلیظ الجثة، و النون زائدة. (اقرب الموارد). مرد ستبرجثه. مرد قوی.

غضنفر.

[غَ ضَ فَ] (اِخ) در تاریخ شاهی آمده: وی یکی از کوکهای میرزا (میرزا عسکری) و برادر قاسم حسین بود. و در همین کتاب داستانی از او نقل شده است. رجوع به تاریخ شاهی تاریخ سلاطین افاغنه (ص145 و 146) شود.

غضنفر.

[غَ ضَ فَ] (اِخ) ابن جعفر حسینی. او قصیدهء بردهء میمیهء بوصیری (متوفی به سال 694 ه . ق.) را به فارسی شرح کرده است، و این شرح به سال 920 انجام یافته است. آغاز آن چنین است: «موزون ترین کلامی که ارکان بیت المعمور الخ». رجوع به کشف الظنون چ استانبول ج2 ستون1335 شود.

غضنفر.

[غَ ضَ فَ] (اِخ) (سلطان...) ابن شاه منصوربن شرف الدین مظفربن امیر مبارزالدین محمد. او از خاندان آل مظفر بود. به سال 795 ه . ق. با اغلب افراد خاندان آل مظفر به امر امیر تیمور کشته شد. حافظ در قصیده ای که در مدح شاه منصور پدر سلطان غضنفر سروده فرماید :
شبل الاسد به صید دلم حمله کرد و من
گر لاغرم و گر نه شکار غضنفرم.
رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص741 و فهرست کتاب بحث در آثار و افکار حافظ ج1 شود.

غضنفر.

[غَ ضَ فَ] (اِخ) ابن ناصرالدوله، مکنی به ابوتغلب. رجوع به ابوتغلب و رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص547 شود.

غضنفر.

[غَ ضَ فَ] (اِخ) حمدانی عدة الدولة. وی پسر نصیرالدوله صاحب موصل بود و لقب غضنفر داشت، به پدر خود نافرمانی کرد و با خویشاوندان خود جنگید و با بنی عقیل در مرحله (فلسطین) نیز جنگ کرد و اسیر افتاد و کشته شد. (939 - 979 م.) (از اعلام المنجد).

غضنفر.

[غَ ضَ فَ] (اِخ) کله جاری (مولانا... کله جاری)(1). آذر در آتشکده آرد: اصل وی از قریهء کلجار من قری دار المؤمنین است. اکثر اوقات در کاشان بوده. این اشعار از اوست:
امروز هرکه بود ز ما سرگران گذشت
دوشت مگر ز ما گله ای بر زبان گذشت.
و نیز گوید:
من بیدل و در دل ترا قصد دل آزاری هنوز
آن دل که وقتی داشتم دارم تو پنداری هنوز.
و نیز گوید:
بهر قتل من که میگوید که خشم آلوده باش
میکشد صد چون مرا عشقت برو آسوده باش.
همچنین گوید:
نه صبر بی تو ازین بیشتر توان کردن
نه غیر صبر علاج دگر توان کردن.
در مجمع الخواص (ص206 و 207) آمده:
مولانا غضنفری کله جاری از کله جار است که قصبه ای است در نزدیکی کاشان. شخصی است بسیار دردمند و شهرتش از شعرش بیشتر است. این ابیات ازوست:
باز به کوچهء هوس طفل مذاق مدعی
بی ادبانه میرود سیلی روزگار کو؟
یار و رقیب را به هم این همه الفت از چه شد
شرم رقیب برطرف تندی خوی یار کو؟
نیز گوید:
آسایش است آنچه به خاطر نمیرسد
آن روزگار نیست که این آرزو کنم.
رباعی زیر را در مدح تریاک گفته:
با نشئهء تریاک غضنفر میباش- تا وقت هلاک
فربه نشود تن تو لاغر میباش- میخور تریاک
جسم تو اگر ضعیف شد باکی نیست- دل دار قوی
گو طعمهء مار و مور کمتر میباش- در عالم خاک.
صاحب قاموس الاعلام ترکی این بیت را از او نقل کرده است:
دلم پرآتش و چشمم پرآب شد هردو
دو خانه وقف تو کردم خراب شد هردو.
حاجی خلیفه در کشف الظنون (ج2 ستون804) شخصی را به نام غضنفر قمی ذکر کرده و دیوانی فارسی به وی نسبت داده است، و ظاهراً همین غضنفر کله جاری است.
(1) - چنین است در مجمع الخواص ص206، و در همین کتاب غضنفر را غضنفری آورده.

غضنفرخانی.

[غَ ضَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمهر و کاکان، بخش اردکان شهرستان شیراز که در 46500گزی شمال باختری اردکان و 2000گزی کنار راه شوسهء اردکان به تل خسروی قرار دارد در جلگه واقع است و هوای آن معتدل و سکنهء آن 115تن شیعه اند و به زبان فارسی و لری سخن میگویند. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، تریاک و حبوبات است. شغل اهالی زراعت میباشد، و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

غضنفر قمی.

[غَ ضَ فَ رِ قُمْ می] (اِخ)رجوع به غضنفر کله جاری و کشف الظنون ج2 ستون 804 و الذریعة ج3 ص200 شود.

غضنفری.

[غَ ضَ فَ] (اِخ) مولانا. غضنفری کله جاری. رجوع به غضنفر و مجمع الخواص ص206 شود.

غضنة.

[غَ نَ / غَ ضَ نَ] (ع اِ) سبوسهء پوست بدن. (ناظم الاطباء). پوست نازکی که بر روی پوست بدن آبله زده ظاهر شود، یقال للمجدور اذا البس الجدریّ جلده: اصبح جلده غضنة واحدة، و قد یقال: غضبة واحدة. (اقرب الموارد).

غضو.

[غَضْوْ] (ع مص) غضو شب؛ تاریک شدن آن با پوشیدن تاریکی همه چیز را. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط). || غضو شتر؛ خوردن آن غضا را. (از المنجد). این معنی در قطر المحیط و اقرب الموارد نیامده است.

غضو.

[غُ ضُوو] (ع مص) تاریک گردیدن شب یا پوشیدن همه را. (منتهی الارب). تاریک شدن شب. (تاج المصادر بیهقی). تاریک شدن شب یا پوشانیدن شب تاریکی را به همه چیز. (از اقرب الموارد). || خاموش گشتن و درد دل داشتن. (منتهی الارب). || در نعمت و خوشحالی بودن. (از المنجد)(1).
(1) - ناظم الاطباء غُضُوّ را به معنی بسیار و وافر نیز آورده است و ظاهراً از این عبارت فرهنگها به اشتباه افتاده: شی ء غاض، حسن الغضو، جامّ وافر. (اقرب الموارد).

غضوب.

[غَ] (ع ص) خشمگین. (دهار). خشمناک. مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب). بسیار غضبناک و خشمگین. (غیاث اللغات) (آنندراج). پرخشم : رکن الدوله را چنان غضوب و حقود بگذاشتند تا... (ترجمهء محاسن اصفهان ص90). || ترشروی از ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج). العبوس من النوق. (اقرب الموارد). شتر مادهء عبوس. || ترشروی از زن. (منتهی الارب) (آنندراج). العبوس من جماعة النساء. زن عبوس. || مار خبیث. (منتهی الارب) (آنندراج). الحیة الخبیثة. (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). اسد. (اقرب الموارد).

غضوب.

[غَ] (اِخ) نام زنی. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم امرأة. (اقرب الموارد).

غضور.

[غَضْ وَ] (ع اِ) گل برچسفنده. (منتهی الارب) (آنندراج). گل چسبنده که به پا میچسبد و یا در آن به زحمت فرومیرود. یکی آن غضورة. (از اقرب الموارد). || درختی است. (منتهی الارب) (آنندراج). شجر اغبر یعظم. (اقرب الموارد).

غضور.

[غَ ضَوْ وَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). اسد. (اقرب الموارد).

غضور.

[غَضْ وَ] (اِخ) آبی است بر چپ کوه رَمّان، و این کوه در کنار سلمی که یکی از دو کوه طیی است قرار دارد. (از معجم البلدان). || به قول ابن سکیت شهری است در میان مدینه و بلاد خزاعه و کنانه. عروة بن ورد گوید :
عفت بعدنا من ام حسان غضور
و فی الرمل منها آیة لاتغیر.
(از معجم البلدان).

غضور.

[غَ ضَوْ وَ] (اِخ) نام جایی است. شماخ گوید :
فأوردها ماء الغضور آجناً
له عرمض کالغسل فیه طموم.
(از معجم البلدان).

غضورة.

[غَضْ وَ رَ] (ع مص) خشم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). غضب. (اقرب الموارد).

غضوضة.

[غُ ضو ضَ] (ع مص) تازه روی گردیدن: غضّ فلان غضاضة و غضوضة. (منتهی الارب) (آنندراج). تازه شدن. (تاج المصادر بیهقی). غضوضة گیاه و جز آن؛ نضارت و طراوت آن، و صفت وی غضّ می آید. (از اقرب الموارد).

غضوف.

[غُ] (ع مص) به نعمت زیستن. (تاج المصادر بیهقی). خوشحال و فراخ حال بودن: غضف فلان غضوفاً؛ نعم باله. (اقرب الموارد).

غضون.

[غُ] (ع اِ) جِ غَضن و غَضَن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَضن و غَضَن شود. || غضون الاذن؛ بن گوش؛ یعنی شکنجهای وی. (از منتهی الارب) (آنندراج). مثانی الاذن. (اقرب الموارد). || فی غضون؛ ذلک، در اثنای آن یا در اوساط آن. || رجل ذوغضون؛ یعنی مردی که در پیشانی وی شکستگیها باشد. (از اقرب الموارد).

غضوی.

[غَ ضَ وی ی] (ع ص نسبی)منسوب به غضاة، بعیر غضوی، منسوب است به وی. (منتهی الارب). منسوب به غضا. || ابل غضویة؛ شتری که درخت غضا را بچرد. (از اقرب الموارد).

غضوین.

[غَ ضَ وَ] (اِخ) (ذوال ...) رجوع به ذوالغضوین شود.

غضة.

[غَضْ ضَ] (ع ص) مؤنث غَضّ. رجوع به غَضّ شود.

غضة.

[غُضْ ضَ] (ع اِمص) خواری. کمی. (منتهی الارب). ج، غُضَض. (المنجد).

غضة.

[؟ ضْ ضَ] (اِخ) نام مادر المستضی بالله. رجوع به تاریخ الخلفاء سیوطی ص294 شود.

غضی.

[غَ ضا] (ع اِ) بیشه و جنگل. (منتهی الارب) (آنندراج). غیضة. (تاج العروس). || اهل الغضی(1)؛ باشندگان نجد. (منتهی الارب). اهل نجد. (تاج العروس).
(1) - صاحب منتهی الارب «ظا» آورده است.

غضی.

[غَ ضَنْ] (ع مص) غضی ابل؛ دردناک شکم گردیدن (شتر) از خوردن غضا. (منتهی الارب). دردناک شدن شکم شتر از خوردن غضا: غضیت الابل غضی؛ اشتکت بطنها من اکل الغضا. (اقرب الموارد).

غضی.

[غَ] (ع ص) آنکه از خوردن غضا شکم وی به درد آید، یقال: بعیر غَضٍ و ناقة غضیة. (از اقرب الموارد). رجوع به غَضٍ شود.

غضی.

[غَضْیْ] (ع مص) صاحب منتهی الارب آرد: «غضی از باب ضرب یضرب به معنی نیکوحال و بسند شد عیال را» و ظاهراً مصدر آن غضی باید باشد، و همچنین آرد: «رجل غاض؛ مرد نیکوحال و دلبنده عیال خویش را». در فرهنگهای معتبر از قبیل اقرب الموارد و تاج العروس غضی تنها از باب علم یعلم آمده و مصدر آن غَضاً ذکر شده، اما غاض از غضو است نه از غضی. رجوع به فرهنگهای مذکور شود.

غضی.

[غُ ضَی ی] (ع اِ مصغر) مصغر غضا (درخت). (معجم البلدان). رجوع به غضا شود.

غضی.

[غَ ضا] (اِخ) وادیی است به نجد. (منتهی الارب) (قاموس). در تاج العروس آمده: ذوالغضی؛ واد بنجد. || ذوالغضی. رجوع به شرح فوق شود.

غضی.

[غَضْیْ] (اِخ) یا قفا الغضی، کوه کوچکی است. کثیر عزة گوید :
کأن لم یُدمَنها انیس و لم یکن
لها بعد ایام الهدملة عامر
و لم یعتلج فی حاضر متجاور
قفا الغضی من وادی العشیرة سامر
قفا الغضن نیز روایت شده است. (از معجم البلدان).

غضی.

[غُ ضَ] (اِخ) آبی متعلق به قبیلهء عامربن ربیعة جز بنی البکاء است. (از معجم البلدان).

غضی.

[غُ ضَ] (اِخ) به قولی کوههای بصره است. (از معجم البلدان).

غضیا.

[غَضْ] (ع ص، اِ) لغتی در غضیاء. (منتهی الارب). مقصور غضیاء. (اقرب الموارد). رجوع به غضیاء شود.

غضیاء .

[غَضْ] (ع اِ) فراهم آمدنگاه درختان غضا، و یقصر. || (ص) ارض غضیاء؛ زمین غضاناک. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین بسیارغضا. || (اِ) رستنگاه غضا. (از اقرب الموارد).

غضیان.

[غَضْ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). یاقوت در معجم البلدان گوید: جایی بین حجاز و شام است، ابن اعرابی سراید:
تعشبت من اول التعشب
بین رماح القین و ابنی تغلب
من یلحهم عند القری لم یکذب
فصبحت والشمس لم تقضب
عینا" بغضیان سحوح العنبب.
و به قولی غضیان و غضبان یکی است.

غضیر.

[غَ] (ع ص) نرم و نازک از هرچیزی. الناعم من کل شی ء. || سبز. (منتهی الارب). خضیر. (اقرب الموارد). || (اِ) زمینی که در آن گل آزاد (طین حر) باشد. (از اقرب الموارد).

غضیر.

[غُ ضَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

غضیرة.

[غَ رَ] (ع ص) زمین پاکیزهء نیکوخاک. (منتهی الارب). در اقرب الموارد غضیر آمده و قول صاحب منتهی الارب ظاهراً به اعتبار ارض (ارض غضیرة) است.

غضیض.

[غَ] (ع ص) تازه. (منتهی الارب) (آنندراج). طری. (اقرب الموارد). باطراوت. تر و تازه. || شکوفهء نرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ناقص و خوار. ج، اَغِضَّة. ناقص ذلیل. (اقرب الموارد). || چشم سست نگاه. (منتهی الارب) (آنندراج). چشمی که سست باشد و پلکهای آن فروهشته، و صاحبش آن را شکسته و سست کند. (از اقرب الموارد).

غضیض.

[غَ] (اِخ) ام ولد هارون الرشید. رجوع به عیون الانباء ج1 ص120 و انساب سمعانی ورق409 ب شود.

غضیضة.

[غَ ضی ضَ] (ع ص) مؤنث غضیض. (اقرب الموارد). رجوع به غضیض شود.

غضیضی.

[غَ] (اِخ) محمد بن یوسف بن صباح. محدث است. وی متولی حمدویه دختر غضیض ام ولد هارون الرشید بود. رجوع به انساب سمعانی ورق 409ب شود.

غضیف.

[غُ ضَ] (اِخ) نام جایی است. (از معجم البلدان).

غضیف.

[غُ ضَ] (اِخ) ابن حارث بن غضیف ثمالی یا سکونی. صحابی است، و الصواب بالظاء. (منتهی الارب). صاحب تاج العروس گوید: غضیف بن حارث کندی یا حارث بن غضیف ثمالی یا یمانی یا سکونی، نزیل حمص بود. یا درست آن به طاء (1) است. رجوع به الاصابة جزء خامس ص189 و 199 و رجوع به غطیف شود.
(1) - در منتهی الارب «الغضاء» به الف آمده ولی در تاج العروس به یاء است.

غضیف.

[غَ] (اِخ) ابن حارث سامی، مکنی به ابواسماء. تابعی است. صاحب الاصابة گوید: غضیف بن حارث کندی تابعی معروفی است و ابن عبدالبر بین این غضیف بن حارث کندی و غضیف بن حارث دیگر فرق قائل شده است لیکن نگفته است که شخص اخیر صحابی بوده یا نه. رجوع به الاصابة جزء خامس ص199 شود.

غضیة.

[غَضْ یَ] (ع ص) مؤنث غضی. ج، غضایا. یقال: ابل غضیة و غضایا. (منتهی الارب). یقال: بعیر غَضٍ و ناقة غضیة. (اقرب الموارد). شتر دردشکم رسیده از خوردن غضا. (آنندراج). رجوع به غَضٍ و غَضی شود.

غضیی.

[غَضْ یا] (ع اِ) گلهء صدشتر. یا تصحیف غضبی است بموحده. (منتهی الارب).

غط.

[غَط ط] (ع مص) غط نائم؛ خرخر نمودن در خواب. همچنین است غط مذبوح و مخنوق. (از منتهی الارب). غط النائم و المذبوح و المخنوق غطاً و غطیطاً؛ نخر و تردد نفسه صاعداً الی حلقه حتی یسمعه من حوله. (اقرب الموارد). خرناسه کشیدن. غطیط برآوردن: ان علق برادة الحدید علی من یغط فی النوم لم یغط. (مفردات ابن البیطار). || بته رفتن. داخل شدن. (دزی ج2 ص216). || غط کسی در آب؛ فروبردن وی را در آب. (منتهی الارب) (آنندراج): غطه فی الماء غطاً؛ غطسه و غمسه و مقله و غوصه فیه. (اقرب الموارد)(1). سر کسی به آب فروبردن. (تاج المصادر بیهقی). فراپوشیدن و کسی را به آب فروبردن. (مصادر زوزنی). فروبردن. || خیس کردن (نان خود را). (دزی ج2 ص216).
(1) - صاحب منتهی الارب غطّ را به معنی غریدن و بانگ کردن شتر نیز آورده است ولی در فرهنگهای قطرالمحیط و اقرب الموارد و تاج العروس بدین معنی غطیط آمده است و قول صاحب منتهی الارب ظاهراً اشتباه است.

غطا.

[غِ] (ع اِ) پرده. پوشش. رجوع به غطاء شود :
دلیل مایهء ناز و نواز گشت دلش
غطای عالم ذل و نیاز گشت عطاش.سنائی.
چون وحش پای بند سپهر و زمین مباش
منگر وطای ازرق و مگزین غطای خاک.
خاقانی.
اندرو گفتار لو کشف الغطاست
مدح و اوصاف علی المرتضی است.عطار.
و مقصد رشاد را مفقود یابد، و غطای غفلت دل و بصیرت او را پوشیده کند. (جهانگشای جوینی).
چند گویی چون غطا برداشتند
که نبوده آنچه می پنداشتند.مولوی (مثنوی).
که سببها نیست حاجت مرمرا
آن سبب بهر حجابست و غطا.
مولوی (مثنوی).

غطاء .

[غِ] (ع اِ) پوشش. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (مهذب الاسماء). پرده و پوشش. (غیاث اللغات) (آنندراج). || سر دیگ و آن تنور و جز آن. (مهذب الاسماء). نهنبن. (دهار). سرپوش دیگ و سرپوش تنور و طبق.

غطار.

[] (ع اِ) از اسماء شمشیر است. رجوع به المزهر سیوطی جزء اول ص243 شود.

غطارس.

[غَ رِ] (ع ص، اِ) جِ غُطرِس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غِطرِس شود.

غطارفة.

[غَ رِ فَ] (ع ص، اِ) جِ غِطریف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غطریف شود. || دراهم غطریفیه؛ درمهای غطریفی. رجوع به غطریفی و غطریفیه شود.

غطاریس.

[غَ] (ع ص، اِ) جِ غِطریس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غطریس شود.

غطاریف.

[غَ] (ع ص، اِ) جِ غِطریف. (تاج العروس). در فرهنگهای دیگر جمع غطریف، غطارفة آمده است ولی در تاج العروس علاوه برآن، غطاریف نیز ذکر شده است.

غطاس.

[غِ] (ع اِ) تعمید. غسل تعمید. (دزی ج2 ص216). رجوع به غسل تعمید شود.
- عیدالغطاس؛ جشنی که به یادبود غسل تعمید مسیح گرفته میشود. (دزی ج2 ص216).

غطاس.

[غَطْ طا] (ع اِ)(1) مرغی است که به غواص معروف است. (المنجد). مرغی سیاه مانند مرغابی است، در آب فرورود و ماهی گیرد و خورد و آن را غواص نیز گویند. صاحب حیاة الحیوان اشتباهاً آن را قرلی دانسته است. (صبح الاعشی ج2 ص69). || (ص) آنکه در ته دریا شود بیرون آوردن اصداف و جواهر را. غواص. گهرچین.
.(دزی ج2 ص217).
(1) - Plongeon

غطاس.

[ ] (اِخ) (افندی) قندلفت. مدیر مدرسهء امیریکیه در بلمند. وی کتاب «امتیازات الجماعات المسیحیة فی مملکة العثمانیة» را که تألیف ستافروس فوتیراس نویسندهء روزنامهء نیولوغوس یونانی در قسطنطنیه است به عربی ترجمه کرده و در طرابلس شام به سال 1912 م. به چاپ رسانده است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1418).

غطاسة.

[غَطْ طا سَ] (ع اِ) غَطّاس (مرغ). رجوع به غَطّاس شود.

غطاط.

[غَ] (ع اِ) مرغ سنگخوار، یا نوعی از آن که پشت و شکمش تیره رنگ و شکم بازویش سیاه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی از سنگخوار. (صراح). قطا، و گفته اند نوعی از آن است که دارای پشت و شکم و بدن خاکستری رنگ است و اندرون بالهای آن سیاه و پاهای آن دراز و گردنش لطیف است. یکی آن غطاطة(1). (از اقرب الموارد). || سَحَر. غُطاط. رجوع به غُطاط شود.
(1) - در اقرب الموارد آمده: الواحدة غطاة، و این غلط چاپی است.

غطاط.

[غِ] (ع مص) به معنی مُغاطَّة. (منتهی الارب). در فرهنگهای تاج العروس و اقرب الموارد و قطر المحیط و شرح قاموس به فارسی و المنجد غطاط مصدر باب مفاعله و همچنین مُغاطَّة نیامده و ظاهراً غط از باب مذکور استعمال نشده است.

غطاط.

[غُ] (ع اِ) اول پگاه، یا پس ماندهء سیاهی شب. (منتهی الارب). اول صبح یا بقیه ای از تاریکی شب. (از اقرب الموارد). بام. (مهذب الاسماء). || تاریکی سحر. || سَحَر. غطاط به فتح اول نیز به همین معنی آمده است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غطاط.

[غُ] (اِخ) جایی است. کمیت بن ثعلبة جد کمیت بن معروف گوید :
فمن مبلغ علیا معد وطیئاً
و کندة من اصغی لها و تسمعا
یمانیهم من حل بحران منهم
و من حل اکناف الغطاط فلعلعا
الم یأتهم ان الفزاری قد ابی
و ان ظلموه أن یذل و یضرعا.
و بقول نصر، جایی در بلاد بکر است. (از معجم البلدان).

غطاطة.

[غَ طَ] (ع اِ) یکی غطاط (مرغ). (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غطاط شود.

غطاغط.

[غَ غِ] (ع اِ) جِ غُطغُط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غطغط شود.

غطامط.

[غَ مِ] (ع اِ) جِ غَطمَطَة. (نشوء اللغة العربیة ص118). غلغل. پلغ پلغ. رجوع به غطمطة و نشوء اللغة العربیه شود.

غطامط.

[غُ مِ] (ع اِ) آواز. آواز جوش دیگ و دریا. || (ص) بحر ُغطامط؛ دریای بزرگ موج بسیارآب. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

غطایة.

[غِ یَ] (ع اِ) آنچه زنان زیر جامه پوشند مانند شاماکچه و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). ما تغطت به المرأة من حشو الثیاب کغلالة و نحوها. (اقرب الموارد).

غطر.

[غَ] (ع مص) دست جنبانیدن در رفتار. یقال: مر یغطر بیدیه؛ ای یخطر. دستها را حرکت دادن هنگام راه رفتن. || (ص) خرامنده(1). (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - در مدارک معتبر به این معنی نیامده است.

غطراف.

[غِ] (ع ص) مهتر بزرگ و جوانمرد و سخی جوان. (منتهی الارب) (آنندراج). السخی السری الشاب. غطریف. (اقرب الموارد).

غطرب.

[غِ رَ] (ع اِ) مار. (منتهی الارب). افعی. (اقرب الموارد). صاحب منتهی الارب آن را مصحف عِظرِب میداند.

غطرس.

[غِ رِ] (ع ص) ستمکار متکبر. (منتهی الارب). غطرس و غطریس؛ ظالم متکبر معجب. ج، غَطارِس. (اقرب الموارد).

غطرسة.

[غَ رَ سَ] (ع مص) فضیلت نهادن بر خود. (منتهی الارب) (آنندراج). اعجاب. (اقرب الموارد). دست درازی نمودن بر اقران. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || بزرگ منشی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). تکبر. (اقرب الموارد). || خشمناک ساختن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). به خشم آوردن کسی را. (از اقرب الموارد).

غطرشة.

[غَ رَ شَ] (ع مص) غطرشهء لیل؛ تاریک ساختن شب چشم کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج) . غطرش اللیل بصره: اظلم علیه، فغطرش بصره، لازم متعد. (اقرب الموارد). || تاریک شدن چشم کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به معنی تغطرش؛ یعنی کوری نمودن از چیزی. تعامی. (از تاج العروس). || پنهان کردن. مکتوم کردن. (دزی ج2 ص216). || بزرگ منشی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). گردن ننهادن بر حق. فلان آذانه عن الحق مغطرشة، لاتذعن للحق. (تاج العروس).

غطرفة.

[غَ رَ فَ] (ع اِمص) بزرگ منشی. (منتهی الارب) (آنندراج). خیلاء. (قطر المحیط). || بازی نمودن. (منتهی الارب). عبث. یقال: ماهذه الغطرفة؟ (اقرب الموارد).

غطروف.

[غُ] (ع ص) نیکوصورت. (منتهی الارب). حسن. (اقرب الموارد).

غطروف.

[غِ رَ] (ع ص) نیکوصورت. (منتهی الارب). حسن. (اقرب الموارد). || جوان زیرک و دانا. (منتهی الارب). الشاب الظریف. (اقرب الموارد).

غطریس.

[غِ] (ع ص) به معنی غطرس؛ ستمکار متکبر. ج، غطاریس. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). ظالم. متکبر. معجب. (اقرب الموارد).

غطریف.

[غِ] (ع ص) مهتر. (مقدمة الادب زمخشری). مهتر بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). سید. (اقرب الموارد). ج، غطارفة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، غطارفة، غطاریف. (تاج العروس). سر. گردن. رئیس. آقا. سرور. بزرگ. || جوانمرد و سخی جوان. (منتهی الارب) (آنندراج). شریف و جوانمرد. (غیاث اللغات). السخی السری الشاب. (اقرب الموارد). || نیکوصورت. (منتهی الارب) (آنندراج). حسن. (اقرب الموارد). || (اِ) مگس. (منتهی الارب). ذباب. (اقرب الموارد). || چوزهء باز. (منتهی الارب) (آنندراج). بچهء باز. (مهذب الاسماء). جوجهء باز (مرغ). (از اقرب الموارد).

غطریف.

[غِ] (اِخ) ابن عطا. به روزگار هارون الرشید امیر خراسان شد در ماه رمضان به سال 185 ه . ق. و این غطریف برادر مادر هارون الرشید بود، و مادر هارون الرشید را خیزران نام بود دختر عطا از یمن، از شهری که آن را جرش گویند، و اسیر افتاده بود به طبرستان، و از آنجا او را به نزدیک مهدی آوردند. مهدی را از وی دو پسر آمد یکی موسی الهادی و دوم هارون الرشید. و چون کار خیزران بزرگ شد، این غطریف به نزدیک وی آمد و با او میبود. هارون الرشید خراسان به وی داد، و بدان تاریخ در دست مردمان سیم خوارزم روان شده بود و مردمان آن سیم را به ناخوشدلی گرفتندی و آن سیم بخارا از دست مردمان بیرون شده بود. چون غطریف بن عطا به خراسان آمد اشراف و اعیان بخارا به نزدیک او رفتند و از وی درخواستند که ما را سیم نمانده است در شهر، امیر خراسان فرماید تا ما را سیم زنند و به همان سکه زنند که سیم بخارا در قدیم بوده است و سیمی میباید که هیچکس از دست ما بیرون نکند و از شهر ما بیرون نبرد تا ما سیم میان خویش معاملت بکنیم. و بدان تاریخ نقره عزیز بود پس اهل شهر را جمع کردند و از ایشان رأی خواستند در این معنی، بر آن اتفاق کردند که سیم زنند از شش چیز: زر و نقره و مشک و ارزیز و آهن و مس. همچنان کردند و به آن سکهء پیشین به نام غطریف زدند؛ یعنی سیم غطریفی و عامهء مردمان غدریفی خواندندی. (تاریخ بخارای نرشخی ص43 و 44).

غطریف.

[غِ] (اِخ) رجوع به ابوهارون شود.

غطریف.

[غِ] (اِخ) محمد بن احمد، مکنی به ابواحمد، متوفی به سال 377 ه . ق. او راست: جزئی در حدیث از حدیث قاضی ابوبکر طبری.

غطریفی.

[غِ ] (ص نسبی، اِ) نام درهمی که در بخارا رائج بوده است، و آن از آهن و روی و جز آن میکرده اند. (از صورالاقالیم اصطخری). درمهای غطریفی، و هو منسوب الی غطریف بن عطاء. (مهذب الاسماء). درمی منسوب به غطریف بن عطا. دراهم غطریفیة یا غطارفة، درمهایی بوده است که در بخارا بوسیلهء غطریف بن عطاء حاکم خراسان در زمان خلافت هارون الرشید زده میشد. (دزی ج2 ص216). رجوع به غطریف ابن عطاء شود. انستاس ماری کرملی در کتاب النقود العربیة (ص150 و 151) گوید: این کلمه در فرهنگهایی که در دست ماست دیده نمیشود و یاقوت حموی در معجم البلدان آن را در مدخل «بخارا» آورده گوید: «و آنان درمهایی داشتند که آنها را غطریفیه مینامیدند و آنها را از آهن و صفر (روی) و سرب و جز آن از جواهر گوناگون به حالت ترکیبی میساختند، و این درمها جز در بخارا و نواحی آن رایج نبوده است. و سکهء آن تصاویری داشت و از ضرب مسلمین بود» (پایان کلام یاقوت). واحد آن غطریفی است که لغتی در قدرفی منسوب به قدرف است و آن را قطرف و قطریف نیز گویند که به قول صاحب برهان قاطع نام شهری در جوار بخاراست. فولرس در معجم خود گوید: قطرف یا قطریف نوعی از درمهاست که در شهر قدرف معروف بوده است و این قدرف را عربها قطرف گویند، و واحد آن دراهم قدرفی است - انتهی.
به قول نرشخی در تاریخ بخارا (ص43 و 44) درم غطریفی از شش چیز زر و نقره و مشک و ارزیر و آهن و مس ترکیب میشد و عامهء مردمان آن را غدریفی میخواندند. و سیم قدیم از نقرهء خالص بود و این سیم که به اخلاط میزدند سیاه بود. اهل بخارا به کراهت میگرفتند و شش غدرفی به یک درم سنگ نقرهء خالص قیمت مینهادند. رجوع به غطریف و غدرفی و غدریفی و تاریخ بخارا شود.

غطریفیة.

[غِ فی یَ] (ص نسبی) دراهم غطریفیة؛ درمهای غطریفی. رجوع به غطریفی و رجوع به ریوندی در انساب سمعانی شود.

غطس.

[غَ] (ع مص) فرورفتن در آب. (منتهی الارب) (آنندراج). انعماس. || زیر آبی رفتن. (دزی ج2 ص216). || فروبردن در آب. (منتهی الارب) (آنندراج). غمس. (اقرب الموارد). به آب فروبردن کسی را. (تاج المصادر بیهقی). به آب فروبردن. (مصادر زوزنی). فروبردن. نهان کردن. (دزی ج2 ص216). || به دهان خوردن آب را. (منتهی الارب). به دهان آب خوردن از ظرف: غطس فی الاناء غطساً؛ کرع فیه. (اقرب الموارد). || بردن کسی را مرگ. (منتهی الارب). غطس به اللجم، ذهبت به المنیة، لغة فی عطست بالعین المهملة. (اقرب الموارد). || مجازاً به معنی گریختن و رهایی بخشیدن خود از خطر و نزاع. (دزی ج2 ص216).

غطسة.

[غَ سَ] (ع مص) عمل فرورفتن در آب به طور کامل. ج، غَطَسات. (دزی ج2 ص216).

غطش.

[غَ] (ع مص) غطش لیل؛ تاریک شدن شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). تاریکی. (دزی ج2 ص217). || غطش کسی؛ آهسته رفتن او از بیماری یا پیری. (از منتهی الارب) (آنندراج): غطش فلان غطشاً؛ مشی رویداً من مرض او کبر. (اقرب الموارد).

غطش.

[غَ طَ] (ع اِمص) سستی بینایی با سیلان اشک اکثر اوقات یا همواره. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

غطشا.

[غَ] (ع ص) لغتی در غطشاء ممدود است. (منتهی الارب). صاحب تاج العروس غطشی و غطشا هردو را ذکر کرده است. رجوع به غطشاء شود.

غطشاء .

[غَ] (ع ص) نعت مؤنث از غَطَش. (منتهی الارب). مؤنث اغطش به معنی زنی که چشم وی ضعیف باشد و اکثر اوقات اشک از آن جاری گردد. (از اقرب الموارد). || فلات غطشاء؛ دشت بیراه در وی. (منتهی الارب) (آنندراج). فلاتی که از راههای آن ناپیدا باشد و بدان راه نیابند. || لیلة غطشاء؛ شب تاریک. (از اقرب الموارد).

غطشان.

[غَ طَ] (ع مص) آهسته رفتن از بیماری یا پیری. (منتهی الارب). غَطش. (اقرب الموارد).

غطشی.

[غَ شا] (ع ص) رجوع به غطشا و غطشاء شود.

غطط.

[غَ طَطْ] (اِخ) رستاقی است به کوفه که به شانیا چسبیده است و در سیب اعلی نزدیکی سورا قرار دارد. (از معجم البلدان).

غطغط.

[غُ غُ] (ع اِ) مادهء بچه. ج، غَطاغِط. (منتهی الارب) (آنندراج). السخال الاناث؛ بره و بزغالهء نوزادهء ماده. (قطر المحیط) (المنجد).

غطغطة.

[غَ غَ طَ] (ع مص) غطغطة بحر؛ جوشیدن موج دریا. (منتهی الارب) (آنندراج). بلند شدن امواج دریا. (اقرب الموارد). || غطغطة قدر؛ خروشیدن و سخت جوش زدن دیگ. (منتهی الارب) (آنندراج). به صدا آمدن و سخت جوشیدن دیگ. (اقرب الموارد). || غطغطة نوم؛ چیره گردیدن بر کسی خواب. (منتهی الارب) (آنندراج). غلبهء نوم بر کسی. (اقرب الموارد). || (اِ) حکایت کردن آوازی که قریب به بانگ سنگخوار باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). حکایة صوت یقارب صوت القطا. (اقرب الموارد).

غطف.

[غَ طَ] (ع اِمص) درازی پلک و دوتاشدگی آن. (منتهی الارب) (آنندراج) دراز شدن موی پلک و خم شدن آن. (از اقرب الموارد). || افزونی موی ابرو. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیاری موی ابرو و چشمان. وطف. (اقرب الموارد). || فراخی زیست. (منتهی الارب) (آنندراج). سعة العیش. (اقرب الموارد). فراخی عیش.

غطفان.

[غَ طَ] (اِخ) تابعی است. او از ابن عباس روایت کرد و اهل شام از وی روایت دارند. در زمان ولایت مروان درگذشت و به قول ابن حبان از ثقات بود. (از تاج العروس).

غطفان.

[غَ طَ] (اِخ) ابن قیس بن عیلان. از عدنانیه و جدّی جاهلی است. پسران او قبایلی را به وجود آورده اند. منازل ایشان پشت وادی القری و دو کوه طی ء است و در فتوحات اسلامی پراکنده شدند. (از اعلام زرکلی ج2 ص760). رجوع به فهرست العقد الفرید و عیون الاخبار شود.

غطفان.

[غَ طَ] (اِخ) (ابو...) رجوع به ابوغطفان شود.

غطفان.

[غَ طَ] (اِخ) (بنی...) فرزندان غطفانند که قبایلی را به وجود آورده اند. رجوع به غطفان بن قیس و فهرست تاریخ گزیده شود.

غطفان.

[غَ طَ] (اِخ) (غزوهء ...) یا غزوهء ذی امر (واقع در نجد). این غزوه در ربیع الاوّل سال سوّم هجرت روی داد و شرح واقعه این است که به رسول خدا (ص) خبر دادند که گروهی از بنی ثعلبه و محارب در ذی امر گرد آمده اند و قصد جنگ دارند و مردی به نام دعثوربن حارث از بنی محارب رئیس آنان است. پیغمبر خدا با 450 تن از مسلمانان به جنگ ایشان رفت و عثمان بن عفان را در مدینه جانشین خود کرد. در اثنای حرکت، رسول خدا به مردی به نام جبار از بنی ثعلبة در ناحیهء ذی القصة برخورد و او را به اسلام دعوت کرد او نیز پذیرفت، و به همراهی پیغمبر و مسلمانان حرکت کرده و اخبار دشمنان را به ایشان گفت. عربها به بالای کوهها گریختند. پیغمبر به ذی امر فرودآمد و بارانی سخت آنان را گرفت. رسول خدا به کناری رفت باران بر او رسید و لباس او را خیس کرد آن را درآورد و بر درختی افکند تا خشک گردد و زیر آن خوابید، و عربها به وی مینگریستند. دعثور شمشیربه دست آمد و بالای سر او ایستاد و گفت: ای محمد! امروز که ترا از من بازمیدارد؟ فرمود: خدا. جبرئیل بر سینهء وی زد و شمشیر از دستش افتاد. پیغمبر آن را برگرفت و بالای سر او ایستاد و فرمود: امروز که ترا از من بازمیدارد؟ گفت: هیچکس، و پس از آن اسلام آورد. رسول خدا شمشیر او را به وی پس داد و او به سوی قوم خود آمد و آنان را به اسلام دعوت کرد و در این باره این آیه نازل شد: «یا ایها الذین آمنوا اذکروا نعمة الله علیکم اذ هم قوم أن یبسطوا الیکم ایدیهم فکف ایدیهم عنکم و اتقوا الله و علی الله فلیتوکل المؤمنون». (قرآن 5/11). رسول خدا به مدینه بازگشت، و غیبت او یازده شب بود. (از امتاع الاسماع مقریزی ص110 و 111) (طبقات ابن سعد چ بیروت 1376 ه . ق. ج 2 جزء 5 ص34 و 35).

غطفانی.

[غَ نی ی] (ص نسبی) منسوب به غطفان که قبیله ای است. (از انساب سمعانی ورق 410ب). رجوع به غطفان شود.

غطفانی.

[غَ] (اِخ) سُلَیک بن عمرو. صحابی است. رجوع به ریحانة الادب ج3 ص159 شود.

غطفانی.

[غَ] (اِخ) عبیدبن الطفیل عبسی غطفانی. او از اهل کوفه بود. از ربیع بن خراش روایت کرد، و کوفیان از وی روایت دارند. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غطفانی.

[غَ] (اِخ) عثمان بن عثمان غطفانی قرشی، مکنی به ابوعمرو. وی از اهل بصره بود و از علی بن زیدبن جدعان روایت کرد، و احمدبن حنبل و اهل عراق از وی روایت دارند. رجوع به ابوعمرو شود. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غطفانی.

[غَ] (اِخ) علی بن عبیدالله غطفانی کوفی. وی از ثابت بن عبید و بشاربن نمیر روایت کرده و ثوری و ابوعوانه از وی روایت دارند. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غطفانی.

[غَ] (اِخ) عیینة بن عبدالرحمن بن حوش غطفانی بصری. وی از پدرش روایت کرد. و شبعه و وکیع از او روایت دارند. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غطفانی.

[غَ] (اِخ) نعیم بن هدار یا ابن هبار. محدث است. وی منسوب به غطفان جذام است نه غطفان قیس غیلان. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غطل.

[غَ] (ع مص) تو بر تو نشستن تاریکی ابر. (منتهی الارب) (آنندراج): غطلت السماء غطلاً؛ اطبق دجنها. (اقرب الموارد).

غطل.

[غَ طَ] (ع مص) غطل لیل؛ برهم نشستن تاریکی شب و مخلوط گردیدن. (منتهی الارب): غطل اللیل غطلاً؛ التبست ظلمته. (اقرب الموارد).

غطلس.

[غَ طَلْ لَ] (ع اِ) گرگ. ابوالغطلس نیز نامند آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غطم.

[غِ طَم م] (ع ص، اِ) دریای بزرگ بسیارآب. (منتهی الارب) (آنندراج). البحر العظیم. (اقرب الموارد). دریا. (مهذب الاسماء). || مرد فراخ خوی کریم الاخلاق. (منتهی الارب) (آنندراج). الرجل الواسع الاخلاق. (اقرب الموارد): رجل غطم؛ واسع الخلق. (مهذب الاسماء). || گروه بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج). جمع کثیر. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - ناظم الاطباء غَطَمّ نیز آورده و آن را شیر دفزک (قوی هیکل) معنی کرده است و ظاهراً با غَیطَمّ اشتباه کرده، لغت اخیر را نیز به معنی شیر خوردنی و غلیظ گرفته است نه شیر درنده. و اتفاقاً در مدخل غیطم نیز همین اشتباه روی داده است. رجوع به تاج العروس شود.

غطماط.

[غِ] (ع مص) مرادف غَطْمَطَة است. (از تاج العروس) (اقرب الموارد). رجوع به غَطْمَطَة شود. || (ص) موج پی درپی آینده. (منتهی الارب) (آنندراج). موج متلاطم. (اقرب الموارد).

غطمش.

[غَ طَمْ مَ] (ع ص) سست بینایی. (منتهی الارب) (آنندراج). کندبصر. (مهذب الاسماء). سست چشم. کلیل البصر. (اقرب الموارد). آنکه بینایی وی سست و ضعیف باشد. || چشم سست نظر و ضعیف بین. العین الکلیلة النظر. (از اقرب الموارد). || سخت ستمکار درشتخوی. (منتهی الارب) (آنندراج). الظلوم الجافی. (اقرب الموارد). ستمکار. (مهذب الاسماء). || (اِ) شیر بیشه، بدان جهت که ستم و دست درازی کند، و به هرچه رسد میشکند او را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

غطمش.

[غَ طَمْ مَ] (اِخ) ضَبّیّ شاعری است. ابن قتیبه در عیون الاخبار (ج4 ص55) این شعر را از او آورده است:
و لو وجدوا نعل الغطمش لاحتذوا
لارجلهم منها ثمانی انعل.

غطمشة.

[غَ مَ شَ] (ع مص) به ستم گرفتن کسی را. (منتهی الارب). گرفتن کسی را به قهر. (از اقرب الموارد). || زدن چشم. خیره کردن. (دزی ج2 ص217).

غطمطم.

[غَ طَ طَ] (ع ص) دریای بزرگ بسیارآب. (منتهی الارب). دریای بزرگ. (از اقرب الموارد). غِطَمّ. (اقرب الموارد). رجوع به نشوء اللغة العربیة ص 116 و 118 شود.

غطمطة.

[غَ مَ طَ] (ع مص) اضطراب موج دریا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (تاج العروس): غَطْمَطَة بحر؛ فراوانی آب آن و بزرگ بودن امواج آن. (از اقرب الموارد). تطام الامواج. ج، غَطامِط. (نشوء اللغة العربیة). || جوشش دیگ. (منتهی الارب) (آنندراج). غلیان دیگ. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || خروش توجبه در رودبار. (منتهی الارب) (آنندراج): غَطْمَطَة سیل؛ خروشیدن آن هنگام سرازیر شدن در وادی. (از اقرب الموارد). رجوع به نشوءاللغة العربیة ص118 شود.

غطمطیط.

[غَ مَ] (ع ص) بحر غطمطیط، به معنی بحر غُطامِط و غَطَومَط است. (منتهی الارب). بانگ موج آب. (مهذب الاسماء). به تمام معانی غطامط آمده است. رجوع به غطامط شود. ابن درید در باب فعللیل آرد: و از جملهء مصادری که بر این وزن (فعللیل) آمده غطمطیط است، گویند: سمعت غطمطیط الماء، و از آن صوت اراده کنند، شاعر گوید :
بطی ضفن اذا مامشی
سمعت لاعفاجه غطمطیطا.(از تاج العروس).

غطو.

[غَطْوْ] (ع مص) غطو لیل؛ تاریک شدن شب. (منتهی الارب) (آنندراج). تاریک شدن شب و پوشیدن تاریکی آن همه چیز را. (اقرب الموارد). || غطو ماء؛ بلند گردیدن آب و افزون شدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج). بلند شدن آب. (از اقرب الموارد). || غطو شی ء؛ پوشیدن و فراگرفتن شی ء را. (منتهی الارب) (آنندراج). پوشانیدن چیزی را. (از اقرب الموارد).

غطو.

[غُ طُوو] (ع مص) به همهء معانی غَطو. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَطو شود.

غطوان.

[غَ طَ] (ع اِمص) عزت و بسیاری مال؛ المنعة و الکثرة. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). || انه لذوغطوان؛ او صاحب منعت (عزت) و صاحب بسیاری مال است(1). (منتهی الارب). انه لذوغطوان؛ ای منعة و کثرة. (اقرب الموارد) (قطر المحیط).
(1) - صاحب منتهی الارب به جای منعت، نعمت آورده است!

غطوس.

[غَ] (ع ص) بسیار پیشرو و اقدام کننده در سختی و جنگها. (منتهی الارب) (آنندراج).

غطومط.

[غَ طَ مَ] (ع ص) بحر غطومط؛ دریای بزرگ موج بسیارآب. (منتهی الارب) (آنندراج). بحر غطومط؛ عظیم الامواج، کثیرالماء. (از تاج العروس).

غطی.

[غَطْیْ] (ع مص) غطی شباب؛ پر از جوانی گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). پر شدن جوانی: غطی الشباب غَطیاً و غُطیاً؛ امتلا. (اقرب الموارد). || غطی ناقه؛ رفتن شتر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج): غطی الناقة غطیاً؛ ذهبت فی سیرها. (از اقرب الموارد). || غطی لیل؛ تاریک شدن شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). تاریک شدن. (تاج المصادر بیهقی). || غطی لیل کسی را؛ پوشانیدن شخص را شب تاریکی خود. (منتهی الارب). پوشانیدن شب تاریکی خود را بر کسی. (اقرب الموارد). || فروگرفتن چیزی را و پوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج): غطی فلان الشی ء و علی الشی ء؛ ستره و علاه. (اقرب الموارد). فراپوشیدن. (تاج المصادر بیهقی). || غطی شجرة؛ بالیدن و دراز و گسترده شاخ شدن درخت. (منتهی الارب) (آنندراج). دراز شدن شاخهء درخت و گسترده شدن آن بر زمین. (از اقرب الموارد).

غطیر.

[غِ یَرر] (ع ص) درشت اندام، یا نمایان و پرگوشت میانه قامت. (منتهی الارب) (آنندراج). المتظاهر اللحم المربوع القامة، و قیل القصیر. (اقرب الموارد).

غطیر.

[غُ یَرر] (ع ص) لغتی است در غِطیَرّ. (منتهی الارب). رجوع به غِطیَرّ شود.

غطیس.

[غَ] (ع ص) سیاه. الاسود، و یذکر غالباً توکیداً. (اقرب الموارد).

غطیس.

[غِطْ طی] (ع اِ) به معنی غَطّاس (مرغ) است. (از دزی ج2 ص217). رجوع به غَطّاس شود.

غطیط.

[غَ] (ع مص) غطیط بعیر؛ غریدن شتر و بانگ کردن. (منتهی الارب). بانگ کردن شتر نر در شقشقه، و اگر در شقشقه نباشد آن را هدیر گویند و شتر ماده هدیر کند ولی غطیط نکند زیرا وی را شقشقه نیست. (از اقرب الموارد) :
چو آواز رعد از سحاب بهاری
فتاده بره بر غطیط نجائب.
(منسوب به برهانی).
|| بانگ یوز. (مهذب الاسماء). || غطیط نائم؛ خرخر نمودن در خواب، و همچنین است مذبوح و مخنوق. (از منتهی الارب): غطّ النائم و المذبوح و المخنوق غطاً و غطیطاً؛ نخر و تردد نفسه صاعداً الی حلقه حتی یسمعه من حوله. (اقرب الموارد). خرخر کردن. بخست کردن. (مجمل اللغة). بخست کردن خفته. (تاج المصادر بیهقی). آواز خفته. (مهذب الاسماء). آواز خرخر که از گلوی بعض مردم به حالت خواب کامل برمی آید. (غیاث اللغات) (آنندراج)(1). خرخر. بخست. خرنا. خرناسه.
(1) - Ronflement.

غطیف.

[غُ طَ] (اِخ) کوره ای است از کوره های یمن. (از معجم البلدان).

غطیف.

[ ] (اِخ) ابن ابی سفیان، از صحابه است و بعضی او را از تابعین دانسته اند. رجوع به الاصابة جزء 5 ص199 شود.

غطیف.

[غُ طَ] (اِخ) ابن حارث. صحابی است. (منتهی الارب). غطیف بن حارث کندی یا حارث بن غطیف یا غظیف بن حارث کندی و به قولی سکونی. از صحابه و شامی است و غضیف صحیح است. رجوع به الاستیعاب ص516 و الاصابة جزء 5 ص199 و تاج العروس و رجوع به غضیف شود.

غطیف.

[غُ طَ] (اِخ) ابن حارث کندی، پدر عیاض محدث است. وی جز از غطیف بن حارث است که پیش از این ذکر شد. رجوع به الاستیعاب ص516 والاصابة جزء 5 ص190 شود.

غطیف.

[] (اِخ) ابن حارثة بن حسل بن مالک بن عبدسعدبن جشم بن ذبیان بن عامربن کنانة بن حسل یشکری، مکنی به ابوکاهل پدر سویدبن ابی کاهل. مرزبانی او را در معجم خود آورده و گوید: وی مخضرم است و شعر نیز از او نقل کرده است. (از الاصابة جزء 5 ص197).

غطیف.

[غُ طَ] (اِخ) ابن عبدالله بن ناجیة بن مراد. جد جاهلی است از کهلان از قحطانیة. (از اعلام زرکلی ج2 ص760). بطنی از «مراد» است. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غطیف.

[غُ طَ] (اِخ) (ابو...) هذلی. تابعی است و او را غضیف و عطیف به عین مهمله و طاء نیز گفته اند. وی از عبدالله بن عمر بن خطاب روایت دارد، و عبدالرحمن بن زیادبن انعم افریقی از او روایت دارد. ابن ابی حاتم گوید: از ابوزرعه اسم او را (ابوغطیف) را پرسیدند، پاسخ داد که نمیدانم. (از تاج العروس). رجوع به ابوغطیف هذلی شود.

غطیف.

[غُ طَ] (اِخ) (بنی...) قبیله ای از عرب. (تاج العروس). رجوع به غطیف و عقدالفرید جزء1 ص106 شود. صاحب تاج العروس گوید: بنی غطیف دو قبیله هستند: یکی از مذحج که فرزندان غطیف بن ناجیة بن مرادند از رهط فروة بن مسیک غطیفی صحابی، و دومی از بنی طی که فرزندان غطیف بن حارثه بن سعدبن حشرج بن امرؤالقیس بن عدی بن اخزم بن هزومة بن ربیعة بن جرول طائی برادر «ملحان» که حاتم او را رثا گفت.

غطیفة.

[غُ طَ فَ] (اِخ) سلمی. شاعری دربارهء وی گفته است :
لتجدنی بالامیر برا
و بالقناة مدعسا مکرا
اذا غطیف السلمی فرا.(از تاج العروس).

غطیفی.

[غُ طَ فی ی] (ص نسبی) منسوب است به غُطَیف که بطنی از مراد است. (از انساب سمعانی ورق 410 ب).

غطیفی.

[غُ طَ فا] (اِخ) نام اسپی که مسلمین داشتند. (از منتهی الارب).

غطیفی.

[غُ طَ] (اِخ) ازهربن یزیدبن ضماد. وی از مقدادبن اسود روایت کند، و حارث بن یزید از او روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غطیفی.

[غُ طَ] (اِخ) سهل بن سعید غطیفی مصری. وی پیش پیغمبر اسلام آمد و در فتح مصر حاضر بود. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غطیفی.

[غُ طَ] (اِخ) شریک بن سمحاء(1). وی نیز از بنی غطیف است و صحابی است. (از انساب سمعانی ورق 410ب).
(1) - در «انساب» این کلمه ناخواناست و به قرینهء اینکه شخصی به نام شریک بن سمحاء در جزو صحابه ذکر شده است، گمان میرود کلمهء مذکور «سمحاء» باشد.

غطیفی.

[غُ طَ] (اِخ) عابس بن ربیعة. وی در فتح مصر حاضر بود. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غطیفی.

[غُ طَ] (اِخ) عابس بن سعید مرادی. وی قاضی مصر و از حکمرانان و از بنی غطیف بود. (از انساب سمعانی ورق 410). عابس هوش سرشاری داشت. مسلمة بن مخلد شرطة مصر را به وی واگذار کرد (49 ه . ق.) پس از آن او را به دریا برگماشت و او در مرزها جنگید. سپس مجدداً مأمور شرطة مصر کرد (57 ه . ق.) و به حکمرانی فسطاط برگماشت (60 ه . ق.) و سرانجام شغل قضاء و شرطه را با هم داشت تا آنکه درگذشت. (اعلام زرکلی ج2 ص458).

غطیفی.

[غُ طَ] (اِخ) عبدالعزیزبن سهل بن سعد، مکنی به ابوالاصبع، او از موالی و محدث بود، و به سال 210 ه . ق. درگذشت. رجوع به انساب سمعانی ورق 410ب شود.

غطیفی.

[غُ طَ] (اِخ) فروة بن مسیک غطیفی مرادی. صحابی و محدث است. صاحب الاستیعاب آرد: فروة بن مسیک (یا مسیکة)بن حارث ابن سلمة بن حارث بن کریب غطیفی ثم المرادی. اصل او از یمن بود. به سال نهم هجری قمری نزد پیغمبر آمد و مسلمان شد. ابوعمرو گوید: فروة در زمان عمر به کوفه آمد و در آنجا ساکن شد. شعبی و ابوسبرة نخعی و سعیدبن ابیض ابوهانی مرادی از وی روایت کرده اند. و او از بزرگان قوم خود بود و شعر نیکو میسرود، و ابن اسحاق در «سیر» خود اشعار خوبی از او آورده است. (از الاستیعاب ص519). رجوع به همین کتاب و انساب سمعانی ورق 410 ب و تاج العروس شود.

غطیلة.

[غَطْ یَ لَ] (ع مص) صاحب منتهی الارب غطیله آورده ولی درست آن غیطلة به تقدیم یاء بر طاء است. رجوع به غیطلة و تاج العروس و اقرب الموارد و قطر المحیط شود.

غطیم.

[غَ] (ع ص) صاحب منتهی الارب گوید: غطیم کأمیر به معنی غِطَمّ (دریای بزرگ بسیارآب) است. و این لغت در فرهنگها دیده نشد، جز اینکه در تاج العروس غِطْیَمّ به معنی مذکور آمده و صواب همان است. رجوع به غِطْیَمّ شود.

غطیم.

[غِ یَم م] (ع ص) دریای بزرگ. (تاج العروس). رجوع به غَطیم شود. || عدد غطیم؛ بسیار :
وسط من حنظله الاسطما
والعدد الغطامط الغطیما.؟(از تاج العروس).

غغسی.

[غُ غُ] (اِ) هریک از قسمتهای درون انار که با پردهء جدا پوشیده است. (یادداشت بخط مؤلف). قُقُسی. رجوع به قُقُسی شود.

غف.

[غَ] (اِ) موی درهم پیچیده و مجعد. (از برهان قاطع). موی مجعد باشد. (فرهنگ اوبهی). موی جعد باشد. (معیار جمالی شمس فخری). || هرچیز محکم و استوار و سخت و هنگفت و بسته. (ناظم الاطباء).

غف.

[غَف ف] (ع اِ) برگ خشک شده. (منتهی الارب) (آنندراج). برگ تری که خشک شود. (از اقرب الموارد). || (مص) به حیله به دست آوردن. به دست آوردن از راه ملایمت و زبردستی، مثلاً در مورد جلب توجه نیک کسی استعمال کنند. || گول زدن. فریفتن. || دسیسه کردن. توطئه کردن. اسباب چینی کردن. || منحرف کردن. پرسیدن برای غافلگیر کردن. (دزی ج2 ص217).

غف.

[غُف ف] (ع اِ) قوت روزگذار. (ناظم الاطباء) در فرهنگها به این معنی غُفَّة آمده است. رجوع به غُفَّة شود.

غفاء .

[غُ] (ع اِ) آب آورد. (منتهی الارب)(1). غثاء. (تاج العروس) (قطر المحیط)(2). || کاه گندم. (منتهی الارب). حطام البر. (اقرب الموارد). || آفتی است خرمابن را که مانند غبار بر غوره نشیند پس خرمایش رسیده نشود بگذارند. (منتهی الارب). آفة للنخل کالغبار یقع علی البسر فمایدرک. (اقرب الموارد). || آنچه نفی کنند از شتران. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - صاحب منتهی الارب همهء معانی غفاء را برای غفی آورده است و ظاهراً اشتباه است. رجوع به تاج العروس و اقرب الموارد شود.
(2) - در اقرب الموارد به غلط غشاء چاپ شده است.

غفاءة.

[غُ ءَ] (ع اِ) سفیدی در حدقه. (اقرب الموارد) (تاج العروس). لک بر چشم. بیاض العین(1).
(1) - Albugo.

غفار.

[غُ] (ع اِ) موی گردن و پس گردن. موی رخسار و موی زرد ساق و پیشانی. (منتهی الارب) (آنندراج). موهایی ریز که بر گردن و هردو جانب ریش و قفا و ساق زن و مانند آنهاست. (از اقرب الموارد).

غفار.

[غَفْ فا] (ع ص) نیک آمرزگار. از صفات خدای تعالی است. (منتهی الارب). آمرزنده و پوشندهء گناه. ج، غفارون. (مهذب الاسماء). آمرزندهء گناهان. (ترجمان علامهء جرجانی ص73). درگذارنده. بسیار پوشاننده. مؤنث آن غفارة. (از اقرب الموارد). غفور. عَفُوّ. صَفّاح. صَفوح : و انی لغفار لمن تاب و آمن و عمل صالحاً ثم اهتدی. (قرآن 20/82).
گرش ولایت و فرمان و ملک و گنج نماند
بماند رحمت پروردگار غفارش.سعدی.
|| بسیار پوشاننده. صیغهء مبالغه از غَفَرَ. مؤنث آن غفارة است. (از اقرب الموارد). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء). غفارالذنوب :
دانی ز چه یک نام حق آمد غفار
یعنی که به مجرمان عاصی رحم آر
گر جاهلی از جهل نکردی گنهی
پس عفو همیشه مینشستی بیکار.خاقانی.
برای ختم سخن دست بردعا دارم
امیدوار قبول از مهیمن غفار.
سعدی (صاحبیه).

غفار.

[غِ] (اِخ) نام گروهی از قبیلهء کنانه. (ناظم الاطباء). پدر قبیله ای است از کنانه، و او غفاربن ملیک(1)بن ضمرة بن بکربن عبدمنات بن کنانة. از آن قبیله است ابوذر جندب بن جنادة غفاری یکی از اصحاب نبی(ص). (منتهی الارب) (انسابی سمعانی ورق 410 ب). رجوع به عیون الاخبار ج3 ص265 و الموشح مرزبانی ص193 و 194 شود.
(1) - در انساب سمعانی ملیل آمده.

غفار.

[غِ] (اِخ) ابن جاسم بن عملیق. او جدی جاهلی قدیم بود. پسرانش در نجد منزل داشتند. (از اعلام زرکلی ج2 ص760).

غفاراف.

[غَفْ فا اُ] (اِخ) عبدالله بن عبدالغفار تبریزی. ساکن مسکو. کتابی از او به نام «منتخبات فارسیه» به سال 1324 ه . ق. در مسکو چاپ شده است. رجوع به احوال و اشعار رودکی ص33 شود.

غفارالذنوب.

[غَفْ فا رُذْ ذُ] (ع ص مرکب) آمرزندهء گناهان. پوشانندهء گناهان. از صفات خداوند تبارک و تعالی. (ناظم الاطباء). || (اِخ) یکی از نامهای خدای تعالی. رجوع به غفار شود.

غفار بیگی.

[غَفْ فا بِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه و در ده هزارگزی شمال خاوری ارومیه و دوهزارگزی باختر راه ارابه رو «آده». در جلگه واقع است و هوای آن معتدل و مالاریائی است، 260 تن سکنه دارد که شیعه اند و به زبان ترکی سخن میگویند. آب آن از قنات و روضه چای تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، کشمش، حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آن جوراب بافی است، و راه ارابه رو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

غفارتین.

[غِ رَ تَ](1) (اِخ) از قرای مصر در ناحیهء جیزیة. (از معجم البلدان).
(1) - در معجم البلدان اعراب کلمه ضبط نشده است و اعراب مذکور احتمالی است.

غفارشاه.

[غَفْ فا] (اِخ) مزرعه ای است از دهستان پایین خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل نزدیک آبادی سوته کلا. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

غفار کندی.

[غَفْ فا کَ] (اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 6هزارگزی باختر گرمی و 6 هزارگزی شوسهء گرمی، بیله سوار واقع است. سرزمینی کوهستانی و گرمسیر است و 97 تن سکنه دارد که شیعه اند و به زبان ترکی سخن میگویند. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

غفارة.

[غِ رَ] (ع اِ) زره خود که زیر قلنسوه پوشند. یا زره پاره که مرد باسلاح وقت جنگ بر روی افکند. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غفارات، غَفائِر. (اقرب الموارد). || سراغوج که زیر مقنعه افکنند تا مقنعه ریم و چرک و روغن نگیرد. (منتهی الارب) (آنندراج). آن رگوی که در زیر دامک اندازند. (مهذب الاسماء). خرقه ای است جزء مقنعه که با آن زن چارقد خود را از روغن نگاه دارد. (از اقرب الموارد). || هر پوشاکی که آن را بپوشند. (از معجم البلدان). || پارچه ای که بدان گوشهء کمان پیچند تا زه بر آن جاری گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). الرقعة التی علی حز القوس یجری علیه الوتر؛ پوست پاره ای که در سوراخ گوشهء کمان کنند و سر زه در آن اندازند. رقعهء کمان. (مهذب الاسماء). || ابر پاره بر ابر پارهء دیگر برنشسته. (منتهی الارب) (آنندراج). السحابة فوق السحابة. (اقرب الموارد). ابر توبرتو. (مهذب الاسماء). || سر کوه. (منتهی الارب) (آنندراج). رأس الجبل. (اقرب الموارد).

غفارة.

[غَفْ فا رَ] (ع ص) مؤنث غفار به معنی آمرزندهء گناه و پوشانندهء آن. (از اقرب الموارد). || (اِ) ردائی است که کشیشان آن را در کلیساها پوشند. (از اقرب الموارد). لغت عبرانی است. (قطر المحیط).

غفارة.

[غِ رَ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

غفاری.

[غَفْ فا] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش مشیز شهرستان سیرجان، و در 8هزارگزی جنوب مشیز سر راه مالرو قلعه سنگ مشیز واقع است. و 6 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غفاری.

[غِ ری ی] (ص نسبی) منسوب به قبیلهء غفار. (از انساب سمعانی ورق 410 ب). || منسوب به آنکه از نسل ابوذر جندب بن جنادة باشد. (از ناظم الاطباء).

غفاری.

[غِ] (اِخ) جندب بن جنادة، مکنی و معروف به ابوذر غفاری. رجوع به ابوذر شود.

غفاری.

[غِ] (اِخ) جهجاه بن سعید. از مهاجران است، پیغمبر علیه السلام او را عزت داشتی تا به مرتبه ای که پیش از آن که مسلمان شود با او طعام خوردی. (تاریخ گزیده چ لندن ص221).

غفاری.

[غِ] (اِخ) حکم بن عمروبن مجدع. او صحابی است. از طرف معاویه عامل خراسان شد و در مرو اقامت کرد. پس از مدتی دربارهء امری مورد عتاب قرار گرفت. معاویه عامل دیگری به خراسان فرستاد و «حکم» را حبس و مقید کرد تا در زندان درگذشت. (از اعلام زرکلی ج1 ص266). رجوع به انساب سمعانی شود.

غفاری.

[غِ] (اِخ) خفاف بن اغاربن رحصة. صحابی است و از پدرش روایت کند، و خالدبن عبدالله بن حرملة از او روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 410ب).

غفاری.

[غِ] (اِخ) رافع بن عمرو. صحابی است. او به سال پنجم هجری قمری در مرو درگذشت. رجوع به انساب سمعانی ورق 410ب شود.

غفاری.

[غِ] (اِخ) قاضی احمدبن محمد. او راست: تاریخ نگارستان مؤلف به سال 959 ه . ق. این کتاب از کتب مشهور و شامل حکایات تاریخی است و به سال 1275 ه . ق. در بمبئی به چاپ رسیده است. (از احوال و اشعار رودکی ج3 ص965). رجوع به احمدبن محمد شود.

غفاری.

[غِفْ / غَفْ فا] (اِخ) قاضی محمد، او از افاضل قرن دهم هجری قمری بود، در نثر و نظم و فنون شعری فرید عصر خود بوده است مدتی در ری قضاوت کرد، و در اشعار خود به وصالی تخلص میکرد. از اوست:
چومن دیوانه ای هرگز قدم در دشت غم ننهاد
در آن وادی که من سرمینهم مجنون قدم ننهاد.
گویند وی مفتون جوانی به نام صادق بوده روزی آن جوان او را به حوض پرآبی پرت داد و دستش شکست و این قطعه را سرود:
به عشق صادق اگر دست من شکست چه باک
کسی که عاشق صادق بود چنین باشد
پی ثبوت مرا احتیاج بینه نیست
گواه عاشق صادق در آستین باشد.
او در سال 930 ه . ق. درگذشت. و وجه تسمیهء او به «غفاری» معلوم نیست، چه میتوان آن را منسوب به قبیلهء بنی غفار و یا کوه غفاره در مصر یا ده غفاره(1) در ناحیهء شرقی مصر یا منسوب به غفاره به معنی عرقچین دانست و همهء اینها با کسر و تخفیف اند(2)، و شاید منسوب به غَفّار باشد. (از ریحانة الادب ج3 ص160).
(1) - در معجم البلدان، غَفّاریَة.
(2) - جز در غفاریة. رجوع به حاشیهء قبل شود.

غفاریان.

[غَفْ فا] (اِخ) حمدالله مستوفی آرد: غفاریان در اول مردمی صالح و متدین بوده اند. از ایشان امام سعید استاد الائمة نجم الدین عبدالغفار صاحب الحاوی رحمة الله علیه در علم فقه مذهب امام شافعی مطلبی (رض) بأقصی الغایة والامکان کوشید، و آن قوم بدو منسوب گشتند و از او مفتخر گشتند. وفات او در ثامن محرم سنهء خمس و ستین و ستمائه (665)، و اکنون فرزندان او ائمهء قزوین اند. (تاریخ گزیده چ لندن ص 847).

غفاریة.

[غَفْ فا یَ] (اِخ) دهی است به مصر. (منتهی الارب). از قرای مصر که در ناحیهء شرقی آن است. (از معجم البلدان).

غفان.

[غِفْ فا] (ع اِ) غفان الشی ء؛ وقت آن چیز. یقال: جاء علی غفانه؛ ای حینه و ابّانه، یا درست آن به مهمله است چنانکه گذشت. (از منتهی الارب). رجوع به عفان شود.

غفاة.

[غُ] (ع اِ) صاحب منتهی الارب گوید: غفاة بالضم سپیدی که بر سیاههء چشم برآید. و در تاج العروس و فرهنگهای معتبر دیگر دیده نشد و ظاهراً غفاة غلط چاپی است و صحیح آن غفاءة است که در فرهنگها به معنی «سفیدی در حدقه» آمده. رجوع به غفاءة شود.

غفج.

[غُ] (اِ) آبگیر. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (فرهنگ اوبهی). غفج و آبگیر و شمر یکی باشد. (فرهنگ اسدی). مغاک. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص74). گو. گودال. حفره :
به هر تلی بر از خسته گروهی
به هر غفجی(1)بر از فرخسته پنجاه.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
|| شمشیر آبدار. (اوبهی). رجوع به غفچ شود.
(1) - در فرهنگ اسدی چ عباس اقبال خفجی چاپ شده است ولی چون این بیت برای لغت غفج مثال آورده شده، چنین مینماید که به جای خاء، غین باید باشد.

غفجمون.

[غَ جَ] (اِخ) قبیله ای است از بربرهای هواره در زمین «مغرب» و زمینی منسوب بایشان هست. (از معجم البلدان).

غفجمونی.

[غَ جَ] (اِخ) موسی بن عیسی محج بن ابی حاج بن ولهم بن خیر؛ مکنی به ابوعمران. وی در مصر از ابوالحسن احمدبن ابراهیم بن علی بن فراس عبسقی مکی حدیث کرد، و ابوعمران موسی بن علی بن محمد بن علی صقلی از وی روایت دارد. (از معجم البلدان).

غفچ.

[غُ] (اِ) مغاک چیزی بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). جای عمیق و گود. || آبگیر و تالاب. (از برهان قاطع). آبگیر. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). || سندان آهنگری و مسگری و غیره. (از برهان قاطع). به معنی سندان به جیم تازی آمده است. (از فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). || شمشیر آبدار. (از برهان قاطع) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
ابواسحاق بهر دفع دشمن
همی تا برکشیده ست آبگون غفچ.
شمس فخری (از فرهنگ رشیدی).
|| هرچیز راست و دراز و سطبر، و غفج با جیم ابجد هم درست است. (از برهان قاطع).

غفچی.

[غَ](1) (اِ) گودال. (جهانگیری) گودال و جای عمیق. (از برهان قاطع) (آنندراج). آبدان بود اما غفچ درست تر است و غفچ مغاک بود. (فرهنگ اسدی). آبدان. ژی. گوژی. آبگیر. (صحاح الفرس). تالاب غدیر. شمر. آبکند، این کلمه همان «غفچ» است با یای نکره و وحدت، و این اشتباه از لغت فرس (ص517) بوده. عنصری گوید :
به هر تلی بر از کشته گروهی
به هر غفچی در از فرخسته پنجاه.
رجوع به جهانگیری شود. در صورتی که پیشتر (ص70) همین بیت را برای «غفچ» شاهد آورده است (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || شمشیر آبدار. (از برهان قاطع) (آنندراج).
(1) - در برهان «غفچ» به ضم اول و «غفچی» به فتح اول ضبط شده!

غفده.

[غَ دَ / دِ] (اِ) چیزی سخت. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 185 ب). هرچیز سخت. (فرهنگ ناظم الاطباء).

غفر.

[غَ] (ع مص) غفر امر؛ به چیز سزاوار و بایست بیاراستن کار را و اصلاح کردن. (منتهی الارب). اصلاح کار. (المنجد): غفر الامر بغفرته و غفیرته؛ اصلحه بما ینبغی ان یصلح به. (اقرب الموارد). || غفر شی ء؛ پوشیدن چیز را. (منتهی الارب). ستر. (از اقرب الموارد). فراپوشیدن. (تاج المصادر بیهقی). || غفر متاع در وعاء؛ درآوردن در ظرف رخت را و پوشیدن. (منتهی الارب). پنهان کردن متاع در ظروف خود. (آنندراج). بار در باردان نهادن. (تاج المصادر). داخل کردن و پوشیدن. (اقرب الموارد)(1). || غفر شیب به خضاب؛ فروگرفتن موی سپید را به خضاب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || غفرِ الله ذنب را؛ آمرزیدن و پوشیدن خدای گناه کسی را. مغفرت. غُفور. غفران. غفیر. غفیرة. (از منتهی الارب). آمرزیدن گناه. (مصادر زوزنی). پوشیدن و عفو کردن گناه. (از اقرب الموارد). پوشیدن و آمرزیدن گناه. (غیاث اللغات). || غفر مریض؛ بازگردیدن بیماری وی، و غفر المریض مجهولاً کذلک. (از منتهی الارب). باسرشدن بیمار. (تاج المصادر بیهقی). || غفر عاشق؛ بازگشتن اندوه و ملال عاشق. || غفر جرح؛ تازه شدن زخم و تباه گردیدن. (از منتهی الارب). بازگشتن زخم پس از بهبود. (از اقرب الموارد). باسر شدن جراحت. (تاج المصادر بیهقی). هَو (در ریش و قرحه). هو ریش. || غفر جَلَب سوق را؛ ارزان کردن آمدنی غله و جز آن بازار را. (از منتهی الارب). غفر الجلب السوق؛ ارزان کرد جلب (آنچه از شهری به شهری آورده میشود) بازار را. (از اقرب الموارد). || نگهبانی کردن: سهرت العبید للغفر. (دزی ج2 ص217). ظاهراً مصحف خفر است. || (اِ) شکم. (منتهی الارب). بطن. (قطر المحیط). || پرزهء جامه. (منتهی الارب). زئبر الثوب. (قطر المحیط). || چیزی است مانند جوال. (منتهی الارب). شی ء کالجوالق. (اقرب الموارد). || موی زرد ساق و پیشانی زن. (منتهی الارب). شعر کالزغب یکون علی ساق المرأة والجبهة و نحو ذلک. (اقرب الموارد). || بزغالهء کوهی است. ج، اغفار، غِفَرَة، غُفور. (منتهی الارب). بچه بز کوهی. (مهذب الاسماء). ولد الارویة. (اقرب الموارد). || (اِخ) منزلی است مر ماه را، و آن سه ستاره است خرد در میزان. (منتهی الارب). نام منزلی است از منازل ماه. (مهذب الاسماء). سه ستارهء روشن است بر اثر سماک برطرف دامن عذرا بر یک خط معوج، حدبهء آن در جهت شمال و جنوب، آن را ماه کسف کند. آن منزل پانزدهم ماه است و رقیب او شرطین است. (جهان دانش ص120): منزل پانزدهم از منازل قمر، از اول درجهء میزان تا 12 درجه و 51 دقیقه و 25 ثانیه، و نزد احکامیان منزلی سعد است. رجوع به صبح الاعشی ج2 ص160 شود :
انگیخته غفر چون کریمان
سه قرصه به کاسهء یتیمان.نظامی.
|| (اِ) مزد و اجرت. پاداشی که به محافظان یا به افراد اسکورت میدهند. || نگهبانان. مردان جنگی که نگهبانی میکنند. دستهء گارد. سربازانی که برای نگهبانی یک ناحیه گمارده میشوند. دستهء کشیک. نگهبانان مسلح و ملتزمین. || جائی که سربازان گارد در آنجا نگهبانی میشوند. (دزی ج2 ص217). || غفراللیل؛ پاسداران و قراولان شب. || غفرالدیوان؛ مأمور گمرک. || همهء اسباب و آلاتی که در چادر باشد. (دزی ج2 ص218).
(1) - در فرهنگ ناظم الاطباء آمده: «درآوردن از ظرف رخت را و پوشیدن آن را»، و این خلاف معنی مذکور است.

غفر.

[غَ فَ] (ع مص) غفر ثوب؛ پرزه برآوردن جامه. (منتهی الارب): غفر الثوب غفراً؛ ثار زئبره. (اقرب الموارد). باپرژه شدن جامه. (تاج المصادر بیهقی). || غفر مریض؛ بازگردان شدن بیماری وی. (از منتهی الارب). به معنی غَفر. (اقرب الموارد). واسر شدن بیماری. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). شعوری به معنی دردی که رنج و اضطراب زیاد داشته باشد آورده است. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 179 ب). || غفر جرح؛ تازه شدن زخم. (از منتهی الارب)، به معنی غَفر. (اقرب الموارد) واسر شدن جراحت. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || غفر دابه؛ روییدن موی در موضع یال. نبات الشعر فی موضع العرف. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || (اِ) پرزهء جامه. (منتهی الارب). زئبرالثوب. (اقرب الموارد). || گیاه ریزه. || موی گردن و پس گردن و موی زرد ساق و پیشانی زن. (منتهی الارب). موهای ریزی که بر گردن و دو طرف ریش و پشت گردن و ساق زن و مانند آن باشد. (از اقرب الموارد). || موی رخسار. (منتهی الارب). || گیاهی بهاری است که در زمین هموار و پشته ها روید و به گنجشکان سبز ایستاده ماند، و هرگاه که خشک شود گویی گنجشکان سرخ ناایستاده است. (از اقرب الموارد) (تاج العروس).

غفر.

[غَ فِ] (ع ص) غفرالقفا؛ مرد با موی گردن. (منتهی الارب): رجل غفر القفا؛ یعنی مردی که موهای ریز بر پشت گردن دارد. (از اقرب الموارد).

غفر.

[غُ] (ع اِ) بزغالهء کوهی. به فتح و ضم اول هر دو آمده و بیشتر به ضم است. (از منتهی الارب). ولد الارویة. (اقرب الموارد).

غفر.

[غُ فُ] (ع ص، اِ) جِ غَفور. (از اقرب الموارد). رجوع به غفور شود.

غفر.

[غِ] (ع اِ) گوساله. (منتهی الارب). || جانورکی است. (منتهی الارب).

غفر.

[غُ] (اِخ) قلعه ای است در یمن از اعمال اَبیَن. (از معجم البلدان).

غفرالله لک.

[غَ فَ رَلْ لا هُ لَ] (ع جملهء فعلیه دعایی) یعنی خدای گناه ترا ببخشد. این جمله را در مقام دعا و خطاب گویند.

غفرالله له.

[غَ فَ رَلْ لا هُ لَهْ] (ع جملهء فعلیه دعایی) یعنی خدای گناه او را ببخشد. این جمله را در مقام دعا دربارهء غایب به کار برند.

غفران.

[غُ] (ع مص) غفران خدا گناه کسی را؛ پوشیدن گناه بر وی و آمرزیدن او. (از اقرب الموارد). به معنی غفیر (مصدر). (منتهی الارب). آمرزش. (غیاث اللغات) (آنندراج). آمرزیدن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). آمرزیدن. درگذشتن از... صفح : و قالوا سمعنا و أطعنا غفرانک ربنا و الیک المصیر. (قرآن 2/285).
رانده اول شب بر آن کهپایه و بشکسته سنگ
نیمشب مشعل به مشعر نور غفران دیده اند.
خاقانی.
- غفران کامل؛ بخشش از همهء گناهان. (فرهنگ ناظم الاطباء).

غفران پناه.

[غُ پَ] (ص مرکب) از القاب مردگان است؛ یعنی مرحوم و مغفور. (از ناظم الاطباء). عنوانی است که قبل از بردن نام مرده آرند. مغفرت پناه.

غفران مآب.

[غُ مَ] (ص مرکب) مرحوم. مغفور. غفران پناه. عنوانی است که دربارهء مردگان گویند.

غفرة.

[غُ رَ] (ع اِ) پوشش چیزی. (منتهی الارب). آنچه بدان چیزی را بپوشند، یقال: اغفروا هذا الشی ء بغفرته؛ ای اصلحوه بما ینبغی أن یصلح به. (اقرب الموارد). || غفرة الامر؛ سزاوار آن کار. (منتهی الارب). معنی مجازی غفره است. رجوع به معنی اول شود.

غفرة.

[غَ رَ] (ع اِ) نوع و هیأت آمرزش، یقال: غفر الله له غفرةً حسنة. (ناظم الاطباء). میتوان قیاساً آن را بنای نوع از غفر دانست.

غفرة.

[غَ فِ رَ] (ع ص) مؤنث غَفِر. (منتهی الارب): امرأة غفرة القفا؛ زن با موی پس گردن. (ناظم الاطباء). رجوع به غَفِر شود.

غفرة.

[غِ رَ] (ع مص) غفرةِ خدا ذنب کسی را، آمرزیدن و پوشیدن گناه او را. (از منتهی الارب): غفر الله ذنبه غفراً و غِفرَةً حسنة؛ غطی علیه و عفا عنه. (از تاج العروس).

غفرة.

[غِ فَ رَ] (ع اِ) جِ غَفر. (منتهی الارب). جِ غَفر و غُفر. (اقرب الموارد). رجوع به غَفر و غُفر شود.

غفری.

[غَ] (اِ) شعوری در لسان العجم (ج2 ورق 186 ب) گوید: غفری مانند غفر به معنی درد شدید است، کذا فی المجمع. ناظم الاطباء آرد: غَفَری؛ رنج و آزار.

غفش.

[غَ فَ] (ع اِ) خم چشم. (منتهی الارب). چرک سپید در گوشهء چشم. (ناظم الاطباء). العمص فی العین. (اقرب الموارد) (قطر المحیط)(1).
(1) - ناظم الاطباء غُفش نیز آورده و آن را جمع اغفش و غفشاء دانسته است، ولی در فرهنگها در مدخل غفش غیر از لغت مذکور در فوق کلمهء دیگری نیامده و حتی فعل هم ندارد. و صاحب تاج العروس گوید: خود غَفَش در صحاح جوهری و لسان العرب نیامده است. رجوع به اقرب الموارد و تاج العروس شود.

غفش.

[غَ] (اِ) هرچیز گنده و محکم و استوار و سخت پیچیده شده. (ناظم الاطباء).

غفشاء .

[غَ] (ع ص) مؤنث اغفش. زنی که گوشهء چشم وی خم داشته باشد. ج، غُفش. (ناظم الاطباء). در فرهنگهای دیگر دیده نشد. رجوع به حاشیهء ذیل غَفَش و تاج العروس و اقرب الموارد شود.

غفص.

[غَ] (ص) تندار و لک و سطبر و فربه. این لفظ جز در فردوس اللغات در دیگر کتب معتبرهء لغات یافته نمیشود و ظاهراً در اصل گبز بوده به معنی سطبر و قوی چنانکه در برهان است(1). موافق قاعدهء فارسی کاف فارسی را به غین معجمه و بای موحده را به فا و زای معجمه را به سین مهمله بدل کرده غفس کردند، بعد سین مهمله را به دستور عربی و فارسی به صاد مبدل نمودند. (غیاث اللغات) (آنندراج).
(1) - رجوع به برهان قاطع شود.

غفصت.

[غَ صَ] (ع اِ) حادثه و اتفاق ناگهانی، و گویا مأخوذ از غافصهء تازی باشد به معنی سختیهای زمانه. (ناظم الاطباء).

غفق.

[غَ] (ع مص) برآمدن باد از کسی. (از منتهی الارب). باد از کسی جستن. (آنندراج): غفق الحمار غفقاً؛ خرجت منه ریح. (اقرب الموارد). || غفق به سوط؛ بسیار به تازیانه زدن کسی را. (از منتهی الارب) (آنندراج). به تازیانه زدن. (تاج المصادر بیهقی). || غفق ابل؛ هرساعت بر آب آمدن شتران. || غفق حمار؛ باربار بر ماده آمدن خر. (از منتهی الارب) (آنندراج). مکرر آمدن خر بر ماده. (از اقرب الموارد). || غفق قوم؛ به یک خواب خفتن ایشان. (از منتهی الارب) (آنندراج). غفق القوم غفقة؛ ناموا نومةً. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غفق بر چیزی یا کسی؛ انبوهی نمودن بر آن. (از منتهی الارب) (آنندراج): غفق علیه؛ هجم. (اقرب الموارد). || غفق کسی؛ ناگاه از غیبت بازگشتن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) باران که نه سخت باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || غفق السافور؛ آواز شیپور. (دزی ج2 ص218).

غفقة.

[غَ قَ] (ع اِ) یکبار خفتن، یقال: غفقنا غفقة من اللیل؛ ای نمنا نومةً. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم مرت از غفق است. رجوع به غَفق شود.

غفل.

[غَ فَ] (ع مص، اِمص، اِ) به معانی غفلة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به غفلة شود. || افزون و بلند و فراخی زیست. (منتهی الارب): الکثیرالرفیع، والسعة من العیش، یقال: هو فی غفل من عیشة. (اقرب الموارد). صاحب تاج العروس آرد: «الغفل محرکة، الکثیر الرفیع (به غین معجمه) والسعة من العیش» بنابراین غفل به معنی زندگی فراخ و خوش است(1). || (مص) نیم خواب شدن. چرت زدن. خواب سبک کردن. خوابیدن. (دزی ج2 ص218)(2).
(1) - چنانکه ملاحظه میشود در منتهی الارب غفل به معنی افزون و بلند، و در اقرب الموارد به معنی «الکثیرالرفیع» آمده است. در شرح قاموس ذیل غَفَلَة آرد: بسیار بلند فراخ از زندگانی و عیش است در صورتی که در متن قاموس که ضمن تاج العروس به چاپ رسیده است بدینسان است: «الغفل، محرکة الکثیرالرفیغ و السعة من العیش» و شرح قاموس ذیل «رفیغ» آرد: عیش رافغ و رفیغ؛ ای واسع طیب، و پیداست که در اینجا «الکثیرالرفیع» مناسب با «والسعة من العیش» است نه «الکثیرالرفیغ» چه در زبان عرب هم الکثیر الرفیغ گفته نمیشود بلکه گویند کثیر الرفعة، بنابراین اشتباه یکی از این لغت نویسان که رفیع را رفیغ خوانده دیگران را هم بنابر شیوه ای که دارند به اشتباه انداخته و همه «رفیغ» را «رفیع» نقل و یا ترجمه کرده اند. علاوه بر این در منتهی الارب به فرض که رفیع با عین باشد «واو» عطف بعد از «افزون» زائد است و باید «افزون بلند» باشد پس مسلماً غَفل به معنی الکثیر الرفیغ است نه الکثیر الرفیع.
(2) - دزی مصدر را ذکر نکرده و به ذکر فعل غَفَلَ کفایت کرده است و مصدر این فعل غفول و غفلة و غَفَل است.

غفل.

[غُ] (ع ص) آنکه از خیر و شر او امید و بیم نباشد. (منتهی الارب). آنکه امیدی به خیر او نیست و از شر او نمیترسند. (اقرب الموارد). || بی علامت و نشان از تیر قمار و راه و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زمین مانده که در آن نشان عمارت نباشد. کسائی گوید: زمینی که بی باران باشد. (از منتهی الارب). زمین بی نشان. (دهار). زمینی که نشان نبود در وی. (مهذب الاسماء). زمین که عمارت و نشان در آن نباشد. (از اقرب الموارد). زمین افتاده که در وی اثر عمارت نباشد. || ستور بی داغ. (منتهی الارب). چارپایی که داغ و نشانه نداشته باشد. (از اقرب الموارد). یقال: ناقة غفل؛ اشتری که داغ ندارد. (مهذب الاسماء). || تیر قمار بی بهره و بی تاوان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد که گوهر نسب ندارد. (منتهی الارب). آنکه حسب ندارد. (از اقرب الموارد). || شعر که قائلش معلوم نگردد. (منتهی الارب). کقوله: «ان القصائد شرها أغفالها؛ یعنی بدترین قصاید آن است که گویندهء آن معلوم نباشد». (از اقرب الموارد). || شاعر گمنام. (منتهی الارب). الشاعر المجهول. (از اقرب الموارد). || (اِ) پشم شتر. (منتهی الارب). اوبارالابل. (از اقرب الموارد). ج، اَغفال. (منتهی الارب). (اقرب الموارد). || (ص) رجل غفل؛ مرد ناآزموده کار. (منتهی الارب). کارهاناآزمود. ج، اَغفال. (مهذب الاسماء). مرد بی تجربه در امور. (از اقرب الموارد). || ناقة غفل؛ شترمادهء بی شیر. (منتهی الارب). || کتاب غفل؛ غیر مفید. (مهذب الاسماء). || محروم. عاری و بی بهره. غفل مِن... || بی نقطه. حرف بی نقطه. (دزی ج2 ص219).

غفل.

[غُفْ فَ] (ع ص، اِ) جِ غافل. (اقرب الموارد). رجوع به غافل شود.

غفلان.

[غُ] (ع اِمص) غفلت ورزی و بیخبری. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم مصدر از غَفَل. (از اقرب الموارد). || (ص) غافل. (اقرب الموارد). بی اندیشه و غافل و بیخبر و بی پروا. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - ناظم الاطباء به معنی وصفی به فتح اول آورده است ولی در اقرب الموارد به ضم آمده.

غفلت.

[غَ لَ](1) (ع مص) گذاشتن. فراموش کردن. (منتهی الارب). سهو. (دهار). رجوع به غفلة شود. || بی خبر گشتن. (منتهی الارب). نادانستن چیزی و توجه نداشتن به چیزی. (فرهنگ نظام). بی خبری و فراموشی. بی تمیزی و نادانی و بی تدبیری و بی پروایی. تهاون و سهل انگاری و عدم اعتناء. کاهلی و سستی. (ناظم الاطباء). بی خبری. غرارت. غرة. ناآگاهی. غافل بودن. رجوع به غفلة شود :
جهان سر به سر حکمت و عبرت است
چرا بهرهء ما همه غفلت است.فردوسی.
روز کین با خدنگ و نیزهء او
دشمنش را چه غفلت و چه حذر.فرخی.
وز بستر غفلت تو کنی ما را بیدار.
منوچهری.
و در عموم احوال از غفلت و کاهلی تجنب واجب شناسد. (کلیله و دمنه). در اظهار آن با تو تأملی میکردم که مگر... از خواب غفلت بیدار شوی. (کلیله و دمنه). هرکه از ناصحان در مشاورت... برخصت و غفلت راضی گردد از فواید رأی راست... بازماند. (کلیله و دمنه).
من رستم کمانکشم اندر کمین شب
خوش باد خواب غفلت افراسیابشان.
خاقانی.
به غفلت گر ز خاقانی گناهی در وجود آید
به استغفار آن خرده بزرگی عذرخواه آمد.
خاقانی.
در رکعت نخست گرت غفلتی برفت
اینجا سجود سهو کن و در عدم قضا.
خاقانی.
کی به غفلت چو دام و دد پویان
شیر مرغان غیب را جویان.نظامی.
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تونانی به کف آری و به غفلت نخوری.
سعدی (گلستان).
چنان خواب غفلت برده اند که گویی... مرده اند. (گلستان سعدی). مروت نباشد همه در تسبیح و من به غفلت خفته. (گلستان سعدی).
-بی غفلت؛ باخبر. آگاه. آنکه غفلت نکند :
گیتی به سان خاطر بی غفلت
پرنور نفع و خیر ازیرا شد.ناصرخسرو.
(1) - در تداول امروز فارسی زبانان به کسر اول استعمال میشود.

غفلت پیشه.

[غَ / غِ لَ شَ / شِ] (ص مرکب) آنکه پیوسته غفلت کند. غفلت کار. رجوع به غفلت شود.

غفلت داشتن.

[غَ / غِ لَ تَ] (مص مرکب) غفلت کردن. غافل بودن. بی خبری. ناآگاهی. رجوع به غفلت و غفلة شود.

غفلت زدگی.

[غَ / غِ لَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب) غفلت زده بودن. حالت شخص غفلت زده. دچار غفلت شدن. غافل بودن. رجوع به غفلت و غفلة شود.

غفلت زده.

[غَ / غِ لَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آنکه غافل باشد. رجوع به غفلت و غفلة شود :
اشک حسرت نمک انباشته در چشم امید
بخت غفلت زده در خواب گرانست هنوز.
ملاشانی تکلو (از آنندراج).

غفلت شمردن.

[غَ / غِ لَ شُ / شِ مُ دَ](مص مرکب) سهو دانستن. مشتبه و معیوب شمردن :
گفته های عاقلان غفلت شماری با نظر
خود نگویی تا امامت یا رسالت چیست بس.
ناصرخسرو.

غفلت کار.

[غَ / غِ لَ] (ص مرکب) آنکه پیوسته غفلت کند. غفلت پیشه. رجوع به غفلت شود :
حذر ای غافلان جاهل وار
حذر ای جاهلان غفلت کار.
مجد همگر (از آنندراج).

غفلت کردن.

[غَ / غِ لَ کَ دَ] (مص مرکب) غافل بودن. غفلت ورزیدن. غفلت داشتن. تغاضی. (منتهی الارب). رجوع به غفلت و غفلة شود : آن دیگری که تحرزی داشت... با خود گفت غفلت کردم. (کلیله و دمنه).

غفلتگیر کردن.

[غَ / غِ لَ کَ دَ] (مص مرکب) غافل گیر کردن.

غفلت ورز.

[غَ / غِ لَ وَ] (نف مرکب)بی خبر. غافل. بی پروا. بی احتیاط و بی اطلاع. (ناظم الاطباء). رجوع به غفلت شود.

غفلت ورزی.

[غَ / غِ لَ وَ] (حامص مرکب) بی خبری. بی اعتنایی. بی احتیاطی. بی پروایی. (ناظم الاطباء). غفلت ورزیدن. غفلت کردن. غافل بودن. ناآگاهی داشتن. غفلان؛ غفلت ورزی. (منتهی الارب). رجوع به غفلت و غفلة شود.

غفلت ورزیدن.

[غَ / غِ لَ وَ دَ] (مص مرکب) غفلت کردن. غافل بودن. ناآگاه بودن. بیخبر شدن. تغابی. تغاطس. تغاطش: لهو، غفلت ورزیدن از چیزی. تلهی، غفلت ورزیدن. (منتهی الارب). اگر غفلتی ورزم بنزدیک اصحاب خرد معذور نباشم. (کلیله و دمنه). هرکه... مال بدست آرد و در تثمیر آن غفلت ورزد زود درویش شود. (کلیله و دمنه).

غفلتی.

[غَ / غِ لَ] (حامص) بی خبری. بی احتیاطی. بی پروایی. (ناظم الاطباء). || (ق) در تداول مردم آذربایجان به معنی غفلةً (ناگهانی) استعمال میشود.

غفلقة.

[غَ لَ قَ] (ع اِ) طوفان. مجازاً بدبختی که کسی با آن تهدید میشود. نکبتهایی که ناگهان میرسند. (از دزی ج2 ص219).

غفلقة.

[غَ فَلْ لَ قَ] (ع ص) زن بدزبان بدکردار، و بالمهملة افصح. (منتهی الارب). عفلقة به عین مهمله فصیح تر است. (از اقرب الموارد). رجوع به عفلقة شود.

غفلة.

[غَ لَ] (ع مص) غافل شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). گذاشتن و فراموش کردن چیزی. (از منتهی الارب). بی تیمار شدن. (دهار). بیخبر گشتن. (منتهی الارب). ناآگاه بودن از چیزی، و سرشار صفت اوست. (آنندراج): غفل عنه غفولاً و غفلةً و غفلاً؛ ترکه و سها عنه. (اقرب الموارد). صاحب اقرب الموارد به نقل از مصباح آرد: غفلة، غایب شدن چیزی از خاطر انسان و به یاد نداشتن آن است، و گاهی دربارهء کسی استعمال کنند که چیزی را از روی اهمال و اعراض ترک کند. ج، غَفَلات. - انتهی : و انذرهم یوم الحسرة اذ قضی الامر و هم فی غفلة. (قرآن 19/39)؛ یعنی بترسان این کافران را و اعلام کن از حدیث روز حسرت؛ یعنی روز قیامت و شداید و عقوبات آن، چون کار بازگذارند و ایشان در غفلت و به ناکامی باشند.(1) || کفایت کردن کسی را در حالی که او غافل است و توجه ندارد. (از اقرب الموارد). || بی داغ کردن ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج). || غفلة الشی ء؛ پوشیدن آن را. (از اقرب الموارد). (المنجد). || غفلة کسی را؛ غافل کردن او را. (از اقرب الموارد). || (اِمص) بیخبری و فروگذاشت. (منتهی الارب). || در تداول عرفان برحسب گفتهء جرجانی در تعریفات: غفلة پیروی نفس است بر آنچه بدان تمایل دارد. و به قول «سهل» باطل کردن وقت به بطالت است، و گفته اند: غفلة از چیزی آن است که آن چیز به دلش خطور کند. - انتهی.
- علی الغفلة؛ غفلةً. ناگهان : علی الغفلة علیشاه با سپاه نصرت پناه به سروقت آنها رسیده. (مجمل التواریخ گلستانه ص22).
(1) - ترجمهء آیه از تفسیر ابوالفتوح رازی نقل شده است.

غفلةً.

[غَ لَ تَنْ] (ع ق) غافلانه. بدون تأمل. بدون ملاحظه. به ناگاه. بیخبر. بی اندیشه و بدون فکر. (ناظم الاطباء). ناگهان. ناگاه. ناگه. نابیوسان.
- غفلةً داخل شدن؛ سرزده داخل شدن.
رجوع به غفلت و غفلة شود.

غفلیقة.

[ ] (ع اِمص) نگون بختی. شکست. شورش و انقلاب. (از دزی ج2 ص219).

غفنج.

[غَ فَ] (اِ) قاشقی یا ظرفی چوبی برای کشیدن آب که در کنار چشمه ها و بعضی از راهها دیده میشود و آن را از چوب درخت درست میکنند. (از فرهنگ شعوری). شعوری در شرح لغت کلمهء صوصق به کار برده است و این کلمه هم به معنی قاشق چوبی است هم به معنی ظرفی چوبی که با لولهء فلزی آن را درست میکنند و با آن آب میکشند، و معلوم نیست مراد او کدام است.

غفو.

[غَفْوْ] (ع مص) غفو کسی؛ به خواب شدن و خفتن او. (از منتهی الارب). خوابیدن یا چرت زدن و یا به خواب سبک رفتن. (از اقرب الموارد). || غفو کسی یا چیزی؛ برآمدن او بر آب. (از منتهی الارب): غفا الشی ء؛ طفا علی الماء. (اقرب الموارد). || (اِ) پشتهء بلند که آب بر آن نرود. (منتهی الارب). زُبیَه. (اقرب الموارد). || مغاکی جهت شکار شیر. (ناظم الاطباء).

غفو.

[غُ فُوو] (ع مص) به معانی غَفْوْ در حالت مصدری. رجوع به غَفْوْ شود.

غفوده.

[غُ دَ / دِ] (اِ) هفته. (اوبهی) (فرهنگ شعوری از تحفه). ایام هفته که از اول روز شنبه است تا آخر روز جمعه. (برهان قاطع) (آنندراج). مصحف شفوده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

غفور.

[غَ] (ع ص) آمرزگار. ج، غُفُر. (منتهی الارب) (آنندراج). آمرزندهء گناه. (ترجمان علامهء جرجانی). آمرزنده. (دهار). آمرزنده و پوشندهء گناه. (مهذب الاسماء). غَفّار. عَفُوّ. صفوح. صَفّاح. || (اِخ) یکی از صفات باری تعالی است؛ یعنی ساتر گناه بندگان خود. (منتهی الارب) (آنندراج). نامی از نامهای خدای تعالی. اسمی از اسماء صفات الهی : ان الله لغفور رحیم. (قرآن 16/18)؛ یعنی به تحقیق خدا آمرزندهء مهربان است :
که شناسد که چیست از عالم
غرض کردگار فرد غفور.ناصرخسرو.
رحمت بارخدایی که کریمست و لطیف
کرم بنده نوازی که غفور است و ودود.
سعدی.
دست حاجت چو بری پیش خداوندی بر
که کریم است و رحیم است و غفور است و ودود.
سعدی.

غفور.

[غُ] (ع مص) به معنی غَفر (مص) و غفران. (از اقرب الموارد). رجوع به غفر و غفران شود.

غفور.

[غُ] (ع اِ) جِ غُفر و غَفر، به معنی بزغالهء کوهی. (از اقرب الموارد). رجوع به غفر شود.

غفورآباد.

[غَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جندق بیابانک بخش خوربیابانک شهرستان نائین، که در 16هزارگزی باختر خور و 14هزارگزی راه چاه ملک به فرخی واقع است. در جلگه قرار دارد و گرمسیر است. سکنهء آن 103تن شیعهء فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خرماست و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی، کرباس بافی و زغال سوزی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

غفوری طالقانی.

[غَ یِ لَ] (اِخ) وی شاعر دورهء صفوی است. او را مجموعه ای است که شامل اشعار متقدمان و متوسطان است و ظاهراً آن را در قرن دهم هجری قمری گرد آورده است و منقسم بر ابوابی است در اقسام شعر که به مناسبت مضمون مبوب شده است، و در اواخر هر باب اشعاری از شعرای متأخران آورده است و اغلب آنان شعرای دورهء صفویه میباشند از قبیل صائب تبریزی، وحشی بافقی و اقران ایشان، و از این قرار گردآورندهء این کتاب نیز در همان اوان میزیسته است و قطعاً این مجموعه پس از سال 1028 ه . ق. که سال رحلت شاه عباس اول صفوی است گرد آمده زیرا در ورق 124 در صدر قطعه شعری ثبت است: «حضرت پادشاه عرش اساس شاه عباس نور الله مرقده». و جای دیگر در ورق 201 نیز مسطور است: «من افکار شاه جنت اساس شاه عباس نور مرقده». و واضح است که این کتاب پس از رحلت این پادشاه تدوین یافته. از این کتاب که مشحون از زبدهء اشعار بزرگان شعرای متقدمان و متوسطان است یک نسخهء منحصر به فرد در کتابخانهء آقای حاج حسین آقا ملک در تهران موجود است و در آن 23 بیت به اسم رودکی مندرج است. (از احوال و اشعار رودکی ج1 ص26).

غفول.

[غَ] (ع ص) شتر ماده که به سبب متانت و رزانت از چیزی نرمد. (منتهی الارب) (آنندراج). شتر مادهء ابلهی که از شیر دادن به بچهء از شیر بازگرفته شده امتناع نکند و به دوشیدن شیر از وی بی اعتنا باشد. (از اقرب الموارد).

غفول.

[غُ] (ع مص) غافل شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). به معانی غفلة و غَفَل. (از اقرب الموارد). رجوع به غفلة و غَفَل شود.

غفوة.

[غَفْ وَ] (ع، اِ) اسم مرت از غَفْوْ در حالت مصدری. یکبار به خواب شدن یا چرت زدن. (از اقرب الموارد). چرت. خواب سبک. ج، غَفَوات. (دزی ج2 ص219). || یکبار برآمدن چیزی بر آب. (از اقرب الموارد). || پشتهء بلند که آب برآن نرود. زُبیَة. (اقرب الموارد). رجوع به غَفْوْ شود. || مغاکی که در بلندی جهت شکار شیر کنند. (ناظم الاطباء).

غفة.

[غُفْ فَ] (ع اِ) قوت روزگذار. آنقدر از علوفه و جز آن که بدان زیست توان کرد. (منتهی الارب) (آنندراج). البلغة من العیش. کقوله: «و غفة من قوام العیش تکتفینی». (اقرب الموارد). || موش، بدان جهت که قوت روزگذار گربه است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || آنچه از گیاه و جز آن که شتر عجالة در دهان گیرد. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه شتر با دهانش به شتاب تناول کند. (از اقرب الموارد). || غفة الاناء و الضرع، بقیهء آنچه در ظرف یا در پستان است. (از اقرب الموارد).

غفه.

[غُ / غُفْ فَ / فِ] (اِ) پوستین برهء بسیار نرم. (از برهان قاطع). پوستین بره که به غایت نرم و نیکو باشد. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). پوستین بره بود که به غایت لطیف بود. (فرهنگ جهانگیری). پوستین باشد از پوست برهء جعد. (فرهنگ اسدی) :
روی هریک چون دو هفته گرد ماه
جامه شان غفه سمورینشان کلاه.
رودکی (از فرهنگ اسدی).

غفی.

[غَ فا] (ع اِ) آنچه درآید و دور کرده شود از گندم مانند دانهء تلخه و کاه ریزه. (منتهی الارب). شی ء یکون فی الطعام کالزؤان او التبن یخرج منه فیرمی به. (اقرب الموارد). || کاه گندم. (منتهی الارب). یا غفا اسم کاه است مانند اغفی. (از تاج العروس). || آفتی است خرمابن را که مانند غبار بر غوره نشیند پس خرمایش رسیده نشود بگذارند. (منتهی الارب). به معنی غُفاء. (اقرب الموارد)(1).
(1) - صاحب منتهی الارب بعضی از معانی غُفاء را نیز برای غفی ذکر کرده است. رجوع به غفاء شود. در ناظم الاطباء به معنی خوابیدن نیز آمده است ولی در فرهنگهای معتبر به این معنی غفیة است نه غفی. رجوع به اقرب الموارد شود.

غفی.

[غَفْیْ] (ع مص)(1) دور نمودن دانهء تلخه را از گندم و پاکیزه کردن از آن و از کاه و جز آن. (از منتهی الارب). پاک کردن طعام از غَفی. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).
(1) - صاحب منتهی الارب به صورت غَفَیً آورده و آن غلط است. رجوع به تاج العروس و قطرالمحیط و اقرب الموارد شود.

غفیر.

[غَ] (ع مص) آمرزیدن و پوشیدن خدای گناه کسی را. (منتهی الارب). مغفرت. غَفر. غفران. غُفور. (از اقرب الموارد). || (اِ) موی گردن و پس گردن و موی رخسار. (منتهی الارب). || (ص) بسیار، و جمعی که زیاده از ایشان نتواند (کذا) دید. (غیاث اللغات). الجماء الغفیر؛ خود که همهء سر را درگیرد. (منتهی الارب). البیضة التی تجمع الرأس و تضمه. (اقرب الموارد). || رجلٌ غفیر؛ مردی درگذارنده. (مهذب الاسماء). در فرهنگهای معتبر دیده نشد. || جم غفیر؛ همه. جمیع. در منتهی الارب آمده: یقال: جاؤا جماً غفیراً؛ یعنی آمدند همه، چه شریف و چه وضیع، و کسی خلاف نورزیده. و آن نزد سیبویه اسمی است که به جای مصدر گذاشته شده و مانند مصدر منصوب میشود؛ ای مررت بهم جموماً غفیراً، و بعضی آن را غیر مصدر دانسته اند. و ابن انباری در آن رفع را به تقدیر «هم» (به ضم هاء) روا شمرده است. و کسائی گوید: عرب جماء غفیر را در «تمام» منصوب کنند و در نقصان مرفوع، و آن به صور گوناگونی آمده: جماءً غفیراً و جم الغفیر و جماء الغفیرة و الجماء الغفیر و جماء الغفیری (مقصوراً) و جم الغفیرة و جماء الغفیرة و جماء غفیرة (مبنیاً) و الجم الغفیر و بجماء الغفیر و الغفیرة. (از منتهی الارب). رجوع به جم و جماء شود : با آن جم غفیر و جمع کثیر از سر شوق سعادت و حرص شهادت به اشداق آن مخاوف و افواه آن نتایف فرورفت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص408).

غفیرة.

[غَ رَ] (ع مص) به معنی غفیر در حالت مصدری. (از منتهی الارب). آمرزیدن و پوشیدن خدای گناه کسی را. رجوع به غفر و غَفیر و غُفران شود. || (اِ) پوشش، و یقال: ما فیه غفیرة؛ یعنی نمی بخشد گناه کسی را. (منتهی الارب). ما فیه عذیرة و لاغفیرة؛ یعنی عذر نمی آورد و گناه کسی را نمیبخشد. (از اقرب الموارد). یقال: لیس منهم غفیرة؛ ای لایغفرون الذنب. (مهذب الاسماء). || غفیرة الشی ء؛ سزاوار آن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه بدان چیزی اصلاح شود و پوشیده گردد. (از اقرب الموارد). || کثرت و زیادت. (اقرب الموارد). || جم الغفیرة؛ لغتی است در جم الغفیر. (منتهی الارب).

غفیرة.

[غُ فَ رَ] (اِخ) نام زنی. (منتهی الارب). غفیرة بنت رباح الحبشیة از صحابیات است. او خواهر بلال مؤذن رسول خدا بود. برادری به نام خالد نیز دارند. (از قاموس الاعلام ترکی).

غفیری.

[غَ را] (ع اِ) جماءالغفیری، لغتی است در جم الغفیر. رجوع به غفیر و جم الغفیر شود.

غفیفة.

[غَ فی فَ] (ع ص) غفیفة من بقل؛ ترهء سبز و تازه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غفیل.

[] (اِخ) ابن محمد بن غفیل بن غنیمة عامری. او از عبدالملک بن شعبة روایت کرد و سلفی نیز از وی روایت دارد. (از تاج العروس).

غفیلة.

[غُ فَ لَ] (اِخ) نام روز نیمهء ماه رجب(1).
(1) - یادداشت مؤلف.

غفیلة.

[غُ فَ لَ] (ع اِ) نام نمازی است از نمازهای نافله که میان نماز مغرب و عشاء خوانده میشود، و آن دو رکعت است. در رکعت اول پس از حمد این آیات را میخوانند: «و ذاالنون اذ ذهب مغاضباً فظن ان لن نقدر علیه فنادی فی الظلمات أن لااله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین. فاستجبنا له و نجیناه من الغم و کذلک ننجی المؤمنین» (قرآن 21/87 و 88). و در رکعت دوم بعد از حمد این دعا را میخوانند: «اللهم انی اسئلک بمفاتح الغیب التی لایعلمها الا انت أن تصلی علی محمد و آله و اَن تفعل بی کذا و کذا (به جای این کلمه حاجت ذکر میشود) اللهم انت ولی نعمتی القادر علی طلبتی تعلم حاجتی فأسئلک بحق محمد و آله علیه و علیهم السلام لما قضیتها لی». رجوع به مفاتیح الجنان چ 1360 ه . ق. ص18 شود.

غفیلة.

[غُ فَ لَ] (اِخ) بطنی است از عرب. ابن حبیب گوید: غفیلة بن عوف بن سلمة در «سکون» است، و غفیلة بن قاسط در ربیعه (بنی ربیعة) و غفیلة بنت عامربن عبدالله بن عبیدبن عویج عدویة. (از تاج العروس) (منتهی الارب). در انساب آمده، غفلیة بطنی از سکون و از ربیعة بن نزار است. (انساب ورق 410 ب). رجوع به همین کتاب شود.

غفیلة.

[غُ فَ لَ] (اِخ) (ابو...) کوفی شیعی. او از امام باقر (ع) روایت کند. (از تاج العروس).

غفیلة.

[غُ فَ لَ] (اِخ) ابن عوف بن سلمة. رجوع به غفیلة (بطنی از عرب) شود.

غفیلة.

[غُ فَ لَ] (اِخ) ابن قاسط. رجوع به غفیلة (بطنی از عرب) شود.

غفیلة.

[غُ فَ لَ] (اِخ) بنت عامر. رجوع به غفیلة (بطنی از عرب) شود.

غفیلی.

[غُ فَ لی ی] (ص نسبی) منسوب است به غفیلة که بطنی از عرب است. رجوع به غفیلة (بطن) شود.

غفیة.

[غَ یَ] (ع مص) خوابیدن. (منتهی الارب): غفی فلان؛ یغفی غفیة؛ نعس. خوابیدن سبک. (از اقرب الموارد). || (اِ) پشتهء بلند که آب بر آن نرود. (منتهی الارب). زُبیَة. (اقرب الموارد).

غق.

[غَق ق] (ع مص) غق قار؛ جوشیدن قیر و آواز برآوردن. (منتهی الارب). جوشیدن قیر و شنیده شدن آواز آن. (از اقرب الموارد). || غق صقر؛ بانگ کردن چرغ. (منتهی الارب): غق الصقر؛ صوّت. (اقرب الموارد). || (اِ) غق ماء؛ آواز آب چون از جای گشاده در تنگ جای آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حکایت آواز زاغ چون گران گردد آواز آن. (منتهی الارب). حکایة صوت الغراب اذا غلظ صوته. (اقرب الموارد).

غقاق.

[غَقْ قا] (ع ص) صیغهء مبالغه از غَقّ. قیر جوشنده که آواز آن شنیده شود. || چرغ بانگ کننده. رجوع به غَقّ شود. || (ص) به معنی غَقوق است. (منتهی الارب). در قطر المحیط به این معنی غقاقة آمده است. رجوع به غقوق شود.

غقاقة.

[غَقْ قا قَ] (ع ص) به معنی غَقوق. (قطر المحیط). رجوع به غقوق شود.

غق غق.

[غِ غِ] (ع اِ صوت) حکایت بانگ جوشش، منه الحدیث: «ان الشمس لتقرب من الناس یوم القیامة حتی ان بطونهم تقول غق غق». (منتهی الارب). حکایة صوت الغلیان. (اقرب الموارد).

غقغقة.

[غَ غَ قَ] (ع مص) بانگ کردن چرغ. (منتهی الارب) (آنندراج). بانگ چرغ. (مهذب الاسماء). بانگ کردن غراب. (اقرب الموارد).

غققة.

[غَ قَ قَ] (ع اِ) فرستوک کوهی. (منتهی الارب) (آنندراج). پرستوهای کوهی. الخطاطیف الجبلیة. (اقرب الموارد).

غقوق.

[غَ] (ع ص) زن که از شرمش وقت جماع آواز برآید. (از منتهی الارب). امرأة غقوق؛ یسمع لفرجها صوت عند الجماع. (از قطر المحیط).

غقیق.

[غَ] (ع مص) به معانی غَقّ در حالت مصدری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آواز جوشیدن دیگ. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) بانگ آب وقتی که در تنگ جای آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غک.

[غَ / غُ] (1) (ص) شخصی را گویند که قد کوتاهی داشته باشد و به این قد و بالا بسیار فربه و بی اندام و مضحک هم باشد. (برهان قاطع). فربه و کوتاه قد و بی اندام. (جهانگیری). کوتاه فربه، و بعضی گفته اند کسی که مهره های پشتش بیرون آمده بواسطهء آن خم در قامتش به هم رسد. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا) :
سیفک چماق دولت و دین کون فراخ غک
منسوخ شوخ شوم گران جان سرسبک.
پوربهای جامی (از رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - در برهان قاطع به فتح اول و در فرهنگ رشیدی و جهانگیری به ضم اول آمده است.

غکه.

[غُ کَ / کِ] (اِ صوت) جستن گلو را گویند و آن را به عربی فواق خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج). هکجه باشد و به تازی فواق گویند. (از جهانگیری). هکهک. (ناظم الاطباء).

غل.

[غُ] (اِ) مخفف غول که دیو بیابانی است. (آنندراج). رجوع به غول شود. || مخفف غُلّ. رجوع به غُلّ شود. || اره. || غلغله. (ناظم الاطباء).

غل.

[غَل ل] (ع مص) دست وا گردن بستن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی): غل یده الی عنقه؛ آن را با غل بست. (از منتهی الارب). || طوق در دست و پای و گردن کسی نهادن. (منتهی الارب). گذاشتن غل در گردن یا دست کسی. (از تاج العروس). || غل در شی ء؛ در آورده شدن در آن. (از منتهی الارب). داخل کردن در چیزی. (از اقرب الموارد). درآوردن. || غل در شی ء؛ درآمدن در آن. (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || غل مفاوز؛ درآمدن در بیابانها. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غل آب در میان اشجار؛ رفتن آب در میان درختان. (از تاج العروس) (المنجد).(1) || غل چیزی؛ بر گرفتن آن را در نهان، و آن را در متاع خود پنهان کردن: غل فلان کذا؛ اخذه فی خفیة و دسه فی متاعه. (اقرب الموارد). || غل غلالة؛ پوشیدن آن را. (منتهی الارب) پوشیدن شاماکچه را. (ناظم الاطباء). || غل بصر؛ از راستی میل کردن نگاه کسی. (از منتهی الارب). منحرف شدن از راستی. (از تاج العروس). || غل دهن در رأس؛ در بن موی دررسانیدن روغن را. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غل المرأة؛ حشاها. (منتهی الارب) (تاج العروس)(2): غل المرأة؛ جعل لها حشیة و لایکون الا من ضخم. (اقرب الموارد). صاحب شرح قاموس گوید: غل المرأة؛ یعنی پر کرد و آگند زن را با ذکر خود و این جز به سبب ستبری نباشد. || یقال: غل الکبش قضیبه من غیر ان یرفع الالیة. (منتهی الارب)؛ یعنی درآورد تکه نرهء خود را بی آنکه بلند کند دنبه را. (ناظم الاطباء). || غل ضیعة؛ غله کردن آب و زمین. (منتهی الارب). غله آوردن آب و زمین. (ناظم الاطباء). || غل نوی به قت؛ آمیختن خسته را با سپست. (از منتهی الارب). آمیختن هسته را با سپست. (ناظم الاطباء). || ماله اُلَّ و غُلَّ دعائی است علیه کسی؛ یعنی در قضاء افکنده شود و دیوانه گردد و در گردنش غل زده شود، دعاء علیه؛ ای دفع فی قضاء و جن فوضع فی عنقه الغل. (اقرب الموارد) (تاج العروس). صاحب منتهی الارب گوید: «و یقال ماله اُلٌّ و غُلٌّ(3)؛ ای شی ء من الیل، و قید (شاید: قیل) دعاء علیه. - انتهی. در شرح قاموس به فارسی و همچنین در صحاح جوهری تنها به ذکر عبارت مطابق ضبط اقرب الموارد کفایت شده است و در شرح ترکی قاموس چنین آمده: در قول عربها که در مقام دعای بد (نفرین) گویند: ماله ال و غل، اُل، ماضی مجهول است به معنی: بقفای او زدند و او را پیش راندند، و غل نیز ماضی مجهول است به معنی: دیوانه گردید و برگردن او طوق زدند. - انتهی. پس در معنی عبارت چنین میتوان گفت: او را چه شده است؟ بر قفایش بزنند و پیش رانند و دیوانه گردد و غل بر گردنش بندند. و بنابراین قول ناظم الاطباء که گوید: «دعایی است؛ یعنی هلاک کرده شود و برساد به وی تشنگی» ظاهراً غلط است.
(1) - صاحب منتهی الارب مصدر «غل الماء» را غلول آورده و در المنجد غَلّ آمده است و صاحب تاج العروس مصدر را ذکر نکرده است.
(2) - چنانکه ملاحظه میشود عبارت «حشاها» معنی «غل المرأة» است و ناظم الاطباء آن را مفعول غل دانسته و در معنی دچار اشتباه شده است.
(3) - این ضبط در فرهنگهای معتبر دیده نشد.

غل.

[غِل ل](1) (ع مص) غل صدر؛ کینه داشتن و دل پر کینه گردیدن. (از منتهی الارب) (آنندراج). غش یا کینه و دشمنی داشتن. (از اقرب الموارد). کینه ور شدن. (مصادر زوزنی) (دهار) (تاج المصادر بیهقی). || رشک بردن. حسد بردن. (دزی ج2 ص212). || (اِمص) کینه. (ترجمان علامهء جرجانی) (مجمل اللغة) (مهذب الاسماء) (مقدمة الادب زمخشری). کین. (مقدمة الادب). کینه و خیانت و کدورت. (غیاث اللغات). حسد. عداوت. دشمنی. حقد. غش : و نزعنا ما فی صدورهم من غل. (قرآن 7/43).
غل است مرا به دل درون از تو
گر هست ترا ز من بدل در غل.ناصرخسرو.
سزای غل بود آن گردنی که بر صاحب
به جهل سینهء خود پر ز کینه دارد و غل.
سوزنی.
این همه وهم تو است ای ساده دل
ورنه با تو نه غشی دارم نه غل.
مولوی (مثنوی).
قبیلهء ازد و اشعریان بددل نشوند و ایشان را غل و حقد و حسد نبود. (تاریخ قم ص273).
-بی غل و غش؛ بی شبهه و بی تردید و بی عیب. (ناظم الاطباء). آنکه کینه و حسد و حقد ندارد.
-بی غل یا بی غش و غل؛ در تداول فارسی زبانان غالباً به فتح غین است به معنی بی حیله و بی فریب و مکر. (از ناظم الاطباء). آنکه کینه و حسد و حقد ندارد :
فتنه مشو هیچ بر حمایل زرین
علم نکوتر، ز علم ساز حمایل
فتنهء این روزگار پرغش و غلی
زآنکه نگشته ست جانت بی غش و بی غل.
ناصرخسرو (دیوان ص244).
رجوع به بی غش شود.
-غش و غل؛ به معنی غل و غش است. رجوع به غش شود.
-غل و غش؛ در تداول فارسی زبانان غالباً به فتح هردو غین استعمال شود به معنی کینه و دشمنی و حسد و عداوت و غرض و بددلی.
(1) - در تداول عامهء ایرانیان غالباً مخفف استعمال شود مگر در اضافه.

غل.

[غُل ل] (ع اِمص) تشنگی، یا سختی و سوزش تشنگی و سوزش شکم. (منتهی الارب) (آنندراج). عطش یا شدت آن یا حرارت جوف. (از اقرب الموارد). || (اِ) طوق آهنی و بند. (غیاث اللغات) و در فارسی مخفف گویند. (از آنندراج). بند. (مهذب الاسماء) (مقدمة الادب زمخشری). بند گردن. بند دست. (مقدمة الارب زمخشری). بند دست و گردن. (ترجمان علامهء جرجانی). گردن بند و هرچه گرد گیرد چیزی را. ج، اَغلال. (منتهی الارب). قلاده ای که بر گردن بندی نهند. طوقی آهنی یا دوالی است که در گردن یا دست قرار دهند. (از اقرب الموارد). هو القید الذی یجمع الیمین و العنق. (کشف الاسرار ج10 ص318). زنجیر. طوق. (فرهنگ شاهنامهء دکتر شفق) :
عدو را از تو بهره غل و پاوند
ولی را از تو بهره تاج و پرگر.دقیقی.
به پیش آوریدند آهنگران
غل و بند و زنجیرهای گران.دقیقی.
مگر یک رمه نامداران سران
شود رسته از غل و بند گران.فردوسی.
بسودند زنجیر و مسمار و غل
همان بند رومی به کردار پل.فردوسی.
آن قمری فرخنده با قهقهه و خنده
اندر گلو افکنده هر فاخته ای یک غل.
منوچهری.
درساعت چون این نامه را بخوانی بوذرجمهر را با بند گران و غل به درگاه عالی فرست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص338). چون بزرجمهر را به میدان کسری رسانیدند، فرمود که همچنان با بند و غل پیش ما آرید. (تاریخ بیهقی ایضاً ص340).
ور بگردد گردشان شیطان به مکر و غدر خویش
مکر شیطان را چو غل در گردن شیطان کنند.
ناصرخسرو.
خوی بد اندر ره آزادگی
قید دو دست و غل برگردن است.
ناصرخسرو.
و طوس را بند و غل برنهی و نزدیک ما فرستی. (فارسنامهء ابن البلخی ص44).
دلم مرغی است در غل بسته چون سنگ
چو سیم قل هواللهی مصفا.خاقانی.
دل چه سگست تا بر او غل ز هوای او زنم
کی رسد آن خراب را قفل وفای چون توئی.
خاقانی.
دیگر اسیران را غلها بر گردن بسته به غزنین فرستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص406).
نباشد هیچ هشیاری در آن مست
که غل بر پای دارد جام در دست.نظامی.
بملکی در چه باید ساختن جای
که غل بر گردن است و بند بر پای.نظامی.
آن را که طوق مقبلی اندر ازل خدای
روزی نکرد چون نکشد غل مدبری.سعدی.
-غل از انگشتری نشناختن؛ کنایه از سخت خرفت و کودن بودن :
تا تو ز دینار ندانی پشیز
به نشناسی غل از انگشتری.ناصرخسرو.
- غل جامعه؛ نوعی غل که دستها را به گردن بندد. جوهری در صحاح گوید: جامعه به معنی غل است، زیرا دستها را به گردن جمع میکند.
|| به زن بدخو غل قمل گویند. (از منتهی الارب).
-امثال: غل به انگشتری چه ماند : مرا همچو خود خر همی چون شمارد چه ماند همی غل مر انگشتری را.
ناصرخسرو.

غلا.

[غَ] (ع اِمص) قحطی و گرانی نرخ غله و دیگر مأکولات. (ناظم الاطباء). رجوع به غلاء شود : فضلای عصر در ذکر آن غلا منظومات بسیار گفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص330). و عاقبة الامر در قلعه غلا و قحط و وبا ظاهر گشت. (جامع التواریخ رشیدی).

غلاء .

[غَ] (ع مص) گران شدن نرخ. (تاج المصادر بیهقی) (دهار) (مصادر زوزنی). گرانی نرخ. (مهذب الاسماء). قحط و گران شدن نرخ غله و هرچیز. (غیاث اللغات). گران گردیدن نرخ. (منتهی الارب). ضد رخص. بالا رفتن قیمت. (از اقرب الموارد) : در میان اهل فریم غلای عظیم(1) ظاهر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص268). در سنهء احدی و اربعمائه (401) در بلاد خراسان عموماً و در نیشابور خصوصاً قحطی شامل(2)و غلائی هایل و بلائی نازل حادث شد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص325). || (ص) رجل غلاء؛ مرد سخت دوراندازنده تیر را. (منتهی الارب). بعید الغلو بالسهم. (اقرب الموارد). || (اِ) نوعی از ماهی خرد. ج، اَغلیَة. (منتهی الارب) (آنندراج). سمک قصیرالجسم. (اقرب الموارد).
(1) - در نسخهء چاپی غلای عظیم آمده است و در نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء لغت نامه (ص229) «غلائی عظیم» نوشته شده است. و ضبط اخیر صحیح مینماید.
(2) - نسخهء چاپی کلمهء شامل را ندارد و مطابق نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء لغت نامه (ص295) قحطی شامل باید باشد.

غلاء .

[غِ] (ع مص) به غایت برداشتن دست را در انداختن تیر، یا به نهایت قوت دور انداختن. (منتهی الارب). مصدر دوم باب مفاعله، از غالی. (از اقرب الموارد). مغالاة. (اقرب الموارد). || مبالغه در کاری. || به بهای گران خریدن. (از اقرب الموارد). رجوع به مغالاة شود.

غلاء .

[غِ] (ع اِ) جِ غَلْوَة. (منتهی الارب). رجوع به غلوة شود.

غلائل.

[غَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ غَلیلَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) . رجوع به غَلیلَة شود.

غلائل.

[غُ ءِ](1) (اِخ) شهری از شهرهای خزاعة. (منتهی الارب). از بلاد خزاعه در حجاز است. (از معجم البلدان) (تاج العروس).
(1) - یاقوت به فتح اول آورده ولی در تاج العروس و منتهی الارب به ضم است.

غلائینی.

[غَ] (اِخ) (1885 - 1944 م.)(1). شیخ مصطفی بن محمد سلیم غلائینی بیروتی. او منشی مجلهء النبراس و مدرس مکتب السلطانی و دانشکدهء عثمانیة در بیروت است. او راست:
1- اریج الزهر که کتابی اخلاقی و اجتماعی و ادبی است، این کتاب در مطبعة الاهلیة بیروت به سال 1329 ه . ق. =1911 م. به چاپ رسیده است. 2- الاسلام روح المدنیة و اللورد کرومر. 3- الثریا المضیئة فی الدروس العروضیة. به سال 1319 ه . ق. در بیروت چاپ شده است. 4- الدروس العربیة شامل چهار حلقه: حلقهء نخست سلم، دوم تمهیدی، سوم بخش صرف، چهارم بخش نحو. 5- رجال المعلقات العشر، که در آغاز آن خلاصهء تاریخ عرب پیش از اسلام و خلاصهء تاریخ زبان عربی از دورهء جاهلی تا عصر حاضر آمده. این کتاب به سال 1331 در مطبعة الاهلیة بیروت چاپ شده است. 6- سلم دروس العربیة فی مبادی ء علمی الصرف و النحو. به سال 1329 ه . ق. در بیروت چاپ شده است. 7- عظة الناشئین، کتابی است راجع به اخلاق و آداب و مسائل اجتماعی. 8- لباب الخیار فی سیرة المختار. مختصری است دربارهء سیرت نبوی. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1419).
(1) - رجوع به اعلام المنجد شود.

غلاب.

[غِ] (ع مص) مغالبة. (مصادر زوزنی). همدیگر چیرگی جستن و غلبه کردن بر کسی. (منتهی الارب). غالبه مغالبة و غلاباً، قاهره. (اقرب الموارد). غلبه جستن بر همدیگر و چیره شدن بر کسی. رجوع به مغالبة شود.

غلاب.

[غَلْ لا] (ع ص) بسیار چیره دست. (منتهی الارب) (آنندراج). مبالغهء غالب. سخت چیره.

غلاب.

[غَ] (اِخ) نام زنی. (منتهی الارب). جدهء بنی غلاب از محارب بن خصفة. رجوع به تاج العروس ذیل غلب و رجوع به غلاب (بنی...) شود.

غلاب.

[غَلْ لا] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب). نام پدر خالدبن غلاب بصری است. (از انساب سمعانی ورق 413ب). پدر خالد قرشی بصری. (تاج العروس).

غلاب.

[غَ] (اِخ) (بنی...) همان بنی حارث بن اوس هستند، رشاطی گوید: حارث پسر اوس بن نابغة بن غنی بن حبیب بن واثلة بن دهمان بی نصربن معاویه است و بنی حارث اهل بیتی در بصره بودند و ببنی غلاب شهرت داشتند و غلاب جدهء آنان از محارب بن خصفة بود. (از تاج العروس). صاحب ریحانة الادب آرد: بنی غلاب یا بنی غلان قبیله ای است در بصره از شعب بنی نصربن معاویه از بطون قبیلهء هوازن، و گویند در غیر بصره یک تن از ایشان نیست. (ریحانة الادب ج6 ص308).

غلابارگی.

[غُ رَ / رِ] (حامص مرکب)مخفف غلامبارگی. رجوع به غلامبارگی شود :
ای آنکه توئی چاره بیچارگیم
از تو صله خواستن بود بارگیم
گیرم ندهی جامگی و بارگیم
آخر بدهی سیم غلابارگیم.سوزنی.

غلاباره.

[غُ رَ / رِ] (ص مرکب) مخفف غلام باره. شاهدباز و امردپرست :
گاه غلاباره را چو سرمه بسایم.سوزنی.
رجوع به غلام باره شود.

غلابی.

[غَلْ لا بی ی] (ص نسبی) منسوب است به غلاب که نام والد خالدبن غلاب بصری است. (از انساب سمعانی ورق 413 ب).

غلابی.

[غَلْ لا / غَ] (اِخ) احوص بن مفضل بن غسان بن فضل بن معاویة بن عمروبن خالدبن غلاب غلابی، مکنی به ابوامیه. وی منسوب به غلاب است که نام زنی است و این زن مادر خالدبن حارث بود. ابوامیه از اهل بغداد بود. از پدرش کتاب تاریخ او را روایت کرد، و نیز از محمد بن عبدالملک بن ابی الشوارب و ابراهیم بن سعید جوهری و دیگران روایت دارد. مدتی به شغل قضاء بصره گماشته شد، و به سال 300 ه . ق. به زندان بصره درگذشت. رجوع به انساب سمعانی ورق 413ب و اللباب فی تهذیب الانساب ج2 شود.

غلابی.

[غَلْ لا / غَ] (اِخ) عبدالله بن معاذبن نشیط(1) غلابی بصری. او از بصریان روایت کند و هشام بن یوسف قاضی صنعاء از وی روایت دارد. رجوع به انساب سمعانی ورق 413ب شود.
(1) - در متن «انساب» بشیط آمده و ظاهراً نشیط باید باشد.

غلابی.

[غَ ] (اِخ) محمد بن زکریابن دینار غلابی، مکنی به ابوعبدالله. او یکی از روات سیر و احداث و مغازی و غیر آن بود. وی ثقه و صادق است. او راست: کتاب مقتل الحسین بن علی، کتاب وقعهء صفین، کتاب الجمل، کتاب الحرة، کتب مقتل امیرالمؤمنین، کتاب الاجواد و کتاب المبخلین. (از فهرست ابن الندیم چ 1 مصر ص157). صاحب تاج العروس کنیهء او را «ابوبکر» آورده و به نقل از ابن اثیر گوید: غلابی از عبدالله بن رجاء روایت کرد و طبرانی از وی روایت دارد. و غلاب نام یکی از اجداد او بود. - انتهی. در ریحانة الادب (ج3 ص160) آمده است: نسبت وی جوهری و از قبیلهء غلاب (به فتح غین و تخفیف لام) است. او از وجوه و اعیان محدثان امامیه در اواخر قرن سیم هجرت و مورخ اخباری و کثیرالعلم بود. تألیفاتی در اخبار فاطمه(ع) و جمل و صفین و مقتل حسین(ع) و جز آنها دارد و به سال 298 ه . ق. در گذشته است. - انتهی. رجوع به سیرهء عمر بن عبدالعزیز ص87 و 192 و الموشح ص376 شود.

غلابیة.

[غَ یَ] (ع مص) چیره شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). غلبه. (تاج العروس).

غلات.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ غالی، از حد درگذشتگان. || کسانی که در عقاید مذهبی غلو کرده و از حد درگذشته باشند. رجوع به غلاة شود.

غلات.

[غَلْ لا] (ع اِ) جِ غَلَّة، به معنی درآمد هرچیزی از حبوب و نقود و جز آن، و آمد کرایهء مکان و مزد غلام و ماحصل زمین. (منتهی الارب). رجوع به غلة شود: راهها بسته شد و مادهء غلات و اقوات منقطع گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص385). || در گیاه شناسی تألیف حسین گل گلاب (ص292) آمده است: غلات یا تیرهء گندمیان(1) از بزرگترین تیره های نباتات تک لپه ای است و شمارهء جنسهای آن متجاوز از 3500 است. غلات مختلف مانند گندم و جو و برنج و تمام رستنیهایی که معمولا" آنها را علف میگویند و در چمنزارها به حالت طبیعی میرویند از این تیره محسوب میشوند، و در تمام مناطق سطح زمین میتوان آنها را یافت. گندم یکی از نمونه های کامل این تیره و دارای علائم ذیل است: ساقهء آن میان تهی و بندبند است و آن را سوفار میگویند، و در هر بند آن برگی است که به غلافی مانند لوله متصل شده است و این غلاف تمام فاصلهء مابین دو بند را میپوشاند و از طرف مقابل برگ شکافی دارد. ریشه های آنها نازک و افشان است و اگر ساقه ای از آنها مجاور زمین قرار گیرد از آن نیز چندین دسته ریشهء افشان خارج شده در خاک فرومیریزد. گلهای گندم بر شاخه هایی که هریک سه یا چهار گل دارد قرار گرفته اند، و آنها را سنبلک نامند، و سنبلکها یک سنبلهء بزرگتر میسازند که آن را سنبلهء مرکب خوانند. هر سنبلک گندم دارای یک ساقک مرکزی است که بر روی آن سه یا چهار گل است. در پای هر ساقه از راست و چپ دو فلس است که آن را زبان گویند، و این دو زبان در انتهای خود دندانه هایی دارند. در پای هر دم گل نیز فلسی کوچکتر است که زبانک نامیده میشود، و در بغل هرگل نیز فلسی کوچکتر از آن است که زبانچه خوانده میشود. این فلسها به جای پوشش گل گندم هستند. در بالای هر دم گل قسمتهای زایای آن که عبارتند از سه پرچم و یک تخمدان قرار گرفته است، و در بالای آن یک خامهء دو شاخهء شانه مانند است. همینکه آمیزش انجام گیرد زبان و زبانک زرد و پرچمها که بساک آنها سنگین است پژمرده میشوند، و تخمدان مبدل به گندمه ای میگردد که آلبومن نشاسته ای دارد و دیوارهء تخمدان به تخمک آن چسبیده است. چون دانهء گندم خرد شود آلبومن نشاسته ای آن آرد و پوستهء برون بر آن، سبوس را تشکیل میدهند. از آنچه گفته شد چنین استنباط میشود که گندمیان گلهای بسیار ساده ای دارند که زبان و زبانک آن را فرامیگیرند، و زبانچه ای نزدیک دانهء آن است. تشخیص انواع گندمیان از روی وضع زبان و زبانک و زبانچه است. انواع این تیره ها را میتوان به سه دسته تقسیم کرد:
اول: غلات که آنها را آرد میکنند و بعضی از آنها را مانند برنج آردنکرده به مصرف میرسانند. دوم گندمیان علوفه ای که به مصرف غذای چارپایان میرسد. اول دستهء غلات، انواع آن از این قرار است:
1- گندم(2)، که مهمترین غلهء منطقهء معتدله است. و غذای عمدهء انسان را تشکیل میدهد و شرح ساختمان آن در بالا ذکر شد، و مرغ(3) که ساقه های خزنده دارد، و دانهء آن کوچک، و یکی از آفات زمینهای زراعتی است زیرا که ساقه های خزندهء آن در زمینهای زراعتی به سرعت پراکنده میشود و ریشه میدواند، و اندک رطوبتی برای بقای آن کافی است. این گیاه را «زه» نیز مینامند و هرجا که آبی از زمین تراوش کند زهابی تشکیل میشود و زمین را زه زده میگویند. 2- جو، که سنبلهء آن ساده و شاخه های انتهای زبانک آنها دراز است. دانه های آن به زبانچه چسبیده است و در موقع روییدن در آنها دیاستازی به نام مالتاز پدید می آید که نشاسته را مبدل به مالتوز میکند. اگر در این موقع دانه ها را خشکانیده آرد کنند جسمی به نام مالت ساخته میشود که آردی شیرین و زودهضم است، در آبجوسازی مالت را مبدل به آلکل میکنند. 3- دیوک(4)، بسیار شبیه به گندم است ولی دانه های باریک و درازی دارد. 4- دوسر(5)، که سنبله های آن به هم فشرده نیست و در نقاط مرطوب و سردسیر میروید. 5- برنج(6)، که گلهای آن دارای 6 پرچم است و در زمینهای باتلاقی و گرم کاشته میشود. جنسهای مختلف دارد و غدای نیمی از نوع بشر است. دانه های سفیدرنگ آن را زبانچه کاملاً فراگرفته و آن را شلتوک میگویند. 6- ذرت(7)، که گلهای نر و مادهء آن جداگانه است. گلهای ماده در بالای ساقه تشکیل سنبله های بسیار میدهند، و گلهای ماده در بغل برگها سنبله های بزرگ با یک ستون مرکزی ضخیم میسازند، و چون دانه های آن برسد پوسته های متعدد سبز روی آن را فراگرفته و کلاله های گلهای ماده از بالای آن پوسته ها بیرون است. این نوع سنبله را بلال مینامند. 7- ارزن(8)، که دانه های آن تقریباً کروی و براق است و در زمینهای کم قوت کاشته میشود.
دوم: گندمیان علوفه ای، انواع آنها بسیار زیاد و مهمترین آنها چمن است که جنسهای زیاد دارد.
سوم: گندمیان صنعتی، مهمترین انواع این دسته عبارتند از:
1- نیشکر(9)، که ساقه های آن به سه متر میرسد و در مغز ساقه های آن قند بسیار است. این گیاه را در نقاط گرم و مرطوب به عمل آورده برای ساختن قند به کار میبرند. 2- خیزران(10)، که دارای ساقه های نازک و بلند و محکم است. 3- آلفا(11)، که رشته های بافتنی آن زیاد است و برای کاغذسازی و طناب به کار میرود. 4- ذرت خوشه ای(12)، که جنسهای گوناگون دارد، مانند ذرت قند(13) و ذرت دانه ای(14). 5- گور گیاه(15)، یا کاه مکی که خوشه های معطر دارد.
(1) - Graminees.
(2) - Triticum satiwum.
(3) - Triticum repens.
(4) - Secale.
(5) - Avena.
(6) - Oriza.
(7) - Zea mays.
(8) - Millium.
(9) - Saccharum.
(10) - Bambusa.
(11) - Alpha.
(12) - Sorgho.
(13) - Sorgho saccharatum.
(14) - Sorgho vulgare.
(15) - Andropogone.

غلاته.

[غَ تِ] (اِخ) تلفظ ترکی گالاته(1). رجوع به گالاته شود.
(1) - Galatee.

غلاتیا.

[غَ] (اِخ) تلفظ ترکی گالاثی(1). رجوع به گالاثی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Galatie.

غلاج.

[غُلْ لا] (اِ) پک سخت به قلیان و مانند آن. رجوع به غلواج شود.

غلاچ.

[غْلا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گلاتز(1). رجوع به گلاتز و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Glatz.

غلاریس.

[غْلا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گلاریس(1). رجوع به گلاریس و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Glaris

غلاس.

[غَلْ لا] (اِخ) (حرة...) یکی از حره های عرب است. (از معجم البلدان). رجوع به حرة شود.

غلاسقوو.

[غْلا / غِ] (اِخ) تلفظ ترکی گلاسکو(1). رجوع به گلاسکو و قاموس اعلام ترکی شود.
(1) - Glasgow.

غلاسنگ.

[غَلْ لا سَ] (اِ) فلاخن، که لفظ دیگرش غلماسنگ است. (فرهنگ نظام). رجوع به غلماسنگ شود.

غلاص.

[غَ] (اِخ) تلفظ ترکی گالاتزی(1). رجوع به گالاتزی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Galatzi.

غلاصم.

[غَ صِ] (ع اِ) جِ غَلصَمَة. (اقرب الموارد)(1). اجزای گرداگرد حلق. (ناظم الاطباء). رجوع به غلصمة شود.
(1) - در ناظم الاطباء جمع غلصمة به غلط غلاصیم آمده است.

غلاط.

[غِ] (ع مص) به معنی مغالطه است. (منتهی الارب). مصدر دوم باب مفاعله به معنی به غلط انداختن و یکدیگر را غلط دادن. (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به مغالطه شود.

غلاطیان.

[غَ] (اِخ) ساکنان غلاطیه (یا گالاثی). رجوع به غلاطیه و گالاثی شود.
-نامهء غلاطیان؛ نامه ای است که پولس به مردم غلاطیه نوشته است، احتمال میرود وی نامه را در قرنتس به سال 57 یا 58 نوشته باشد. او در این نامه غلاطیان را به سبب دوری از مسیح و راستی سخت توبیخ کرد و تسلط و تعلیمات رسالت خود را ثابت نمود و مدلل کرد که آنها را از خود مسیح یافته است، و با قوت و جرأت تمام تعلیم اعظم و عمدهء دین مسیح یعنی عادل شمرده شدن به توسط ایمان را با نسبتهای آن به شریعت و به رفتار مقدس بیان میکند و آزادی فرزندان خدا را به طور کامل توضیح میدهد. عباراتش عتاب آمیز و محبت انگیز است. و موضوع آن با نامهء رومانیان و همچنین زمان نگارش هر دوی آنها ظاهراً یکی است. کلیساهای غلاطیه در تاریخ کلیسا تخمیناً مدت 900 سال مذکور است. (از قاموس کتاب مقدس). رجوع به غلاطیه شود.

غلاطیه.

[غَ یَ] (اِخ) یا گالاثی(1) یا غلاتیا. در اعلام المنجد آمده: غلاطیه نامی است که در قدیم به بلاد شمالی آسیای صغیر اطلاق میشد، مرکز آن آنقره بود. غولیون (گلها) در آنجا ساکن بوده اند (278 ق.م.). بعد رومیان بدانجا مسلط شدند (25 ق.م.). صاحب قاموس کتاب مقدس آرد: غلاطیه از قطعات آسیای صغیر است که در جنوب شرقی بطانیه(2) و پفلغونی(3) و مغرب پنطس(4) و شمال غربی کیدکی(5) و شمال و شمال شرقی لیکاونیه(6) و فریجیه(7) واقع است. لفظ غلاطیه از گالها یا کلاتی، یعنی فرنگی مشتق است، معدودی از طوایف ترکی تالتبوئی(8) و تکتاسغی(9) در سال 280 ق.م. مهاجرت کردند و به غلاطیه آمدند و با اهالی آنجا مخلوط شدند و مجموعاً بنام گلو گرسی(10)یعنی فرانسوی یونان شهرت یافتند. در سال 189 ق.م. دولت روم بر آنان دست یافت لیکن تا 26 ق.م. وضع حکومت ایشان کما فی السابق باقی بود. نهایت خراجگذار دولت روم بودند. و در آن زمان اگوست غلاطیه را داخل مستملکات روم کرده حاکمی که لقب پروپرتیار داشت بر آنان گماشت. گاهگاهی قسمتهایی از ایالات دیگر ضمیمهء غلاطیه میشد. در زمان سیر و مسافرت پولس کلمهء غلاطیه هم به مملکت اصلی و هم به نواحی بزرگتری که ایالت غلاطیه و در تصرف دولت روم بود اطلاق میشد، و آنچه در اعمال رسولان 16/6 و 18/23 و رسالهء پولس به غلاطیان تعبیر شده مورد بحث است، و دانستن اینکه این رساله در چه موقع و به کدام کلیسا نوشته شده بستگی به فهم همین نکته دارد. زبان غلاطیان مرکب از یونانی و غلاطی بود، و اینان همچنان بر عادت قدیم خود؛ یعنی عدم استقرار در یک محل مستمر بودند. این ناحیه از حیث حاصلخیزی و رونق تجارت معروف بود و مهاجران طوایف گوناگون در آن سکونت داشتند. یهودیان نیز در آنجا بسیار بودند. پولس بسیاری از ایشان را به دین عیسوی هدایت کرد و کلیسای چندی نیز ساخت. نخستین دفعه که پولس بدینجا آمد تخمیناً در سال 51 و 52 م. یعنی در سفر ثانی رسالتش بود، و چند سال بعد دفعهء دیگر باز بدینجا آمد، و چنین مینماید که بعد از آن نامهء غلاطیان را نوشت. در سفر نخستین اهالی آنجا دعوت او را پذیرفتند ولی چهار یا پنج سال بعد معلمان یهودی مژدهء حقیقی را به واسطهء ارتباط با رسوم یهود منحرف و مغشوش ساختند و پولس از حال ایشان اطلاع تامی پیدا کرد. (از قاموس کتاب مقدس ص636). رجوع به گالاثی و غلاتیا شود.
(1) - Galatie.
(2) - Bithynie.
(3) - Paphlagonie.
(4) - Pont.
(5) - Cappadoce.
(6) - Lycaonie.
(7) - Phrygie.
(8) - Talstiboies.
(9) - Tectosages.
(10) - Gallo - Grece.

غلاظ.

[غِ] (ع ص، اِ) جِ غَلیظ. (غیاث اللغات) (المنجد). صاحب اقرب الموارد جمع غلیظ را ذکر نکرده است.
- امعاء غلاظ.؛ رجوع به امعاء شود.

غلاظ.

[غُ] (ع ص) سطبر. درشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). غلیظ. (اقرب الموارد).

غلاظت.

[غِ ظَ] (ع، اِمص) درشتی. ستبری. رجوع به غلاظة شود.

غلاظ شداد.

[غِ ظِ شِ] (ص مرکب)(ملائکهء...) فرشتگان سخت و درشتخو و سنگدل. ستبرجگران سخت خشمان. (کشف الاسرار ج10 ص153). مأخوذ است از آیهء «علیها ملائکة غلاظ شداد». (قرآن 66/6). غلاظ، جِ غلیظ. رجوع به شداد شود.
- مأمورین غلاظ شداد؛ مأمورین سخت و درشتخو و قسی القلب.

غلاظ و شداد.

[غِ ظُ شِ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) به معنی غلاظ شداد است. رجوع به غلاظ شداد شود.
- قسمهای غلاظ و شداد؛ سوگندهای سخت و استوار. قسمهای مغلظه.
- مأموران غلاظ و شداد.؛ رجوع به غلاظ شداد شود.
- ملائکهء غلاظ و شداد؛ (در تداول). رجوع به غلاظ شداد شود.

غلاظة.

[غِ ظَ] (ع مص) به معانی غِلظَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غلظة شود. || (اِمص) فظاظت. درشتی. (صراح) (مهذب الاسماء).

غلاظی.

[غِ] (اِخ) علی بن محمد بن احمدبن ایوب مقری غلاظی، مکنی به ابوالقاسم. او از اهل بصره بود و از احمدبن عبدالله روایت کرد، و ابوبکر احمدبن علی بن ثابت خطیب از وی روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 414 الف).

غلاغوش.

[] (اِخ) لقب قبجی حاجب که از طرف سلطان محمود غزنوی به امارت سیستان منصوب شد. در تاریخ سیستان آمده : چون محمود را یقین شد او را خلعت داد و قبجی حاجب را با او بفرستاد که او را غلاغوش گفتندی با هزار سوار... رجوع به تاریخ سیستان صفحات 354 و 355 و 356 و 357 و رجوع به قبجی حاجب شود.

غلاف.

[غُ / غِ / غَ] (ع اِ) پوشش. (ترجمان علامهء جرجانی). آنچه بدان چیزی را بپوشانند. الغشاء یغشی به الشی ء کغلاف القارورة و السیف و الکتاب، یقال: «جرد السیف من غلافه». (اقرب الموارد). لفافه و هرآنچه چیزی را احاطه کند. (ناظم الاطباء) :
بفرمود تا گرگ پیکر درفش
سرش بند زرین غلافش بنفش.فردوسی.
سرش ماه زرین غلافش بنفش
به زر بافته پرنیانی درفش.فردوسی.
یکی زردخورشید پیکردرفش
سرش ماه زرین غلافش بنفش.فردوسی.
بوستانی کاندرو لؤلؤ گهر دارد غلاف
بوستانی کاندرو گل مشک دارد سایبان.
فرخی.
سوسن آزاد و شاخ نرگس بیمار جفت
نرگس خوشبوی و شاخ سوسن آزادیار
این چنان زرین نمکدان بر بلورین مائده
وآن چنانچون بر غلاف زر سیمین گوشوار.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ 1 ص27). در اندرون وی مسجد دیگر بنا کردند یک خشت از زر سرخ و یک خشت از سیم. دیوار وی را غلافی کردند. (قصص الانبیاء ص175).
بتاب آینهء دل در این سیاه غلاف
به آب آینهء جان درین کبودسراب...
خاقانی (دیوان چ سجادی ص52).
سخن برای زبان در غلاف کام کشد
کجا برات نویسند نام و نانش را.خاقانی.
|| پوشش شیشه. (منتهی الارب). || پوشش شمشیر. ج، غُلف، غُلُف، غُلَّف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نیام. نیام شمشیر و کارد. (مهذب الاسماء). چخ :
یک نفس آن تیغ برآر از غلاف
چند غلافش کنی ای برخلاف.نظامی.
چو در لشکر دشمن افتد خلاف
تو بگذار شمشیر خود در غلاف.
سعدی (بوستان).
خطیب سیه پوش شب بیخلاف
برآورد شمشیر روز از غلاف.
سعدی (بوستان).
تن بود چون غلاف و جان شمشیر
کار شمشیر میکند نه غلاف.
جامی (بهارستان).
-امثال: نگنجد دو شمشیر در یک غلاف.
نظیر:
لایجمع سیفان فی غمد.
|| قرن؛ یعنی شاخ و آن شاخ مانندی است که بعض حبوب دارند و در آن ثمر و یا بزر آنها جای دارد، مانند نخود. غلاف گونه ای است که تخم یا ثمر بعض گیاهان در آن جای دارد(1). تخمدان بعض حبوب چون لوبیا و باقلا و جز آن: و له فی طرفه غلاف فیه البزر. (مفردات ابن البیطار ج1 ص62). یعقد حباً (لانجدان) فی غلف دقاق. (مفردات ابن البیطار). || غشائی که دل را فراگیرد و قلب درون آن جنبد. (از بحر الجواهر).
-از غلاف برآمدن؛ بیحجاب شدن. (غیاث اللغات). کنایه از بی تکلف و بی حجاب شدن. (آنندراج) :
خوشا دمی که به عشاق سینه صاف برآیی
کشی پیاله و چون لاله از غلاف برآیی.
ثأثیر (از آنندراج).
-غداره یا شمشیر را نزد کسی به غلاف -کردن؛ کنایه از کوچکی کردن نسبت به او.
-غلاف برگ یا نیام آن؛ قاعدهء بعضی از برگهاست که پهن تر از سایر نقاط برگ است، و قسمتی از ساقهء نبات و یا تمام محیط آن را احاطه میکند. رشد غلاف در نباتات مختلف متفاوت است. در بعضی از نباتات کوچک و در چنار نسبتاً پهن تر است و جوانهء محوری نبات را کاملاً مخفی و محفوظ میدارد. در گلپر رشد آن بسیار است و صفحهء بیرنگ و مقعری تشکیل میدهد. رشد غلاف در برگ غلات به قدری بسیار است که میان گره های ساقه یا ماشوره و حتی گرههای بالای خود را میپوشاند. (گیاه شناسی ثابتی ص245).
-غلاف دل؛ شغاف. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تاموره. پرده ای که به روی دل است و گرداگرد آن را گرفته است. (ناظم الاطباء).
-غلاف دیگ؛ آنچه دیگ را در سفر در آن نهند.
-غلاف ماه؛ ساهور، و آن به گمان عامه چیزی است که ماه درون آن شود چون منکسف گردد.
(1) - Gousse, Silique, Follicule.

غلافق.

[غُ فِ] (اِخ) نام موضعی در بلاد عرب. (از معجم البلدان).

غلافقه.

[غَ فِ قَ] (اِخ) دهی است به ساحل زبید. (منتهی الارب). شهری است بر کنارهء بحر یمن مقابل زبید، و آن لنگرگاه زبید است و از این شهر 15 میل فاصله دارد. کشتیهایی که به مقصد زبید حرکت میکنند در آنجا لنگر می اندازند. (از معجم البلدان). بندری است در یمن که به سبب نمو سنگهای مرجان از کار افتاد و بازرگانی آن به شهر بیت الفقیه منتقل شد. (از اعلام المنجد). رجوع به قاموس الاعلام ترکی و تاریخ قم ص284 شود.

غلاف کردن.

[غُ / غِ / غَ کَ دَ] (مص مرکب) یا در غلاف کردن. در غلاف گذاشتن. اغلاف. رجوع به غلاف و اغلاف شود :
یک نفس آن تیغ برآر از غلاف
چند غلافش کنی ای برخلاف.نظامی.
زین سبب من تیغ کردم در غلاف
تا که کژخوانی نخواند برخلاف.
مولوی (مثنوی).
|| در تداول عامه؛ دست از کاری بازداشتن. ترک کاری گفتن. منصرف شدن: فلانی غلاف کرد.

غلاف نشین.

[غُ / غِ / غَ نِ] (نف مرکب)آنچه در غلاف باشد. آنچه پوشیده باشد :
بی نور شد چراغ دل از ظلمت وجود
این خنجر غلاف نشین زرق رنگ بود.
ناصرعلی (از بهار عجم) (آنندراج).

غلاق.

[غَ] (اِخ) (عین...) جایگاهی است. (از معجم البلدان).

غلال.

[غُ] (ع اِ) جِ غَلیل. (منتهی الارب). رجوع به غلیل شود.

غلال.

[غِ] (ع اِ) جِ غَلَّة. (اقرب الموارد). رجوع به غلة شود : بلخ از کثرت غلال و انواع ارتفاع از بقاع دیگر مرتفع تر بود. (جهانگشای جوینی).

غلالة.

[غَ لَ] (ع اِ) دروبطارس(1). بلوطی. سرخس البلوط. (مفردات ابن البیطار ذیل دروبطارس). در ترجمهء فرانسوی مفردات: علالة (به عین مهمله). رجوع به دروبطارس و علالة شود.
(1) - Druobatairs, Dryopteris.

غلالة.

[غِ لَ] (ع اِ) بالشچه ای که زنان بر سرین بندند تا کلان نماید. (منتهی الارب) (آنندراج). عظامة. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || میخ که هردو سر حلقه را فراهم آورد. (منتهی الارب). ج، غَلائِل. (تاج العروس). || شاماکچه که زیر جامه و زره پوشند. (منتهی الارب). جامهء کوچک که در زیر جامه یا زره پوشند. (غیاث اللغات). پیراهن خرد. (دهار). جامه ای که متصل به بدن باشد. (برهان قاطع). جامه ای که در زیر زره پوشند. شعار که زیر جامه و جوشن پوشند. شاماکچه و آن را سینه بند گویند :
فتنه کند خلق را چو روی بپوشد
همچو عروسان به زیر سبز غلاله.
ناصرخسرو (دیوان ص389).
شفق غلالهء خورشید ارغوانی دوخت
چو زهره بست ایاسی عنبرین بر چشم.
رفیع الدین لنبانی.
از نقاب قیرگون بر صبح کرده سایبان
وآن غلالهء عنبرین بر ماه طغرا ساخته.
؟ (از صحاح الفرس).
|| روغنی که بر بن و بیخ موی سر رسیده باشد. (از فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع)(1). || آبی که در پای درختان جاری و روان باشد. (از فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع)(2). || بینایی که از راه صواب منحرف شود؛ یعنی طریق حق را بگذارد و راه باطل را پیش گیرد. (از فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع)(3).
(1) - در فرهنگهای عربی غلاله به این معنی نیامده، صاحب اقرب الموارد گوید: غل الدهن فی رأسه غلاً؛ ادخله فی اصول شعره. از اینرو معلوم نیست غلاله که در فارسی آمده مأخوذ از عربی است یا عرب از فارسی گرفته است.
(2) - غلاله به این معنی نیز در فرهنگهای عربی نیامده، صاحب اقرب الموارد گوید: غل الماء بین الاشجار غلاً و غلولاً؛ جری. معلوم نیست که فارسی زبانان از عربی گرفته اند یا عربی زبانان از فارسی.
(3) - این معنی نیز مثل دو معنی گذشته برای غلاله در فرهنگهای عربی نیامده، صاحب اقرب الموارد گوید: غل بصره؛ حاد عن الصواب. و بنابر این معلوم نیست غلاله به معنی مذکور مأخوذ از عربی است یا عرب از فارسی گرفته است.

غلالة.

[غُ لَ](1) (ع اِ) بیماری است مر گوسپندان را. (منتهی الارب). غل به فتح اول و دوم و غلالة به ضم اول هر دو به معنی بیماریی مخصوص گوسپند است که در احلیل (مجرای شیر از پستان) آن پدید آید بدان سبب که دوشنده پستان را حرکت نمیدهد و چیزی در آن میماند و آنگاه خون یا عقده میگردد. (از تاج العروس).
(1) - صاحب منتهی الارب به فتح اول بر وزن سحابه آورده است و ظاهراً غلط است.

غلاله.

[غُ لَ / لِ] (اِ) زلف معشوق. (برهان قاطع). زلف، و آن را کلاله نیز خوانند. (فرهنگ جهانگیری). گلاله. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
تا گرد دشتها همه بشکفت لاله ها
چون درزده به آب معصفر غلاله ها.
منوچهری (دیوان دبیرسیاقی چ 1 ص168).
شاهد روز کز هوا غالیه گون غلاله شد
شاهد تست جام می زو تو هوای تازه بین.
خاقانی.
جهان شد از نفحات نسیم مشک افشان
چنانکه از دم مجمر غلالهء جانان.
کمال اسماعیل اصفهانی (دیوان چ هند ص94).

غلام.

[غُ] (ع اِ) کودک. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). کودک شهوت پدیدآمده. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل نسخهء کتابخانهء لغت نامه). پسر از هنگام ولادت تا آمد جوانی. (از منتهی الارب). کودک که خطش دمیده باشد و بعضی گویند از زمان ولادت تا حد بلوغ. و فارسیان غلام به معنی مطلق بنده و پسر استعمال کنند خواه کودک باشد و خواه جوان و خواه پیر، لیکن بر مذکر اطلاق کنند نه بر مؤنث. (آنندراج). ریدک. (مقدمة الادب زمخشری). کودک نرینه. پسر خردسال. پسر. امرد. مقابل دختر. غلام بزرگتر از صبی و خردتر از شاب است و آن سنی است از چهارده سالگی تا بیست و یک سالگی. (مسعودی) : قال رب انی یکون لی غلام و قد بلغنی الکبر و امرأتی عاقرٌ. (قرآن 3/40). فأدلی دلوه قال یا بشری هذا غلام. (قرآن 12/19). و اما الجدار فکان لغلامین یتیمین فی المدینة. (قرآن 18/82). پس خواهر یعقوب گفت: یک ره که این غلام [ یوسف ] دزدی کرد چاره نیست تا دو سال مرا بندگی کند. (ترجمهء تاریخ طبری چ بهار ص270). || پسری یا امردی که با وی عشق ورزند. پسر زیباروی. معنی اصلی غلام، پسر و امرد است ولی چون پادشاهان و امرا و شعرا و توانگران علاوه بر استفاده از غلامان خود در مورد خدمتگزاری و جنگاوری و تجمل با بعضی از بندگان خوبرو عشق میورزیدند از این رو غلام در ادبیات مفهوم معشوق را به خود گرفته است. رجوع به «غلام و بنده از نظر تاریخی» در مطالب بعدی شود :
غلام ار ساده رو باشد و گر نوخط بود خوشتر
خوش اندر خوش بود باز آنکه با زوبین و چاچله.
عسجدی.
غلام و جام می را دوست دارم
نه جای طعنه و جای ملام است.منوچهری.
داد در دستش آهخته حسامی را
بر لت جام نگارید غلامی را.منوچهری.
در کف جاهل همیگوید نبید
در بر فاسق همیگوید غلام.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص298).
می چه داری در صراحی ای غلام
جام پرکن تا به کف گیریم جام.
امیر معزی (از آنندراج).
ملک درحال کنیزکی خوبروی پیشش فرستاد همچنین در عقبش غلامی بدیع الجمال لطیف الاعتدال. (گلستان سعدی).
شمع نخواهد نشست بازنشین ای غلام
روی تو دیدن به شب روز نماید تمام.سعدی.
کس ازین نمک ندارد که تو ای غلام داری
دل ریش عاشقان را نمکی تمام داری.
سعدی (بدایع).
|| مرد میانه سال. (اضداد). ج، اَغلِمَة، غِلَمَة، غِلمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || در اصطلاح علمای رجال و درایه عبارت از شاگرد و تلمیذ و تربیت یافته است. صاحب روضات در ضمن شرح حال محمد بن مسعود عیاشی گوید: از جملهء تلامذه و غلامان او در اصطلاح علمای رجال، ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشی است. در مقیاس الهدایة آمده: غلام در اصطلاح رجال و درایه دلالت به هیچ کدام از مدح و ذم ندارد و مراد از غلام فلان، تلمیذ او متأدب به آداب اوست، چنانکه دربارهء بکربن محمد بن حبیب مازنی گویند که از غلامان اسماعیل بن میثم است زیرا که از وی تأدب کرده، و دربارهء «کشی» گویند که وی از غلامان عیاشی است زیرا مصاحب او بود و از وی اخذ مراتب کرده است. و بعضی برآنند که در کتب رجال لفظ غلام در غیر معنی تلمیذ استعمال نشده است. البته این معنی در صورتی است که لفظ غلام اضافه به علم شخصی دیگر باشد، مثل: غلام فلان. (از ریحانة الادب ج3 ص160). ابن خلکان در وفیات الاعیان دربارهء ابوعلی فارسی آرد: «وعلت منزلته حتی قال عضدالدولة: انا غلام ابی علی الفسوی فی النحو». || به مجاز به معنی نوکر و بنده. (غیاث اللغات). نوچه: غلام حرک؛ نوچهء سبک و تیزخاطر. (منتهی الارب). رجوع به نوچه شود. بنده. بندهء نرینه. عبد. مملوک. بندهء زرخرید. زرخرید. مولی. وصیف. مقابل کنیز. رهی :
نه ماه صیامی نه ماه فلک
که اینت غلام است و آن پیشکار.رودکی.
غلام ترسا پیش ایشان بود که شیبه او را از شهر نینوی برده کرده بود... و این غلام توریة و انجیل خواندی... عتبه و شیبه با غلام در باغ بودند. (ترجمهء طبری). و از همهء این ناحیت مردان و کنیزکان و غلامان آراسته به بازار آیند [ به روز بازار در جبل قارن ] و با یکدیگر مزاح کنند. (حدود العالم).
خواجه یکی غلامک رس دارد
کز ناگوارد خانه چو تس دارد.منجیک.
خواجه غلامی خرید دیگر تازه
سست هل و حجره حجره گرد ملازه(1).
منجیک.
غلام و کنیزک ببر هم دویست
بگویش که با تو مرا جنگ نیست.فردوسی.
چو او را بدان کاخ در جای کرد
غلام و پرستنده با پای کرد.فردوسی.
خردمند و بیدار سیصد غلام
بیامد بر زین و سیمین ستام.فردوسی.
مریخ روز معرکه شاها غلام تست
چونانکه زهره روز میزد است داه تو.
فرخی (دیوان ص 341).
این همیگوید گشتم به غلام و به ستور
وآن همیگوید گشتم به ضیاع و به عقار.
فرخی.
تو غلام منی و خواجه خداوند منست
نتوان با تو سخن گفتن و با خواجه توان.
فرخی.
با غلامان و آلت شکره
کرد کار شکار و کار سره.عنصری.
خورشید زد علامت دولت به بام تو
تا گشت دولت از بن دندان غلام تو.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ 1326 ص171).
و نخست جنیبتان بسیار با سلاح تمام و برگستوان، و غلامان ساخته با علامتها و مطردها... خیل خیل میگذشت. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص37). امیر چون رقعه بخواند بنوشت و به غلامی خاصه داد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص163). و بر اثر ایشان صد و سی غلام سلطانی بیشتر خط آورده... بگذاشتند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص271).
ترا نه چرخ و هفت اختر غلام است
تو شاگرد تنی حیفی تمام است.ناصرخسرو.
گر روم بدو سپاری و گر ترک
شاهنشه ری کنی غلامش را.ناصرخسرو.
کم ز کیخسروی نه ای زیراک
هر غلامیت کم ز بیژن نیست.مسعودسعد.
زآنکه خواجه مرا خداوند است
خویشتن را غلام او دانم.مسعودسعد.
تو غره بدان شوی که می می نخوری
صد لقمه خوری که می غلام است آن را(2).
خیام.
زمانه سوی حسودت ندا کند که منم
ورا غلام تو با خواجهء زمانه مچخ.سوزنی.
تن من است چو سلطان معصیت فرمای
من از قیاس غلام مطیع سلطانم.سوزنی.
غلام نیست به فرمان خواجه رام چونانک
من این نبهره تن خویش را به فرمانم.سوزنی.
هر غلامیش را ز سلطانان
پهلوان جهان خطاب رساد.خاقانی.
پیام داد به درگاهش آفتاب که من
ترا غلامم از آن بر نجوم سالارم.خاقانی.
غلام آب رزانی نداری آب روان
رفیق صاف رحیقی نیی به صف صفا.خاقانی.
سلطان با خواص غلامان خویش حمله کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص273).
ز خاموشی در آن زرینه پرگار
شده نقش غلامان نقش دیوار.نظامی.
زر به خروار و مشک نافه به کیل
وز غلام و کنیز چندین خیل.نظامی.
ای زهره و مشتری غلامت
سرمایهء نام جمله نامت.نظامی.
مال او برداشته ست این قلتبان
وین غلام اوست ای آزادگان.
مولوی (مثنوی).
شد غلامی که آب جوی آرد
آب جوی آمد و غلام ببرد.
سعدی (گلستان).
رای خداوند راست حاکم و فرمانرواست
گر بکشد بنده ایم ور بنوازد غلام.سعدی.
غلامی به درویش برد این پیام
بگفتا به خسرو بگو ای غلام.
سعدی (بوستان).
تا که باشد دل غلامی دور
ار تو کارت کجا پذیرد نور؟اوحدی.
آنکه بر صید شاه دام نهد
بوسه بر دست هر غلام نهد.اوحدی.
ما را بر آستان تو بس حق خدمت است
ای خواجه بازبین به ترحم غلام را.حافظ.
صبا از عشق من رمزی بگو با آن شه خوبان
که صد جمشید و کیخسرو غلام کمترین دارد.
حافظ.
غلام نرگس مست تو تاجدارانند
خراب بادهء لعل تو هوشیارانند.حافظ.
غلام باره. غلام پیشخدمت. غلامخانه. غلامزاده. غلام گردش. رجوع به هریک از مدخل های مذکور شود. و در اسامی خاص گاه با نام دیگر بدین سان ترکیب گردد: غلام اکبر. غلامحسن. غلامحسین. غلام عباس. غلامعلی. غلام محمد. غلام یحیی و جز آن.
-غلام ترک؛ غلامی که از نژاد ترکان باشد. رجوع به تاریخچهء غلام و بنده ذیل عنوان غلامان ترک در مطالب بعدی شود :
چون شاه هند پیش و پسش ده غلام ترک
از فر عید گه می و گه شکر افسرش.خاقانی.
- غلام خاصه، غلامان خاصه؛ گروهی از غلامان بودند که در پشت سر پادشاهان می ایستادند. در تذکرة الملوک آمده: و غلامان خاصه در پشت سر پادشاهان ایستاده می شدند، و للهء مخصوصی داشتند، مقرر شد که قرچقای بیک غلام خاصهء شریفه با فوجی از غلامان به قلعه رفته محافظت قلعه و یراق متعلقه به سر کار پادشاهی نمایند. (عالم آرای عباسی ص455 چ قدیم و ص 655 چ جدید). رجوع به تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص19 شود.
- غلام خانه زاد؛ غلام یا خدمتکاری که مخصوصاً جهت خدمت شاه در دربار تربیت مییافت. تربیت غلام خانه زاد در دورهء صفویه نیز معمول بوده است و او را به ترکی اواُغلی مینامیدند. رجوع به غلام و بنده از نظر تاریخی در مطالب بعدی شود.
- غلام خواجه سرا؛ یا غلام سرایی، یا غلام خانگی، غلامان خواجه سرا، گروهی از غلامان زیبارو بودند که خصی شده بودند و پشت سر شاه می ایستادند. در کتاب سازمان اداری حکومت صفوی (ص107) آمده است: غلامان جوان دو نوع بودند: یکی غلامان خواجه سرا که خصی شده بودند و دیگر غیر خواجگان (ساده). شاردن در سفرنامهء خود (ج5 ص470 و 479) در توصیف مجالس رسمی میگوید: «در عقب (سلطان) ده یا نه خواجه سرای خردسال ده تا چهارده ساله می ایستادند. اینان از زیباترین و خوبروترین کودکان بودند و رختهای بسیار فاخر میپوشیدند، و به شکل نیم دایره در عقب شاه می ایستادند و به نظر چون تندیسهای مرمر جلوه میکردند زیرا هیچ حرکتی نداشتند و دست را بر سینه مینهادند و سر راست نگاه میداشتند، و حتی مردمک چشم آنان حرکت نمیکرد.» این خدمتکاران به هنگامی که شاه بر خوان مینشست بر زمین زانو میزدند. رجوع به غلام و بنده از نظر تاریخی شود.
- غلام ساده؛ غلامی که خصی نشده باشد. مقابل غلام خواجه سرا. در کتاب «سازمان اداری حکومت صفوی» آمده است: غلامان معمولی یا ساده از جوانانی بودند که داوطلب خدمت سلطان شده یا خدمتکارانی که مخصوصاً جهت خدمت شاه تربیت یافته بودند. شاردن در سفرنامهء خود (ج5 ص308) میگوید: «قریب هزار تا هزار و دویست جوان نام افتخاری غلام شاه را داشتند. این خادمان یا پیشخدمتان خاص شاه برحسب استعداد خویش بعدها در بین ادارات مختلف توزیع میشدند، و به تدریج به مشاغل مستقل و مهم میرسیدند. اصطلاح ترکی اواُغلی یا «خانزاد» که در زمان شاه عباس اول و جانشینانش بسیار به کار رفته بدون تردید اشاره است به این نوع غلامان که در دربار تربیت مییافتند».
- غلام سرایی، یا غلام خانگی؛ غلامی که به اندرون و حرمخانهء پادشاه یا امیر میتوانست برود، ظاهراً همان غلام خواجه سراست که مقابل غلام ساده است.
بر در بغداد خواهم دیدن او را تا نه دیر
گرد بر گردش غلامان سرایی صد هزار.
فرخی.
احمد عبدالصمد... آن لشکر و خزاین و غلامان سرایی را برداشت... به خوارزم بازبرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص335). فرمود تا طرادها غلامان سرایی را از دور بزدند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص334). او را حاسدان و عاشقان خواستند هم از غلامان سرایی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص382).
نمانده در حریم پادشاهی
وشافی جز غلامان سرایی.نظامی.
دو رویه کرد تخت پادشائیش
کشیده صف غلامان سرائیش.نظامی.
- غلام فلک بودن؛ محکوم فلک بودن. (از آنندراج). صاحب آنندراج گوید: غلام فلکم؛ یعنی محکوم فلکم، چون کاری خلاف توقع پیش آید این عبارت را گویند. در فرهنگهای رشیدی، برهان قاطع و انجمن آرا چنین آمده: غلام فلکم؛ کنایه از پیش آمدن کاری باشد برخلاف مراد و توقع. - انتهی. و بیشک این معنی مأخوذ از شعر نورالدین ظهوری است که خود فرهنگهای مزبور نیز آن را آورده اند و کنایه از نرسیدن به مراد است :
مست می خون دل و جام فلکم
سرگشتگیم نگر به کام فلکم
درساخته ام به خواجه تاشی با غیر
ناسازی او ببین غلام فلکم.ظهوری.
- غلام کشمیری؛ غلامی که از کشمیر باشد. غلام هندو.
- غلام کشیک خانه؛ پاسبان که محافظت میکند. (از آنندراج).
- غلام هندو؛ غلامی که از هند باشد. غلام سیاه :
چون غلام هندویی کو کین کشد
از ستیزه خواجه خود را میکشد.
مولوی (مثنوی).
غلام و بنده از نظر تاریخی: از نگریستن به سرگذشت اجتماعی بشر توان دریافت که انسان به طبع موجودی خودخواه و خودسر بوده است، زورمندان همواره به همنوعان ناتوان خویش زورگویی میکردند و هرگونه ستمگری را برآنان روا میشمردند، در آغاز هنگامی که زورمندان بر دشمنان خویش چیره میشدند مردان آنان را میکشتند و زنان را برای بهره مندی از ایشان نگاه میداشتند، دیری نگذشت که مردان مغلوب را نیز برای خدمتگزاری به عنوان غلام و برده به کار میگماشتند، و آنان را به شخم زدن زمین و گله چرانی وامیداشتند. و مانند کالا خرید و فروش میکردند. مصریان، آشوریان و بابلیان باستان همه برده داشتند. رومیان زنان و مردان اسیر را در خانه ها به کار میگماشتند و بانوی خانه میتوانست کنیز و غلام خود را تازیانه بزند و او را بکشد. ایرانیان ترکان را به اسارت میگرفتند و برای شاهزادگان ترک هدیه میفرستادند. عربها اسیران جنگی را برده میساختند و یا از حبشه و اطراف عربستان برده میخریدند. تجار بردگان را به بازارهای مکاره (عرب) آورده آنان را میفروختند. عبید و موالی در تاریخ اسلام عامل برجسته ای محسوب میشوند. بردگی اسلام بیشتر بوسیلهء اسارت بود. همینکه مسلمانان بر سپاهی غلبه میکردند و یا شهری را میگشودند زنان و مردان و کودکان آن را به اسارت میگرفتند، و میان خود تقسیم میکردند. در اثنای فتوحات اسلامی اسیر به قدری فزونی یافت که هزارهزار شمارش میشد و ده ده به فروش میرفت، به خصوص در ایام بنی امیه که فتوحات اسلامی بسیار توسعه یافت، مثلاً موسی بن نصیر در سال 91 ه . ق. ششصد هزارتن را در افریقیه اسیر کرد و پنج یک آنها را (شصت هزار تن) برای خلیفه ولیدبن عبدالملک به دمشق فرستاد. و البته از ترکستان و سایر نقاطی که در زمان بنی امیه فتح میشد. به همین میزان اسیر می آوردند. ابراهیم فرمانروای غزنین در سال 472 ه . ق. از یک قلعهء هند صد هزار اسیر آورد و در جنگ دیگری که در سال 440 ه . ق. به سرداری ابراهیم ینال در روم واقع شد مسلمانان غیر از چارپایان صد هزارتن اسیر گرفتند. علاوه بر اسرای جنگی همه ساله فرمانروایان اسلامی از ممالک ترکستان و بربر و غیره گروه بسیاری غلام سفید (زن و مرد) به جای مالیات به دارالخلافة میفرستادند. بدین ترتیب در میان مسلمانان غلام و اسیر و زرخرید بسیار بود تا آنجا که یک مسلمان گاهی از ده تا صد یا هزار بنده داشته است. در زمان ایوبیان یک لشکر سواره دهها بنده و گماشته و خدمتگزار داشت. در روزگار بنی امیه که دورهء تجمل و شکوه بود بنده داری بیشتر رواج داشت و هنگامی که امیری سوار میشد صد یا پانصد و یا هزار غلام در رکاب وی بودند. همینکه غلامان فراوان میشدند شخصی را به نام استاد برای تربیت و ادارهء امور آنان تعیین میکردند و امیران و بزرگان غالباً این بندگان را تیراندازی و فنون جنگی می آموختند و به جای سپاهی برای حفظ و حمایت خویش به کار میبردند. اخشید والی مصر هشت هزار بندهء مسلح داشت که هر شب دو هزار تن آنان در کاخ او کشیک میدادند. امیران غالباً این سپاهیان (غلامان) را خرید و فروش میکردند. دستهء دیگر از غلامان سفید از قبیل ترک و رومی و ایرانی و بربری زنگی و صقلبی (سیسیلی) از زن و مرد خانه زاد و زرخرید و جز آن مخصوص انجام دادن امور خانگی بودند و به کارهای آشپزی، دربانی، فراشی، انبارداری، قایق رانی، رکابداری و امثال آنها میپرداختند، گاهی عدهء غلامان به قدری بسیار بود که از تعداد لازم برای انجام دادن امور سپاهیگری و خدمت خانگی و پاسبانی نیز بیشتر میشد. در آن موقع غلام داران متمول و ثروتمند به گروه بسیاری از آنان لباسهای فاخر می پوشانیدند و آنان را جزء تجملات و تفریحات قرار میدادند و نخستین بار امین پسر هارون به این کار اقدام کرد وی غلامان بسیاری (به خصوص خواجگان) خرید و آنان را لباس زنانه پوشانید و در کاخهای خویش جا داد. سایر خلفا نیز از این عمل پیروی کردند و غلام بچه های سفید و سیاه گرد آوردند. شمارهء غلام بچه های سفید و سیاه المقتدر از یازده هزار میگذشت. غلام بچه های سفید معمولاً ایرانی، دیلمی، ترک و طبری بودند، و غلام بچه های سیاه بومی و غیره را از مکه و مصر و افریقیه می آوردند. خلفا غالباً از زنگیان گارد مخصوصی جهت حمایت خویش تشکیل میدادند. گروهی از غلامان نیز خواجه نامیده میشدند. اخته کردن مردان یک عادت شرقی باستانی است. این امر ابتدا در میان آشوریان و بابلیان و مصریان معمول بوده است و یونانیان از آنان و رومیان از یونیان و فرنگیان از رومیان این شیوه را اقتباس کردند. قبلاً تصور میرفت که خواجگان فاقد قوای دلیری و مردانگی میشوند ولی عده ای از همین خواجگان جزء اشخاص مهم تاریخی شده اند و در امور کشوری و لشکری مقام مهمی یافته اند. پسران را به جهات بسیاری اخته میکردند از قبیل اینکه آزادانه در حرمسرا بمانند و رابط میان زنان و مردان باشند. یکی از دوره هایی که غلامان و خواجگان نفوذ بسیاری در امور دولتی داشته اند دورهء عباسیان است. در میان غلامان متنفذ عباسیان بیش از همه نام مسرور خادم هرون را میشنویم ولی او چندان قدرتی نداشته است. نخستین خلیفه ای که غلامان بسیار گرد آورد و آنان را مقرب ساخت امین بود. او چون به خلافت رسید خواجه های بسیاری خریده آنان را انیس شبانه روزی و سرپرست خوراک و نوشابه و امر و نهی خویش قرار داد، و دسته ای از آنان را جرادیه و دستهء دیگری از خواجگان سیاه را غرابیه نامید. امین از نظر سیاسی و یا محافظت شخصی خود این خدمتگزاران را جمع نکرد بلکه منظوری جز خوشگذرانی و عیاشی نداشت تا آنجا که شاعران دربارهء آن وضع شعرها گفتند و امردبازی امین را با ذکر اسامی گروهی از آن امردان به شعر درآورده اند. همینکه شمارهء خدمتگزاران و غلامان در دستگاه خلفا فزونی یافت آنان را به چند دستهء رومی، ترک، حبشی، سندی، بربری، سیسیلی و جز آن تقسیم کردند، و تقریباً تشکیلاتی مانند تشکیلات نظامی برای آنان ترتیب دادند، و مقرری و مستمری جهت آنان تعیین کردند. اساساً استخدام غلامان و ممالیک و غیره در سرای خلفا و امرا به منظور انجام دادن کارهای خانوادگی بود سپس از وجود آنان برای حفظ و حمایت خود و منزلهای خویش استفاده کردند، و طبعاً بهای چنین غلامان و خدمتگزارانی روزافزون میگشت و از صد تا هزار دینار و بیشتر یا کمتر از آن میبود، و چه بسا که امیران بیش از پانصد و بلکه هزار غلام داشتند، از آنجمله بفاالشرابی یکی از سرداران ترک پانصد غلام داشت و یعقوب ابن کلس وزیر فاطمیان مصر بیش از چهارهزار غلام نگاه میداشت. غلامان دربار خلفا دسته دسته بودند و هر دسته ای نامی داشت مانند غلامان کوچک و غلامان سنگی و پیادگان رکابی و مصائی و غیره. فرق دسته های سپاهی ترک با دسته های غلامان مملوک آن بود که سپاهیان ترک برای دولت کار میکردند و از دولت حقوق و مقرری میگرفتند، و بعضی از آنان اجیر و بعضی دیگر مملوک بودند، ولی دسته ای غلامان برعکس، خدمتگزاران شخصی خلیفه یا امیر بودند، و از شخص خلیفه یا امیر حقوق میگرفتند و از خانه و شخص او حمایت میکردند. گاهی هم این خدمتگزاران شخصی جزء سپاهیان دولت درمی آمدند، و گاهی نیز بنا به مقتضیات با سپاهیان همکاری میکردند. بعضی از خلفا بندگانی را میخریدند که با دشمنان آنان مبارزه کنند، و چه بسا که دسته ای از این خدمتگزاران بر خلیفه چیره شده وی را اذیت میکردند، و آنان هم از دسته های دیگر غلامان استمداد کرده آن دستهء مخالف را نابود میساختند. نخستین خلیفه ای که خدمتگزاران بسیار گرد آورد و آنان را مقرب ساخت، المقتدر بالله بود(3) که در سال 295 ه . ق. به خلافت رسید و یازده هزار خدمتگزار و خواجهء رومی و سیاه جمع آوری ساخت. المقتدر خدمتگزاران را پیش می انداخت و از آنان یاری میجست و گاهی فرماندهی سپاه و مانند آن را به آنان واگذار میکرد. در زمان این خلیفه مونس خادم از تمام رجال دولت پیش افتاد و فرماندهء سپاه و امیرالامراء و خزانه دار کل گشت، و مورد شور خلیفه واقع شده همهء کارها را به دست گرفت. سرانجام خلیفه در جنگ با مونس کشته شد. پس اگر خلفا به خدمتگزاران و خواجگان پناه می آوردند برای حفظ جان و یا برای تجدید قدرت و یا از بیم ترکان میبود. گروه انبوهی از خواجگان و غلامان در دستگاههای دولتی مسلمان به مقامات مهم سرداری سپاه، امارت، خزانه داری کل و غیره رسیدند، مثلاً المعتضد بالله خلیفهء عباسی غلامی داشت به نام بدر که در دورهء خلافت المعتضد به مقام فرماندهی کل سپاه رسید و نام خود را بر سپرها و بیرقها نگاشت، و نسبت به مولای خود همه نوع اخلاص میورزید و سرانجام در راه یاری المعتضد کشته شد. بچکم امیرالامرای دولت عباسی از غلامان بود و به عالی ترین مقام رسید. جوهر سردار فاطمیان غلامی رومی بیش نبود که در اواسط قرن چهارم هجری قمری مصر را برای فاطمیان گشود و شهر قاهره را ساخت. پیش از جوهر کافور اخشیدی که غلام زنگی سیاهی بود در سال 355 ه . ق. فرمانروای مصر گشت. یاس صقلی خود غلام مونس خادم بود اما به قدری ترقی کرد که فرمانروای برخی از ممالک اسلامی شد. برجران الاستاذ خواجهء سفیدی بود که در زمان العزیز بالله و الحاکم (از خلفای فاطمی مصر) به مقام وزارت رسید و برای نخستین بار امین الدولة لقب یافت. قراقوش الطواشی وزیر صلاح الدین ایوبی اول شخص دولت ایوبیان گشت. عمیدالملک سردار سپاهیان ترک از خواجگان بود. شقیر خادم رئیس برید مصر و شام در زمان بنی طولون از خواجگان بود، در دورهء فاطمیان خواجه همه کارهء دولت شد، همچنین در اندلس (خلفای اموی) و در دولت سلجوقیان و آل بویه و جز آنان خواجگان و غلامان به مقامات مهمی ارتقاء یافتند. (از مجلدات تاریخ تمدن اسلام تألیف جرجی زیدان به اختصار).
غلام و بنده در حکومتهای ایرانی: آقای دکتر صفا در تاریخ ادبیات در ایران(4) (ج1 ص193) آرد: در قرن چهارم بنابر رسم تمدن اسلامی انواع بندگان در نواحی ایران زندگی میکرده اند و اینها معمولاً اسرایی بودند که در غزوه ها و حملات سرحدی هند و سند و اصقاع ترک و روم و حبشستان و زنگ به دست مسلمانان می افتادند، و در داخلهء ممالک اسلامی بعد از آنکه تربیت مییافتند به معرض بیع و شری درمی آمدند. در دستگاه سامانیان و دیالمه غلامان و کنیزکان ترک بسیار بوده اند، و از اسباب اهمیت این بندگان خاصه ترکان آن بوده است که کنیزکان آنان در حسن و غلامانشان در شجاعت و جنگاوری شهرت داشتند. ابن حوقل میگوید: غلامان ترکی در جهان نظیر ندارند، و در بها و زیبایی هیچیک را با آنان همسری نیست، و من غلامی را دیده ام که در خراسان به سه هزار دینار فروخته شد، و قیمت کنیزک ترک در میان خراسانیان به هزار دینار میرسد و من در هیچ جای جهان ندیده ام که غلام و کنیزکی از رومی و مولد به چنین قیمت گران فروخته شود، و از این جنس در دستگاه آل سامان و بزرگان و امرای خراسان بسیار است. غالب غلامان صقلابی و خزری و دیگر طوایف ترک را تجار خوارزم و سمرقند میفروخته اند، و در آن نواحی تربیت بردگان بسیار متداول بود. در رسم برده خریدن و انواع بردگان و نژادهای مختلف آنان از خدمات گوناگون که به ایشان واگذار میشد آداب خاصی معمول بود و اصولاً این کار خود علمی خاص تلقی میشد.
غلامان ترک: اهمیت غلامان ترک که در دستگاههای امرای ایرانی قرن چهارم به سر میبرده اند بیشتر در آن است که برای امور لشکری خریده و تربیت میشدند. نظام الملک در سیاست نامه (چ عباس اقبال صص129 - 130) چگونگی تربیت غلامان را برای سپاهیگری به تفصیل توضیح داده و گفته است که: «هنوز در عهد سامانیان این قاعده بر جای بوده است که به تدریج بر اندازهء خدمت و هنر و شایستگی غلامان را درجه می افزودند چنانکه غلامی را که خریدندی یک سال او را پیاده خدمت فرمودندی و در رکاب با قبای زندنیجی شدی، و این غلام را فرمان نبودی که پنهان و آشکارا در این یک سال بر اسب نشستی، و اگر معلوم شدی مالش دادندی، و چون یک سال خدمت کردی وشاق باشی (غلام باشی) با حاجب بگفتی و حاجب معلوم کردی، آنگه او را قبایی و اسبی ترکی بدادندی با زینکی در خام گرفته و لگامی از دوال ساده. و چون یک سال با اسب و تازیانه خدمت کردی دیگر سال او را قراجوری (شمشیری سرکج یا کمر شمشیر) دادندی تا بر میان بستی، و سال چهارم کیش و قربان فرمودندی تا وقت برنشستن ببستی، و سال پنجم زینی بهتر و لگام مکوکب و قبای روی داری و دبوسی که در دبوس حلقه آویختی، و سال ششم ساقیی فرمودندی با اسب داری، و قدحی از میان درآویختی، و سال هفتم و سال هشتم خیمهء شانزده میخی بدادندی، و سه غلامکی نو خریده بدادندی، و در خیل او کردندی، و او را وشاق باشی لقب کردندی، و کلاهی نمدین سیم کشیده و قبایی گنجه ای در او پوشیده. و هرسال جاه و تجمل و خیل و مرتبت او می افزودندی تا خیلباشی شدی. پس حاجب شدی اگر شایستگی و هنر او همه جا معلوم شدی و کار بزرگ از دست او برآمدی و مردم دار و خداونددوست بودی. آنگه تا سی وپنج ساله نشدی او را اسیر ندادندی، و ولایت نامزد نکردندی، و البتگین که بنده و پروردهء سامانیان بود به سی وپنجسالگی سپهسالاری خراسان یافت». در اواخر عهد سامانیان عده ای از این غلامان که به مراتب عالیه رسیده بودند در دستگاه دولتی به سر میبردند، و قسمتی از اغتشاشات اواخر عهد سامانی مولود دسایس همینان بود، و این غلامان هم ممکن بود بعد از وصول به مراتب بزرگ خود غلامانی بخرند، چنانکه البتگین هنگامی که از خراسان بیرون میرفت دوهزار و هفتصد غلام ترک داشت. رفتار بعضی از امرای ایرانی با غلامان ترک بسیار خشن بود علی الخصوص احمدبن اسماعیل و بیشتر از او مرداویج بن زیار که نسبت به غلامان ترک خود اهانتهای عجیب روا میداشت. غلامان ترک به همان نحو که در بغداد از اوایل عهد تسلط خود شروع به آزار و قتل خلفا کرده بودند، در ایران نیز هرگاه فرصتی یافتند خداوندان خود را به قتل رسانیدند یا بر آنان خروج کردند چنانکه اسماعیل و مردوایج و مسعودبن محمود به دست غلامان خود کشته شدند، و البتگین و فائق و بکتوزون و بسیاری از غلامان آل بویه در اواخر عهد آن سلسله نسبت به پادشاهان سامانی و بویی طریق عصیان پیش گرفتند و به خلع و حبس آنان مبادرت کردند مثلاً منصوربن نوح را امرای ترک او کور کردند و از سلطنت برداشتند، و برادر او عبدالملک را بر تخت نشاندند، و سلطان الدولة بن بهاءالدوله را غلامان ترک او هنگامی که از بغداد بیرون رفته بود از سلطنت خلع کردند و برادرش ابوعلی بن بهاءالدوله را به جای او به سلطنت برگزیدند. از وقتی که شعرا بر اثر کثرت صلات امرا صاحب نعمت شدند و غلامان و کنیزکانی در دستگاه برخی از آنان جمع آمدند معاشقات شعرای فارسی زبان و حتی امرای ایرانی با آنان فزونی گرفت منتهی چون معاملهء شعرا و امرا در مورد آنان معمولاً معاملهء مالک و مملوک بوده و عشق شاعران با حرمان و سوز همراه نبوده است، در سخنان عاشقانهء آنان گیرندگی اشعار عاشقانهء روزگاران بعد دیده نمیشود، و بیشتر تغزلات در ذکر اوصاف معشوقه هاست، و در اشعار گویندگان قدیم ایران تا شعرای قرن پنجم هجری قمری این وضع به نحوی روشن و آشکار است، و به همین سبب است که در زبان فارسی از قرن چهارم ترک به معنی معشوق و شاهد استعمال شده است. از نتایج تسلط غلامان ترک یکی برافتادن خاندانهای قدیم ایرانی است چنانکه آل سبکتکین به تنهایی تمام خاندانهای مشرق از قبیل صفاریان و فریغونیان و خوارزمشاهان و امرای چغانی و غیره را از میان بردند، و غلامان قدرت یافتهء ترک در دولت آل بویه آنان را به نهایت ضعف دچار ساخته مستعد فنا و اضمحلال کردند. اثر دیگر غلامان در حکومتهای اسلامی و ایران آن بود که اینان بر اثر طمع شدید به جمع و ادخار مال دائماً در حال مصادرهء اموال مردم بودند، و حتی به تهمتهایی از قبیل تهمت بددینی هم آنان را وادار به تسلیم اموال خود میکردند. نتیجهء این امر آن شد که اعتماد مردم از دولتها سلب شود، و فساد و سوءرفتار زورمندان بر عامه فزونی گیرد، توجه به علم و ورع در مشاغل از دستگاههای حکام و امرا رخت بربندد. از این گذشته تسلط این قوم مایهء رواج مقدار زیادی از اسامی و لغات ترکی در زبان فارسی گردید. اثر دیگر تسلط غلامان رواج تعصب دینی و ضعف بعضی از مذاهب و قوت برخی دیگر است. اما بعد از دورهء سامانیان مهمترین مرکزی که غلامان ترک در آن گرد آمده بودند دستگاه سلطان محمود و پس از او دربار سلطان مسعود غزنوی بود. بعد از زوال حکومت آل سبکتکین، سلاجقه در این باب از سنت آنان پیروی کردند، در این دستگاهها امیران و وزراء و گاه شاعران را نیز هریک غلامان و بندگان نیکوروی متجمل بود (رجوع به تاریخ بیهقی چ غنی و فیاض ص146 شود) و عدد غلامان سلطان از سرایی و سواران سلطانی و جز آنان گاه به چند هزار تن بالغ میشد. مرکز مهم تجمع و خرید و فروش غلامان در این دوره ماوراءالنهر بود و عدهء غلامانی که از ممالک مختلف می آوردند به فراوانی غلامان ترک نمیرسید، تمام دربارها و خانه های رجال را در این دوره غلامان ترک فراگرفته بودند، در ماوراءالنهر بر اثر آنکه همه جای آن را ترکان احاطه کرده بودند بنده به حدی فراوان بود که علاوه بر رفع احتیاج اهالی یا امرا و رجال آن نواحی به سایر بلاد اسلام هم نقل میکردند. (رجوع به معجم البلدان چ لایپزیک ج4 ص401 شود). از این غلامان بسیار مردم به امارت رسیدند و مشاغلی از قبیل سپاهسالاری قوا و حاجبی و حکومت ولایات بزرگ یافتند. و حتی کار بعضی از آنان بدانجا کشید که به خلع سلاطین و حبس و قتل آنان مبادرت کردند، و از آنهاست طغرل کافرنعمت که از غلامان غزنویان بود، و عبدالرشیدبن مسعود را از سلطنت خلع کرد و بسیاری از شاهزادگان غزنوی را کشت. در دورهء سلاجقه نیز عدد غلامان سلطانی فراوان بود و حتی بعضی از وزیران چندان غلام داشتند که از اجتماع آنان یک قدرت جنگی به وجود می آمد مانند «غلامان نظامی» یعنی غلامان نظام الملک طوسی، که حتی پس از مرگ صاحب خویش قدرت خود را از دست ندادند، و همین غلامانند که «برکیارق» را هنگام فرار از اصفهان حمایت کردند و او را که در حیات نظام الملک مورد حمایت آن وزیر مقتدر بود به پیروی از همان سیاست در برابر محمودبن ملکشاه تقویت کردند و از اصفهان به ساوه و آوه نزد اتابک «گمشتگین جاندار» که اتابک برکیارق بود بردند، تا او را به ری برد و بر تخت سلطنت نشاند.
در دورهء سلاجقه عصیان و طغیان غلامان و نمک ناشناسی آنان نسبت به خداوندان خود امری عام بود و بسیاری از امرا و سرکشان دورهء سلجوقی که بعد از وفات ملکشاه و نظام الملک در ممالک آن طایفه به دعوی سلطنت برخاستند، از همین غلامان یا ابناء آنان بوده اند، و از آن جمله اند: «انر» بندهء ملکشاه که از آن سلطان نیکوییها دیده بود و در فتنهء میان محمود و برکیارق دخالتها داشت و با برکیارق غدرها اندیشید و «صدقه» و «ایاز» بنده زادگان برکیارق که بعد از او با سلطان محمد طرح قتال ریختند، و ابناء «انوشتکین طشت دار» که در خوارزم بر خداوندان خویش قیام کردند، و از آن میان اتسز با سنجر پیمان شکنی ها کرد، و ماحصل کلام آنکه تغلب غلامان و غلام زادگان در عهد سجلوقیان به شدیدترین مراحل رسید، و بسیاری از آشفتگیهای عهد سلاجقه نتیجهء تسلط و غلبه و عصیان آنان بود.
از غلامان ترک که در این عهد خریداری میشدند به صورتهای مختلف استفاده میشد. دسته ای از آنان بازیچهء شهوات امرای این عهد بودند، و رفتار بعضی از سلاطین با این بیچارگان بسیار وحشیانه بود. از عادات سنجر آن بود که غلامی را از غلامان برمی گزید و بدو عشق میورزید، و مال و جان فدای او میکرد، و غبوق و صبوح با وی میپیمود، و حکم و سلطنت خود را در دست او مینهاد لیکن چندگاهی بعد که دیگر به کار او نمی آمد به نحوی خاص او را از بین میبرد. از جملهء آنان یکی مملوکی به نام «سنقر» بود که سنجر پیش از دیدن عاشق او شد و او را به 1200 دینار خرید، و به مالکش هم خلعت و مال فراوان بخشید و فرمان داد برای سنقر سراپرده ای چون سراپردهء سلطان بزنند و هزار مملوک بخرند تا در رکاب او حرکت کنند، و در درگاه او به سر برند، و خزانه ای مانند خزانهء سلطان برای او ترتیب کنند و ده هزار سوار به وی اختصاص دهند. دو سال بعد سنجر جمیع امرا و رجال خود را فرمان داد که در اتاقی گرد آیند و هنگامی که او سنقر را به درون میخواند با دشنه بر او حمله برند و پاره پاره اش کنند امرای او نیز چنین کردند و آن بندهء سیه روزگار را بدین نحو از میان بردند. نظیر این کار را با «قایماز کج کلاه» کرد و او نیز کارش به جایی کشیده بود که وزیر سلطان را به قتل آورد، و باز همین عمل وحشیانه را با «اختیارالدین جوهر التاجی» که مملوک مادرش بود کرد. سلطان به این غلام عشقی خاص یافته و سی هزار سپاه به وی اختصاص داده بود، و بعد از چندی دسیسه ای ترتیب داد تا او را در دهلیز بارگاهش به کارد از پای درآوردند. میگویند آن وقت که «جوهر» را به کارد میزدند و فریاد او برآمده بود سنجر در حرمسرای خود بود و چون آواز او را شنید گفت: بیچاره جوهر را میکشند. چنانکه دیده ایم بعضی از این مملوکان در روزگار خوشبختی خود سراپرده و سپاه داشتند و ای بسا که همین بندگان که به زشتخویی عادت یافته بودند بعدها به امارت میرسیدند و بساط سلطنت میچیدند و بر گردن مردم سوار میشدند و بیدادها بر آنان روا میداشتند. بسیاری از علما و دانشمندان مورد تحقیر این ملعبه های غلامبارگان ترک بودند، و از آنان خفتها و خواریها میدیدند. عشقبازی با ممالیک که بعضی از فقها به جواز آن فتوی داده بودند (رجوع به طبقات الشافعیة سبکی ج3 ص18 شود) در نزد شعرای این عهد نیز مانند عهد مقدم رایج بوده است. اما گفتار شاعران دربارهء آنان جلا و روشنی شاعران دورهء پیشین را ندارد زیرا اولاً گروهی از شاعران این عهد متمسک به شعائر دینی بوده اند، و گروهی دیگر شاید از باب تسلط ترکان بدین کار چندان تجاهر نمیکردند با این حال در اشعار این عهد میتوان نمونه هایی از معاشقات شاعران را با بندگان یافت چنانکه در دیوان امیرمعزی و انوری و سنایی و خاقانی اشعاری از این قبیل آمده است. گذشته از این بعضی از امرای ترک یا غلامانی که به مقامات بلند رسیده بودند باعث شد که معانی نامهای آنان مضامینی در شعر فارسی ایجاد کند.
برای خریدن برده و بنده رسم و آیینی خاص بود و بدان اهمیت وافر داده میشد، چه آدمی خریدن، علمی بسیار دشوار بود، برده خریدن و علم آن از جملهء فیلسوفی شمرده میشد. عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندربن شمس المعالی قابوس در این باره فصلی مشبع دارد، و در آن برای هر دسته از غلامان علائم و شرائطی ذکر کرده و انواع غلامان و عادات آنان را مذکور داشته و شرایط خریدن غلام را به تمامی آورده است. شرایط اصلی غلام آن بود که خوبروی باشد و میبایست که نخست چشم و ابروی او و آنگاه بینی و لب و دندان و موی وی را به دقت نگریست تا نیکوچشم و ملیح بینی باشد و در لب و دندان او حلاوت و در پوست او طراواتی بود. علاوه بر این بعضی به فربهی و لاغری تن و اطراف بندگان نیز مینگریستند و به هرحال همهء اعضاء و همهء اندام بنده را وارسی میکردند تا علامتی را که برای هردسته از بندگان معلوم شده در او بیابند زیرا هر دسته از غلامان علائمی خاص داشتند که خریدار مطلع و متخصص میبایست آنها را ملحوظ دارد، مثلاً غلامانی که برای علم آموختن و کدخدایی فرمودن چون کتابتی و خازنی خریداری میشدند میبایست راست قامت و معتدل گوشت و معتدل رنگ و گشاده میان انگشتان و پهن کف و پهن پیشانی و شهلاچشم و گشاده ابرو و خنده ناک باشند، و آنکه برای ملاهی میخریدند میبایست نرم گوشت و کم گوشت نه فربه و نه لاغر و باریک انگشت باشد، و آنکه برای جنگاوری میخریدند بایست سطبرموی و تمام بالا و راست قامت و قوی ترکیب و سخت گوشت و سطبراستخوان و سخت مفاصل و کشیده عروق و رگ و پی بر تن او پیدا و انگیخته و سطبرانگشت و پهن کف و فراخ سینه و کتف و سطبرگردن و گردسر و پهن شکم و برچیده سرین و کشیده روی و سرخ چشم باشد. شرط مهم دیگر غلام آن بود که بیمار یا در مظان بیماری نباشد و برای آنکه از این حیث اطمینان حاصل شود غلام را به دقت معاینه میکردند. غلامان را برای جنگاوری، معاشرت، خدمتگزاری در خانه و سرای زنان، خنیاگری، طباخی، فراشی، حاجبی، ستوربانی و امثال اینها میخریدند، و ممکن بود خواجه ای بندهء خود را به دیگری بفروشد، و از او چون فروش ضیاع و عقار فایده برگیرد. اجناس غلامان عبارت بود از ترک و ارمنی و رومی و هندی و حبشی و نوبی. جنس ترک خود بر نه نوع بود که از جملهء ایشان از همه بدخوتر خفچاق و غز بودند، و از همهء خوشخوی تر و فرمانبردارتر ختنی و خلخی و تبتی و از همه سست تر و کاهلتر چلگی و از همه بلاکش تر و سازنده تر تاتار و یغما. اجناس غلامان ترک از همه مطبوع تر و نیکوتر شمرده میشدند. در قابوسنامه چ هدایت صص100-109 آمده: «چنانکه چون در ترک نگاه کنی سری بزرگ بود و روی پهن و چشمها تنگ و بینی پخج لب و دندانی نه نیکو، چون یک به یک را بنگری هریک به ذات خویش نه نیکو نماید، ولیکن چون همه را به جمع بنگری صورتی باشد سخت نیکو... اما به طراوت دست از همه جنس برده اند... و ترکان... کندخاطر و نادان و مکابر و شغبناک و ناراضی و ناانصاف و بدمست و بی بهانه آشوب کننده و بی زبان باشند، و به شب سخت بددل باشند. آن شجاعت که به شب نمایند به روز نتوانند نمود. اما هنر ایشان آن است که شجاع باشند و بی ریا و ظاهر دشمنی کنند، و متعصب باشند به هرکاری که بدیشان سپاری، نرم اندام و لذیذ باشند به عشرت و از بهر تجمل به از ایشان جنسی نیست. و سقلابی و رومی و الانی قریب اند به طبع ترکان ولیکن از ترکان بردبارتر و کدودتراند، اما الانی به شب دلیرتر از ترک بود، و خداونددوست تر بود، لیکن در ایشان چند عیب است چون دزدی و بیفرمانی و بی وفایی و بهانه گیری و بی شکیبایی و کندکاری و سست طبعی و گریزپایی. اما هنرش آن بود که نرم تن و مطبوع و درست زبان و دلیر و رهبر بود. اما عیب رومی آن بود که بدزبان و بددل و سست طبع و کسلان و زودخشم و حریص و دنیادوست بود، و هنرش آنکه خویشتن دار و مهربان و خوشبوی و کدخداروی و فرخی جوی و زبان نگاهدار بود. اما عیب ارمنی آن بود که بدفعل و گنده تن و دزد و شوخگن و گریزنده و بیفرمان و بیهده درای و خائن و دروغ زن و کفردوست و بددل و بیقوت و خداونددشمن باشد و سراپای او به عیب نزدیکتر که به هنر، ولیکن راست زبان و تیزفهم و کارآزموده و کدود باشد. اما عیب هندو آن بود که بدزبان بود و در خانه کنیزکان از او ایمن نباشند... اما نوبی و حبشی بی عیب ترند و حبشی از نوبی بهتر بود».
برای نگاهداری بندگان و مراقبت احوال آنان نیز شرایطی بود که عقلای قوم آن شرایط را رعایت میکردند. اگر بنده ای از خداوند خود ناراضی میشد از او تقاضای فروختن خود میکرد و در این صورت صلاح در آن بود که هرچه زودتر شر او را دفع کنند و گرنه نافرمانی و بدخویی میکرد. از مجموع این اطلاعات نیک دریافته میشود که در این عهد غلامان، خاصه غلامان ترک که عددشان از همه بیشتر و فراهم آوردن آنان از سرحدات ماوراءالنهر و خراسان بسیار سهل بود، همه جای ایران را از دربارهای پادشاهان و امیران و دستگاههای وزیران و رجال تا خانه های اکابر و اشراف و متمکنین فروگرفته بودند، لیکن بیشتر نفوذ آنان در دستگاههای دولتی بود که برای جنگ و اخذ مالیات و نظایر این کارها مورد استفاده قرار میگرفتند و البته از جور و عدوان نسبت به مردم دریغ نمیکردند و مردمان را رنجها میرساندند، و مالها میستاندند چنانکه برای دویست دینار غلامی میرفت و پانصد دینار از برای اصل و مزد میستاند، و مردمان در این حال درویش و مستأصل میشدند. رجوع به ترجمهء تاریخ تمدن اسلام ج 4 صص 22 - 27 و صص227 - 232 و ج5 صص24 - 32 و تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر صفا ج1 صص193 - 196 و ج2 صص69 - 77 و تاریخ بیهقی و تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی صفحات 7 و 8 و 12 و 13 و 14 و 19 و 38 و 39 و 41 و 48 و 60 و 61 و 94 و قابوسنامه چ روبن لوی چ انگلستان ص62 و سیاست نامه چ 1334 ص78 و 109 و 129 و 137 و رجوع به برده و بردگی شود.
(1) - کذا (!) ن ل: سست هل و هرزه گرد و لتره ملازه.
(2) - در این مورد غلام با حفظ معنی اصلی در مفهوم پایین تر و کوچکتر استعمال شده است.
(3) - در سطور سابق جرجی زیدان این نسبت را به امین داده است.
(4) - نام این کتاب در جلد 5 به تاریخ ادبیات فارسی تغییر یافت.

غلام.

[غُ] (اِخ) نام یکی از 31 قبیله ای که در کردمحله ساکن هستند. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص100 شود.

غلام آباد.

[غُ] (اِخ) دهی است از بخش دره شهر شهرستان ایلام که در 9هزارگزی شمال خاوری دره شهر و 3هزارگزی شمال راه مالرو دره شهر به ماژین قرار دارد. جلگه و گرمسیر است، سکنهء آن 258 تن شیعه هستند که به لهجهء لکی سخن میگویند. آب آن از رودخانهء سیکان است و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و مردم آن چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

غلام آباد.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان گاورود بخش کامیاران شهرستان سنندج که در 64هزارگزی شمال خاوری کامیاران و 15هزارگزی شمال خاوری امیرآباد واقع است. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 139تن سنی هستند. به زبان کردی سخن میگویند. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و لبنیات می باشد. و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5)

غلام آباد.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که در 29هزارگزی باختر الشتر و 22هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه قرار دارد. تپه ماهور و سردسیر است. سکنهء آن 54 تن شیعه اند که به زبان لکی و فارسی سخن میگویند. آب آن از رودخانهء خیاط تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غلامان.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان ویسیان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد که در 13هزارگزی باختر ماسور، کنار باختر شوسهء خرم آباد به اندیشمک قرار دارد کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 250 تن شیعه اند و به زبان لری و فارسی سخن میگویند. آب آن از چشمه ها تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین آن از طایفهء ویس کرم می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6)

غلامان.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان جرکلان بخش مانهء شهرستان بجنورد که در 52هزارگزی شمال مانه سر راه شوسهء بجنورد به حصارچه قرار داد، کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 705 تن شیعه اند و به زبان کردی، فارسی سخن میگویند. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت، مالداری، قالیچه و گلیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. و دارای دبستان و کلانتری مرز و پاسگاه ژاندارمری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غلامانه.

[غُ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)چون غلامان. به سان غلامان : و محمد آن شب پیراهن غلامانه پوشیده و ردا بر سر افکنده و نعلین در پای کرد. (ترجمهء تاریخ طبری نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء لغت نامه).
گه از فرق سرش معجر گشادی
غلامانه کلاهش برنهادی.نظامی.
شکل شاگرد غلامانه مکن
گرچه این قاعده ای مرتسم است.خاقانی.
|| (اِ مرکب) مختصر نقدی که خریدار به شاگرد دکان دهد. عطیه ای که به غلام دهند چون پیغام یا خبری آرد یا امری انجام کند یا از استاد او چیزی خرند. شاگردانه. خدمتانه. قُلُّق. راشن.

غلام ابن الابواری.

[غُ مِ اِ نُلْ اَبْ] (اِخ)صیرفی. صاحب اخبارالراضی داستانی از او آورده است. رجوع به اخبار الراضی ص276 شود.

غلام ابی الجیش.

[غُ مِ اَ بِلْ جَ] (اِخ)ظاهراً لقب ناشی ء صغیرابوالحسین علی بن وصیف است. رجوع به فهرست ابن الندیم چ 1 مصر ص252 شود.

غلام احمد.

[غُ اَ مَ] (اِخ) (میرزا...) او راست: 1 - حمامة البشری الی اهل مکة و صلحاء ام القری. به سال 1311 ه . ق. در هند چاپ شده است. 2- قصائد احمدیة (المسیح الموعود و المهدی المعهود) که به سال 1329 ه . ق. در قادیان هند به چاپ رسیده است. 3- مواهب الرحمن، که در مصر به سال 1320 چاپ شده است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1419).

غلام الابهری.

[غُ مُلْ اَ هَ] (اِخ) رجوع به ابوجعفربن محمد بن عبدالله الابهری شود.

غلام الراشدی.

[غُ مُرْ را شِ] (اِخ) وی به قول صاحب «اخبار الراضی» از طرف ابن رائق حاکم حمص و اعمال آن گردید (323 ه . ق.). رجوع به اخبارالراضی ص62 شود.

غلام بارگی.

[غُ رَ / رِ] (حامص مرکب)غلام باره بودن. امردپرستی. شاهدبازی. بچه بازی. کپه دوزی :
بونعیم را گفت: به غلام بارگی پیش ما آمده ای. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص417). رجوع به غلام باره شود.
ای خواجه به بند زن چرا درماندی
چون تخم غلام بارگی بفشاندی.خاقانی.

غلام باره.

[غُ رَ / رِ] (ص مرکب)امردپرست و شاهدباز. مقابل دخترباره. مغلم. (آنندراج). پسردوست. تازباز. تازباره. بچه باز. کپه دوز :
بر دور او ز خیل غلامان بود حصار
زین رو غلام باره توان گفت خواجه را.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
رجوع به باره شود. || تحقیق آن است که به معنی مغلم و معطی هردو آمده، میگویند فلانی غلام بارهء فلانی است. (آنندراج).

غلام باشی.

[غُ] (اِ مرکب) (از غلام + باشی ترکی) رئیس غلامان، و بیشتر این لقب در سفارتخانه های اجنبی برای رئیس پیشخدمتان و محترم ترین آنان مصطلح است.

غلام بچه.

[غُ بَچْ چَ / چِ] (اِ مرکب)خانه شاگرد در خانهء شاه و اعیان. || پسران نابالغ که در حرم شاهان قاجار به کارهایی گماشته بودند مانند ایچ اُغلان سرای سلاطین عثمانی. پیشخدمتهای خرد از خاندان اعیان و شاهزادگان که در اندرون و حرمخانهء پادشاهان قاجار به خدمت اشتغال داشتند. || کودک. ریدک. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء سازمان لغت نامه ذیل رندک). وصیف. (دهار).

غلام پست.

[غُ مِ پُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مأمور پست که نامه ها و مراسلات را توزیع میکند. گسی بنده. رجوع به گسی بنده شود.

غلام پیشخدمت.

[غُ مِ خِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیشخدمت نابالغ. پسر نابالغ از شاهزادگان یا رجال درباری که در اندرون خدمت شاه کردی از قبیل قلیان بردن و آفتابه و گلدان گذاشتن و امثال آن.

غلام ثعلب.

[غُ مِ ثَ لَ] (اِخ) عبدالواحدبن ابی هاشم بغدادی، مکنی به ابوعمر، و معروف به غلام ثعلب. او لغوی زاهد و از حافظان حدیث بود. از حفظ سی هزار ورقه لغت املاء کرد. او راست: کتاب «فضائل معاویه» و «غریب الحدیث». (از اعلام زرکلی ج2 ص607). ظاهراً زرکلی در نقل اشتباه کرده و غلام ثعلب را در دو مورد ذیل عبدالواحد و محمد بن عبدالواحد آورده است. رجوع به مدخل بعدی شود.

غلام ثعلب.

[غُ مِ ثَ لَ] (اِخ) محمد بن عبدالواحدبن ابی هاشم مطرز باوردی، مکنی به ابوعمر و ملقب به غلام ثعلب. او یکی از ائمهء لغت بود و به کثرت تصانیف مشهور است. به شغل تطریز لباس اشتغال داشت و از شهر باورد (= ابیورد واقع در خراسان) بود، و چون مدتی با ثعلب نحوی مصاحبت داشت به غلام ثعلب ملقب گردید. وی به بغداد درگذشت. او راست کتاب «الیواقیت»، «تفسیر اسماء الشعراء»، «المداخل» نسخهء خطی دربارهء لغت، «القبائل»، «یوم و لیلة»، «اخبار العرب» نسخهء خطی «العشرات» نسخهء خطی، علاوه بر اینها به کتاب «فصیح» ثعلب و کتاب «العینی» و «الجمهرة» استدراکاتی دارد و به هر یک از آنها جزئی لطیف افزوده است. (از اعلام زرکلی ج3 ص938). صاحب روضات الجنات (چ 1 طهران ص713) گوید: محمد بن عبدالواحد یکی از بزرگترین شاگردان ثعلب نحوی بود. وی به سال 261 ه .ق. متولد شد. ابن برهان گوید: کسی در لغت از متقدمان و متأخران داناتر از او نبود. خطیب بغدادی در تاریخ خود گوید: اهل لغت بر او طعن میکردند و میگفتند: اگر مرغی در هوا بپرد، او به نقل ثعلب از ابن اعرابی از آن خبر دهد و در آن چیزی گوید، لیکن اهل حدیث او را تصدیق کنند و موثق شمارند. این تصانیف ازوست: شرح الفصیح، فائت الفصیح، غریب مسند احمد، الرجال الموشح، فائت الجمهرة، فائت العین، ما انکره الاعراب علی ابی عبیدة و جز آن. او به سال 345 ه .ق. به بغداد درگذشت. صاحب کشف الظنون کتاب المکنون و المکتوم و کتاب المستحسن و کتاب الشوری و کتاب التفاحة را نیز به وی نسبت داده است. رجوع به کشف الظنون چ استانبول ج2 ستون 1431 و 1458 و 1462 و ج1 ستون 426 شود.

غلامچه.

[غُ چَ / چِ] (اِ مصغر) غلام خرد. غلام کوچک. رجوع به غلام شود: ارسلان ارغوان را در مرو غلامچه ای کارد زد و بکشت. (راحة الصدور راوندی).

غلامحسین خان.

[غُ حُ سَ] (اِخ) او راست کتاب «ریاض السلاطین» در تاریخ بنگاله که به زبان فارسی به سال 1195 تألیف کرده است. (از قاموس الاعلام ترکی ج5 ص3283).

غلامحسین خان.

[غُ حُ سَ] (اِخ)افضل الملک مشهور به ادیب کرمانی از شعرای قرن چهاردهم هجری قمری است. رجوع به نامهء فرهنگیان تألیف عبرت نائینی نسخهء خطی کتابخانهء مجلس شود.

غلامحسین خان.

[غُ حُ سَ] (اِخ)طباطبائی. او یکی از امرا و سادات و شعرای هندوستان بود. به سال 1194 کتاب سیرالمتأخرین را نوشته است که به زبانهای فرانسوی و انگلیسی ترجمه شده و منظومه ای نیز به نام بشائر الامامه دارد. (از قاموس الاعلام ترکی ج5 ص3283). در اعلام المنجد آمده: غلامسحین خان مورخ هندی است. به سال 1728م. متولد شد. کتاب «سیرالمتأخرین» او شامل تاریخ هند از 1707 تا 1781 م. است.

غلامحسین خان درویش.

[غُ حُ سَ نِ دَرْ] (اِخ) در سال 1251 ه . ش. متولد شد. پدرش موسوم به حاجی بشیر از مردم طالقان بود که به موسیقی هم کمی آشنایی داشت و اندکی سه تار مینواخت. فرزندش را به موزیک دارالفنون سپرد. غلامحسین در آنجا به فراگرفتن خط، موسیقی و نواختن شیپور کوچک و طبل مشغول شد. وی بعدها با کمال السلطنه (پدر ابوالحسن صبا) دوست شد. این شخص از نزدیکان شعاع السلطنه پسر مظفرالدین شاه بود و همین سبب شد که غلامحسین خان جزء نوازندگان مخصوص شعاع السلطنه گردید. او را آثار متعدد است از آن جمله پیش درآمدها و تصنیفها و قطعات متفرقه است. درویش هنرمندی بی تکلف و بسیار متواضع بود. طبعی لطیف و حساس و ذوقی سرشار داشت. این استاد در شب چهارشنبه دوم آذرماه سال 1305 ه . ش. بواسطهء حادثهء تصادم با اتومبیل به سختی مجروح شد و تقریباً بلافاصله وفات یافت و در قریهء امامزاده قاسم در جوار مزار ظهیرالدوله دفن گردید. رجوع به سرگذشت موسیقی ایران بخش اول صص296 - 325 رجوع به درویش شود.

غلامحسین رهنما.

[غُ حُ سَ نِ رَ نِ](اِخ) رجوع به رهنما شود.

غلامحسین سلیم.

[غُ حُ سَ نِ سَ] (اِخ)زرد بوری. مورخ هندی است. او راست کتاب «ریاض السلاطین» و آن کاملترین کتاب به فارسی است که از تاریخ اسلام در بنگال گفتگو میکند. (از اعلام المنجد).

غلامحسین میرزا.

[غُ حُ سَ] (اِخ)قاجار، ملقب به صدرالشعرا فرزند ملک ایرج میرزا شاعر معروف است که در اواخر قرن سیزدهم در تبریز اقامت داشت و از ملازمان مظفرالدین شاه قاجار بود و لقب صدرالشعرا را نیز مظفرالدین میرزا به وی داده بود. (از مقدمهء دیوان ایرج میرزا).

غلام خان.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان نارویی بخش شیب آب شهرستان زابل که در 35هزارگزی خاوری سکوهه، نزدیک مرز افغانستان واقع است. جلگه و گرم معتدل است. سکنهء آن 59 تن شیعه و سنی هستند. که به زبان فارسی بلوچی سخن میگویند. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غلام خانه.

[غُ نَ / نِ] (اِ مرکب) جایگاه غلامان و فراشان: غلامخانهء سفارت انگلستان.

غلام خلال.

[غُ مِ خَلْ لا] (اِخ)عبدالعزیزبن جعفر بغدادی حنبلی، مکنی به ابوبکر و معروف به غلام خلال. او راست کتاب «الشافی فی الحدیث». وی به سال 363 ه . ق. درگذشت. (از اسماء المؤلفین ستون 577).

غلام خلیل.

[غُ مِ خَ] (اِخ) احمدبن محمد بن غالب بصری باهلی، مکنی به ابوعبدالله و معروف به غلام خلیل. او از محدثین عامه و فصیح بود. بعضی از اهل فن او را ضعیف الحدیث شمرده اند. وی به سال 275 ه . ق. در بغداد درگذشت. (از ریحانة الادب ج3 ص161).

غلام خلیل.

[غُ مِ خَ] (اِخ) عبدالله بن احمدبن غلاب بن خالدبن فراس باهلی. او یکی از متصوفه بود. او راست: کتاب الدعاء، کتاب الانقطاع الی الله تعالی جل اسمه، کتاب الصلوة و کتاب المواعظ. (از فهرست ابن الندیم).

غلام دوشن.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش قروهء شهرستان سنندج که در 24هزارگزی شمال خاور طراقیه تپه ماهور قرار دارد. محلی سردسیر است. سکنهء آن 150تن شیعهء ترکی زبانند. آب آن از چشمه هاست و محصول آن غلات، لبنیات، انگور، حبوبات می باشد. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. از طراقیه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5)

غلام دهلوی.

[غُ مِ دِ لَ] (اِخ) شیخ غلام بن همدانی دهلوی هندی، متخلص به مصحفی شاعر. او راست دیوان شعری به زبان اردو. وی به سال 1240 ه . ق. درگذشت. (از اسماء المؤلفین ستون 813). شاید همان غلامعلی همدانی باشد. رجوع به همین نام شود.

غلام رسول.

[غُ رَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل که در 3هزارگزی شمال باختری ده دوست محمد و 2هزارگزی خاوری ده دوست محمد به پیران قرار دارد. جلگه و گرم معتدل است. سکنهء آن 150تن شیعه و سنی هستند و به زبان فارسی بلوچی سخن میگویند، آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین می شود. محصول آن غلات، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8)

غلام رضا.

[غُ رِ] (اِخ) استاد غلام رضا شیشه گر. صاحب مسند ارشاد به زمان ناصرالدین شاه به طهران.

غلام رضا.

[غُ رِ] (اِخ) یزدی، متخلص به حیران. از شعرای قرن سیزدهم هجری قمری بود. او در مصلی صفدرخان در یزد مکتبداری داشته، در خط نسخ ماهر بوده است. (از تاریخ یزد آیتی ص287).

غلام زادگی.

[غُ دَ / دِ] (حامص مرکب)غلام زاده بودن. فرزند غلام بودن. رجوع به غلام شود.

غلامزاده.

[غُ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب)فرزند غلام. رجوع به غلام شود. || در تداول عامه فرزند خویش را گویند رعایت ادب را.

غلام زحل.

[غُ مِ زُ حَ] (اِخ) عبدالله بن حسن بغدادی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به غلام زحل از منجمان و دانشمندان حساب فلکی و افاضل قرن چهارهم هجری قمری بود. او راست: کتاب «احکام النجوم»، «التسییرات و الشعاعات»، «الاختیارات»، «الجامع الکبیر» و «الاصول المجردة». وی به سال 376 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج2 ص616). ابن الندیم علاوه بر کتب مذکور کتاب الانفصالات را نیز به وی نسبت داده است. رجوع به فهرست ابن الندیم چ 1 مصر ص395 و تاریخ الحکماء قفطی ص224 و تتمة صوان الحکمة ص210 شود.

غلام سرا.

[غُ سَ] (اِ مرکب) تخفیفی است از غلام سرای. غلام خانگی. رجوع به غلام شود: کی ببره کی نبره، غلام سرا (یا غلام سیا) پیش ببره. رجوع به غلام سیا شود.

غلام سرور.

[غُ سَرْ وَ] (اِخ) صاحب لاهوری. مفتی بن مفتی، غلام محمد بن مفتی رحیم الله قریش اسدی هاشمی. وی از دانشمندان هند در اواخر قرن سیزدهم هجری است و شاید اوائل قرن حاضر (چهاردهم) را نیز درک کرده است، به هرحال در سال 1283 ه . ق. در قید حیات بوده است. او در نظم و نثر و انشاء و نویسندگی دستی توانا داشت و غالباً در اشعار خود به سرور تخلص میکرد مخصوصاً در گفتن ماده تاریخ تخصص داشت. در ولادت یا وفات یا وقایع دیگر اشخاص چند قسم ماده تاریخ میسرود. کتاب مشهور او تذکرهء خزینة الاصفیا است که شامل شرح حال اجمالی اکابر دین و مشایخ صوفیه و عرفانی هند و ایران میباشد. وی این کتاب را به هفت مخزن تقسیم کرده است: مخزن اول در شرح حال اجمالی حضرت رسول (ص) و ائمهء اطهار و خلفا و ائمهء اهل سنت، و پنج مخزن دیگر در ذکر مشایخ و اولیای سلسلهء قادریه و چشتیه و نقشبندیه و سهروردیه و سلاله ها و خانواده های متفرقهء عرفاست، و مخزن هفتم مشتمل بر شرح حال ازواج و بنات طاهرات پیغمبر اسلام و جمعی از زنان عارف و صالح است. تاریخ تألیف کتاب 1281ه . ق. است و نام خود کتاب که خزینة الاصفیا است (بدون همزه) تاریخ شروع به تألیف (1280) و با همزهء آخر تاریخ اختتام (1281) آن است. نیز در همان کتاب گوید:
گشت پر از عطای ایزد پاک
کنز خوبی و گنج محجوبی
ابتدایش «خزینهء خوب» است
انتهایش «خزانهء خوبی»(1)
او شرح حال حضرت صاحب الامر را نیز مفصلاً آورده و قطعه شعری نیز در مدح آن حضرت سروده است. کتاب خزینة الاصفیاء در هند به سال 1331 ه .ق. به چاپ رسیده است، و دیگر از تألیفات وی کتاب «گلدستهء کرامات» در مناقب عبدالقادر گیلانی است. رجوع به ریحانة الادب ج3 صص161 - 163 و خزینة الاصفیاء شود.
(1) - «خزینهء خوب» =1280 و «خزانهء خوبی» =1281.

غلام سیا.

[غُ] (اِ مرکب) مخفف غلام سیاه. در تداول عامه گویند: کی ببره کی نبره؟ غلام سیا (یا غلام سرا) پیش ببره. رجوع به غلام و غلام سرا شود.

غلام شاه.

[غُ] (اِخ) حاکم سند که با دادن باج ولایت را از شر «شاه درانی» رهایی بخشید. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص77 شود.

غلامشاهی.

[غُ] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب، از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص87). رجوع به شیبانی شود.

غلامعلی.

[غُ عَ] (اِخ) (شیخ...) متخلص به حکیم از شعرای نیمهء اول قرن چهاردهم و از مردم شیراز بود. دیوانی از او در دست است که در حدود 5500 بیت دارد.

غلامعلی.

[غُ عَ] (اِخ) از مورخان هند بود. او راست کتاب «شاه عالم نامه» در احوال شاه عالم. وی به سال 1221 ه . ق. درگذشته است. (از قاموس الاعلام ترکی ج5).

غلامعلی.

[غُ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان تورجان بخش بوکان شهرستان مهاباد که در 25هزارگزی جنوب باختری بوکان، 17500گزی باختر شوسهء بوکان به سقز قرار دارد. محلی کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 113تن سنی کردی زبانند. آب آن از سیمین رود است. محصول آن غلات، توتون، و حبوبات است. شغل اهالی زراعت، گله داری، صنایع دستی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

غلامعلی.

[غُ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان که در 12هزارگزی باختر قصبهء رزن و یک هزارگزی راه اتومبیل رو رزن به دمق قرار دارد سکنهء آن 25تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

غلامعلی.

[غُ عَ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل که در 11هزارگزی شمال باختری بنجار و 3هزارگزی راه فرعی ادیمی به زابل قرار دارد. محلی جلگه ای است و هوای گرم و معتدل دارد. سکنهء آن 376 تن شیعه اند که به فارسی بلوچی سخن میگویند. آب آن از رودخانهء هیرمند است و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری، گلیم بافی و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غلامعلی آزاد.

[غُ عَ یِ] (اِخ) حسینی واسطی بلگرامی، متوفی به سال 1200 ه . ق(1). او راست:
1- الدیوان الاول که دیوان شعر است و تألیف آن به سال 1187 ه . ق. پایان یافته است. دیوان دوم در 59 صفحه، دیوان سوم منطبع در حیدرآباد. 2- سبحة المرجان فی آثار هندستان، شامل تراجم دانشمندان هند و مطالبی که ایشان در باب تفسیر و حدیث گفته اند و سخنان نادری که از آنان به زبان عربی نقل شده است. تاریخ تألیف کتاب سال 1177 ه . ق. است و 298 صفحه دارد. (از معجم المطبوعات ج1 ستون 1). در اعلام المنجد آمده: غلام علی آزاد بلگرامی (1704 - 1786 م.) از مورخان هند بود. به قصد حج به مکه رفت و مدتی در آنجا اقامت کرد. از مؤلفات اوست: «مآثر الکرام فی تاریخ بلغرام». کتاب مآثر الامراء تألیف صمصام الدوله را نیز نشر کرد، این کتاب قاموس اعلام رجال عهد حکومت مغول در هند است - انتهی. صاحب قاموس الاعلام ترکی (ج1 ص175) گوید: امیر غلامعلی بلگرامی متخلص به آزاد، پسر سیدنوح، معروف به امیر عبدالجلیل بلگرامی است. آزاد از شعرای فصیح هندوستان بود. او مؤلفاتی به زبان فارسی دارد به نامهای «قصاید غری»، «سبحة المرجان»، «خزانهء عامره» و «تذکرهء سرو آزاد». مرگ او به سال 1200 ه . ق. بود. - انتهی. رجوع به «از سعدی تا جامی» چ 1 ص314 شود.
(1) - در مدخل «آزاد» از همین لغت نامه و همچنین در قاموس الاعلام ترکی اشتباهاً سال وفات غلامعلی آزاد 1165 ه . ق. نوشته شده است.

غلامعلی خان.

[غُ عَ] (اِخ) از شاعران هندوستان بود. او راست منظومهء «لمعة الطاهرین» در بیان سیرت حضرت رسول و احوال ائمه. (از قاموس الاعلام ترکی).

غلامعلی همدانی.

[غُ عَ یِ هَ مَ] (اِخ)مصحفی. او راست: کتاب «عقد ثریا» در ترجمهء شاعران ایران در هند از زمان محمدشاه تا زمان شاه عالم. وی در قرن دوازدهم میزیسته است. رجوع به احوال و آثار رودکی ص879 و تاریخ ادبیات هرمان اته شود. شاید همان غلام دهلوی باشد. رجوع به همین نام شود.

غلام عیاشی.

[غُ مِ عَیْ یا] (اِخ) محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشی. وی از ثقات علما و محدثان امامیه در قرن چهارم هجری قمری بود، و چون تلمیذ «عیاشی» بود «غلام عیاشی» شهرت یافته است. رجوع به محمد بن عمر و رجوع به کشی شود.

غلام قره واش.

[غُ قَ رَ / رِ] (اِ مرکب) از اتباع است، مرکب از غلام به معنی عبد + قره واش ترکی به معنی کنیز سیاه.

غلام کسائی.

[غُ مِ کِ] (اِخ) علی بن مبارک لحیانی. وی تلمیذ کسائی بود و بدین سبب او را غلام کسائی گفته اند. رجوع به علی بن مبارک و ریحانة الادب ج3 ص163 و 410 شود.

غلام گردش.

[غُ گَ دِ] (اِ مرکب) دیواری باشد حائل میان حرم سرا و دیوانخانه و در رباطات ولایات پیش حجره ها برآرند. (آنندراج) (بهار عجم). راهرو. کریدور(1). اطاقی که میان دو اطاق واقع شود و به هر دو آنها راه داشته باشد. ایوان دور عمارت. (فرهنگ نظام). راهرو اطراف بنائی بزرگ. در تداول مردم بروجرد: یک چلو دو خورش، ساختمانش دو اطاق و یک غلام گردش :
از گردش سپهر غلام تو اختر است
جایت غلام گردش آن طاق اخضر است.
امیرخسرو (از بهار عجم) (آنندراج).
کیوان غلام بارگه کبریای تست
گردون غلام گردش دولت سرای تست.
محمدسعید اشرف (از بهار عجم) (آنندراج).
(1) - Corridor.

غلاملو.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان سیس بخش شبستر شهرستان تبریز که در 12هزارگزی خاور شبستر و 2هزارگزی شوسه و خط آهن جلفا قرار دارد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 191تن شیعه و ترکی زبان اند. آب آن از چشمه، و محصول آن غلات، حبوبات، گردو، بادام، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

غلام محمد.

[غُ مُ حَمْ مَ] (اِخ) پسر حکمران قسمتهای جنوب هندوستان که معروف به سلطان تیپو بود. وی پس از آنکه مدتی در برابر انگلیسیها مقاومت کرد به سن 78سالگی در کلکته درگذشت (1288 ه . ق.). (از قاموس الاعلام ترکی).

غلام موزرموئی.

[غُ ؟] (اِخ) تیره ای از طایفهء اورک هفت لنگ بختیاری. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص74). رجوع به اورک شود.

غلام نفطویه.

[غُ مِ نَ یَ] (اِخ) رجوع به احمدبن یعقوب بن یوسف اصفهانی، مکنی به ابوجعفر شود.

غلام نقشبند.

[غُ مِ نَ بَ] (اِخ) ابن عطاءالله لکهنوی هندی حنفی. او راست تفسیر بعض سور قرآن، شرح الخزرجیة فی العروض، فرقان الانوار فی التفسیر لربع القرآن، و اللامعة العرشیة فی مسألة وحدة الوجود. او به سال 1126 ه . ق. درگذشت. (از اسماء المؤلفین ستون 813).

غلام ویس.

[غُ وِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بزینه رود بخش قیدار شهرستان زنجان که در 60هزارگزی جنوب قیدار و 6هزارگزی راه مالرو عمومی قرار دارد. محلی کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 783 تن شیعهء ترکی زبانند. آب آن از چشمه است، و محصول آن غلات دیمی، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

غلامة.

[غُ مَ] (ع اِ) مؤنث غلام. (منتهی الارب). در اشعار عرب غلامة مؤنث غلام استعمال شده است. کنیز. اَمَة. (اقرب الموارد). رجوع به غلام شود.

غلامه راه.

[غُ مَ] (اِخ) محتملاً ناحیه ای است در جنوب رستمدار. (از ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص173).

غلامی.

[غُ] (حامص) بندگی. عبودیت. سمت غلام. غلام بودن. رجوع به غلام شود :
گر شوم بوده ای به غلامی به نزد خویش
با ریش شوم تر ببر ما هرآینه.
عسجدی (دیوان ص35).
آن را که غلامی تو دادند
او را چه غم از هزار سلطان.خاقانی.
به غلامی تو ما را به جهان خبر برآمد
گرهی ز زلف کم کن کمری فرست ما را.
خاقانی.
زمین بوسی کن از راه غلامی
چنان گو کاین چنین گوید نظامی.
نظامی.
ای شرف نام نظامی به تو
خواجگی اوست غلامی به تو.نظامی.
مگر از هیأت شیرین تو میرفت حدیثی
نیشکر گفت کمربسته ام اینک به غلامی.
سعدی (طیبات).
به جز غلامی دلدار خویش سعدی را
ز کار و بار جهان گر شهیست عار آید.
سعدی (خواتیم).
به غلامی تو مشهور جهان شد حافظ
حلقهء بندگی زلف تو در گوشش باد.حافظ.

غلامی.

[غُ ] (ص نسبی) منسوب به غلام. رجوع به غلام شود. || محبوب دوست. زن دوست. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 192 الف).

غلامی.

[غُ] (اِ) شکلی است از مروارید که قاعدهء آن مستدیر و محیط آن مستوی و رأس آن تیز، و گویی مخروط است و قاعدهء آن بعضی از کره است. رجوع به الجماهر بیرونی ص125 و 127 و 129 شود.

غلامی.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری که در 36هزارگزی جنوب خاوری بهشهر قرار داد. محلی کوهستانی و معتدل مرطوب است. سکنهء آن 360 تن شیعه هستند که به مازندرانی و فارسی سخن میگویند. آب آن از چشمه و دره محلی است. محصول آن غلات، لبنیات، و ارزن و شغل اهالی زراعت و مختصری گله داری است. صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). یکی از دهات چهاردانگهء هزار جریب است. رجوع به ترجمهء مازندران و استراباد چ 1336 ه .ش. ص85 و 165 شود.

غلامی.

[غُ] (اِخ) یکی از شعرای عثمانی در قرن دهم هجری قمری. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

غلامی.

[غ] (اِخ) مولانا سعید غلامی. یکی از شاعران ایران بود. در صبح گلشن آمده: غلامی از خداوندان سخن برجسته، و شاهدان مضامین رنگین به غلامی طبع والایش کمر بسته، این بیت ازوست:
غلام خویشتنم خوانده ماه رخساری
سیاه بختی من کرد عاقبت کاری.

غلام یحیی.

[غُ یَ یا] (اِخ) ابن نجم الدین بحاری. او راست: لواء الهدی فی اللیل والدجی، و آن حاشیه ای است بر شرح محمد زاهد هروی بر «الرسالة القطبیة» در منطق که ضمن مجموعهء شمارهء 100 است. (از معجم المطبوعات ج1 ستون 594).

غلامیة.

[غُ می یَ] (ع اِمص) کودکی. (منتهی الارب). اسم است از غلام. (اقرب الموارد). رجوع به غلام شود. || (ص نسبی) تأنیث غلامی. || (اِ) غلامیه یا جاریهء غلامیه بعضی از کنیزان جوان که در حرم خلفای بغداد حکومت میکردند. رجوع به ذیل قوامیس العرب دزی شود.

غلان.

[غَلْ لا] (ع ص) شتر نیک تشنه. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت تشنه. (دهار): رجل غلان؛ مردی سخت تشنه، و اشتر را نیز گویند. (مهذب الاسماء). الغلان من الجمال، الغال. (اقرب الموارد).

غلان.

[غُلْ لا] (ع اِ) جِ غالّ. (منتهی الارب). رستنگاههای سلم و طلح و آن وادیهای غامضی است در زمین، و درختان دارد، واحد آن غالّ و غَلیل است. رجوع به غال و غلیل شود. || گیاهی است و یکی آن غالّ است. (از اقرب الموارد). رجوع به غالّ شود.

غلانیة.

[غَ یَ] (ع مص) گرانی و جوشش. و نون زاید است. (از منتهی الارب). گران دانستن قیمت چیزی، و نون آن زاید است. (از اقرب الموارد).

غلاة.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ غالی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غالی شود :و بیان این مسئله... که رد است بر ملاحده و بواطنه و دهریه و غلاة و غیر ایشان... خواجه... رشید رازی... در کتاب فصول بیان کرده است. (کتاب النقض ص472).

غلاة.

[غُ] (اِخ) فرقه ای از شیعه هستند. (اقرب الموارد). غلاة یا غالیه فرقه هایی هستند که مذهب غلو داشته باشند. در قرآن کریم از غلو نهی شده است چنانکه در سورهء نساء آیهء 171 آمده: «یا اهل الکتاب لاتغلوا فی دینکم و لاتقولوا علی الله الا الحق» یعنی ای پیروان تورات و انجیل در دین خود غلو مکنید و از حد مگذرید، و دربارهء خدا جز گفتار راست و حق مگویید، و در حدیث آمده «صنفان من امتی لانصیب لهما فی الاسلام: الغلاة و القدریة» (رجوع به بحار الانوار ج4 باب اول ص4 شود). و علی (ع) فرموده است: «یهلک فی رجلان: محب غال و مبغض قال» یعنی دو گروه دربارهء من به راه خطا میروند و هلاک میشوند: دوستداری که در دوستی غلو کند و دشمنی که در بغض و کینه افراط کند. شیخ مفید (متوفی به سال 413 ه . ق.) در تصحیح الاعتقاد (ص63) در تعریف غلاة گوید: غلاة که از متظاهرین به اسلام اند کسانی هستند که علی امیرالمؤمنین و ائمهء دین؛ یعنی ذراری آن حضرت را به خدایی و پیغمبری نسبت داده اند، و آنان را از جهت فضل در دین و دنیا به پایه ای ستوده اند که از حد گذشته است و طریق افراط پیموده اند. این گروه در شمار گمراهان و کافرانند، و علی (ع) فرمان کشتن آنان را صادر فرمود و ائمهء اطهار نیز در حق آنان به کفر و خروج از اسلام حکم کردند.
ریشهء عقاید غلاة. عربستان و جزیره؛ یعنی بلاد میان دجله و فرات و شامات پیش از ظهور اسلام مرکز طوایف مختلف عرب و غیر عرب و محل بروز و تصادم عقاید و ادیان گوناگون از بت پرستی و یهودیت و مسیحیت و آیین های ایرانیان از زردشتی و مانوی و مزدکی و دیگر ادیان رایج آن زمان بود. در چنین محیطی ناچار باید ظهور مذاهب مختلف دیگر را انتظار داشت. پس اگر ملل و نحل نویسانی مانند ابومحمد نوبختی و شهرستانی بگویند که عقاید و آراء غلاة اسلام از ریشهء خرم دینی و مزدکی و دهری است و شبهات و اهواء آنان از مذاهب حلولیه و تناسخیه و مخصوصاً یهود و نصاری مأخوذ است (ملل و نحل شهرستانی ص81) نباید گفتهء آنان را تکذیب کرد، زیرا نشانه های این تأثیر به طور روشن و آشکار در آراء و عقاید این فرقه ها دیده میشود. مثلاً به قول شهرستانی همچنانکه یهود خالق را به خلق و نصاری خلق را به خالق تشبیه کرده اند غلاة نیز در آراء و عقاید از این دو نوع رأی و عقیده بی نصیب نمانده اند، لیکن باید توجه داشت که بعضی از فرق غلاة خاصه فرقه هایی که گردانندگان و زعمای آنها ایرانی بوده اند یا فرقه هایی که در ایران ظهور کرده یا نمو و توسعه یافته اند مقصود پنهانی دیگری نیز داشته اند، و آن احیای آیین ایران قدیم و شاید تضعیف اسلام بوسیلهء ایجاد اختلاف و تشتت آراء بوده است. اما در عین حال باید بدین نکته متوجه بود که وجود شباهت در عقاید و آراء مادام که با قراین دیگری توأم نباشد به تنهایی نمیتواند دلیل اخذ و اقتباس باشد، و متأسفانه بعضی از محققان مسیحی یا منتسبین به این دین خواسته اند عقاید غلاة، خاصه علی اللهیان را از اصل مسیحی جلوه دهند، چنانکه میرزا کرم نامی که احتمالاً به آیین مسیحیت درآمده است، در کتاب خود که به زبان انگلیسی است و در مجموعهء «دنیای اسلام» به نام علی اللهیان است در صفحات 73-78 از وجود بعضی شباهتها استفاده میکند و مذهب فرقهء علی اللهی را متأثر از مسیحیت میداند. موارد مشابهت در مورد سه روز روزه و سرودهای مذهبی و تعدد زوجات و جز آنهاست، ولی به نظر بعضی از محققان این قول درست نیست.
فرق غلاة. غالیان دربارهء علی بن ابی طالب و سایر ائمه و اشخاص دیگر و کسانی که دربارهء خود غلو کرده اند مشتمل بر اصناف و فرق بسیاری هستند که در اینجا به ترتیب حروف تهجی مشهوران آنها را ذکر میکنیم: آل مشعشع، اباحیه، احمدیه، اخیه، ازدریه، اسحاقیه، اسحاقیهء حارثیه، اسماعیلیه، امریه، اهل حق، بابکیه (= اباحیه)، باطنیه (= اسماعیلیه)، بدعیه، برکوکیه، بزیغیه، بشیریه، بکتاشیه، بومسیلمیه، بلالیه، بیانیه، تعلیمیه (= اسماعیلیه و باطنیه)، تمیمیه، تناسخیه، جناحیه، جواربیه، حابطیه (یا حائطیه)، حارثیه (= اسحاقیه) حدثیه، حربیه، حروفیه، حلاجیه، حلمانیه، حلولیه، حماریه، خابطیه (یا حابطیه)، خرمیه (= اباحیه)، خطابیه، خطابیهء مطلقه، خلالیه، ذمامیه، ذمیه، راوندیه، رجعیه، رزامیه، زراریه (= تمیمیه)، سبائیه، سبعیه (= اسماعیله و باطنیه و تعلیمیه)، سپیدجامگان، سرخ جامگان، سلمانیه، سمنیه، شریعیه، شریکیه، شلمغانیه، عزاقریه (= شلمغانیه)، علویه، علیائیه (یا علیاویه)، علی اللهیان، عمیریه، عینیه، غمامیه، قادیانیه، قرامطه (= اسماعیلیه و باطنیه و تعلیمیه و سبعیه) کاکائیه (= اخیه)، کاملیه، کربیه، کسفیه، کیسانیه، مازیاریه (= اباحیه)، مانویه، مبارکیه، مبیضه (=سپیدجامگان)، متنبئین، محمدیه (از علیائیه)، محمدیه (از مغیریه)، محمره (= سرخ جامگان)، مختاریه، مخطئه، مخمسه، مزدکیه، مسیلمیه، مشبهه، مشعشعیه (= آل مشعشع)، معمریه، مغیریه، مفضلیه، مفوضه، مقنعیه (= سپیدجامگان و مبیضه)، ملاحده (= اسماعیلیه و باطنیه و تعلیمیه و سبعیه و قرامطه)، منصوریه (=کسفیه)، موسویه، میمونیه، میمیه، ناووسیه، نصیریه، نمیریه، هاشمیه، هشامیه، یزیدیه و یعقوبیه. (از رسالهء دکتری دکتر گلشن بنام «غلو و غلاة» به اختصار). برای دانستن شرح هریک از این فرق و برای تفصیل بیشتر رجوع به مدخل غالیه و هریک از نامهای مذکور و رجوع به تاریخ کرد ص124 و 131 و خاندان نوبختی صص249 - 267 شود.

غلب.

[غَ] (ع مص) چیره شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). غلبه کردن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). به معنی غَلَب و غَلَبَة. (از اقرب الموارد). رجوع به همین مدخل ها شود.

غلب.

[غَ لَ] (ع مص) چیره شدن. (منتهی الارب). غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی). در آیهء شریفهء : «و هم من بعد غلبهم سیغلبون». (قرآن 30/3). غلب از مصادر مفتوحة العین است مانند طلب، فراء گوید: محتمل است که آن «غلبه» باشد که هاء آن به جهت اضافه افتاده است. (از منتهی الارب). || سطبر گردن گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

غلب.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ اَغلَب. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج العروس). ستبرگردنان. (از ترجمان علامهء جرجانی). رجوع به اغلب شود. || بوستانهای بسیاردرخت. (ترجمان علامهء جرجانی). جِ غلباء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غلباء شود : و حدائق غلباً. (قرآن 80/30).

غلب.

[غُ لُ] (اِ) یک پری دهان از آب یا مایعی دیگر، به مقدار یک بار فروبردن آب یا مایعی دیگر: دو غلب آب.

غلباء .

[غَ] (ع ص، اِ) مرغزار بسیاردرهم درخت. ج، غُلب. (منتهی الارب). موضعی که درختانش به یکدیگر پیوسته و درهم یا انبوه باشند و غلباء را به ضم اول خواندن محض غلط است زیرا صیغهء مؤنث است از افعل فعلاء. (از غیاث اللغات) (آنندراج). الحدیقة المتکاثفة. (اقرب الموارد). || پشتهء بزرگ و بلند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || قبیلهء گرامی و بزرگ. (منتهی الارب). القبیلة العزیرة الممتنعة. (اقرب الموارد). || عزة غلباء؛ عزت استوار و قوی. (اقرب الموارد). || مؤنث اغلب به معنی ستبرگردن: ناقة غلباء؛ غلیظة الرقبة. (از تاج العروس).

غلباء .

[غَ] (اِخ) نام پدر قبیلهء تغلب. (منتهی الارب) (آنندراج). صاحب تاج العروس آرد: غلباء نام پدر قبیله ای است معروف به تغلب، شاعر گوید :
و اورثنی بنوالغلباء مجداً
حدیثاً بعد مجدهم القدیم.
و شاید بنی غلباء قبیلهء دیگری جز تغلب باشد. در مصباح آمده: بنی تغلب قبیله ای از مشرکان عرب بودند. - انتهی.

غلبات.

[غَ لَ] (ع اِ) جِ غَلَبَة. (غیاث اللغات). رجوع به غلبة شود.

غلباش.

[غِ] (اِخ) دهی است از دهستان شش ده قره بلاغ بخش مرکزی شهرستان فسا، که در 54هزارگزی خاور فسا کنار راه فرعی فسا به داراکویه قرار دارد. در جلگه واقع است و هوایی معتدل دارد. سکنهء آن 400 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود، محصول آن غلات، پنبه، حبوبات و شغل اهالی زراعت، قالی و گلیم بافی است. ساکنان آن از طایفهء اینانلو هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

غلبک.

[غُ بُ] (اِخ) ابن عبدالله ترکی بدری ظاهری خزنداری. از نجیب و دیگران حدیث شنید و عزبن جماعه و پسر او و گروهی از شیوخ از وی سماع حدیث کردند. وی به سال 741 ه . ق. درگذشت. (از الدرر الکامنة فی اعیان المائة الثامنة ج3 ص218).

غلبک.

[غُ بُ] (اِخ) ابن عبدالله جاشنکیر. وی به منصب حجوبیت حلب رسید، و از مخالفان سرسخت تباهکاران بود. به سال هفتصد و شصت و اند(1) درگذشت. (از الدرر الکامنة فی اعیان المائة الثامنة ج3 ص218).
(1) - ن ل: 761 ه . ق.

غلبکن.

[غَ بَ کَ] (اِ) دری شبکه دار که در پیش درها نصب کنند و آن را درپنجره گویند. (از برهان قاطع). پنجره که در پیش درها نصب کنند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). پنجره باشد که در پس درها نصب کنند. (فرهنگ جهانگیری). || دری بود از چوب باریک بافته، چون پنجرهء مشبک، و بیشتر دهقانان دارند و در باغ نیز کنند اگر از او درنگری هرچه در باغ باشد پدید بود. (فرهنگ اسدی). دری مشبک از چوب بافته، به روستاها بر در خانه ها آویزند. (صحاح الفرس). دری که از چوب و نی سازند و در روستاها بر درهای باغها آویزند و از پس آن نگاه کنند. (برهان قاطع). در مشبک که از چوب یا نی ساخته باشند و از پس آن نگاه کنند. (فرهنگ رشیدی). در با سوراخهای گشاده، مانند در بعض باغات ده، که بسته بودن و باز بودنش مساوی است چه در هر دو حال ماورای آن را توان دید :
زستن و مردنت یکیست مرا
غلبکن در چه باز یا چه فراز.
ابوشکور بلخی (از فرهنگ اسدی).

غلبکن شدن.

[غُ بَ کَ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول امروز، گرفتن جامه به میخ یا چیز نوک تیز دیگر و پاره شدن چون مثلثی که دو ضلع آن از اصل جدا شده و یک ضلع به جامه پیوسته باشد. در قدیم غلبکن گویا به معنی مطلق سوراخ می آمده است. و غُلبَه به معنی سوراخ است. غلبه کن شدن. رجوع به برهان قاطع ذیل غلبه شود.

غلبکین.

[غَ بَ] (اِ) به معنی غلبکن است که در پنجره و در باغ باشد، و آن را از چوب و نی به هم می بندند چنانکه از پس آن نگاه توان کرد. (برهان قاطع). دری باشد که از چوب بافته بود چون پنجرهء مشبک، که در او نگه کنی هرچه در سرای در بود همه همی توان دید، و در دهقانان و باغها و مزرعه ها این چنین بسیار بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). رجوع به غلبکن(1) شود.
(1) - شاهد شعری که در بعض فرهنگها برای غلبکن آمده است و در همان مدخل نقل شد در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی و فرهنگ نظام و فرهنگ اوبهی برای غلبکین ذکر شده است.

غلبلب.

[غَ لَ لَ] (اِ) قسمی گیاه کائوچوک دار. استبرق. غَرق. در دزفول و شوشتر نام غلبلب را به استبرق دهند. رجوع به استبرق شود.

غلبون.

[غَ] (اِخ) نام جد محمد بن احمدبن غلبون مصری است. وی مکنی به ابوالطیب بود. از ابوبکر محمد بن نضر سامری حدیث شنید، و ابوالفضل محمد بن جعفر خزاعی و حمزة بن یوسف سهمی از او روایت دارند. (از انساب سمعانی ورق 410 ب) (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص177).

غلبون.

[غَ] (اِخ) ابن حسن بن غلبون، مکنی به ابوعقال. او متصوف و عالم به حدیث و ادب بود. شعر نیز میسرود. وی از اهل قیروان است. به مشرق رفت و در مکه استقرار یافت و از ملازمین حرم گردید و اخبار وی بسیار است. او به سال 291ه . ق. =904 م. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج2 ص760).

غلبونی.

[غَ نی ی] (ص نسبی) منسوب به غلبون که نام جد ابوالطیب محمد بن احمد است. (از انساب سمعانی ورق 410ب). رجوع به غلبون شود.

غلبة.

[غَ لَ بَ] (ع مص) غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی) (مصادر زوزنی). به معنی غَلب و غَلَب (مص). (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). چیره شدن و زبردستی. (آنندراج). چیرگی. نجدت. تَغَلُّب. قهر. استیلاء. فیروزی. فیروز شدن. رجوع به غَلب و غَلَب شود. || کثرت استعمال و شیوع چنانکه در اصطلاح نحاة علم بالغلبة، اسمی را گویند که به سبب کثرت استعمال علم باشد مانند مدینه که در اصل مدینة الرسول بوده و الکتاب به جای کتاب سیبویه. رجوع به سیوطی ص39 شود. || (اِ) گروه بسیار. مردم بسیار. کثرت مردم. جمعیت. ازدحام : و غلبهء خلایق شهر خود چندانک حصر آن بیرون از بیان بود. (جهانگشای جوینی). بعد از این صورت به چند روز شبی غلبه ای از مخالفان به کنار اردوی سلطان سعید آمده سورن انداختند. (روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج2 ص287). و غلبهء بسیار بی تحاشی از شهر بیرون رفتند. (روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج2 ص305). || بانگ و فریاد : روزی به جمعیت بر در سرای مجیرالملک جمع شدند و غلبه و آواز برداشتند. (جهانگشای جوینی). آواز بربط با غلبهء دهل برنیاید. (گلستان سعدی). و غلبهء نعره و شغب آن گروه به قوت بود... شما شب را چون گذرانیدید با تشویش آوازهای قوالان و غلبهء آن جمع که رقص میکردند. (انیس الطالبین ص141). چون نزدیک تاراب رسیدم غلبه و شوری در آن خلق دیدم. (انیس الطالبین ص205). || (اِمص) غلبهء خون یا غلبهء دم، فشار خون. اشتداد دم. تَبَوُّغ. تَبَیُّغ. رجوع به تبوغ و فشار خون شود. || غلبه نشاندن، انبوه کاشتن : و چون غلبه بنشانند [ درخت سنجد را ]چهارپایان و گوسفندان در حوالی نتوان رفتن که خراب کنند. (فلاحت نامه). || بغلبه روییدن، پرپشت روییدن : و آن [ قرنفل ]عظیم به غلبه روید. (فلاحت نامه).

غلبة.

[غَ لُبْ بَ] (ع مص) چیره شدن. (منتهی الارب). به معنی غَلب و غَلَبَة و غُلُبَّة. (از تاج العروس). رجوع مدخل های مذکور شود.

غلبة.

[غُ لُبْ بَ] (ع مص) چیره شدن. (منتهی الارب). چیره شدن و زبردستی. (آنندراج). به معنی غَلب و غَلَب و غَلَبَة. (از اقرب الموارد). رجوع به مدخل های مذکور شود. || (اِمص) چیرگی. || (ص) رجل غلبة؛ مرد زودخشم. (منتهی الارب).

غلبه.

[غُ بَ / بِ] (اِ) پرنده ای است سیاه و سفید، و آن را عکه و کلاغ پیسه هم میگویند، و به این معنی با بای فارسی هم آمده است، و بعضی گویند پرنده ای است که آن را سبزک هم می نامند. (برهان قاطع). غلپه. (فرهنگ اسدی). همان عکه است که به شیرازی قالنجه و کلاغ پیسه گویند. شمس فخری گوید: مرغی است مانند عکه، و در فرهنگ به بای فارسی آورده است. (از فرهنگ رشیدی). عقعق. کلاغ پیسه. (فرهنگ اسدی). کلاژه. (فرهنگ اسدی نخجوانی). کسک. کشک. زاغچه. زاغی :
سیم به منقار غلبه صبر نماندم
غلبه پرید و نشست [ از ] بر فلغند.
ابوالعباس (از صحاح الفرس).
سه حاکمکند(1) اینجا چون غلبه همه دزد
میخواره و زن باره و ملعون و خسیس اند(2).
منجیک (از فرهنگ اسدی) (از فرهنگ رشیدی) (از انجمن آرا) (از آنندراج).
زاغ سیه بدم یکچند و نون
باز چو غلبه بشده ستم دو رنگ.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
دزدی(3) ای نابکار چون غلبه
روی چونانکه پخته تفشیله.منجیک.
از بهر چه دادند ترا عقل چه گویی
تا خوش بخوری چون خر و چون غلبه بلنجی.
ناصرخسرو.
|| سوراخ عموماً، و سوراخی که از آنجا آب به باغ آید خصوصاً. (برهان قاطع).
(1) - ن ل: حاکمند.
(2) - ن ل: خسیسا.
(3) - این کلمه در نسخه ای از فرهنگ اسدی «مردی» و در نسخه ای «غمزی» آمده است و قیاساً به «دزدی» تصحیح شد، صفت دزدی برای غلبه در تداول شعرا بسیار است. (یادداشت به خط مؤلف).

غلبه داشتن.

[غَ لَ بَ / بِ تَ] (مص مرکب) بیش بودن. بسیار شدن. چیره شدن :اگر در مردم یکی از این قوی بر دیگری غلبه دارد ناچار آنجا نقصانی آید. (تاریخ بیهقی). و آنجا که خشکی غلبه دارد، بخار ضماد تر و کماد تر از راه بینی به شش رسد سود دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

غلبه شدن.

[غَ لَ بَ / بِ شُ دَ] (مص مرکب) بسیار شدن. فراوان گردیدن :هیچکس قادر نبود که بر آن آب گذر کند به هنگامی که آن آب غلبه شدی و موج زدی. (تاریخ قم ص297).

غلبه کردن.

[غَ لَ بَ / بِ کَ دَ] (مص مرکب) چیره شدن. چیر شدن. فائق آمدن. صولت. بُهور. بَهر. غَلب. غَلَب. غَلَبَة. غُلبَة. استحواذ. بَذّ؛ غلبه کردن. اِبرار؛ غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی) : غلامان تیر انداختن گرفتند و چنان غلبه کردند که کس را از غوریان زهره نبودی که از برج سر برکردندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص111). و او کسی است که در حکم بر او غلبه نمیتوان کرد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص310). تنی چند را فروکوفت مردمان غلبه کردند و بیمحابایش بزدند. (گلستان سعدی). در آن فرصت گرگ غلبه کرده بود. (انیس الطالبین ص154).

غلبه کن شدن.

[غُ بَ کَ شُ دَ] (مص مرکب) سوراخ شدن به علت گرفتن به چیزی نوک تیز: صندلی میخ داشت پیراهنم غلبه کن شد؛ یعنی مثلث گونه ای از آن جدا شد، در حالی که از یک سوی هنوز به جامه متصل است. غلبکن شدن. رجوع به غلبکن و غُلبَه شود.

غلبی.

[غُ لُبْ با / غِ لِبْ با] (ع مص) چیره شدن. (منتهی الارب). غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی). غَلب. غَلَبَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) . رجوع به غَلَبَة شود.

غلبیر.

[غَ] (اِ) غربال. (فرهنگ جهانگیری). لغتی در غربال و غربیل، و امروز در اراک (سلطان آباد) همین تلفظ متداول است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به غربال شود :
گر خاک زمین جمله به غلبیر ببیزند
چه سود که یک ذره نیابند اثر از من.
شیخ عطار (از جهانگیری).

غلبیربند.

[غَ بَ] (نف مرکب، اِ مرکب)آنکه غلبیر بندد. غربال بند. || کولی. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد ص108 شود.

غلبیز.

[غَ] (اِ) به معنی غربال است که از آن چیزها می بیزند، و مشهور به رای بی نقطه است. (برهان قاطع) (آنندراج). مصحف غلبیر لغتی در غربال و غربیل. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به غربال شود.

غلپ.

[غُ لُ] (اِ) یک جرعهء بزرگ از مایع خارجی در دهان. یک بار پری دهان از مایعی، در تداول عامه، یک غلپ، یک جرعه و یک شربت: یک غلپ آب. یک غلپ شربت. یک غلپ خون. یک غلپ چای. رجوع به غُلُب شود.

غلپه.

[غُ پَ] (اِ) به تازی عقعق باشد، و او مرغی است چون کلاغ اما کوچکتر، دم دراز دارد، و رنگ او سیاه و سفید است، و او را کلاژه و کجله نیز گویند، و حالا به عکه شهرت دارد. (فرهنگ اوبهی). غُلبَه. (فرهنگ اسدی) (برهان قاطع). رجوع به فرهنگ شعوری ج2 ورق 191 الف و رجوع به غُلبَه شود.

غلپیسه.

[غِ سَ / سِ] (اِ) به معنی غُلبَه (مرغ). عقعق. عکه. کلاغ پیسه. رجوع به فرهنگ شعوری ج2 ورق188 الف و رجوع به غُلبَه و غُلپَه شود.

غلت.

[غَ] (اِمص) اسم مصدر از غلتیدن. به معنی غَلط است که از غلطیدن باشد، و غلط معرب آن است. (از برهان قاطع) (آنندراج). غلتیدن بود و به پهنا گردیدن. (فرهنگ اسدی نخجوانی). چرخیدگی به روی خود (ناظم الاطباء).
ترکیب ها:
- غلت خوردن.؛ غلت دادن. غلت زدن. رجوع به همین مدخل ها شود.
|| تحریر (در آواز). رجوع به آهنگ شود.

غلت.

[غَ] (ع مص) برانداختن بیع. (منتهی الارب). به هم زدن بیع و شری: غلت البیع و الشراء غلتاً؛ اقاله. (اقرب الموارد). || تنزل قیمت متاعی به سبب کمی مقدار یا خرابی کیفیت آن. عدم اعتبار از حیث کیفیت یا کمیت. (دزی ج2 ص221).

غلت.

[غَ لَ] (ع مص) غلط کردن. یا غلت در حساب است و غلط در قول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غلط کردن در حساب. (تاج المصادر بیهقی). ناصواب اگر در حساب باشد. (از رسائل تاریخ بیهقی پارسی نغز ص 396). غلط در حساب و کتاب و شماره. (برهان قاطع).

غلت.

[غَلْ لَ] (ع اِ) غلة. رجوع به غلة شود :و چون به کنار دریا رسیدند وهزر جملهء ذخیره و غلت کی مانده بود به دریا افگند. (فارسنامهء ابن البلخی ص96).

غلت.

[غِلْ لَ] (اِمص) در قزوین و بعض جاهای دیگر به معنی قطر و ستبری و کلفتی و ضخامت و ثخن و عمق آید. ظاهراً کلمه ای است ترکی اصل و ریشهء غلظت عرب، و یا غلت مصحف مخففی از غلظت عرب است: آفرین به غلتش صلوات بر کلفتیش. (در تداول قزوینیان در وصف خیار).

غلتات.

[غَ لَ] (ع اِ) جِ غَلَتَة. رجوع به غَلَتَة شود.

غلتاق.

[غَ] (اِ) چوب بندی زین. غلطاق. رجوع به غلطاق شود. || کهنه غلتاق؛ زن پیر بدسابقه.

غلتان.

[غَ] (نف، ق) نعت فاعلی از غلتیدن. غلتنده. آنچه میغلتد. غلطان :
درآمد ز زین گشت غلتان به خاک
همی گفت کای راست دادار پاک.
اسدی (گرشاسب نامه).
بماندش یکی نیمه بر زین نگون
دگر نیمه غلتان ابر خاک و خون.
اسدی (گرشاسب نامه).
من شسته به نظاره و انگشت همی گز
وآب مژه بگشاده و غلتان شده چون گوز.
سوزنی.
|| هرچیز گرد و مدور. || مروارید. (ناظم الاطباء). رجوع به غلطان شود.

غلتاندن.

[غَ دَ] (مص) غلطاندن. گردانیدن به پهلو. رجوع به غلطاندن شود.

غلتانیدن.

[غَ دَ] (مص) گردانیدن به پهلو یا به پهنا. غلطانیدن. غلتاندن. غلطاندن. بجخیزانیدن : و از غلتانیدن خرسنگها که از بالا می انداختند زلزله در اجزا و اعضای کوه افتاد. (جهانگشای جوینی).

غلتبان.

[غَ] (اِ مرکب) سنگی باشد مدور و طولانی یعنی به شکل استوانه زیاده بر نیم گز، و آن را بر پشتهای بامی که نو میپوشند غلطانند تا محکم شود و باران فرودنیاید(1). (برهان قاطع). سنگی گرد و دراز که بر پشتهای بام غلطانند تا برف و باران و نم فرونیاید و معنی ترکیبی غلتنده بر بان؛ یعنی بر بام. (فرهنگ رشیدی). غرتبان. || (ص) مردم بی حمیت و دیوث را هم میگویند چه او را نیز مانند این سنگ اختیاری نیست و محکوم زن خود است به هر جا که خواهد میفرستد و بهر طرف که داند میدواند و به فتح ثالث هم درست است بر وزن همزبان، و در این زمان به سبب قرب مخرج غین را به قاف بدل کرده قلتبان مینویسند. (برهان قاطع). در قاموس گلتبان آورده به معنی دیوث و ظاهراً اصل فارسی همین است که به عربی نقل کرده اند، و قرطبان و قلتبان معرب آن است. (از فرهنگ رشیدی). غرتبان :
هرگز این زن بمزد را نرسد
که مرا خام غلتبان گوید
که اگر در سرای او به مثل
تره کارند غلتبان روید.
انوری (از انجمن آرا) (آنندراج).
رجوع به قلتبان شود.
(1) - در تداول مردم تهران: bum ghaltun.

غلتبانی.

[غَ] (حامص) غلتبان بودن. بی حمیت و دیوث بودن. قلتبانی. رجوع به غلتبان و قلتبانی شود.

غلت خوردن.

[غَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) غلتیدن. غلطیدن. غلط خوردن. رجوع به غلتیدن شود.

غلت دادن.

[غَ دَ] (مص مرکب)غلتانیدن. غلطانیدن. غلط دادن.
- غلت دادن آواز؛ تحریر. ترجیع صوت. بگردانیدن آواز. نغمه زدن در آواز. ترنم کردن.

غلت زدن.

[غَ زَ دَ] (مص مرکب) غلتیدن. غلطیدن. غلط زدن. رجوع به غلتیدن شود.

غلتک.

[غَ تَ] (اِ مرکب) (از غلت + ک پسوند آلت) غلطک، و آن چوبی باشد گرد و میان سوراخ بزرگ، آن را پایهء ارابه کنند، و کوچک آن را بر بالای چاه بندند، و ریسمان را بر بالای آن اندازند و به یاری آن آب را آسان از چاه کشند، و غلطک معرب آن است. (برهان قاطع). غلتنک. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). چوبی که بر او رسن بگردد و او را بغلطاند و پایه گردان نیز گویند و غلطان و غلتیده نیز نامند. (از انجمن آرا) (آنندراج). چوبی که برو رسن بگردد و پایهء گردون را نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). رجوع به غلطک شود.

غلتگاه.

[غَ] (اِ مرکب) جای غلتیدن. غلطگاه :
ترا این خاک یکسر غلتگاهست
به غلت آسان درو و گرد بفشان.
ناصرخسرو.

غلتنک.

[غَ تَ نَ] (اِ مرکب) به معنی غلطک است که پایهء ارابه و آلت آبکشی باشد. (برهان قاطع). غلتک. رجوع به غلتک و غلطک شود.

غلت و واغلت.

[غَ تُ غَ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) غلط و واغلط. غلتیدن مکرر.
- غلت و واغلت زدن؛ غلتیدن مکرر.

غلتة.

[غَ تَ] (ع اِ) اول شب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غلتة.

[غَ لَ تَ] (ع اِ) یک سهو در حساب. ج، غَلَتات. (فرهنگ ناظم الاطباء). قیاساً میتواند اسم مرة از غَلت باشد.

غلتة.

[غُ تَ] (ع اِمص) اسم مصدر از غَلَت به معنی غلط. (از اقرب الموارد). رجوع به غَلَت شود.

غلته.

[غَ / غُ تَ / تِ] (اِ) چوبی گرد و استوانه ای که بدان خمیر نان را پهن کنند. (ناظم الاطباء). || غلته به فتح اول نوردی که کلاهدوزان به کار برند و آن را مردانه نامند. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 185ب).

غلته.

[غَ لَ تَ] (اِخ)(1) محلی است در تونس.
(1) - Galetta.

غلتیدن.

[غَ دَ] (مص) مراغه را گویند یعنی از پهلو به پهلو گشتن. (فرهنگ اوبهی). به پهنا گردیدن. (فرهنگ اسدی). به روی خود گردیدن. به روی خود چرخیدن. (ناظم الاطباء). غلطیدن. گردیدن جسم بر روی جسم دیگر. در لهجهء دزفولی غکیدن(1) و در گیلکی غلت خوردن(2) گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
نیم آگه از اصل و فرع خراج
همی غلتم اندر میان دواج.فردوسی.
ز پیشش بغلتید وامق به خاک
ز خون دلش خاک همرنگ لاک.عنصری.
بغلتید پیش گروگر به خاک
همیگفت کای دادفرمای پاک...
اسدی (گرشاسب نامه).
و گر نیستت طمع باغ بهشت
چو خر خوش بغلت اندرین مرغزار.
ناصرخسرو.
ترا این خاک یکسر غلتگاهست
بغلت آسان درو و گرد بفشان.ناصرخسرو.
در خون همی غلتید. (مجمل التواریخ و القصص).
به روی خاک میغلتید بسیار
وزآن سر کوفتن پیچید چون مار.نظامی.
|| مجازاً، دمساز بودن. آمیزش دادن :
از ستمکاران بگیر و با نکوکاران بخور
با جهانخواران بغلت و بر جهانداران بتاز.
منوچهری.
(1) - gakidan.
(2) - ghalt xurdan.

غلث.

[غَ] (ع مص) غلث زند؛ آتش نادادن آتش زنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آمیختن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). یقال: غلثت البر بالشعیر، و غلثت الحدیث؛ خلطته. (منتهی الارب). مخلوط کردن. (اقرب الموارد). || گرد کردن. (منتهی الارب): غلثث الشی ء؛ جمعته. || پیراستن مشک را به اَرطی. (منتهی الارب) (آنندراج): غلث سقاء؛ دباغت آن با درخت ارطی. (از اقرب الموارد).

غلث.

[غَ لَ] (ع مص) غلث زند؛ آتش ندادن آتش زنه. (منتهی الارب) (آنندراج). || لازم گرفتن گرگ گوسپند کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). چسبیدن گرگ گوسفند را و دریدن آن را. (از اقرب الموارد). || چسبیدن به کسی و ملازم او گردیدن. || سختی پیکار. (منتهی الارب) (آنندراج). جنگ کردن بسختی و ترک نکردن آن. || برگرداندن و انداختن مرغ از چینه دان خود آنچه را که فروبرده است. || (اِ) آنچه به طعام مخلوط شود از سنگ ریزه و کاه و جز آن. || غلث الحلم؛ چیزی که در خواب بینند و رؤیای صادق نباشد. (از اقرب الموارد).

غلث.

[غَ لِ] (ع ص) مرد سخت پیکار. (منتهی الارب) (آنندراج). الشدیدالقتال. (اقرب الموارد). آنکه سخت کارزار کند. (مهذب الاسماء). || دیوانه. (منتهی الارب) (آنندراج). مجنون. (اقرب الموارد). || آنکه او را از طعام و شراب نشأه، و از غلبهء خواب تمایلی و سستیی باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). کسی که از خوردنی و نوشیدنی نشأه ای و از غلبهء خواب میل کردن و شکستگی داشته باشد. (از اقرب الموارد). || الشدید اللزوم لمن طالب: آنکه سخت ملازم دوست خود باشد. (اقرب الموارد). || غلث از طعام؛ آنچه سنگ ریزه و کاه و جز آن داشته باشد. (از اقرب الموارد). تصفیه نشده، آنچه تمیز و مصفی نباشد. (دزی ج2 ص221).

غلثی.

[غَ ثا] (ع اِ) درختی است تلخ. (منتهی الارب). درختی تلخ است و گویند میوهء آن جانوران درنده را میکشد. (از اقرب الموارد).

غلج.

[غَ] (اِ) گره دوتا باشد که آسان نگشایند. (فرهنگ اسدی)(1). گره به علقه باشد. (حاشیهء فرهنگ اسدی چ اقبال). گره غلچ. (حاشیهء برهان قاطع) :
ای آنکه عاشقی به غم اندر غمی شده
دامن بیا به دامن من غلج برفکن.
معروفی (از فرهنگ اسدی) (فرهنگ اوبهی).
رشیدی شاهد فوق را برای غلچ آورده است. رجوع به غلچ شود. || بندی بود چون شلواربند و غیره. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). || حشره ای است دریایی دراز مانند رشته، و بعضی حشرهء تسبیح گفته اند. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق178 ب).
|| قفل و زنجیری که به لنگه های در و پنجره نصب کنند. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 178 ب). غلچ. رجوع به غلچ شود.
(1) - در فرهنگ اوبهی آمده: گرهی باشد دوتاه که آن را آسان توان گشاد (!).

غلج.

[غَ] (ع مص) غلج فرس؛ هموار و یکسان رفتن اسب. (منتهی الارب): غلج الفرس غلجاً؛ جری جریاً بلااختلاط فهو مغلج بالکسر. (از اقرب الموارد). در تداول مردم گناباد و خراسان یرغه رفتن را گویند. || غلج حمار؛ تاختن و آب خوردن خر، و چشیدن او با نوک زبان: غلج الحمار غلجاً؛ عدا و شرب و تلمظ بلسانه. (اقرب الموارد).

غلج.

[غُ لُ] (ع اِ) جوانی نیکو. (منتهی الارب) (آنندراج). الشباب الحسن. (اقرب الموارد).

غل جامعه.

[غُ / غُلْ لِ مِ عَ / عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی غل که گردن و دست و دوپای در بند دارد. غل که گردن و دست و پای را ببندد. رجوع به غُلّ شود.

غلجسکش.

[ ] (اِخ) ناحیتی است میان افرنجه و اندلس نزدیک به سکونس. رجوع به حدود العالم چ سیدجلال الدین طهرانی چ 1352 ه . ق. ص104 و 106 شود.

غلجه.

[غَ جَ / جِ] (اِ) غلچه. رجوع به غلچه و فرهنگ شعوری ج2 ورق 185 ب شود.

غلجه زائی.

[غَ جَ] (اِخ) نام طایفه ای از افغانان. رجوع به سبک شناسی مرحوم بهار چ 1 ج3 ص310 و رجوع به غلچه شود.

غلچ.

[غَ] (اِ) آنچه در را به آن بندند از قفل و زنجیر و غیره. (فرهنگ رشیدی) :
چنان ایمن شد از عدل تو آفاق
که برکندند از درها همه غلچ.
شمس فخری (از رشیدی).

غلچ.

[غِ / غِ لَ] (اِ) گرهی را گویند در نهایت استحکام که آن را به آسانی بلکه به هیچ وجه نتوان گشودن، و بعضی گویند غلچ دو گره است که بر بالای هم زنند، با جیم ابجد نیز درست است. (برهان قاطع). گرهی که به آسانی نتوان گشود. (فرهنگ رشیدی) :
شاها توئی که دامن عمر ترا نجوم
با دامن ابد به بقا غلچ کرده اند.
شمس فخری (از فرهنگ رشیدی).
به فتح لام نیز آمده. (فرهنگ رشیدی) (برهان قاطع) :
ای آنکه عاشقی به غم اندر غمین شده
دامن بیا به دامن من درفگن غلچ.
معروفی (از فرهنگ رشیدی).
رجوع به غلچ شود.

غلچگی.

[غَ چَ / چِ] (حامص) روستایی بودن. دهقانی. رجوع به غلچه شود. || اوباش بودن. زندگی کردن مانند اوباش. (از ناظم الاطباء). رجوع به غلچه شود.

غلچه.

[غَ چَ / چِ] (ص، اِ) روستایی. (برهان قاطع) (جهانگیری) (آنندراج). غلچه به معنی روستایی است و به قومی از نژاد ایرانی ساکن افغانستان اطلاق میشود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || رند و اوباش . (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). غرچه. احمق و نامرد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
زن را به باد داده و غر گشته و شده
جویای غلچهء عزب و گنگ بی نماز.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ شعوری).
چو غلچگان رباط چهار سو سوگند
همی خورند که جفت ملیح غر نبود.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ شعوری).

غلچه.

[غَ چَ] (اِخ) قومی از نژاد ایرانی ساکن افغانستان است که در وخان و بدخشان اقامت دارند و به زبانهای ایرانی که با فارسی اختلاف دارند تکلم کنند. (دائرة المعارف اسلام طبع فرانسوی ج1 ص157 ذیل کلمهء افغانستان به نقل حاشیهء برهان قاطع چ معین). این کلمه در کتب تاریخ به صورتهای گوناگون آمده: غلزه. (مجمل التواریخ چ اقبال ص3 و مجمل التواریخ گلستانه مواضع متعدد) غلچه، غلجائی، غلیجائی و علیجانی در نسخ آتشکدهء آذر و همچنین در نسخ مختلف درهء نادره و جهانگشای نادری. مؤلف «الکنوز العامرة فی شرح درة النادرة» غلجائی را غلیزائی نوشته و آن را نام قبیله ای دانسته است، سپس نویسد: لفظ پشتو است و معنی ترکیبی آن پسر دزد است. و سایکس آن را خلج دانسته است. (از درهء نادره چ شهیدی ص 122 حاشیهء 4). رجوع به غلچه (اِ) شود.

غلچین.

[غَ] (اِ)(1) نعناع بری. به ترکی یارپوز گویند. مرزنگوش. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 187 ب). رجوع به مرزنگوش شود.
(1) - Marjolaine.

غل خوردن.

[غِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) غلتیدن چیزی مدور. غلت خوردن. غلطان رفتن. غلطیدن. گلیدن. تدحرج: غل خوردن توپ، گردو، گلوله روی زمین.

غل دادن.

[غِ دَ] (مص مرکب) غلطانیدن چیزی مدور در سطحی؛ یعنی بر روی خود به حرکت آوردن. غلطانیدن چیزی گرد یا استوانه ای با زخم و ضربتی. غلت دادن: غل دادن یک گلوله.

غلز.

[غُ] (اِخ) جایی است در دیار غطفان که به قولی وقعهء حصین بن حمام مری در آنجا اتفاق افتاد. (از معجم البلدان).

غلزای.

[غَ] (اِخ) نام قبیله ای افغانی است. (از اعلام المنجد). رجوع به غلزه و غلچه شود.

غل زدن.

[غُ زَ دَ] (مص مرکب) جوشیدن با حبابهای بزرگ که بر روی آب آید.

غلزه.

[غَ زَ] (اِخ) قبیله ای بزرگ از قبایل افغانی است که شعبه های بسیاری دارد و در نواحی غزنه و زمینهایی که از سوی مشرق به خوست و وزیرستان امتداد مییابند سکنی دارد. (از اعلام المنجد ذیل غلزای). قومی از نژاد ایرانی ساکن افغانستان. رجوع به غلچه و غلزای و فهرست اعلام مجمل التواریخ گلستانه شود.

غلس.

[غَ لَ] (ع اِ) تاریکی آخر شب. (منتهی الارب) (دهار) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (غیاث اللغات). ظلمة آخر اللیل، تقول: رأیت منک غلس الظلام خیالاً. (اقرب الموارد). ج، اَغلاس. (مهذب الاسماء). تاریکی آخر شب چون با سپیدی صبح درآمیزد، و آن همان است که به فارسی شبگیر گویند : و او را اعلام داد تا بگاهتر در غلس بیامد و در آن صفه زیر شادروان بنشست. (تاریخ بیهقی).
خم روان کرده ز سحری چون فرس
کرده کرباسی ز مهتاب و غلس.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر 6 ص546).

غلص.

[غَ] (ع مص) سر حلقوم بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج). قطع الغلصمة. (تاج المصادر بیهقی): غلصه غلصاً؛ قطع غلصمته. (اقرب الموارد).

غلصمة.

[غَ صَ مَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (آنندراج). بریدن غلصمه. (اقرب الموارد). || حلقوم گرفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). گرفتن غلصمهء کسی. (از اقرب الموارد). || (اِ) گوشت پارهء میان سر و گردن(1) و تندی سر گلو و گلو سرخ یا سر خشکنای گلو با بن زبان و رگهای آن، یا بن زبان. (از منتهی الارب) (آنندراج). گوشت میان سر و گردن و تکمه، و گرهی است در جای به یکدیگر رسیدن ملازه و راهگذر طعام و شراب در گلو، یا سر نای گلو با راههای آب رفتن به گلو، یا اینکه غلصمه زبان است. (شرح قاموس به فارسی). گوشتی است مانند صفاقی اندر زیر لهاة به حنک باز پیوسته، و بر سر قصبهء حلق نهاده. از بهر آنکه تا دود و گرد و هوای سرد ناگاه به یکبار فرونرود و به شش نرسد. عضلهء سر حلقوم. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اللحم بین الرأس و العنق، و قیل العجرة علی ملتقی اللهاة والمری ء، و قیل رأس الحقوم بشواربه و حرقدته، و قیل اصل اللسان. ج، غَلاصِم. (اقرب الموارد). || مهتران. (منتهی الارب) (آنندراج). السادة. (اقرب الموارد): هو فی غلصمة من قومه؛ یعنی او مهتر و بزرگتر قوم است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گروه. (منتهی الارب) (آنندراج). الجماعة. (اقرب الموارد). || ذوالغلصمة (اِخ). رجوع به همین مدخل شود.
(1) - Epiglotte.

غلصوم.

[غُ] (ع اِ) به معنی غلصمة. (از ناظم الاطباء). در فرهنگهای معتبر دیده نشد. رجوع به غلصمة شود.

غلط.

[غَ] (اِمص) اسم مصدر از غلطیدن. دراز کشیدن و این در اصل به تاء نقطه دار بوده است. (از آنندراج). گردیدن چیزی بر روی خود. به پهنا گردیدن. غلت. رجوع به غلت شود.
ترکیب ها:
- غلط خوردن.؛ غلط دادن. غلط زدن. رجوع به همین مدخل ها شود.

غلط.

[غَ لَ] (ع مص) غلط کردن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). غلط کردن در حساب و جز آن. درماندن در چیزی و وجه صوابش نشناختن. یا غلط کردن در قول خاصة، غلت (بالتاء) در حساب. (منتهی الارب) (از آنندراج). غلط، با لفظ کردن و شدن و خوردن و افتادن و گرفتن و خواندن استعمال میشود. (آنندراج). خطا کردن در سخن و در حساب و کتابت و جز آن. (غیاث اللغات) (آنندراج): غلط در حساب و جز آن؛ درماندن در آن و نشناختن راه صواب در آن، و گفته اند: غلط خاص گفتار است و غلت به تاء خاص حساب است صفت از آن غالط و شی ء مغلوط فیه می آید. (از اقرب الموارد). اشتباه کردن در حساب. (دزی ج2 ص221). خطا در سخن. خطا کردن در سخن. || (ص) نادرست. مقابل صحیح. خطا. اشتباه. باطل. ج، اَغلاط :
خدای هرچه کسی را دهد غلط ندهد.
عنصری.
خردمندان را به چشم خرد میباید نگریست، و غلط را سوی خود راه نمیباید داد. (تاریخ بیهقی).
غلط است اینکه گویند به دل ره است دل را
دل من ز غصه خون شد دل تو خبر ندارد.؟
|| به معنی در غلط، چنانکه غلطم و غلطی یعنی در غلطم و در غلطی :
غلطم من که چراغی همه کس را میرد
لیک خورشید مرا مرد و دگر کس را نی.
خاقانی.
ای زن برو حریفان دوشینه را طلب کن تو غلطی. (راحة الصدور راوندی).
سایه ای ماند ز من من غلطم
هستی سایه یقین بایستی.
دیشب گلهء زلفش با باد همیکردم
گفتا غلطی بگذر زین فکرت سودائی.
حافظ.
دی میشد و گفتم صنما عهد به جای آر
گفتا غلطی خواجه درین عهد وفا نیست.
حافظ.
-بدل غلط؛ یکی از انواع بدل است. رجوع به بدل شود.
-بر غلط بودن؛ گمراه بودن. راه نادرست رفتن. به خطا رفتن : این حکایت از انجیل نقل کرده اند که مشرکان عرب گفته بودند و آموخته بودند بر غلط بودند. (قصص الانبیاء ص201).
-به غلط؛ به خطا. به نادرست. از روی اشتباه. بر غلط. اشتباهاً :
هرگز به تن خود به غلط بر نفتاده ست
مغرور نگشته ست به گفتار و به کردار.
منوچهری.
چند دفعه خواجهء بزرگ و بونصر را گفت: نه به غلط پدر ما این مرد را نگاه میداشت؟ (تاریخ بیهقی چ ادیب ص539). باشد که به غلط نشان خانه بداده باشد. (تاریخ بیهقی). کس به غلط نام نگیرد. (تاریخ بیهقی).
یک روز به گرمابه همی آب فروریخت
مردی بزدش لچ به غلط بر در دهلیز.
(فرهنگ اسدی نخجوانی).
گر در تو این گمان به غلط بردم
پس چون که هیچ بازنمیداری؟ناصرخسرو.
مکن به جای بدان نیک از آنکه ظلم بود
که نیک را به غلط جز به جای او بنهی.
ناصرخسرو.
به غلط بوسه ای بخواهم ازو
گرچه دانم که آن به کس نرسد.خاقانی.
دشمن به غلط گفت که من فلسفیم
ایزد داند که آنچه او گفت نیم.
(منسوب به خیام).
گاه باشد که کودکی نادان
به غلط بر هدف زند تیری.
سعدی (گلستان).
بسیار خلاف وعده کردی
آخر به غلط یکی وفا کن.سعدی (طیبات).
-به غلط انداختن؛ به خطا افکندن. گمراه کردن. ایهام؛ به غلط انداختن. (مقدمة الادب زمخشری).
-به غلط شدن در خود؛ به اشتباه افتادن. دچار اشتباه شدن. به شک افتادن :
چون دیدمش آن رخ نگارین
در خود به غلط شدم که این اوست.
سعدی (خواتیم).
-در غلط افتادن؛ دچار خطا شدن. رجوع به همین ترکیب ذیل غلط افتادن شود.
-در غلط شدن یا بودن؛ راه نادرست رفتن. گمراه شدن : هرآن بخرد که خویش نتواند دانست و در غلط است... دوستی را برگزیند... تا نیکو و زشت وی بی محابا با او بازمینماید. (تاریخ بیهقی). با خود گفتم در بزرگ غلطا که من بودم حق به دست خوارزمشاه است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص336).
گر در یمنی چو با منی پیش منی
گر پیش منی چو بی منی در یمنی
من با تو چنانم ای نگار یمنی
خود در غلطم که من توام یا تو منی.
(منسوب به شیخ ابوسعید ابوالخیر).
-غلط باختن؛ به غلط و نادرست رفتار کردن :
بی غلط راندن اجتهادی نیست
بر غلط خواندن اعتمادی نیست
ترسم این پرده چون براندازند
با غلط خواندگان غلط بازند.نظامی.
جهانی چنین در غلط باختن
سپهری چنین در کج انداختن.نظامی.
-غلط پنداشتن؛ نادرست پنداشتن :
بالله و بالله و بالله که غلط پندارد
مار موسی همه سحر و سحره اوبارد.
منوچهری.
-غلط چاپی؛ غلطی که در چاپ بوسیلهء حروف چین یا مصحح رخ دهد.
-غلط دیدن؛ خطا کردن. نادرست دیدن. اشتباه کردن :
مگو کز جهان دیده ام نیک عهدی
غلط دیده باشی که بدعهد باشد.خاقانی.
-غلط راندن؛ به غلط سخن گفتن. رجوع به همین ترکیب شود.
-غلط مصطلح؛ کلمه یا جمله ای که در میان مردم به غلط متداول شده باشد. رجوع به «غلط مصطلح» شود.
-غلطی؛ محاورهء ناواقفان است. (غیاث اللغات) (آنندراج). به معنی در غلط و اشتباهی. رجوع به غلط شود.

غلطات.

[غَ لَ] (ع اِ) جِ غَلَطَة. رجوع به غَلَطَة شود.

غلطاق.

[غَ] (اِ)(1) قربوس. چوب زین. رجوع به غلتاق و قربوس شود.
-امثال: غلطاقش را نمی توان تو برد ، نظیر تنگه اش را نمیتوان خرد کرد. کمانش را نمیشود کشید.
(1) - Arcon.

غلطان.

[غَ] (نف، ق) غلتان. غلطنده. آنچه بغلطد. || در حال غلطیدن :
همیگشت غلطان به خاک اندرا
شخوده رخان و برهنه سرا.فردوسی.
چو بهرام جنگی رسید اندر اوی
کشیدش بر آن خاک غلطان به روی.
فردوسی.
چو برگشته شد بخت او شد نگون
بریده سرش زار و غلطان به خون.فردوسی.
من بر میدان تو گردانم چون گوی
وندر کف هجران تو غلطانم چون گوز.
سوزنی.
آسمان وار از خجالت سرفکنده بر زمین
آفتاب آسا به روی خاک غلطان آمده.
خاقانی.
میان خاک و خون چون صید غلطانست خاقانی
نگویی کای وفادار جفابردار من چونی؟
خاقانی.
گر او شبرنگ درتازد تو خود را خاک میدان کن
ور او چوگان به کف گیرد تو همچون گوی غلطان شو.
خاقانی.
ثباتی(1) به دست آور ای بی ثبات
که بر سنگ غلطان نروید نبات.سعدی.
|| هموار و بی گره و مائل به تدویر. مدور. گرد. سخت مدور. نیک گرد: دُرِّ غلطان. مروارید غلطان :
صد بوسه برآن خط زد و گفتا که در آنجاست
سیصد درم عدلی غلطان و مدور.سوزنی.
-بام غلطان.؛ رجوع به همین ترکیب شود.
-درّ غلطان؛ مروارید غلطان. مروارید که کاملاً گرد باشد :
وآندگر همچو در غلطانا. عبید زاکانی.
-مروارید غلطان؛ مروارید که مستدیر تمام باشد. لؤلؤ مدحرج. درّ غلطان. رجوع به مروارید شود.
(1) - ن ل: سکونی.

غلطان.

[غَ لَ](1) (اِخ) قریه ای است در چهارفرسخی مرو. (از معجم البلدان).
(1) - در انساب سمعانی به ضم غین و سکون لام و در اللباب فی تهذیب الانساب به فتح غین و سکون لام آمده است.

غلطان پیچان.

[غَ نِ] (نف مرکب)غلطندهء تاب خورنده در آب. غوطه خورنده در آب. (ناظم الاطباء).

غلطاندن.

[غَ دَ] (مص) غلتاندن. غلطانیدن. گردانیدن به پهلو. متعدی غلطیدن. رجوع به غلطیدن شود: سیل تخته سنگ بدان عظمت را بغلطاند.

غلطان شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب)غلطیدن. غلتیدن. رجوع به غلتیدن و غلطیدن شود :
خروشید کای پهلوان سوار
یکی سنگ غلطان شد از کوهسار.فردوسی.

غلطان غلطان.

[غَ غَ] (ق مرکب) در حال غلطیدن به طور مداوم: غلطان غلطان همی رود تا لب گو.

غلطاننده.

[غَ نَنْ دَ / دِ] (نف) آن که بغلطاند. غلط دهنده.

غلطانی.

[غَ] (حامص) غلطان بودن. صفت چیز غلطان.

غلطانی.

[غَ لَ / غَ / غُ] (ص نسبی)منسوب است به غلطان که از قرای مرو است در چهارفرسخی آن. (از انساب سمعانی). رجوع به غَلَطان (اِخ) شود.

غلطانی.

[غَ لَ غَ / غُ] (اِخ) محمد بن جیهان. وی از ابوسلیمان داود بصری روایت کند، و محمد بن بکار برزی از او روایت دارد. (از انساب سمعانی).

غلطانیدن.

[غَ دَ] (مص) غلتانیدن. غلطاندن. بگردانیدن. گردانیدن به پهلو. متعدی غلطیدن. فاتولیدن. (مجمل اللغة). غلط دادن. بجخیزانیدن. درگردانیدن. (زوزنی) :
که بگذار تا زخم تیغ هلاک
بغلطاندم لاشه در خون و خاک.
سعدی (بوستان).

غلط افتادن.

[غَ لَ اُ دَ] (مص مرکب) خطا روی دادن. نادرست شدن :
به رویت خواهم الحمدی بخوانم
غلط ترسم که در بسم الله افتد.
امیرخسرو (از آنندراج).
از همه من ترا پسندیدم
این غلط وقت انتخاب افتاد.
ملا نسبتی (از آنندراج).
-در غلط افتادن؛ اشتباه کردن. ناصواب گفتن و کردن : گفتند امیر در بزرگ غلط افتاده و پنداشته است که ناحیت و مردم آن بر اینجمله است که دید. (تاریخ بیهقی). جمشید در غلط افتاد و دیگر روز خلق را گفت بدانید و آگاه باشید که من خدای شمایم. (قصص الانبیاء):
هر زمان از شوخ شنگیها به رنگ دیگر است
در غلط افتادم که کشمیر است یا دلدار ماست.
نادم گیلانی (از آنندراج).

غلط انداز.

[غَ لَ اَ] (نف مرکب) چپ انداز. (آنندراج). چوب انداز. به غلط. به خطا و از روی اشتباه. فریبنده :
در باغ سوی خانهء بلبل شد و ما را
انداخت ز پا این حرکات غلط انداز.
والهء هروی (از آنندراج).
دل به مطلب ز نگاه غلط انداز رسید
این هدف طالعی از تیر هوائی دارد.
صائب (از آنندراج).
|| (ن مف مرکب) مجازاً در وصف تیری می آید که بر نشانه نرسد. (از آنندراج) :
ناز و نیاز هردو کماندار حیرتند
تیر نظاره پر غلط انداز میشود.
میرزا جلال اسیر (از آنندراج).
- غلط انداز کردن؛ قیمت چیزی را سخت به گزاف به مشتری کم اطلاع گفتن و امثال آن.

غلط اندازی.

[غَ لَ اَ] (حامص مرکب)غلط انداز کردن. فریبندگی :
از غلط اندازی دوران مشو غافل که چرخ
میشمارد اختر تابان چراغ دور را.
طالع (از آنندراج).
رجوع به غلط انداز شود.

غلطبان.

[غَ] (ص) غلتبان. قلتبان. رجوع به غلتبان و قلتبان شود :
اندر میان هردو تن ای غلطبان بچه
اندک تفاوت است برابر همیکنم.سوزنی.

غلط بین.

[غَ لَ] (نف مرکب) غلط بیننده. آنکه در دیدن خطا و اشتباه کند :
گر غلط بین و غلط پندار پنداری مرا
خاک در چشم غلط بین و غلط پندار زن.
سوزنی.
این طبیبان غلط بین همه محتالانند
همه را نسخه بدرید و به سر بازدهید.
خاقانی.
هرکه دندان ضعیفی میکند
کار آن شیر غلط بین میکند.مولوی.
جای رحم است بر آن چشم غلط بین کز جهل
خوابها بیند و بیدار نماید خود را.
صائب (از آنندراج).

غلط پندار.

[غَ لَ پِ] (نف مرکب) آنکه غلط پندارد. خطاکار :
گر غلط بین و غلط پندار پنداری مرا
خاک در چشم غلط بین و غلط پندار زن.سوزنی.

غلط خواندن.

[غَ لَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) نادرست خواندن :
بی غلط راندن اجتهادی نیست
بر غلط خواندن اعتمادی نیست
ترسم این پرده چون براندازند
با غلط خواندگان غلط بازند.نظامی.
چسان خورشید خوانم روی او را
که مصحف را غلط خواندن گناه است.
کمال خجندی (از آنندراج).

غلط خوردن.

[غَ لَ خوَرْ خُرْ دَ] (مص مرکب) گمراه شدن. راه نادرست گرفتن :
رو سوی قبلهء ابروی بتان کن ای دل
همچو زاهد غلط از قبله نمایی نخوری.
مسیح کاشی (از آنندراج).

غلط خوردن.

[غَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) غلطیدن. غلت خوردن. رجوع به غلطیدن شود.

غلط دادن.

[غَ دَ] (مص مرکب)غلطانیدن. غلتانیدن. گردانیدن بر روی خود. گردانیدن به پهلو.
- غلط دادن آواز؛ تحریر صوت. ترجیع. در گلو گردانیدن آواز.

غلط دادن.

[غَ لَ دَ] (مص مرکب) در مغلطه انداختن. (آنندراج). به غلط افکندن. به اشتباه انداختن. فریفتن. گمراه کردن :
چو گل گر خرده ای داری خدا را صرف عشرت کن
که قارون را غلطها داد سودای زراندوزی.
حافظ.

غلط داشتن.

[غَ لَ تَ] (مص مرکب)غلط گفتن. غلط خواندن. غلط نوشتن. در زبان کودکان مکتب: در درس امروزم (یا در دیکته ام) پنج غلط داشتم.

غلط راندن.

[غَ لَ دَ] (مص مرکب) به غلط سخن گفتن :
کجا پیش پیرای پیر کهن
غلط رانده بود از درستی سخن.نظامی.
بی غلط راندن اجتهادی نیست
بر غلط خواندن اعتمادی نیست.نظامی.

غلط رفتن.

[غَ لَ رَ تَ] (مص مرکب)گمراه شدن. خطا کردن. نادرست پیمودن.

غلط زدن.

[غَ زَ دَ] (مص مرکب) غلتیدن. غلطیدن. گردیدن چیزی بر روی خود. به پهنا گردیدن. غلط خوردن :
من آن بنگی رند صوفی وشم
که دوزخ زند غلط در آتشم.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).

غلط سیر.

[غَ لَ سَ / سِ] (ص مرکب) آنکه در سیر غلط کند. (آنندراج). گمراه :
ای غلط سیر کز ره قدسم
به مسیر فنا فرستادی.
محمد عرفی (از آنندراج).

غلط شدن.

[غَ لَ شُ دَ] (مص مرکب)نادرست شدن. خطا روی دادن :
تا لبم بر لبش غلط نشود
کنم اول نشان به دندانش.
ظهوری (از آنندراج).
-غلط شدن راه؛ گم شدن و ناپیدا گشتن آن :گفتند این ریگ مرو قوی است و راه بسیار غلط میشود. (انیس الطالبین ص216).
دلم سلیم به حیرت ز کفر و دین افتاد
همیشه راه شود بر سر دو راه غلط.
محمدقلی بیک سلیم (از آنندراج).

غلط عام.

[غَ لَ طِ عام م] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غلط مشهور. غلط مصطلح. مقابل غلط عوام. صاحب غیاث اللغات آرد: غلط بر دو گونه است: غلط عوام و غلط عام، غلط عام مانند لفظ منصب که به کسر صاد است و به فتح شهرت دارد و عامهء شعرا با «لب» و «تب» و «غبغب» قافیه آرند، و غلط عوام چنانکه لفظ تعینات به معنی شخصی که تعیین گردیده باشد به طرفی یا کاری، و این محاورهء عوام است. - انتهی. آنچه برخلاف قیاس یا گفتهء لغویان یا ائمهء ادب بود لیکن عامهء مردم و فاضلان و نویسندگان آن را پذیرفته باشند، مانند صندوق و زنبور که در فارسی به فتح اول تلفظ شوند حال آنکه در اصل به ضم اند.

غلط غلطان.

[غَ غَ] (نف مرکب، ق مرکب)غلطان غلطان. رجوع به غلطان غلطان شود :
گوی شو میگرد بر پهلوی صدق
غلط غلطان در خم چوگان عشق.مولوی.

غلط غلوط.

[غَ لَ غُ] (ص مرکب، اِ مرکب، از اتباع) در تداول عامه به معنی پرغلط استعمال شود.

غلط فهم.

[غَ لَ فَ] (نف مرکب) آنکه غلط فهمد. غلط فهمنده. آنکه در فهمیدن سخن اشتباه کند.

غلطک.

[غَ طَ] (اِ مرکب) مبدل غلتک است نه معرّب(1)، به معنی غلطیدن و یکبار از پهلو به پهلو برگردیدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || پایهء ارابه که آن مدور و غلطان باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). چرخ. چرخ کالسکه و ارابه و درشکه و جز آن. قرقره: خرک سه چوبه ای باشد که بر پای هرکدام ارّادهء کوچکی نصب کنند و به دست اطفال دهند تا راه رفتن بیاموزند. (برهان قاطع ذیل خرک) :
در جهانگیریت بتوپ کشی
نام خورشید غلطک گردون.
ظهوری (از آنندراج).
|| سنگ یا آهنی استوانه ای و غلطان برای هموار کردن و تسطیح جایی چون بام و جاده و امثال آن. || ماشین و دستگاهی برای همین مقصود. ماشین بزرگ که بر جاده گردانند هموار شدن را. آلتی است استوانه ای فلزین بزرگ سنگین وزن که بر جاده برای هموار کردن آنها غلطانند. جاده صاف کن. || بام غلطان. رجوع به بام غلطان شود. || آلت زراعی که به زمینهای شخم زده به منظور زیر خاک رفتن تخمها کشند.
(1) - صاحب برهان قاطع آن را معرب غلتک میداند.

غلط کار.

[غَ لَ] (ص مرکب) فریبنده. حیله ساز. رنگ آمیز. (ناظم الاطباء). گمراه کننده :
از نظر دل به جهان کن نظر
زآنکه غلط کار بود چشم سر.
امیرخسرو دهلوی.
|| غلط کننده. خطاکننده. خطاکار.

غلط کاری.

[غَ لَ] (حامص مرکب) در مغلطه انداختن. (آنندراج). فریبندگی. حیله سازی و رنگ آمیزی. (ناظم الاطباء) :
بترس از غلط کاری روزگار
که چون ما بسی را غلط کرد کار.
نظامی (از بهار عجم) (آنندراج).
با من آن یار فارغ از یاری
یا غلط کرد یا غلط کاری.نظامی.
مرا کار با نغز گفتاری است
همه کار من خود غلط کاری است.نظامی.
غلط کاری این خیالات نغز
برآورد جوش دلم را به مغز.نظامی.
|| کار غلط کردن. اشتباه کردن. ناراست پیمودن. خطاکاری. نادرستی.

غلط کردن.

[غَ لَ کَ دَ] (مص مرکب) خطا کردن. به خطا رفتن. اشتباه کردن. نادرست گفتن و کردن : ملک موت به قبض روح آن آمد، گفت: یا ملک الموت غلط کردی. ملک موت گفت: من غلط نکردم خدا میگوید تو غلط کردی. (قصص الانبیاء ص27).
در آن میان که همی بوسه دادمش بر لب
هزار بار غلط کردم از میانه شمار.
مسعودسعد.
گفت: حق تعالی در کتاب مجید از قطع رحم نهی کرده است... و آنچه تو گفتی مناقض آن است، گفتم غلط کردی که موافق قرآن است. (گلستان سعدی). خداوندان کرمند گفت غلط کردی که بندگان دینار و درمند. (گلستان سعدی).
از آن ره به جایی نیاورده اند
که اول قدم پی غلط کرده اند.
سعدی (بوستان).
مژهء سیاهت ار کرد به خون ما اشارت
ز فریب او بیندیش و غلط مکن نگارا.
حافظ.
شیوهء چشمت فریب جنگ داشت
ما غلط کردیم و صلح انگاشتیم.حافظ.
بلندمرتبه شاهی(1) ز صدر زین فتاد
اگر غلط نکنم عرش بر زمین افتاد.؟
- غلط کردم؛ یعنی سخت پشیمانم. دیگر این کار نکنم.
- غلط کردن راه؛ گم کردن آن. گمراه شدن :
مرا گفت مانا غلط کرده ای ره
به یک ره فتادی ز ره بر کرانی.فرخی.
تو بیچاره غلط کردی ره در
نجست از بندیان کس جز تو فریاد.
ناصرخسرو.
راه غلط کرده ستی بازگرد
روی بنه بر پی آثار خویش.ناصرخسرو.
ای همیشه حاجت ما را پناه
بار دیگر ما غلط کردیم راه.مولوی.
آخر از آن جمال فروغی دلیل ساز
دل کرده ره در آن سر زلف دوتا غلط.
نظیری نیشابوری (از آنندراج).
نتوان گرفت روزی هم از دهان هم
مرغان نمیکنند غلط آشیان هم.
صائب (از آنندراج).
|| در تداول مردم در مقام دشنام استعمال شود: غلط کرد. غلط کردی. || بعضی گویند در مقام ترقی از درجهء پیشین استعمال شود. (آنندراج). اِضراب :
ز دست من به صد اعزاز برداشت
غلط کردم به چندین ناز برداشت.
غنیمت (از آنندراج).
|| ضایع کردن. (آنندراج).
(1) - مراد حسین بن علی (ع) است.

غلطک زدن.

[غَ طَ زَ دَ] (مص مرکب)هموار کردن و تسطیح بوسیلهء غلطک: غلطک زدن به بام. رجوع به غلطک شود.

غلطک کشی.

[غَ طَ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل زدن غلطک به زمینهای شخم زده به منظور زیر خاک رفتن تخمها. غلطک کشیدن برای هموار کردن و تسطیح جایی.

غلط کن.

[غَ لَ کُ] (نف مرکب) غلط کار: مغلاط؛ بسیار غلط گوی و غلط کن. (منتهی الارب). آنکه غلط و اشتباه کند و به خطا رود.

غلط گرفتن.

[غَ لَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)غلط گرفتن از کسی؛ نمودن خطای او بیشتر در خواندن و قراءت. تصحیح گفته یا نوشتهء کسی با گفتن و نمودن غلط او.

غلط گفتن.

[غَ لَ گُ تَ] (مص مرکب)ناصواب گفتن. نادرست گفتن. در نظم و نثر فارسی غالباً متضمن معنی اضراب است :
دل ماند ز ساقیم غلط گفتم
آن دل که نماند ازو کجا ماند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 602).
غلط گفتم ای مه کدام آشنایان
که هیچ آشنا بی ریائی نبینم.خاقانی.
نی غلط گفتم که نائب با منوب
گر دو پنداری قبیح آید نه خوب.
مولوی (مثنوی).
غلط گفتم ای یار فرخنده روی
که نفع است در آهن و سنگ و روی.
سعدی (بوستان).

غلط گفته.

[غَ لَ گُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)غلط گفته شده. سخنی که به غلط گفته باشند :
غلط گفته را تازه کردم طراز
بدین عذر واگفتم آن گفته باز.نظامی.

غلط گو.

[غَ لَ] (نف مرکب) غلط گوی. رجوع به غلط گوی شود.

غلط گوی.

[غَ لَ] (نف مرکب)غلط گوینده. آنکه غلط و نادرست گوید: مغلاط؛ بسیار غلط گوی و غلط کن. (منتهی الارب) :
ای طبیبان غلط گوی چه گویم که شما
نامبارک دم و ناسازدوائید همه.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص420).

غلط گویی.

[غَ لَ] (حامص مرکب) غلط گفتن. نادرست گفتن. رجوع به غلط شود.

غلط گیر.

[غَ لَ] (نف مرکب) ناقد. نقدکننده. || مصحح. تصحیح کننده. آنکه نوشته و گفتهء دیگران را تصحیح کند.

غلط گیری.

[غَ لَ] (حامص مرکب) نقد. انتقاد کردن از نوشته یا گفتهء کسی. || تصحیح. تصحیح نوشته و گفتهء کسی. کار غلط گیر.

غلط گیری کردن.

[غَ لَ کَ دَ] (مص مرکب) عمل غلط گیر. تصحیح نوشته و گفتهء کسی.

غلطلاق.

[غُ طُ] (ع اِ) لباسی بی آستین که بالای لباسها پوشند. (از اقرب الموارد). رجوع به ذیل قوامیس العرب تألیف دزی ج2 ص222 شود.

غلط مشهور.

[غَ لَ طِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غلط عام. غلط مصطلح. رجوع به غلط عام شود.

غلط مصطلح.

[غَ لَ طِ مُ طَ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) غلط عام. غلط مشهور. رجوع به غلط عام شود.

غلطنامه.

[غَ لَ مَ / مِ] (اِ مرکب) فهرستی که از اغلاط کتاب چاپ شده فراهم آورند و به آخر کتاب افزایند تا خوانندگان از روی آن غلطهای کتاب را تصحیح کنند.

غلطندگی.

[غَ طَ دَ / دِ] (حامص) غلطان بودن. صفت شی ء غلطان.

غلطنده.

[غَ طَ دَ / دِ] (نف) غلطان. غلتان. گردنده به پهلو. مَرّاغة؛ غلطنده. (منتهی الارب).

غلط نویس.

[غَ لَ نِ] (نف مرکب) کسی که در نوشتن بسیار سهو میکند. (ناظم الاطباء). غلط نویسنده.

غلط و واغلط.

[غَ طُ غَ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) غلت و واغلت. غلطیدن از این پهلو به آن پهلو. به درازا بر زمین از پهلویی بر پهلویی پیاپی گشتن، چون کسی که شکم او سخت درد کند. با «خوردن» و «زدن» صرف میشود :
شب چها در بزم میغلطید و واغلطید شیخ
روز در مسجد چه با تمکین نشست و وانشست.
محمد اسلم سالم (از آنندراج).

غلط و واغلط خوردن.

[غَ طُ غَ خُوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) غلطیدن پیاپی از پهلویی به پهلویی. رجوع به غلط و واغلط شود.

غلط و واغلط دادن.

[غَ طُ غَ دَ] (مص مرکب) غلطانیدن از پهلویی به پهلویی. رجوع به غلط و واغلط شود.

غلط و واغلط زدن.

[غَ طُ غَ زَ دَ](مص مرکب) از پهلویی به پهلویی غلطیدن. به درازا بر زمین از پهلویی به پهلویی پیاپی گشتن. غلط و واغلط خوردن :
بر آتش گذارم چو پهلو به خواب
زنم غلط و واغلط همچون کباب.
میرزا طاهر وحید (در تعریف کبابی از آنندراج).
رجوع به غلط و واغلط شود.

غلطة.

[غَ لَ طَ] (ع اِ) یک خطا در منطق. (ناظم الاطباء). یکبار خطا کردن در سخن. اسم مرة از غَلَط. رجوع به غلط شود.

غلطه.

[غَ طَ] (اِخ) نام محله ای بزرگ در استانبول. رجوع به قاموس الاعلام ترکی ج5 و اعلام المنجد شود.

غلطی.

[غَ لَ] (ق مرکب) به غلط. از روی اشتباه: خانهء فلان را میخواست، غلطی در خانهء ما را زد. || (حامص) سهو و خطا. (ناظم الاطباء). || (جمله) در اشتباهی. در غلط هستی. رجوع به غَلَط شود.

غلطیدن.

[غَ دَ] (مص) گردیدن به پهلو. گردیدن بر روی خود. غلتیدن. غلط خوردن. غلط زدن. بجخیزیدن. گلیدن. غل خوردن. تدحرج :
خروشان بغلطید بر خاک بر
به پیش خداوند پیروزگر.فردوسی.
بغلطید بر خاک و زو رفت هوش
بیفتاد بر جای بیهوش و توش.فردوسی.
فرودآمد و پیش یزدان به خاک
بغلطید و گفت ای جهاندار پاک...فردوسی.
در زیر قبای من همی پریدندی [ طاووس و خروس ] و میغلطیدندی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص108). حاجب شراب نخوردی اکنون سالی است که در کار آمده است، ولی پیوسته میخورد و با کنیزکان ترک ماهروی میغلطد و خلوت میکند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص545).
بر خاک بیفتاد و بغلطید چو ماهی
وآنگه نظر خویش فکند از چپ و از راست.
ناصرخسرو.
به خون اندر همی غلطد ز دهقان
نباشد خون او را خواستاری.ناصرخسرو.
چون زاغ سر زلف تو پرواز کند
در باغ رخت به کبر پر باز کند
در باغ تو زآن زاغ پرانداز کند
تا بر گل بغلطد و ناز کند.خاقانی.
من همه در خون و خاک غلطم و از اشک
خون دلم خاک را نگار برافکند.خاقانی.
درخت کیانی درآمد به خاک
بغلطید بر خویشتن زخمناک.نظامی.
تن سیمینش میغلطید در آب
چو غلطد قاقمی بر روی سنجاب.نظامی.
چو پیش تخت شد نالید غمناک
به رسم مجرمان غلطید بر خاک.نظامی.
|| دراز کشیدن. (آنندراج). || مجازاً به معنی ریخته شدن. (آنندراج) :
نهان در غبار دلم گشت دریا
چو اشکی که بر خاک غلطیده باشد.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
-غلطیدن آسیا؛ گردیدن آسیا. (آنندراج) :
ما کام تر ز چشمهء منت نکرده ایم
غلطد به آب خود چو گهر آسیای ما.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| مجازاً، غلطیدن بر چیزی یا در آن و یا اندر آن، در رفاه کامل و فراوانی بودن و از زندگی متمتع شدن :
مسعود همی بر حریر غلطد
بر پشت سعید از نمد قبا نیست.ناصرخسرو.
روزی روزی گر دهدم چرخ دورنگ
بر پر تذرو غلطم و سینهء رنگ.مسعودسعد.
-غلطیدن دیوار؛ کنایه از فروافتادن آن است. (از آنندراج) :
ز خون فاخته دیوار بوستان غلطید
ز جای خویشتن آن سرو پایدار نرفت.
صائب (از آنندراج).
-فروغلطیدن؛ به پایین افتادن و غلط خوردن :
اگر ز کوه فروغلطد آسیاسنگی
نه عارف است که از راه سنگ برخیزد.
سعدی (گلستان).

غلطیدنگاه.

[غَ دَ] (اِ مرکب) جای غلطیدن. آنجا که بغلطند. مَراغ؛ غلطیدنگاه ستور. (منتهی الارب).

غلظ.

[غَ] (ع اِ) زمین درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). الارض الخشنة. (اقرب الموارد).

غلظ.

[غِ لَ] (ع مص، اِ مص) سطبر گردیدن. درشت شدن. (منتهی الارب). به معانی غلظة (مثلثة). (منتهی الارب). سطبر شدن. (مصادر زوزنی). سطبری. (غیاث اللغات). غِلاظَة. (اقرب الموارد). درشتی. کلفتی. سطبرا. ضخامت. زفتی. || بیدادگری. خطا. (دزی ج2 ص222). || غلظ الاجفان یا غلظ الجفون(1)؛ سطبری پلک، و آن بیماریی است که به دنبال جرب آید. رجوع به قانون ابوعلی سینا مقالهء ثالثه از کتاب ثالث ص 68 شود. || غلظ رجل؛ سخت و قوی بودن مرد. (از اقرب الموارد). || غلظ سنبله؛ دانه برآوردن خوشه. (از اقرب الموارد). || غلظ طحال(2)؛ سطبری طحال. || غلظ کبد؛ کنایه از قساوت است، شاعر گوید: «انا لاغلظ اکباداً من الابل». (از اقرب الموارد).
(1) - Engorgement des paupieres. (لکلرک).
(2) - Tumefaction de la rate.

غلظ.

[غِ] (ع اِمص) به معنی غِلاظَة. رجوع به دزی ج2 ص222 و غلاظة شود.

غلظت.

[غِ ظَ] (ع اِمص) غلظة. درشتی. (مجمل اللغة). رجوع به غلظة شود. || ستبری. (مجمل اللغه). سطبری. مقابل تُنکی. مقابل رقت. سطبرا. کلفتی. زبری. رجوع به غلظة شود.

غلظت داشتن.

[غِ ظَ تَ] (مص مرکب)غلیظ بودن. رجوع به غِلظَة و غلیظ شود.

غلظة.

[غَ ظَ] (ع مص) درشت شدن. سطبر گردیدن. (از المنجد). مقابل نازکی و رقت. (از اقرب الموارد). غِلظَة. غُلظَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) درشتی و بدخویی و بدزبانی. فظاظت. (اقرب الموارد). || گندگی. سطبری. درشتی. خلاف رقت. (منتهی الارب) (آنندراج). غِلظَة. غُلظَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) . || غلظة رجل؛ سخت و قوی بودن مرد. || غلظة سنبله؛ دانه برآوردن خوشه. (از اقرب الموارد).

غلظة.

[غَ لَ ظَ] (ع ص، اِ) جِ غالظ. (اقرب الموارد). رجوع به غالظ شود.

غلظة.

[غِ ظَ] (ع مص) درشت شدن. سطبر گردیدن. (از المنجد). مقابل نازکی و رقت. (اقرب الموارد). غَلظَة. غُلظَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درشتی کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). سختگیری. خشونت. (دزی ج2 ص222) : ولیجدوا فیکم غلظة. (قرآن 9/123). || غلظة رجل؛ سخت و قوی بودن مرد. || غلظة سنبله؛ دانه برآوردن خوشه. (از اقرب الموارد). || (اِمص) گندگی. سطبری. درشتی. خلاف رقت. (منتهی الارب) (آنندراج). غَلظَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کینه و دشمنی، یقال: بینهما غلظة؛ ای عداوة. (منتهی الارب) (آنندراج).

غلظة.

[غُ ظَ] (ع مص) به معانی غَلظَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَلظَة شود.

غلغچ.

[غِ غِ] (اِ) جنبانیدن انگشتان در زیر بغل و پهلوی آدمی تا به خنده درآید. (از برهان قاطع). غلغلیچ. غلغلیچه. (برهان قاطع). غلغلک. (حواشی برهان قاطع چ معین). رجوع به غلغلک شود.

غلغل.

[غُ غُ] (اِ صوت) شوریدن بلبلان و مرغان را گویند در حالت مستی. (برهان قاطع). نام آواز بلبلان چون بسیار باشند. آواز مرغان بسیار :
خاسته از مرغزار غلغل تیم و عدی
درشده آب کبود در زره داودی.منوچهری.
گر ندانی ز زاغور بلبل
بنگرش گاه نغمه و غلغل.منوچهری.
|| حکایت صوت جوشیدن آب و شراب و جز آن. آواز جوشیدن دیگ. صوت غلیان. غُطامِط. آواز آب چون به کوزه درون شود. بانگ کوزه در آب. صوت آب در کوزه و صراحی و جز آن. بقبقة. بانگ شراب چون از غنینه فروکنند. بانگ قلیان :
چو گرسیوز آن کاخ دربسته دید
می و غلغل نوش پیوسته دید.فردوسی.
یارب چه جرم کرد صراحی که خون خم
با نعره های غلغلش اندر گلو ببست.حافظ.
|| صدا و آواز بسیار از یکجا که معلوم نشود که چه میگویند. (برهان قاطع). شور و غوغا. فریاد و هیاهوی بسیار. با لفظ زدن و افکندن و انداختن و افتادن استعمال میشود. (آنندراج). داد و فریاد. همهمه و غوغا. خلالوش. خراروش. غلغل از آواز کوزه گاه پر شدن گرفته اند. (فرهنگ اسدی). آواز. آواز سخت. آواز سپاه بسیار یا جماعت بسیار :
ابا برق و با جستن صاعقه
ابا غلغل رعد در کوهسار.رودکی.
یکی غلغل از کاخ و ایوان بخاست
تو گفتی شب رستخیز است راست.فردوسی.
ز بس غلغل و نالهء کرّ نای
تو گفتی همی دل بجنبد ز جای.فردوسی.
دو چیزش برکن و دو بشکن
مندیش ز غلغل و غرنبه
دندانش به گاز و دیده به انگشت
پهلو به دبوس و سر به چنبر.لبیبی.
حاسدا تا من بدین درگاه سلطان آمدم
برفتادت غلغل و برخاستت ویل و حنین.
منوچهری.
غلغل باشد به هر کجا سپه آید
وین سپه از من ببرد یکسر غلغل.
ناصرخسرو.
ابر سیاه را به هوا اندر
از غلغل سگان چه زیان دارد.ناصرخسرو.
تو به قیمت ز خر مصر نه ای کم به یقین
نه ز بانگ خر مصری است کم آن غلغل تو.
خاقانی.
چه پرتو است که اقبال در جهان افکند
چه غلغل است که دولت در آسمان افکند.
ظهیر فاریابی (از روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج2 ص343).
به غلغل درآمد جرس با درای
بجوشید خون از دم کر نای.نظامی.
از جمادی عالم جانها روید
غلغل اجزاء عالم بشنوید.مولوی (مثنوی).
سرمست ز کاشانه به گلزار برآمد
غلغل ز گل و لاله به یکبار برآمد.
سعدی (طیبات).
کاروان رفت و تو در خواب و بیابان در پیش
وه که بس بیخبر از غلغل چندین جرسی.
حافظ.
|| آواز و بانگ ابزار موسیقی :
مانعش غلغل چنگ است و شکرخواب صبوح
ورنه گر بشنود آه سحرم بازآید.حافظ.

غلغل.

[غَ غَ] (ع اِ) عرق الشجر اذا امعن فی الارض؛ ریشهء درخت که در زمین استوار گردد. ج، غَلاغِل. (اقرب الموارد).

غلغل.

[غُ غُ] (اِخ) کوهی است در سواد بحرین. (منتهی الارب). کوهی است در نواحی بحرین. (از معجم البلدان).

غلغلاج.

[غُ غَ] (اِ) چیزی را به زور و قوت هرچه تمامتر بر هوا انداختن. (از برهان قاطع) (آنندراج). با «غلغلیچ» و «غلغلیچه» مقایسه شود.

غلغل افتادن.

[غُ غُ اُ دَ] (مص مرکب)شور و غوغا افتادن. داد و فریاد و های و هوی برخاستن :
گر ضعیفی در زمین خواهد امان
غلغل افتد در سپاه آسمان.مولوی.
وه که گر بر سر کوی تو شبی روز کنم
غلغل اندر ملکوت افتد از آه سحرم.
سعدی (خواتیم).
دی بوستان خرم و صحرا و لاله زار
وز بانگ مرغ در چمن افتاده غلغلی.
سعدی (طیبات).

غل غل جوشیدن.

[غُ غُ دَ] (مص مرکب) جوشیدن با غلغل. جوشیدن با آواز. رجوع به غُلغُل شود.

غل غل خوردن.

[غِ غِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) غلطیدن چیزی مدور و جز آن. غل خوردن.

غلغل درافکندن.

[غُ غُ دَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) یا غلغل درفکندن. شور و غوغا و بانگ و آواز برآوردن. فریاد و غوغا پدید آوردن :
پلپلی چند را بر آتش ریز
غلغلی درفکن به آتش تیز.نظامی.
چو بلبل سرایان چو گل تازه روی
ز شوخی درافکنده غلغل به کوی.
سعدی (بوستان).

غلغل زدن.

[غُ غُ زَ دَ] (مص مرکب)جوشیدن با آواز. رجوع به غلغل شود. || بانگ و آواز برآوردن. شور و غوغا و فریاد برآوردن :
بهار است و از شوق هر بلبلی
به شاخ طرب میزند غلغلی.
ملاطغرا (از آنندراج).

غلغلستان.

[غُ غُ لِ] (اِ مرکب) جایی که غلغل و شور و غوغا و داد و فریاد و بانگ و آواز باشد :
ز کابلستان تا به زابلستان
زمین گشت بر سان غلغلستان.فردوسی.
سزد گر به این بوم زابلستان
نهد دانشی نام غلغلستان.
فردوسی (از انجمن آرا).

غلغلک.

[غُ غُ لَ] (اِ) در تداول عامه کوزهء کوچک سفالین با گردن دراز و باریک. کوزهء سرتنگ. تنگ سفالین. گراز.

غلغلک.

[غِ غِ لَ] (اِ) جنبانیدن انگشتان در زیر بغل و پهلوی آدمی تا به خنده درآید(1). خارانیدن جایی حساس از تن کسی تا او را خنده افتد، چون زیر بغل و کف دست و کف پای. غلغلیچ. غلغلیج. غلغلیچه. دغدغه. غلغچ. غلملیج. کلخرجه. رجوع به غلغلیچ. شود.
(1) - Chatouillement.

غلغلک آمدن.

[غِ غِ لَ مَ دَ] (مص مرکب) غلغلک آمدن کسی را؛ به خنده افتادن از غلغلک: غلغلکش آمد. غلغلکش نیامد. رجوع به غِلغِلَک شود.

غلغلک دادن.

[غِ غِ لَ دَ] (مص مرکب)(1)جنبانیدن انگشتان در زیر بغل و پهلوی آدمی تا به خنده درآید. خارانیدن جایی حساس از تن کسی تا او را خنده افتد چون زیر بغل و کف دست و کف پای. غِلغِلَک. رجوع به غِلغِلَک شود.
(1) - Ghatouiller.

غلغل کردن.

[غُ غُ کَ دَ] (مص مرکب)جوشیدن با غلغل. جوشیدن با آواز. || شور و فریاد برآوردن. داد و فریاد کردن.

غلغل کنان.

[غُ غُ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) شور و غوغاکنان. در حال آواز برآوردن و فریاد کردن. هیاهوکنان :
همیگفت غلغل کنان از فرح
فمن دق باب الکریم انفتح.سعدی (بوستان).

غلغلکی.

[غِ غِ لَ] (ص نسبی)(1) آنکه چون غلغلکش دهند بخندد. آنکه غلغلک در وی اثر کند. رجوع به غِلغِلَک شود.
(1) - Chatouilleux/euse.

غلغلة.

[غَ غَ لَ] (ع مص) درآوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). داخل کردن، یقال: غله و غلغله؛ اذا ادخله. (تاج العروس). || غلغلة در چیزی؛ داخل شدن در آن به رنج و سختی. (اقرب الموارد). || شتاب رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). زود رفتن. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). || نفوذ و تخلل آب در درخت. || فرستادن نامه به کسی از شهری به شهری. (از اقرب الموارد). رجوع به ذیل قوامیس العرب دزی ج2 ص223 شود.

غلغلة.

[غَ غَ لَ] (اِخ) چند شعبه آب که از کوه رَیّان ریزد. (از معجم البلدان).

غلغله.

[غُ غُ لَ / لِ] (اِ صوت) شور و غوغا و فریاد و هایهوی بسیار. با لفظ زدن و افکندن و انداختن و افتادن استعمال میشود. (از آنندراج). غریو. غلغل : و غلغلهء عشق به جانها میبود. (کشف الاسرار و عدة الابرار ج10 ص491). و چندانکه مردم بر ریگ سوی نشیب میخزند غلغلهء طبل و نقاره از میان کوه پیدا میشود. (روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج1 ص335). و تلاطم امواج جنگ و وغا... را به نوعی استعداد داده که از غلغله و نفیر کوس اسلامیان... طنین و دوار در طاس فلک دوار افتاده. (ایضاً روضات الجنات ج1 ص352).
از شوق مدیح تو چو حمام زنان است
مغز سرم از غلغلهء جوش معانی.قاآنی.
-در غلغله آمدن؛ به بانگ و آوا درآمدن. بانگ و غوغا کردن :
چنگ در غلغله آید که کجا شد منکر
جام در قهقهه آید که کجا شد مناع.حافظ.
رجوع به غُلغُل شود.

غلغله افتادن.

[غُ غُ لَ / لِ اُ دَ] (مص مرکب) شور و غوغا افتادن. غریو افتادن. فریاد و هیاهوی بسیار واقع شدن. رجوع به غُلغُلَه شود : و حسنین و فرزندان فریاد برآوردند و غلغله در مدینه افتاد. (قصص الانبیاء ص244).
چون بنالد زار و بیشکر و گله
افتد اندر هفت گردون غلغله.
مولوی (مثنوی).
ولوله در عالم بالا فتاد
غلغله در گنبد والا فتاد.
امیرخسرو (از آنندراج).
غلغله در فوج ملائک فتاد
چرخ سراسیمه ز رفتن ستاد.
میرزاطاهر وحید (دربارهء معراج، از آنندراج).

غلغله افکندن.

[غُ غُ لَ / لِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) یا غلغله فکندن، شور و غوغا افکندن. فریاد و هایهوی برآوردن. غریو کردن. بانگ و آواز برآوردن. غلغله انداختن :
خیمه ازین دائره بیرون فکن
غلغله در عالم بی چون فکن.
امیرخسرو (از آنندراج).
رجوع به غلغله انداختن و غلغل افکندن و غلغل انداختن شود.

غلغله انداختن.

[غُ غُ لَ / لِ اَ تَ] (مص مرکب) غلغله افکندن. شور و غوغا افکندن. فریاد و هایهوی برآوردن. بانگ و آواز برآوردن :
عاقبت منزل ما وادی خاموشان است
حالیا غلغله در گنبد افلاک انداز.حافظ.
رجوع به غلغله افکندن و غلغل افکندن شود.

غلغلی.

[غِ غِ] (اِ) به معنی غِلغِلَک. رجوع به غلغلک شود.

غلغلیج.

[غِ غِ] (اِ) دغدغه باشد؛ یعنی آنکه پهلوی کسی را یا زیر کش بر انگشت بکاوی و بجنبانی تا بخندد. (فرهنگ اسدی). دغدغه باشد چنانکه بغل کسی را بکاوی تا بخندد. غلمیچ. (فرهنگ اسدی نخجوانی). امروز آن را غِلغِلَک گویند و تنها در بغل خنده نیفتد، در کفهای دست و پای نیز این حال روی دهد، و پاره ای از مردم عصبانی در همهء تن این حالت دارند. کلخرجه. خاریدن و کاوش و شخودن کف پای یا دست یا زیر بغل کسی را تا وی را خنده افتد :
چنان بدانم من جای غلغلیجگهش
که چون بمالم بر خنده خنده افزاید(1).
لبیبی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - این بیت در نسخ متعدد فرهنگ اسدی به صورتهای گوناگون آمده است. در نسخهء نخجوانی به صورتی است که نقل شد. در نسخه ای دیگر:
چنان بمالم آن جای غلغلیج گهش
که او به مالش اول شود ز خود بی خویش
چو غلغلیجه بود مر ورا ملامت نیست
که برسکیزد چون من درو سپوزم نیش.
در نسخه ای دیگر:
چنان بدانم من جای غلغلیج گهش
کجا به مالش اول براوفتد به سریش.
(به مالش اول فتد به خندهء خویش. تصحیح مؤلف).
و در نسخه ای دیگر:
چو بینی آن خر بدبخت را ملامت نیست
که برسکیزد چون من فروسپوزم بیش
چنان بدانم من جای غلغلیچه گهش
کجا به مالش اول فتد به خندهء خویش.
رجوع به گنج بازیافته ص27 حاشیهء 7 شود.

غلغلیجگاه.

[غِ غِ] (اِ مرکب) آنجا که چون بپرماسند آدمی را غلغلک افتد. غلغلیجگه. رجوع به غلغلیجگه شود.

غلغلیجگه.

[غِ غِ گَهْ] (اِ مرکب) کف پای یا دست یا زیر بغل که با خارش و شخودن کس دیگری آدمی را خنده افتد. غلغلیجگاه :
چو بینی آن خر بدبخت را ملامت نیست
که برسکیزد چون من فروسپوزم بیش
چنان بدانم من جای غلغلیجگهش
کجا به مالش اول دراوفتد به سریش.لبیبی.

غلغلیچ.

[غَ غَ / غِ غِ] (اِ) جنبانیدن انگشتان در زیر بغل کسی و خاریدن پهلو و کف پا را گویند چنانکه به خنده درآید، و به فتح هردو غین هم درست است. (برهان قاطع). زیر بغل دست کردن تا خنده آرد، و در خراسان گلغوچه و پلخوجه و پخپخو گویند. (از فرهنگ رشیدی). حرکت دادن دست و انگشتان در زیر بغل و کش ران کسی تا او به خنده افتد، و آن را در خراسان گلغوچه و پخلوچه و بخجو و دغدغه و غلملج نیز گویند و غلمیچ و غلمچ نیز دیده شده است. (از آنندراج) :
چنان بمالم آن جای غلغلیچ گهش
که او به مالش اول شود ز خود بیخویش.
لبیبی (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج).
دیدهء بدخواه ملکت دائماً در گریه باد
تا که بیشک طفلکان را خنده آرد غلغلیچ.
شمس فخری (از جهانگیری).
غلغچ. غلغلیج. (برهان قاطع). غلمچ. غلملچ. (فرهنگ رشیدی). دغدغه. کلخوجه. غلغلک. غلغلی. غلملیج. کلغوجه.

غلغلیچه.

[غِ غِ چَ / چِ] (اِ) جنبانیدن انگشتان در زیر بغل و خاریدن پهلو و کف پای مردم. (برهان قاطع). غلغلیچ. غلغلیج. غلغچ. غلغلک. رجوع به غلغلیج و غلغلیچ شود :
چنان بمالم من جای غلغلیچ گهش
که او به مالش اول شود ز خود بیخویش
چو غلغلیچه بود مر ورا ملامت نیست
که برسکیزد چون من در او سپوزم نیش.
لبیبی (از آنندراج) (رشیدی).

غلغلیچه گه.

[غِ غِ چَ / چِ گَهْ] (اِ مرکب)غلغلیجگاه. غلغلیجگه :
چنان بدانم من جای غلغلیچه گهش
کجا به مالش اول فتد به خنده خریش.
لبیبی (از نسخه ای از فرهنگ اسدی با تصحیح مؤلف لغت نامه).
رجوع به غلغلیجگه و غلغلیج شود.

غلغنة.

[غَ غَ نَ] (ع اِ) نخودفرنگی. (دزی ج2 ص223).

غلغونه.

[غُ نَ] (اِ) سرخیی باشد که زنان بر رخساره مالند و به جای غین دوم قاف هم به نظر آمده است. (برهان قاطع). به معنی گلگونه که سرخاب روی زنان باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). به معنی گلگونه که زنان بر روی مالند، و غلگونه نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). رجوع به سرخاب و گلگونه شود.

غلف.

[غَ] (ع مص) در غلاف کردن شیشه را. (منتهی الارب). در غلاف کردن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). پوشانیدن شیشه و در غلاف کردن آن. (از اقرب الموارد). || غالیه به کار داشتن. (تاج المصادر بیهقی). غالیه کردن موی و ریش را. (منتهی الارب) (آنندراج). آلودن ریش به غالیه. ابن درید گوید: این لغت عامی است و درست آن تغلیل و تغلیة است. || (اِ) درختی است مانند غرف. (منتهی الارب) (آنندراج). درختی است که بدان پوست پیرایند. (مهذب الاسماء). درختی است چون غرف که بدان دباغت کنند. (از اقرب الموارد). رجوع به غرف شود. || غلاف سبز نباتات مانند نخود و لوبیا و جز آن. (دزی ج2 ص223).

غلف.

[غَ لَ] (ع مص) بی ختنه ماندگی مرد. (منتهی الارب) (آنندراج). اغلف بودن مرد. (اقرب الموارد). بی ختنه ماندن مرد.

غلف.

[غُ] (ع اِ) جِ غِلاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی). رجوع به غلاف شود : و قالوا قلوبنا غلف. (قرآن 2/88). و له [ لجوز القطا ] اخبیة کأخبیة الکاکنج فی جوف کل خباء غلف صغیر. (مفردات ابن البیطار). || (ص) جِ اَغلَف. (منتهی الارب). جِ اَغلَف و غَلفاء. (از اقرب الموارد). رجوع به اغلف و غلفاء شود.

غلف.

[غُ لُ] (ع اِ) جِ غِلاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غلاف شود.

غلف.

[غُلْ لَ] (ع اِ) جِ غِلاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غِلاف شود.

غلفاء .

[غَ] (ع ص) مؤنث اَغلَف. (اقرب الموارد). رجوع به اغلف شود. || زمین چراناکرده که در آن گیاه ریزه و کلان باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). || قوس غلفاء؛ کمان درغلاف کرده. (منتهی الارب) (آنندراج): سیف اغلف و قوس غلفاء؛ ای فی غلاف، و کذلک کل شی ء فی غلاف. (اقرب الموارد). || سنة غلفاء؛ سال ارزان و فراخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

غلفاء .

[غَ] (اِخ) لقب سلمة، عموی أمرؤ القیس بن حجر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس)(1).
(1) - در منتهی الارب به غلط «ابن امرؤالقیس» ضبط شده است.

غلفاء .

[غَ] (اِخ) لقب معدی کرب بن حارث، بدان جهت که او نخستین به مسک موی را غالیه کرده است. (از منتهی الارب) (از تاج العروس). رجوع به کتاب التاج ص208 و البیان و التبیین ج3 ص231 و رجوع به معدی کرب شود.

غلفاق.

[غِ] (ع ص) زن درازبالا. (منتهی الارب) (آنندراج). الطویلة من النساء. (اقرب الموارد). || امرأة غلفاق المشی؛ زن تیزرو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غلفان.

[غَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

غلفتی.

[غِ لِ] (ص، ق) در تداول عامه گاه به معنی الکی و قلابی و کار ناچیز بی اساس باشد و گاه یکجا و یکباره معنی دهد چنانکه گویند: پوست سرش را غلفتی بیرون بیاورند. و گویا تصحیفی از کلمهء غلاف تازی باشد. || در تداول مردم آذربایجان به معنی حقه باز و دغلکار و متقلب استعمال شود. قلفتی.

غلفتی زدن.

[غِ لِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه بدل و قلب چیزی را به جای اصل و سره به فریب به کسی دادن. بدلی یا بی بهایی را به جای اصلی و بهاداری به کار بردن اغفال را.

غلفتی کردن.

[غِ لِ کَ دَ] (مص مرکب)در تداول عامه غلفتی کردن لحاف، ابره را به آستر دوختن و پنبه را مساوی گستردن در میان آن دو. زیره و ابرهء لحاف یا توشک و امثال آن را چون کیسه به هم دوختن تا در آن پنبه یا پشم نهند و بار دیگر با خطوط یا گلها آستر و ابره و پنبه را به هم دوزند. لفافه بر لحاف کشیدن. || کاری را به روش ناصحیح و قلابی و الکی انجام دادن.

غلفج.

[غَ فَ / غَ لَ] (اِ) به معانی غلفچ. (برهان قاطع). رجوع به غلفچ شود.

غلفچ.

[غَ فَ / غَ لَ] (اِ) زنبور سرخ. (برهان قاطع) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). زنبور عسل. (برهان قاطع) :
چون ز لب بوسم(1) نمیبخشی بتا
همچو غلفچ نیش بر جانم مزن.(آنندراج).
شمس فخری در معیار جمالی به سکون فا و حرکت لام آورده است. در فرهنگ سروری نیز چنین است. (از آنندراج). || به معنی زلو هم گفته اند و آن جانوری باشد که بر هر جای از بدن که بچسبانند خون از آنجا بمکد، و به سکون ثانی بر وزن اعرج هم آمده است. و با جیم ابجد هم درست است. (از برهان قاطع). اوبهی در تحفة الاحباب زیلوی سرخ آورده است. و همانا سهو کرده است. (از آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - ن ل: نوشم. (فرهنگ شعوری).

غلفق.

[غَ فَ] (ع اِ) چغزلاوه. یا گیاهی است پهن برگ که بر آب گسترده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). گیاه سر آب. ج، غَلافِق. (مهذب الاسماء). قسمی از خزه با برگهای پهن. طحلب و سبزی بر سر آب، و گفته اند: گیاهی است در آب که برگی پهن دارد. (از اقرب الموارد). چغزپاره. چغز واره. جل وزق. جامهء غوک. (برهان قاطع). || زیست فراخ. (منتهی الارب) (آنندراج). العیش الرخی. (اقرب الموارد). || کمان نرم و فروهشته. (منتهی الارب) (آنندراج). القوس الرخوة. (اقرب الموارد). || پوست خرمابن. (منتهی الارب) (آنندراج). لیف خرما. (از اقرب الموارد). || برگ رز مادام که بر درخت باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد): زوّل غلافق الکرم؛ یعنی برگهای مو را برید. (دزی ج2 ص224). || (ص) زن گول بدزبان زشت کردار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || دلو غلفق؛ سطل بزرگ. (از اقرب الموارد).

غلفقة.

[غَ فَ قَ] (ع مص) درویش شدن. تنگ دست گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || غلفقة کلام؛ سخن بد گفتن. لام در این حروف زاید است. (منتهی الارب) (آنندراج).

غلفل.

[غُ فُ] (اِ) لیف حمام که در آن صابون گذارند. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 190 الف).

غلفة.

[غُ فَ] (ع اِ) غلاف سر نره. (منتهی الارب) (آنندراج). پوست ختنه نابریده. (دهار). پوستکی که ختنه کننده آن را ببرد. قُلفَة. غُرلَة. ج، غُلَف. (اقرب الموارد).

غلفة.

[غُ فَ] (اِخ) جایگاهی است در دیار عرب. (از معجم البلدان).

غلفی.

[غُ فی ی] (ص نسبی) منسوب به غُلفَة(1). رجوع به انساب سمعانی ج2 ورق 411 الف و اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص177 و غُلفَة شود.
(1) - در انساب و همچنین در اللباب چنین آمده است: «هذه النسبة الی...» نام محل خالی و سفید مانده است. و ظاهراً «غلفة» باید باشد.

غلفی.

[غُ] (اِخ) ابوزید. او از ابوأسامه حمادبن اسامة روایت کند، و اسحاق بن حسن حربی از وی روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 411 الف) (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص177).

غلفی.

[غُ] (اِخ) احمدبن عثمان بن ابراهیم غلفی بغدادی. او از دقیقی روایت کند و محمد بن سلیمان ربعی دمشقی از وی روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 411 الف) (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص177).

غلق.

[غَ] (ع مص) غلق باب؛ بستن در را. این کلمه لثغة یا لغت ردیه ای در اِغلاق است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). دربستن. (غیاث اللغات). || غلق در زمین؛ دور رفتن. (منتهی الارب). اِمعان. (اقرب الموارد). || (اِمص) بستگی در. اسم است اِغلاق را. (منتهی الارب). بسته بودن باب. || (اِ) فضای محصور. باغ محصور بوسیلهء دیوار. ج، اَغلاق. (دزی ج2 ص224). || (ص) رجل غلق؛ مرد کلان سال لاغر یا سرخ فام، و کذا جمل غلق. (منتهی الارب): رجل او جمل غلق؛ کبیر اعجف و قیل احمر. (اقرب الموارد).

غلق.

[غَ لَ] (ع مص) غلق رهن در دست مرتهن؛ حق مرتهن گردیدن. و این وقتی باشد که راهن شروط فک رهن را بر وقت آن نتواند، و فی الحدیث: لایغلق الرهن؛ ای لایهلک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || غلق نخلة؛ منقطع گردیدن بار درخت خرما از کرم افتادن در بیخ شاخ. (منتهی الارب). کرم افتادن در بیخ شاخهء خرما و بریده شدن میوهء آن. (از اقرب الموارد). || به ناشدن پشت ستور. (تاج المصادر بیهقی): غلق ظهر بعیر؛ به نشدن(1) پشت شتر و مجروح ماندن. (منتهی الارب). زخم شدن پشت شتر بدانسان که بهبود نیابد. دبر دبراً لایبرأ. (اقرب الموارد). || خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). غضب. (اقرب الموارد). تندی و تیزی کردن کسی. تندی و پرخاش روی دادن بر کسی. غلق فلان نشب فی حدته. (از منتهی الارب). یقال: احتد فلان فنشب فی حدته و غلق، اذا اشتدت به فلم تنشرح عنه. (اقرب الموارد). || بسته شدن گره چنانکه باز نتواند شد. (تاج المصادر بیهقی). || هلاک گردیدن. (منتهی الارب). || ضجرة. (اقرب الموارد). قلق. اضطراب. انزعاج. || غلق فؤاده فی ید فلان، اذا ملکه. (اقرب الموارد). دلبسته شدن. دل به کسی سپردن. || (اِ) کلیدانه. (منتهی الارب). چوبی که بدان در را ببندند و به فارسی کلیدان گویند. (از غیاث اللغات). فلج. (فرهنگ اسدی) (برهان قاطع). کلون. هرآنچه بدان در را بندند و با کلید بازشود. (از اقرب الموارد). بند در. ج، اَغلاق. (مهذب الاسماء) :
چون کلید سخنم در غلق کام شکست
بر در بستهء امید چه پایید همه!خاقانی.
من بودم و یک کلید گفتار
هم در غلق دهان شکستم.خاقانی.
|| الباب العظیم؛ در بزرگ. (اقرب الموارد) (دزی ج2 ص224). ج، اَغلاق. جج، اَغالیق. (اقرب الموارد). || یمین الغلق؛ سوگند غضب؛ سوگندی که از خشم یاد کنند. (از اقرب الموارد).
(1) - صاحب منتهی الارب «به شدن» آورده است که غلط از کاتب است و صحیح آن «به نشدن» است.

غلق.

[غَ لِ] (ع ص) سخن دشوار و مشکل. (منتهی الارب): کلام غلق؛ سخن مشکل. (از اقرب الموارد). || آنکه سخت مجادله کند. (دزی ج2 ص224).

غلق.

[غُ لُ] (ع ص) باب غلق؛ دری بسته. (مهذب الاسماء). در بسته. و آن فُعُل به معنی مفعول است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). مغلق. (اقرب الموارد).

غلق.

[غُلْ لُ] (ترکی، اِ) حق العملی که فراش از کسی که برای او کار میکند میگیرد. قُلُّق. || خدمتکاری. بندگی. || در تداول عامه جریمهء مالیاتی است و گیرندهء آن را غلقچی گویند. قُلُّق: هم چوب را خورد و هم غلق را داد.

غلقا.

[غَ] (ع اِ) همان غَلقی و غِلقَة است. رجوع به برهان قاطع و غَلقی شود.

غلقة.

[غَ قَ] (ع اِ) یا غِلقَة همان غَلقی است. رجوع به غلقی شود. || فضای محصور. باغ محصور بوسیلهء دیوار. ج، غِلَق. (دزی ج2 ص224). غَلق. (دزی ج2 ص224).

غلقة.

[غِ قَ] (ع اِ) یا غَلقَة. همان غَلقی است. رجوع به غلقی شود.

غلقی.

[غَ قا] (ع اِ) درختی است که بدان پوست پیرایند. (مهذب الاسماء). صاحب برهان قاطع ذیل «غلقا» (= غَلقی) گوید: غلقا گیاهی است شبیه به کبر، و شاخ و برگ وی گرد باشد و از جملهء یتوعات است؛ یعنی چون شاخ آن را میشکنند یا برگ آن را از شاخ جدا میکنند شیرهء سفیدی مانند شیر از آن برمی آید، و هر شمشیر و کارد و یراقی دیگر را که بدان شراب دهند زخم آن به هر کس که رسد بمیرد، و اگر از آن شیر بر قوبا مالند که علت داد(1) است برطرف شود. - انتهی. غلقی یا غَلقَة و یا غِلقَة نوعی از درخت خرد تلخ در حجاز و تهامه که به وی پوست پیرایند، و آن نهایت است در دباغت، و حبشیان بدان سلاح را زهردار سازند که مجروح آن جانبر نشود. (از منتهی الارب). درختی تلخ در حجاز و تهامه است که برای دباغت به کار رود، و مردم حبشه سلاح را بدان مسموم کنند تا به هر که برخورد وی را بکشد. (از اقرب الموارد). حکیم مؤمن در تحفه آرد: غلقی غلقة است و نزد جمعی بیخی است به قدر ترب و ثمرش مثل ثمر کبر و مثلث، و برگش شبیه به ناخن، و در جوف ثمر چیزی مانند پنبه و تخمش مثل دانهء امرود و صلب، و شیری که از او حاصل میشود مسهل قوی و مهلک، و طلای او رافع ثالیل است. در ترجمهء صیدنهء ابوریحان چنین آمده: غلقه درختی است که به نبات عظلم مشابهت دارد، اهل طایف از او غذاها سازند و طعم او تلخ باشد. و او را خشک کنند، پس او را آس کنند یا در هاون بکوبند و به اطراف برند، و بعضی چنین گفته اند که او به نبات کبر مشابهت دارد، و لون خاک وام باشد، طایفه ای که او را از درخت بازکنند از شیر او احتراز تمام کنند بدان سبب که چون شیر او به اندام رسد پوست از اندام ببرد. و در وی قوت اسهال بلیغ است، و لعابی که از او متولد شود، و سلاحها را بدو آب دهند به هر حیوانی که برسد بمیرد. - انتهی. رجوع به مفردات ابن البیطار شود.
(1) - داد مترادف قوبا و آن جوششی با خارش در پوست آدمی است.

غلک.

[غُلْ لَ] (اِ)(1) کوزه ای باشد که سر آن را به چرم گیرند و سوراخی در آن کنند، و تمغاچیان و راهداران و غیرهم زری که از مردم بگیرند در آن کوزه ریزند، و در بعضی از مزارها و بقعه ها نیز هست که مجاوران و خدمهء آنجا زر خیرات و نذورات در آن ریزند و در قمارخانه ها معمول و «غلک قمارخانه» مشهور است. (برهان قاطع). کوزگک سفالین یا صندوقچهء فلزی که کودکان پول در آن ریزند و جمع کنند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). ظرفی که پول در آن ذخیره نهند بچه ها و شاگردان دکان و امثال آن، و آن ظرف را سوراخی باشد که پول از ضخامت در آن فروشود، و نیز از آن سوراخ بیرون نتوان کردن. غولک. غوله. قیاس کنید با قله (سبوی بزرگ). غله (کوزهء کوچک). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). طبل. کولک. قُلَّک. رجوع به قلک شود.
(1) - Tirelire.

غلگی.

[غَلْ لَ] (ص نسبی) منسوب به غله. رجوع به غَلَّه شود : حالا آنچه بحرز درآمده و مردم آنجا قبول دارند واجب غلگی یکساله چهل هزار خروار غلهء صدمنی که به مال دیوان میدهند سوی زری و اجناس دیگر. (روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج1 ص315).

غلل.

[غَ لَلْ] (ع مص) تشنه گردیدن مرد یا شتر. (از منتهی الارب). تشنه شدن. (تاج المصادر بیهقی). || آب شیره نخوردن شتر. || (اِمص) سوزش و سختی تشنگی. یا تشنگی. سوزش شکم. (از منتهی الارب). تشنگی و سوزش. (غیاث اللغات) (آنندراج). العطش و قیل شدته، و قیل حرارته. (اقرب الموارد). || (اِ) بیماریی است مر گوسپندان را. (منتهی الارب). مرضی است گوسفند را. (از اقرب الموارد). || آب روان در میان درختان. ج، اَغلال. (منتهی الارب). آب که در میان درخت برود. (مهذب الاسماء). آبی که در میان درختان رود. (از اقرب الموارد). || آب بر روی ریگ که گاه پیدا و گاه ناپیدا شود. (منتهی الارب). آبی که جریان ندارد و بر روی زمین اندکی ظاهر شود و گاه ناپیدا و گاه پیدا گردد. (از اقرب الموارد). || پالونه. (منتهی الارب) (دهار). ظرفی مانند کفگیر که چیزها در آن صاف کنند. مصفاة. (اقرب الموارد). رجوع به پالونه شود. || گوشتی که هنگام پوست کندن بر پوست بماند. (از اقرب الموارد).

غلل.

[غُ لَلْ](1) (ع اِ) جِ غُلَّة. (اقرب الموارد). رجوع به غُلَّة شود.
(1) - در غیاث اللغات به غلط غلل به ضمتین آمده و صاحب آنندراج نیز از آن پیروی کرده است.

غلم.

[غَ لَ] (ع مص) غلم رجل؛ تیزشهوت گردیدن وی. (از منتهی الارب) (آنندراج). چیره شدن شهوت بر مرد. غُلمَة. اغتلام. (از اقرب الموارد).

غلم.

[غَ لِ] (ع ص) مرد تیزشهوت. (منتهی الارب) (آنندراج). غِلّیم. مُغتَلِم. (اقرب الموارد).

غلمان.

[غِ] (ع اِ) جِ غُلام. (منتهی الارب). جمع غلام است و غلام بر امرد اطلاق میشود. (غیاث اللغات) (آنندراج). گاهی به معنی مفرد آید. (از آنندراج) :
هرکه قربان تو غلمان نشود آدم نیست
صدقت میشوم ای مثل تو در عالم نیست.
میرنجات (از آنندراج).
|| خدمتکاران بهشتی به صورت امرد. (ناظم الاطباء). مخلوقی در بهشت به صورت امردان که در خدمت اهل جنت خواهند بود، اگر چه غلمان جمع است ولی فارسیان به معنی مفرد استعمال کنند، چنانکه حور که جمع حَوراء است مفرد استعمال میشود. (از غیاث اللغات) (آنندراج) :
مگر لشکرگه غلمان خلدند
سرادقشان زده دیبای اخضر.ناصرخسرو.
همه اندیشهای بد ترا دیوند در دوزخ
همه تدبیرهای نیک حورانند با غلمان.
ناصرخسرو.
اول کسی که در آفاق گریست ابلیس بود، حوران و غلمان و ولدان بر گرد وی برآمدند. (قصص الانبیاء ص19). گفت: یا رسول الله رضوان با اهل بهشت آمده اند و حله ها آورده اند، و ولدان و غلمان صف درصف زده. (قصص الانبیاء ص245).
بگذر از نفس بهیمی تا نباشد تنت را
طمع نقل و مرغ و خمر و حور و غلمان داشتن.
سنایی.
ایوانش جنت را بدل جام از کفش کوثر عمل
اصوات غلمان زین غزل ابیات غرا داشته.
خاقانی.
ور چنین حور در بهشت آید
همه خادم شوند و غلمانش.
سعدی (طیبات).
خدم مجلس بهشت آسایش تحیر عقول غلمان دارالسرور. (حبیب السیر چ 1 تهران جزو چهارم از مجلد سوم ص322).
آنجا که ساعد تو برآید زآستین
غلمان رود ز دست و گزد حور پشت دست.
صائب (از آنندراج).

غلمانسرای.

[غِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان طسوج بخش شبستر شهرستان تبریز، که در 52هزارگزی باختر شبستر و 1500گزی شوسهء صوفیان - سلماس قرار دارد. جلگه و معتدل است و 482تن سکنه دارد که دارای مذهب تشیع هستند و به زبان ترکی سخن میگویند. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است، و راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

غلمبه.

[غُ لُ بَ / بِ] (ص) عبارت یا الفاظ و ترکیبات مشکل که گوینده یا نویسنده برای اظهار فضل خود استعمال کند. (از فرهنگ نظام). گفتاری درشت از کسی که چنین گفته او را نسزد. غلنبه. رجوع به غلنبه شود.

غلمبه بافی.

[غُ لُ بَ / بِ] (حامص مرکب) عبارت مشکل ادا کردن یا استعمال الفاظ و ترکیبات دشوار برای اظهار فضل. (از فرهنگ نظام). غلنبه بافی. رجوع به غلنبه بافی شود.

غلمچ.

[غِ مِ] (اِ) جنبانیدن انگشتان باشد در زیر بغل و پهلوی آدمی تا به خنده افتد. غلغچ. (از برهان قاطع). غلملج. غلملیچ. غلغلیچ. غلغلیچه. (برهان قاطع). غلغلک. غلغلی :
مکن غلمچ مرا از بهر خنده
که چشم از بهر تو در گریه دارم.
قریع الدهر (از جهانگیری) (آنندراج).

غلمشک.

[غَ مَ شَ] (ص) مردم درشت و ناهموار و ناتراشیده. (ناظم الاطباء).

غلملیچ.

[غِ مِ] (اِ) به معنی غلغلیچ است که خاریدن زیر بغل و پهلو و کف پای مردم است. (برهان قاطع). ظاهراً مصحف غلغلیچ است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). غلغیج. (فرهنگ اسدی نخجوانی). غلغلک.

غلمة.

[غُ مَ] (ع مص) به معنی غَلَم. تیزشهوت شدن زن و مرد. (مصادر زوزنی). || (اِمص) تیزی شهوت جماع و خواهانی آن. (منتهی الارب) (آنندراج). شهوت. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به غلم شود :
به باد فتق براهیم و غلمهء عثمان
به دبهء علی موش گیر وقت دباب.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص54).
به غلمهء طبقات طبق زنان سرای
به آبگینه و مازو و کندرو و گلاب.
خاقانی (ایضاً دیوان ص55).

غلمة.

[غَ لِ مَ] (ع ص) مؤنث غَلِم. (منتهی الارب). زن تیزشهوت. (آنندراج).

غلمة.

[غِ مَ] (ع اِ) جِ غُلام. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (غیاث اللغات). رجوع به غلام شود.

غلمه.

[غُ مَ] (اِخ)(1) شهری در الجزائر است که آیین مسیحیت در قرون نخستین بدانجا رونق گرفت. (از اعلام المنجد).
(1) - Guelma.

غلمیج کردن.

[غِ کَ دَ] (مص مرکب)غلغلیج کردن. غلغلک دادن. دغدغة. (دهار).

غلمیچ دادن.

[غِ دَ] (مص مرکب)غلغلیچ دادن. رجوع به فرهنگ شعوری ج2 ورق 183 ب و رجوع به غلغلک شود.

غلن.

[غَ] (ع مص) غلن شباب؛ از حد درگذشتن جوانی و سرعت کردن آن. (منتهی الارب) (آنندراج). غلو جوانی. از حد گذشتن جوانی. (از اقرب الموارد). || آرام شدن. تسکین یافتن. (دزی ج2 ص225).

غلنان.

[غْلِ / غِ لِ] (اِخ) تلفظ ترکی گلنان(1). رجوع به گلنان و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Glenans.

غلنبه.

[غُ لُمْ بَ / بِ] (اِ) گرد مُصمَت. گرد آگنده میان:َ یک غلنبه کره. یک غلنبه پنیر. || (ص) بسیار: پول غلنبه. || گفتاری درشت از کسی که چنین گفته او را نسزد. قلمبه: کلمات غلمبه. عبارات غلنبه. حرف غلنبه.

غلنبه باف.

[غُ لُمْ بَ / بِ] (نف مرکب)آنکه غلنبه بافد. غلنبه گو. رجوع به غلنبه شود.

غلنبه بافی.

[غُ لُمْ بَ / بِ] (حامص مرکب) عمل غلنبه باف. غلنبه گویی. غلمبه بافی. رجوع به غلنبه شود.

غلنبه سلنبه.

[غُ لُمْ بَ / بِ سُ لُمْ بَ / بِ](ص مرکب، از اتباع) گفتار درشت. عبارت سخت از کسی که ذکر آن وی را نسزد. رجوع به غلنبه شود.

غلنبه گفتن.

[غُ لُمْ بَ / بِ گُ تَ] (مص مرکب) عمل غلنبه گو. غلنبه گویی. رجوع به غلنبه شود.

غلنبه گو.

[غُ لُمْ بَ / بِ] (نف مرکب) یا غلنبه گوی. آنکه غلنبه گوید. غلنبه باف. رجوع به غلنبه شود.

غلنبه گویی.

[غُ لُمْ بَ / بِ] (حامص مرکب) عمل غلنبه گو. غلنبه بافی. رجوع به غلنبه شود.

غلنبه نویس.

[غُ لُمْ بَ / بِ نِ] (نف مرکب) آنکه غلنبه نویسد. رجوع به غلنبه شود.

غلنبه نویسی.

[غُ لُمْ بَ / بِ نِ] (حامص مرکب) عمل غلنبه نویس. رجوع به غلنبه شود.

غلندر.

[غَ لَ دَ] (ص) شخص بیکار بیعار که در لباس درویشی گدایی کند. (از فرهنگ نظام). این لفظ مبدل گلندر به معنی کندهء ناتراشیده است و مجازاً در معنی بیکار گدا استعمال شده است. مطابق قاعدهء تبدیل حروف به همدیگر تبدیل گاف به حرف قریب المخرج خود غین درست است، و چون لفظ فارسی است با قاف نوشتن (قلندر) غلط مشهور است. || در اصطلاح صوفیان شخص بی پروا از دنیا که سالک راه خدا باشد. (از فرهنگ نظام). قلندر. رجوع به قلندر شود.

غلندوش.

[غَ لَ] (اِ مرکب) در تداول عامه، کتف. منکب؛ به غلندوش گرفتن بچه را. قلمدوش.
- به غلندوش گرفتن یا به غلندوش خود -سوار کردن بچه را؛ او را بر یکی از دو دوش حمل کردن.

غل نهاده.

[غُ نِ / نَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)گرفتار غل و بند و زنجیر. محبوس در غل. (از ناظم الاطباء).

غلو.

[غَلْوْ] (ع مص) به نهایت بلند نمودن دست را در انداختن تیر، یا به نهایت قدرت دور انداختن تیر را. (منتهی الارب): غلا الرامی بالسهم غَلْواً و غُلُوّاً؛ رمی به اقصی الغایة، و عبارة القاموس «رفع یدیه لاقصی الغایة». (اقرب الموارد). تیر به هوا در انداختن تا کدام دورتر شود. (تاج المصادر بیهقی).

غلو.

[غُ] (از ع، اِمص) مخفف غُلُوّ. از حد گذشتن. گزافکاری. مبالغه. رجوع به غُلُوّ شود :
خفته اند آدمی ز حرص و غلو
مرگ چون رخ نمود انتبهوا.سنایی.
هست چون شیعه را بر آل علی
من رهی را به خدمت تو غلو
از بد چرخ آسیاکردار
خشک شد در دهان بنده خدو.سوزنی.
شیر خود را دید در چه از غلو
خویش را نشناخت آن دم از عدو.
مولوی (مثنوی).
پادشاهی کن برو بخشا که او
سهو کرد و خیره رویی و غلو.
مولوی (مثنوی).

غلو.

[غُ لُوو] (ع مص، اِمص) غلو در امر؛ درگذشتن از حد آن. (منتهی الارب). از حد درگذشتن. (ترجمان علامهء جرجانی) (مصادر زوزنی) (غیاث اللغات) (مجمل اللغة) (تاج المصادر بیهقی). تجاوز حد. گزاف کاری. گزافه. مبالغه : آفت ملک شش چیز است، حرمان... و غلو در عقوبت و سیاست و غیره. (کلیله و دمنه). || گران بودن. گرانی بها. (دزی ج2 ص225). || گران دادن. بهای بسیار خواستن. (دزی ج2 ص225). غلو به معنی غلاء غیر فصیح است. (النقود العربیة ص211). || به نهایت بلند نمودن دست را در انداختن تیر، یا به نهایت قدرت دور انداختن تیر را. (منتهی الارب). دست بلند کردن آنقدر که توان بلند کرد. (غیاث اللغات). || غلو سهم؛ بلند گردیدن در رفتن و درگذشتن حد را. || غلو نبت؛ بالیدن گیاه و درهم پیچیده و انبوه شدن. (منتهی الارب). || غلو دربارهء کسی؛ بدنام و رسوا کردن او را. (از دزی ج2 ص225). || (اصطلاح عروض) روی را در یک جا ساکن و یک جا متحرک آوردن، و این از عیوب قافیه است.
مثال:
صلاح کار کجا و من خراب کجا
ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا.حافظ.
|| حرکتی است که پیش از تنوین غالی واقع شود و تنوین غالی آن است که به قوافی مقید چسبد. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ذیل غلو و تنوین شود. || (اصطلاح بدیع) نوعی از مبالغه است. (کشاف اصطلاحات الفنون). و آن چنان باشد که مدعای متکلم به حسب عقل و عادت هردو محال باشد. (غیاث اللغات):
ز سم ستوران در آن پهن دشت
زمین شش شد و آسمان گشت هشت.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص304)(1)
در علم بدیع زیاده روی در وصف را سه مرتبه است:
1- مبالغه. 2- اغراق. 3- غلو.
مبالغه دون اغراق است و اغراق دون غلو، و غالباً تفکیک این سه از هم خاصه اغراق از غلو امری مشکل است و به همین جهت در بعضی از کتب بلاغت از جمله در المعجم و حدائق السحر فقط از اغراق سخن به میان آمده و مثالهای مبالغه و غلو نیز در ضمن اغراق ذکر شده است. مبالغه افراط در وصف است چنانکه از امکان عقلی و عادی خارج نباشد و ابن المعتز آن را «الافراط فی الصفة» نامیده است. (انوار الربیع ص507). مانند قول امرؤ القیس در وصف اسب خود:
فعادی عداء بین ثور و نعجة
دراکا و لم ینضح بماء فیغسل.
یعنی اسب، گاو وحشی و میش را پی در پی به زمین انداخت و عرق نکرد تا شسته شود. سعدی فرمود:
دو پاکیزه پیکر چو حور و پری
چو خورشید و ماه از نکومنظری
دو صورت که گفتی یکی نیست بیش
نموده در آیینه همتای خویش.
اغراق افراط در وصف است به قسمی که عقلاً ممکن ولی عادةً ممتنع باشد. عمروبن الایهم گفته:
و نکرم جارنا مادام فینا
و نتبعه الکرامة حیث مالا.
یعنی گرامی میداریم هرکه را به ما پناه آورد مادام که میان ما باشد و همراه او میفرستیم کرامت را هرجا که برود. و مانند این بیت فردوسی:
چو بوسید پیکان سرانگشت او
گذر کرد از مهرهء پشت او.
اما غلو افراط در وصف است به حدی که هم عقلاً و هم عادةً محال باشد. گفته اند اول کسی که در شعر مبالغه و غلو کرد مهلهل بود. غلو یا مقبول و مستحسن است یا مردود و مستقبح. مقبول آن است که لفظی دال بر تشبیه یا گمان و توهم در آن باشد مانند: پنداری، گوییا، نزدیک شد که و امثال آنها، یا در عربی مانند کان، کاد، اوشک و نظایر آنها که الفاظ تقریب هستند؛ یعنی غلو را به صحت نزدیک میکنند، یا آنکه به طریقهء حسن تخییل و ترتیبات اوهام شعری باشد، یا از باب مجون و مطایبات به حساب آید، و اگر خالی از این الفاظ باشد غلو مردود است. و بعضی گفته اند: غلو مقبول آن است که بوی کفر و شرک و اهانت به مقدسات از آن استشمام نشود و هرچه غیر از این قبیل باشد غلو مردود است. بنابراین الفاظ تقریب و تشبیه از درجهء غلو میکاهد ولی در ماهیت آن که کفر و شرک باشد تغییری وارد نمیکند، چنانکه اگر نعوذ بالله در مقام خطاب به یکی از مخلوقات بگوییم، انت الواحد القهار، کفر گفته ایم و غلو ما مردود و مستقبح است و هرگاه بگوییم: کانک الواحد القهار، با آنکه ادات تقریب بکار برده ایم باز کفر گفته و راه ضلال رفته ایم و غلو هم مردود است نه مقبول. پس در تعریف غلو مقبول باید گفت: آنچه عقلاً و عادةً محال ولی از هر شائبهء کفر و اهانت مذهبی به دور باشد، و غلو مردود آن است که آن نیز عقلاً و عادةً محال ولی متضمن کفر و توهین به مقدسات دینی باشد، و هریک از این دو ممکن است با ادات تقریب و تشبیه همراه باشد یا نباشد، و ممکن است از باب مجون و مطایبات باشند یا نباشند. و الفاظ دال بر تقریب و تشبیه اختصاص به غلو ندارد بلکه اغراق چنانکه از مثالهایش مشهود است ممکن است مقرون به این قبیل ادات باشد.
مثالهایی برای غلو مقبول: یکاد زیتها یضی و لو لم تمسسه نار. (قرآن 24/35)؛ یعنی نزدیک است که روغن آن (چراغ) روشن شود و اگر چه آتش بدان نرسد. ابن المعتز گوید:
یکاد یجری من القمیص من ال
نعمة لولا القمیص یمسکه.
یعنی نزدیک است که به سبب نرمی اندام از پیراهن فروریزد اگر پیراهن او را نگه نمیداشت.
سعدی فرماید:
بیم است چو شرح غم هجر تو نویسم
کآتش به قلم درفتد از سوز درونم.
همو گوید:
اگر چون موم صد صورت پذیرم
به هر صورت به دل نقش تو گیرم
تو تا بخت منی هرگز نخوابم
تو تا عمر منی هرگز نمیرم.
شاعری گفته است:
دردا که فراق ناتوان ساخت مرا
در بستر ناتوانی انداخت مرا
از ضعف چنان شدم که بر بالینم
صد بار اجل آمد و نشناخت مرا.
فردوسی گوید:
شود کوه آهن چو دریای آب
اگر بشنود نام افراسیاب.
عنصری گوید:
گر به دریا برگذاری تو سموم قهر خویش
ماهیان را زیر آب اندر همه بریان کنی.
همو گوید:
چون دو رخ او گر قمرستی به فلک بر
خورشید یکی ذره ز نور قمرستی
چون دو لب او گر شکرستی به جهان در
صد بدرهء زر قیمت یک من شکرستی.
مثالهایی برای غلو مردود:
ابن درید گوید:
مارست من لو هوت الافلاک من
جوانب الجو علیه ماشکا.
یعنی ای روزگار کسی را آزمودی که اگر افلاک از اطراف فضا بر او فروافتند شکایت نمیکند.
و نزدیک بدین مضمون سعدی فرماید:
بگرد بر سرم ای آسیای دور زمان
به هر جفا که توانی که سنگ زیرینم.
ابن هانی در خطاب به المعز لدین الله گوید:
ماشئت لاماشاءت الاقدار
فاحکم فأنت الواحد القهار.
آنچه تو بخواهی همان میشود نه آنچه قضا و قدر بخواهد، پس حکم کن زیرا تویی واحد قهار.
علی بن جبله معروف به عکوک گوید:
انت الذی تنزل الایام منزلها
و تنقل الدهر من حال الی حال
و مامددت مدی طرف ای احد
الاقضیت بارزاق و آجال.
یعنی تو کسی هستی که روزگار را در جای خود قرار میدهی و فرودمی آوری، و زمانه را از حالی به حالی میگردانی، و چشم خود را به سوی کسی بازنکردی مگر اینکه به روزیها و اجلها فرمان دادی.
مسعودسعد گوید:
تو بنیاد فضلی و اصل سخائی
به فضل و سخا حیدر و مرتضائی
به نیکی خلیلی به پاکی کلیمی
به روی و خرد یوسف و مصطفائی.
انوری گوید:
زهی به تربیت دین نهاده صد انگشت
مآثر ید بیضات دست موسی را
به خاکپای تو صد بار بیش طعنه زده ست
سپهر تخت سلیمان و تاج کسری را.
شاعران غالی. شاعرانی که غلو مردود و قبیح بسیار دارند، در ادبیات عرب عبارتند از ابونواس (متوفی به سال 198 ه . ق.)، ابوالطیب متنبی (متوفی به سال 354 ه . ق.) و ابن هانی اندلسی (متوفی به سال 362 ه . ق.) و ابوالعلاء معری (متوفی به سال 449 ه . ق.) و ابن النبیة (متوفی به سال 619) و جز آنان، و در ادبیات فارسی نیز شعرا در بارهء ممدوحان خود غلو کرده اند لیکن نه از لحاظ کیفیت و نه از لحاظ کمیت هرگز به درجهء شعرای عرب نمیرسند و مناعت نفس آنان اجازه نداده است که ممدوح خود را صریحاً با خالق یکتا برابر گذارند. اشعار غلوآمیز فارسی را باید در آثار مسعود سعد، انوری، قطران، خاقانی، امیر معزی، مختاری، غضایری و ظهیر فاریابی پیدا کرد. || (اصطلاح اصحاب ادیان و ارباب ملل و نحل) در اصطلاح این گروه غلو اعتقاد به الوهیت بشر است از جهتی از جهات خدایی یا صفتی از صفات الهی. به تعبیر دیگر غلو در اسلام عبارت است از اعتقاد به خدایی پیغمبر و ائمه و افراد دیگر از هر جهت و هر صفت، یا ایمان به شرکت ایشان با خدا در معبودیت یا در آفرینش خلق و اعطای روزی و جز اینها، یا در صفات ذاتی خدا مانند قدرت و علم و حکمت، یا اعتقاد به اینکه خداوند در آن افراد حلول کرده یا با آنان متعهد شده است یا اینکه آنان بدون وحی و الهام ربانی به امور غیبی آگاهند. یا قول به اینکه ائمه پیغامبران خدا هستند یا اعتقاد به اینکه ارواح آنان به تناسب در جسد یکدیگر رفته است، یا قول به اینکه معرفت و شناسایی آنان از بنده اسقاط تکلیف میکند، و او را از اطاعت بی نیاز میسازد، و تکلیف ترک معاصی را از او برمیدارد. (رجوع به بحار ج7 ص 264 شود). و همهء این غلوها را میتوان تحت عنوان «غلو الحاد» درآورد. اما دربارهء «ظهور» غلاة میگویند ظهور وجود روحانی در پیکر انسانی امری است که هیچ عاقل و فرزانه ای آن را نمیتواند انکار کند. ظهور ممکن است بر جانب خیر باشد مانند ظهور جبرئیل بر پیکر آدمی و تمثل او به صورت اعرابی، و ممکن است ظهور در محال شر باشد، مانند ظهور شیطان به صورت انسان، به حدی که در پیکر او مرتکب شرور و اعمال زشت شود. در نظر غلاة معرفت حق تعالی ممکن نیست مگر اینکه از مقام اطلاق تنزل کند و به کسوت قید درآید و ممثل و متجسد خود را بشناساند و خلق را به خویش عارف گرداند.
تأثیر غلو و افکار غلاة در ادبیات: غلو را میتوان بر سه قسم تقسیم کرد:
1- غلو الحاد. 2- غلو تصوف(2). 3- غلو شعر و احساسات (یا غلو ادبی).
غلو الحاد از نوع غلو عبدالله بن سبا در حق علی بن ابی طالب است که به آن حضرت گفت: «انت انت» یعنی انت الا له، و مباحث تألیه، تجلی، ظهور، اتحاد (وحدت وجود)، حلول تناسخ، فرشته پرستی، اقانیم ثلاثه و جز آنها از قبیل غلو الحاد محسوب میشوند. (رجوع بر یکایک مدخل های مزبور شود). غلو تصوف از قبیل گفتهء حسین بن منصور حلاج که دم از «انا الحق» میزد، و سخن ابوسعید ابوالخیر که میگفت «لیس فی جبتی سوی الله» و گفتهء بایزید بسطامی که «سبحانی مااعظم شأنی» ورد زبانش بود. اما غلو شعر و احساسات در اکثر مواردی که غلو به نظر دینی و اعتقادی می آید ممکن است سرچشمه اش غلیان احساسات و طغیان عواطف باشد، چنانکه بسیاری از گویندگان شیعه در وصف ائمه عموماً و علی بن ابی طالب خصوصاً اشعاری ساخته و سخنانی بر زبان رانده اند که بوی کفر و غلو از آنها استشمام میشود، لیکن با استقصا در دیوان شاعر حتی با تفحص و دقت در همان قصیده می بینیم که شاعر غالی نیست، و اشعار او که متضمن غلو است از روی عقیده نیست بلکه مبتنی بر احساسات و عواطف است، البته در برابر این دسته از شعرا گویندگانی هستند که غلو دربارهء ائمه عقیدهء دینی آنان بوده، و اعتقادات مذهبی خود را به لباس نظم درآورده اند. بنابراین همچنانکه دلیل خطابی و شعری جای دلیل منطقی و عقلی را نمیتواند بگیرد، از روی احساسات و افکار شاعرانهء گوینده نیز نمیتوان حکم کرد که فلان گفتار عقیدهء دینی گوینده است مگر آنکه گوینده به طور صریح عقیدهء دینی خود را در مواردی چند بیان کرده باشد، و اساساً چنانکه پیشتر گفته شد مبالغه و اغراق و غلو از عناوین محسنات شعری و از صنعتهای عادی کلام منظوم است، و مقصود نظامی از بیت معروف:
در شعر مپیچ و در فن او
چون اکذب اوست احسن او
که در نصیحت به فرزند خود گفته است اشاره به همین نوع از صنایع شعری است، و در ادب عرب نیز آمده است: «احسن الشعر اکذبه و اعذبه اکذبه» (انوار الربیع ص506). مردم نیز در گفتگوهای عادی و روزمرهء خود الفاظ و اصطلاحاتی به کار میبرند که اگر معنی حقیقی آن الفاظ مراد باشد همه کفر و غلو است مانند قبله گاهی برای تجلیل مقام پدر، و لفظ پرستش و پرستیدن برای بیان شدت محبت و نظایر آن. بنابر آنچه گفته شد فرق است بین ادعای فرعون که میگفت: «انا الحق» و سخن حسین بن منصور حلاج که میگفت: «انا الحق». اول غلو الحاد است ولی دوم از غلیان احساسات و طغیان عواطف است. اینجا مبادی تصوف و باریک اندیشی های عارفانه در کار است و مبنای کلام بر خودشکنی و خرق حجاب انانیت و محو کامل و فناء فی الله است. چون خود را نمی بیند تنها خدا را می بیند و زبانش به «انا الحق» گویا میشود، البته این خود حال است نه مقام. صوفی در این مرحله به قول علاءالدولهء سمنانی (متوفی به سال 736 ه . ق.) با «لطیفهء انانیه» سر و کار دارد نه با «لطیفهء حقیه». آن کسی که به زیارت قبر حلاج رفته بود وقتی نوری از مشهد او ساطع دید، گفت: «یارب! ماالفرق بین قوله: انا الحق، و بین قول فرعون: انا ربکم الاعلی»؟ به وی الهام شد: ان فرعون رأی نفسه و غاب عنا و هذا رآنا و غاب عن نفسه. مولانا فرماید:
گفت فرعونی انا الحق گشت پست
گفت منصوری انا الحق و برست
این انا را رحمة الله ای محب
و آن انا را لعنة الله در عقب
زآنکه آن سنگ سیه بُد این عقیق
آن عدو نور بود و این عشیق.
نمونه هایی از اشعار غلوآمیز: شاعری در مدح حسن بن زید علوی صاحب طبرستان گفت (ابن الاثیر ج6 ص55): اله فرد و ابن زید فرد. ابن ابی الحدید (متوفی به سال 655 ه . ق.) در «القصائد السبع العلویات» اشعار غلوآمیز در مدح حضرت علی بن ابی طالب دارد، از جمله گوید:
تقیلت افعال الربوبیة التی
عذرت بها من شک انک مربوب
طراز یزدی در وصف علی گفته است:
ای امیر عرب ای کآینهء غیب نمایی
بر سر افسر سلطان ازل ظل همایی
در پس پرده نهان بودی و قومی به جهالت
حرمت ذات تو نشناخته گفتند خدایی
پس چه گویند ندانم گر ازین طلعت زیبا
پرده برداری و آن گونه که هستی بنمایی.
در دیوان سلطانی (ص12) آمده:
علی ز ذروهء امکان قدم فراتر زد
که ز آفرینش با او برابری کندا؟
در همان دیوان (ص77) این ابیات نیز غلوآمیز است:
نکردی ورد اگر نام ترا ذوالنون پیغمبر
بر او زندان شدی تا حشر بطن ماهی دریا
گروه قبطیان را گر ولایت راهبر بودی
بر ایشان کی شدی غالب به دعوت معجز موسی
نمیگفتی اگر یک شمه مدحت عیسی مریم
نمیکردی به نطق روح بخش اموات را احیا.
و نیز در مخزن لاَلی (ص 50) آمده:
روان از اوست [ از علی است ] به هر پیکری و در گیتی
نمرد وی نفسی تا بدو نگفت بمیر.
و نیز در مخزن لاَلی (ص53) دربارهء میلاد حضرت علی (ع) آمده:
دهید مژده که حق گشت آشکار امروز
نمود جلوه رخ پاک کردگار امروز.
از اشعار غلوآمیز مونس علیشاه ذوالریاستین قصیده ای است به مطلع زیر:
منشأ کن فکان علیست علی
مبدأ انس و جان علیست علی...
موافق علیشاه نعمة اللهی در همین معنی گفته است (دیوان صص24 - 26):
خسرو ملک جان علیست علی
جان جان جهان علیست علی
... آنکه ادراک ذات اوست برون
از قیاس و گمان علیست علی
... ای که از بی نشان نشان جویی
بی نشان را نشان علیست علی
آنکه در ذات او شود حیران
خرد خرده دان علیست علی.
صفیعلیشاه از زبان علی بن ابی طالب گوید:
من طلسم کنز و گنج لاستم
چون به کنز لا رسی الاستم
هم ز الا هم ز لا بالاستم
نقطه ام با را به باگویاستم
کژ مغژ تا راست پندارت کنم.
همو در زبدة الاسرار (ص24) گوید:
مظهر کل عجایب اوست او
فرد مطلق ذات واجب اوست او.
از اشعار مولانا جلال الدین مولوی قصیده ای به مطلع زیر شامل غلو عارفانه است:
هر لحظه به شکلی بت عیار برآمد
دل برد و نهان شد
هر دم به لباس دگران یار برآمد
گه پیر و جوان شد...
(1) - صاحب غیاث اللغات این بیت را به نظامی نسبت داده است. در آنندراج و بهار عجم نیز چنین است.
(2) - غلو در تصوف را شطحیات نیز نامند. رجوع به شطحیات شود.

غلواء .

[غُ لَ / لُ] (ع اِمص) سرکشی و از حد درگذشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). غُلُوّ. (اقرب الموارد). الغلو و هو التجاوز. یقال: خفف من غلوائک. (تاج العروس) : و مستی بدان سبب اختیار میکنم مگر از غلوای آن در دل ساعتی افاقتی یابم. (جهانگشای جوینی). || گذشتن جوانی. (منتهی الارب) (آنندراج). به این معنی در اقرب الموارد و تاج العروس نیامده و ظاهراً غلط است. || (اِ) اول جوانی و سرعت آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس). اول جوانی. (دهار) (مهذب الاسماء). اول الشباب. (اقرب الموارد). غلوان. یقال: فعله فی غلواء شبابه و غلوان شبابه. (اقرب الموارد) (تاج العروس) :مرا در غلوای(1) آن وحشت و اثنای آن دهشت کار به جان آمده بود. (مقامات حمیدی). و هنوز در غلوای کودکی بود که... (جهانگشای جوینی). و چون او [ کرمون خاتون دختر قتلغتمور ] در غلواء جوانی بود، پادشاه اسلام را مرگ او به غایت سخت آمد. (تاریخ غازانی چ انگلستان ص156).
(1) - همزهء غلواء مطابق استعمال فارسی زبانان حذف شده و مانند کلمات مختوم به همزه در مقام اضافه، یائی افزوده شده است.

غلوات.

[غَ لَ] (ع اِ) جِ غَلوَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَلوَة شود.

غلوان.

[غُلْ] (ع اِ) اول جوانی و سرعت آن. کذا غلوان الامر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). غُلَواء. غُلْواء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غلوب.

[غَ] (ع ص) غالب. (لطائف اللغات). این لغت در فرهنگهای تازی نیامده است و مولانا نیز آن را در بیت زیر استعمال کرده است :
اینچنین پیچید مطلوب و طلوب
اندرین لعبند مغلوب و غلوب.
مولوی (مثنوی).

غلوچستر.

[غْلو / غِ چِ تِ] (اِخ) تلفظ ترکی گلوسستر(1). رجوع به گلوسستر و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gloucester, Glocester.

غلوخزیا.

[غُ خُزْ] (معرب، اِ) یا غلوقزیا، به یونانی به معنی شیرین است. || سوس. شیرین بیان. غلوقیریزا. عودالسوس. رجوع به غلوقیریزا شود.

غلو داشتن.

[غُ لُوو تَ] (مص مرکب) از حد گذشتن. غالی بودن. رجوع به غلو شود :دیگر سبزوار ولایتی خوب است با منافع و مزارع مرغوب، اما اهل آن در رفض غلوی تمام دارند. (روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج1 ص277). و گویند ابن علقمی وزیر در مذهب شیعه غلوی عظیم داشت. (روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج1 ص313).

غلورآباد.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان برج اکرم بخش فهرج شهرستان بم که در 7هزارگزی جنوب فهرج کنار راه فرعی فهرج به برج اکرم قرار دارد. جلگه و گرمسیر است و 135تن سکنه دارد که مذهب تشیع دارند و به فارسی سخن میگویند. آب آن از قنات است و محصول آن غلات، خرما و حنا و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غلوس.

[] (اِخ) تلفظ ترکی ولو.(1) رجوع به ولو و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Volo.

غلوط.

[غَ] (ع ص) مسئلهء غلوط؛ مسئله ای که در آن کسی را به غلط اندازند، چنانکه گویند: شاة حلوب و فرس رکوب، و چون آن را اسم قرار دهند هاء در آن افزایند و غلوطه گویند مانند حلوبة و رکوبة. (لسان العرب از اقرب الموارد). رجوع به غلوطة شود.

غلوطة.

[غَ طَ] (ع ص، اِ) سخن غلط. || کلام که بدان کسی را به غلط اندازند. (منتهی الارب) (آنندراج). مسأله ای که در آن به غلط افتند. اُغلوطَة. (اقرب الموارد).

غلوظة.

[غُ ظَ] (ع مص) به معنی غِلاظَة. رجوع به غِلاظَة و رجوع به دزی ج2 ص222 شود.

غل و غش.

[غِلْ لُ غِش ش](1) (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کینه. دشمنی. حسد. عداوت. غرض. بددلی. رجوع به غَلّ و هم غش شود. || در طلا و نقره، به معنی شار است. نادرست و قلب. رجوع به شار شود : استادان... طلا و نقره را به عیار و وزن مقرر بدون غل و غش در ضرابخانه به اتمام رسانیده... (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی چ 1332 ص21).
(1) - در تداول فارسی زبانان غالباً به فتح هر دو غین استعمال شود.

غلوفریا.

[غُ فِرْ] (معرب، اِ) اسم یونانی اصل السوس است. (تحفهء حکیم مؤمن). غلوفیریا. (مفردات ابن البیطار) (برهان قاطع). مصحف غلوقزیا یا غلوقیریزا است. رجوع به همین مدخل ها شود.

غلوفیریا.

[غُ] (معرب، اِ) به لغت رومی بیخ محک است و آن را به عربی اصل السوس خوانند. (برهان قاطع). اصل السوس، و به یونانی ریشه های شیرین را گویند. (مفردات ابن البیطار). ظاهراً این کلمه نادرست است و صحیح آن غلوقزیا یا غلوقیریزا است. رجوع به همین مدخل ها شود.

غلوفیریاس.

[غَ] (معرب، اِ) ریشه ای که اصل السوس گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به غلوفیریا و غلوقزیا و غلوقیریزا شود.

غلوقزیا.

[غُ قُزْ] (معرب، اِ) غلوخزیا. رجوع به غلوخزیا و غلوقیریزا و شیرین بیان و سوس شود.

غلوقستاد.

[غْلو / غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گلوکستاد(1). رجوع به گلوکستاد و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Glukstadt.

غلوقن.

[؟ قُ] (اِخ) فیلسوف یونانی. اغلوقن. رجوع به عیون الانباء ج1 ص36 و رجوع به اغلوقن شود.

غلوقوریزا.

[] (معرب، اِ) سوس. ریشهء شیرین. شیرین بیان. غلوقزیا. غلوخزیا. غلوقیریزا. رجوع به غلوقیریزا و غلوقزیا و سوس شود.

غلوقیریزا.

[] (معرب، اِ)(1) به معنی شیرین. بالیونانیة الحلو. (ابن البیطار). || سوس. شیرین بیان. غلوخزیا. غلوقزیا.(2)عودالسوس. رجوع به شیرین بیان و سوس شود.
(1) - Glukurrhiza, Glukus.
(2) - Reglisse.

غلوک.

[غُ] (اِخ) تلفظ عربی گلوک(1). رجوع به گلوک و اعلام المنجد شود.
(1) - Gluck.

غلو کردن.

[غُ لُوو کَ دَ] (مص مرکب) از حد گذشتن. غالی بودن. غلو داشتن. رجوع به غُلُوّ شود :
با هرکه دوستی کنی از دل مکن غلو
با هرکه دشمنی کنی از جان مبر خطر.
خاقانی.

غلوکن.

[غَلْ وَ کَ] (اِ) در یا پنجرهء مشبک. غلبکن. رجوع به غلبکن شود.

غلوکننده.

[غُ لُوو کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) از حد گذرنده. غالی. رجوع به غُلُوّ شود.

غلول.

[غُ] (اِ) طعامی را گویند که در راه گلوبند شود و به زحمت تمام فرورود. (برهان قاطع).

غلول.

[غُ] (ع مص) خیانت کردن و ناراستی نمودن در غنیمت. (منتهی الارب) (آنندراج). خیانت در غنیمت کردن. (ترجمان علامهء جرجانی). چیزی از غنیمت بدزدیدن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). خیانت کردن. و گفته اند به خیانت در غنیمت اختصاص دارد. (از اقرب الموارد). قال ابوعبیدة: الغلول من المغنم خاصة. (منتهی الارب). در آیهء شریفهء و ماکان لنبی ان یغل. (قرآن 3/161). یغل را معلوم و مجهول هر دو خوانده اند، نخستین به معنی «خیانت کند» و دوم محتملاً به معنی «خیانت کرده شود» یعنی از غنیمت وی گرفته شود و یا به معنی «أن یخون» است؛ یعنی به غلول نسبت داده شود. (از منتهی الارب). || خیانت در دوستی. نصیحت را پوشیدن. ضد نصیحت. طریق خوبی را نهان داشتن :
گفت الدین نصیحة آن رسول
آن نصیحت در لغت ضد غلول.
مولوی (مثنوی).
گفت مکشوف و برهنه بی غلول
بازگو رنجم مده ای بوالفضول.
مولوی (مثنوی).
|| غلول ماء بین اشجار؛ میان درختان روان گردیدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج). روان شدن آب میان درختان. (از اقرب الموارد). || غلول مرأة؛ به معنی غَلّ مرأة. (منتهی الارب). رجوع به غَلّ شود. || غلول کسی؛ طوق در دست و پای و گردن وی نهادن: غلّ فلاناً و کذا غل یده الی عنقه اذا شده بالغل. (از منتهی الارب) (آنندراج). غل نهادن بر دست یا گردن کسی. (از اقرب الموارد). || غلول ضیعه؛ غله کردن آب و زمین. غله دادن آب و زمین. || آمیختن خسته را با سپست. (منتهی الارب) (آنندراج). آمیختن هسته با سپست.

غلول.

[غُ] (ع اِ) جِ غُلّ. (اقرب الموارد). رجوع به غُلّ شود.

غلول.

[غَ] (ع ص، اِ) طعام نرم، یقال: نعم غلول الشیخ هذا؛ ای طعام الذی یدخله جوفه. (منتهی الارب). طعامی که به اندرون شکم پیر و ناتوان زود گوارا شود. (غیاث اللغات). خوردنی یا آشامیدنی که در اندرون خود درآورند. (از اقرب الموارد). || خائن، و فی الحدیث: الغلول من جمر جهنم. (منتهی الارب) (آنندراج).

غلوله.

[غُ لو لَ / لِ] (اِ) به معنی گلوله است چه در فارسی غین و گاف به هم تبدیل مییابند. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا). عجاجیر؛ غلولهء خمیر، و آنکه بخورد آن را. (منتهی الارب). رجوع به گلوله شود : و اندر خایهء او غلوله های سخت پدید آمده بود چون بادریسه. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
سبل از روی دیده برگیرد
به غلوله که چشم نآزارد.شرف الدین پنجدهی.
|| به معنی جوش و هجوم نوشته اند مگر در کتاب معتبر به نظر نیامده. (غیاث اللغات).

غلوله کمان.

[غُ لَ / لِ کَ] (اِ مرکب)کمانی که به هند غلیل گویندش. (آنندراج).

غلومن.

[غْلو / غِ مِ] (اِخ) تلفظ ترکی گلومن(1). رجوع به گلومن و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Glommen.

غلومة.

[غُ مَ] (ع اِمص) کودکی. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم است از غلام. (از اقرب الموارد). غُلومیَّة. غُلامیَّة. (اقرب الموارد).

غلومیة.

[غُ می یَ] (ع اِمص) به معنی غُلومَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غلومة شود.

غلوة.

[غَلْ وَ] (ع مص) یکبار دور انداختن تیر را به نهایت قدرت یا به نهایت بلند کردن دست را در انداختن تیر. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). اسم مرت از غَلْوْ. (اقرب الموارد). || (اِ) یک تیر پرتاب مسافت. ج، غَلَوات، غِلاء. (منتهی الارب). منه المثل: جری المذکیات غلاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غایت، و آن انداختن تیر است به دورترین جایی که میتوان انداخت، و مقدارش 200 تا 400 ذراع است. (از اقرب الموارد). تیر پرتاب، و آن بیست و پنج یک فرسخ تام است. || نشانه. (منتهی الارب).

غلوه.

[غُلْ وَ / وِ] (اِ) کُلیَه. گُردَه. قلوه. رجوع به کلیه و گرده و قلوه شود.
-دل دادن و غلوه گرفتن؛ سخت با اشتیاق به گفته های کسی گوش دادن.
-دل و غلوه ای؛ آنکه جگر و غلوه و دل و خایهء گوسفند فروشد. دل و قلوه ای.

غلوه.

[ ] (اِخ) احمدبن محمد قواس، معروف به خواجه غلوه. وی از شیوخ متصوفه در دورهء چنگیزی بود. مزار او در ولایت تولک در قریهء جدرود است. صاحب «روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات» داستانی از او آورده است. رجوع به کتاب مذکور ج2 ص66 و 67 شود.

غلوه.

[ ] (اِخ) از توابع بخارا، در میان خدیمنکن و راه سمرقند قرار دارد و در دست چپ این راه است. (از مسالک و الممالک اصطخری ص316).

غلوی.

[غَلْ وا] (ع اِ) بوی خوشی است که موی را بدان خضاب کنند. (منتهی الارب). غالیه، که نوعی از طیب است. (از اقرب الموارد).

غلة.

[غَلْ لَ] (ع اِ) درآمد هرچیزی از حبوب و نقود و جز آن، و آمد کرایهء مکان و مزد غلام و ماحصل زمین. ج، غَلاّت. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، غَلاّت، غِلال. (اقرب الموارد). کرای سرای و کلبه و کاروانسرای باشد. (فرهنگ اسدی)(1). دخل و درآمد چون کرای خانه و مزد غلام و فایدهء زمین و ثمر درخت و شیر و گاو و گوسفند و شتر و نتاج حیوان اهلی. || گندم و جو و شالی و جز آن. (آنندراج). مطلق حبوبات و انواع مختلف بقولات. (قاموس کتاب مقدس). در استعمال فارسی زبانان به معنی گندم و جو و ارزن، و آنچه از آرد آن نان کنند. در فرهنگ اسدی آمده: خنبه چهار دیواری بکنند بر مثال چرخشتی و اندر آن غله کنند. - انتهی. نوع گندم و جو در تداول فارسیان : غرجستان جایی بسیارغله و کشت و برز و آبادان است. (حدود العالم). و ایشان را [ مردم فراو را به دیلمان ] هیچ کشت و برز نیست و غله از حدود نسا و دهستان آرند. (حدود العالم). و طعام و غلهء سرندیب از این شهر [ از شهر نوبین ] است. (حدود العالم). این قوم بر خوید و غله فرودآیند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص594). از همه خوبتر ما را به غزنین چندین غله است و اینجا چنین ماندگی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص622). از همه خوبتر آنکه غله رسیده باشد و خصمان با سر غله اند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص626).
در اینجا همیخیزدش غله کایزد
در آن عالم دیگر انبار دارد.ناصرخسرو.
تا در آن شهر غله و دیگر اسباب خریدندی و به زیان آوردندی به آب و آتش و در چاهها ریختن. (فارسنامهء ابن البلخی ص57).
به غازی غله دادی و زر و سیم
به کافر بر اینسان بالسویة.سوزنی.
عمال و معتمدان او در انبارهای غله بازکردند و غلها بریختند، و بر فقرا و مساکین صرف کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ه . ق. ص330).
یکی غله مرداد مه توده کرد
ز تیمار وی خاطر آسوده کرد.سعدی.
ترک دنیا به مردم آموزند
خویشتن مال و غله اندوزند.سعدی.
اندک اندک به هم شود بسیار
دانه دانه ست غله در انبار.سعدی.
و از آن ولایت [ از ولایت فراه ] غلهء وافر حاصل میشود. (روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج1 ص336). || درمهایی که بیت المال آن را برگرداند و بازرگانان آن را گیرند. ما یرده بیت المال و یأخذه التجار من الدراهم. (اقرب الموارد) (تعریفات جرجانی). || خراجی که مولی بر عبد واجب کند در هر ده درهم. الضریبة التی ضرب المولی علی العبد کل عشرة دراهم. (تعریفات جرجانی از اقرب الموارد). کم ضریبة عبدک؛ ای غلته. (منتهی الارب). || شیر نخست که از پستان برآید. (فرهنگ اوبهی).
-پرغله؛ غله خیز. آنجا که غلهء فراوان دارد :
بستان خدای است چنان دان که شریعت
پرغله و پرکشت و درختان فراوان.
ناصرخسرو.
-غلهء دیوانی؛ غلهء شاهی. (آنندراج).
(1) - این لغت عربی است و ضبط آن جزء لغات فارسی ظاهراً خطایی است از اسدی، و جای تعجب است که مصحح نیز تذکار نداده اند.

غلة.

[غُلْ لَ] (ع مص) تشنه شدن. سخت تشنه شدن. حرارت در اندرون کسی بودن. (اقرب الموارد). || (اِمص) تشنگی. سوزش و سختی آن. سوزش شکم. (منتهی الارب) (آنندراج). عطش یا سختی آن یا حرارت آن. ج، غُلَل. (از اقرب الموارد). تشنگی به افراط. (برهان قاطع). تشنگی سخت. (فرهنگ جهانگیری). || (اِ) شاماکچه که زیر زره پوشند. (منتهی الارب) (آنندراج). شعاری که زیر لباس پوشند. شعار تحت الثوب. (اقرب الموارد). || خرقة تشد علی رأس الابریق؛ پارچه ای که بر سر ابریق بندند. (اقرب الموارد). || در فرهنگ جهانگیری به معنی آفتابه و در برهان قاطع به معنی لولهء آفتابه نیز آمده است و این شاید بر اساس معنی قبلی (پارچهء سر آفتابه) باشد که از قبیل اطلاق جزء بر کل است. || آنچه در آن پنهان شوند. ما تواریت فیه. (اقرب الموارد).

غله.

[غَ لَ / لِ] (اِمص) اضطراب و بیقراری. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). اضطراب. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری) :
روی دین حق ظهیر آل سلجوق آنکه شد
شیر نر در بیشه از تیر حسامش در غله.
ظهیر فاریابی (از فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی).
|| (از ع، اِ) مخفف غَلّه عربی. رجوع به غَلّه شود :
غله هرچه دارید بپرا کنید
ز دینار پیروز گنج آکنید.فردوسی.
هر آنکس که دارد نهانی غله
وگر گاو و گر گوسفند و گله...فردوسی.
فراخی در جهان چندان اثر کرد
که یکدانه غله صد بیشتر کرد.نظامی.
خیر میخورد و شر نگه میداشت
این غله میدرود و آن میکاشت.نظامی.
غله چون شود کاسد و کم بها
کند برزگر کار کردن رها.نظامی.
خلق دیوانند و شهوت سلسله
میکشدشان سوی دکان و غله.
مولوی (مثنوی).
چون دل ز جان برداشتی رستی ز جنگ و آشتی
آزاد و فارغ گشته ای هم از دکان هم از غله.
دیوان شمس تبریزی (از آنندراج).

غله.

[غُلْ لَ / لِ] (اِ) کوزهء کوچک. (فرهنگ جهانگیری). کوزهء کوچک سرتنگ. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا). کوزه ای که طمغاچیان و راهداران و قماربازان دارند و در آن پول سیاه و سپید جمع میکنند و غُلَّک تصغیر آن است و آن کوزه را غله دان و غولک دان نیز گفته اند. (از انجمن آرا) (آنندراج) :
گردون دهد به سفرهء محنت مرا طعام
گیتی دهد به غلهء شدت مرا شراب.
قاضی حمیدی (از فرهنگ جهانگیری) (رشیدی)(1).
(1) - در فرهنگ رشیدی تنها مصراع دوم آمده و در آنندراج دو مصراع مقدم و مؤخر است.

غله برداشتن.

[غَلْ لَ / لِ بَ تَ] (مص مرکب) گرد آوردن غله. رجوع به غَلَّه شود :
ندانی گه غله برداشتن
که سستی بود تخم ناکاشتن.
سعدی (بوستان).

غله بوم.

[غَلْ لَ / لِ] (اِ مرکب) غله خیز. ملک یا مزرعه ای که غلهء فراوان داشته باشد و چیز دیگر در آنجا کم باشد. مقابل میوه بوم : و کلار دیهی بزرگ و ناحیتی با آن میرود، و جمله غله بوم است. (فارسنامهء ابن البلخی ص123). یزدخواست و دیه کورو... همه سردسیر است و غله بوم، و هیچ میوه نباشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص123). و آب آن [ ابرقویه ] هم آب روان باشد و هم آب کاریز و غله بوم است و بسیار باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص124). جهرم شهرکی است نه بزرگ و نه کوچک و غله بوم است. (فارسنامه ابن البلخی ص131).

غله جین.

[غَ لَ / لِ] (ص) در لهجهء طبری به معنی ابلق. رجوع به ابلق و واژه نامهء طبری چ دکتر صادق کیا شود.

غله خیز.

[غَلْ لَ / لِ] (نف مرکب) پرغله. آنجا که غله فراوان باشد: آذربایجان غله خیز است. غله بوم. رجوع به غله بوم شود.

غله خیزی.

[غَلْ لَ / لِ] (حامص مرکب)پرغله بودن. غله خیز بودن. رجوع به غَلَّه شود.

غله دادن.

[غَلْ لَ / لِ دَ] (مص مرکب)دادن گندم و جو و ارزن و امثال آن. دادن غله. غله کردن. || کرای سرای و کلبه و کاروانسرا و جز آن را دادن. رجوع به غَلَّه شود :
فراز گنبد سیمینش بنشستم به کام دل
ز زر و سیم گنبد را به کام او دهم غله.
عسجدی.
- غله بازدادن؛ سود دادن. بهره مند کردن :
صحبت چو غله نمیدهد باز
جان در غله دان خلوت انداز.نظامی.

غله دان.

[غَلْ لَ / لِ غَ لَ / لِ] (اِ مرکب)انبار غله. (ناظم الاطباء) :
صحبت چو غله نمی دهد باز
جان در غله دان خلوت انداز.نظامی.

غله دان.

[غُلْ لَ / لِ / غُ لَ / لِ] (اِ مرکب)کوزه ای را گویند که سر آن را به چرم خام بگیرند و در میان آن سوراخی کنند، و راهداران و تمغاچیان دارند تا زری را که از مردم بستانند در میان آن کوزه بیندازند، و در بعضی مزارات و بقعه ها مجاوران و خادمان مثل کوزه دارند و زری را که مردمان به طریق نذر بیاورند در آن اندازند. (فرهنگ جهانگیری). به معنی غلک است و آن کوزه ای باشد که سر آن را به چرم گیرند و سوراخی در آن چرم کنند و تمغاچیان و راهداران و قماربازان و غیرهم زری که از مردم گیرند در آن ریزند، و با ثانی غیر مشدد هم به نظر آمده است. (برهان قاطع) (از آنندراج). غولک دان. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). غُلَّک. قلک. || به معنی زمین و گورستان نیز آمده است. (انجمن آرا). رجوع به مدخل بعد شود.

غله دان عدم.

[غَلْ لَ / لِ / غَ لَ / لِ نِ عَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از زمین است که به عربی ارض خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی) :
خانه ز مشت غله پرداخته
در غله دان عدم(1) انداخته.
نظامی (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا).
(1) - ن ل: کرم.

غله زار.

[غَلْ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان گاوگان بخش دهخوارقان (آذرشهر) شهرستان تبریز که در 3هزارگزی باختر دهخوارقان و 3هزارگزی شوسهء تبریز - دهخوارقان قرار دارد. جلگه و معتدل است. 143تن سکنه دارد که مذهب تشیع دارند و به زبان ترکی سخن میگویند. آب آن از رود دهخوارقان تأمین میشود. محصول آن غلات، زردآلو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

غله فروش.

[غَلْ لَ / لِ فُ] (نف مرکب)کسی که حبوب از قبیل گندم و جو فروشد. (ناظم الاطباء). آنکه غله فروشد. فروشندهء غله. رجوع به غَلّه شود : غله فروش مادام بد بود و بدنیت... (منتخب قابوسنامه ص178).

غله کردن.

[غَلْ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب)غله کردن زمین و ضیعة غله دادن آن. رجوع به غله و غله دادن شود : و ضیعتی او را ده که هر سال چندان غله کند که او را و عیالش را کفایت بود. (تاریخ بیهقی).

غله کش.

[غَلْ لَ / لِ کَ / کِ] (نف مرکب)حمل کنندهء غله از جایی به جایی. کشندهء غله: مَیّار؛ غله کش از جایی به جایی. (منتهی الارب). شتران غله کش. ستور غله کش.

غله کشی.

[غَلْ لَ / لِ کَ / کِ] (حامص مرکب) حمل غله. عمل غله کش. کشیدن غله از جایی به جایی.

غله کوفتن.

[غَلْ لَ / لِ تَ] (مص مرکب)کوفتن غله. گندم و جو و ارزن و جز آن را کوبیدن. رجوع به غله شود : بکار دهقانی مشغول می بودم. روزی به غله کوفتن مشغول شده بودم... (انیس الطالبین ص103).

غلی.

[غَلْیْ] (ع مص) جوشیدن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی). غلیان: غلی قدر؛ جوشیدن دیگ. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). غلت القدر غلیاً و غلیاناً، جاشت و ثارت بقوة الحرارة، و لایقال غلیت. (اقرب الموارد). قال الله تعالی: کالمهل یغلی فی البطون کغلی الحمیم. (قرآن 44/45 و 46).

غلی.

[غَ لی ی] (ع ص، اِ) نرخ گران. منه: بعته بالغلی؛ ای بالغلاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). غالی. (اقرب الموارد).

غلیان.

[غَ لَ] (ع مص) جوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی) (غیاث اللغات). جوشیدن دیگ و جز آن :
زآنکه گردشهای آن خاشاک و کف
باشد از غلیان بحر باشرف.
مولوی (مثنوی).
|| (اِمص) جوش. (غیاث اللغات) (آنندراج). جوشش. غلیان، حالت مایعی است که بر اثر حرارت شروع به تبخیر میکند، چنانکه مایع حرکت میکند و صدایی از آن بسبب صعود حبابهای بخار از قسمت مجاور کانون حرارت بسطح مایع، به گوش میرسد.
- به غلیان آمدن؛ جوشیدن.
- || مجازاً بمعنی شوریدن. هیجان عمومی. جوش و خروش.
- غلیان دم؛ فشار خون. دمش خون : و البطیخ الاخضر بنفسه یسکن غلیان الدم. (تذکرهء داود ضریر انطاکی).
-نقطهء غلیان؛ نقطه غلیان هر مایع درجهء حرارتی است که در آن درجه شروع به غلیان میکند.
|| سوزش. میل بسیار داشتن. شیفتگی و ناشکیبایی. (دزی ج2 ص225).

غلیان.

[غَلْ / غِلْ] (اِ) لفظ غلیان بمعنی حقه استعمال شود، چرا که آب حقه بسبب کشیدن به جوش می آید. بعضی غین را به قاف بدل کرده قلیان به کسر قاف خوانند، و بعضی گویند غلیان به فتح اول و دوم لفظ عربی است بمعنی جوش، در این صورت به فتح اول باید باشد و فارسی زبانان بجهت تخفیف لام را ساکن کنند. (از غیاث اللغات) (آنندراج). نارجیله. ارکیلة. (المنجد ذیل نرجل). آلتی که در آن آب ریخته و تنباکو را با آن مانند چپق میکشند. (ناظم الاطباء) : و شغل صاحب جمع مزبور آن است که آنچه اجناس که متعلق به شربتخانه است که تحویل او شود، ظروف طلا و نقره و چینی و کاشی و غیره، اسباب غلیان و هلیله... است. (تذکرة الملوک چ 2 1332 ص33).
پر ز دست خویش چون غلیان کدورت میکشم
همدمی کو تا ز خود دود دلی خالی کنم.
محسن تأثیر (از آنندراج).
احمد کسروی در «تاریخچهء چپق و غلیان» گوید: احتمال قوی میرود که غلیان را ایرانیان پدید آورده باشند و نخست غلیان در ایران ساخته شده باشد، زیرا بی گفتگوست که اروپائیان آن را نمی داشته اند و نمی شناخته اند و از این رو است که تاورنیه(1) و دیگران ناچار بوده اند برای شناسانیدن، در سفرنامه های خود یکایک تکه های آن را با چگونگی پر کردن و کشیدن آن بستایند. شصت و هفتاد سال پس از آن زمان، در پادشاهی شاه سلطان حسین، محمدرضا بیگ نامی به فرستادگی از سوی آن پادشاه به دربار لوئی چهاردهم پادشاه فرانسه رفته، و هنوز تا آن هنگام اروپاییان غلیان را نشناخته بوده اند و از غلیان کشی محمدرضا بیگ در شگفت میشده اند و بتماشا می ایستاده اند. همچنین بی گفتگوست که عثمانیان آن را نساخته اند، زیرا تاورنیه در سفرهای خود از خاک عثمانی گذشته و به ایران آمده، غلیان را در گفتگو از ایران و ایرانیان یاد میکند و هیچگاه نمیگوید آن را در عثمانی نیز دیده بوده است. از اینها پیداست که این افزار شگفت دودکشی میوهء هوش و اندیشهء ایرانیان بوده است که باید گفت هنری نشان داده اند و همچون عثمانیان و انگلیسیان در تاریخچهء دودکشی جایی برای خود بازکرده اند، و آنچه این را استوارتر میکند این است که نامهای تکه های آن از سر غلیان و میانه و میلاب و نی و شیشه از زبان فارسی گرفته شده است ولی جای گفتگوست که خود غلیان چه واژه ای است و از چه زبانی گرفته شده؟ آیا از «غلی» عربی بمعنی جوشیدن است؟ اگر چنین است باز جای بحث است که چرا از خود فارسی نامی برای آن برگزیده نشده است؟ (امروز غالباً با قاف مینویسند). باری غلیان از آغازهای دودکشی در ایران شناخته می بوده و بکار میرفته است زیرا تاورنیه که در زمانهای شاه صفی و پسرش شاه عباس دوم و نواده اش شاه سلیمان به ایران سفرها کرده، بارها از این افزار دودکشی یاد کرده است و از سخنان او چنین برمی آید که غلیان در میانهء زمان شاه صفی و پسرش شاه عباس ساخته شده، و از این رو بگفتهء او شاه صفی چپق، ولی شاه عباس غلیان میکشیده است. بهر حال از پیدایش غلیان نتیجه ای هم پیدا شده است و آن اینکه برای غلیان گونهء دیگری از توتون برگزیده اند و آن را از روی همان نام اروپایی گیاه تنباکو نامیده اند. با پیدایش غلیان دودکشان در ایران به دو دسته گردیده اند: غلیانکشان و چپقکشان. درباریان بیشتر غلیان را پذیرفته اند و ملایان بیشترشان چپق را برگزیده اند. اعیانها در خانهء خود آبدارخانه داشتند تا هرگاه غلیان خواستند داده شود. در میهمانیها نیز بایستی نوکر غلیان به دست گیرد و همراه آقا برود. برای سفر نیز اندیشه بکار برده، قبل و منقل پدید آوردند که در میان راه پیاپی به روی اسب نیز غلیان کشند و نیهای دراز مارپیچی برای همین بوده است. در مجلهء ایران آباد (شمارهء 13 فروردین 1340) چنین آمده: برای اولین مرتبه نام غلیان در زمان شاه صفی آن هم بوسیلهء تاورنیه(2)(1605 - 1689م.) بازرگان فرانسوی شنیده میشود. وی گوید: «حاکم قم مالیات تازهء غیرقانونی بر میوه وضع کرده بود. شاه صفی از این امر آگاه شد و حاکم را به اصفهان احضار کرد و به پسر او که «غلیان چاق کن» پادشاه بود فرمان داد که پدرش را بکشد او هم ناچار اجرا کرد». به این ترتیب معلوم میشود که در اواسط قرن یازدهم هجری غلیان کشیدن در ایران معمول بوده است و ظاهراً از ایران به ترکیه و هند و عراق عرب و سایر نقاط رفته است. در هر صورت غلیان قریب دو قرن با تشریفات و مراسمی خاص در ایران و ترکیه و سایر ممالک خاورمیانه معمول بوده است. کوزهء غلیان گاه از بلور، گاه از شیشه و گاه از نوعی کدو تهیه میشد. کوزهء غلیانهای سفری را از پوست نارگیل میساختند (و بهمین سبب عربها غلیان را «نارجیله» گویند و در زبان فرانسوی نارگیله(3) نامند). بهترین میانه های غلیان در نطنز از چوب گلابی و گردو ساخته میشد. سر غلیان را مانند سر چپق از گل مخصوص در کوره پزیهای قم آماده می کردند. بادگیر آن از مس و نقره و حلبی و گاهی از طلای جواهرنشان تهیه میشد. بهترین نی پیچ که گاه طول آن تا چهار متر میرسید از دست کار استادان اصفهانی بود. غالب اشخاص باسلیقه یک سر نی پیچ فلزی همراه داشتند و به نی غلیان یا نی پیچ میزدند تا دهانشان به نی غلیان دیگران آلوده نشود. بهترین تنباکوی ایران را از مزارع اطراف شیراز می آوردند و کارشناسانی برای نم کردن تنباکو و آتش گذاردن سر غلیان و کم و زیاد کردن آب غلیان در آبدارخانه ها و قهوه خانه ها کار میکردند. اما بالاخره با متداول شدن سیگار دستگاه غلیان برهم خورد و اعتبار و اهمیت آن از میان رفت - انتهی. و رجوع به قلیان شود.
(1) - Tavernier.
(2) - Tavernier.
(3) - Narguile, Narghileh.

غلیان شو.

[غَلْ / غِلْ] (اِ مرکب) آلتی که بدان کوزهء غلیان را شویند.

غلیان کردن.

[غَلْ / غِلْ لَ کَ دَ] (مص مرکب) جوشیدن. غلیان.

غلیان کش.

[غَلْ / غِلْ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه غلیان کشد.

غلیان کشیدن.

[غَلْ / غِلْ کَ / کِ دَ](مص مرکب) کشیدن غلیان. رجوع به غلیان شود.

غلیان نی پیچ.

[غَلْ / غِلْ نِ نَ / نِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) قسمی حقه که بهندی سطک خوانند. (آنندراج). غلیانی که بجای نی کوتاه چوبی، نی پیچ داشته باشد. رجوع به غلیان شود.

غلیب.

[غُ لَ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب) (تاج العروس).

غلیپولی.

[غَ] (اِخ) تلفظ عربی گالیپولی(1)، شهری در ترکیه. رجوع به گالیپولی و اعلام المنجد شود.
(1) - Gallipoli.

غلیته.

[غَ تَ / تِ] (اِ) گیاهی باشد که از آن بمانند جوال چیزی سازند و بدان کاه و پنبه و امثال آن کشند. (برهان قاطع). گیاهی بود مانند گیاه حصیر که بتابند و جوال کاهکشان کنند. (فرهنگ اوبهی). گیاهی است که از آن جوال کاه سازند. (فرهنگ رشیدی).

غلیث.

[غَ] (ع اِ) آنچه زهر آمیخته جهت شکار کرکس گسترند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). زهر آمیخته که برای شکار کرکس گسترند. || گندم و جو آمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج). خوراکی که به جو و سنگ ریزه و زوان (دانهء تلخ که با گندم آمیزند) آمیخته شود. نانی که از جو و گندم باشد. یقال: فلان یأکل الغلیث. (از اقرب الموارد).

غلیج.

[غَ] (اِ) انگز. (از فرهنگ اسدی) (فرهنگ اوبهی). بیلی که با آن زمین را هموار کنند. رجوع به انگز شود :
چون غلیجی که بند برکند (کذا؟)
کیست چون تو فژاگن و فژغند.
؟ (فرهنگ اسدی).
|| بت که تراشند. (فرهنگ اسدی) (فرهنگ اوبهی).

غلیجن.

[غُ لَ جِ](1) (معرب، اِ) به لغت یونانی بمعنی پودنه باشد و آن نوعی از نعناع بود و معرب آن فودنج است. (برهان قاطع) (از آنندراج). فوتنج، و گاهی اغریا بمعنی ریحان زمین مشکطرا بدان افزایند. (تذکرهء داود ضریر انطاکی). ظاهراً مصحف غلیخن یا غلیخون است. رجوع به غلیخون و پودنه شود.
(1) - در فرهنگ ناظم الاطباء به ضم غین و فتح جیم آمده است.

غلیجن اغریا.

[غُ لَ جِ اَ] (معرب، اِ مرکب) رجوع به غلیجن و پودنه شود.

غلیجه.

[غَ جَ] (اِخ) غلیزه. قومی در افغانستان. رجوع به غلیزه و غلچه (اِخ) شود.

غلیخن.

[غَ خُ] (معرب، اِ) رجوع به غلیخون شود.

غلیخون.

[غَ] (معرب، اِ)(1) غلیخن. قسمی از گیاهان نعناعی. ظاهراً غلیجن مصحف همین کلمه است. رجوع به غلیجن شود.
(1) - Glechome, Glecome, Pouliot.

غلیدن.

[غَ دَ] (مص) غلطیدن ستوران در خلاب از غایت تشنگی. (آنندراج). غلطیدن ستور از بسیاری تشنگی بروی گل. (ناظم الاطباء). || بیهوش شدن. (آنندراج). بیخود گشتن. (ناظم الاطباء). || غوطه زدن. (آنندراج). غوطه خوردن. || روان شدن آب. (ناظم الاطباء).

غلیذ.

[غَ] (ع ص) سطبر و درشت. (منتهی الارب). بمعنی غلیظ و مبدل آن است. (از اقرب الموارد). رجوع به غلیظ شود.

غلیز.

[غَ / غِ] (اِ) لعاب. لعاب دهان بچه. گلیز. (برهان قاطع). رجوع به غلیزبند، گلیز و گلیزبند شود.

غلیزبند.

[غَ / غِ بَ] (اِ مرکب) پیش بند شیرخوارگان که آب دهانشان بر وی افتد. سینه بندی است که بر سینه و شکم طفل پوشند تا با لعاب دهان و شیر برگردانیده دیگر جامه ها را نیالاید. گلیزبند. غلیظ بند نیز نویسند و آن صورت عربی است که به کلمه داده اند و صحیح نیست.

غلیزن.

[غَ زَ] (اِ) غلیژن. (برهان قاطع). غریزن یعنی گل سیاه که ته حوض ماند. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). رجوع به غلیژن و غریزن شود.

غلیزه.

[غَ زَ] (اِخ) غلیجه. غلچه. قومی در افغانستان. رجوع به غلچه (اِخ) شود.

غلیژن.

[غَ ژَ] (اِ) لجن و گل و لای سیاهی باشد که در ته حوضها و جویها و تالابها بهم رسد و آن را خلان نیز گویند و با زای هوز هم آمده است. (برهان قاطع) (آنندراج). رلژن. (فرهنگ جهانگیری). غلیزن. غریزن. غریژن. غریرن. غریژنگ. غریغج. غریفژ. (برهان قاطع). خلیش :
نهالی بزیرش غلیژن بدی
زبر چادرش آب روشن بدی.
اسدی (گرشاسب نامه از فرهنگ جهانگیری و آنندراج).
بنگر که این غلیژن پوسیده
یاقوت سرخ و عنبر سارا شد.
ناصرخسرو.

غلیس.

[غَ] (اِخ) از اعلام خران است. (منتهی الارب) (آنندراج). من اعلام الحمر. علم است برای خری. (از اقرب الموارد).

غلیسیا.

[غَ] (اِخ) تلفظ عربی گالیسی(1). غلیسیه. شهری در لهستان. رجوع به گالیسی، غلیسیه و اعلام المنجد شود.
(1) - Galicie.

غلیسیه.

[غَ یَ] (اِخ) غلیسیا. گالیسی. رجوع به گالیسی و الحلل السندسیة ج2 ص62 و 63 شود.

غلیظ.

[غَ] (ع ص) گنده و سطبر. (منتهی الارب) (غیاث اللغات)(1). ستبر. (مهذب الاسماء) (آنندراج) (مجمل اللغة). ج، غِلاظ. (المنجد) (مهذب الاسماء). مقابل رقیق و باریک. ذوالغلاظة. (از اقرب الموارد). ضد رقیق. (غیاث اللغات) (آنندراج). مقابل تُنُک. خشن. کلفت. ضد گشاده و شُل. زفت. سفت: ستبرق؛ دیبایی غلیظ، یعنی ستبر: سه نوع دیگر است آن را امعاء غلاظ گویند، یعنی روده های سطبر. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و بهر دو ابهام آن را از هم بازکشند چندانکه غشاء رقیق بود بدرد، و اگر غشاء غلیظ بود به میانگاه آن بموضعی بشکافند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). جوز ماثل، زهر است و همچند جوزیست و اندر میان او تخمهاست و بر وی خارهای غلیظ است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). فیأمرهم أن ینقشوا علیها [ علی النحاس ] عتیق ملحوم بقلم غلیظ. (معالم القربة فی احکام الحسبة). || درشت. (منتهی الارب) (مجمل اللغة). مقابل نرم و سلس. (از اقرب الموارد). زِبر. دَفزَک. ثوب غلیظ؛ جامهء درشت. مقابل لطیف. || سنگین و ناگوار.(2) ثقیل. دیرگوارد. بطی ء الانهضام :گوشت گاو کوهی غلیظ باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و شراب... طعامهای غلیظ را بگوارد. (نوروزنامه). || تیره: غباری غلیظ، تیره گرد، شیری تیره یعنی غلیظ : در کتب طب چنین یافته میشود که آبی که اصل آفرینش فرزند آدم است چون برحم پیوندد و به آب زن بیامیزد تیره و غلیظ شود. (کلیله و دمنه). || بمعنی ناپاک نیز شهرت یافته است و یافته نشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). || ستبر (در شیر و امثال آن). جائر. شیر ستبر. هر مایع که قوامش زیاد باشد. || استوار (در سوگند): قسم غلیظ؛ سوگند استوار و سخت. || سخت. شدید و صعب: امر غلیظ؛ کاری سخت. عذاب غلیظ؛ عذابی سخت و دردناک. (از اقرب الموارد) : و مِن وَرآئِهِ عذابٌ غلیظ. (قرآن 14/17). || ماء غلیظ؛ آب تلخ. (از اقرب الموارد). || سخت و درشتخو. سنگدل. ستبرجگر. سخت خشم. (از کشف الاسرار ج10 ص153). آنکه سنگدل و درشتخو باشد : متعلقان بر در بدارند و غلیظان شدید برگمارند تا بار عزیزان ندهند. (گلستان سعدی).
(1) - Grossier, epais.
(2) - Lourd.

غلیظ آب.

[غَ] (اِ مرکب) غلیظ آبه. لعاب که از دهان گاو یا اطفال و جز آن آید. غلیز. گلیز. رجوع به غلیز و گلیز شود.

غلیظ آبه.

[غَ بَ / بِ] (اِ مرکب) غلیظ آب. رجوع به غلیظ آب، غلیز و گلیز شود.

غلیظ القلب.

[غَ ظُلْ قَ] (ع ص مرکب)سطبردل. (ترجمان علامهء جرجانی). سخت دل. (مجمل اللغة). بیرحم. (ناظم الاطباء).

غلیظ بند.

[غَ بَ] (اِ مرکب) پیش بند اطفال. غلیزبند. گلیزبند. غلیظ بند، صورت عربی است که به کلمه داده اند و اصل آن گلیزبند است. رجوع به غلیزبند و گلیزبند شود.

غلیظ شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب) گنده و سطبر شدن. درشت گردیدن. رجوع به غلیظ شود.

غلیظ کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)تغلیظ. درشت و سخت و ستبر کردن. رجوع به غلیظ شود.

غلیظة.

[غَ ظَ] (ع ص) تأنیث غلیظ: ارض غلیظة؛ زمین درشت. || ریاح غلیظة؛ بادهای سخت. رجوع به غلیظ شود.

غلیظه.

[غَ ظِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش لنگهء شهرستان لار که در 24هزارگزی شمال لنگه در دامنهء شمالی کوه بردغون قرار دارد. جلگه، گرمسیری و مرطوب است و 57 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

غلیظی.

[غَ] (حامص) ستبری و پرقوامی و هنگفتی. (ناظم الاطباء). غلیظ بودن. رجوع به غلیظ شود.

غلیغر.

[غِ غَ] (ص مرکب) استاد بنا و گِلکار. (از برهان قاطع). (از: غل (گل) + یاء واسطه + غر (گر)، پسوند شغل). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). اصل آن گلگر و گلکار بوده، تبدیل یافته است. (از انجمن آرا) (از آنندراج). غلیگر. (جهانگیری) (برهان قاطع). گلیگر. (فرهنگ رشیدی). رجوع به غلیگر و گلیگر شود.

غلیقون.

[] (اِخ) تلفظ ترکی گلیکن.(1)رجوع به گلیکن و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Glycon.

غلیگر.

[غِ گَ] (ص مرکب) گِلکار. (فرهنگ جهانگیری). استاد گِلکار و بنا. غلیغر. (برهان قاطع). گلگر. رجوع به غلیغر و بنّاء شود.

غلیل.

[غُ] (اِ) گلولهء کمان گروهه. (ناظم الاطباء).

غلیل.

[غَ] (ع اِمص) تشنگی، یا سوزش آن. سوزش شکم. (منتهی الارب) (آنندراج). عطش، یا شدت عطش و یا حرارت آن. (از اقرب الموارد). سوزش درون. || (اِ) کینه و دشمنی. || خستهء خرما با سپست کوفته بجهت ستور. (منتهی الارب) (آنندراج)(1). هستهء خرما که با سپست مخلوط کنند برای شتر. (از اقرب الموارد). || سوزش دوستی و گرمی اندوه. (منتهی الارب) (آنندراج). حرارت دوستی و اندوه. (از اقرب الموارد). || جای روییدن طلح و سلم و یا وادیی پست. (منتهی الارب) (آنندراج). یکی غلاّن. (اقرب الموارد). رجوع به غلاّن شود. || (ص) تشنه. (غیاث اللغات) (دهار) (منتهی الارب). سوختهء تشنگی. (منتهی الارب) (آنندراج). عطشان. (اقرب الموارد). مغلول :
یا مگر فرعونی و کوثر چو نیل
بر تو خون گشته ست و ناخوش ای غلیل.
مولوی (مثنوی).
(1) - در منتهی الارب «یاسپست» آمده و ظاهراً غلط است.

غلیل باز.

[غُ] (نف مرکب) کسی که مشق کمان گروهه کند. (ناظم الاطباء). رجوع به غُلیل شود.

غلیل بازی.

[غُ] (حامص مرکب) مشق با کمان گروهه. (ناظم الاطباء). عمل غلیل باز. رجوع به غُلیل شود.

غلیلة.

[غَ لَ] (ع ص، اِ) تأنیث غَلیل. (اقرب الموارد). رجوع به غلیل شود. || زره یا میخ که حلقه های زره را فراگیرد. (منتهی الارب). واحدة الغلائل، و هی الدروع او مسامیرها لجامعة بین رؤوس الحلق. (اقرب الموارد). || بطینه که زیر زره پوشند. ج، غَلائِل. (منتهی الارب) (آنندراج). واحدة الغلائل، و هی بطائن تلبس تحت الدروع. (از اقرب الموارد).

غلیلیو.

[غَ] (اِخ) تلفظ عربی گالیله(1). رجوع به گالیله و اعلام المنجد شود.
(1) - Galilee.

غلیم.

[غِلْ لی] (ع ص) تیزشهوت. مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت شهوت. (دهار). مؤنث آن غِلّیمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آن که مغلوب شهوت گردد. (از اقرب الموارد).

غلیم.

[غُ لَیْ یِ] (ع اِ مصغر) مصغر غُلام. (منتهی الارب). رجوع به غُلام شود.

غلیم.

[غِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر که در 23هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 10هزارگزی راه تابستانی شوشتر به بندقیر، کنار باختر رود گرگر قرار دارد. دشت و گرمسیر است. دارای 60 تن سکنه است که مذهب تشیع دارند و به زبان فارسی و عربی سخن میگویند. آب آن از شعبهء کارون تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی، برنج، کنجد و شغل اهالی زراعت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غلیم.

[غُ لَ] (اِخ) ابن سام بن نوح. به مکه آمد و در آنجا ساکن شد و کسی به وی منسوب نگردیده است. (از تاج العروس).

غلیمة.

[غِلْ لی مَ] (ع ص) مؤنث غِلّیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَلّیم شود.

غلیمی.

[غُ لَ] (ص نسبی) منسوب به غُلَیم. (انساب سمعانی ورق 411 الف). رجوع به غُلَیم و اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص177 شود.

غلیو.

[غَ وْ] (ص) سرگشته و حیران. (از برهان قاطع). و اصح قلیو است نه غلیو، و این لفظ در شعر مولوی نیز قلیو است که در اصل کلیو بوده مخفف کالیو، و اکثر مردم که میخواهند بمخرج حرف زنند تتبع عرب کرده کافها را قاف گویند و صاحب فرهنگ جهانگیری چون اصل آن را ندانست به گمان آنکه قاف در فارسی نیامده فلیو (بفاء) خوانده و گاهی غلیو به غین خوانده است. (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج). غلیو مصحف فلیو و غلط است(1). مصحف فلیو. فلاوه. رجوع به فلاوه و برهان قاطع شود. || (اِ) حماقت و احمقی، و آن تصور ممتنع است در صورت ممکن. (از برهان قاطع)(2).
(1) - یادداشت مؤلف.
(2) - در فرهنگ ناظم الاطباء آمده: غلیو حماقت. و احمقی که چیز ممتنع را در صورت ممکن تصور کند. معنی دوم معنای وصفی است و این در فرهنگهای معتبر دیده نشد.

غلیو.

[غَ وْ] (اِ) غلیواج. غلیواژ. پند. زغن. گوشت ربا. خاد. رجوع به غلیواج، غلیواژ و زغن شود.

غلیواج.

[غَ لی] (اِ) مرغ گوشت ربا را گویند که زغن باشد و او شش ماه نر و شش ماه ماده میباشد و بعضی گویند یک سال نر و یک سال ماده است. (برهان قاطع). جزو اول این کلمه غل (کل) است و در لهجهء طبری گل(1) بمعنی موش آمده. و این مرغ را موش گیر نیز گویند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). غلیواج زغن باشد یعنی موش گیر. (فرهنگ اسدی). زغن. (مقدمة الادب زمخشری). گوشت ربای. پند. بند. خاد. اخاد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). غلیو. غلیواژ. گلیواج. کلیواژ. (برهان قاطع). رجوع به کلمه های مذکور شود :
آن روز نخستین که ملک جامه بپوشید(2)
بر کنگرهء کوشک بدم همچو غلیواج(3).
ابوالعباس عباسی (از فرهنگ اسدی).
ای بچهء حمدونه بترسم که غلیواج(4)
ناگه بربایدت درین خانه نهان شو(5).
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
غلیواج از چه میشوم است از آنکه گوشت برباید
همای ایرا مبارک شد که قوتش استخوان باشد.
عنصری.
ز بی حمیتی ای دوست چون غلیواجم
نه ماده خود را دانم کنون همی و نه نر.
مسعودسعد.
گر مدعیان گیسوی مشکین تو بینند
دانند که نز جنس همایست غلیواج.
سوزنی.
(1) - gal. (2) - ن ل: جامه ش پوشید.
(3) - ن ل: بدم من چو غلیواج.
(4) - ن ل: ای بچهء حمدونه غلیواج غلیواج یا ای بچهء حمدونه غلیواژ غلیواژ.
(5) - ن ل: ترسم بربایدت به طاق اندر جه یا ترسم بربایدت بجای اندر یک روز. (حاشیه فرهنگ اسدی نخجوانی) (صحاح الفرس).

غلیواز.

[غِ لی] (اِ)(1) طائری است معروف که آن را زغن نیز گویند و مرکب است از «غلیو» بمعنی سرگشتگی، و این در او ظاهر است، و نوشته اند که آن سالی نر و سالی ماده باشد و بعضی گویند که در شش ماه این انقلاب میشود. (غیاث اللغات). غلیواژ. غلیواج. مُرزَة. (منتهی الارب). رجوع به کلمه های مذکور شود.
(1) - ضبط صحیح کلمه در ذیل غَلیواج آمد و شاید این کسره لهجه ای باشد.

غلیواژ.

[غَ لی](1) (اِ) بمعنی غلیواج. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری). غلیواز. (غیاث اللغات). کلیواج. کلیواژ. خاد. زغن. مرغ گوشت ربا. موش گیر. کورکوره. غلیو. (برهان قاطع). پند. بند. حِدَأَة. رجوع به غلیواج و زغن شود :
ای بچهء حمدونه غلیواژ غلیواژ!
ترسم بربایدت به طاق اندر جه(2).
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
نه غلیواژ ترا صید تذرو آرد و کبک
نه سپیدار ترا بار بهی آرد و سیب.
ناصرخسرو.
نه هرچه با پر شد ز مرغ، باز بود
که موشخوار و غلیواژ نیز پر دارد.
ناصرخسرو.
بازی مکن ای کبک غلیواژ بیاموز
زیرا که به بازی نشود کبک غلیواژ.
ناصرخسرو.
چون غلیواژند خلقان برشده نزدیک چرخ
داده آوازی به یاران کای سگان مردار کو؟
سنائی.
غلیواژ را با کبوتر چه کار
بباز ملک درخور است این شکار.نظامی.
(1) - صاحب غیاث اللغات غلیواژ به زای و به کسر اول آورده است.
(2) - این بیت بصورتهای گوناگون نقل شده است. رجوع به غلیواج شود.

غلیوم.

[غِ] (اِخ) تلفظ عربی گیوم(1). رجوع به گیوم و اعلام المنجد شود.
(1) - Guillaume.

غلیوم الفاتح.

[غِ مُلْ تِ] (اِخ) تلفظ عربی گیوم فاتح(1). رجوع به همین نام و اعلام المنجد شود.
(1) - Guillaume conquerant.

غلیوم تل.

[غِ تِل ل] (اِخ) تلفظ عربی گیوم تل(1). رجوع به گیوم تل و اعلام المنجد شود.
(1) - Guillaume Tell.

غلیوم صوری.

[غِ مِ] (اِخ) (1130 - 1183 م.). رئیس اسقفان صور و مورخ جنگهای صلیبی. (از اعلام المنجد).

غلیون.

[غَ لی وَ] (اِ) بمعنی غلیزن است که گل و لای سیاه ته حوضها باشد. (برهان قاطع) (از جهانگیری). مصحف غلیژن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به غلیژن شود.

غلیون.

[غَ لی وَ] (اِخ) نام کوشکی در یمن. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). ظاهراً مصحف غمدان است (؟). (حاشیه برهان قاطع چ معین).

غلیون.

[غَلْ] (اِ)(1) سابقاً به کشتیی جنگی میگفتند که چندین عرشه داشت. کشتی. ج، غلاوین، غلایین. (دزی ج2 ص226). نوعی از کشتیهای بزرگ مخصوص اندلس. (ناظم الاطباء). || چپق پیپ(2) و در مصر حَجَر گویند. (دزی ج2 ص226). با کلمهء غلیان بی مناسبت نیست. || در تداول عامهء مردم، غلیان. قلیان. قلیون. رجوع به غلیان شود. || گیاهی است که آن را آقطی صغیر نیز گویند. رجوع به همین ترکیب شود.
(1) - ناظم الاطباء به کسر غین آورده است.
(2) - Pipe.

غم.

[غَ] (از ع، اِ) مخفف غَمّ. رجوع به همین کلمه شود. این لفظ عربی است بتشدید میم، و در فارسی بتخفیف میم استعمال کنند. بدان که در کلمهء مفرد فارسی الاصل حرف مشدد هیچ جا نیامده است مگر بضرورت ادغام، چنانکه شپر که در اصل شب پر بود نام طائر معروف، و فرخ که در اصل فررخ بود و بندرت در نظم واقع شده، بعادت نظم در نثر مشدد خوانند کلّه و پِلّه. اگر لفظ عربی که حرف آخرش مشدد نیز باشد در فارسی بعنوان فارسی یعنی بدون الف و لام واقع شود آن را هم در فارسی بتخفیف باید خواند، چنانکه غم و هم که بمعنی اندوه است و قد و خد و در و حر و غیر ذلک که همه مشدد هستند، و در فارسی همه را مخفف باید خواند مگر در نظم بضرورت تشدید ظاهر کنند، چنانکه در مصراع «تو آن در مکنون یکدانه ای» اما در صورت ترکیب و عربی الاسلوب اصل کلمه را رعایت کنند و ظاهر کردن تشدید انسب و اولی است، چون: عوام الناس و خواص الملوک و حواج بیت الله که در اصل عوامم و خواصص و حواجج بودند. (از غیاث اللغات) (آنندراج). صاحب آنندراج گوید: الفاظ و ترکیبات جانکاه، جانسوز، فربه، سنگین، لذت و سرشت از صفات غم است. و با الفاظ افتادن، آمدن، رفتن، نشستن، داشتن، ریختن، زدودن، نهادن، خوردن، کشیدن و گفتن استعمال شود - انتهی :
اگر غم را چو آتش دود بودی
جهان تاریک بودی جاودانه.شهید بلخی.
خود غم دندان بکی توانم گفتن
زرین گشتم(1) برون سیمین دندان.رودکی.
پدرت از غم او بکاهد همی
کنون کین او خواست خواهد همی.
فردوسی.
همیشه تن آباد با تاج و تخت
ز رنج و غم آزاد و پیروزبخت.فردوسی.
به آواز گفتند کای سرفراز
غم و شادمانی نماند دراز.فردوسی.
برداشته خزینه و انباشته بزر
صندوقهای پیل و نه در دل هم و نه غم.
فرخی.
به دلْشان نماند از غم عشق تیو
به یک ره برآمد ز هر دو غریو.عنصری.
و امیر مسعود را سخت غم آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص249). از جهت حج و بستگی راه امیر غم نموده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص362). نیمشب بیدار شدم... غم و ضجرتی سخت بزرگ بر من دست داد. (تاریخ بیهقی).
اگر دردم یکی بودی چه بودی
وگر غم اندکی بودی چه بودی.
باباطاهر عریان.
تو را چون نباشد غم کار خویش
غم تو ندارد کسی از تو بیش.اسدی.
همه غم به باده شمردند باد
به جام دمادم گرفتند یاد.اسدی.
یکی تا نیابد غم رفته چیز
بدان هم نگردد یکی شاد نیز.اسدی.
و هر غمی که بازگشت آن بشادی است آن را به غم مشمر. (منتخب قابوسنامه ص34).
کوه از غم بیباکی و طغیان تو نالد
بیهوده تو چون در غم طوغان و ینالی.
ناصرخسرو.
و پس از بلوغ غم مال و فرزند... در میان آید. (کلیله و دمنه).
منگر این حال غم و اندیشه کز روی خرد
شادی صدساله زاید مادر یک روزه غم.
سنایی.
از تو پرسم در چنین غم مرد را
جان رسد بر لب بگو آری رسد.خاقانی.
در تو آویزم چو مویی کز غمت
شد بمویی کار جان آویخته.خاقانی.
عشق از سرم درآمد وز پای من برون شد
دانست کز غم تو پا و سری ندارم.خاقانی.
دشمن دانا که غم جان بود
بهتر از آن دوست که نادان بود.نظامی.
در سفری کآن ره آزادی است
شحنهء غم پیشرو شادی است.نظامی.
اگرچه هیچ غم بی دردسر نیست
غمی از چشم در راهی بتر نیست.نظامی.
چو شب خواست کز غم سپاه آورد
منش سر سوی خوابگاه آورد.
نظامی (از آنندراج)(2).
نفس اژدرهاست او کی مرده است
از غم بی آلتی افسرده است.مولوی (مثنوی).
غم فرزند و نان و جامه و قوت
بازت آرد ز سیر در ملکوت.سعدی.
چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان
چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان.
سعدی (کلیات فروغی ص73).
اگر گویی غم دل با کسی گوی
که از رویش بنقد آسوده گردی.
سعدی (گلستان).
دیدی که یار جز سر جور و ستم نداشت
بشکست عهد و از غم ما هیچ غم نداشت.
حافظ.
غم عالم اگرچه کم نبود
چون غم مرگ هیچ غم نبود.مکتبی.
گر غم مرگ را بسنگ سیاه
بنویسند از او برآید آه.مکتبی.
غمی هر دم بدل از سینهء صدچاک میریزد
ز سقف خانهء درویش هر دم خاک میریزد.
صائب (از آنندراج).
دل عاشق چه غم از سوزش دوران دارد
کشتی نوح چه اندیشهء طوفان دارد.
صائب (از آنندراج).
چنانکه آب فشانند و گرد برخیزد
چو غم نشست کدورت ز خاطرم برخاست.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
- به غم افکندن یا فکندن؛ غمگین کردن :
همی جست جایی که بد یک درم
خداوند او را فکندی به غم.فردوسی.
- به غم بودن دل؛ غمگین بودن آن :
گهر هست و دینار و گنج و درم
چو باشد درم دل نباشد به غم.فردوسی.
- به غم داشتن دل؛ غمگین کردن آن. غمناک شدن :
شما دل مدارید چندین به غم
که از غم شود جان خُرّم دژم.فردوسی.
هم آنگه سلیح و سپاه و درم
فرستیم تا دل نداری به غم.فردوسی.
- بیغم؛ آنکه غم ندارد. بی اندوه :
بدو گفت روزی کس اندر جهان
ندارد دلی بیغم اندر نهان.فردوسی.
از غم فردا هم امروز ای پسر بیغم شود
هرکه در امروز روز اندیشهء فردا کند.
ناصرخسرو.
دلم تا عشقباز آمد در او جز غم نمی بینم
دلی بیغم کجا جویم که در عالم نمی بینم.
سعدی (غزلیات).
- پرغم؛ سخت غمناک. پراندوه. رجوع به پرغم شود.
- غار غم؛ کنایه از زندان و بندخانه و گور و قبر گناهکاران. (برهان قاطع). رجوع به غار غم شود.
- غمان؛ جِ غم، نظیر: گناهان، اندوهان و جز آن. رجوع به غم و غمان شود.
- غم و شادی گفتن؛ کنایه از درد دل کردن :من بانگ بر وی زدم: عبدوس بشنیده است و با حاتمی غم و شادی گفته... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص323).
- کم غم؛ آنکه غمش اندک باشد :
ترا غم کم نیاید تا بدین دنیا همیجویی
چو دنیا را بدین دادی همان ساعت شوی کم غم.
ناصرخسرو.
- هم غم؛ دو تن که یکسان غم داشته باشند.
ترکیب ها:
- بیغم.؛ بیغمین. غم آشام. غم آشیان. غم آور. غم افزا. غم اندوز. غم اندوزی. غم انگیز. غم باد. غم بار. غم بر. غم پرداز. غم پرور. غم پرورد. غم توز. غمخانه. غمخوار. غمخوارگی. غمخواره. غمخواری. غمخور. غم خورک. غم خیز. غمدیدگی. غمدیده. غم زدا. غم زدای. غم زدایی. غم زدگی. غم زده. غم سرا. غم سوز. غم سوزی. غم فزا. غمک. غمکاه. غمکده. غمکش. غمگسار. غمگن. غمگنی. غمگین. غمگینی. غمن. غمناک. غمناکی. غمندگی. غمنده. غمی. غمین. رجوع به هر یک از این ماده ها در جای خود شود.
- امثال: غم از بهر فرزند بدتر چه چیز؟ فردوسی.
غم برو شادی بیا، محنت برو روزی بیا ؛جمله ای است که به شگون عامیان در موقع پیراستن ناخن گویند.
غم خرد را خرد نتوان شمرد. فردوسی.
غم عالم اگرچه کم نبود چون غم مرگ هیچ غم نبود. مکتبی.
غم فرزند و نان و جامه و قوت بازدارد ز سیر در ملکوت. سعدی.
غم که پیر عقل تدبیرش به مردن میکند می فروشش چاره در یک آب خوردن میکند.
سعدی.
غم گروهی شادی قومی دگر است.
غم مرگ برادر را برادرمرده میداند.
غم و درد بهر دلیران بود. فردوسی.
غم و شادمانی نماند دراز. فردوسی.
غم و کام دل بیگمان بگذرد زمانه دم ما همی بشمرد.فردوسی.
غمی نیست کآن دل هراسان کند که آن را نه خرسندی آسان کند. اسدی.
هر غم را بباید غمگساری.
هر غمی را شادی در پی است.
(1) - ن ل: کشتم.
(2) - صاحب آنندراج بیت مذکور را بمعنی مجازی ماندگی و کلال که مقدمهء خواب است آورده (!).

غم.

[غَم م] (ع مص) اندوهگین کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). غمگین گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). غمگین کردن. (المصادر زوزنی) (ترجمان علامهء جرجانی). || (اِ) اندوه. ج، غُموم. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). کرب و اندوه است زیرا آن شادی و حلم را میپوشاند. (از اقرب الموارد). اَندُه. گُرم. تیمار. خَدوک. حُزن. حَزَن. کَمَد. حَوبة. غمگنی. غمگینی. مَعطاء. اندیشه. نَجد. خَیس. شَجَن. فَرَم. زَلَة. غُمّة. غصة. آدرنگ. آذرنگ. مقابل سرور. مقابل فرح. کرب که در دل افتد بسبب مکروهی واقع شده، خلاف هَمّ که کربی است در انتظار وقوع مکروهی. در ذخیرهء خوارزمشاهی آمده: غم غیر هَمّ است چه هم حالی است نفس را که مردم خواهد که کاری تمام گردد، و همهء همت خویش بدان آرد، و چنان پندارد که از خواهانی و جویایی او مر آن کار را حرارت غریزی او برمیفروزد و دل او برمیجوشد، و غم حالی است نفس را که هرگاه مردم را چیزی دربایست، از دست بشود یا از آن بازماند و بدان نرسد یا کاری بیند از کسی که او را ناخوش آید و آن کس را از آن بازنتواند داشت و مکافات نتواند کرد، غمگین شود - انتهی. غم یکی از اعراض ششگانهء نفسانیه است : و قتلت نفساً فنجیناک من الغم... (قرآن 20/40). || (مص) سخت گرم گردیدن روز، چندانکه دمگیر شود شدت گرمی آن. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت شدن گرمای روز. (از اقرب الموارد). || فروشدن هلال در ابر تیره و تنک چندانکه دیده نشود. (منتهی الارب): غُمَّ علیهم الهلال؛ یعنی ابر نازکی آن را فراگرفت و آن را از ایشان پنهان کرد و دیده نشد. (از اقرب الموارد). || ابرناک شدن هوا. (منتهی الارب). پوشیدن میغ آسمان را. (از المصادر زوزنی). || غُمَّ علیه الخبر (مجهو)؛ مشتبه شدن بر کسی خبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ناهویدا شدن راه. (تاج المصادر بیهقی). || غم حمار؛ پتفوز خر را به غمامه بستن. (از منتهی الارب) (آنندراج). پوشاندن دهان و سوراخهای بینی خر با غمامه. (از اقرب الموارد). غمامه بربستن چهارپای. (تاج المصادر بیهقی). || فروپوشیدن شی ء را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). فراپوشیدن. (تاج المصادر بیهقی). پوشیدن. (ترجمان علامهء جرجانی). || دراز شدن گیاه تا آنکه به خار برسد: غم النبت؛ اذا طال حتی یبلغ العضاة. (دزی ج2 ص226). || خفه کردن. گرفتن نفس. || پختن در دیزی. || گذاشتن غذا برای دم کردگی. (دزی ج2 ص226). || (ص) یوم غم؛ روز دمگیر و تیره از گرما و روز اندوه. لیلة غم کذلک. (منتهی الارب). لیلة غم؛ روز گرم یا دارای غم. غم در این مورد بمعنی غامَّة است و وصف «لیلة» مصدر آمده، چنانکه گویند ماء غور. (از اقرب الموارد). || (اِ) گرمای خفه کننده. (دزی ج2 ص226). || کمی هوا : و جعل فی القلاع ابواباً للریاح تدخل منها لئلا یهلک الناس الغم و الحر. (دزی ج2 ص226).

غم آباد.

[غَ] (اِ مرکب) غمخانه. جای غم و اندوه :
دوش با رطل گلین و می رنگین گفتم
کز شما گشت غم آباد دل ویرانم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص782).

غم آشام.

[غَ] (نف مرکب) غمخوار. غم آشامنده. آنکه غم و اندوه خورد :
امشب همه شب دل غم آشام
لب بر لب آه آتشین داشت.
طالب آملی (از آنندراج).
ز خون دیده باشد مایه دار اشک غم آشامان
به آب خویش گردد آسیای گوهر غلطان.
شیخ العارفین (از آنندراج).
غم آشامان بهم چون جام بخشند
دو عالم را برشحی کام بخشند.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

غم آشیان.

[غَ] (اِ مرکب) غمخانه. آشیان غم. مجازاً بمعنی دنیا :
دشمن بغلط گفت که من فلسفیم
ایزد داند که آنچه او گفت نیم
لیکن چو درین غم آشیان آمده ام
آخر کم از آنکه من بدانم که کیم.
(منسوب به خیام).
و در غم آشیان دنیا این چه سرور و ارتیاح است. (جهانگشای جوینی).

غم آلود.

[غَ] (ن مف مرکب) غم آلوده. غمناک. اندوهگین. غم آلوده. رجوع به غم شود :
ما از عراق جان غم آلود میبریم
وز آتش جگر، دل پردود میبریم.خاقانی.

غم آلوده.

[غَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)غمناک. اندوهگین. غم آلود. حزین. دلتنگ. رجوع به غم شود :
بیا ساقی آن لعل پالوده را
بیاور، بشوی این غم آلوده را.نظامی.
فسرده دلان را درآرد به کار
غم آلودگان را شود غمگسار.نظامی.
غم آلوده یوسف به کنجی نشست
به سر بر ز نَفْس ستمگاره دست.
سعدی (بوستان).
قطرهء اشکی که از مژگان غم آلوده ریخت
عنکبوتی گشت و بر چاک گریبانم تنید.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).

غم آور.

[غَ وَ] (نف مرکب) غم انگیز. آنچه غم آورد. مُحزِن.

غم آهنج.

[غَ هَ] (نف مرکب) بیرون کنندهء غم. غم زدا. (از: غم + آهنج، آهنجنده یعنی برآورنده و بیرون کننده). رجوع به غم شود :
تو همان جام غم آهنج بخواه از ترکی
که ز خوبان چو مه از انجم زی انجمن است.
سیدحسن غزنوی.

غما.

[غَ] (ع اِ) سقف خانه یا آنچه از خاک و جز آن بالای آن باشد. مثنای آن غَمَوان. ج، اَغمیة، اَغماء . بمعنی غَمی و غِماء . (از اقرب الموارد). || پوشیدگی. (دهار). || (حرف تنبیه) تلفظی است از اَما مبدل اما. گویند «غما والله» بجای «اما والله». رجوع به نشوء اللغة العربیة ص18 و اقرب الموارد شود.

غما.

[غَمْ ما] (معرب، اِ) گاما. نام یکی از حروف یونانی. (الفهرست ابن الندیم).

غما.

[غُمْ ما] (اِخ) قریه ای است در نواحی بغداد در نزدیکی بردان و عکبرا. بهتر آن است که این لفظ به یاء نوشته شود، و در اشعار شاعران از قبیل والبة بن حباب و جحظة برمکی از این قریه یاد شده است. رجوع به معجم البلدان شود.

غماء .

[غِ] (ع اِ) آسمان خانه یا آنچه بالای آسمان خانه باشد از چوب و خاک و جز آن. (از منتهی الارب). سقف خانه، و گفته اند: آنچه بالای خانه از خاک و جز آن باشد. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط).

غماء .

[غَمْ ما] (ع ص) مؤنث اَغَمّ . (منتهی الارب). || شب غماء؛ شبی که هلال آن ناپدید باشد. لیلة غماء؛ ای طامس هلالها. (از اقرب الموارد). و قولهم صمنا للغماء؛ ای صمنا علی غیر رؤیة الهلال؛ یعنی روزه داشتیم جهت ابهام آسمان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) اندوه. (منتهی الارب). غم. حزن. گویند: مثلک یکشف الغماء. (از اقرب الموارد). || بلاء و سختی. (منتهی الارب). داهیه. (اقرب الموارد) (تاج العروس). بمعنی غُمّی. رجوع به تاج العروس و غُمّی شود.

غمائم.

[غَ ءِ] (ع اِ) جِ غَمامة و غِمامة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَمامة و غِمامة شود.

غمار.

[غُ / غَ] (ع اِ) غمارالناس؛ مردم پراکنده از هر جای. (منتهی الارب). || گروه مردم. یقال: دخلت غمارالناس؛ ای فی زحمتهم و کثرتهم. (منتهی الارب). انبوهی و بسیاری. (غیاث اللغات). حفلة.

غمار.

[غِ] (ع اِ) جِ غَمر و غَمرَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه ها شود : و خود را در غمار(1) بوار و تنور دمار نیفکنند. (جهانگشای جوینی).
(1) - جِ غَمرَة. بمعنی سختیها و رنجها.

غمار.

[غِ] (اِخ) رودباری است به نجد. (منتهی الارب). نام وادیی در نجد و گفته اند ذوالغمار نام جایی است. قعقاع بن حریث گوید :
تبصر یا ابن مسعودبن قیس
بعینک هل تری ظعن القطین
خرجن من الغمار مشرقات
تمیل بهن ازواج العهون
بذمک یا امرأالقیس استقلت
رعان غوارب الجبلین دونی.
(از معجم البلدان).

غمارة.

[غَ رَ] (ع مص) گول گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). ناآزمودگی. (مهذب الاسماء). غُمورة. (اقرب الموارد). ناشیگری. || بسیار گردیدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج). غُمورة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

غمارة.

[غُ رَ] (اِخ) قبیله ای از بربر در مغرب اقصی که به دست موسی بن نصیر اسلام آوردند، سپس بخوارج پیوستند و از حامیم که در وقعهء مصمودة کشته شد پیروی کردند. قبایل بنوحامد، بنونال، اغساوی، بنووزروال و دیگران که تاکنون در بلاد ریف معروف بوده اند از این قبیله منشعب شده اند. (از اعلام المنجد). رجوع به غمارة (قریه) شود.

غمارة.

[غُ رَ] (اِخ) قریه ای است از قرای شمال آفریقا نزدیک شهر معروف سبته، واقع در ساحل جنوبی بحرالروم (مدیترانه) محاذی جبل طارق که بر ساحل شمالی تنگهء معروف به همین اسم قرار دارد. (از حواشی شدالازار ص474). رجوع به غمارة (قبیله) شود.

غماری.

[غُ] (اِخ) محمد بن محمد بن علی بن عبدالرزاق غماری. ملقب به شمس الدین. او از ابوحیان و دیگران دانش فراگرفت و از یافعی و شیخ خلیل مالکی حدیث شنید. در لغت و ادب عرب بخصوص در علم نحو تبحر داشت. تولد وی به سال 720 ه . ق. بود و بسال 802 درگذشت. (از حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص248).

غمارید.

[غَ] (ع اِ) نوعی از سماروغ. (منتهی الارب). بمعنی مغارید است و آن جمع مُغرود بمعنی نوعی قارچ است. (از اقرب الموارد). رجوع به مغرود و مغارید شود.

غماز.

[غَمْ ما] (ع ص) فشارنده و جنباننده و بهیجان آورنده. صیغهء مبالغه است از غَمز. (از اقرب الموارد). || سخن چین. (غیاث اللغات) (آنندراج). ساعی. (دهار). نَمّام. ضَرّاب. واشی. (مقدمة الادب زمخشری). خبرکش. مُضرِّب :
ای ساخته بر دامن ادبار تنزل
غماز چو ببغائی و پرگوی چو بلبل.
منجیک.
کیسهء راز را بعقل بدوز
تا نباشی سخن چن و غماز.ناصرخسرو.
و مردم آنجا [ کازرون ] متصرف و عوان باشند و غماز. (فارسنامهء ابن البلخی ص146).
بادم به نظم و نثر نه نمامم
مشکم به خلق و جود نه غمازم.
مسعودسعد.
تا بود صبح واشی و نمام
تا بود باد ساعی و غماز
با علو سپهر بادت امر
با سرود زمانه بادت راز.مسعودسعد.
در این نزدیکی آبگیری دانم که آبش به صفا زدوده تر از گریهء عاشق است و غمازتر از صبح صادق. (کلیله و دمنه).
چو طوطی ارچه همه منطقم نه غمازم
چو تیغ گرچه همه گوهرم نه غدارم.
خاقانی.
گر کشت مرا غمزهء غمازش زنهار
تا خونم از آن غمزهء غماز نخواهند.
خاقانی.
جاسوس توست بر خصم انفاس او چو در شب
غماز دزد باشد هم عطسه هم سعالش.
خاقانی.
عشق خواهد کاین سخن بیرون بود
آینه غماز نبود چون بود.مولوی (مثنوی).
ندیدم ز غماز سرگشته تر
نگون طالع و بخت برگشته تر.
سعدی (بوستان).
من خراباتیم و عاشق و دیوانه و مست
بیشتر زین چه حکایت بکند غمازم.
سعدی (طیبات).
و حکما گویند چار کس از چار کس بجان برنجند: حرامی از سلطان و دزد از پاسبان و فاسق از غماز و روسبی از محتسب. (گلستان سعدی).
منادی میزنند که این است مکافات و سزای غمازان و مفسدان. (ترجمهء محاسن اصفهان).
اشک غماز من ار سرخ برآمد چه عجب
خجل از کردهء خود پرده دری نیست که نیست.
حافظ.
گفتم به دلق زرق بپوشم نشان عشق
غماز بود اشک و عیان کرد راز من.حافظ.
چه گویمت که ز سوز درون چه می بینم
ز اشک پرس حکایت که من نیَم غماز.
حافظ.
|| اشاره کننده به چشم. (غیاث اللغات) (آنندراج). اشاره کننده با چشم و پلک و ابرو. (از اقرب الموارد). غمزه کننده. (مهذب الاسماء). آنکه غمزه کند. باغمزه. چشمک زن. || طعنه زننده. (غیاث اللغات) (آنندراج). هَمّاز. || مجازاً بمعنی چشم معشوق. (از ناظم الاطباء). || انگشت غماز؛ انگشت سبابه : و همچنین بود چون سرانگشت غماز بر میانگاه انگشت میانگی بنهی. (التفهیم ابوریحان بیرونی).

غماز سمرقندی.

[غَمْ ما زِ سَ مَ قَ] (اِخ)(ملا...) شاعر دورهء صفوی. وی خدمت عبدالعزیزخان بود. شعرش این است:
آورد شبی جذبهء سنبل سوی باغش
در هر قدمی لاله برخ داشت ایاغش
پروانه کند از پر خود پردهء فانوس
گستاخ مبادا که رسد دود چراغش.
(از تذکرهء نصرآبادی ص441).

غماز شدن.

[غَمْ ما شُ دَ] (مص مرکب)سخن چینی کردن. سخن چین شدن. عیبجویی کردن و طعنه زدن. رجوع به غماز شود :
مشو غماز کس نزدیک شاهان
بترس آخر ز آه بیگناهان.ناصرخسرو.
ترا صبا و مرا آب دیده شد غماز
وگر نه عاشق و معشوق رازدارانند.حافظ.

غمازک.

[غَمْ ما زَ] (اِ مرکب) چوبکی باشد که بر ریسمان قلاب و شست ماهیگیری بندند و در آب اندازند و آن چوبک به آب فرونمیرود، و هرگاه که ماهی به قلاب می آویزد آن چوبک فرومیرود و معلوم میگردد که ماهی به قلاب آویخته است. (برهان قاطع). (از: غَمّاز عربی، سخن چین + ک، پسوند). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رشیدی گوید: غمازک مرکب است از غماز که عربی است و کاف تصغیر، پس در اصل مجاز باشد. (فرهنگ رشیدی). و صاحب انجمن آرا گوید: غمازک بلغت عربی ماند که کاف تصغیری پارسیان بر غماز افزوده اند چه غمازی مرادف نمامی است و این چوب نیز گرفتاری ماهی را بشست اعلام میکند و آشکار میسازد و غمز و غمزه بی شبهه عربی است. (از انجمن آرا). و رجوع به آنندراج شود.

غمازة.

[غَمْ ما زَ] (ع ص) تأنیث غَمّاز. رجوع به غَمّاز شود. || دختر نیکوپیکر نیکواعضا در هنگام غمز و اشاره. (منتهی الارب) (آنندراج). دختری نیکوغمزه. الجاریة الحسنة الغمز للاعضاء و هو عصرها بالید. (منتهی الارب) :
کز کرشمه غمزهء غمازه ای
بر دلم بنهاد داغ تازه ای.مولوی (مثنوی).

غمازة.

[غُ زَ] (اِخ) چشمه ای است مر بنی تمیم را یا چاهی است میان بصره و بحرین. (منتهی الارب).
- عین غمازة؛ چشمهء معروفی است در سودة از تهامه، و بقولی چاه معروفی است بین بصره و بحرین. (از معجم البلدان). رجوع به عین غمازة شود.

غمازی.

[غَمْ ما] (حامص) وشایت. (مقدمة الادب زمخشری). غماز بودن. سخن چینی. غمز. نمیمة. رجوع به غَمّاز شود :
چو مشک عشق تو غماز من شد ای دل و جان
بدیع نبود از مشک و عشق غمازی.سوزنی.
کسی چه عیب کند مشک را بغمازی؟
ظهیر فاریابی.
از قمر اندوخته شب بازیی
وز سحر آموخته غمازیی.نظامی.
نی مرا او تهمت دزدی نهد
نی مهارم را به غمازی دهد.
مولوی (مثنوی).

غمازی کردن.

[غَمْ ما کَ دَ] (مص مرکب) سعایت. (ترجمان علامهء جرجانی). سخن چینی کردن. غَمز. اِمغال. (منتهی الارب). رجوع به غَمز و غَمّاز شود :
حدیث عشق تو پیدا نکردمی بر خلق
گر آب دیده نکردی به گریه غمازی.
سعدی (بدایع).
میسرت نشود عاشقی و مستوری
که عاقبت بکند رنگ روی غمازی.
سعدی (خواتیم).

غماس.

[غَمْ ما](1) (ع اِ) جِ غَمّاسة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قطر المحیط). رجوع به غَمّاسة شود.
(1) - صاحب منتهی الارب به ضم اول آورده، و ظاهراً غلط است.

غماس.

[غِ] (اِخ) (ال ...) ناحیه ای است در عراق که در قضاء شامیه از استان دیوانیه قرار دارد. (از اعلام المنجد).

غماسة.

[غَمْ ما سَ] (ع اِ) مرغی است از مرغان آبی. ج، غَمّاس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غماض.

[غِ / غَ] (ع اِ) خواب. نوم. (از اقرب الموارد). یقال: مااکتحلت غِماضاً اَو غَماضاً؛ یعنی چشم من یکدم نخفته. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غماضة.

[غَ ضَ] (ع مص) پست و مغاک گردیدن جای. (منتهی الارب) (آنندراج). هموار و پست شدن زمین. (از اقرب الموارد).

غمالا.

[] (اِ) جنگ و خصومت باشد در زناشویی(1) بزبان ماوراءالنهر. (تحفة الاحباب اوبهی) (از فرهنگ اسدی).
(1) - در فرهنگ اسدی: در میان زناشویی.

غمالائیل.

[] (اِخ) لغتاً به معنی جزای خدایی است. او حاخامی از حاخامهای یهود و یکی از اجزای سنهدریم و نبیرهء هلیل (حاخام مشهور) است. وی مدت 32 سال رئیس مجلس بود. رجوع به قاموس کتاب مقدس ص638 شود.

غمالج.

[غُ لِ] (ع ص) بمعنی غَملَج است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به غَملَج شود.

غمالیج.

[غَ] (ع ص، اِ) جِ غُملوج. (المنجد). رجوع به غُملوج شود.

غمالیل.

[غَ] (ع اِ) جِ غُملول. (اقرب الموارد). رجوع به غُملول شود.

غمام.

[غَ] (ع اِ) جِ غَمامة. (منتهی الارب). ابر. سحاب. (غیاث اللغات). ابری که آفاق را بپوشد. (ترجمان علامهء جرجانی) (دهار) (مهذب الاسماء). ابر یا ابر سفید. وجه اشتقاق آن از غَمّ (بمعنی پوشانیدن) این است که قطعه ای از غمام آسمان را میپوشاند. و یکی آن غمامة. ج، غَمائِم. (از اقرب الموارد). و رجوع به غَمامة شود : و ظللنا علیکم الغمام و انزلنا علیکم المن و السلوی. (قرآن 2/57).
چرا بگرید زار ار نه غمگن(1) است غمام
گریستنش چه باید که شد جهان پدرام.
عنصری.
به باغ دین حق اندر ز بهر بار خرد
زبانت را به بیان چون غمام باید کرد.
ناصرخسرو.
بارنده بدوستان و یاران بر
نم نیست غم است مر غمامش را.
ناصرخسرو.
چرخی و تابنده خلق توست نجومت
بحری و بخشنده کف توست غمامت.
مسعودسعد.
چون او برفت اتابک و سلطان برفت نیز
این شمس در کسوف شد، آن بدر در غمام.
خاقانی.
دیر زی ای بحر کف که عطسهء جودت
چشمهء مهر است کز غمام برآمد.خاقانی.
هر کجا غمام حسام برق سیرت او سیل خون روان کرده است... (سندبادنامه ص15). هر قولی که بفعل نینجامد غمامی بود جهام و حسامی بود کهام. (سندبادنامه ص62).
تو نشانی ده که من دانم تمام
ماه را بر من نمیپوشد غمام.
مولوی (مثنوی).
|| اسفنج. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص252). در برهان قاطع آمده: غمام ابرمرده را گویند و آن چیزی است مانند نمد کرم خورده، چون بر ظرف آب گذارند آب را به خود کشد، و گویند آن حیوانی است دریایی، وقتی که بمیرد آب او را بر ساحل اندازد، و بعضی گویند نباتی است دریایی. مجم اگر در شراب به آب آمیخته نهند آب را تمام به خود کشد و شراب را گذارد. (برهان قاطع) (آنندراج). سحاب البحر. رجوع به اسفنج شود. || بمعنی رسوب طافی رسوبی که بالای قاروره باشد. مقابل رسوب راسب و متعلق. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ص530 و 1098 و رسوب شود. || (اصطلاح طب) سپیدی رقیقی بر چشم.
(1) - ن ل: چرا بگرید ایرا نه غمگن.

غمام.

[غُ] (ع اِ) زُکام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به زکام شود.

غمام.

[غَ] (اِخ) نام شمشیر جعفر طیار رضی الله عنه. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

غمامات.

[غَ] (ع اِ) جِ غَمامة. اسفنجها. رجوع به الجماهر بیرونی ص49 و غَمامة، غَمام و اسفنج شود.

غمامة.

[غَ مَ] (ع اِ) ابر. ابر سفید. ج، غَمام، غَمائِم. (منتهی الارب). واحد غمام. ابر سپید که همه جای آسمان بپوشد. سحابة. || اسفنج. ج، غمامات. در الجماهر بیرونی ص38 آمده: و منها (من عیوب الیاقوت) غمامة صدفیة بیضاء متصلة به من جانب، و یسمی الاسین - انتهی. رجوع به غمام، غمامات و اسفنج شود.

غمامة.

[غِ مَ] (ع اِ) دهن بند ستور. (مهذب الاسماء). پتفوزبند شتر و جز آن، و آن خریطه مانندی است که چون بر پتفوز ستور بندند خوردن نتواند. ج، غَمائِم. (منتهی الارب) (آنندراج). خریطه ای است که به دهان شتر و جز آن بندند و او را از طعام بازمیدارد. (از اقرب الموارد). || خرقه ای که بدان چشم و بینی ناقه را بندند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || غلاف سر نرهء کودک. (منتهی الارب) (آنندراج). فلقة الصبی. (تاج العروس). غُمامة. (منتهی الارب) (تاج العروس).

غمامة.

[غُ مَ] (ع اِ) غلاف سر نرهء کودک. (منتهی الارب) (تاج العروس). غَمامة. رجوع به همین کلمه شود.

غمامة.

[غَ مَ] (اِخ) اسبی است مر ابی داود ایادی را. یا پادشاهی از پادشاهان هند. (منتهی الارب). نام اسب ابوداود ایادی یا یکی از پادشاهان آل منذر. (از تاج العروس).

غمامی.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به غَمام و غَمامة. رجوع به همین کلمه ها شود: علیها زهر غمامی(1) دقیق. (مفردات ابن البیطار).
(1) - لکلرک در ترجمهء این کلمه در همین جا Voile آورده است.

غمامیة.

[غَ می یَ] (اِخ) صنفی از فرقهء غالیه که گمان برند خدای تعالی بر زمین نزول کند بهر بهار در ابری. (مفاتیح العلوم ص22). در خاندان نوبختی (ص260) آمده: غمامیة از غلاة که میگفتند خدا در هر بهاری بشکل ابر (غمام) بزمین فرودمی آید و دنیا را دور میزند و گویا این فرقه از فروع سبائیه بوده اند، چه ایشان علی بن ابیطالب را خدا و در ابر مقیم میدانستند، و میگفتند که رعد صورت و برق شلاق اوست، و هر وقت بیاد علی می افتادند بر ابر صلوات میفرستادند - انتهی.

غمان.

[غَ] (ص) غمناک. (لطائف اللغات از غیاث اللغات و آنندراج). مغموم و اندوهگین. (ناظم الاطباء). || (اِ) جِ غم، برخلاف قیاس، نظیر: گناهان و سخنان و جز آن. غمها. اندهان. و در بعضی شواهدی که در زیر آورده میشود ظاهراً بمعنی غم است بحال افراد نه جمع :
تا بشکنی سپاه غمان بر دل
آن به که می بیاری و بگساری.رودکی.
چنان تافته برگشتم از غمان
چنان گمره برگشتم از نهیب.عماره.
همه راز این کار با من بگوی
که من باشمت زین غمان چاره جوی.
فردوسی.
جدایی را پدید آمد بهانه
غمانم را پدید آمد کرانه.(ویس و رامین).
تیز نگیرد جهان شکار مرا
نیست دگر با غمانش کار مرا.ناصرخسرو.
وز خواری اسلام و علم مؤذن
بی نان و چو نای از غمان نوانست.
ناصرخسرو.
نه مر دلم را با لشکر غمان طاقت
نه مر تنم را با تیر اندهان جوشن.
مسعودسعد.
گوید که با که گویم اکنون غمان دل
از که شنید خواهم چون در نکات تو.
مسعودسعد.
در بحر غمان غوطه خور از روی حقیقت
کاندر صدف عشق به از غم گهری نیست.
سنایی.
هر دلی کز قبَلِ شادی او شاد بود
گرْش طوفان غمان خیزد غمگین نشود(1).
سوزنی.
تار مویم بمن نمود سپید
زین نمودن غمان من بفزود.خاقانی.
خون دلم مخور که غمان تو میخورم
رحمی بکن که زخم سنان تو میخورم.
خاقانی.
گفتم که از غمان تو آهی برآورم
آن آه در درون دهانم بسوختی.خاقانی.
خار دل را گر بدیدی هر خسی
کی غمان را دست بودی بر کسی.
مولوی (مثنوی).
هیچ کرمنا شنید این آسمان
که شنید این آدمی پرغمان.
مولوی (مثنوی).
تنها دل من است گرفتار در غمان
یا خود درین زمانه دل شادمان کم است.
سعدی.
ز بس غمان که بدیدم چنان شدم که مرا
نسیم صبح به یکدم ز جای برباید.
حافظ (از آنندراج).
|| ظاهراً در شواهدی که در زیر نقل میشود غمان بمعنی غم بحال افراد است :
یوسف رویی کز او فغان کرد دلم
چون دست زنان مصریان کرد دلم
ز آغاز به بوسه مهربان کرد دلم
امروز نشانهء غمان کرد دلم.رودکی.
جهان را چنین است آیین و سان
یکی روز شادی و دیگر غمان.فردوسی.
ز خواب اندرآمد شده شاددل
ز درد و غمان گشته آزاددل.فردوسی.
ز درد و غمان رستگان توایم
به ایران کمربستگان توایم.فردوسی.
غمان زرد را(2) در دل گرفته
سیه بختش رخ اندر گل نهفته.
(ویس و رامین).
گلش با خار و نازش با غمان است
هوا با رنج و سودش با زیان است.
(ویس و رامین).
چه چاره سازم کز عشق آن نگار دلم
ز شادمانی فرد است و با غمان انباز.
مسعودسعد.
ای دل غم این جهان فرسوده مخور
بیهوده نه ای غمان بیهوده مخور.خیام.
روزی گفتی شبی کنم دلشادت
وز بند غمان خود کنم آزادت.
سعدی (رباعیات).
(1) - ن ل: غمان بارد غمگین نکند.
(2) - یعنی غم «زرد» برادر خود را که کشته شده.

غمان آمیغ.

[غَ] (ن مف مرکب) آمیخته به غم یا آمیخته به غمها :
آه ازین جور بد زمانهء شوم
همه شادی او غمان آمیغ.رودکی.

غماهج.

[غُ هِ] (ع ص) درشت فربه. (منتهی الارب). الضخم السمین. (اقرب الموارد).

غم افزا.

[غَ اَ] (نف مرکب) غم افزای. آنچه غم افزاید. غم افزاینده. رجوع به غم شود.

غم افزای.

[غَ اَ] (نف مرکب) غم افزا. آنکه یا آنچه غم افزاید. رجوع به غم شود :
غم خور و نان غم افزایان مخور
زآنکه عاقل غم خورد کودک شکر.
مولوی.

غم افزایی.

[غَ اَ] (حامص مرکب) افزودن غم. عمل غم افزا. رجوع به غم شود.

غم الفنج.

[غَ اَ فَ] (نف مرکب) غم آور. کسب کننده و اندوزندهء غم. (از: غم + الفنج، مرخم الفنجنده بمعنی جمع کننده و اندوزنده). رجوع به غم و الفنج شود :
بفرزند شادم، ز پیری پرانده
توام هم غم الفنج و هم غمگساری.
ناصرخسرو.

غم انجام.

[غَ اَ] (ص مرکب) آنکه غم ببرد و آن را به آخر رساند. غمزدا :
شب و روز پدرت در غم تو روز و شب است
ای دلفروز و غم انجام شب و روز پدر.
سوزنی.
رجوع به غم انجامی شود.

غم انجامی.

[غَ اَ] (حامص مرکب)غم انجام بودن. غمزدایی. رجوع به غم انجام شود :
از دلاویزی و تری چون غزلهای شهید
وز غم انجامی و خوشی چون ترانهء بوطلب.
فرخی.

غم اندوز.

[غَ اَ] (نف مرکب) آنکه غم اندوزد. غم آور. غم انگیز. رجوع به غم شود.

غم انگیز.

[غَ اَ] (نف مرکب) آنکه غم انگیزد. غم آور. مُحزِن: حادثهء غم انگیز. آواز غم انگیز : غم انگیز و سخت نظر می آمد. (سایه روشن صادق هدایت ص10). || قسمی آواز: موسیقی غم انگیز.

غم انگیزی.

[غَ اَ] (حامص مرکب)غم انگیز بودن. انگیختن غم. رجوع به غم و غم انگیز شود.

غم باد.

[غَ] (اِ مرکب) ورم دائم در بیرون شکم که به چشم دیده شود(1). ظاهراً با «غم باده» یکی است. رجوع به غم باده شود.
(1) - Boule hysterique.

غم باده.

[غَ دَ / دِ] (اِ مرکب) بیماریی بود که بسبب غم خوردن بسیار عارض شود. (برهان قاطع). ظاهراً همان غم باد است. رجوع به غم باد شود. و در حاشیهء برهان قاطع چ معین آمده: ظاهراً غم باره است، بمعنی کسی که بسیار غم خورد. (حاشیه برهان قاطع چ معین).

غم بار.

[غَ] (ص مرکب) آنکه بارش غم باشد. غم آور. دارندهء غم :
شاخ و شجر دهر غم و مشغله بار است
زیرا که بر این شاخ غم و مشغله بار است.
ناصرخسرو.

غم بردن.

[غَ بُ دَ] (مص مرکب) غم خوردن. غمناک شدن :
مبر گفت غم کآن کنم کت هواست
بهر روی فرمان و رایت رواست.
اسدی (گرشاسب نامه).
نظر گویند سعدی با که داری
که غم با یار بردن غم نباشد.
سعدی (طیبات).

غم پرداز.

[غَ پَ] (نف مرکب) آنکه غم را بزداید. دورکنندهء غم. غم زدا. غمکاه. غمگسار :
ملک دانسته بود از رأی پرنور
که غم پرداز شیرین است شاپور.نظامی.
نه آن غم را ز دل شایست راندن
نه غم پرداز را شایست خواندن.نظامی.

غم پرست.

[غَ پَ رَ] (نف مرکب) غمخوار. آنکه غم کسی یا چیزی را خورد :
روز و شب خوابم نمی آید بچشم غم پرست
بس که در بیماری هجر تو گریانم چو شمع.
حافظ.
غم پرستان ترا با عیش و عشرت کار نیست
در شراب «اعظم» بامید خمار افتاده است.
علیقلی خان اعظم (از آنندراج).

غم پرور.

[غَ پَرْ وَ] (ن مف مرکب) پروردهء غم. آنکه پیوسته در غم و اندوه باشد: خواهر غم پرور.

غم پرورد.

[غَ پَرْ وَ] (ن مف مرکب) آنکه پیوسته در غم و اندوه باشد. غم پرور :
در باغچهء عمر من غم پرورد
نه سرو نه سبزه ماند نه لاله و ورد
بر خرمن ایام من از غایت درد
نه خوشه نه دانه ماند نه کاه و نه گرد.
خاقانی.

غم پروری.

[غَ پَرْ وَ] (حامص مرکب)غم پرور بودن. پیوسته در غم و اندوه بودن. رجوع به غم پرور شود.

غمت.

[غَ] (ع مص) گران آمدن طعام بر دل کسی و مانند مست گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). سنگین شدن خوراک بر دل کسی و چون مست گردانیدن او را. اِتخام. (از اقرب الموارد). || فروبردن در آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || فروگفتن چیز را. (منتهی الارب) (آنندراج). پوشانیدن چیز را. (از اقرب الموارد). || سر برآوردن وقت آب خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). بلند کردن سر را هنگام آشامیدن. (از اقرب الموارد).

غمت.

[غَ مَ] (ع مص) همچو مست مدهوش گردیدن از گرانی طعام. (منتهی الارب) (آنندراج). سنگین شدن خوراک بر دل کسی و چون مست گردیدن او. (از اقرب الموارد).

غمج.

[غَ] (ع مص) فروخوردن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج). آشامیدن. (المصادر زوزنی). آشامیدن آب را به جرعه های پی درپی. (از اقرب الموارد). اندک اندک خوردن شراب را. (تاج المصادر بیهقی).

غمج.

[غَ مِ] (ع ص) شتربچه که شیر مکد میان ران مادر. (منتهی الارب) (آنندراج). بچهء شتری که در میان رانهای مادر قرار گیرد و شیر بمکد. الفصیل یتغامج بین ارفاغ امه و یلهزها لهزاً. (از اقرب الموارد). || آب که شیرین نباشد. (منتهی الارب) (آنندراج). الغمج من المیاه مالم یکن عذباً. مُغَمَّج. (تاج العروس).

غمج.

[غُ مَ] (ع اِ) جِ غَمجَة و غُمجَة. (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه ها شود.

غمجار.

[غِ] (ع اِ) سریشم که بر کمان چسبانند جهت کفتگی آن. (از منتهی الارب) (آنندراج). سریشمی که به کمان چسبانند جهت شکاف آن. غراء یجعل علی القوس من و هی بهاء. (اقرب الموارد). رجوع به المعرب جوالیقی حاشیهء 2 ص253 شود.

غمجرة.

[غَ جَ رَ] (ع مص) سریشم چسبانیدن بر کمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به المعرب جوالیقی حاشیهء 2 ص253 شود. || پر کردن باران مرغزار را. (منتهی الارب) (آنندراج). پر کردن باران باغ را. غمجر المطر الروضة، ملاها. (اقرب الموارد). || پی درپی فروخوردن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج). پی درپی خوردن جرعه های آب را. (از اقرب الموارد).

غمجة.

[غَ / غُ جَ] (ع اِ) جرعه. (مهذب الاسماء) (تاج العروس). پس خوردهء آب یعنی جرعه ای. (از غیاث اللغات). یک آشام از آب و شراب و پس خورده. (منتهی الارب) (آنندراج).

غمخانه.

[غَ نَ / نِ] (اِ مرکب) ماتم خانه و عزاخانه. خانه ای که در آن عزا برپا باشد. (ناظم الاطباء). خانهء غم. آنجا که غم و اندوه باشد :
رخت جان بربند خاقانی از آنک
دل در غمخانه بگشاده ست باز.خاقانی.
دوشم درآمد از در غمخانه نیم شب
شب روز عید کرد مرا ماه اسمرش.خاقانی.
چون ماتم شوی را بسر برد
غمخانه به خانهء پدر برد.نظامی (الحاقی).
تیرگی میجوشد از غمخانهء افلاکها
شمع بزم خویش را در تحت صرصر سوختم.
طالب آملی (از آنندراج).
گرچه از زیر و زبر کردن غمخانهء ما
سالها رفت همان گرد برون می آید.
صائب (از آنندراج).
|| مجازاً بمعنی دنیا :
روی در دیوار عزلت کن در همدم مزن
کاندرین غمخانه کس همدم نخواهی یافتن.
خاقانی.
|| کنایه از دل است :
گرچه غمخانهء ما را نه مجر ماند و نه بهو
هرچه آرایش طاق است زبر بگشایید.
خاقانی.

غمخوار.

[غَ خوا / خا] (نف مرکب) آنکه غم خورد. تیماردار. دلسوز. مهربان. غمگسار. آنکه در غم و اندوه شخصی شریک باشد. (از ناظم الاطباء). کسی که از غم و درد دیگری متألم شود، و دلسوز وی باشد. لُمّة. (منتهی الارب) :
جهان سربسر پر ز تیمار گشت
هر آن کس که بشنید غمخوار گشت.
فردوسی.
همی گفت کای نیکدل یار من
نبد در جهان جز تو غمخوار من.فردوسی.
بدین عید مبارک شادمان باد
بداندیشان او غمناک و غمخوار.فرخی.
عجب دلتنگ و غمخوارم ز حد بگذشت تیمارم
تو گویی در جگر دارم دوصد یاسیج گرگانی.
منوچهری.
ای عزیزان غمزده بنالید و ای یتیمان غمخوار بگریید... (قصص الانبیاء ص241).
شاه غمخوار نائب خرد است
شاه خونخوار شاه نیست دد است.سنایی.
مرغی عجب استادم در دام تو افتادم
غم میخورم و شادم غمخوار چنین خوشتر.
خاقانی.
خاقانی از تیمار تو حیران شد اندر کار تو
ای جان او غمخوار تو، تو غم نشان کیستی.
خاقانی.
غمخوار ترا به خاک تبریز
جز خاک تو غم نشان مبینام.خاقانی.
نه دستی کین جرس برهم توان زد
نه غمخواری که با او دم توان زد.نظامی.
جوانمرد کو بود غمخوار او
کمر بست در چارهء کار او.نظامی.
شد کنیزک نشست با یاران
بر دو ابرو گره چو غمخواران.نظامی.
حد زیبایی ندارند این خداوندان حسن
ای دریغا گر بخوردندی غم غمخوار خویش.
سعدی (بدایع).
میروی خرم و خندان و نگه می نکنی
که نگه میکند از هر طرفی غمخواری.
سعدی (طیبات).
پیوند عمر بسته به مویی است هوش دار
غمخوار خویش باش غم روزگار چیست؟
حافظ.
|| (اِ مرکب) مرغ بوتیمار. غمخور. غمخورک. (از فرهنگ رشیدی). رجوع به بوتیمار و غمخورک شود.

غمخوارگی.

[غَ خوا / خا رَ / رِ] (حامص مرکب) دلسوزی و محبت واقعی. نوازش و تفقد. (ناظم الاطباء). غمخوار بودن. تیمارداری. دلسوزی و مهربانی. غمگساری :
چون مردن تو مردن یکبارگی است
یک بار بمیر این چه غمخوارگی است.
خیام.
باید که در حضرت فخرالدوله در باب ما و اعتنا به مهم ما انواع نصایح دریغ نداری، و این غمخوارگی و تعصب به حسن کفایت خویش در گردن همت او بندی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص111).
ز شیرین قصهء آوارگی کرد
به دل شادی به لب غمخوارگی کرد.نظامی.
خنده به غمخوارگی لب کشاند
زهره بخنیاگری شب نشاند.نظامی.
به غمخوارگی چون سر انگشت من
نخارد کسی در جهان پشت من.
سعدی (بوستان).
در تعطف و تحنن و محبت و غمخوارگی زیادتی نموده است. (ترجمهء محاسن اصفهان ص81). به کرشمهء غمخوارگی تفقد نمودن... بر صحرای غمخوارگی ایشان کاشتن. (ترجمهء محاسن اصفهان ص143).

غمخوارگی کردن.

[غَ خوا / خا رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب) غمخوار بودن. غمگساری. اهتمام. (منتهی الارب). رجوع به غم و غمخوارگی شود.

غمخواره.

[غَ خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب)غمخوار. آنکه غم کسی یا چیزی را خورد. تیماردار. غمخورنده. دلسوز و مهربان :
از آن درد گردوی غمخواره گشت
وز اندیشهء دل سوی چاره گشت.فردوسی.
ندادند پاسخ کس از انجمن
نه غمخواره بد کس نه آسوده تن.فردوسی.
بدو گفت سودابه گر چاره نیست
از او بهتر امروز غمخواره نیست.فردوسی.
تا پرخمار بود سرم یکسر
مشفق بدند بر من و غمخواره.ناصرخسرو.
گشت بر رای تو پوشیده که چون غمخواره گشت
سوزنی پیر دعاگوی تو از نان خوارگان.
سوزنی.
هر زمان بر جان من باری نهی
وین دل غمخواره را خاری نهی.خاقانی.
نکردش در آن کار کس چاره ای
نخوردش غمی هیچ غمخواره ای.نظامی.
غمش را کز شکیبایی فزونست
من غمخواره میدانم که چونست.نظامی.
یار شو ای مونس غمخوارگان
چاره کن ای چارهء بیچارگان.نظامی.

غمخواری.

[غَ خوا / خا] (حامص مرکب) دوستی حقیقی و شفقت و شرکت در غم و اندوه. (ناظم الاطباء). غمخوار بودن. غمخوارگی. تیمارداری. تیمار. دلسوزی و مهربانی. غمگساری. اهتمام :
دلا یاری مجوی از یار بدعهد
کز آن خونخواره غمخواری نیاید.خاقانی.
ببین تا چند بار اینجا فتادم
به غمخواری و خواری دل نهادم.نظامی.
به غمخواری یکدگر غم خوریم
بشادی همان یار یکدیگریم.نظامی.
که وقت یاری آمد یاریی کن
درین خون خوردنم غمخواریی کن.نظامی.
پیش از اینَتْ بیش از این غمخواری عشاق بود
مهرورزی تو با ما شهرهء آفاق بود.حافظ.
رتبت دانش حافظ بفلک برشده بود
کرد غمخواری شمشاد بلندت پستم.
حافظ.
شد لشکر غم بی عدد از بخت میخواهم مدد
تا فخر دین عبدالصمد باشد که غمخواری کند.
حافظ.

غمخور.

[غَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) آنکه غم کسی یا چیزی را خورد. غمخورنده. غمگسار. تیماردار. غمخوار :
مطربان رودنواز و رهیان زرافشان
دوستداران میخوار و بدسگالان غمخور.
فرخی.
یک زاهد رنجور و دگر زاهد بیرنج
یک کافر شادان دگر کافر غمخور.
ناصرخسرو.
رسید نوبت یعقوب تا صد و هفتاد
گذشت و رفت و ببرد از جهان دل غمخور.
ناصرخسرو.
نیز دل تو ز مهر من نکند یاد
هیچ ترا یاد ناید از من غمخور.
مسعودسعد.
روزم فروشد از غم هم غمخوری ندارم
رازم برآمد از دل هم دلبری ندارم.خاقانی.
این ز گردون مبین که گردون نیز
با لباس کبود غمخور اوست.خاقانی.
دوست از نزدیکی دولت شد اول دشمنت
دشمن از دوری دولت شد به آخر غمخورت.
خاقانی.
ای غمخور من کجات جویم
تیمار غم تو با که گویم.نظامی.
استاد طریقتم تو بودی
غمخور به حقیقتم تو بودی.نظامی.
چون غمخور خویش را نمی یافت
از غم خوردن عنان نمی تافت.نظامی.
|| بوتیمار. (فرهنگ رشیدی) :
خبر زین حال چون عنقا شنیده
فسوسی خورده زین غم گشته غمخور.
عمید لومکی (از فرهنگ رشیدی).

غم خوردن.

[غَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) اندوه خوردن. غم بردن. غم کشیدن. انده کشیدن. غصه خوردن :
که چون باد بر ما همی بگذرد
خردمند مردم چرا غم خورد.فردوسی.
غمی بسیار خوردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص458).
مخور غم فراوان ز روی خرد
که کمتر زید آنکه او غم خورد.
اسدی (گرشاسب نامه).
جهان آن نیرزد بر پرخرد
که دانایی از بهر آن غم خورد.
اسدی (گرشاسب نامه).
اگر کار بوده ست و رفته قلم
چرا خورد باید به بیهوده غم.ناصرخسرو.
فرمود، تو غم مخور. (قصص الانبیاء ص9).
و هرگاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند، هرآینه مقابح آن را بنظر بصیرت بیند و به قضا رضا دهد تا غم کم خورد. (کلیله و دمنه).
چند گویی که غم مخور ای مرد
غم مرا خورد غم چرا نخورم.خاقانی.
خواجه گوشه گرفت از آن غم و درد
رفت در گوشه ای و غم میخورد.نظامی.
چون غمخور خویش را نمی یافت
از غم خوردن عنان نمی تافت.
نظامی (لیلی و مجنون ص163).
جهان خوردند و یک جو غم نخوردند
ز شادی کاه برگی کم نکردند.نظامی.
برو شادی کن ای یار دل افروز
چو خاکت میخورد چندین مخور غم.
سعدی (بدایع).
گر همه عالم به عیب در پی ما اوفتند
هرکه دلش با یکی است غم نخورد از هزار.
سعدی (بدایع).
غمی کز پِیَش شادمانی بود
به از شادیی کز پسش غم خوری.
سعدی (گلستان).
ای دل صبور باش و مخور غم که عاقبت
این شام صبح گردد و این شب سحر شود.
حافظ.
یوسف گمگشته بازآید به کنعان غم مخور
کلبهء احزان شود روزی گلستان غم مخور.
حافظ.
|| تیمار داشتن. دلسوزی و مهربانی کردن. در اندیشهء کسی یا چیزی بودن. پرستاری کردن. خدمت نمودن :
همیشه غم پادشاهی خورد
خود و موبدش رای پیش آورد.فردوسی.
پدید آید آنگاه باریک و زرد
چو پشت کسی کو غم عشق خورد.
فردوسی.
کسانی که شهرها و دیهها و بناها و کاریزها ساختند و غم این جهان بخوردند و آن همه بگذاشتند و برفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص340).
چون جهان میخورد خواهد مر مرا
من غم او بیهده تا کی خورم؟ناصرخسرو.
گفت: الهی گوسفندان را که غم خورد؟ ندا آمد که گرگان را فرمایم تا شبانی کنند. (قصص الانبیاء ص97).
تا من باشم غم دو روزه نخورم
روزی که نیامده ست و روزی که گذشت.
خیام.
غم خوردن این جهان فانی هوس است
از هستی ما به نیستی یک نفس است.
سنایی.
ما غم کس نخورده ایم مگر
که دگر کس نمیخورد غم ما؟!خاقانی.
هر آن کس که فرزند را غم نخورد
دگر کس غمش خورد و آواره کرد.
سعدی (بوستان).
خورد کاروانی غم بار خویش
نسوزد دلش بر خر پشت ریش.
سعدی (بوستان).
چه نیکوروی بدعهدی که شهری
غمت خوردند و کس را غم نخوردی.
سعدی (طیبات).
- امثال: تا غم نخوری به غمگساری نرسی غم آن درد که درمان نپذیرد چه خوری غم آن کسی خوردن آیین بود که او بر غمت نیز غمگین بود.
اسدی (از امثال و حکم دهخدا).
غم ارچه بی عدد باشد چو باران توان خوردن به روی غمگساران.
امیرخسرو.
غم پیرزن خورد نی مرد شیرزن.
غم جان خور که آن نان خورده ست تا لب گور کرده بر کرده ست.سنایی.
غم چند خوری بکار ناآمده پیش ؟ نظیر: غم فردا نشاید خوردن امروز.
غم خود خور که غمخواری نداری .
غم خور و نان غم افزایان مخور زآنکه عاقل غم خورد کودک شکر. مولوی.
غم دنیای دنی چند خوری باده بخور که ز غم خوردن تو رزق نگردد کم و بیش.
سعدی.
غم فردا نشاید خوردن امروز. سعدی.

غم خورک.

[غَ خوَ / خُ رَ] (اِ مرکب) نام جانوری است که او را بوتیمار نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). نام جانوری است که بر لب حوض و تالاب نشیند و از غم اینکه مبادا آب آن کم شود آب نمیخورد، و او را بوتیمار خوانند. (برهان قاطع). مرغی است از انواع مرغابیها که همواره بر ساحل نشیند و به دریا نظاره کند. گویند هیچگاه قطره ای از آب دریا نیاشامد تا آب دریا تمام نشود. بوتیمار. یمام. مالک الحزین. شفنین. طریقون. غمخوار. رجوع به بوتیمار شود.

غم خیز.

[غَ] (نف مرکب) غم آور. غم انگیز. صفت جایگاه یا چیزی که از آن غم برآید و کان اندوه باشد.

غمد.

[غِ] (ع اِ) نیام شمشیر. (مهذب الاسماء) (دهار). نیام شمشیر و کارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). ج، اَغماد، غُمود. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نیام. غلاف. قِراب. رجوع به نیام شود :
غمد را بنمود و پنهان کرد تیغ
باید افشردن مر او را بیدریغ.
مولوی (مثنوی).
سنان لسان و تیغ بیان «والشعراء یتبعهم الغاوون»(1) از هیبت جلال نبوت در غمد کلال و نبوت بماند. (مقدمهء دیوان حافظ).
(1) - قرآن 26/224.

غمد.

[غَ] (ع مص) در نیام کشیدن شمشیر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شمشیر در نیام کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || پوشانیدن چیزی را. || درست کردن کاری را. اصلاح امر. (اقرب الموارد).

غمد.

[غَ مَ] (ع مص) افزون شدن آب چاه یا کم گردیدن آن. از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). غمدت الرکیة، کثر ملؤها و قل. ضد. (المزهر سیوطی ص233).

غم دار.

[غَ] (نف مرکب) دارندهء غم. حزین. انده دار :
جز در غم تو قدم نداریم
غم دار توییم و غم نداریم.نظامی.

غم داشتن.

[غَ تَ] (مص مرکب) غصه داشتن. || در اندیشهء کسی یا چیزی بودن. اعتنا و توجه داشتن به چیزی یا کسی. باک داشتن از کسی یا چیزی :
همه روز گر غمخوری غم مدار
چو شب غمگسارت بود در کنار.
سعدی (بوستان).
کو فرض خدا نمیگزارد
از قرض تو نیز غم ندارد.سعدی (گلستان).
آن پی مهر تو گیرد که نگیرد غم خویشش
وآن سر وصل تو دارد که ندارد غم جانش.
سعدی (بدایع).
از حادثه لرزند بخود کاخ نشینان
ما خانه بدوشان غم سیلاب نداریم.
صائب تبریزی.
-امثال: غم نداری بز بخر ، نظیر: کور بیکار مژهء خود را میکند.

غمدان.

[غَ] (اِ مرکب) (از: غم + دان، پسوند مکان) جایگاه غم. || کنایه از دنیا. (غیاث اللغات) (برهان قاطع).

غمدان.

[غُ] (اِخ) نام عمارتی بود بسیار عالی و در زمان خلفا فرودآوردند. (برهان قاطع). کوشکی است به صنعای یمن. (منتهی الارب). نام قصری معروف و مشهور در یمن، گویند هفت سقف داشته و در میان هر دو سقف چهل ستون، و در زمان خلفا آن را فرودآوردند، و صاحب برهان به فتح غین گفته، ولی به ضم اصح است. اگرچه فارسی مانند است، ولی عربی است. (منتهی الارب) (انجمن آرا) (آنندراج). این قصر بدست حبشیان به سال 525 م. ویران شد. (از اعلام المنجد). در سفرنامهء ناصرخسرو چ مجتبی مینوی ص3 آمده است: قصر غمدان در یمن است، بشهری که آن را صنعا گویند، و از آن قصر اکنون بر مثال تلی مانده است در میان شهر و آنجا گویند که خداوند آن قصر پادشاه همهء جهان بوده است، و گویند که در آن تل گنجها و دفینه های بسیار است و هیچکس دست بر آن نیارد بردن، نه سلطان و نه رعیت - انتهی. و حمدالله مستوفی در نزهة القلوب چ لیدن ص263 آرد: قصر غمدان که از معظمات و منزهات عمارات جهان بوده در صنعا بوده است و بر درگاهش نوشته بودند: و لقد علمناه ان لا تخلد ولکن علمناه اخرج ساعة. عثمان آن را خراب کرد - انتهی. و در تجارب السلف آمده: غمدان کوشکی بود در یمن که در همهء جهان نظیر نداشت و حاجیان چون از حج بازگشتندی به تفرج و نظارهء آن کوشک رفتندی و تعجبها نمودندی و گفتندی این از خانهء مکه نیکوتر است، عثمان گفت تا آن را ویران کردند تا بیش هیچ بنا را بر بنای خانهء کعبه تفضیل ندهند. (از حاشیهء دیوان ناصرخسرو چ مینوی ص3). خواندمیر در حبیب السیر چ خیام ج4 ص621 آرد: و از غرایب صنعاء قصر غمدان است که بعضی از تبابعهء یمن آن را بنا کرده اند. و یک رکن آن خانه زرد و دیگری سفید و دیگری سرخ و دیگری سبز بوده است، و در عجایب البلدان مذکور است که غمدان آن قدر ارتفاع داشت که در وقت طلوع آفتاب طول سایه آن بسه میل میرسید، و سقف آن خانه از یک پاره سنگ رخام ترتیب داده بودند و بر هر رکنی از ارکان اربعهء آن صورت شیری تصویر کرده و چون باد بر آن خانه وزیدی از آن تمثالها آواز شیر مسموع شدی. گویند که عثمان بن عفان رضی الله عنه در زمان خلافت خود به هدم قصر غمدان فرمان داد. بعضی از اهل کیاست باوی گفتند که بر کتابهء آن قصر این کلمه مکتوب است: اسلم غمدان ان هادمک مقتول، و ایضاً طایفه ای از کاهنان میگفته اند که ویران کنندهء غمدان، البته به قتل خواهد رسید، پس مناسب آن است که از سر انهدام آن بنا درگذری. عثمان این سخن را بسمع قبول جا نداد و آن قصر را ویران کرد. بعد از اندک زمانی کشته شد - انتهی. و در معجم البلدان آمده: بعضی کلمهء غمدان را مصحف کرده عمدان به عین مهمله گفته اند. و غمدان رواست که جمع غمد باشد که بمعنی پوشش است، مانند: ذئب و ذؤبان. و این قصر نسبت به قصرها و بناهای دیگر مثل پوشش بود. گویند: لِیَشرَح بن یحصب خواست که قصری میان صنعاء و طیوه بسازد بنایان و معماران را احضار کرد. آنان برای اندازه گیری ریسمان کشیدند مرغی بر آن نشست و آن را برد. به دنبال مرغ رفتند تا آنکه در محل غمدان آن را انداخت. لیشرح گفت: قصر را در همین جا بسازید، پس به چهار وجه آن را ساختند: سفید، سرخ، زرد و سبز، و در اندرون آن قصری با هفت سقف بنا کردند میان هر دو سقف چهل ذراع فاصله بود. و در بالای آن قصر خانه ای از رخام رنگین ساختند و در آن چراغها ترتیب دادند. هنگامی که چراغها روشن میشدند همهء قصر از بیرون بسان برق میدرخشید، و کسی که از دور می نگریست می پنداشت که برق یا باران است، و بعضی گفته اند قصر غمدان را سلیمان بن داود (ع) ساخته است. وی به شیاطین امر داد تا برای بلقیس سه قصر در صنعاء بسازند، و آنها غمدان، سِلحین و بَینون بودند - انتهی. و رجوع به معجم البلدان، منتهی الارب، قاموس الاعلام ترکی، الحلل السندسیة ج1 ص194، تاریخ جهانگشای جوینی ج1 ص91، مجمل التواریخ و القصص ص157 و 287، ترجمهء محاسن اصفهان ص116 و العقد الفرید چ مصر ج1 ص268 و 269 شود :
با آنکه برآورد به صنعا در غمدان
بنگر که نمانده ست نه غمدان و نه صنعا.
ناصرخسرو.
آن همه یک دو سه دیر غم دان
نه سدیر است و نه غمدان چه کنم.خاقانی.

غمدان.

[غُ مُدْ دا] (ع اِ) نیام شمشیر. (منتهی الارب) (آنندراج). غلاف شمشیر. غِمد. (اقرب الموارد).

غم درکنک.

[غَ دَ کُ نَ] (اِ مرکب) در تداول عامهء زنان، دورویه و ضرب و امثال آن. دف دورویه. داریه (دورویه). تُمبَک.

غمدیدگی.

[غَ دی دَ / دِ] (حامص مرکب)غمدیدن. گرفتار غم شدن. غمزدگی. حالت شخص غمدیده. رجوع به غم شود.

غمدیده.

[غَ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)کسی که غم و اندوهی بدو رسیده باشد. ماتم زده. مصیبت رسیده. مغموم. (ناظم الاطباء). غم رسیده. (آنندراج). گرفتار غم و اندوه :
شد یقینش که گور غمدیده
هست از آن اژدها ستمدیده.نظامی.
یاد باد آنکه ز ما وقت سفر یاد نکرد
به وداعی دل غمدیدهء ما شاد نکرد.حافظ.
دیگران قرعهء قسمت همه بر عیش زدند
دل غمدیدهء ما بود که هم بر غم زد.حافظ.
سواد دیدهء غمدیده ام به اشک مشوی
که نقش خال توام هرگز از نظر نرود.
حافظ.

غمذرة.

[غَ ذَ رَ] (ع مص) زیاده پیمودن در پیمایش. (منتهی الارب). کیل کردن به افزونی. غمذر الشی ءَ غمذرة؛ کاله فأکثر. (اقرب الموارد).

غمر.

[غَ] (ع مص) پوشیدن آب چیزی را. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (غیاث اللغات). فروگرفتن آب چیزی را از بسیاری. (منتهی الارب). || برتری یافتن بر کسی از حیث شرف. غمره القوم؛ اذا علوه شرفاً. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || انداختن در جایی: غمروه فی السجن؛ یعنی او را بزندان انداختند. (دزی ج2 ص226). || زیاده روی در احسان بر کسی. غمر فلاناً بمعروفه و فضله؛ بالغ فی الاحسان الیه. (اقرب الموارد). زیاده روی کردن در مهربانی. تمام کردن نعمت و به منتهی درجه نیکی کردن. (دزی ج2 ص226). || (ص) آب بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج). الماء الکثیر. ج، غِمار، غُمور. (اقرب الموارد). بسیار. مقابل بَرض بمعنی کم: ماء غمر؛ آب بسیار. (اقرب الموارد ذیل برض). || دریای بسیارآب. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) میانه و معظم دریا. (منتهی الارب) (آنندراج). معظم البحر. (اقرب الموارد). || اسب نیکو. (منتهی الارب) (آنندراج). الفرس الجواد. (اقرب الموارد). || جامهء دراز فراخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || گروه مردم پراکنده از هر جای. (منتهی الارب) (آنندراج). گروه مردم. الغمر من الناس، جماعتهم و لفیفهم. (اقرب الموارد). انبوه مردم. ج، غِمار. || (ص) جوانمرد و فراخ خوی. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد کریم خوشخوی. الکریم الواسع الخلق. (اقرب الموارد). || مرد ناآزموده کار. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد بی تجربه. غُمر. غِمر. غَمَر. || نادان. احمق. ج، اَغمار. غُمر. غِمر. (اقرب الموارد). غافل. گول. || غمرالخلق. رجوع به همین ترکیب شود. || غمرالرداء. رجوع به همین ترکیب شود. || ثوب غمر؛ لباسی که تن را بپوشاند. لباس ساتر. || لیل غمر؛ شب بسیار تاریک. ج، غِمار، غُمور. (از اقرب الموارد).

غمر.

[غَ مَ] (ع مص) کینه گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). کینه داشتن. غمر صدره علیّ غمراً، غل. (اقرب الموارد). || چربش گرفتن دست، و از آن است مندیل الغمر یعنی دستمال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بوی و مزهء گوشت برگردیدن. (منتهی الارب). متغیر شدن و برگشتن مزهء گوشت. (از اقرب الموارد). شمغند شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || (اِ) گروه مردم از هر جای. گروه مردم. || چربش گوشت که به دست درماند. || کینه. ج، غُمور. (منتهی الارب). حقد. || مندیل الغمر؛ قاب دستمال، جل قابشور. || (ص) مرد ناآزموده کار. شخص بی تجربه. غَمر. غِمر. غُمر. (از اقرب الموارد).

غمر.

[غَ مِ] (ع ص) چربش آلوده. زَهِم. تأنیث آن غَمِرة. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). آلوده بچربی.

غمر.

[غُ] (ع ص) کارها ناآزموده. (مهذب الاسماء). ج، اَغمار. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). کار ناآزموده. (غیاث اللغات). مرد ناآزموده کار. ناشی. ناآزموده. نازیرک. || گول. ج، اَغمار. (منتهی الارب). نادان. احمق. (غیاث اللغات). غافل :
ندانستی تو ای خر غمر کبج لاک پالانی
که با خرسنگ برناید سروزن گاو ترخانی.
ابوالعباس.
بدو گفت کای غمر تنبل سگال
همی خویشتن با من آری همال.
اسدی (گرشاسب نامه).
نباید که شاهان پژوهش کنند
مرا همچو غمران نکوهش کنند.
اسدی (گرشاسب نامه).
هرگز به دروغ این فرومایه
جز جاهل و غمر و گربه کی شاند.
ناصرخسرو (دیوان تقوی ص126).
نخرد بجز غمر خارش بخرما
از این است با عاقلان خارخارش.
ناصرخسرو (ایضاً ص234).
مر مرا همچو خویشتن نه شگفت
گر نگونسار و غمر پندارند.
ناصرخسرو (ایضاً ص127).
این بود زیرک آن نباشد غمر
این نه بیمار و آن نه کوته عمر.سنایی.
وزین بازپس ماندگان قبایل
بجز غمر غمرالردائی نبینم.خاقانی.
چون نمایی چون ندیدستی به عمر
عکس مه در آب هم ای خام غمر.
مولوی (مثنوی).
تو شب و روز از پی این قوم غمر
چون شب و روزی مدد بخشاست عمر.
مولوی (مثنوی).

غمر.

[غُ مَ] (ع اِ) قدح خرد یا خردتر. (منتهی الارب). قدح کوچک، و بقولی کوچکترین قدحها. ج، غِمار، اَغمار. (از اقرب الموارد).

غمر.

[غُ مَ] (ع اِ) جِ غُمرة و غَمرة. (اقرب الموارد). رجوع به غُمرة و غَمرة شود.

غمر.

[غُ مُ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). آنکه در کارها بی تجربه باشد. (از قطر المحیط). کار ناآزموده. ناآزموده کار. رجوع به غَمر، غِمر و غُمر شود.

غمر.

[غِ] (ع اِ) تشنگی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). عطش. ج، اَغمار. (اقرب الموارد). || کینه. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). حقد. غل. (از اقرب الموارد). || (ص) مرد ناآزموده کار. (منتهی الارب). غُمر. غَمر. غَمَر. (اقرب الموارد). رجوع به غُمر شود.

غمر.

[غَ] (اِخ) مردی است از عرب. (منتهی الارب) (آنندراج). نام مردی از عرب است و این بمجاز بروی گفته شده است. (از تاج العروس).

غمر.

[غَ] (اِخ) وی پسر یزیدبن عبدالملک بن مروان بود. در عیون الاخبار و العقد الفرید داستانی از او نقل شده است. رجوع به عیون الاخبار ج1 ص207 و 208 و العقد الفرید جزء خامس ص246، 247 و 248 شود.

غمر.

[غَ] (اِخ) جمعی. صاحب الاصابة گوید: این نام غلط است و صحیح آن عمروبن الحمق است. رجوع به همین نام و رجوع به الاصابة جزء خامس ص200 شود.

غمر.

[غَ] (اِخ) آبی است به یمامه. (منتهی الارب) (آنندراج). آبی است از آبهای بنی اسد که خالدبن ولید در جنگهای رده بدانجا فرودآمد. و این آب در وادیی به همان نام غمر است و میان ثجر و تیماء قرار دارد. مردی از مسلمانان گوید :
جزی الله عنا طیئا فی بلادها
و معترک الابطال خیر جزاء
هم اهل رایات السماحة و الندی
اذا ما الصبا الوت بکل خباء
هم ضربوا بعثاً علی الدین بعدما
اجابوا منادی فتنة و عماء
و خال ابونا الغمر لایسلمونه
و ثجت علیهم بالرماح دماء
مراراً فمنها یوم اعلی بزاخة
و منها القصیم ذو زهی و دعاء.
(از معجم البلدان).

غمر.

[غَ] (اِخ) چاهی است دیرینه به مکه. (منتهی الارب) (آنندراج). چاهی قدیم است در مکه که بنوسهم آن را کنده اند. شاعر گوید :
نحن حفرنا الغمر للحجیج
تثج ماء ایما ثجیج.(از معجم البلدان).

غمر.

[غَ] (اِخ) کوهی است در مقابل تُوَّز شرقی، و توز از منازل راه مکه از سوی بصره است و جزء اعمال یمامه محسوب میشود. (از معجم البلدان).

غمر.

[غَ] (اِخ) اسب جحاف بن حکیم. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس).

غمر.

[غَ] (اِخ) شمشیر خالدبن یزیدبن معاویه. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس). از اسماء شمشیر. (المزهر سیوطی ص243).

غمر.

[غَ مَ] (اِخ) نام کوهی است و بعضی آن را به عین مهمله آورده اند. (از معجم البلدان).

غمر.

[غُ مَ] (اِخ) یا (ذوال ...)(1) نام وادیی در نجد است. عکاشة بن مسعدة السعدی گوید :
حیث تلاقی واسط و ذو اَمَر
و قد تلاقت ذات کهف و غمر.
(از معجم البلدان).
رجوع به ذوغمر و ذوالغمر شود.
(1) - رجوع به تاج العروس شود.

غمرات.

[غَ مَ] (ع اِ) جِ غَمرَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی). رجوع به غَمرة شود. (غیاث اللغات) (آنندراج) : و شکر بعد معالجة کل مغلق من الغمرات و مدافعة کل مولم من الملمات. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص300). و غمرات و عبرات اسقام و آلام را به مجاهدات و معالجت اطبا انجلا افتد. (تاریخ بیهق ص4). در حیاطت حفظ و صیانت حرز باری تعالی از این غمرات بسلامت برون افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص408). || غمرات موت؛ سختیهای مرگ. رجوع به غَمرة شود.

غمر اراکة.

[غَ رِ اَ کَ] (اِخ) نام جایی است. (از معجم البلدان).

غمرالخلق.

[غَ رُلْ خُ] (ع ص مرکب) مرد بسیاراحسان. سخی. (منتهی الارب) (آنندراج). خوشخوی. (اقرب الموارد).

غمرالرداء .

[غَ رُرْ رِ] (ع ص مرکب) مرد بسیارعطا. (از مهذب الاسماء). مرد بسیاراحسان و پربخشش و سخی، و مراد از رداء صاحب آن است چنانکه گویند ناصح الجیب و طاهرالثوب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). صاحب غیاث اللغات گوید: غمرالرداء یعنی فروگرفتن چادر اندام را، و به اصطلاح جوانمرد و فراخ جود و مرد بسیارخیر غیب پوش. در شرح خاقانی بمعنی سخاوت است زیرا که سخاوت عیوب صاحب خود را فرومیپوشد، چنانکه چادر صاحب خود را فرومیپوشد. مجازاً بمعنی کریم بسیارخیر، از قبیل زید عدل - انتهی :
وزین بازپس ماندگان قبائل
بجز غمر غمرالردائی نبینم.خاقانی.
گر خضر گردم بر آن غمرالرداء
هم ردا هم طیلسان خواهم فشاند.خاقانی.

غمران.

[غَ] (اِخ) موضعی است به بلاد بنی اسد. (منتهی الارب). نام جایی در بلاد بنی اسد است. شاعر در ذکر مواضع بنی اسد گوید :
الام علی نجد و من یک ذاهوی
یهیجه للشوق شتی یرابعه
تهجه الجنوب حین تغد و بنشرها
یمانیة و البرق ان لاح لامعه
و من لامنی فی حب نجد و اهله
فلیم علی مثل و اوعب خادعه
لعمرک للغمران غمرا مقلد
فذو نجب غلاّفه فد وافعه.
(از معجم البلدان).

غمر بنی جذیمة.

[غَ رِ بَ جُ ذَ مَ] (اِخ)جایی است در شام. در این مکان تا تیماء دو منزل فاصله است از ناحیهء شام. عدی بن الرقاع گوید :
لمن المنازل اقفرت بغباء
لو شئت هیجت الغداة بکائی
فالغمر غمر بنی جذیمة قد تری
مأهولة فخلت من الاحیاء...
(از معجم البلدان).

غمر ذی کندة.

[غَ رِ کِ دَ] (اِخ) نام جایی است که از مکه دو روز فاصله دارد و پشت وجرة واقع است. (از تاج العروس) (معجم البلدان)(1). عمر بن ابی ربیعه گوید :
اذا سلکت غمر ذی کندة
مع الصبح قصداً لها الفرقد
هنا لک اما تعزی الفؤاد
و اما علی اثرهم تکمد.(از معجم البلدان).
رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص168 شود.
(1) - در منتهی الارب چنین آمده: جایی میان مکه و یومان، و این نقل غلطی است از عبارت: موضع بینه و بین مکة یومان، وگرنه جایی بنام «یومان» نیست.

غم رسیده.

[غَ رَ / رِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آنکه بدو غم رسد. غم زده. غمناک :
هر یک چو غریب غم رسیده
از راه زمان ستم کشیده.نظامی.
چاره ای کن که غم رسیده کسم
تا یک امشب به کام دل برسم.نظامی.

غمرطی ء.

[غَ رِ طَیْ یِءْ] (اِخ) موضعی است مر طی را. (از منتهی الارب) (آنندراج). نام جایی است از آن قبیلهء طی. (از تاج العروس).

غمروات.

[غَ رَ] (اِ) به باشد که با تازی سفرجل گویند. (فرهنگ اسدی). بهی. آبی. رجوع به ابیب و غامی و به شود :
رنگ رخ من چو غمروات شد از غم
موی سر من سپید گشت چو مهرب(1).
(1) - ن ل: مترب. بنظر میرسد منجیک مزاح کرده و در این قطعه الفاظی از خود ساخته است که از جمله غمروات و مترب است.

غم روزی.

[غَ] (ص مرکب) آنکه غم نصیب وی باشد. غم رسیده. غمناک :
چون صبح درآمد بجهان افروزی
معشوقه بگاه رفتن از دلسوزی
میگفت دگر که با من غم روزی
صبحا چو شفق چون شفقت ناموزی.
انوری (دیوان ص628).

غمرة.

[غَ رَ] (ع اِ) سختی فراهم آمدنگاه چیزی. ج، غَمَرات، غِمار، غُمَر. (منتهی الارب) (آنندراج). سختی. (ترجمان علامهء جرجانی). دشواری. (دهار). سرگردانی و سختی. (مهذب الاسماء): غمرة الشی ء؛ شدته و مزدحمه. (از اقرب الموارد). تنگی و شدت. سختی مرگ. هر سختی که باشد. || انبوهی مردم. || گروه مردم پراکنده از هر جای. || بسیاری آب. ج، غِمار. (منتهی الارب) (آنندراج). آب بسیار. (ذیل اقرب الموارد). || گرداب. (مهذب الاسماء) (تفسیر ابوالفتوح رازی). || مجازاً بمعنی انهماک در باطل. (ناظم الاطباء). غفلت و جهل و حیرت و ضلالت. (تفسیر ابوالفتوح رازی) : فذرهم فی غمرتهم حتی حین. (قرآن 23/54). || غمرة الموت؛ سختی مرگ.

غمرة.

[غُ رَ] (ع اِ) روی شویه. (مفاتیح خوارزمی) (بحر الجواهر). نوعی از طلا که زنان بر روی مالند. (منتهی الارب) (آنندراج). نوعی از اطلیه که از ورس سازند و زنان بر روی مالند. (ناظم الاطباء). || زعفران. || (ص) زن گول. (منتهی الارب) (آنندراج). تأنیث غُمر. زن احمق و نادان و غافل. رجوع به غُمر شود.

غمرة.

[غَ رَ] (اِخ) آبخوری است در راه مکه، حد فاصل میان تهامه و نجد. (منتهی الارب). آبشخوری در راه مکه و یکی از منازل آنجاست. ابن الفقیه گوید: غمرة از اعمال مدینه در راه نجد است و رسول خدا (ص) عکاشة بن محصن را به جنگ آنجا فرستاد. (از معجم البلدان).

غمرة.

[غَ مِ رَ] (ع ص) دست چربش آلوده. (منتهی الارب): یدی من اللحم غمرة؛ ای زهمة. (اقرب الموارد). آلوده بچربی. || (اِ) جامه ای است سیاه رنگ که غلامان و داهان پوشند. (منتهی الارب). جامهء سیاه رنگی است که بندگان و کنیزان پوشند. (از اقرب الموارد).

غمرة.

[غَ رَ] (اِخ) کوهی است. شمردل بن شریک گوید :
سقی جدثاً اعراف غمرة دونه
ببیشة دیمات الربیع هو اطله
و مابی حب الارض الا جوارها
صداها و قول ظن انی قائله.
و ذوالرمة گوید :
تقضین من اعراف لین و غمرة
فلما تعرفن الیمامة عن عفر.
(از معجم البلدان).

غمره.

[غَ رَ] (اِخ) شهری از بلاد قوم لوط. رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص271 شود.

غمری.

[غُ] (حامص) (از: غمر + یاء مصدری) ناآزموده کاری. ناآزمودگی. ناشیگری. || غافل و نادان بودن. گول و احمق بودن. گولی. رجوع به غُمر شود :
هر آن کس که دارد روانش خرد
جهان را به غمری همی نسپرد.فردوسی.
فرستادهء شهریاران کشی
بغمری کشد این و بیدانشی.فردوسی.

غمری.

[غَ] (ص نسبی) منسوب است به غَمر که بطنی است از غافق. و بعضی به ضم غین گفته اند. (از انساب سمعانی) (اللباب فی تهذیب الانساب).

غمری.

[غَ / غُ] (اِخ) ولیدبن بکربن مخلدبن ابی زیاد غمری اندلسی، مکنی به ابوالعباس. حاکم ابوعبدالله و دیگران از وی روایت کنند. به عراق و خراسان سفر کرد و در دینور392 ه . ق. درگذشت. او ادیب و شاعر بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص178).

غمرین.

[] (اِخ) قریه ای است در مصر واقع در منوفیه. ضریح الولی منصور بدانجاست. (از اعلام المنجد).

غمریة.

[غَ ری یَ] (اِخ) آبی است متعلق به بنی عبس. (از منتهی الارب) (از معجم البلدان).

غمز.

[غَ] (ع مص) درخستن به دست. (منتهی الارب). درخستن به دست و سخت افشردن. (آنندراج). سخت افشردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (غیاث اللغات). فشردن. مالش دادن. مالیدن. || گاز گرفتن. دندان زدن. || فروبردن سوزن و امثال آن. (دزی ج2 ص227). || به چشم اشارت کردن. غمز بالعین و کذا غمز بالجفن. (منتهی الارب) (آنندراج). به چشم نمودن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). اشارت کردن. (دهار). اشارت کردن به چشم. (غیاث اللغات). ناز و غمزه و حرکت به چشم و ابرو. (برهان قاطع). چشمک زدن. اشاره کردن با چشم و مژه و ابرو و لب :
خطا کرد پرگار غمزش همانا
که رسم جفا بر من آن تنگخو زد.خاقانی.
سلطان انکار امیر اسماعیل در آن حالت بر نوشتگین دریافت و معاینه رمز و غمز چشم او بدید. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272ص174). || به بدی کس شتافتن و نمامی و سخن چینی وی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). وشایت. (مقدمة الادب زمخشری). تهمت کردن و سخن چینی. (غیاث اللغات). غمازی. سعایت. تضریب. چغلی کردن :
غمز است هر آنچه آز میگوید
مشنو به گزاف از آز غمازی.ناصرخسرو.
و نیز بدین قاعده هیچکس غمز و دروغ بر وزیر نتواند کردن. (فارسنامهء ابن البلخی ص92).
خازن کوهند مگو رازشان
غمز نخواهی مده آوازشان.نظامی.
|| آشکار گردیدن درد و عیب کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || آشکار کردن راز کسی. افشای سر: غمزت علیک نائب دمشق. (دزی ج2 ص227). || خمیدن و کژ گردیدن دابه از پای و لنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). خمیدن و کج شدن و لنگ شدن ستور. (از اقرب الموارد). || دست بر دنب و پهلوی تکه نهادن تا فربهی و لاغری وی معلوم نماید. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || نشاندن به زمین. (منتهی الارب).

غمز.

[غَ مَ] (ع ص) مرد سست. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد ضعیف. (اقرب الموارد). || مال هیچکاره و زبون و ستوران لاغر. (منتهی الارب) (آنندراج). شتران و گوسفندان پست و هیچکاره. (از اقرب الموارد).

غمزات.

[غَ مَ] (ع اِ) جِ غَمزة. رجوع به غَمزة شود.

غمزدا.

[غَ زِ / زُ] (نف مرکب) غمزدای. زدایندهء غم. آنکه یا آنچه غم را ببرد. تسلیت دهنده :
درّ بار و مشک ریز و نوش طبع و زهرفعل
جانفروز و دلگشا و غمزدا و لهوتن.
منوچهری.
غم دین زداید غم دنیی از تو
که بهتر ز غم غم زدایی نیابی.خاقانی.
یاد تو روح پرور و لطف تو دلفریب
نام تو غمزدا و کلام تو دلربا.سعدی.
رجوع به غمزدای شود.

غمزدای.

[غَ زِ / زُ] (نف مرکب) زدایندهء غم. غمزدا. رجوع به غمزدا شود :
پاینده باد میر بشادی و فرخی
بر کف گرفته بادهء رنگین غمزدای.فرخی.
طبع حسان مصطفایی کو
تا ثناهای غمزدای آرد.انوری.
|| (اِ مرکب) نام روز هشتم است از ماههای ملکی. (برهان قاطع). غمگسار. (ناظم الاطباء). رجوع به غمگسار شود.

غمزدایی.

[غَ زِ / زُ] (حامص مرکب)زدودن غم. بردن غم و اندوه. تسلیت. اسلاء.

غمزدگی.

[غَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب) غم و اندوه داشتن. رنج کشیدن و آزردگی. حالت شخص غمزده.

غم زدودن.

[غَ زِ / زُ دو دَ] (مص مرکب)بردن غم و اندوه. تسلیت :
غم از دل میزداید چون صباح عید رخسارت
نماز عید واجب میکند بر خلق دیدارت.
صائب (از آنندراج).

غمزده.

[غَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آنکه غم به وی رسد. غم رسیده. مغموم : ای عزیزان غمزده بنالید و ای یتیمان غمخوار بگریید. (قصص الانبیاء ص241). یاران غمزده می آیند که ای مهربان مشفق تو میروی ما را میگذاری. (قصص الانبیاء ص242).
گردن اعدات بادا از حسام غم زده
غمزده اعدات و احباب تو زآن غم شادکام.
سوزنی (دیوان ص172).
ای غمزدهء خاکی کز آتش غم جوشی
آبی که جز از آتش بر باد نخواهی شد.
خاقانی.
گر جان ما به مرگ منوچهر غمزده ست
تو دیر زی که دولت تو غم نشان ماست.
خاقانی.
علم الله که ز من غمزده تر
هیچکس نیست ز اخوان اسد.خاقانی.
این غمزده را گناه کم نیست
کآزرم تو هست هیچ غم نیست.نظامی.
کاین نامه که هست چون پرندی
از غمزده ای به دردمندی.نظامی.
من غمزده و تو نازنینی
با من به چه روی می نشینی.نظامی.
ور بود در حلقه ای صد غمزده
حلقه را باشد نگین ماتم زده.عطار.
هر جا که روی زنده دلی بر زمین تو
هر جا که دست غمزده ای بر دعای توست.
سعدی (غزلیات).
ز چشم غمزده خون میرود ز حسرت آن
که او به گوشهء چشم التفات فرماید.
سعدی (طیبات).
دوش می آمد و رخساره برافروخته بود
تا کجا باز دل غمزده ای سوخته بود.حافظ.
بازپرسید ز گیسوی شکن در شکنش
کاین دل غمزده سرگشته گرفتار کجاست.
حافظ.
زهی خجسته زمانی که یار بازآید
به کام غمزدگان غمگسار بازآید.
حافظ.

غمز عین.

[غَ زِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشمک زدن. مژه برهم زدن از روی ناز و کرشمه. (ناظم الاطباء). رجوع به غَمز و غَمزه شود.

غمزکاره.

[غَ رَ / رِ] (ص مرکب) آنکه کارش غمازی و سخن چینی باشد. غماز :
غمزکاره مباش چون خورشید
تات چون سایه وقف چه نکنند.خاقانی.

غمز کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)سخن چینی کردن. سعایت. وشایت. (تاج المصادر بیهقی) :
مرا غمز کردند کان پرسخن
به مهر نبی و علی شد کهن.
منسوب به فردوسی (از چهارمقالهء عروضی).
غمز کردندش که اینجا کودکی است
نامد او میدان که در وهم شکی است.
مولوی (مثنوی).

غمزگان.

[غَ زَ] (اِ) جِ غَمزه. رجوع به غمزه شود. این جمع بر خلاف قیاس است چه اسم معنی را معمو با «ها» جمع بندند و نظیر این است الفاظ سخنان و گناهان و غیره :
سروست و کوه سیمین جز یک میانش سوزن(1)
حصن است جان عاشق وز غمزگانش بلکن.
بوالمثل.
غمزگانت قصد کین دارند وز من در غمت
سایه ای مانده ست بوک این کین ز پیراهن کشند.
خاقانی.
(1) - کذا (!).

غمزة.

[غَ زَ] (ع مص) یک بار به چشم اشاره کردن. (ناظم الاطباء). اسم مرت از غَمز. ج، غَمَزات. رجوع به غَمز شود.

غمزه.

[غَ زَ / زِ] (ع مص، اِمص) غمزة. رعنایی بود و چشم برهم زدن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). رعنایی چشم و برهم زدن چشمک باشد و پندارم تازی است. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن). چشم برهم زدن و رعنایی باشد به کرشمه. (فرهنگ اوبهی). حرکت چشم و مژه برهم زدن باشد از روی ناز، و بعربی نیز همین معنی دارد. (برهان قاطع). چشم برهم زدن معشوق، و عرب نیز این را غمزه گویند. (صحاح الفرس). به ابرو و چشم اشارت کردن معشوق. (غیاث اللغات). چشم برهم زدن به کرشمه. و صاحب نفایس گوید عربی است. (فرهنگ رشیدی). اشاره کردن به چشم، و اشاره کردن ابرو و مژگان را نیز گفته اند. (از آنندراج). اشارات لطیف خوبان با چشم و ابرو و مژگان. ج، غمزگان. صاحب آنندراج گوید: غمزه با لفظ زدن و کردن استعمال شود، و این کلمات و ترکیب ها از صفات آن است: شوخ، بیباک، بی نیاز، مست، بدمست، رنگین، سرکش، ستم انگیز، خونریز، خونخوار، جانسوز، جهانسوز، جادو، جادوفریب، کافر، راحت گذار، اسلام دشمن، قتال، رهزن، فتان، فتنه گر، مردم شکار، صیدافکن، زهرپرور، نشترزن، سنان، خنجرفکن، خنجرگذار، ناوک انداز، پرفن، پرگار، حاضرجواب، مسلول، دلجوی، سحرآفرین، خاراشکاف، چابک عنان، چالاک، خفته، نیمخواب، زودآشنا. کلمات و ترکیبات زیر نیز از تشبیهات آن است: شاهباز، تیر خدنگ، ناوک پیکان، کیش، نیش، نشتر، تیغ و شمشیر :
بتی که غمزه اش از سندان کند گذاره(1)
دلم بمژگان کرده ست پاره پاره.
دقیقی (از فرهنگ اسدی).
کی دل بجای داری در پیش آن دو چشمش
گر چشم را بغمزه بگرداند از وریب.شهید.
خون ریخته می بینی گویی که چه خون است این
از غمزه بپرس آخر کاین خون بچه میریزی.
خاقانی.
ترکان کمین غمزهء تو
یاسج همه بر کمان نهاده.خاقانی.
در روی من ز غمزه کمانها کشیده ای
بر جان من ز طره کمینها گشاده ای.
خاقانی.
موکل کرده بر هر غمزه غنجی
زنخ چون سیب و غبغب چون ترنجی.
نظامی.
آن همه غوغای روز رستخیز
از مصاف غمزهء جادوی اوست.
عطار.
نه زور بازوی سعدی که دست و پنجهء شیر
سپر بیفکند از تیر غمزهء مسلول.
سعدی (طیبات).
چشمش به تیغ غمزهء خونخوار خیره کش
شهری گرفت قوت بیمار بنگرید.
سعدی (بدایع).
اگر غمزهء لطف را بجنباند بدان را به نیکان دررساند. (گلستان سعدی).
همه شب با خیال غمزه درگفت
مغیلان زیر پهلو چون توان خفت!
امیرخسرو.
چندین چه غمزه میزنی از بهر کشتنم
صید تو نیست زنده مکن رنجه شست را.
امیرخسرو.
چشم گوید غمزه کردستم حرام
گوش گوید چیده ام سوءالکلام.
مولوی (مثنوی).
ستم از غمزه میاموز که در مذهب عشق
هر عمل اجری و هر کرده جزایی دارد.
حافظ.
محتاج غمزه نیست گرت قصد خون ماست
چون رخت از آن توست به یغما چه حاجت است.
حافظ.
شاهد و ساقی به دست افشان و مطرب پای کوب
غمزهء ساقی ز چشم می پرستان برده خواب.
حافظ.
|| مژهء چشم. (صحاح الفرس) (برهان قاطع). || افشردن. (از غیاث اللغات). فشردن. || (اصطلاح عاشقان) کنایت از عدم التفات است. || (اصطلاح تصوف) بمعنی فیض و جذبهء باطن است که نسبت به سالک واقع شود. (کشاف اصطلاحات الفنون). || گاهی در شعر به تخفیف غَمز استعمال کنند :
ای با دل سودائیان عشق ترا کار آمده
ترکان غمزت را بجان دلها خریدار آمده.
خاقانی.
غمزش از غمزه تیزپیکان تر
خندش از خنده شکرافشان تر.نظامی.
(1) - کذا (!).

غمزهء اختر.

[غَ زَ / زِ یِ اَ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از روشنایی ستاره باشد بوقت دمیدگی صبح، و بعضی لرزش ستاره را گویند. (برهان قاطع). روشنی ستاره وقت دمیدگی صبح. (انجمن آرا). کنایه از توهم لرزهء ستاره و محو گردیدن از نظرهاست و آن را چشمک زدن ستاره نیز گویند. (آنندراج). غمزهء ستاره. (برهان قاطع). و رجوع به غمزه ستاره شود.

غمزه بازی.

[غَ زَ / زِ] (حامص مرکب)غمزه کردن. رجوع به غمزه و غمزه کردن شود :
میکرد بوقت غمزه بازی
بر تازی و ترک ترکتازی.نظامی.

غمزه زن.

[غَ زَ / زِ زَ] (نف مرکب)کرشمه نما و شوخ چشم. (ناظم الاطباء). آنکه غمزه زند. غمزه زننده. غمزه کننده. رجوع به غمزه شود :
زین پس وشاقان چمن نوخط شوند و غمزه زن
طوق خط و چاه ذقن پرمشک سارا داشته.
خاقانی.
شب مهتاب چون شب تاری
قصد خورشید غمزه زن کردی.خاقانی.
پیش که غمزه زن شود چشم ستارهء سحر
بر صدف فلک رسان خندهء جام گوهری.
خاقانی.

غمزه زنان.

[غَ زَ / زِ زَ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال غمزه زدن. غمزه کنان. رجوع به غمزه شود :
غمزه زنان چو بگذری سنبله موی و مه قفا
روی بتان قفا شود پیش صفای روی تو.
خاقانی.

غمزهء ستاره.

[غَ زَ / زِ یِ سِ رَ / رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) روشنایی ستاره باشد بوقت دمیدن صبح. غمزهء اختر. (از برهان قاطع). رجوع به غمزهء اختر شود.

غمزهء سرتیز.

[غَ زَ / زِ یِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فرح و بسیاری خوش منشی باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). کنایه از بسیاری خوش منشی باشد. (انجمن آرا).

غمزهء گل.

[غَ زَ / زِ یِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شکفتن گل. (انجمن آرا) (آنندراج).

غمزهء لاجوردی.

[غَ زَ / زِ یِ وَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از نازها و غمزه های غیرمکرر باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). کنایه از ناز و غمزه. (انجمن آرا). ناز خنک بی محل. (فرهنگ رشیدی) :
افتاده اگر کبود چشم تو چه باک
از غمزهء لاجوردیم ذوقی هست.
ظهوری (از فرهنگ رشیدی).

غمزهء نسرین.

[غَ زَ / زِ یِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شکفتن نسرین. (آنندراج) (برهان قاطع) :
غمزهء نسرین نه ز باد صباست
کز اثر خاک تواَش توتیاست.نظامی.

غمزی.

[غَ] (اِخ) محمد بن اسحاق عکاشی غمزی. رجوع به همین نام و اللباب فی تهذیب الانساب شود.

غمس.

[غَ] (ع مص) به آب فروبردن کسی را. (المصادر زوزنی). فروبردن در آب. (از منتهی الارب) (آنندراج). غمس چیزی، فروبردن چیزی را در آب. قَمس. (از اقرب الموارد). || خضاب کردن دست را بی نگار. (منتهی الارب) (آنندراج). در اقرب الموارد و قطر المحیط این معنی برای اغتماس آمده است: اغتمست المرأة؛ غمست یدها خضاباً مستویاً من غیر تصویر. (اقرب الموارد). و صاحب تاج العروس آرد: واغتمست المرأة غمساً، و یقال اختضبت المرأة غمساً اذا غمست یدها خضاباً مستویاً من غیر تصویر، و فی «الاساس» من غیر نقش - انتهی. || تذهیب. طلاکاری و زرنگاری: صورة وحش او طائر مغموس بالذهب. (دزی ج2 ص227). || فروبردن سنان در ثغرهء (حفره ای در چنبر گردن) کسی. (از اقرب الموارد). || غروب شدن نجم. (منتهی الارب) (از آنندراج). غایب شدن ستاره. (از اقرب الموارد). || خوردن غذا در قابلمه. (دزی ج2 ص227).

غمستان.

[غَ مِ] (اِ مرکب) جای غم و اندوه. غمکده. رجوع به غم شود.

غم سرای.

[غَ سَ] (اِ مرکب) جای غم و اندوه. خانهء غم. غمخانه. غمکده. غم جای. غمگاه. || کنایه از دنیاست :
در غم سرای عاریت از شادی
گر هیچ هست هیچکسان دارند.خاقانی.

غم سنج.

[غَ سَ] (نف مرکب) آن که غم را بسنجد. مبتلا به غم. غمکش. غمدیده. غمزده :
چو در بیداری و شادی بود رنج
چه باشد حال بیداران غم سنج.
امیرخسرو (از آنندراج).

غم سوز.

[غَ] (نف مرکب) آن که یا آنچه غم و اندوه را ببرد. غمزدا :
گرچه غم سوز و غصه کاه است او [ شراب ]
زو مخور(1) کآب زیرکاه است او.اوحدی.
(1) - ن ل: زو برم.

غمش.

[غَ مَ] (ع مص) تاریک شدن نظر کسی از گرسنگی یا تشنگی. و یا بمهمله سوء البصر اصلی، و بمعجمه عارضی که میرود. (منتهی الارب) (آنندراج). ضعیف شدن چشم با جریان اشک در اکثر اوقات. صفت آن اغمش است. (از المنجد).

غمشانی.

[] (اِخ) غشمانی. غشانی. در بعضی از کتب رجال همان احمدبن رزق است. رجوع به غشمانی، غشانی و ریحانة الادب ج3 شود.

غمش خانه.

[غُ مُ نَ] (اِخ) تلفظ عربی گموش خانه. نام شهری است در ترکیه. رجوع به گموشخانه و اعلام المنجد شود.

غمص.

[غَ] (ع مص) شکر نکردن نعمت را. (منتهی الارب) (آنندراج). ناسپاسی کردن نعمت را. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || خرد و خوار شمردن و بر هیچ ناداشتن چیزی را. || عیب گرفتن بر کسی سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج). عیب کردن کسی را. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || مسخره کردن. (دزی ج2 ص227). || سستی ورزیدن به حق کسی. || دروغ گفتن. یقال: لاتغمص علی؛ یعنی دروغ مباف بر من. || روان گردیدن خم چشم. (منتهی الارب) (آنندراج). ژفکین شدن چشم. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). و رجوع به غَمَص شود. || (اِ) خم چشم که روان باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). زفگ. چرک چشم و پیخال چشم. (از غیاث اللغات). ژفکاب.

غمص.

[غَ مَ] (ع مص) روان گردیدن خم چشم. (منتهی الارب). جاری شدن چرک تر چشم. (از اقرب الموارد). || (اِ) خم چشم که روان باشد. (منتهی الارب). رَمَص. (اقرب الموارد). و رجوع به غَمص شود.

غمص.

[غَ مِ] (ع ص) عیبگیر: رجل غمص علی النسب؛ بسیار عیب گیرنده بر نسب مردم. (از اقرب الموارد).

غمص.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ اَغمَص و غَمصاء . (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه ها شود.

غمصاء .

[غَ] (ع ص) زنی که خم چشم وی روان باشد. (ناظم الاطباء). زنی که در چشم او چرک تر باشد. تأنیث اَغمَص. (از اقرب الموارد). رجوع به اَغمَص شود.

غمض.

[غَ] (ع مص) آسان داشتن از کسی در خرید و فروخت. (منتهی الارب). تساهل و آسان گیری در بیع. غموض هم آمده است. (از اقرب الموارد). || رفتن. (منتهی الارب). رفتن در زمین و از نظر ناپدید شدن. (از اقرب الموارد). || درخلیدن و پوشیده شدن در گوشت. (منتهی الارب). فرورفتن و ناپدید شدن شمشیر در گوشت. (از اقرب الموارد). || (اِ) زمین پست و نرم و زمین مغاک. ج، غُموض، اَغماض. (منتهی الارب) (آنندراج). المطمئن من الارض. (اقرب الموارد). || مااکتحلت عینی غُمضاً و غَمضاً؛ یعنی نخفتم. (از منتهی الارب). || رجل ذوغمض؛ یعنی مرد گمنام و خوار. (از اقرب الموارد).

غمض.

[غُ] (ع مص) مااکتحلت عینی غُمضاً؛ یعنی نخفتم. (منتهی الارب). رجوع به غَمض شود.

غمض عین.

[غَ ضِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چشم فروخوابانیدن. (مقدمة الادب زمخشری). نادیده گرفتن. چشم پوشی. صرف نظر. تعمیه. گذشت. اغماض. تغافل. آسان گیری و تساهل. رجوع به غَمض شود.

غمط.

[غَ] (ع مص) خرد و خوار شمردن مردم را. منه الحدیث: انما ذلک من سفه الحق و غمط الناس؛ ای ان یری الحق سفهاً و جهلا و یحتقر الناس. (منتهی الارب). خوار داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). عیب کردن کسی را. (المصادر زوزنی). || شکر عافیت ننمودن. || خوار داشتن نعمت را و ناسپاسی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). ناسپاسی کردن نعمت را. (المصادر زوزنی). بطر نعمت و حقیر شمردن آنرا. (از اقرب الموارد). فیریدن. پرنعمت شدن. || بسختی فروخوردن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج). || کشتن ذبیحه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || انکار کردن حق. (از اقرب الموارد). || (اِ) زمین پست و نرم. (منتهی الارب) (آنندراج).

غمطی.

[غَ مَ طا] (ع ص) پیوسته بارنده: سماء غمطی؛ ابر پیوسته بارنده. (از منتهی الارب). دائمة المطر. (اقرب الموارد). غَبطی.

غمغمة.

[غَ غَ مَ] (ع مص) بانگ کردن گاوان در حال ترسیدن. (تاج المصادر بیهقی). بانگ کردن گاوان هنگام ترس. (از اقرب الموارد). || بانگ کردن مبارزان در جنگ. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). بانگ کردن دلیران هنگام کارزار. (از اقرب الموارد). || زیرلبی حرف زدن. (دزی ج2 ص228). || (اِ) بانگ گاوان وقت بیم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بانگ. ج، غَماغِم. (مهذب الاسماء). || بانگ و خروش دلیران در کارزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سخن ناپیدا. (منتهی الارب) (آنندراج). سخنی که آشکار و روشن نباشد. (از اقرب الموارد). و اما غمغمة قضاعة فصوت لایفهم بقطع حروفه. (درة الغواص حریری).

غم فرسودگی.

[غَ فَ دَ / دِ] (حامص مرکب) درماندگی از غصه و اضطراب. ناتوانی از اندوه و غم. (ناظم الاطباء). فرسودگی بسبب غم و اندوه. رجوع به غم شود.

غم فرسوده.

[غَ فَ دَ / دِ] (ص مرکب)ناتوان شده از غم و غصه. (ناظم الاطباء). آنکه غم او را بفرساید. غمزده. غمکش :
گرچه غم فرسودهء دوران بدم
مرگ عزالدین مرا فرسود و بس.خاقانی.

غم فزا.

[غَ فَ] (نف مرکب) آنکه یا آنچه غم افزاید. افزایندهء غم. غم افزا. غم فزای. رجوع به غم و غمفزای شود.

غم فزای.

[غَ فَ] (نف مرکب) بمعنی غم فزا. رجوع به همین ترکیب شود :
مبندید با رشک و با آز رای
که این غم فزای است و آن جانگزای.
(گرشاسب نامه).
آن غمگسار دینه مرا غمفزای گشت
وآن غمفزای گشته کنون غمگسار من.
ناصرخسرو.

غم فزایی.

[غَ فَ] (حامص مرکب) افزودن غم و اندوه. عمل غم افزا. رجوع به غم فزا و غمفزای شود.

غمق.

[غَ مَ] (ع مص) نمگین شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). نم برآمدن از زمین. (منتهی الارب) (آنندراج). نم نشستن بر زمین. نمناک شدن زمین. غمقت الارض غمقاً؛ رکبها الندی، فهی غَمِقة. || تباه شدن گیاه از بسیاری نمناکی و تری. (از اقرب الموارد).

غمق.

[غَ مِ] (ع ص) جای نمناک. المکان الذی رکبه الندی. || بلد غمق؛ شهری که آب بسیار و هوای نمناک داشته باشد. کثیرالمیاه رطب الهواء. (اقرب الموارد). || نبات غمق؛ گیاه گنده و تباه بوی از فزونی تری. (منتهی الارب) (آنندراج). گیاه گندیده و بدبوی از بسیاری آب. (از اقرب الموارد).

غمقة.

[غَ قَ] (ع اِ) بیماریی است که بر پشت پیدا میگردد. (منتهی الارب) (آنندراج). دردی که در کمر پیدا شود. داء یأخذ فی الصلب. (اقرب الموارد).

غمقة.

[غَ مِ قَ] (ع ص) زمین نمناک و گران. یا زمین نزدیک آب. لیلة غمقة کذلک. (منتهی الارب) (آنندراج). || قریة غمقة؛ دهی بسیارآب. (مهذب الاسماء). || لیلة غمقة؛ شب نمناک. شبی که باد در آن نوزد و نم آن بسیار باشد. (از اقرب الموارد).

غمکاه.

[غَ] (نف مرکب) آنکه یا آنچه از غم بکاهد. غمزدا. کاهندهء غم :
عرصه ای دیدم چون جان و جوانی بخوشی
شادی افزای چو جان و چو جوانی غمکاه.
انوری.

غمکده.

[غَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) جایگاه غم و اندوه. غمخانه. غم سرا. ماتمکده. بیت الحزن. خانهء دلگیر :
ناف تو بر غم زدند غم خور خاقانیا
کآنکه جهان را شناخت غمکده شد جان او.
خاقانی.
خاکش به آب سیل سرشت از پی شگون
روزی که دهر غمکده ام را بنا گذاشت.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
|| کنایه از دنیا :
شاد از چه ام از آنکه درین غمکده یکیست
درمان و درد و نیک و بد و سور و شیونم.
سیدحسن غزنوی.
خاقانی ازین کوچهء بیداد برو
تسلیم کن این غمکده را شاد برو
جایی ز فلک یافته ای بند تو اوست
جا را به فلک بازده آزاد برو.خاقانی.
|| (اصطلاح تصوف) مقام مستوری را گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص1558).

غم کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب) بمعنی غم خوردن. (آنندراج) :
هر کس بقدر طاقت خود میکند غمش
آهن بقدر جذبه به آهن ربا رسید.
نظیری (از آنندراج).

غمکش.

[غَ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه غم کشد. غمناک. غمدار. غمزده. غمدیده. غمرسیده :
چو پیروزه گشته ست غمکش دل من
ز هجران آن دو لب بهرمانی.
ابوالحسن بهرامی.
در سایهء آن زلف مشوش که تراست
ای بس دل سرگشته و غمکش که تراست.
انوری.
میی کوست حلوای هر غمکشی
ندیده بجز آفتاب آتشی.
نظامی (از آنندراج).

غم کشیدن.

[غَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)کشیدن غم و اندوه. تحمل غم. رجوع به غم شود :
به یک مرد از ایشان ز ما سیصد است
بدین رزمگه غم کشیدن بد است.فردوسی.
از دولت و سعادت او شادمان نشد
هر دل که از نحوست ایام غم کشید.
امیرمعزی (از آنندراج).
زین غم چو نمیتوان بریدن
تن دردادم به غم کشیدن.نظامی.
برنجد نازنین از غم کشیدن
نسازد نازکان را غم چشیدن.نظامی.
مانده نشدی ز غم کشیدن
وز طعنهء دشمنان شنیدن.نظامی.

غم کوفته.

[غَ تَ / تِ] (ص مرکب) آنکه یا آنچه غم او را بفرساید و درهم کوبد. غمزده. کوفته و خسته از غم :
پیش آی و مرا از طلب بوسه تهی کن
وین بار گران از دل غم کوفته بردار.
فرخی.
رجوع به غم شود.

غمگداز.

[غَ گُ] (نف مرکب) آنکه یا آنچه غم را بگدازد و از میان ببرد. غمزدا. رجوع به غم شود.

غمگسار.

[غَ گُ] (نف مرکب) بمعنی غمزدای... و چیزی که دورکننده غم بود. (از برهان). آنچه اندوه ببرد. آنچه غم را دور کند :
نه ز گیتی غمگساری اندر او جز بانگ غول
نه ز مردم یادگاری اندر او جز استخوان.
فرخی.
مطرب یاران بگو آن غزل دلپذیر
ساقی مجلس بیار آن قدح غمگسار.سعدی.
|| کنایه از مطلوب و محبوب. (از برهان قاطع). بمعنی غمخوار، چه گساردن بمعنی خوردن است. (غیاث اللغات). کنایه از رفیق و محبوب و غمخوار. (آنندراج) (انجمن آرا). دوست مونس و معتمد و رفیق همراز و همدم که هماره با شخص همراه باشد. (ناظم الاطباء). آنکه اندوه ببرد :
چنان دان که خرم بهارش تویی
نگارش تویی غمگسارش تویی.فردوسی.
کنون گر به رزمند یاران من
به بزم اندرون غمگساران من.فردوسی.
به تاوانْشْ دینار بخشم ز گنج
بشویم دل غمگساران ز رنج.فردوسی.
تو سرو جویباری تو لالهء بهاری
تو یار غمگساری تو حور دلربایی.فرخی.
آمد آن غمگسار جان و روان
آمد آن آشنای بوس و کنار.فرخی.
رازدار من تویی همواره یار من تویی
غمگسار من تویی من آن تو تو آن من.
منوچهری.
نگار تو اینک بهار من است
بر این پرنیان غمگسار من است.
اسدی (گرشاسب نامه).
همی گوید که هرگز نشنود خود
ندارد غم ولیکن غمگساری.ناصرخسرو.
زیرا که بروزگار پیری
جز شکر تو نیست غمگسارم.ناصرخسرو.
زیرا که بس است علم و حکمت
امروز ندیم و غمگسارم.ناصرخسرو.
دارد دل من غم ز غم چه پرسی
زآن پرس که یک غمگسار دارد.
مسعودسعد.
با دوستان تو خوشدل و مر دشمنانت را
درمانده گشته با غم و بی غمگسار دل.
سوزنی.
با بخت در عتابم و با روزگار هم
وز یار در حجابم و از غمگسار هم.
خاقانی.
آن را که غمگسار تو باشی چه غم خورد
وآن را که جان تویی چه دریغ عدم خورد؟
خاقانی.
خیال روی توام غمگسار و روی تو نه
بهر سویی که کنم راه راه سوی تو نه.
خاقانی.
می و نقل و سماع و یاری چند
میگساری و غمگساری چند.نظامی.
فروبسته کاری پیاپی غمی
نه کس غمگساری نه کس همدمی.نظامی.
جز سایه نبود پرده دارش
جز گریه نبود غمگسارش.نظامی.
منت پیوسته خواهم بود غمخوار
توام گرچه نباشی غمگساری.عطار.
همه روز گر غم خوری غم مدار
چو شب غمگسارت بود در کنار.
سعدی (بوستان).
راحت جانست رفتن با دلاَرامی به صحرا
عین درمانست گفتن درد دل با غمگساری.
سعدی (خواتیم).
چه خوش گفت این مثل یاری به یاری
که هر غم را بباید غمگساری.
امیرخسرو.
غم ارچه بی عدد باشد چو باران
توان خوردن به روی غمگساران.
امیرخسرو.
اینش سزا نبود دل حقگزار من
کز غمگسار خود سخن ناسزا شنید.حافظ.
زهی خجسته زمانی که یار بازآید
به کام غمزدگان غمگسار بازآید.حافظ.
گر نسازد غمگسار من به من
من غمش را غمگسار خود کنم.
صائب تبریزی (از آنندراج).
|| (اصطلاح تصوف) اثر صفت جمالی است که عموم و شمول دارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
-بادهء غمگسار؛ شرابی که غم و اندوه را بزداید و دور کند. (ناظم الاطباء).
|| (اِ مرکب) نام روز هشتم از هر ماه ملکی. (ناظم الاطباء). رجوع به غمزدا شود.

غمگسار بودن.

[غَ گُ دَ] (مص مرکب)غمخوار بودن. غمزدا بودن :
به چوگان و مجلس به دشت شکار
نرفتی مگر کو بدی غمگسار.فردوسی.
بهارش تویی غمگسارش تو باش
درین تنگ زندان زوارش تو باش.فردوسی.
چو کار آمدم پیش یارم بدی
بهر دانشی غمگسارم بدی.فردوسی.
کنون من کرا گیرم اندر کنار
که خواهد بدن مر مرا غمگسار.فردوسی.
یار من و غمگسار بود و کنون
غم بفزوده ست غمگسار مرا.ناصرخسرو.
کس نیابم که غمگسار بود
کس نبینم که آشنا باشد.مسعودسعد.
از آن عقیق که خونین دلم ز عشوهء او
اگر کنم گله ای غمگسار من باشی.حافظ.

غم گساردن.

[غَ گُ دَ] (مص مرکب) غم زدودن. غمخواری. رجوع به غم شود.

غمگسارنده.

[غَ گُ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)بمعنی غمگسار. غمخوار. غمزدا :
شده غمگسارنده شان هر دو زن
گه این پایکوب و گه آن دست زن.
اسدی (گرشاسب نامه).
رجوع به غمگسار شود.

غمگساری.

[غَ گُ] (حامص مرکب) دفع ملالت و دلتنگی. (ناظم الاطباء). گساردن غم. غمخواری. غمزدایی. دلداری و دلجویی :
هرچند که غمگین بود نخواهد
از پشه خردمند غمگساری.ناصرخسرو.
غمگساری در ابر میجویم
برق او دید هم نمی شاید.خاقانی.
در جهان هیچ سینه بیغم نیست
غمگساری ز کیمیا کم نیست.خاقانی.
|| مودت و دوستی و رفاقت و مؤانست و همدمی. (ناظم الاطباء). رجوع به غمگسار شود.

غمگساری کردن.

[غَ گُ کَ دَ] (مص مرکب) غمخواری کردن. دوست و رفیق و غمخوار بودن. دلداری دادن. رجوع به غم، غمگسار و غمگساری شود.

غم گسل.

[غَ گُ سِ / سَ] (نف مرکب) آنچه یا آنکه غم را ببرد. غمزدا. آنچه یا آنکه رشتهء غم را بگسلد :
سپهدار و گنج آکن و غم گسل
کدیور بطبع و سپاهی بدل.(گرشاسب نامه).

غمگن.

[غَ گِ] (ص مرکب) مخفف غمگین. با غم و اندوه. صاحب غم. محزون. رجوع به غم و غمگین شود :
ای آنکه غمگنی و سزاواری
وندر نهان سرشک همی باری.رودکی.
هر آنجا که ویران بد آباد کرد
دل غمگنان از غم آزاد کرد.فردوسی.
برون کرد باید ز دلها نهیب
گزیدن مر این غمگنان را شکیب.فردوسی.
بمن بخش ری را خرد یاد کن
دل غمگنان از غم آزاد کن.فردوسی.
همه تا کوشد اندر آن کوشد
که دل غمگنی کند شادان.فرخی.
خانهء او بهشت شد که در او
غمگنان را ز غم کنند آزاد.فرخی.
چرا بگرید زار ار نه(1) غمگن است غمام
گریستنش چه باید که شد جهان پدرام.
عنصری.
صحبت بدخو همه رنج است از آن
یارش ازو غمگن و او غمگن است.
ناصرخسرو.
چو نیک و بدش نیست باقی چه باشی
به نیک و بدش غمگن و شادمانه.
ناصرخسرو.
گر گنهم بخشی و گر سر بری
زین نشوم غمگن و زآن شادمان.خاقانی.
گر گونهء غمگنان ندارم
زآن نیست که هستم از تو خرم
دانی ز چه سرخ رویم ایراک
بسیار دمیدم آتش غم.
خاقانی (از آنندراج).
منم خرم و یک فتاده ست نقشم
شما غمگن و نقشتان شش فتاده ست.
خاقانی.
(1) - ن ل: ایرا نه.

غمگنی.

[غَ گِ] (حامص مرکب) بمعنی غمگینی. اندوه داشتن. حزم. رجوع به غم و غمگینی شود.

غمگین.

[غَ] (ص مرکب) اندوهناک. غمناک. نژند. اندوهمند. پژمان. غمنده. کظیم. (ترجمان القرآن تهذیب عادل). دژم. مغموم. رجوع به غم شود :
همی راند غمگین سوی طیسفون
پر از دردْ دل، دیدگان پر ز خون.فردوسی.
همه راه غمگین و دیده پرآب
زبان پر ز نفرین افراسیاب.فردوسی.
سپنجی سرای است دنیای دون
بسی چون تو زو رفت غمگین برون.
فردوسی (از لغت فرس اسدی).
قوم ما سخت غمگین، و چیرگی بیشتر مخالفان را بود و ضعف و سستی بر لشکر ما چیره شده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص591).
گر مستمند و با دل غمگینم
خیره مکن ملامت چندینم.ناصرخسرو.
خرم ترم آنگه بین، کز خوی توام غمگین
کز هرچه کنم تسکین صفرای تو اولیتر.
خاقانی.
طبع غمگین چه کنم زآنچه گذشت
دل از آنچ آید شادان چه کنم.خاقانی.
مراد من چنانست ای هنرمند
که بگشایی دل غمگینم از بند.نظامی.
خلق را بر نالش من رحمت آمد چند بار
خود نگویی چند نالد سعدی غمگین من.
سعدی (بدایع).
من اهل دوزخم ار بی تو زنده خواهم ماند
که در بهشت نیارد خدای غمگینم.
سعدی (طیبات).
بر بستر هجرانت بینند و نپرسندم
کای سوخته خرمن گو آخر ز چه غمگینم.
سعدی (طیبات).
روزگاری است که سودای بتان دین منست
غم این کار نشاط دل غمگین منست.
حافظ.
چگونه شاد شود اندرون غمگینم
به اختیار که از اختیار بیرون است.حافظ.

غمگین بودن.

[غَ دَ] (مص مرکب)غمناک بودن. اندوهگین بودن :
مباش غمگین یک لفظ یاد گیر لطیف
شگفت و کوته لیکن قوی و بابنیاد.کسائی.
ور از من بدآگاهی آرد کسی
مباش اندرین کار غمگین بسی.فردوسی.
وز آن پس فرستاد نزد پلاش
که از مرگ پیروز غمگین مباش.فردوسی.
غم آن کسی خوردن آیین بود
که او بر غمت نیز غمگین بود.
اسدی (گرشاسب نامه).
با نور ماه شب نبود تاری
با علم حق دل نبود غمگین.ناصرخسرو.
نیی آگه که گر غمگین نبودی
نبایستیت هرگز غمگساری.ناصرخسرو.
ز بهر آنچه کآید با تو گر غمگین بوی شاید
ز بهر آنچه کایدر ماند خواهد چون بوی مغتم.
ناصرخسرو.

غمگین داشتن.

[غَ تَ] (مص مرکب)غمگین کردن. اندوهناک کردن :
تو دل را بدین کار غمگین مدار
میان دو ابرو پر از چین مدار.فردوسی.
تهمتن بدو گفت کای شهریار
دلت را بدین کار غمگین مدار.فردوسی.
دل از دیری کار غمگین مدار
تو نیکی طلب کن نه زودی کار.
اسدی (گرشاسب نامه).

غمگین شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب)غمناک شدن. غم و اندوه داشتن. رجوع به غمگین گشتن شود :
در دژ ببستند و غمگین شدند
پر از غم دل و دیده خونین شدند.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج1 ص401).
تو از مرگ من هیچ غمگین مشو
که اندر جهان این سخن نیست نو.
فردوسی.

غمگین کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)اندوهناک کردن. غمناک کردن :
جهانا چند ازین بیداد کردن
مرا غمگین و خود را شاد کردن.نظامی.
آتش صنعت اگر غمگین کند
سوزش از امر ملیک دین کند.
مولوی (مثنوی).
رجوع به غمگین داشتن شود.

غمگین گشتن.

[غَ گَ تَ] (مص مرکب)اندوهناک شدن. غمناک شدن. رجوع به غمگین شدن شود.

غمگین نواز.

[غَ نَ] (نف مرکب) آنچه یا آنکه غمگین را بنوازد. دلجویی کننده از شخص غمگین. نوازندهء غمگین :
مغنی بدان ساز غمگین نواز
درین سوزش غم مرا چاره ساز.نظامی.

غمگینی.

[غَ] (حامص مرکب) آزردگی و رنج و اندوه و ملالت. (ناظم الاطباء). غمگین بودن. اندوهناک شدن. رجوع به غمگنی شود.

غمل.

[غَ] (ع مص) نبات بر یکدیگر افتادن. (تاج المصادر بیهقی). درهم و بر همدیگر روییدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). نشستن و افتادن گیاه روی یکدیگر. غمل النبات غملا؛ رکب بعضه بعضاً. (اقرب الموارد). || ادیم بپوشیدن تا سست شود که موی از وی باز توان کردن. (تاج المصادر بیهقی). پوست خورش داده پیچیدن و بجای نهادن تا نرم یا فاسد گردد، یا در تک پارگین یا زیر ریگ نهادن تا نرم گردد و بوی گند و پشم بریزد. (منتهی الارب) (آنندراج). تباه و فاسد کردن ادیم، و بقولی نهادن آن در زیر پوششی تا پشم آن بریزد. (از اقرب الموارد). || میوه در زیر چیزی کردن تا بپزد. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). میوهء نیم رس یا نارسیده را خوابانیدن تا تمام رسد. (منتهی الارب) (آنندراج). پوشیدن بسر (غورهء خرما) را تا برسد. غمل البسر غم؛ غمه لیدرک. (اقرب الموارد). || فروپوشیدن کسی را تا خوی آرد. (منتهی الارب) (آنندراج). پوشانیدن کسی را تا عرق کند. (از اقرب الموارد). جامه بر مردم و بر ستور افکندن تا خوه گیرند. (تاج المصادر بیهقی). || نیکو و اصلاح کردن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بهم نهادن انگور را. (منتهی الارب) (آنندراج). روی هم نهادن انگور را. (از اقرب الموارد).

غمل.

[غَ مَ] (ع مص) فاسد و تباه گردیدن زخم از عصابه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). تباهی زخم بجهت بستن عصابه. || فاسد شدن گوشت و هر چیز دیگر چون پوشیده شود و بگندد. (از اقرب الموارد). || گندیدن چیزی از برهم آمدن و بهم پیچیدن. (از اقرب الموارد).

غمل.

[غَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). نام جایی است. شاعر گوید :
کیف تراها و الرجال تقبض
بالغمل لیلا و الحداة تنغض.
(از معجم البلدان).

غمل.

[غُ مَ] (اِخ) رودخانه ای است در افغانستان که از نزدیکی غزنین سرچشمه میگیرد. (از اعلام المنجد).

غملاج.

[غِ] (ع ص) بمعنی غَملَج است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَملَج شود.

غملاس.

[غِ] (ع ص) شقشقة غملاس؛ شقشقهء سطبر، و آن ریه مانندی است که شتر وقت مستی از دهان برآرد. (منتهی الارب) (آنندراج). شقشقة ضخمة. (اقرب الموارد). رجوع به شقشقة شود.

غملج.

[غَ لَ] (ع ص) آنکه بر یک روش و حال نپاید؛ گاهی قاری و گاهی شاطر و وقتی بخیل و وقتی سخی و باری شجاع و باری جبان باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از تاج العروس). مؤنث آن نیز غَملَج است. (از اقرب الموارد). غَمَلَّج. غِملاج. غُملوج. غِملیج. غُمالِج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غملج.

[غُ لُ] (ع ص) آنکه اندامی درشت و قامتی بلند دارد. درشت اندام درازبالا. غِملیج. (از المنجد).

غملج.

[غَ مَلْ لَ] (ع ص) بمعنی غَملَج. تأنیث آن نیز غَمَلَّج است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَملَج شود. || مرد درازگردن مانند غَمَلَّط. (از تاج العروس).

غملس.

[غَ مَلْ لَ] (ع ص) بمعنی پلید دلیر بیباک است، و آن را وصف گرگ آرند و گویند: ذئب غملس؛ یعنی گرگ خبیث جری. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد).

غملط.

[غَ مَلْ لَ] (ع ص) درازگردن هرچه باشد. (منتهی الارب). درازگردن. (از اقرب الموارد).

غملوج.

[غُ] (ع ص) بمعنی غَملَج است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مؤنث آن غُملوجة است. (اقرب الموارد). || (اِ) شاخه ای که در سایه روید. ج، غَمالیج. (از المنجد).

غملوجة.

[غُ جَ] (ع ص) مؤنث غُملوج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غُملوج و غَملَج شود.

غملوط.

[غُ] (ع ص) مرد درازگردن. (از اقرب الموارد).

غملول.

[غُ] (ع اِ) رودبار درخت ناک. یا رودبار دراز کم پهن درهم پیچیده گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین نشیب بسیاردرخت. (مهذب الاسماء). وادی تنگ پردرخت و گیاه پیچیده، و گفته اند: وادی پردرخت دراز و کم پهنا که گیاه درهم و پیچیده داشته باشد. (از اقرب الموارد). || هر چیز انبوه و فراهم آمده از درخت و ابر و تاریکی تا آنکه زاویه را هم غملول نامند. (منتهی الارب) (آنندراج). هر فراهم آمدهء تاریک و تراکم درخت یا ابر یا ظلمت یا زاویه. کل مجتمع اظلم و تراکم من شجر او غمام او ظلمة. ج، غَمالیل. (اقرب الموارد). || پشتهء بلند. (منتهی الارب) (آنندراج). رابیة. (اقرب الموارد). || برغست. (مهذب الاسماء) (برهان قاطع). تره ای است که پزانیده میخورند آن را. (منتهی الارب) (آنندراج). بقلة دستیة تبکر فی اول الربیع تؤکل مطبوخة. (اقرب الموارد). بجند. پژند. بژند. تُملول. رجوع به برغست شود.

غملی.

[غَ لا] (ع ص، اِ) جِ غَمیل. (المنجد)(1). رجوع به غَمیل شود.
(1) - در ناظم الاطباء غَملی مفرد بشمار آمده، و ظاهراً نادرست است.

غملی.

[غَ مَ لا] (اِخ) جایی است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

غملیج.

[غِ] (ع ص) بمعنی غَملَج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَملَج شود. || درشت اندام درازبالا. آنکه اندامی درشت و قامتی بلند دارد. الغلیظ الجسم الطویل. (المنجد).

غملیجة.

[غِ جَ] (ع ص) مؤنث غِملیج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غِملیج و غَملَج شود.

غمم.

[غَ مَ] (ع مص) فروگرفتن موی پیشانی و قفا را. (منتهی الارب). || از عیوب خلقیهء اسب است و آن بسیار بودن موی پیشانی است چنانکه چشم را فراگیرد. (از صبح الاعشی ج2 ص24).

غمن.

[غَ] (ع مص) بمعنی غَمل در خرما و پوست. (تاج المصادر بیهقی). نرم کردن پوست. (المصادر زوزنی). پوست ترکرده خورش داده زیر چیزی نهادن تا پشم بریزد. (منتهی الارب) (آنندراج). بمعنی غَمل است. (از اقرب الموارد). رجوع به غَمل شود. || غورهء خرمای نارسیده را خوابانیدن تا برسد. بمعنی غَمل است. || جامه برافکندن بر کسی تا خوی کند. غَمل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درآورده شدن در زمین. غُمِنَ فی الارض (مجهو). (منتهی الارب) (آنندراج). داخل گردانیده شدن و پوشانیده شدن در زمین. (از اقرب الموارد).

غمناک.

[غَ] (ص مرکب) اندوهگین. غمگین. غمین. با غم و اندوه. محزون. غمنده :ایشان بازگشتند سخت غمناک، که جوانان کار نادیدگان بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص426). من که آلتونتاشم اینک بفرمان علی میروم و سخت غمناک و لرزانم بدین دولت بزرگ. (تاریخ بیهقی ایضاً ص81). من بازگشتم سخت غمناک و متحیر. (تاریخ بیهقی ایضاً ص325). آن روز که حسنک را بر دار کردند، استادم بونصر روزه بنگشاد و سخت غمناک بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص185). جبرئیل در حال بیامد و بر بالین مصطفی بنشست غمناک، و رسول را سلام کرد. (قصص الانبیاء ص244). و بکردار غمناکان نشسته بود. (مجمل التواریخ و القصص). گفت ترا چون غمناک می بینم. (کلیله و دمنه).
بردی دل من ناگهان کردی به زلف اندر نهان
روزی نگفتی کای فلان اینک دل غمناک تو.
خاقانی.
جانم به حشمت تو نه غمناک خرم است
کارم به همت تو نه بدتر نکوتر است.
خاقانی.
پس به نزدیک مرد شهری آمد و چون غمناکی مستمند بنشست. (سندبادنامه ص301).
چون آن گلبرگ رویان بر سر خاک
گل صدبرگ را دیدند غمناک.نظامی.
چو پیش تخت شد نالید غمناک
برسم مجرمان غلطید بر خاک.نظامی.
من آن تشنه لب غمناک اویم
که او آب من و من خاک اویم.نظامی.
غمناک نباید بود از طعن حسود ای دل
باشد که چو وابینی خیر تو درین باشد.
حافظ.

غمناک.

[غَ] (اِخ) (حکیم...) از شاعران دربار سامانیان و معاصر رودکی بود. ابیاتی پراکنده در کتب قرن پنجم هجری از جمله فرهنگ اسدی از وی مانده است. رجوع به احوال و اشعار رودکی ص458 شود.

غمناک شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب)اندوهگین شدن. غمگین شدن. غم و اندوه داشتن :
چو ویسه چنان دید غمناک شد
دلش گفتی از غم بدو چاک شد.فردوسی.
گفت: این حدیث بر ایشان پدید نباید کرد که غمناک شوند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص140). البته نخواهم که شفاعت کنی که بهیچ حال قبول نکنم و غمناک شوی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص163). محمودیان این حدیثها بشنودند سخت غمناک شدند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص235).
ازین آگهی نزد ضحاک شد
ز بس مهر مهراج غمناک شد.
اسدی (گرشاسب نامه).
و پیوسته بسبب عدلی که داشت بشادمانی زیست یک روز غمناک نشد. (قصص الانبیاء ص37). آنها که مسلمان بودند غمناک شدند. (قصص الانبیاء ص134). گفت دل خوش دار و از آنچه مردمان میگویند غمناک مشو. (قصص الانبیاء ص234). و چون خبر قتل او به کیخسرو رسید غمناک شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص44). و علی از خبر مالک اشتر عظیم غمناک شد. (مجمل التواریخ و القصص).
خوی فلک بین که چه ناپاک شد
طبع جهان بین که چه غمناک شد.خاقانی.
این گفت و فتاد بر سر خاک
نظاره کنان شدند غمناک.نظامی.
و رجوع به غمناک گردیدن و غمناک گشتن شود.

غمناک کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب)اندوهگین کردن. غمگین کردن :
ای دل چو زمانه میکند غمناکت
ناگه برود ز تن روان پاکت.خیام.

غمناک گردیدن.

[غَ گَ دَ] (مص مرکب) اندوهگین شدن. غمناک شدن :
ز کین تو غمناک گردد عدو
زداشاب تو شاد گردد ولی.
منوچهری (دیوان ص230).
رجوع به غمناک شدن و غمناک گشتن شود.

غمناک گشتن.

[غَ گَ تَ] (مص مرکب)غمگین شدن. اندوهناک شدن : در ساعتی خبر یافتند و به امیر محمود رسانیدند، سخت غمناک گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص249). رجوع به غمناک شدن و غمناک گردیدن شود.

غمناکی.

[غَ] (حامص مرکب) غمگین بودن. غمناک و اندوهگین بودن :
شد درین خشت خانهء خاکی
خشت نمناک شد ز غمناکی.نظامی.
دید کین خیلخانهء خاکی
نارد الا غبار غمناکی.نظامی.
خاک زر شد هیأت خاکی نماند
غم فرح شد خار غمناکی نماند.مولوی.
کتبت قصة شوقی و مدمعی باکی
بیا که بی تو بجان آمدم ز غمناکی.حافظ.
|| (ص نسبی) منسوب به غمناک. شخص اندوهگین :
چون گریزانی ز نالهء خاکیان
غم چه ریزی بر دل غمناکیان.
مولوی (مثنوی).

غم نامه.

[غَ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامه ای که حکایت از غم و اندوه کند. نامهء غم انگیز :
چو مادر فروخواند غم نامه را
سیه کرد هم جام و هم جامه را.نظامی.

غمند.

[غَ مَ] (ص مرکب) (مخفف غم مند). غمناک. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری ج2 ص179 الف). اصل این ترکیب غم مند بوده برای تخفیف یک میم را انداخته اند. (از فرهنگ شعوری).

غمنده.

[غَ مَ دَ / دِ] (ص مرکب) (مخفف غم منده). بمعنی غمگین و غم اندوز و غمناک و آزرده باشد. (برهان قاطع). غمناک. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). اندوهگین. (فرهنگ اوبهی). حزین. محزون. غمین. مغموم. مهموم :
جهانبخشا تو آن شاهی که باشد
ز نامت شادی جان غمنده.شمس فخری.

غمنده شدن.

[غَ مَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) اندوهناک شدن. غمگین شدن : گفت ای مردمان ابوعبیده را کشتند و مسلمانان را هزیمت کردند، لیکن غمنده مشوید. (تاریخ اعثم کوفی ص40).

غم نشان.

[غَ نِ] (نف مرکب) نشانندهء غم. تسکین دهندهء اندوه :
غمخوار ترا بخاک تبریز
جز خاک تو غم نشان مبینام.خاقانی.
گر جان ما بمرگ منوچهر غمزده ست
تو دیر زی که دولت تو غم نشان ماست.
خاقانی.
خاقانی از تیمار تو حیران شد اندر کار تو
ای جان او غمخوار تو، تو غم نشان کیستی؟
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 666).

غمنة.

[غُ نَ] (ع اِ) سپیده. (منتهی الارب). اسفیداج. (اقرب الموارد) (نشوء اللغة العربیة ص90). سپیداج. سفیداب. رجوع به سفیدآب شود. || روشویه که زنان بر روی مالند. (منتهی الارب). الغمرة تطلی بها المرأة وجهها. (اقرب الموارد). || غالیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || طناب کلفت کشتی. طناب لنگر کشتی. (دزی ج2 ص228).

غمو.

[غَمْوْ] (ع مص) فروگرفتن خانه را به گل و چوب. (منتهی الارب). پوشیدن خانه را به گل و چوب. غَمْیْ. (از اقرب الموارد).

غموان.

[غَ مَ] (ع اِ) مثنای غَما. (اقرب الموارد). مثنای غَمیً. (منتهی الارب). رجوع به همین کلمه شود.

غمود.

[غُ] (ع مص) افزون گردیدن دسته های برگ عرفط چندانکه فروپوشد خار را. (منتهی الارب) (آنندراج). انبوهی برگهای درخت عرفط چنانکه خار را بپوشد. (از اقرب الموارد). || خشک گردیدن چاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

غمود.

[غُ] (ع اِ) جِ غِمد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غِمد شود.

غمور.

[غُ] (ع اِ) جِ غَمر و غَمَر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه ها شود.

غمورة.

[غُ رَ] (ع مص) بسیار گردیدن آب. یقال: مااشد غمورة هذا النهر! || (اِمص) فراخ خویی و جوانمردی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). یقال: رجل غمر بین الغمورة؛ یعنی مرد بسیار سخی که سخاوت وی آشکار باشد. (منتهی الارب).

غموز.

[غَ] (ع ص) ناقه ای که تا بر کوهان وی دست نمالند فربهی از لاغری آن ندانند. (منتهی الارب) (آنندراج). ناقهء عروک. (اقرب الموارد).

غموس.

[غَ] (ع ص) کار سخت. (دهار). کار سخت دشوار در سختی و شدت فروبرنده. || ناقه که حملش نمایان نگردد تا وقت زادن. || ناقه ای که در مغز استخوانش شک باشد که تباه و گداخته است یا سخت و محکم. || شتر مادهء باردار که دنب برندارد تا بار آن پیدا گردد. || زخم گذاره. (منتهی الارب) (آنندراج). طعنهء فراخ. (مهذب الاسماء). || الیمین الغموس؛ سوگند دروغ که صاحب خود را در گناه فروبرد سپس آن در دوزخ. یا سوگند دروغ که صاحبش دیده و دانسته کذب کند و سوگند خورد تا مال غیر را تلف نماید. (منتهی الارب) (آنندراج). سوگندی به دروغ، و آن را یمین غموص به صاد نیز گویند. سوگندی که در این آیه از آن منع شده است: لایؤاخذکم الله باللغو فی ایمانکم ولکن یؤاخذکم بما عقدتم الایمان. (قرآن 5/89) :
خاک بر سر دبیر حضرت را
چون نداند همی یمین ز غموس.سنایی.

غموس.

[غُ] (ع مص) فروشدن. (مصادر زوزنی). غایب و ناپدید شدن. غمس النجم؛ غاب. (اقرب الموارد). || به آب فروشدن. (مصادر زوزنی).

غم و شادی.

[غَ مُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) اندوه و خوشی :
گنج و مار و گل و خار و غم و شادی بهمند.
سعدی (گلستان).
- غم و شادی گفتن؛ درد دل کردن. حکایت حال کردن : من بانگی بر وی زدم عبدوس بشنیده است و با حاتمی غم و شادی گفته است که این بوسهل از فساد فرو نخواهد ایستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص323). چون بمقر و مطلب رسید و جمال او بدید ساعتی غم و شادی گفتند و لشکری خلوتی خواست. (سندبادنامه).

غموص.

[غَ] (ع ص) رجل غموص الحنجرة؛ یعنی سخت دروغگوی. (منتهی الارب) (آنندراج). کذاب. (اقرب الموارد). || یمین غموص؛ بمعنی یمین غموس. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَموس شود. || (اِخ) نام یکی از دو شِعری. غُمَیصاء . (اقرب الموارد). شِعرای شامیه. رجوع به شِعری شود.

غموص.

[غُ] (ع مص) هامون شدن زمین. (تاج المصادر بیهقی). پست و مغاک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). پست بودن زمین. (از تاج العروس). || رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). رفتن و ناپدید شدن در زمین. (از اقرب الموارد). || دورمعنی و باریک شدن سخن. (منتهی الارب). دور شدن سخن از فهم. (از اقرب الموارد). پیچیدگی.

غموض.

[غُ] (ع اِ) جِ غَمض. (منتهی الارب). رجوع به همین کلمه شود.

غموض.

[غَ] (اِخ) نام قلعه ای از قلاع خیبر. (غیاث اللغات) (آنندراج). یکی از قلعه های خیبر و آن حصن بنی الحقیق است، و بدانجا رسول خدا صفیه دختر حیی بن اخطب را بزنی برگزید و صفیه پیش از این زن کنانة بن ربیع بن ابی الحقیق بود. (از معجم البلدان).

غموضت.

[غُ ضَ] (ع مص) پوشیدگی سخن. غُموضة. رجوع به همین کلمه شود.

غموضة.

[غُ ضَ] (ع مص) پست و مغاک گردیدن جای. (منتهی الارب) (آنندراج). پست بودن زمین. غماضة. (اقرب الموارد). || دورمعنی و باریک گردیدن سخن. (منتهی الارب). پوشیدگی سخن و دور از فهم بودن آن.

غم و غصه.

[غَ مُ غُصْ صَ / صِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) اندوه و ملالت. حزن. رجوع به غم و به غصه شود.

غموم.

[غُ] (ع اِ) جِ غَمّ. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به همین کلمه شود : و چون ساقی قضا کاسات صبر طعم مر المذاق غموم بر عموم مالامال متواتر و متوالی گردانیده بود... (جهانگشای جوینی). || ستارگان خرد پوشیده. (منتهی الارب) (آنندراج). النجوم الصغار الخفیة. (اقرب الموارد).

غمة.

[غَمْ مَ] (ع ص) لیلة غمة؛ شب سخت گرم. (منتهی الارب) (آنندراج). شب گرم یا غم انگیز. (از اقرب الموارد).

غمة.

[غُمْ مَ] (ع اِ) اندوه. (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). غم. کربة. حزن. || هر آنچه چیزی را بپوشاند. (از اقرب الموارد). || تک مشک روغن و تک دریا و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || حیرت و شبهه. هو فی غمة؛ ای حیرة و شبهة و لبس. ج، غُمَم. (اقرب الموارد). || امر غمة؛ کار مشتبه و پوشیده که موجب اندوه باشد. منه قوله تعالی : ثم لایکن امرکم علیکم غمة. (قرآن 10/71). یقال: صمنا للغمة؛ یعنی جهت اشتباه روزه داشتیم. (منتهی الارب) (آنندراج). || ظرفی که در آن غذا بپزند: و لایخرج الرؤوس من الغمة حتی ینتهی نضجها. (معالم القربة فی احکام الحسبة ص106).

غمی.

[غَ] (ص نسبی) غمناک. (آنندراج). غمگین. غم دار. غمین. اندوهناک. اندوهگین :
رسیدند یاران لشکر بدوی
غمی یافتندش پر از آب روی.فردوسی.
همی گفت کاینم جهاندار داد
غمی بودم از بهر تیمار داد.فردوسی.
دو هفته همی گشت با یوز و باز
غمی بود از آن رنج و راه دراز.فردوسی.
برادر ملکی کز نهیب او غمیند
به روم قیصر روم و به چین سپهبد چین.
فرخی.
عید او فرخ و فرخنده و او شاد به عید
دشمنانش غمی و بیکس و محتاج به نان.
فرخی.
استادم بونصر رحمة الله علیه به هرات چون دلشکسته و غمی بود... امیر... دلگرم کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص139). همه غمی و ستوه ماندند از بی علفی و گرسنگی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص625).
وز قسمت ارزاق بپرسیدم و گفتم
چونست غمی زاهد و بیرنج ستمگر.
ناصرخسرو.
هستند ناصحانت ز ناز و نعم غنی
چونانکه حاسدانت ز بار نقم غمی.سوزنی.
هر بن مویت غمی و ناله کنان است
هر سر مویت که آه یار تو گم شد.خاقانی.
شاد دلم زآنکه دل من غمی است
کآمدن غم سبب خرمی است.نظامی.
نه نه غم او نه جنس آن بود
کز عادت او غمی توان بود.نظامی.
|| (حامص) غمگینی. غمناکی. اندوهناکی :
ز تو [ خدا ] شادمانی و از تو غمی ست
یکی را فزونی دگر را کمی ست.فردوسی.

غمی.

[غَ ما] (ع حرف تنبیه) لغتی است در اما، غمی والله بمعنی اما والله. (از منتهی الارب). در اقرب الموارد غما به الف آمده است. رجوع به غَما شود.

غمی.

[غَمْ ما] (ع اِ) تیرگی. (منتهی الارب). غبارآلود بودن. غبرة. (اقرب الموارد). || تاریکی. (منتهی الارب). ظلمت. (اقرب الموارد). || سختی که قوم را در جنگ اندوهناک گرداند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کار دشوار بی راه روی. غَمّی. (منتهی الارب). کار سختی که بدان راه نیابند. (از اقرب الموارد). || (ص) لیلة غمی؛ شبی که ماه نتوان دید از میغ یا از گرد. (مهذب الاسماء). شب غبارناک که هلال دیده نشود. یقال: صمنا للغمی؛ یعنی روزه داشتیم جهت ابهام آسمان. (منتهی الارب). روزه داشتیم بی رؤیت هلال. (از اقرب الموارد). || شب نیک گرم و شب اندوه. (منتهی الارب). رجوع به غَمّاء شود.

غمی.

[غُمْ ما] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). || کار دشوار بی راه روی. (منتهی الارب). کار سختی که بدان راه نیابند. (از اقرب الموارد).

غمی.

[غَمْیْ] (ع مص) سقف خانه پوشیدن. (تاج المصادر بیهقی). پوشیدن سقف خانه به گل و چوب. (از اقرب الموارد). || پنهان کردن. مخفی کردن. (دزی ج2 ص228). || بیهوش شدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). غُمیَ علی المریض غمیاً، عرض له ما وقف به حسه، فهو مغمی علیه. (اقرب الموارد). || (اِ) ابر تُنُک. یقولون فی السماء غمی؛ اذا غم علیهم الهلال، و لیس من غم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

غمی.

[غَ مَنْ / غَ ما] (ع ص) بیهوش. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). یقال: ترکت فلاناً غمی؛ ای مغشیاً علیه، و ترکتها و ترکتهم و ترکته غمی کذلک، و ان شئت قلت غمیان و هم اَغماء. (منتهی الارب). غمی برای مفرد و جمع بکار رود یا در مثنی غَمَیان و در جمع اَغماء گویند. (از اقرب الموارد). || (اِ) گل نیم تر که بر بام افکنند. (مهذب الاسماء). آسمان خانه. یا آنچه بالای آسمان خانه باشد از چوب و خاک و جز آن. غِماء. (از منتهی الارب). شِفته. در اقرب الموارد و قطر المحیط بجای غَمیً، غَما آمده، ولی در صحاح جوهری مانند منتهی الارب غَمی است، و صاحب تاج العروس آرد: و الغمی کعلی و ککساء... سقف البیت او مافوقه من القصب و التراب و غیره. || ابر تنک. یقال فی السماء غَمْیٌ و غَمیً؛ اذا غم علیهم الهلال و لیس من غم. (منتهی الارب). و یقولون فی السماء غَمیً؛ اذا غم علیهم الهلال. (اقرب الموارد). || آنچه بدان اسب را پوشند تا عرق کند. (از اقرب الموارد). || بمعنی غِماء است و مثنای آن غَمَیان. ج، اَغمِیة، اَغماء . (از اقرب الموارد). و رجوع به غِماء شود.

غمی.

[غَ] (اِخ) تخلص «فناری» یکی از دانشمندان بزرگ اسلام. رجوع به فناری شود.

غمی.

[غَ] (اِخ) شاعر عثمانی در قرن دهم هجری، و نام وی محمود است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

غمی.

[غَمْ می] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول که در 52هزارگزی شمال خاوری اندیمشک و 13هزارگزی شمال باختری ایستگاه راه آهن مازو قرار دارد. کوهستانی و گرمسیر است. 150 تن سکنه دارد که به فارسی و لری سخن میگویند. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالیبافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غمیار.

[غَ] (ص مرکب) غمناک. آن که پیوسته غمگین باشد. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 179 ب).

غم یافته.

[غَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)اندوهناک. غمگین. غمناک :
ز مقدس تنی چند غم یافته
ز بیداد داور ستم یافته.نظامی.

غمیان.

[غَ مَ](1) (ع اِمص) ضعف. بیهوشی. (دزی ج2 ص228).
(1) - «دزی» اعراب آن را نیاورده است و بقیاس باید چنین باشد.

غمیان.

[غَ مَ] (ع اِ) مثنای غَمی یا غَمیً. (منتهی الارب). رجوع به غَمیً شود.

غمیذر.

[غَ مَ ذَ] (ع ص) درهم آمیزنده سخن و کار خود را، و بیخرد که هیچ نفهمد. (منتهی الارب) (آنندراج). آن که سخن و کار خود را بهم زند. المخلط فی کلامه و فعاله. (اقرب الموارد). || مرد نازک تناور منعم و پر از جوانی. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه ناعم (نرم و نازک) و فربه باشد، و گفته اند بمعنی فربه و نازپرورده است، یا بمعنی بسیار فربه، و یا جوانی که به غایت جوانی رسیده باشد. (از اقرب الموارد).

غمیر.

[غَ] (ع ص، اِ) نبات خرد انبوه. (مهذب الاسماء). دانه بَهمی، گیاهی است، یا گیاه اندک سبز، یا گیاه سبز که زیر گیاه خشک برآمده باشد، یا گیاه در بن گیاه دیگر. ج، اَغمِراء . || آب بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

غمیر.

[غُ مَ] (اِخ) جایی است میان ذات عَرق و البستان، و پیش از غمیر در دو میلی آن قبر ابی رغال واقع است. (از معجم البلدان).

غمیر.

[غُ مَ] (اِخ) جایی است در دیار بنی کلاب نزدیک ثلبوت. (از معجم البلدان).

غمیرالصلعاء.

[غُ مَ رُصْ صَ] (اِخ) از آبهای اَجَأ که یکی از دو کوه طی ء در نزدیکی غُرَیّ است. عبیدبن ابرص گوید:
تبصر خلیلی هل تری من ظعاین
سلکن غمیراً دونهن غموض
و فوق الجمال الناعجات کواعب
مخاضیب ابکار اوانس بیض
و خبت قلوصی بعد هَدء وهاجها
مع الشوق برق بالحجاز ومیض
فقلت لها لاتعجلی ان منزلا
نأتنی به هند الیّ بغیض.
(از معجم البلدان چ بیروت 1957م. ص816).

غمیز.

[غَ] (ع اِ) عیبی که بصاحب آن نسبت دهند. العیب یشار به الی صاحبه. (اقرب الموارد).

غمیزالجوع.

[غَ زُلْ] (اِخ) ریگ توده ای است بطرف رَمّان. (منتهی الارب). تلی است نزدیک آب کوچکی در کنار رمان و در کنار سلمی یکی از دو کوه طی ء. (از معجم البلدان).

غمیزة.

[غَ زَ] (ع اِ) عیب. سستی عقل. (منتهی الارب) (آنندراج). ضعف در خرد و در کار. ما فیه غمیزة؛ یعنی در او جای طعن و جای طمع نیست. (از اقرب الموارد). نقطهء ضعف. عیبی که بدان بر کسی بتازند.

غمیس.

[غَ] (ع ص، اِ) گیاه که در زیر گیاه خشک برآمده باشد. || شب تاریک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || چیز عزیزالوجود که مردمان تا حال آن را ندیده و عدیل و مثل آن را نشناخته باشند. منه: قصیدة غمیس. (منتهی الارب) (آنندراج). چیزی که برای مردم آشکار نشده باشد و هنوز آن را نشناخته باشند. الشی ء الذی لم یظهر للناس و لم یعرف بعد. و منه: قصیدة غمیس؛ ای لم تعرف بعد. (اقرب الموارد). || بیشه و درختان انبوه و درهم پیچیده. (منتهی الارب) (آنندراج). بیشه، و بقولی اختصاص به نی زار دارد. (از اقرب الموارد). || هر چیز درهم و انبوه که در آن فرورفتن و پوشیده شدن توانند. (منتهی الارب) (آنندراج). هر چیز پیچیده و انبوه که میتوان در آن فرورفت و مخفی شد. || تاریکی. ظلمت. (از اقرب الموارد). || آب راههء خرد میان تره زار. (منتهی الارب) (آنندراج). گذرگاه کوچک آب در میان سبزه و گیاه. (از اقرب الموارد).

غمیس.

[غُ مَ] (اِخ) برکه ای است بر نه کروه از ثعلبیه، و نزدیکش کوشکی است ویران و آن را روزی است از روزهای عربان. (منتهی الارب). جایی در نه میلی ثعلبیه است و در نزدیک آن قصر ویرانی است. اعرابیی گوید:
ایا نخلتی وادی الغمیس سقیتما
و ان انتما لم تنفعا من سقاکما
فعما تسود الاثل حسناً و تنعما
و یختال من حسن النبات ذراکما.
و بدینجا جنگ غُمَیس اتفاق افتاد. (از معجم البلدان). رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ص167 شود.

غمیس.

[غُ مَ] (اِخ) (یوم ال ...) نام یکی از ایام عرب است و در آن در میان بنی قنفذ جنگ واقع شد. رجوع به مادهء قبلی و معجم البلدان شود.

غمیس الحمام.

[غَ سُلْ ؟](1) (اِخ) نام جایی است که رسول خدا در جنگ بدر از آنجا گذشت. (از معجم البلدان).
(1) - ضبط «حمام» معلوم نیست.

غمیسة.

[غَ سَ] (اِخ) نام جایی است. شاعر گوید :
ایا سرحتی وادی الغمیسة اسلما
و کیف بظل منکما و فنون
تعالیتما فی النبت حتی علوتما
علی السرح طولا و اعتدال متون.
(از معجم البلدان).

غمی شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب)اندوهناک شدن. غمگین شدن. غمناک گردیدن. اندوه داشتن :
ای آنکه عاشقی به غم اندر غمی شده
دامن بیا به دامن من غلج برفکن(1).معروفی.
غمی شد دل بهمن از کار اوی
چو دید آن بزرگی و دیدار اوی.فردوسی.
به آورد از او ماند اندر شگفت
غمی شد دل از جان و تن برگرفت.
فردوسی.
غمی شد دل ارجاسپ را زآن شگفت
هیون خواست راه بیابان گرفت.فردوسی.
حدیث آنکه من از روزه چون غمی شده ام
به گوش خواجه رسد بر زبان عید مگر.
فرخی.
عبدوس نزدیک غازی رفت و او بر بالا ایستاده و غمی شده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص233). بچه [ بچهء آهو ] از مادر جدا ماند و غمی شد، بگرفتمش بر زین نهادم و بازگشتم. (تاریخ بیهقی).
ستاره شمر شد غمی زآن شتاب
که لشکر گذر کرد ناگه ز آب.
اسدی (گرشاسب نامه).
چو بر باره مردم غمی شد ز جنگ
جهان پهلوان رفت گرزی به چنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
دنیا بسوی من بمثل بیوفا زنی است
نه شاد شو از او نه غمی شو ز فرقتش.
ناصرخسرو.
ابوالنباتم و زن هم عجوزهء درویش
غمی شده دل از اندوه بی نجاح و نجات.
سوزنی.
(1) - ن ل: بدامن من درفکن غلج.

غمیصاء.

[غُ مَ] (اِخ)(1) یکی از دو ستارهء شعری، و آن را غَموص نیز نامند و من احادیثهم: ان الشعری العبور قطعت المجرة فسمیت عبوراً، و بکت الاخری علی اثرها حتی غمصت فسمیت غمیصاء. (منتهی الارب). نام دیگر شِعرای شامی است و آن کوکبی است روشن از قدر اول در صورت کلب اصغر (از جهان دانش). رمیصاء. بزرگترین از دو کوکب ذراع مقبوضه. یکی از اختا سهیل. رجوع به التفهیم ص87 و کلمهء عَبور شود.
(1) - Procyon.

غمیصاء .

[غُ مَ] (اِخ) رمیصاء. نام ام سلیم دختر ملحماء است. وی مادر انس بن مالک و از صحابیات بود. (از قاموس الاعلام ترکی).

غمیصاء .

[غُ مَ] (اِخ) جایی است در بادیهء عرب نزدیکی مکه که مسکن بنی جذیمة بن عامربن عبدمناة بن کنانه بود. خالدبن ولید در عام الفتح گروه بسیاری از ایشان را کشت، رسول خدا گفت: «اللهم انی ابرأ الیک مما صنع خالد». آنگاه بوسیلهء علی (ع) دیهء کشته شدگان را داد. زنی از ایشان گوید:
و لولا مقال القوم للقوم اسلموا
للاقت سلیم یوم ذلک ناطحا
لماصعهم بشر و اصحاب جحدم
و مرّة حتی یترکوا الامر صابحا
فکائن تری یوم الغمیصاء من فتی
اصیب و لم یجرح و قد کان جارحا
الظت بخطاب الایامی و طلقت
غداتئذ منهن من کان ناکحا.
دیگری گوید:
و کائن تسری بالغمیصاء من فتی
جریحاً و لم یجرح و قد کان جارحا.
(از معجم البلدان).

غمیضة.

[غَ ضَ] (ع اِ) عیب که بفارسی آهو است. یقال: ما فی الامر غمیضة؛ ای عیب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). غَمیزة. || صاحب منتهی الارب بمعنی گمنامی و خواری نیز آورده است، این معنی در فرهنگهای دیگر دیده نشد.

غمی گشتن.

[غَ گَ تَ] (مص مرکب)اندوهناک شدن. غمگین شدن. غم و اندوه داشتن. غمناک گردیدن :
چو بشنید پیران غمی گشت سخت
که بربست باید به ناکام رخت.فردوسی.
هوا گشت چون چادر آبنوس
ستاره غمی گشت ز آوای کوس.فردوسی.
چو بشنید افراسیاب این سخن
غمی گشت و پس چاره افکند بن.
فردوسی.
ز اندیشه غمی گشت مرا جان به تفکر
پرسنده شد این نفس مفکر ز مفکر.
ناصرخسرو.
پس پیش دهران رفت و این قصه بگفت. دهران غمی گشت. (مجمل التواریخ و القصص).

غمیل.

[غَ] (ع اِ) پوست تر خورش داده در تک چیزی نهاده تا پشم بریزد. (منتهی الارب) (آنندراج). پوستی که آن را تباه کنند، یا پوستی که آن را در زیر پوششی نهند تا پشم آن بریزد. مَعمول. (اقرب الموارد). || گیاه نصی درهم روییده. (منتهی الارب) (آنندراج). گیاه نصی که برهم نشیند. المتراکب من النصی. (اقرب الموارد).

غمیم.

[غَ] (ع اِ) ماست. (مهذب الاسماء). شیر جوشاندهء سطبرشده و ماست. (منتهی الارب) (آنندراج). شیری که بجوشانند تا غلیظ شود. (از اقرب الموارد). || گیاه سبز زیر گیاه خشک رسته، و علف تر زیر خشک مانده. (منتهی الارب) (آنندراج). غَمیس. (اقرب الموارد).

غمیم.

[غَ] (اِخ) (کراع ال ...) نام جایی است میان مکه و مدینه. (از معجم البلدان). رجوع به کراع الغمیم شود.

غمیم.

[غَ] (اِخ) جایی است در نزدیکی مدینه میان رابغ و جحفة. کثیر گوید :
قم تأمل فأنت ابصر منی
هل تری بالغمیم من اجمال؟
قاضیات لبانة من مناخ
و طواف و موقف بالخیال
فسقی الله منتوی ام عمرو
حیث امت به صدور الرحال!
رجوع به معجم البلدان شود.

غمیم.

[غُ مَ] (اِخ) رودباری است به دیار حنظله. (منتهی الارب). وادیی است در دیار حنظله از بنی تمیم، شبیب بن برصاء گوید :
الم تر أن الحی فرق بینهم
نوی بین صحراء الغمیم لجوج
نوی شطبتهم عن هوانا و هیجت
لنا طرباً ان الخطوب تهیج
فأصبح مسروراً ببینک معجب
و باک له عندالدیار نشیج.
(از معجم البلدان).

غمیم.

[غُ مَیْ یِ] (اِخ) آبی است مر بنی سعد را. (منتهی الارب). جریر گوید :
یا صاحبی هل الصباح منیر
ام هل للوم عواذ لی تفتیر؟
انا نکلف بالغمیم حاجة
نهیا حمامة دونها و جفیر
لیت الزمان لنا یعود بیسره
ان الیسیر بذالزمان عسیر.(از معجم البلدان).

غمین.

[غَ] (ص نسبی) غمناک. (آنندراج). غمگین. اندوهناک. غمنده. غمی. اندوهگین. مغموم. محزون. حزین. مهموم :
آواز تو خوشتر بهمه روی
نزدیک من ای لعبت فرخار
ز آواز نماز بامدادین
در گوش غمین مرد بیمار.معروفی.
غمین بد به دل شاه هاماوران
ز هر گونه ای چاره جست اندر آن.
فردوسی.
ز ما باد بر جان شاه آفرین
دل او مبادا به کیهان غمین.فردوسی.
غمین بود ازین کار و دل پرشتاب
شده دور از او خورد و آرام و خواب.
فردوسی.
آن را که تو یاری دهی یاری دهد چرخ برین
وآن را که تو غمگن کنی بر کام دل گردد غمین.
فرخی.
کنون سپیده دمان فاخته ز شاخ چنار
چو عاشقان غمین برکشد خروش و فغان.
فرخی.
با اهل هنر جهان بکین است
مرد هنری از آن غمین است.
ابوالفرج رونی.
چون من از عهد هیچ نندیشم
از بدی عهد چون غمین باشم.خاقانی.
غمین باد آنکه او شادت نخواهد
خراب آن کس که آبادت نخواهد.نظامی.
غمین داری مرا شادت نخواهم
خرابم خواهی آبادت نخواهم.نظامی.
زین غم به اگر غمین نباشی
تا پی سپر زمین نباشی.نظامی.
اگرچه رسم خوبان تندخویی است
چه باشد گر بسازد با غمینی.حافظ.

غمین.

[غَ] (ع اِ) غورهء نارسیدهء خوابانیده. پوشانیدن خرمای نارس تا برسد. || پوست تر زیر چیزی نهاده تا پشم بریزد. (منتهی الارب) (آنندراج). بمعنی غَمیل است. (از اقرب الموارد). رجوع به غمیل شود.

غمین شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب)غمناک و اندوهگین شدن :
خارش گرفته و به خوی اندر شده غمین
همچون کپوک خاسته میجست کام کام.
منجیک.
غمین شد دل هر دو از یکدگر
گرفتند هر دو دوال کمر.فردوسی.
بر آن ترک زرین و زرین سپر
غمین شد سر از چاک چاک تبر.فردوسی.
غمین شد دل نامداران همه
که رستم شبان بود و ایشان رمه.فردوسی.
هر کس نگه کند به بد و نیک خویشتن
آنجا یکی غمین و یکی شادمان شود.
سعدی.

غمین گشتن.

[غَ گَ تَ] (مص مرکب)غمناک شدن. اندوهگین شدن. غمگین گشتن :
غمین گشت رستم ببازید چنگ
گرفت آن سر و یال جنگی پلنگ.فردوسی.
بدانست سرخه که پایاب اوی
ندارد غمین گشت و پیچید روی.فردوسی.
دو هفته همی گشت با یوز و باز
غمین گشت از رنج و راه دراز.فردوسی.

غن.

[غَ] (اِ) سنگ عصاری است و آن سنگی باشد که بر تیر چوب عصاری بجهت زیادتی سنگینی بندند و بعضی بمعنی تیر عصاری گفته اند. (برهان قاطع). بمعنی سنگ عصاری است و آن سنگی است که بر تیر عصاری بندند تا سنگین شود. (انجمن آرا) (آنندراج). چوب بزرگ از آن عصاران. (فرهنگ اسدی نخجوانی). تنگ تیر عصاران باشد، یعنی سنگ گران که در چوب آویزند تا روغن بیرون آید. (فرهنگ اوبهی). تنگ تیر عصاران. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). تنگ عصاران. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). چوب تیر عصاران. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). تیر عصاری. (صحاح الفرس). چوب تیر عصار که سنگ گران بر آن بندند تا روغن از کنجد و جز آن برآید. (فرهنگ رشیدی). غنگ. رجوع به غنگ شود :
جمله صید این جهانیم ای پسر
ما چو صعوه مرگ بر سان زغن
هر گلی پژمرده گردد زو نه دیر(1)
مرگ بفشارد همه در زیر غن.
رودکی (از فرهنگ رشیدی).
ز ما اینجا همی کنجاره ماند
چو در غن برگرفت از ما عصاره.
ناصرخسرو.
|| دست آورنجن. دست آبرنجن. (فرهنگ اسدی نخجوانی). رجوع به وغن شود :
بر سر هر رگ تافته گیسویی
پیچیده بر دستش بکردار غن.
(از فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - ن ل: زود و دیر.

غن.

[غَ] (پسوند) (مزید مؤخر) پساوند در آخر بعض اسامی امکنه، مانند: راغن، خشوفغن و میغن.

غن.

[غُ] (اِ) در تداول مردم گناباد خراسان بمعنی گردآوری است، و جمع کردن را غن کردن گویند: این لباسها را غن کن؛ یعنی جمع کن. و ظاهراً مخفف کلمهء غُند است. رجوع به غند و غندرود شود.

غن.

[غَن ن] (ع مص) آواز کردن در کام. سخن گفتن از بینی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || گفتن صدایی حلقی و دماغی را چندین دفعه. (دزی ج2 ص228). رجوع به غُنَّة شود. || آواز کردن سنگ. آواز برخوردن سنگها. (از تاج العروس). رجوع به تاج العروس شود. || بسیار درخت گردیدن رودبار. پردرخت شدن وادی. (از اقرب الموارد) (از قطر المحیط). || رسیدن درخت خرما. (از اقرب الموارد) (تاج العروس).

غنا.

[غِ] (ع اِمص) توانگری. (بحر الجواهر). توانگری و بی نیازی و دولتمندی. (غیاث اللغات). مأخوذ از غِنی عربی است که بمعنی کفایت کردن و توانگری و فراخی زندگی است. هستی. دارایی. مقابل فقر و نیستی. رجوع به غِنی شود : غنا فاضلتر که فقر، که غنا صفت باری تعالی است و فقر بر وی روا نه. (ابوسعید مهنه). درویشان به غنا رسیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص4).
تو ای توانگر حسن از غنای درویشان
خبر نداری اگر خسته اند و گر ریشند.
سعدی (طیبات).
برگذری و ننگری بازنگر که بگذرد
فقر من و غنای تو جور تو و احتمال من.
سعدی (بدایع).
|| (اِ) سرود. نغمه. دستگاه. (بحر الجواهر). مأخوذ از غِناء عربی است. آوازخوانی. موسیقی. رجوع به غَناء و غِناء شود :
نخوردی بی غنا یک جرعه باده
نه بی مطرب شدی طبعش گشاده.نظامی.
چهارم روز مجلس تازه کردند
غناها را بلندآوازه کردند.نظامی.
خواست تا سازد از غنا، سازی
در چنان گنبدی خوش آوازی.نظامی.

غنا.

[غَ] (اِخ) غانا.(1) سابقاً به نام ساحل طلا معروف بود. از کشورهای مشترک المنافع و جمهوری است. در مغرب آفریکا در کنار خلیج گینه قرار دارد. مساحت آن 323925 گز مربع است و سکنهء آن 4118500 تن هستند. پایتخت آن آکرا و محصول مهم آن کاکائو است. در «اطلاعات سالانه» 1340 ه . ق. بخش سوم ص65 چنین آمده: غنا که به نام ساحل طلا مشهور است از شمال غربی به دلتای علیا، از جنوب غربی به ساحل عاج، از مشرق به توگو و از جنوب به اقیانوس اطلس محدود است. این کشور از چهار بخش کلنی، اشانتی، منطقهء شمالی و کنارهء توگولند تشکیل شده و به شش استان منقسم است. جمعیت غنا در سال 1954 م. 4676000 تن بود، از این عده 4111300 تن آفریکایی (سیاه پوست) و 6457 تن غیر آفریکایی، و از عدهء اخیر غیرآفریکایی 4102 تن انگلیسی و 1213 تن لبنانی و 157 تن اهل سوریه و 197 تن هندی هستند. از سال 1954 م. به این طرف قریب به یک میلیون تن بر سکنهء این کشور افزوده شده است. پایتخت غنا شهر اکرا است که 200000 تن سکنه دارد.
تاریخچهء غنا: تاریخ سکونت اقوام کنونی مناطق ساحل طلا بطور قطع معلوم نشده است، مسلم آن است که اقوام مزبور بطور اجتماع در ناحیهء بسیار وسیعی میان سودان و صحرای آفریکا و مناطقی که پیش از این یاد شده میزیسته اند، و روزگاری امپراطوری پهناوری به نام گانا داشته اند. ساکنان کنونی هنوز هم آن عصر و زمان را بیاد دارند و به یادبود همان سابقهء تاریخی نام امروز کشور خود را غنا گفته اند. مردم غنا در حدود سال 1214 م. مورد حملهء مسلمانان قرار میگیرند و قراء و قصبات آنان به دست عربها غارت میشود؛ مردم ناگزیر پراکنده میشوند و به جنوب کوچ میکنند و شاید 800 تا 1000 میل راه می پیمایند تا از تطاول عربها در امان بمانند و از آن پس تا امروز بتدریج در مناطق کنونی سکنی میگزینند. فرانسویان میگویند در سال 1383 م. بساحل طلا رسیده قلعهء المینا را در آن سرزمین بنا کرده اند. این گفته مستند تاریخی ندارد. در سال 1471 م. ساحل طلا از طرف دریانوردان پرتقال کشف گردید و یازده سال بعد، یعنی در سال 1482 قلعهء المینا به دست آنان بنا شد. این قلعه 155 سال بعد به دست هلندیان افتاد و پنج سال پس از آن یعنی در 1642 م. پرتقالیان همهء متصرفات خود را در ساحل طلا به هلندیان واگذار کردند. در سال 1553 م. انگلیسیان و در 1595 هلندیان با این سرزمین باب داد و ستد را گشودند، سه سال بعد هلندیان مکانی در موری برپا ساختند. در سال 1623 م. دانمارکیان قلعهء کریستیانس برک را بنا کردند و 22 سال بعد سوئدیان این قلعه را متصرف شدند و تا سال 1657 م. آن را در اختیار داشتند، در سال 1621 انگلیسیان محلی در کرمانتی نزدیک حوض نمک ساختند و در 1652 سوئدیان نیز در کپ کوست قلعه ای بنا کردند. در سال 1752 م. کمپانی آفریکایی «بروش» کمپانی هند شرقی در تحت حمایت دولت انگلیس تشکیل میشود و در این تاریخ جز انگلیسیان که در مرکز کپ کوست و هلندیان که در مرکز قلعهء المینا و دانمارکیان در مرکز قلعهء کریستیانس برک مستقر بودند، کلیهء دول اروپایی دیگر ساحل طلا را رها میکنند. نخستین میسیون انگلیسی در 1817 م. روانهء اشانتی میشود و چهار سال بعد دولت انگلیس مناطق اشغالی «کمپانی افریکایی» را تصرف میکند، ولی مردم اشانتی که به جنگجویی و دلیری معروفند در سال 1824 م. قوای انگلیس را مغلوب کردند، اما دو سال بعد انگلیسیان موفق شدند این مردم استقلال طلب را مغلوب سازند از آن به بعد هم انگلیسیان مصروف ایجاد تشکیلات اساسی دولتی و اقتصادی در این مناطق میشود. در سال 1844 م. رؤسای بعض قبایل کتباً اختیارات و سلطهء انگلیسیان را به رسمیت شناختند و از این تاریخ است که استیلای قطعی انگلیس در این سرزمین آغاز میگردد. شورای تقنینیه اول مرتبه در سال 1852 م. تشکیل شد. دول دیگر اروپا که تا این تاریخ ساحل طلا را ترک نکرده بودند در مقابل دولت انگلیس نتوانستند مقاومت کنند و چنانکه فهرست وقایع نشان میدهد، از این زمان به بعد آن چند دولت دیگر هم که هنوز قلعه ای از این اراضی در اختیار داشتند بتدریج این نواحی را ترک گفتند. در سال 1950 م. دانمارکیان متصرفات خود را در مقابل ده هزار لیره به انگلیسیان واگذار کردند. هلندیان نیز در 1867 م. برطبق قرارداری متصرفات خود را در مشرق رودخانهء سوت با متصرفات انگلیس واقع در مغرب همان رودخانه معاوضه کردند، و پنج سال بعد اجباراً کلیهء متصرفات خود را در ساحل طلا در مقابل 3790 لیره به انگلستان واگذار کردند، از این پس باز هم مدتی انگلیسیان با عشایر محلی بخصوص قبایل اشانتی در ستیز بودند تا سرانجام در 1901 م. موفق شدند بکلی آن قسمت را نیز ضمیمهء ساحل طلا کنند. در سال 1949 قوام نکرومه حزب مردم را تأسیس میکند و در 1951 م. همین شخص از طرف مجلس مقننه ای که تازه افتتاح شده بود بعنوان پیشوای امور دولتی انتخاب میگردد. نکرومه در سال 1952 م. نخستین رئیس دولت ساحل طلا شناخته شد. در سال 1956 م. نخست وزیر مقدمات استقلال کشور را فراهم کرد و سرانجام در ششم مارس 1957 استقلال کشور رسماً اعلام گردید و در تاریخ اول ژوئیه 1960 م. اولین انتخابات ریاست جمهوری بعمل آمد و قوام نکرومه به ریاست جمهوری انتخاب گردید. غنا هشتادویکمین عضو سازمان ملل متحد و عضو کشورهای مشترک المنافع انگلستان است. این کشور دارای یک مجلس است و انتخابات پارلمان مخفی و یکدرجه ای است. مردم اعم از زن و مرد از 21سالگی از حق رأی برخوردارند. دورهء تقنینیه سابقاً 4 سال بود، ولی برطبق قانون اساسی مصوب سپتامبر 1956 م. به پنج سال افزایش یافت و آخرین انتخابات در 17 ژوئیه سال 1956 بعمل آمد. تعداد نمایندگان 104 تن اند و بترتیب بین نواحی مختلف تقسیم میشوند.
محصولات: ساحل طلا سرزمینی زراعتی است و کاکائو محصول عمدهء آن است که یک سوم بازار جهان را تأمین میکند. باید یادآور شویم که از عمر کشت کاکائو در این کشور بیش از هفتاد سال نمیگذرد. بار اول شخصی نجار به نام ته کوراشز در سال 1879 م. تخم کاکائو را از جزیرهء فرناندوپو (واقع در گینهء اسپانیا) به این سرزمین آورد. بعد بتدریج زراعت این دانهء نباتی رونق گرفت و با سرعتی عجیب افزایش یافت؛ بنحوی که محصول کاکائو از سال 1891 جزء ارقام صادراتی این کشور درآمد. دیگر از منابع صادراتی این کشور، طلا، الماس، منگنز و بوکسیت است. واحد پول آن لیرهء غنایی است که برابر با یک لیرهء انگلیسی است. از اواخر سال 1960 کمپانی آفریکایی «گلف اویل کمپانی» در منطقهء مستعمرهء غربی در تجسس منابع نفت است. غنا دارای یک دانشگاه و 12 دبیرستان و 1300 مدرسه است که در آنها 700000 تن به خواندن درس اشتغال دارند. زبان رسمی غنا انگلیسی است و مهمترین زبانهای محلی، گانا، فانتی، تری، اکان و وایو است. مذهب مردم غنا بیشتر آنیمیسم و اسلام و مسیحیت است. ارتش غنا در حال حاضر مرکب از سه لشکر است، و سه هنگ توپخانه و مهندسی و مکانیزه نیز دارد. در غنا دو حزب سیاسی مهم به نام حزب مردم و حزب اتحاد است. حزب نخستین اکنون 85 کرسی و حزب دوم 17 کرسی را در مجلس اشغال کرده اند. مجلس غنا دو تن نمایندهء مستقل نیز دارد.
(1) - Ghana.

غناء .

[غَ] (ع اِمص) توانگری. خلاف فقر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بمعنی غِنی است. (از منتهی الارب). رجوع به همین کلمه شود. || اغنی عنه غناء فلان؛ یعنی نایب کافی او شد و بی نیاز کرد از آن. (منتهی الارب). جانشین او شد و از وی کفایت کرد. (ترجمهء ترکی قاموس). یقال: مافیه غناء ذاک؛ ای اقامته و الاضطلاع به (منتهی الارب)؛ یعنی او توانایی جانشینی وی را ندارد و از وی کفایت نمیکند. (ترجمهء ترکی قاموس). || (اِ) فایده و سود. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). کفایت. (منتهی الارب). الاکتفاء و النفع. قال بعضهم: غنی الدنیا، و هو الکفایة، مقصور، و غناء الاخرة، و هو السلامة، ممدود. (اقرب الموارد). || چیزی که با آن توانگر شوند. لیس عنده غناء؛ ای مایغتنی به. (اقرب الموارد).

غناء.

[غِ] (ع اِ) سرود. (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی). آواز خوش که طرب انگیزد. سرود. (منتهی الارب). نغمه و سرودخوانی. (غیاث اللغات) (آنندراج). آواز خوش طرب انگیز، و قیاس در آن ضم غین یعنی غُناء است چه آن به صوت دلالت میکند، و غُناء بمعنی تغنی و آوازخوانی است و آن در صورتی تحقق میپذیرد که الحانش از شعر و همراه با کف زدن باشد و این نوعی بازی است. (از اقرب الموارد). در رسائل اخوان الصفاء آمده: ان الموسیقی هی الغناء، و الغناء هو الحان مؤلفة - انتهی. اُغنیَّة. سَماع :
غنائیست خوش چون گل نخلبندان
که از زخم خارش عنائی نیابی.خاقانی.
صاحب معالم القربة فی احکام الحسبة ص212 گوید: سماع عود و چنگ و طنبور و مزمار و آنچه بشادی بنوازند حرام است، اما سماع دف اگرچه جلجل(1) نداشته باشد مباح است و طبل با همهء انواع آن در حکم دف است جز کوبه، و آن طبل درازی است که وسط آن تنگ و دو طرف آن پهن و معروف به طبل سودان است. و اما سماع شبابه، مکروه است و اما سماع غناء، در آن اختلاف کرده اند: اهل حجاز آن را مباح میدانند، و از شافعی و مالک و ابوحنیفه کراهیت آن نقل شده، و اینان آن را مباح علی الاطلاق یا حرام علی الاطلاق نمی شمارند، بلکه حد متوسط را برگزیده مکروه دانسته اند. دلیل کسانی که به اباحت معتقدند حدیث مروی از رسول خداست که: بر کنیزی از آن حسان بن ثابت گذشت و این کنیز آواز میخواند، گفت: آیا بر من حرجی است اگر به لهو مشغول باشم؟ رسول خدا فرمود: حرجی نیست ان شاء الله. و عمر بن خطاب گفت: غناء توشهء شخص مشتاق است. و وی بهنگام خلوت در خانهء خود ترنم میکرد. عثمان دو کنیز داشت که هنگام شب برای او آواز میخواندند، چون وقت استغفار میرسید به آنان میگفت: خاموش باشید. و اینها همه بشرطی است که زیاده روی و مداومت نکنند. معتقدان به حرمت از آیهء: و من الناس من یشتری لهو الحدیث لیضل عن سبیل الله (قرآن 31/6) استدلال کرده اند، بقولی لهو حدیث همان غناء و بقول دیگر فروش زنان آوازه خوان است. و اما حکم کسی که به غناء گوش دهد هرگاه دأب وی باشد و بدان مشهور گردد و در بازارها و راهها بدان استماع کند شهادت وی پذیرفته نیست و اگر در خلوت برای تفرج خاطر آن را بشنود عادل است و شهادتش پذیرفته میشود، و اگر کسی کنیزانی آوازه خوان خریداری کند در صورتی که زیاده روی و تجاهر نکند مانعی نیست و هرگاه این کار را بقصد کسب انجام دهد و مردم آن کنیزکان را بخانه های خود بخوانند وی مردودالشهادة است، و این عمل از گناهان صغیره است نه کبیره - انتهی. در کتاب فقه و تجارت تألیف ذوالمجدین صص46 - 49 چنین آمده: فقها در تعریف غناء گفته اند: «انه الصوت المشتمل علی الترجیع المطرب»، طرب نوعی خفت و سبکی در نفس است که از شدت شادی یا غم پیدا میشود، و صوت مطرب آن است که این حال را در انسان پدید می آورد به این معنی که مقتضی حدوث خفت است ولو فع بجهتی موجب سبکی نباشد، و مراد از ترجیع، تردد صوت است در حلق و دهان با وزنهای مخصوص، خلاصه آنکه غناء صوتی مناسب با آلات لهو و ضرب و رقص است. اما حکم آن حرمت است اعم از اینکه کلام و شعری که به آن تغنی میکنند متضمن معنای حق یا باطل باشد. دلیل حرمت قسم دوم (متضمن معنای باطل) وجود اخبار کثیر و برحسب ادعای بعضی، اخبار متواتر است. از آن جمله اخباری است که در تفسیر قول زور در آیهء: واجْتَنِبوا قول الزور (قرآن 22/30) و آیهء: لایشهدون الزور (قرآن 25/72) آمده است، و دلیل حرمت قسم اول (تغنی به کلام و شعر متضمن معنای حق) نیز اخباری است، از قبیل خبر عبدالاعلی، قال: سألت اباعبدالله (ع) انهم یزعمون ان رسول الله رخص فی أن یقال: جئناکم جئناکم، حیونا حیونا نحیکم. فقال: کذبوا. و در باقی روایت آن حضرت، ترخیص رسول خدا را در سرودن کلام مزبور بسختی انکار کرده است و معلوم است که این کلام متضمن باطلی نیست و بنابراین وجهی برای انکار مشدد حضرت نیست مگر از جهت کیفیت صوت در این کلام. و همچنین اخبار بسیاری نیز بر حرمت قسم دوم دلالت میکنند و وجه حرمت این است که آن را جزء لهو و باطل شمرده اند (مورد استناد اخبار مزبور، آیهء: و الذین هم عن اللغو معرضون (قرآن 23/3) و آیهء من الناس من یشتری لهو الحدیث (قرآن 31/6) و جز آن است). نتیجهء بحث این است که در حرمت غناء فرقی میان سخن حق و باطل و اینکه ایجاد این کیفیت در قرائت قرآن یا خواندن مراثی باشد نیست، ولی بعضی غناء در مراثی را روا داشته اند، و یا چنین پنداشته اند که غناء بر مراثی صدق نمیکند و این مردود است و دلیل آن در ضمن مطالب گذشته بیان شد، و بعضی گفته اند: ادلهء حرمت غناء با ادلهء استحباب ابکاء و ذکر مراثی تخصیص یافته است. این نیز مردود است بجهت عدم مقاومت ادلهء مستحبات با ادلهء محرمات، خصوصاً محرمی که مقدمهء فعل مستحبی باشد، زیرا کسی عمل زنا را از لحاظ اینکه مقدمهء ادخال سرور در دل مؤمن است جایز نمیشمارد. بعضی از فقهای بزرگ در حرمت غناء اختلاف کرده اند، از جمله صاحب کفایه و محدث کاشانی را رأی دیگر است و آن اینکه حرمت غناء مخصوص است بجایی که با حرام دیگر مجتمع باشد، مثل زدن تار و رقص و وارد شدن مردان بر زنان و مانند آن، و مرجع این قول، قول به عدم حرمت غناء است من حیث هو. خلاصهء دلیل اینان آن است که قدر متیقن از ادلهء حرمت غناء، غناء متعارف در زمان خلفای عباسی است و تغنی آنان بنحوی بود که به آن اشاره شد و اینکه ادلهء حرمت غیر این نحو را شامل باشد مشکوک است و مقتضای اصل اباحه است. از جملهء روایاتی که بدانها استشهاد کرده اند روایت ابی بصیر است که گوید: «سألت اباعبدالله من کسب المغنیات. فقال: التی تدخل علیها الرجال حرام، و التی تدعی الی الاعراس لابأس به، و هو قول الله: و من الناس من یشتری لهو الحدیث لیضل عن سبیل الله(2)»، و همچنین روایت منقول از ابی عبدالله و روایت علی بن جعفر از برادرش بدین مضمون: قال سألته عن الغناء فی الفطر و الاضحی و الفرح، قال: لابأس به ما لم یعص به». و صاحب کفایه در مقام استدلال بر مدعای خود گوید: عده ای از اخبار بر جواز تغنی به قرآن دلالت دارند، و جمع بین این اخبار و اخبار داله بر حرمت مطلق به دو طریق متصور است: اول اینکه ادلهء حرمت را بغیر قرآن تخصیص دهیم و به اخبار مجوز دربارهء قرآن عمل کنیم و بعضی از اخبار دیگر را که از تغنی در قرآن نهی کرده اند بر قرآن خواندن فاسقان حمل نماییم که بر سبیل لهو و مناسب با ضرب میخواندند، چنانکه در روایت ابن سنان آمده: «اقرؤوا القرآن بالحان العرب و ایّاکم و لحون اهل الفسق و الکبائر». دوم آنکه اخبار دال بر حرمت را بر غناء شایع در زمان خلفاء که حمل مفرد معرف (الغناء) است بر فرد شایع، حمل کنیم. شیخ انصاری در پاسخ این دو دانشمند مطلبی گفته است از جمله گوید: روایاتی که دال بر جواز هستند ضعیف الدلاله اند و بعلاوه سند بعضی از آنها نیز ضعیف است. سپس وی ضعف دلالت هر یک را بیان کرده است، ولی بنظر میرسد که در مقام بیان وجه ضعف، راه تأویل را پیموده است و میتوان گفت اص ضعف ندارد. چنانکه گفته شد قول مشهور آن است که غناء مطلقاً حرام است ولی قائلین به حرمت در دو مورد استثنا قائل شده اند: اول حدی که صوتی است با ترجیع، و آن را برای سیر و راه رفتن شتر میخوانند، دوم غناء مغنیه در عروسیهاست، و دلیل جواز اخباری است که بعضی از آنها یاد شد، و در بعضی دیگر از آنها به حلال بودن اجر مغنیه حکم شده است و حلال بودن اجر و مزد دلیل حلیت و جواز فعل است - انتهی. رجوع به سماع و تاریخ تصوف در اسلام ج2 ص388 شود. از جملهء رساله ها و کتابهایی که در باب غنا نوشته اند اینهاست: 1- رسالة فی تحریم الغناء، تألیف میرزا ابراهیم بن میرزا غیاث الدین محمد اصفهانی. در رد تحلیل الغناء تألیف سیدماجد بحرانی. 2- رسالة فی تحریم الغناء، تألیف مولی احمدبن محمد تونی بشرویه ای. 3- رسالة فی تحریم الغناء و اثمه، تألیف مولی اسماعیل بن محمد حسین بن محمدرضابن علاءالدین محمد مازندرانی خاجوئی متوفی بسال 1173 ه . ق. وی این کتاب را در رد محقق سبزواری و فیض نوشت. 4- رسالة فی تحریم الغناء، تألیف اکبر وحید بهبهانی آقا محمدباقربن محمد اکمل حائری متوفی1205 ه . ق. 5- رسالة فی تحریم الغناء و عمومه من حیث المتعلق، تألیف شیخ علی بن محمد بن حسن بن زین الدین شهید صاحب الدر المنثور متوفی به سال 1104 ه . ق. وی این کتاب را در رد محقق سبزواری و فیض نوشت. 6- الرّد علی من یبیح الغناء، از مؤلف مذکور در بالا. 7- رسالة فی التحلیل الغناء تألیف سیدماجد بحرانی. 8- رسالة فی تحلیل الغناء، تألیف محقق سبزواری. 9- رسالة فی تحلیل الغناء، تألیف فیض کاشانی. (از الذریعة الی تصانیف الشیعة ج11 صص138 - 140).
(1) - متن کتاب حل (!) است.
(2) - قرآن 31/6.

غناء .

[غُ] (ع اِمص) آوازخوانی. تغنی، و آن خواندن شعر همراه با کف زدن است و از انواع بازیها شمرده شود. (از اقرب الموارد). خنیاگری. ظاهراً معرب از خونیا (یونانی) است. و رجوع به غِنا شود.

غناء .

[غَنْ نا] (ع ص)(1) مؤنث اَغَنّ. زنی که غُنّه داشته باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به اَغَنّ و غُنّة شود. || دهی بسیار مردم. (مهذب الاسماء). ده بسیار مردم و بسیار بنا. (منتهی الارب). دهی که مردم و ساختمان آن بسیار باشد. (از اقرب الموارد). || مرغزار بسیاردرخت و بسیارگیاه یا مرغزار که از انبوهی درخت و کثرت علف آواز باد به آواز غنه ماند در آن. (منتهی الارب). باغ بسیاردرخت. (از آنندراج) (غیاث اللغات). باغی که گیاه بسیار دارد، و این نام بدان سبب گویند که صدای مگس یا وزش باد در خلال آن شبیه غنه باشد. (از اقرب الموارد). مرغزاری خوش و خرم. (مهذب الاسماء). صاحب بهار عجم گوید: در دیباچهء گلستان حدیقهء علیا و روضهء رعنا (در بعضی از نسخ) آمده است، ولی در علیا و رعنا تصحیف روی داده، نخستین حدیقهء غلبا است که بمعنی باغی است که درختان آن با هم ملتف و پیوسته باشند، و جمع آن غُلب است، چنانکه در قرآن کریم آمده: حدائق غلباً، و دوم روضهء غنا است. (از بهار عجم) : تا بر این روضهء غنا و حدیقهء غلبا چون بهشت هشت باب اتفاق افتاد. (گلستان سعدی چ فروغی ص2). تکثر بها (بقنوج) الحدائق الغناء. (بشاری مقدسی).
(1) - در فارسی بی همزهء آخر بکار رود.

غناء .

[غَ / غِ] (اِخ) ریگ توده ای است. (منتهی الارب). رمل الغناء بفتح غین در این شعر راعی آمده :
لها غضون و ارادف ینوء بها
رمل الغناء و أعلی متنها رود.
و در شعر ذوالرمة به کسر غین آمده است :
تنطقن من رمل الغناء و علقت
باعناق أدمان الظباء القلائد.
و ابووجزه گوید :
و ما انت أما امّعثمان بعدما
حبا لک من رمل الغناء حدود.
(از معجم البلدان).

غنائم.

[غَ ءِ] (ع اِ) جِ غَنیمة. (اقرب الموارد). مالهای غنیمت. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به غنیمة و غنیمت شود : صدوبیست سر فیل از آن فتح در مرابط فیلان خاص افزود با غنائم بسیار از اموال و اسلحه. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص259). چندان غنائم جمع کرد که آب و آتش نخوردی. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص425).

غناء نهاوندی.

[غِ ءِ نَ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام نوایی است از موسیقی.

غنائی.

[غِ] (ص نسبی) منسوب به غِناء. رجوع به غناء شود.
- شعر غنائی یا موسیقی(1)؛ شعری است که حاکی از عواطف و احساسات روحی باشد. فخر، حماسه، حکمت و تعلیم، مدح، هجا، رثاء، تشبیب، وصف مناظر و نظایر آنها همگی در این قسم داخل هستند. (تاریخ ادبیات ایران تألیف جلال همایی ج1 ص96).
(1) - Lyrique, Poesie lyrique.

غنائی.

[غِ] (اِخ) رجوع به غنایی شود.

غناباد.

[غُ] (اِخ) (کوه...) قصبه ای است از توابع بادغیس در خراسان. همان گناباد امروزه است. رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ص153 و گناباد شود.

غناث.

[غُنْ نا] (ع ص) نیکوآداب در همنشینی. (منتهی الارب) (آنندراج). اشخاص نیکوادب در آشامیدن و همنشینی، گویی مفرد آن غانِث است. (از اقرب الموارد).

غناج.

[غِ] (ع اِ) دخان نیل. (منتهی الارب) (آنندراج). بوی پیه که در خالکوبی برای سیاه کردن محل خالکوبی از آن استفاده میکنند.(1)دخان النؤور الذی تجعله الواشمة علی خضرتها لتسود. (اقرب الموارد) (تاج العروس)(2).
(1) - در ناظم الاطباء آمده: غناج، دودهء پیه که برای سرمه گیرند، و این ظاهراً نادرست است.
(2) - صاحب منتهی الارب غِناج را بمعنی کرشمه نیز آورده است، ولی در فرهنگهای معتبر دیده نشد، و به این معنی به ضم اول است.

غناج.

[غُ] (ع اِ) کرشمه. (منتهی الارب). ناز و غمزه. دَلال. غُنج. غُنُج. (اقرب الموارد).

غناج.

[غَنْ نا] (اِخ) شهرکی است در نواحی شاش (چاچ) در ماوراءالنهر. (از معجم البلدان) (قاموس الاعلام ترکی) (انساب سمعانی). آن را فلندوس نیز گویند. (انساب سمعانی ورق 411 الف).

غناجل.

[غَ جِ] (ع اِ) جِ غُنجُل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غُنجُل شود.

غناجی.

[غَنْ نا] (اِخ) محمد بن احمد جرجانی غناجی، مکنی به ابونصر. وی ساکن غناج بود و بدان منسوب گردید، او از عبدالله بن احمدبن حنبل روایت دارد. (از انساب سمعانی ورق 411 الف) (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص178). در مادهء ابونصر از همین لغت نامه محمد بن احمدبن علی گرگانچی آمده است، شاید همین غناجی باشد.

غنادب.

[غَ دِ] (ع اِ) جِ غُندُبة. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به غُندُبة شود.

غنادوست.

[غَ] (اِخ) از قرای سرخس. (از معجم البلدان). قریه ای است از قرای خوارزم. (انجمن آرا) (آنندراج) (انساب سمعانی).

غنادوستی.

[غَ] (اِخ) حسین بن عبدالله غنادوستی سرخسی، مکنی به ابوعبدالله. ادیب و شاعر و فقیه بود. نزد قاضی ابوالفضل حارثی و قاضی ابی الحرث حارثی تفقه کرد، و از ابونصر محمد بن علی بن حجاج سرخسی حدیث شنید. این اشعار از اوست:
تبشر فی المنی ببقاء نفسی
و شیب الرأس ینذر بالتفانی
الی کم ذا التسلی بالتمنی
و کم هذا التمادی فی التوانی؟!
اترضی أن تعیش و انت راض
من الدنیا بتعلیل الامانی.
(انساب سمعانی ورق 411 الف) (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص178).

غناساز.

[غِ] (نف مرکب) خواننده و نوازنده. آوازخوان. مغنی. غناگر. رجوع به غناگر شود :
مگر کآن غناساز و آواز رود
در آن خم بدین عذر گفت آن سرود.
نظامی.
غناساز گنبد چو باشد درست
صدای خوش آرد به اوتار سست.نظامی.

غناشیرین.

[] (اِخ) حاکم کرمان که در زمان شاهرخ گورکانی به این ناحیه مأموریت یافت (جمادی الاولی سنهء 820 ه . ق.). او در سنهء 836 ه . ق. در بلوک سیرجان درگذشت. این نام بصورت غانه شیرین و قباشیرین (؟) نیز ضبط شده است. رجوع به تاریخ کرمان چ باستانی پاریزی صص250 - 256 شود.

غناشیرین.

[] (اِخ) حاجی محمد پسر امیر غناشیرین حاکم کرمان. او پس از مرگ پدر به حکومت کرمان رسید و تا 848 ه . ق. در کرمان حکومت داشته است. کمال الدین عبدالرزاق سمرقندی صاحب مطلع السعدین و مجمع البحرین که در سال 845 ه . ق. از کرمان گذشته با او ملاقات نموده است. رجوع به تاریخ کرمان چ باستانی پاریزی صص473 - 474 و مطلع السعدین و مجمع البحرین ص757 شود.

غناظ.

[غَ / غِ] (ع اِ) غم و اندوه و محنت و مشقت. (از اقرب الموارد). الجهد و الکرب. (تاج العروس). فعل ذلک غِناظَیکَ (غَناظَیکَ) (علی التثنیة)؛ یعنی اکثر کرد آن کار را تا دشوار کرد بر تو و در مشقت انداخت. (منتهی الارب). فعل ذلک...؛ یعنی کار را کرد تا امر بر تو سخت گردد بطور مکرر. ای لیشق علیک مرة بعد مرة. (اقرب الموارد).

غناظ.

[غِ] (اِخ) جایی است در یمامه و باغی دارد. شاعر گوید :
و ان تک عن روض الغناظ معاصماً
تُغَضَّ بها سور یخاف انقصامها.
(از معجم البلدان).

غنافر.

[غُ فِ] (ع ص) مرد بی خرد کندذهن. (منتهی الارب) (آنندراج). مُغَفَّل. (اقرب الموارد). || کفتار نر بسیارموی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

غناگر.

[غِ گَ] (ص مرکب) خواننده و نوازنده و آوازخوان. مغنی. غناساز. رجوع به غنا و غناساز شود :
هر رود که با غنا نسازد
برّد چو غنا گرش نوازد.نظامی.

غنام.

[غَنْ نا] (ع ص) صاحب گوسفندان. || چوپان گوسفندان. (از اقرب الموارد).

غنام.

[غَنْ نا] (اِخ) از صحابه است و نام او در اهل بدر آمده. پسر وی ابن غنام نیز از صحابه و راویان حدیث از رسول خداست. رجوع به الاستیعاب ص517 و منتهی الارب شود. صاحب قاموس وی را مکنی به ابوعیاض میداند، ولی صاحب تاج العروس گوید: من این را در فرهنگها نیافتم و وی [ ابوعیاض ] پدر عبدالرحمان است.

غنام.

[غَنْ نا] (اِخ) ابن اوس بن غنام خزرجی بیاضی بدری صحابی است. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

غنام.

[غَنْ نا] (اِخ) ابن محمد بن غنام نجدی متوفی به سال 1237 ه . ق. فقیهی حنبلی بود. رجوع به معجم المؤلفین ج8 ص41 شود.

غنام.

[غَنْ نا] (اِخ) نام شتری است. (منتهی الارب) (آنندراج).

غنامة.

[غَنْ نا مَ] (اِخ) نام زنی است. (منتهی الارب) (تاج العروس).

غنامی.

[غُ ما] (ع اِ) مقصد و هدف. غایت و قصاری. یقال: هذا غناماک أن تفعل کذا؛ ای قصاراک و غایتک. (منتهی الارب).

غنان.

[غُ] (ع اِ) اسم است اِغنان را. (منتهی الارب). آواز پشه. صوت الذباب. (اقرب الموارد). رجوع به اِغنان شود.

غناوه.

[غُ وَ / وِ] (اِ) سازی است. (فرهنگ رشیدی). سازی است که مطربان نوازند. (برهان قاطع). صاحب آنندراج بجای واو دال آورده است و ظاهراً واو صحیح است. || نام بازیی است. (فرهنگ رشیدی). نوعی از بازیها است. (برهان قاطع). اُرجوحَه لوکانی. نرموره. (مقدمة الادب زمخشری).

غنایی.

[غِ] (اِخ) عبدالوهاب بن محمد حسینی حسنی معموری هندی. او راست: شرح خاقانی مؤلف به سال 1018 ه . ق. رجوع به الذریعه ج9 ص792 شود.

غنایی.

[غِ] (اِخ) علی... شاعر عثمانی در قرن دهم هجری و از استانبول بود. نخست سمت منشیگری پیاله پاشا وزیر ثانی را داشت و پس از آن صاحب مقام بزرگی شد و به ثروت بسیاری نایل گردید. این بیت از اوست:
ای لاله خدگل ایله نیجه تشبیه ایده م سنی
سن پادشاه عالم او درویش گلشنی.
(از قاموس الاعلام ترکی).

غنایی.

[غِ] (اِخ) محمد. شاعر عثمانی پسر اسکندربک که یکی از شاهزادگان اولاما بود که از ایران آمده بودند. او از صاحبان مقام بود. این بیت از اوست:
دگلدر خط که اطراف لب جانانه گلمشدر
جناب خضر در کیم چشمهء حیوانه گلمشدر.
(از قاموس الاعلام ترکی).

غنب.

[غَمْبْ] (ع اِ) غنیمت بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

غنب.

[غُ نَ] (ع اِ) جِ غُنبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دایره هایی در وسط کنج دهن پسران ملیح. (از اقرب الموارد). رجوع به غُنبة شود.

غنباز.

[غُمْ] (معرب، اِ) نوعی لباس کلفت که گردن را میپوشاند یا پورپوان(1) (لباس مردانه از قرن سیزدهم تا قرن هفدهم میلادی که از گردن تا زانو بود). غنباز از کلمهء اسپانیایی گامباکس(2) گرفته شده است که بنوعی لباس اطلاق میشود. ج، غَنابِز. در مشرق زمین، غُنباز یا غِنباز که گاهی قُنباز نیز نویسند به قبایی کمابیش دراز شبیه رب د شامبر(3)گویند. ج، غنبازات، غنابیز. (دزی ج2 ص228).
(1) - Pourpoint.
(2) - Gambax.
(3) - Robe de chambre.

غنبرک و چنبرک.

[غَمْ بَ رَ کُ چَمْ بَ رَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) (اصطلاح عامیانه) چمباتمه نشستن بحال غم و اندوه.

غنبول.

[غُمْ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غنبة.

[غُمْ بَ] (ع اِ) دایرهء میان کنج دهن کودک ملیح و نازنین. ج، غُنَب. (منتهی الارب). دایره ای در وسط کنج دهن پسر ملیح. (از اقرب الموارد).

غنبه.

[غُمْ بَ / بِ] (اِ) تشنیع کردن و بانگ بر کسی زدن از روی قهر و غصه و غضب. (از برهان قاطع). مخفف غرنبه یعنی صدا از روی قهر و غضب، و غریدن. (انجمن آرا) (آنندراج).

غنبید.

[غُنْ نَ / غُ نَ] (اِ) قسمی کلم. و معرب آن قُنَّبیط است. غنبید قم بسیار مطبوع است. کلم غُمری. کَرَنب. غُنَبیت. غُنَّبیت.
-امثال: قم بود و غنبید، آن هم امسال نبید.

غنپز.

[غُمْ پُ] (اِ) در تداول عامه، دعوی دروغ. لاف. قُمْپُز.
- غنپز درکردن؛ دعوی دروغ و لاف و گزاف کردن. دعوی کردن کسی جاه یا مقامی را که ندارد. سخت لاف زدن.

غنتل.

[غَ تَ] (ع ص) گمنام. بیقدر. (منتهی الارب). خامل. (اقرب الموارد). گمنام و بیقدر. || ام غنتل؛ کفتار. (آنندراج) (اقرب الموارد).

غنتم.

[غُ تُ] (اِخ) ابن ثوابهء طائی. او محدث بود. عبدالله بن ابی سعد وراق از وی روایت کند. (از منتهی الارب) (تاج العروس).

غنث.

[غَ نَ] (ع مص) دم زده نوشیدن آب را. (منتهی الارب) (آنندراج). نوشیدن و پس از آن تنفس کردن. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). || شوریدن دل کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). بد شدن نفس و کشیده شدن آن بسوی چیزی. غنثت نفسه، خبثت و لقست. (اقرب الموارد).

غنث.

[غَ] (اِخ) ابن افیان بن قحم بن معدبن عدنان از بنی مالک بن کنانة است. (از تاج العروس). بطنی از مالک بن کنانة. (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص178).

غنثر.

[غَ ثَ / غُ ثَ / غُ ثُ] (ع ص) نادان یا گول یا آنکه صحبت وی را ناخوش دارند، یا فرومایه، یا ناکس، و این دشنام است عرب را. یقال: یا غنثر (معرفة). (منتهی الارب) (آنندراج). یا غنثر، شتم؛ ای یا جاهل او احمق او ثقیل او سفیه او لئیم. (اقرب الموارد).

غنثر.

[غُ ثُ] (اِخ) وادیی است بین حمص و سلمیه در شام. رجوع به معجم البلدان شود.

غنثرة.

[غَ ثَ رَ] (ع مص) صفائی سر و افزونی موی. (منتهی الارب) (آنندراج). انبوهی و بسیاری موی سر. || بی تشنگی آب خوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غنثی.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به غنث که بطنی از مالک بن کنانة است. رجوع به غَنْث شود.

غنج.

[غَ] (اِ) جوال. (فرهنگ اوبهی) (برهان قاطع) (از فرهنگ اسدی) (فرهنگ رشیدی). خُرج. (مهذب الاسماء). و بعضی گویند جوالی است مانند خرجین که آن را بعربی حُرجَة گویند. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). بمعنی جوالی باشد که خورجین نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا) :
پیری و درازی و خشک شنجی
گوئی به گه آلوده لتره غنجی.منجیک.
وآن بادریسه هفتهء دیگر غضاره شد
و اکنون غضاره همچو یکی غنج(1)پیسه گشت.
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
همچون کدوئی سوی نبید و سوی مزگت(2)
آکنده به گاورس که خرواری(3) غنجی.
ناصرخسرو.
|| گلگونه و غازه، و آن چیزی بود سرخ که زنان بر روی مالند. (برهان قاطع). غنجار. غنجاره. غنجر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || سرین مردم و حیوانات. (فرهنگ اوبهی) (فرهنگ خطی). سرین و کفل حیوانات، و به این معنی به کسر اول نیز گفته اند. (برهان قاطع). سرین. (شمس فخری از آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). || در بعض جاها این نام را به آفت درخت سیب و گوجه و سایر گیاهان دهند. کرمی است که برگ درختان را خورد. || (ص) نیکو بود و خوش. (فرهنگ اسدی) :
نوای مطرب خوش نغمه(4) و سرودی غنج(5)
خروش عاشق سرگشته و عتاب نگار.
مسعودی (از فرهنگ اسدی).
|| (پسوند) (مزید مؤخر) بمعنی ناک یعنی آغشته، چنانکه گویند: بیمارغنج یعنی بیمارناک و دردناک، اعنی آغشتهء بیماری و درد. (برهان قاطع) :
چو شد آن پریچهره(6) بیمارغنج
ببرید دل زین سرای سپنج.رودکی.
(1) - در حاشیهء نسخه ای از فرهنگ اسدی آمده: ایزغنج جوال بود و غنج نیز گویند، و همچنین در حاشیهء مزبور همین شعر را مثال آورده است با این تفاوت که بجای غنج پیسه، ایزغنج ذکر کرده است.
(2) - ن ل:
همچون کدوی سوی نبید و سوی مسجد.
(فرهنگ رشیدی).
همچون کدوی روی نهنده سوی مسجد.
(آنندراج).
(3) - ن ل: دو خرواری. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج).
(4) - ن ل: زخمه.
(5) - این کلمه در هیچیک از فرهنگها دیده نشد و حرکت آن نیز درست معلوم نیست، فقط یک فتحه روی غین و یک جزم روی جیم است و احتمال هم میرود که غنج نام سرودی باشد نه خوش و نیکو، و شاید «سرودی شخج» است. (یادداشت مؤلف).
(6) - ن ل: چو گشت آن پریروی. (فرهنگ اوبهی).

غنج.

[غَ] (ع مص) ناز. (مقدمة الادب زمخشری). کرشمه کردن. (منتهی الارب). ناز و عشوه و غمزه که آن حرکات چشم و ابرو باشد. (برهان قاطع). کرشمه و ناز، و در فرهنگی معتبر آمده: اعتدال حرکات معشوق. (از غیاث اللغات) (از آنندراج). کَشی. (دستور اللغة) (مقدمة الادب زمخشری). دلال. کشی کردن. رجوع به غُنج شود :
گه خرامش چون لعبتی کرشمه کنان
بهر خرامش از او صدهزار غنج و دلال.
فرخی.
نه ز آسایش خبر دارد نه از رنج
نه از شادی فزاید او نه از غنج.
(ویس و رامین).
بیاورد پس کاردها با ترنج
بر هر زنی کش بود لطف و غنج.
شمسی (یوسف و زلیخا).
گر تو همی صحبت زمانه بجوئی
آمدت اینک زمان غنج و دلاله.
ناصرخسرو.
زین و زآن چند بود با که و مه
مر ترا کشی و فیریدن و غنج.سوزنی.
مخمور دو چشم تو به یک غنج و کرشمه
صد بار در خانهء خمار شکسته.سوزنی.
رخ سرخ سیب اندرآید به غنج
به گردنکشی سر برآرد ترنج.نظامی.
ز نارنج زرین و سیمین ترنج
فریب آمده با نظرها به غنج.نظامی.
موکل کرده بر هر غمزه غنجی
زنخ چون سیب و غبغب چون ترنجی.نظامی.
چونکه دید آن غنج برجست او سبک
چون تجلی حق از پردهء تنک.
مولوی (مثنوی).
غنج و نازت می نگنجد در جهان
باش تا که من شوم از تو جهان.
مولوی (مثنوی).
عیب دل کردم که وحشی وضع و هرجائی مباش
گفت چشم شیرگیر و غنج آن آهو ببین.
حافظ.
میخواند درس قرآن در پیش شیخ شهر
وز شیخ دل ربوده به غنج و دلال خویش.
ملک الشعراء بهار.
|| (اِ) چوبدستی چوپان که بر سر آن صفحه ای است و با آن برای حیواناتی که از او دور میشوند کلوخ می اندازد. ج. اَغناج. (دزی ج2 ص228).

غنج.

[غَ نَ] (ع اِ) پیر کلان سال در لغت هذیل. یقال: فلان غنج القوم؛ ای شیخهم. (منتهی الارب) (آنندراج). لغتی است در عَنَج بعین مهمله. (از اقرب الموارد).

غنج.

[غُ] (ص) گردشده و بهم آمده که غنجه نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا) :
گنج بود و فتاده اندر کنج
کرده ضعفش ز بینوایی غنج.
آذری (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا).

غنج.

[غُ] (ع اِمص) ناز. (مهذب الاسماء). ناز کردن. (تاج المصادر بیهقی). کرشمه و ناز. (منتهی الارب) (فرهنگ اوبهی). دِلال. غُنُج. (منتهی الارب). در کشف الظنون آمده: علم الغنج را بعضی از فروع علم موسیقی شمارند و گویند: آن علمی است که گفتگو میکند از چگونگی صدور افعالی که دوشیزگان و زنان زیبارو و ظریف کنند، و اگر حسن ذاتی با غنج طبیعی همراه باشد کامل است و هرگاه غنج متکلفانه یا عرضی باشد کامل نیست، و هر چیز از ملیح، ملیح است، و در صورتی که این غنج در اثنای مباشرت و آمیزش با زنان و امثال آن باشد محرک است و این در شرع مجاز است، و زنان عرب بخوبی غنج و ناز کردن در میان مردان شهرت دارند. (از کشف الظنون چ استانبول ستون 1210 به اختصار). || (اِ) دخان نیل. (منتهی الارب). دود نیل و پیه که وشم و نگار بدان سیاه کنند. (از منتهی الارب). دودهء پیه که برای سرمه گیرند. (ناظم الاطباء). دوده. (دزی ج2 ص228). || فتیلهء چراغی که دود میکند. (دزی ج2 ص228).

غنج.

[غُ نُ] (ع اِمص) کرشمه و ناز. (منتهی الارب). غُنج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غُنج شود.

غنج.

[غِ] (اِ) سرین و کفل حیوانات. (برهان قاطع) (فرهنگ شعوری ج2 ورق 186 ب). رجوع به غَنج شود.

غنجار.

[غَ] (اِ)(1) سرخی باشد که زنان در روی مالند و آن را گلگونه خوانند. (فرهنگ اسدی). سرخی باشد که زنان در روی نهند. (فرهنگ اسدی نخجوانی). بمعنی غازه، و آن سرخیی باشد که زنان بجهت زیبایی بر روی خود مالند. (برهان قاطع) (از جهانگیری). گلگونه. (فرهنگ رشیدی) (غیاث اللغات) (برهان قاطع) (فرهنگ اوبهی) (فرهنگ اسدی). گلاگونه. (برهان قاطع) (فرهنگ اوبهی). غنجاره. غنجر. غنجره. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). سرخاب. (انجمن آرا) (آنندراج) :
لاله به غنجار برکشید همه روی
از حسد(2) خوید برکشید سر از خوید(3).
کسائی (از فرهنگ اسدی) (صحاح الفرس) (فرهنگ رشیدی).
ز خون رخ به غنجار بندود خور
ز گرد اندر آورد چادر بسر.
(گرشاسب نامه از فرهنگ اسدی نخجوانی).
دو دختر و دو زنش را فروکشید از پیل
بخون لشکر او داد خاک را غنجار.
فرخی (از فرهنگ جهانگیری) (آنندراج).
|| ناز و غمزه را نیز گویند. (برهان قاطع). ناز و غمزه و کرشمه. (ناظم الاطباء).
(1) - از: غنج + ار، پسوند نسبت و اتصاف. مخفف آن غنجر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: جسد. (صحاح الفرس).
(3) - در فرهنگ خطی آمده:
بغنجار سرخ کرد همه روی
از حسدش خوید برکشید نیل (؟).

غنجار.

[غُ] (اِخ) عیسی بن موسی تیمی(1)بخاری. ملقب به غنجار. (منتهی الارب). نرشخی در تاریخ بخارا گوید: دیگر (از قضاة بخارا) عیسی بن موسی التیمی المعروف به غنجار بود که رحمه الله، او را قضا دادند قبول نکرد. (تاریخ بخارای نرشخی ص3). در اللباب فی تهذیب الانساب آمده: غنجار لقب عیسی بن موسی تیمی (تیم قریش) و مولای آنان و مکنی به ابواحمد بود و این لقب را بسبب سرخی گونه هایش به وی دادند. او عالم و فاضل و صدوق بود. اصل او از بخاراست و به عراق و حجاز و شام و مصر سفر کرد. از مالک و ثوری و ابن عیینه و لیث و دیگران روایت کرد، و ابن مبارک و آدم بن ابی ایاس و محمد بن سلام البیکندی و دیگران از وی روایت دارند. او به سال 185 ه . ق. درگذشت.
(1) - صاحب منتهی الارب به غلط تمیمی آورده است.

غنجار.

[غُ] (اِخ) محمد بن احمدبن محمد بن سلیمان بخاری. ملقب به غنجار صاحب تاریخ بخارا. (منتهی الارب). و عبدالملک سباری بن عبدالرحمن راوی این تاریخ [تاریخ بخارا] است. (منتهی الارب ذیل سبر). در کتاب اللباب فی تهذیب الانساب آمده: محمد بن ابی بکربن احمدبن محمد بن سلیمان بخاری معروف به غنجار صاحب تاریخ بخارا. او از ابوصالح خیام و محمد بن محمد بن صابر بخاری و دیگران حدیث شنید، و سیدابوبکر محمد بن علی بن حیدة الجعفری و ابوالمظفر هنادبن ابراهیم نسفی و دیگران از وی روایت دارند. وی به سال 412 ه . ق. درگذشت - انتهی. (ج2 ص179).

غنجاره.

[غَ رَ / رِ] (اِ) بمعنی غنجار است که غازهء زنان باشد. (برهان قاطع). سرخاب. رجوع به غنجار، غنجر و غنجره شود(1) :
روزی بسان پیرزن زنگی
آردت روی پیش چو هرکاره
روزی چو تازه دخترکی باشد
رخساره گونه داده به غنجاره.
ناصرخسرو (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان قاطع).
|| ناز و عشوهء جوانان. (برهان قاطع). ناز و غمزه و کرشمه. (ناظم الاطباء).
(1) - شاید زنگار از همین کلمهء غنجاره باشد. (فرهنگ لغات شاهنامه تألیف شفق).

غنجال.

[غَ] (اِ مرکب) (از: غنج، گلگونه و غازه + آل، منسوب به) میوه ای باشد ترش که آن را حب الملوک خوانند. (فرهنگ اسدی) (از برهان قاطع). میوه ای ترش باشد. (فرهنگ اوبهی). میوه ای است ترش مزه. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). غنجار. (فرهنگ رشیدی). رجوع به حب الملوک شود :
و دوش(1) نامه رسیدم یکی ز خواجه نصیر
میان نامه همه ترف و غوره و غنجال.
ابوالعباس (از فرهنگ اسدی).
اگر صبا سخن لطف او کند در باغ
نبات مصر شود بر درختها غنجال.
شمس فخری (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا).
|| هر میوهء ترش را گویند همچو انگور ترش و انار ترش و سیب ترش و امثال آن. (برهان قاطع).
(1) - ن ل: و دوشه.

غنج بالا.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان ارسک بخش بشرویهء شهرستان فردوس که در 30هزارگزی جنوب بشرویه و 4هزارگزی خاور شوسهء عمومی بشرویه به دوهک واقع است. در دامنهء کوه قرار دارد. گرمسیر است و سکنهء آن 40 تن فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن پنبه، ارزن و ابریشم است. باغهایی دارد. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غنج پائین.

[غُ] (اِخ) دهی است از دهستان ارسک بخش بشرویهء شهرستان فردوس که در 31هزارگزی جنوب بشرویه و 5هزارگزی خاور شوسهء عمومی بشرویه به دوهک واقع است. در دامنهء کوه قرار دارد. گرمسیر است. سکنهء آن 6 تن شیعهء فارسی زبانند. آب آن از قنات است. محصول آن غلات، پنبه، ارزن و ابریشم است. باغهایی دارد. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غنجدة.

[غُ جُ دَ] (اِخ) نام مادر رافع بن حارث صحابی. (منتهی الارب). نام ام رافع بن حارث یا عبدالحارث صحابی بدری، و بعضی آن را عنجرة به عین مهمله یا عنترة(1) گفته اند. (از تاج العروس).
(1) - در منتهی الارب غنثرة آمده است (!)

غنجر.

[غَ جَ] (اِ) غازه و سرخی که زنان بجهت زیبایی بر روی خود مالند. غنجره. غنجاره. (برهان قاطع). مخفف غنجار. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به غنجار و غنجاره شود.

غنج رش.

[غَ رَ / رِ] (اِ) غوک. (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). وزغ. به طبری بک خوانند و با واو بدل شود. (انجمن آرا) (آنندراج). وزق و غوک، و بعربی ضفدع خوانند، و بعضی به کسر رای بی نقطه گفته اند. غنجمرش. غنجموش. (برهان قاطع). در فرهنگ رشیدی آمده: غنجرش غوک باشد و بعضی غنجموش نیز گفته اند. شاعر گوید :
همچو شیرم روز و شب اندر غرش
ذکر نامت میکنم چون غنجرش.- انتهی.
ظاهراً غنجموش است. اسدی در لغت فرس ص171 آرد: «چغز، غوک بود و به تازی غنجموس (با سین مهمله) گویندش» و قول شاعر گمنامی که رشیدی از او شاهد آورده نیز مستند نتواند بود، چه احتمال قوی میرود که او خود کلمه را مصحف خوانده بنظم درآورده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

غنجره.

[غَ جَ رَ / رِ] (اِ) سرخی و غازه باشد که زنان بر روی مالند. (برهان قاطع). غنجر. غنجار. غنجاره. رجوع به همین کلمه ها شود :
پیش تو افتاده ماه بر ره سودای عشق
ریخته گلگونه اش یاوه(1) شده غنجره.
مولوی (از فرهنگ رشیدی) (جهانگیری).
(1) - ن ل: یاره. (فرهنگ رشیدی).

غنجره.

[] (اِخ) نام یکی از پنج در سیستان بود، و در تاریخ سیستان گاهی به عین مهمله آمده است و اصطخری به غین آورده است. رجوع به مسالک الممالک اصطخری چ لیدن ص240 و فهرست اماکن تاریخ سیستان شود.

غنج زدن.

[غَ زَ دَ] (مص مرکب) غنج زدن دل برای چیزی یا کسی. سخت خواهان و آرزومند او بودن: دلش برای او غنج میزند.

غنجل.

[غُ جُ] (ع اِ)(1) سیاه گوش. ج، غَناجِل. (منتهی الارب) (آنندراج). بترکی قره قولاق یا قره قولاخ گویند. فُرانِق. پروانه. پروانک. تَفَه. عناق الارض.
(1) - Karacal.

غنج مرش.

[غَ مَ رَ / رِ] (اِ) بمعنی غنجرش که وزق و غوک باشد، و بفتح را هم گفته اند. (برهان قاطع) (آنندراج). رجوع به غنجرش و غنجموش شود.

غنجموش.

[غَ] (اِ) جغز. (فرهنگ اوبهی). غنجمرش. غنجرش. وزق. غوک. (برهان قاطع). وزغ. بَزَغ. چغز. قورباغه. قاس. رجوع به غنجرش، وزغ، غوک و قورباغه شود.

غنج و دلال.

[غَ جُ دِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) ناز و غمزه و عشوه. رجوع به غنج و هم دِلال شود : با خود اندیشیدن که زن مرا هم جمال است و هم غنج و دلال. (سندبادنامه ص176).

غنجوفة.

[غُ فَ] (ع اِ) حلقهء زلف.(1) جعد. ج، غَناجِف. (دزی ج2 ص228).
(1) - Boucle de cheveux.

غنجول.

[غُ] (ع اِ) جانوری است مجهول الحقیقه. (منتهی الارب) (آنندراج). دابه ای است که حقیقت آن معلوم نیست. (از اقرب الموارد).

غنجة.

[غَ نِ جَ] (ع ص) زن باکرشمه. (منتهی الارب) (آنندراج). مؤنث غَنِج. (اقرب الموارد).

غنجه.

[غُ جَ / جِ] (اِ) جمع کردن و گردآوری نمودن، و به همین معنی به فتح اول بنظر آمده است. (برهان قاطع). رجوع به غنچه شود. || سرشتن. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || گل ناشکفته. در اصل گُنجه مأخوذ از گنجیدن بود زیرا در ذات او گنجیدگی است، و برگ غنجه در اندرون با هم مجتمع و گنجان است، و گاف را برای فصاحت به غین معجمه بدل کرده اند. و بقولی غنجه به جیم فارسی است. (از غیاث اللغات) (آنندراج). و بعضی آن را مأخوذ از غَنج بمعنی ناز و کرشمه دانسته اند و این محل تأمل است. و شعرا دهان محبوب و دل عشاق را بجهت تنگی بدان تشبیه کرده اند، و از صفات آن است: دلگیر، بیهده خند، خندان، نشکفته، سربسته، خاموش، بیدار، پاکیزه دامان، نوکیسه، نوخیز و سنگ آغوش و از تشبیهات آن است: حباب، فواره، سبوی، تکمهء کلاه، طلسم، قفل، عروس، مهد، فانوس، کره، طفل، اخگر، مجمر، شیشه، مینا، ناخن، دست، نامه، کوچه و ناوک. (از آنندراج). غنچهء گل را گویند بسبب جمع کردن و گرد آوردن برگها. (برهان قاطع). رجوع به غنچه شود.

غنجه.

[غَ جَ / جِ] (اِ) بمعنی غُنجه و غنچه است. رجوع به همین کلمه ها شود :
دلش گرچه در حال از او رنجه شد
دوا کرد و خوشبوی چون غنجه شد.
سعدی (بوستان).
|| جمع کردن و گردآوری نمودن. (از برهان قاطع). فراهم آوری و جمع کردگی و گردآوری. (ناظم الاطباء). || سرشتن. (از برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || رعنایی و ناز و غنج. (فرهنگ اسدی) :
برداشته تا حجاب شرم از رخ
گه شادی و گه نشاط و گه غنجه.
منوچهری.
به یک کرشمه و یک غنجه زآن دو شکر خویش
هزار دل بربایی هزار جان شکری.سوزنی.
چو کردی غنچهء کبک دری تیز
ببردی غنجهء کبک(1) دلاویز.نظامی.
(1) - ن ل: غنج کبکان.

غنجهء آب.

[غُ جَ / جِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حباب آب. (غیاث اللغات). غنچهء آب. رجوع به همین ترکیب شود.

غنجه غنجه.

[غِ جَ / جِ غِ جَ / جِ] (اِ) پارچهء لطیف که از آن زنان چارقد تهیه میکردند.

غنجه کردن.

[غَ جَ / جِ کَ دَ] (مص مرکب) ناز کردن. رعنایی و ناز و غنج کردن. رجوع به غنجه و غَنج شود :
نه لبسی نکو و نه مال و نه جاه
پس این غنجه کردن ز بهر چراست.
خفاف (از فرهنگ اسدی).
|| فراهم کردن و گرد آوردن. || سرشتن و خمیر کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به غَنجه شود. || پختن. (ناظم الاطباء).

غنجی.

[غَ] (اِ) مغاکی در دامن کوه. (آنندراج). بمعنی غفچی که مغاک در دامن کوه است. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 186 ب). ظاهراً مصحف غفچی است.

غنجیدن.

[غُ دَ] (مص) فحش گفتن. (آنندراج). زشت گفتن. زشت گویی کردن. (ناظم الاطباء). || هزل و بازی نمودن. (آنندراج). بذله گویی کردن. بازی کردن. || استهزاء کردن. (ناظم الاطباء). || ناز و غمزه کردن. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 190 ب). ظاهراً مصدر جعلی از غنج بمعنی ناز و غمزه است.

غنجیر.

[غَ] (اِخ) یکی از قرای سغد سمرقند. (از انساب سمعانی) (اللباب فی تهذیب الانساب).

غنجیری.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به غنجیر. رجوع به غنجیر و اللباب فی تهذیب الانساب شود.

غنجیری.

[غَ] (اِخ) محمد بن معذل بن ماجدبن عصمة غنجیری فقیه، مکنی به ابوالفضل. وی از ابوبکر محمد بن ابی الفضل و ابواحمد حاکم و جز آنان حدیث شنید، و ابومحمد نخشبی و دیگران از وی حدیث شنیدند. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

غنچک.

[غِ چَ] (اِ) بمغنی غَچَک که نام سازی است و بعضی کمانچه را گویند. (از غیاث اللغات). ظاهراً مصحف غچک است. رجوع به همین کلمه شود.

غنچگی.

[غُ چَ / چِ] (حامص) غنچه بودن: خضد؛ باریکی میوه ها و غنچگی آن. (منتهی الارب). || در حال غنچه بودن. رجوع به غنچه شود.

غنچه.

[غُ چَ / چِ] (اِ) گل ناشکفته باشد به تازی بُرعوم گویند. (فرهنگ اسدی). نَور. (منتهی الارب). گل ناشکفته. گلی که هنوز باز نشده است. (ناظم الاطباء) :
چو سر(1) کفته شد غنچهء سرخ گل
جهان جامه پوشید همرنگ مل.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
آستین برزده ای دست به گل برزده ای
غنچه ای چند از او تازه و نو برچده ای.
منوچهری.
انصاف مرا ز غنچه خوش می آید
کو دامن خویشتن فراهم گیرد.خیام.
باد سحری گذر به کویت دارد
زآن بوی بنفشه راز مویت دارد
در پیرهن غنچه نمی گنجد گل
از شادی آنکه رنگ رویت دارد.انوری.
غنچه عقیق یمن، کرد برون از دهن
گشت زرافشان چمن چون کف صدر کبار.
خاقانی.
نه با یاران کمربندم چو غنچه
نه بر خصمان سنان سازم چو سوسن.
خاقانی.
دلی که بال و پری در هوای خاک بزد
ندید خواب شکفتن چو غنچهء تصویر.
خاقانی.
نه همچو گل که چو در مهد غنچه بنشیند
دو هفتهء دگر از ناز انتظار دهد.
ظهیر فاریابی.
چو از خسرو چنان فرمان شنیدند
ز شادی همچو غنچه بشکفیدند.نظامی.
غنچه بخون بسته چو گردون کمر
لالهء کم عمر ز خود بی خبر.نظامی.
بود چون غنچه مهربان در پوست
آشکارا ستیز و پنهان دوست.نظامی.
گر بلبل محنت زده عاشق بوده ست
باری دل غنچه از چه خون آلوده ست.
کمال اسماعیل.
عشق زنده در روان و در بصر
هر دمی باشد ز غنچه تازه تر.
مولوی (مثنوی).
روزی دهنی بخنده بگشاد
غنچه، دهن تو گفت خاموش.سعدی.
در او دم چو غنچه دمی از وفا
که از خنده افتد چو گل بر قفا.
سعدی (بوستان).
صبا ز حال دل تنگ ما چه شرح دهد
که چون شکنج ورقهای غنچه تو بر توست.
حافظ.
غنچهء گلبن وصلم ز نسیمش بشکفت
مرغ خوشخوان طرب از برگ گل سوری کرد.
حافظ.
- غنچهء قالی؛ صورت غنچه ها که در قالی بافند. (بهار عجم) (آنندراج) :
یکسر قماش هستی ما رنگ غفلت است
خواب است همچو غنچهء قالی بهار ما.
خان آرزو (از بهار عجم).
|| حبابه. سوارک. کوپله. حباب آب. غوزه. غوزهء آب. رجوع به غنچهء آب شود. || گنبد. رجوع به گنبد شود. || مجازاً دهان معشوق :
جان فدای دهنت باد که در باغ وجود
چمن آرای جهان خوشتر ازین غنچه نبست.
حافظ (از آنندراج).
- غنچهء منقار؛ کنایه از دهان است :
نیستم چون بلبلان قانع بگفت و گوی گل
باغ را در غنچهء منقار میخواهد دلم.
صائب (از آنندراج).
|| مجازاً بمعنی گلوله کرده و غنده :
گفتم یکی هجا چو گه غنچه
آن را بباد سبلت بشکفتی.سوزنی.
|| در تداول شعرا کنایه از دختر زیباست :
ای زال مستحاضه که آبستنی بشر
زآن خوش عذار غنچهء عذرا چه خواستی؟!
خاقانی.
- غنچهء بام؛ کنایه از سفیدی صبح و فلق است : شبی ناگاه چون غنچهء بام بخندید، و عروس صبح از تتق قیرگون بیرون خرامید با لشکری جرار پیرامن مأمن او درآمد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص21).
|| گرد کردن و سرشتن، چنانکه گویند: غنچه کرد یعنی سرشت. (فرهنگ اسدی). رجوع به غنچه کردن و غنچه شدن و غُنجه شود. || (ص) بمعنی در حال غنچگی :
کمان آزفنداک شد ژاله تیر
گل غنچه ترک و زره آبگیر.اسدی.
(1) - ن ل: بر.

غنچهء آب.

[غُ چَ / چِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حباب. (فرهنگ رشیدی). کنایه از حباب. (انجمن آرا). حباب آب. (آنندراج). کنایه از حباب است و آن شیشه مانندهایی باشد که در وقت باریدن باران در روی آب بهم زنند. (برهان قاطع). غنجهء آب. حبابه. سوارک. کوپله. غوزه. غوزهء آب.

غنچهء ارغوان.

[غُ چَ / چِ یِ اَ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شرارهء آتش و اخگر. (انجمن آرا) (آنندراج). کنایه از شرارهء آتش باشد و اخگر آتش را نیز گویند. (برهان قاطع).

غنچه بستن.

[غُ چَ / چِ بَ تَ] (مص مرکب) کنایه از غنچه آفریدن. (آنندراج). آفریدن و ایجاد غنچه :
جان فدای دهنت باد که در باغ وجود
چمن آرای جهان خوشتر ازین غنچه نبست.
حافظ (از آنندراج).
به تکلیف بهاران شاخسارم غنچه می بندد
اگر در دست من میبود اول بار میبستم.
صائب تبریزی (از بهار عجم).

غنچه پیشانی.

[غُ چَ / چِ] (ص مرکب)کنایه از بیدماغ و اخمه رو. (آنندراج). آنکه ابروهای وی درهم و پیچدار باشد. عبوس. (ناظم الاطباء) :
در رکاب برق دارد پای حسن نوبهار
تا گلی در باغ داری غنچه پیشانی مباش.
صائب (از آنندراج).
تازه رویان گلستان غنچه پیشانی شدند
در بساط لاله و گل روی خندانی نماند.
صائب (از آنندراج).
|| زشت. (ناظم الاطباء). زشت رو.

غنچهء پیکان.

[غُ چَ / چِ یِ پَ / پِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) بمعنی پیکان است و اضافهء تشبیهی است :
در دل ما غنچهء پیکان او گل گل شکفت
شاد باشد میهمان گردد چو صاحبخانه گرم.
صائب (از آنندراج).

غنچهء تریاک.

[غُ چَ / چِ یِ تَرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غنچهء گل کوکنار. رجوع به کوکنار و تریاک شود.

غنچهء تیر.

[غُ چَ / چِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از پیکان است :
من کیستم آن ذرهء خورشید نظیرم
برطرف کله فتنه کند غنچهء تیرم.
حکیم زلالی (از آنندراج).

غنچه خاطر.

[غُ چَ / چِ طِ] (ص مرکب)تنگدل و منقبض. (بهار عجم) (آنندراج). مغموم. حزین. دلتنگ. ملول. (ناظم الاطباء) :
غیر اگر نشکفد از شعر تر من سنجر
غنچه خاطر نشوم کآن گل باغ حسد است.
سنجر کاشی (از بهار عجم) (آنندراج).

غنچه خسپ.

[غُ چَ / چِ خُ] (نف مرکب)کنایه از کسی که بسبب بی پوششی دست و پای خود را جمع کرده بخوابد. چنانکه این حالت در مفلسان و تهیدستان ظاهر شود، و بعضی از فضلای شعرا کنایه از بچهء لوند نوشته اند. (از بهار عجم) (آنندراج). آواره. رند خراباتی. (ناظم الاطباء). رجوع به غنچه خسپیدن شود :
سیر کوی تو چه حاجت به گلستان دارد
غنچه خسپان تو در سایهء دیوار تو بس.
محسن تأثیر (از بهار عجم).
در آغوش گلم از غنچه خسپان برون در
نباشد این چمن را شبنم از من پاکدامان تر.
صائب (از بهار عجم).

غنچه خسپیدن.

[غُ چَ / چِ خُ دَ] (مص مرکب) بمجاز خفتن کسی در حالی که دست و پای خود را جمع کرده باشد و این در وقت تأمل و تفکر باشد. (از بهار عجم) (آنندراج). غنچه نشستن :
آه میدزدد نفس در سینهء افگار من
غنچه میخسپد نسیم صبح در گلزار من.
صائب (از آنندراج).
رجوع به غنچه نشستن شود.

غنچه خندی.

[غُ چَ / چِ خَ] (حامص مرکب) خندیدن غنچه وار :
ز هر برگ گل غنچه خندی کنم
به تحسینش گل دسته بندی کنم.
نورالدین ظهوری (از بهار عجم).

غنچه خواب.

[غُ چَ / چِ خوا / خا] (نف مرکب) بمعنی غنچه خسپ. (بهار عجم) (آنندراج). رجوع به غنچه خسپ شود :
در آن گلزار غنچه خواب خونریز
همه بالین و بستر خواب و خونریز.
حکیم زلالی (از بهار عجم).

غنچه خوابیدن.

[غُ چَ / چِ خوا / خا دَ](مص مرکب) بمعنی غنچه خسپیدن. (آنندراج). رجوع به غنچه خسپیدن شود :
راحت دنیا حجاب دیدهء بیدار نیست
بر بساط گل چو شبنم غنچه میخوابیم ما.
صائب (از بهار عجم) (آنندراج).

غنچه خوران.

[غُ چَ خوَ / خُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم که پائین بخش سیردان شهرستان زنجان و در 43هزارگزی جنوب خاوری سیردان و 15هزارگزی باختر شوسهء قزوین قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است. 151 تن سکنه دارد که بزبان ترکی سخن میگویند. از رود بهقانه رود مشروب میشود. محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت، گلیم، قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو و صعب العبور دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

غنچه دل.

[غُ چَ / چِ دِ] (ص مرکب)تنگدل و منقبض. غنچه خاطر. (بهار عجم) (آنندراج). رجوع به غنچه خاطر شود.

غنچه دهان.

[غُ چَ / چِ دَ] (ص مرکب)زیبارویی که دهان وی بسان غنچهء گل باشد. کنایه از معشوق و معشوقه. (از ناظم الاطباء). از اسماء محبوب. (آنندراج) :
کشت مرا دلش به کین، هست لبش گوا بر این
خامشی گواه بین، غنچه(1)دهان کیست او.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص658).
غنچه دهان من بیا تنگدلی من ببین
بی تو چگونه زنده ام سنگدلی من ببین.
امیرخسرو (از آنندراج).
(1) - ن ل: تنگ.

غنچه دهن.

[غُ چَ / چِ دَ هَ] (ص مرکب)بمعنی غنچه دهان. رجوع به غنچه دهان شود.

غنچه زار.

[غُ چَ / چِ] (اِ مرکب) جایی که در آن غنچهء بسیار روید :
غنچه زاری شده از لخت جگر مژگانم
تا چه آن نخل قد از آن گل رو آرد بار.
درویش واله هروی (از آنندراج).

غنچه شدن.

[غُ چَ/ چِ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از جمع شدن و گرد شدن. (انجمن آرا) (از برهان قاطع). کنایه از خویش را فراهم آوردن. (آنندراج) :
عندلیبی که در خیال گل است
هر کجا غنچه میشود چمن است.
صائب (از بهار عجم) (آنندراج).
|| متأمل شدن. تفکر و تأمل. رجوع به غنچه گشتن شود.

غنچه غنچه شدن.

[غُ چَ / چِ غُ چَ / چِ شُ دَ] (مص مرکب) مانند غنچه شدن. غنچه وار گشتن :
بر لب دجله ز بس بوس لب نوش لبان
غنچه غنچه شده چون پشت فلک روی زمین.
خاقانی.

غنچهء کبک دری.

[غُ چَ / چِ یِ کَ کِ دَ] (اِخ) نوایی از نواهای باربد. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). نام یکی از سی لحن باربد است و آن را نظامی بجای «راح روح» آورده است که لحن هفتم باشد. (برهان قاطع). لحن بیست و ششم از سی لحن باربد. روح راح :
چو کردی غنچهء کبک دری تیز
ببردی غنچهء کبک(1) دلاویز.
(1) - ن ل: غنج کبکان.

غنچه کردن.

[غُ چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) سرشتن و گلوله کردن. گرد ساختن. مدور کردن :
هیچ ندانم بچه شغل اندری
ترف همی غنچه کنی یا(1) شکر.
ابوالعباس عباسی (از احوال و اشعار رودکی ص1161).
- غنچه کردن لب؛ جمع کردن و مانند غنچه نمودن آنرا.
(1) - در متن فرهنگ اسدی «با» آمده است و مرحوم دهخدا آن را به یا تصحیح کرده اند.

غنچه گشتن.

[غُ چَ / چِ گَ تَ] (مص مرکب) کنایه از جمع شدن و گرد آمدن و فراهم آمدن، و با لفظ دهان (یا دهن) و کف نیز استعمال میشود :
نقد ما چون زر گل در طبق افلاک است
کف ما غنچه نگردد چو شود صاحب مال.
شفیع اثر (از بهار عجم ذیل غنچه بودن).
|| کنایه از خویش را فراهم آوردن. خود را جمع کردن. || متأمل شدن. (بهار عجم) (آنندراج). تأمل و تفکر. و رجوع به غنچه شدن شود.

غنچه لب.

[غُ چَ / چِ لَ] (ص مرکب) آنکه دهان وی تنگ و لبانش فراهم آمده بسان غنچه باشد. لقب محبوب و معشوق :
ای سرو غنچه لب ز گلستان کیستی
و ای ماه روزوش ز شبستان کیستی؟
خاقانی.
عنوان بود نمک چش مکتوب سربمهر
زآن غنچه لب وظیفهء من یک سخن بس است.
صائب (از بهار عجم).
مینای غنچه پر ز شراب تبسم است
امشب کدام غنچه لب از گلستان گذشت.
شوکت (از بهار عجم).

غنچه نشستن.

[غُ چَ / چِ نِ شَ تَ] (مص مرکب) غنچه خسپیدن. نشستن در حال فراهم کردن دست و پای خود، و این هنگام تأمل و تفکر باشد :
فصل گل میگذرد بی قدح و جام مباش
غنچه منشین گره خاطر ایام مباش.
صائب (از بهار عجم) (آنندراج).
رجوع به غنچه خسپیدن شود.

غنچه وار.

[غُ چَ / چِ] (ص مرکب، ق مرکب) بسان غنچه. مانند غنچه :
نگیرد هیچکس در دامن محشر گریبانت
اگر دامان خود را جمع سازی غنچه وار اینجا.
صائب تبریزی.

غند.

[غُ] (ص) گرد با هم آمده. (فرهنگ اسدی). فراهم آمده. جمع شده. (فرهنگ اسدی نخجوانی). گردشده و جمع آمده. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان قاطع). پیچیده و فراهم آمده و جمع شده و به هم برآمده. (غیاث اللغات). گرفته شده و به هم برآمده، چنانکه گویند این چیز گرد و غند است. (انجمن آرا) (آنندراج). این کلمه را در تداول امروزی در ترکیب «گرد و غند» استعمال کنند. غنده نیز بمعنی غند است. (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان قاطع). در پهلوی گند(1) بمعنی لشکر، و همچنین است در ارمنی و در زبان عربی جُند بمعنی لشکر و در کردی گند(2) و جند(3) بمعنی ده و قریه است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). و رجوع به غن، غندرود، گُنده، گنده پیر، قندفیل و قندفیر شود :
چو رانی نباید سپردن به گام(4)
بود راندن تعبیه بی نظام
نقیبان ز دیدن بماندند کند
که ایشان همیشه نباشند غند(5).
عنصری (از فرهنگ اسدی).
|| (اِ) گروه. (ناظم الاطباء). || فراهم آوردن چیزی. (از برهان قاطع).
- غند شدن؛ غند گشتن. رجوع بهریک از این دو ترکیب شود.
(1) - gund.
(2) - gund.
(3) - jund. (4) - ن ل:
چو راهی بیاید سپردن به گام
بود راندن تعبیه بی نظام
نقیبان ز دیدن بمانند گند
گر ایشان همیشه نباشند غند.
ن ل: نقیبان ز لشکر.
(5) - بیت اخیر در فرهنگ انجمن آرا چنین آمده:
پیاده ز رفتن بمانند کند
گر ایشان همیشه نباشند غند.
و مؤلف انجمن آرا آن را به فردوسی نسبت داده است.

غند.

[غَ / غُ] (پسوند) (مزید مؤخر امکنه) در هرمزغند و مانند آن. رجوع به هرمزغند شود.

غنداب.

[غَ] (اِخ) محله ای است از محله های شهر مرغینان از بلاد فرغانه. (از معجم البلدان). رجوع به انساب سمعانی شود.

غندابی.

[غَ] (اِخ) عمر بن احمدبن ابی حسن بن حسن غندابی مرغینانی، مکنی به ابومحمد و معروف به فرغانی. وی فقیه سمرقند و صاحب فتوای آنجا بود. در بلخ از ابوجعفر محمد بن حسین سمنجانی(1)(سمنگانی) حدیث شنید. ولادت او به سال 485 ه . ق. بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب). رجوع به معجم البلدان شود.
(1) - ن ل: سنجانی. (اللباب فی تهذیب الانساب).

غندال.

[غَ] (ع اِ)(1) کنهء سگ. کنهء گاو. قرادالکلب. (دزی ج2 ص229).
.(دزی ج2 ص229).
(1) - Tique

غندبتان.

[غُ دُ بَ] (ع اِ) دو گره است در بن زبان، یا گوشتپارهء گرداگرد کام، یا دو گوشتپاره شبیه گره در دو استخوان بلند زیر هر دو گوش. (منتهی الارب). دو عقده در بن زبان، و بقولی دو گوشتپاره که لهاة (کام) را فراگرفته اند، یا دو چیزی شبیه غده که در دو استخوان بلند زیر هر دو گوش قرار دارند. ج، غَنادِب. (از اقرب الموارد). رجوع به غندبة شود.

غندبة.

[غُ دُ بَ] (ع اِ) گوشتپاره ای است درشت پیرامون نای گلو. (منتهی الارب) (آنندراج). گوشتی است سخت در پیرامون حلقوم. ج، غَنادِب. (اقرب الموارد). رجوع به غندبتان شود.

غندجان.

[غَ دَ / غُ دِ] (اِخ) شهری است به فارس در دشت مُعطِشَة. (منتهی الارب). شهری است بفارس در بیابان کم آب، و از آن جز ادیب و سلاحدار بیرون نیاید. (از تاج العروس). و در فارسنامهء ابن بلخی ص143 آمده: به پارسی دشت باری گویند، و شهرکی است هوای آن گرمسیر و آب چاه شور و یک چشمهء کوچک است و هیچ آب دیگر ندارد، و غلهء آنجا بخس باشد، و جامع و منبر دارد، و اهل فضل از آنجا بسیار خیزد، و کفشگر و جولاه بسیار بود - انتهی. و یاقوت بنقل از اصطخری آرد: غندجان همان قصبهء دشت بارین است - انتهی. و سمعانی گوید: غندجان شهری از کورهء اهواز است، و ابن البلخی غندیجان نیز آورده است. رجوع به فارسنامه چ لندن ص143 و 151 و 157 و 163، انساب سمعانی و معجم البلدان شود.

غندجانی.

[غَ دَ / غُ دِ] (اِخ) حسن بن احمد غندجانی، مکنی به ابومحمد اعرابی و معروف به اسود. رجوع به حسن بن احمد و معجم الادباء چ مصر 1927 ج3 ص22 شود.

غندر.

[غُ دُ] (ع ص) نوجوان فربه سطبر نازپرور و خوشتر عیش. (منتهی الارب). جوان فربه و درشت و نازپرورده. (از اقرب الموارد). غُندَر. رجوع به همین کلمه شود.

غندر.

[غُ دَ] (ع ص) جوان فربه و درشت و نازپرورده، غلام سمین غلیظ ناعم. غُندُر. غَمَیذَر. (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). || الحاح کننده در سؤال، چنانکه به مبرم و الحاح کننده گویند: یا غندر! رجوع به منتهی الارب، تاج العروس و غندر (اِخ) شود.

غندر.

[غُ دُ] (اِخ) محمد بن جعفر بصری. ملقب به غندر و مکنی به ابوعبدالله. وی را بدان سبب غندر گفتند که در مجلس ابن جریج بسیار پرسید، و ابن جریج گفت: ماترید یا غندر؟ (چه میخواهی ای الحاح کننده؟) و از آن پس به این لقب ملقب شد. از یکی از رواة حدیث است، و احمد و ابن مدینی از وی روایت کنند. وی به سال 193 ه . ق. درگذشت. رجوع به تاریخ بغداد ج9 ص325 و تاریخ الخلفاء و مادهء ابوعبدالله غندر شود. خواندمیر در حبیب السیر (چ خیام ج2 ص250) این شخص را به نام محمد بن محمد بن جعفر آورده است و ظاهراً صحیح محمد بن جعفر است.

غندرود.

[غُ] (اِ مرکب) نفیر که برادر کوچک کرنا است و چون در قدیم آن را بسبب فراهم آمدن و جمع شدن مردم مینواخته اند، و غند بمعنی جمع و فراهم است آن را غندرود خوانده اند. (از برهان قاطع). گاودم. (فرهنگ اوبهی). با شیپور جمع در نظام امروز مقایسه شود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). غنده رود. (برهان قاطع) (آنندراج) (فرهنگ شعوری). رجوع به گاودم شود.

غندرود.

[غَ دَ] (اِخ) نام قریه ای به هرات. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص180). یاقوت در معجم البلدان غُندوذ آورده است.

غندرودی.

[غَ دَ] (اِخ) فتح بن نعیم هروی غندرودی، مکنی به ابوعمرو. از شریک و حکم بن ظهیر روایت کند، و اسحاق بن هیاج از وی روایت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص180) (تاج العروس).

غندرة.

[غَ دَ رَ] (ع مص) بناز و تبختر راه رفتن. صفت آن غَندور و غَندورَة می آید. (از منجد الطلاب). نوعی راه رفتن با تکبر و تبختر : تغندر الغلام مشی الغندرة، و هی مشیة فیها تبختر و خیلاء. (دزی ج2 ص229). || حالت شخص غندور (جوان ظاهرساز و خوشگذران و احمق). رجوع به دزی ج2 ص229 و غَندور شود.

غندش.

[غُ دِ] (اِ) پنبهء برزدهء گردکرده شده. (از برهان قاطع) (آنندراج). پنبهء زدهء گردکرده شده. (ناظم الاطباء).

غند شدن.

[غُ شُ دَ] (مص مرکب) گرد آمدن. جمع شدن :
من غند شدم ز بیم غنده
چون خرس نگون فتاده در دام.
ابوطاهر خاتونی.
دمنه؛ سرگین غنده شده. (مقدمة الادب زمخشری).

غندقجی.

[غُ دَ] (ترکی، ص مرکب)اسلحه ساز. اسلحه فروش. (دزی ج2 ص229). ترکیبی است از غنداق یا قنداق ترکی (بمعنی چوبی که لولهء تفنگ را روی آن نشانند) و جی یا چی که علامت مبالغه و شغل در ترکی است. رجوع به قنداق شود.

غند کردن.

[غُ کَ دَ] (مص مرکب) درهم کشیدن. فراهم آوردن. چین آوردن: قطب بین عینیه؛ غند کرد در میان دو چشمش. (زمخشری).

غند گشتن.

[غُ گَ تَ] (مص مرکب) غند شدن. جمع شدن. گرد آمدن :
تیغ وفا ز رنگ جفا سخت کند گشت
بازم بلای هجر غم یار غند گشت.
دقیقی (از جهانگیری).

غندلانی.

[غُ دَ](1) (ع ص) مرد کلان سر. (منتهی الارب) (آنندراج). مردی که سری بزرگ داشته باشد. این لغت در فرهنگهای معتبر عربی نیامده است. (از تاج العروس).
(1) - در منتهی الارب بضم دال است.

غندلی.

[غُ دَ] (اِخ) محمد بن سلیمان بن منصوربن عبدالله غندلی ازرق. محدث است و به ابن غندلک شهرت دارد. از علی بن اسماعیل بن ابی نجم روایت کند. و ابوالفتح بن مسرور بلخی از او روایت دارد. وی ثقه بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص180) (تاج العروس).

غندماش.

[غُ] (اِ مرکب) غله ای است که آن را لوبیا خوانند و در آشها کنند. (برهان قاطع). رجوع به لوبیا شود.

غندوب.

[غُ] (ع اِ) بمعنی غُندُبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه شود.

غندوذ.

[غُ] (اِخ) از قرای هرات. (معجم البلدان). در انساب سمعانی و اللباب فی تهذیب الانساب «غندرود» آمده است. رجوع به غندرود شود.

غندور.

[غَ] (ع ص) جوان که با تبختر و ناز راه رود. (از منجد الطلاب). مؤنث آن غندورة. رجوع به غندورة شود. دزی در ذیل قوامیس العرب (ج2 ص229) گوید: غندور جوانی است که وضع پستی داشته باشد و در رفتار خود ظاهرسازی کند و ظرافت بخرج دهد، دوستانش او را احمق و خوشگذران و ظاهرآرا شمارند. وی تظاهر به پردلی و شهامت کند و میکوشد تا دختران او را بپسندند، و بشرط آنکه پول داشته باشد سخی و جوانمرد است، و همچنین دخترانی را که شبیه صفات مزبور را داشته باشند نیز غندور گویند. ج، غنادیر، غَنادِرة. رجوع به دزی ج2 ص229 شود.

غندورة.

[غَ رَ] (ع ص) زنی که با تبختر و ناز راه رود. صفت است از غَندَرة. (از منجد الطلاب). رجوع به غندور و غندرة شود.

غندة.

[غِ دَ] (ع اِ) گیلاسی که دم کوتاه دارد(1). نوعی گیلاس. (دزی ج2 ص229).
(1) - Griotte.

غنده.

[غُ دَ / دِ] (ص) گِرد. || فراهم آمده. (فرهنگ جهانگیری). جمع کرده و فراهم آمده مطلقاً. || (اِ) بمعنی غندش که پنبهء گرد و گلوله کرده شده است. (برهان قاطع). پنبهء گردکرده برای ریسیدن. (فرهنگ رشیدی). گلولهء پنبه برزده. (فرهنگ جهانگیری). گلغنده. (ناظم الاطباء) :
ابروش کمان سان شد و بینیش چو مشته
وآن ریش سفید آمد چون غندهء پنبه.
قریع الدهر (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به گُنده، قندفیر، قندفیل و گنده پیل شود. || گلولهء خمیر نان. (برهان قاطع). || کلوچ. کلوچه. کلوج. رجوع به همین کلمه ها شود. || کماج ترش. (ناظم الاطباء). || نفیر که برادر کوچک کرنا است. غندرود. غنده رود. (برهان قاطع). || بوی بد. || حباب آب. (ناظم الاطباء). || عنکبوت. (فرهنگ اسدی) (برهان قاطع) (فرهنگ اوبهی) (صحاح الفرس) (مجمل اللغة). دیوپای. تنندو. تننده. تنند. (فرهنگ اسدی و حواشی آن) :
می تند گرد سرای و در تو(1) غنده کنون
باز فرداش ببین بر تن تو تارتنان.
کسائی مروزی (از فرهنگ اسدی).
تن غنده را پای باید نخست
پس آنگاه خلخال بایدش جست.اسدی.
حسودت در کف ادبار محنت
بود همچون مگس در دام غنده.
شمس فخری.
|| عنکبوت بزرگ بود که مردم را بگزد. (فرهنگ اسدی). عنکبوت سیاه زهردار. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی)(2). نوعی عنکبوت زهردار و گزنده که عربان آن را رتیلا خوانند. (از برهان قاطع). رتیلا، و آن جانوری است که زهر دارد و در بلاد خراسان باشد. (فرهنگ جهانگیری). رُطَیل سیاه. رُتیل :
چار(3) غنده کربسه با کژدمان
خورد ایشان پوست روی مردمان.رودکی.
بدو مرد جنگی به دیوار بر
همی تاخت چون غنده بر تار بر.اسدی.
من غند شدم ز بیم غنده
چون خرس نگون فتاده در دام.
موفق الدین ابوطاهر خاتونی.
غنده و کژدم و دیگر حشرات.سنایی.
کژدم زرد(4) قاضی سراج
وآن قوامی سیاه چون غنده.
سوزنی (از جهانگیری).
حلاوت عجبی در بدن پدید آمد
که از نی و لب مطرب شکر رسید به کام
هزار کژدم غم را ببین کنون کشته
هزار غندهء محنت ببین شده بر بام.مولوی.
هجر تو چون غنده ای شد در دلم
ای شفای جان ببر این غنده را.مولوی.
(1) - ن ل: می تند گرد در خانهء تو.
(2) - Galeode. (3) - ظ: مارو.
(4) - ن ل: از دم سرد.

غنده بر.

[غُ دَ / دِ بُ] (اِ مرکب) کارد. || مقراض. (ناظم الاطباء).

غنده رود.

[غُ دَ / دِ] (اِ مرکب) بمعنی غندرود. (از برهان قاطع). بمعنی نفیر که کوچکتر از کرنای است، و در زمان قدیم هر وقت که آن را میزدند مردم جمع شده به دربار سلطان آمدندی یا سوار شدندی، و معنی ترکیبی آن رودی که سبب گرد شدن است. (از آنندراج). رجوع به غندرود شود.

غندی.

[غَ] (اِ) ابر. (آنندراج). ابر و سحاب. (ناظم الاطباء) (از فرهنگ شعوری).

غندی.

[غَ] (اِخ) نام دیوی از دیوان مازندران. (فرهنگ شعوری). نام دیوی که پدر اولاد دیو و پولاد دیو بود. رجوع به همین دو اسم شود.

غندیجان.

[غُ / غَ] (اِخ) همان غندجان است. رجوع به غندجان و نزهة القلوب چ لیدن ص128، 134 و 225 شود.

غندیک.

[غُ] (اِ) در تداول مردم گناباد خراسان بمعنی گلوله های پنبهء حلاجی شده کوچکتر از گندشک به اندازهء سه تا چهار نوال.

غنذاة.

[غَ] (ع مص) برآغالیدن و برانگیختن. (منتهی الارب). واداشتن و تحریک کردن. اغراء. (اقرب الموارد).

غنذرود.

[غَ ذَ] (اِخ) همان غندرود (اِخ) است. رجوع به غندرود و تاج العروس شود.

غنذمة.

[غَ ذَ مَ] (ع مص) همهء شیر پستان را خوردن. (منتهی الارب). غندمهء شیر پستان، خوردن همهء آنرا. اِغذام. اغتذام. (از تاج العروس).

غنسیدیقوس.

[] (اِخ) غنوسیدیقوس. نام پدر بقراط اول. رجوع به عیون الانباء ج1 ص22 و 24 شود.

غنشوش.

[غُ] (ع اِ) باقی مانده از مال. یقال: مابقی من ابله غنشوش؛ ای بقیة. و ما له غنشوش؛ ای شی ء. یا عنشوش به عین مهمله است. (از منتهی الارب) (آنندراج).

غنشیدن.

[غَ دَ] (مص) به سفاهت حرف زدن. (آنندراج). هرزه و هذیان گویی. (از فرهنگ شعوری).

غنص.

[غَ نَ] (ع مص) تنگدلی. ضیق صدر. یقال: غنص صدره؛ ای ضاق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و در لسان العرب مصدر غَنِصَ، غُنوص آمده است. (اقرب الموارد).

غنضف.

[غَ ضَ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب) (تاج العروس).

غنظ.

[غَ] (ع مص) مشرف بر مرگ شدن. یا مشرف شدن کسی بر مرگ بسبب اندوه، و رهایی یافتن او. (از اقرب الموارد). || رنجانیدن کاری کسی را و دشوار کردن و سخت اندوهگین گردانیدن. (از منتهی الارب). غنظ الامر فلاناً؛ جهده و شق علیه، فهو مغنوظ. || سخت خشمناک گردانیدن. غنظه فلان؛ ملاه غیظاً. (از اقرب الموارد). || (اِ) اندوه سخت و لازم. (منتهی الارب)(1). غم و اندوه دامنگیر. غم دایم. (از اقرب الموارد). اندوه که به مرگ و هلاک نزدیک گرداند سپس از آن نجات شود. (از منتهی الارب). رجوع به عیون الانباء ج1 ص5 شود.
(1) - Neurasthenie.

غنظ.

[غَ نَ] (ع اِ) اندوه سخت و لازم. غَنظ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به غَنظ شود. || (مص) دگرگون شدن گیاه از گرما. (از اقرب الموارد).

غنظاة.

[غَ] (ع مص) عیوب کسی را آشکارا گفتن و سخن زشت و فحش شنوانیدن او را. (از اقرب الموارد). عَنظاة. (اقرب الموارد) (قطر المحیط). در منتهی الارب آمده: غنظی به غنظظة بالفتح... قلبت احدی الظائین الفاً - انتهی.

غنظف.

[غَ ظَ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب) (تاج العروس).

غنظیان.

[غِ] (ع ص) مرد فاحش پلیدزبان. (منتهی الارب) (آنندراج): رجل غنظیان؛ ای فاحش بذی. (قطر المحیط). || آنکه مردم را مسخره کند. مؤنث آن غنظیانة. (اقرب الموارد).

غنظیانة.

[غِ نَ] (ع ص) مؤنث غنظیان. رجوع به همین کلمه شود.

غنغجه.

[] (اِ) مکیالی بوده است در بخارا، و عیار آن هفتادوپنج من گندم(1).
(1) - یادداشت بخط مؤلف.

غنغره.

[غُ غَ رَ] (ص) جاهل. (فرهنگ اسدی). مصحف غتفره. رجوع به فرهنگ اسدی و مادهء غتفره شود.

غنغرینا.

[غَ غَ] (معرب، اِ) فساد عضو با بقای حس. شقاقلوس. (دزی ج2 ص229). غانغرایا. رجوع به همین کلمه شود.

غنغیطس.

[غَ طُ] (اِخ)(1) گنگ. رود گنگ در هند. منسوب آن غنغیطیس. رجوع به گنگ شود.
(1) - Gange.

غنغیطیس.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به رود گنگ(1). رجوع به غنغیطس شود.
(1) - Gangitis.

غنفر.

[غَ فَ] (اِخ) نام جد حسن بن بشربن اسماعیل بن غدق بن حبتربن غنفر غنفری. رجوع به غنفری شود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص180).

غنفری.

[غَ فَ] (ص نسبی) منسوب به غنفر. رجوع به غنفر (اِخ) شود.

غنفری.

[غَ فَ] (اِخ) حسن بن بشربن اسماعیل بن غدق بن حبتربن غنفر، مکنی به ابومحمد. شیخ مصری است از عبدالغنی بن سعید. عنفری به عین مهمله نیز گفته اند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص180).

غنقلی.

[غُ قُ] (معرب، اِ)(1) غنقیلی. بمعنی شلغم است. (دزی ج2 ص229). رجوع به شلغم و غنقیلی شود.
(1) - Ghonghule.

غنقیلی.

[غُ] (معرب، اِ) غنقلی. بمعنی شلغم است. (دزی ج2 ص229). غنقیلی به لغت رومی شلغم برادر چغندر را گویند. (برهان قاطع). رجوع به غنقلی شود.

غنکسیر.

[] (اِخ) دهی بزرگ در خلخ است. در حدود العالم آمده: غنکسیر دهی است بزرگ [ از خلخ ]، و اندر وی قبیله های بسیار از خلخ و جایی آبادان - انتهی.

غنگ.

[غَ] (اِ) چوب عصاران باشد که از او سنگها درآویزند جهت روغن. (فرهنگ اسدی). چوبی باشد دراز که عصاران در کارگاه سنگ در آن آویزند تا گران گردد و روغن از کوبین بیرون آید. (فرهنگ اوبهی). تیر دکان عصاری یعنی چوبی که دانه در زیر آن فشره میگردد. غن. (برهان قاطع) :
چند بوی چند ندیم الندم(1)
کوش و برون آی ازین(2) غنگ غم.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
|| هاون چوبین یا سنگین. (ناظم الاطباء). || آواز بلند. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری). صدا و آواز بلند. (برهان قاطع). شاید آواز گریه باشد و شعر زیر که در فرهنگ اسدی برای زغنگ شاهد آمده شاهد همین معنی است :
مرا رفیقی پرسید کین غریو ز چیست
جواب دادم کز غرو نیست هست ز غنگ(3).
شاکربخاری.
- غنگ غنگ زدن.؛ رجوع به همین ترکیب شود.
|| خر. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (برهان قاطع). الاغ. (برهان قاطع). خر نر. نره خر. (فرهنگ جهانگیری). یا خر مست نر. شاید غنگ بمعنی نر یا نر مست باشد فقط در خر. رشیدی گوید: ظاهراً غنگ در بیت سوزنی (بعداز این آمده است) بمعنی چوب تیر عصار است، لیکن خر غنگ خری است که بدان بندند و آن خر نر قوی خواهد بود؛ پس خر نر به کنایه و مجاز اراده کرده شود نه آنکه غنگ بمعنی نر بود - انتهی. و صاحب فرهنگ نظام آرد: لیکن رشیدی درست تصور کرده است که لفظ غنگ در بیت سوزنی بمعنی همان چوب عصاری است و خران غنگ خران نر قوی بودند که به آن چوب بسته میشدند :
گوید که علک(4) خایم و خاید بلی چنانک
خایند علک ماده خران از(5) خران غنگ.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
ندانم تا چه خواهد شد به سال بیست کاندر دل
نگوید عه اگر تا خایه بفشارد خر غنگش.
سوزنی (از انجمن آرا).
هفتادساله گشتی توحید و زهد کو؟
کم خای ژاژ و بیش مران چون خران غنگ.
سوزنی.
خاموش همچون مریمی، تا دم زند عیسی دمی
کت گفت کاندر مشغله باری خران غنگ شو.
مولوی (از جهانگیری).
(1) - ن ل: ندیم ندم.
(2) - ن ل: کوش برون آر دل از.
(3) - ن ل:
جواب دادم کز عزم نیست هیچ ز غنگ.
(فرهنگ اسدی ذیل زغنگ).
(4) - ن ل: شعر.
(5) - ن ل: خران و.

غنگ غنگ زدن.

[غَ غَ زَ دَ] (مص مرکب) ناله کردن. آواز حزین برآوردن :
غنگ غنگی میزنم تا یک غزل
آورم بیرون ز الواح ازل.
مولوی (از جهانگیری).
رجوع به غَنگ شود.

غنم.

[غَ نَ] (ع مص) غنیمت گرفتن و بغنیمت رسیدن. غَنم. غُنم. غنیمة. غُنمان. (منتهی الارب) (المنجد). || (اِ) گوسفند. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). اسم جنس است. ج، اَغْنام. (مهذب الاسماء). گلهء گوسفند. (دزی ج2). گوسپند. از لفظ خود واحد ندارد. یکی آن شاة است، و غنم اسم جنس مؤنث است که هم به نر و هم به ماده یا بهر دو اطلاق شود، و در ارادهء دو گله غَنَمان گویند، و در گله ها اَغنام و غُنوم و اَغانِم. یقال: خمس من الغنم ذکور، فتؤنث العدد اذا قلب من الغنم و ان عنیت الکباش. (از منتهی الارب). جمع غنم، اغانیم هم آمده است. (دزی). ضأن. (تذکرهء ضریر انطاکی). بز و گوسفند. (غیاث اللغات). غنم یا شاة شامل مَعَز (بز) و ضَأن (میش، خلاف گوسفند) است... و عرب گویند: راح علی فلان غَنَمان؛ یعنی دو گله که هر گله چراخور و چوپانی جداگانه دارد. و مصغر غنم، غُنَیمة است زیرا اسم جمعهایی که از لفظ خود واحد ندارند هرگاه غیر انسان باشند تأنیث آنها لازم است. و گویند: غنم مُغَنَمةٌ و مُغَنَّمةٌ؛ یعنی گوسپندان بسیار. (از اقرب الموارد). غنم اعم است از معز بمعنی ذوات الشعر، و ضأن یعنی ذوات الاصواف، مذکر باشند یا مؤنث : و من البقر و الغنم حرمنا علیهم شحومهما. (قرآن 6/146).
کجا نبرد بود درفتد میان سپاه
چو گرگ گرسنه کاندرفتد میان غنم.
فرخی.
ملک خراسان تراست در کف اغیار غصب
موسی ملکت توئی گرگ شبان غنم.
خاقانی.
از خلال ملکان فرق بکن
تا عصاکان ز شبان غنم است.خاقانی.
دگر خلاف نباشد میان آتش و آب
دگر نزاع نباشد میان گرگ و غنم.سعدی.
شعله را ز انبوهی هیزم چه غم
کی رمد قصاب ز انبوهی غنم.مولوی.
|| مقلد چون گوسفند. آنکه تقلید دیگران را درآورد. (دزی ج2 ص229).

غنم.

[غَ] (ع مص) غنیمت گرفتن و بغنیمت رسیدن. غُنم. غَنَم. غُنمان. غَنیمَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به غُنم شود.

غنم.

[غُ] (ع مص) غنیمت یافتن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). غنیمت، و پیروزی به چیزی بی دسترنج، یا غُنم در حصول چیزی بی دسترنج آید و بس، و در غنیمت غیر آن. (منتهی الارب). ج، غُنوم. (لسان العرب). غنیمت و توانگری. توانگری. (مهذب الاسماء). غنیم. غنیمت گرفتن. غنیمت یافتن. رسیدن به غنیمت و فَی ء . رسیدن به چیزی بی رنج و مشقت و بلاعوض. || (اِ) زیادت. نَماء. فاضل قیمت. سود. بهره. (از لسان العرب). || الغُنم بالغرم؛ یعنی غنیمت در مقابل غرامت است، و همچنین گویند: الغرم مجبور بالغنم. (از اقرب الموارد). صاحب تاج العروس آرد: در حدیث است: الرهن لمن رهنه له غنمه و علیه غرمه، و غنم در اینجا بمعنی زیادت و نماء و افزایش قیمت است.

غنم.

[غَ] (اِخ) نام بتی است. (از تاج العروس). و در نامهای عرب عبد غنم هست. رجوع به بت شود.

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن اریش. از لخم از قحطانیه. وی جدی جاهلی است. منازل پسران او در اطفیحعهء مصر بود. (از اعلام زرکلی ج2 ص760).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن تغلب بن وائل. پدر بطنی است. (منتهی الارب). پدر قبیله ای است و از ایشان «اراقم» هستند که شش برادر، و فرزندان بکربن حبیب بن عمروبن غنم بودند. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن ثعلبة بن حرث بن مالک بن کنانه. بطنی از کنانه بود. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن ثور. بطنی از قبیلهء طی ء. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن دودان بن اسدبن خزیمه. وی از عدنان و جدی جاهلی است. زینب بنت جحش از نسل اوست. (از اعلام زرکلی چ 1346 ه . ق. ج2 ص761). رجوع به تاج العروس ذیل غنم شود.

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن دوس. بطنی است از قبیلهء ازد. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن سری. بطنی است از انصار. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن سِلمة بن خزرج. از قحطان. وی جدی جاهلی است از پسران او عبدالله بن عتیک است. (از اعلام زرکلی چ 1346 ه . ق. ج2 ص761).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن عثمان، صحابی است. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن فردوس. بطنی از باهله. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن قتیبه. بطنی از باهله. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن مالک بن کنانة. بطنی است از کنانه. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن نجم. بطنی از قحطان. (از تاج العروس).

غنم.

[غَ] (اِخ) ابن ودیعه. بطنی است از عبدالقیس. (از تاج العروس).

غنمان.

[غُ] (ع مص) بمعنی غَنم و غُنم در حالت مصدری است. (از منتهی الارب). رسیدن به غنیمت و فَی ء . (از اقرب الموارد).

غنمان.

[غَ نَ] (ع اِ) دو گلهء گوسپند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به غَنَم شود.

غنم بنی اسرائیل.

[غَ نَ مُ بَ اِ] (ع اِ مرکب) در تداول تازیان به وَبر گفته میشود و آن جانوری است مانند گربه و کوچکتر از آن، و دم وی کوتاه است. (از اقرب الموارد). رجوع به وَبر شود.

غنمة.

[غَ نَ مَ] (ع اِ) میش. (دزی ج2 ص229).

غنمة.

[غَ مَ] (اِخ) ابن ثعلبة بن تیم الله. از اجداد عمروبن عداء شاعر بود. (از منتهی الارب) (تاج العروس).

غنمة.

[غَ مَ] (اِخ) ابن عدی بن عبدمناف بن کنانة بن جمهمة بن عدی بن ربعه. این نام مصحف عنمة به عین مهمله است و صحیح عنمه است. رجوع به الاصابة ج3 ص200 شود.

غنمی.

[غَ نَ] (ص نسبی) منسوب به غَنَم. رجوع به غَنَم شود. || آنکه طبیعت و خصیصهء گوسفند را داشته باشد. گوسفندصفت. (دزی ج2 ص229).

غنمی.

[غَ] (اِخ) ابن مالک نجار. از انصار بود. (از تاج العروس).

غنمی.

[غَ] (اِخ) سهل بن رافع غنمی خزرجی از جملهء انصار بود. (از تاج العروس).

غنو.

[غُ نَ] (اِ) خواب. مقابل بیداری. (فرهنگ رشیدی) (از برهان قاطع). رجوع به غنودن شود :
چون یقینم که نگیردت همی خواب و غنو
من بی طاعت در طاعت تو چون غنوم.
ناصرخسرو (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج).
|| (فعل امر) فعل امر از غنودن، یعنی بخواب و در خواب شو. (از برهان قاطع). رجوع به غنودن شود.

غنوان.

[غُ نَ] (نف، ق) در حال غنودن. رجوع به غنودن شود.

غنود.

[غُ] (مص مرخم، اِمص) خفتن. (فرهنگ اوبهی). آرمیدن و آسودن. استراحت و آسایش. وَسَن. رجوع به فرهنگ اسدی و غنودن شود.

غنودگاه.

[غُ] (اِ مرکب) خوابگاه. (آنندراج). جای آرمیدن و آسودن. رجوع به غنودن شود.

غنودگی.

[غُ دَ / دِ] (حامص) خوابیدن و آرمیدن. آسایش: وَسَن. غنودگی. (منتهی الارب). رجوع به غنودن شود.

غنودن.

[غُ دَ] (مص) به خواب اندرشدن. (فرهنگ اسدی نخجوانی). خواب رفتن و چشم از خواب گرم کردن. (فرهنگ اوبهی). در خواب شدن. (برهان قاطع). خواب گران کردن. (آنندراج) (انجمن آرا). خواب کردن. (فرهنگ رشیدی). مژه گرم کردن. خواب سبک کردن. چرت زدن. پینگی. غنویدن. (برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی). اِخفاق. خُفوق. (منتهی الارب). سِنَة. (ترجمان القرآن تهذیب عادل) (دهار). نُعاس. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). اغتماض. (صراح) (منتهی الارب). سُبات. (ذخیرهء خوارزمشاهی) :
به ناپارسایی نگر نغنوی(1)
نیارم نکو گفت اگر نشنوی(2).
ابوشکور (از فرهنگ اسدی).
یک امشب شما را نباید غنود
همه شب سر نیزه باید بسود.فردوسی.
سحرگه مرا چشم بغنود دوش
ز یزدان بیامد خجسته سروش.فردوسی.
وگر بد کنی جز بدی نَدْرَوی
شبی در جهان شادمان نغنوی.فردوسی.
ز درد دل آن شب بدانسان نوید
که از ناله اش هیچکس نغنوید.لبیبی.
شاهی که هیچ شاه نیارد بشب غنود
از بیم او جز آنکه از او یافته ست امان.
فرخی.
بخت اگر کاهلی کرد و زمانی بغنود
گشت بیدار و به بیداری نو گشت و جوان.
فرخی.
گفتند زندگانی خداوند دراز باد... در خواب امن و آسایش غنوده ایم. (تاریخ بیهقی).
کرا چشم دل خفت و بختش غنود
اگر چشم سر بازدارد چه سود!اسدی.
تو سالیانها خفتی و آنکه بر تو شمرد
دم شمردهء تو یک نفس زدن نغنود.
ناصرخسرو.
ز بس نشاط که در طبع مردمان آویخت
در این دو هفته بشبها یک آدمی نغنود.
مسعودسعد.
از روان شرع را متابع شو
پس مرفه به کام دل بغنو.
سنایی (از فرهنگ رشیدی).
شبی که از تو فقیری دوصد غنی نشوند
بروز آری تا بامداد و کم غنوی.سوزنی.
گیرم آن فرزانه مرد آخر خیالش هم نمرد
هم خیالش دیدمی در خواب اگر بغنودمی.
خاقانی.
روز از پی هجر تو بفرسود دلم
شب در پی وصل نغنود دلم.
خاقانی.
بخرمی همه شب تا گه دمیدن صبح
چو بخت خویش نخفته ست و هیچ نغنوده ست.
ظهیر فاریابی.
چون بر آن داستان غنود سرم
داستان گوی دور شد ز برم.نظامی.
به آسایش توانا شد تن شاه
غنود از اول شب تا سحرگاه.
نظامی (خسرو و شیرین).
منتظر بنشست و خوابش درربود
اوفتاد و گشت بیخویش و غنود.
مولوی (مثنوی).
نغنوم زیرا خیالش را نمی بینم به خواب
دیدهء گریان من یک شب غنودی کاشکی.
سعدی (بدایع).
شب تا سحر می نغنوم، و اندرز کس می نشنوم
این ره بقاصد میروم، کز کف عنانم میرود.
سعدی (طیبات).
جفای چنین کس بباید شنود
که نتواند از بیقراری غنود.
سعدی (بوستان).
همه شب غنودند تا صبحدم
از این سو به شادی وز آن سو به غم.
امیرخسرو.
جامه ای دارد ز لعل و نیم تاجی از حباب
عقل و دانش برد و شد، تا ایمن از وی نغنوید.
حافظ.
|| آسودن. آرمیدن. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). آسودن و واکشیدن. (آنندراج). آسوده ماندن. بازایستادن از چیزی :
ز هر دانشی چون سخن بشنوی
ز آموختن یک زمان نغنوی.فردوسی.
یکایک بنزد فریدون شویم
بدان سایهء فرّ او بغنویم.فردوسی.
از این کشور آید به دیگر شود
ز رنج دو مار سیه نغنود.فردوسی.
با بخردان نشین چو بخواهی همی نشست
با نیکوان غنو چو بخواهی که بغنوی.
فرخی.
تو روز در غم دنیا و شب غنوده به خواب
ز کار آخرتت کی خبر تواند بود؟
ناصرخسرو (از فرهنگ جهانگیری).
گر همی دانی بحق آن را که هرگز نغنود
گشت واجب بر تو کاندر طاعت او نغنوی.
ناصرخسرو.
دل نغنوده بی او بغنوادت
چنان کز دیده رفت از دل روادت.نظامی.
صد قدح خونش بباید گریست
هرکه دمی خوش بغنود ای غلام.عطار.
|| مجازاً به معنی مانده شدن. (از آنندراج) :
غنوده تن مردم از رنج و تاب
نظر هر زمانی درآمد ز خواب.
نظامی (از آنندراج).
|| کنایه از مردن و خواب ابدی : آه از غنودن این امیر جلیل که جان جهانیان به فدای او روا بودی. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص442). || غلطیدن. || تنبل شدن. (ناظم الاطباء).
(1) - مثل این است که غنودن در اینجا گراییدن و تمایل معنی میدهد.
(2) - ن ل: نیاام نکو گفت اگر بشنوی.
(صحاح الفرس).
ن ل: نیاام چنین گفت اگر بشنوی.

غنوده.

[غُ دَ / دِ] (ن مف / نف) در خواب شده. (برهان قاطع). خفته. رجوع به غنودن شود :
همانا که برگشت پیکار ما
غنوده شد آن بخت بیدار ما.فردوسی.
جهان گشت ویران ز کردار اوی
غنوده شد آن بخت بیدار اوی.فردوسی.
خروس غنوده فروکوفت بال
دهل زن بزد بر تبیره دوال.نظامی.
|| بعضی بمعنی نیم خواب گفته اند. (برهان قاطع). چرت زننده. به خواب سبک رفته: وَسنان؛ غنوده و خوابناک. (منتهی الارب). || آرمیده. (برهان قاطع). آسوده. آرامش یافته. رجوع به غنودن شود.

غنوز.

[غُ] (ص) بی درد و غافل و سست. (ناظم الاطباء). بیکار و بیشغل و آواره. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 189 الف). || (اِ) مشاهره و ماهیانه. (از ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

غنوسیدیقوس.

[] (اِخ) غنسیدیقوس. رجوع به غنسیدیقوس شود.

غنوسیة.

[غُ سی یَ] (اِخ) مذهب گنستیسیسم(1). رجوع به همین کلمه و اعلام المنجد شود.
(1) - Gnosticisme.

غنوش.

[غِ نَ وِ] (اِمص) غنودگی. رجوع به غنودگی و غنودن شود.

غنوص.

[غُ] (ع مص) تنگی سینه بسبب غم و اندوه. ضیق صدر. غَنَص. (اقرب الموارد).

غنوم.

[غُ] (ع اِ) جِ غَنَم. گله های گوسپند. (منتهی الارب). رجوع به غَنَم شود.

غنوند.

[غُ وَ] (اِ) عهد و شرط. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا). عهد و پیمان و شرط. (برهان قاطع) :
به پیمان و سوگند و غنوند و عهد
تو ایدر سخن یاد کن همچو شهد.
فردوسی (از فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام).

غنوة.

[غُنْ وَ] (ع اِمص) بی نیازی. یقال: لی عنه غنوة؛ یعنی مرا از وی بی نیازی است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غنوی.

[غَ نَ] (ص نسبی) منسوب به غنی بن اعصر، و بقولی یعصر است که نام او منبه بن سعدبن قیس عیلان است، و گروهی به وی منسوبند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181).

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) جاحظ در البیان و التبیین (ج3 ص176 و 279) مطالبی راجع به دعاء در زندان از او آورده است. رجوع به کتاب مذکور همان صفحات شود.

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) ابوخالد. رجوع به ابوخالد غنوی شود.

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) ابوسوار. رجوع به ابوسوار غنوی شود.

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) ابوعاصم. رجوع به ابوعاصم شود.

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) انیس بن مرثد غنوی. صحابی است. او و پدر و جد وی رسول خدا را درک کردند. پدرش در غزوة الرجیع کشته شد و خود تا روزگار عمر زنده بود. فتح مکه را دید، و در غزوهء حنین در «اوطاس» از طرف پیغمبر جاسوس بود. (از اعلام زرکلی چ 1346 ه . ق. ج1 ص132).

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) زیدبن ابی انیسة. وی ثقه بود. مالک و گروهی از همشهریان او از وی روایت دارند. به سال 125 ه . ق. در سن 36سالگی درگذشت. برادر او یحیی بن ابی انیسه در حدیث ضعیف بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181).

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) طفیل بن عوف بن کعب. از بنی غنی، از قیس عیلان. شاعر فحل دورهء جاهلیت و از شجاعان بود. در وصف خیل استاد بود، و بدین سبب او را طفیل خیل می نامیدند. با نابغهء جعدی و زهیربن ابی سلمی معاصر بود. وی به سال 13 ه . ق. پس از کشته شدن هرم بن سنان درگذشت. دیوان شعر دارد. معاویه میگفت: طفیل را برای من بگذارید و دربارهء دیگر شاعران هرچه خواهید بگویید. (از اعلام زرکلی چ 1346 ه . ق. ج2 ص449). رجوع به طفیل بن عوف شود.

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) کعب بن سعدبن تیم بن مرة. وی از بنی غنی و شاعر دورهء جاهلیت از طبقهء دوم بود. دیباچهء شعر او نغز است. معروفترین اشعار او بائیه ای است که در رثاء برادرش که در جنگ ذی قار به قتل رسید سروده است. مطلع آن این است:
تقول ابنة العبسی قد شبت بعدنا
و کل امری ء بعد الشباب یشیب.
وی به سال 10 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی چ 1347 ه . ق. ج3 ص812).

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) کنازبن حصین بن یربوع، مکنی به ابومرثد. صحابی و از سابقین است. او حلیف حمزة بن عبدالمطلب بود، در جنگ بدر و خندق و احد و همهء مشاهد همراه رسول خدا بود. بسن 66سالگی در مدینه درگذشت. واثلة بن اسقع از وی روایت دارد. (از اعلام زرکلی ذیل «کناز» و اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181). در تاریخ گزیده «کناف (کذا) بن حصین، مکنی به ابومزید» آمده است. رجوع به تاریخ مذکور چ لندن ص219 شود.

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) مرثدبن ابی مزید غنوی. وی در عهد رسول خدا در رجیع با چند تن از صحابه شهید شد. (از تاریخ گزیده چ لندن ص239). او پسر کنازبن حصین بن یربوع، مکنی به ابومرثد بود، و ظاهراً در تاریخ گزیده بجای «ابی مرثد» بغلط ابی مزید آمده است. رجوع به غنوی کنازبن حصین شود.

غنوی.

[غَ نَ] (اِخ) معمربن عبدالله بن نافع بن نضلهء غنوی. همو بود که در حجة الوداع موی سر رسول خدا را تراشید. (از تاریخ گزیده چ لندن ص214).

غنویدن.

[غُ نَ وی دَ] (مص) خوابیدن. (برهان قاطع). خفتن. (صحاح الفرس). غنودن. (برهان قاطع). رجوع به غنودن شود :
این تخم به غفلت غنویدن ندهد
جز حسرت وقت درویدن ثمرت.
سراج بلخی.
|| آسودن و آرمیدن. (برهان قاطع). رجوع به غنودن شود.

غنویده.

[غُ نَ وی دَ / دِ] (ن مف / نف)خوابیده. (برهان قاطع). خفته. رجوع به غنودن و غنویدن شود :
بر خاک درت ملک تو گویی که به آرام
طفلی است در آغوش رقیبان غنویده.
انوری.
|| آسوده و آرمیده. (برهان قاطع). رجوع به غنودن و غنویدن شود.

غنویه سدوسی.

[؟ سُ](1) (اِخ) عبدالله بن فضل بن سفیان بن منجوف، مکنی به ابومحمد. وی در حدود سال 200 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب المآثر و الانساب فی الایام. (از اسماء المؤلفین ج1 ستون 438).
(1) - ضبط «غنویه» معلوم نشد.

غنة.

[غُنْ نَ] (ع اِ) آواز در بینی. (منتهی الارب). آواز بینی. (دهار). گرفتگی در آواز. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آوازی که از خیشوم بیرون آید. (از قطر المحیط)(1). منگیدن. (منتهی الارب ذیل خُنّة).
- ادغام بلاغنه و مع الغنه؛ هرگاه تنوین یا نون ساکن به یکی از حروف دوگانهء «ل» و «ر» برسند ادغام بلاغنه است، مانند: لم یکن له، و هرگاه به یکی از حروف چهارگانهء «یمون» برسند ادغام مع الغنه است، مانند: هذا کتابٌ مبین. رجوع به ادغام شود.
|| تحریری است از موسیقی که در هنگام غنا و سراییدن بخیشوم بینی و دماغ ادا کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
مجلس ز پری رویان چون بزم سلیمانی
با غنهء داودی مرغان خوش الحانی.خاقانی.
ای عندلیب جانها طاووس بسته زیور
بگشای غنچهء لب بسرای غنهء تر.خاقانی.
می چو عیسی و ز رومی ارغنون
غنهء انجیل خوان برخاسته.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 475).
- ارباب غنه؛ آوازخوانان : گویند که ایشان را با مغنیان و ارباب غنه خوش بوده. (مزارات کرمانی ص90).
(1) - صاحب منتهی الارب غنة را مصدر شمرده بمعانی: آواز کردن در کام، آواز کردن سنگ، بسیار درخت گردیدن رودبار و رسیدن بار خرمابن. و به این معانی در فرهنگها غَنّ آمده است. رجوع به غَنّ شود.

غنی.

[غَ نا] (ع ص) شایسته و سزاوار. درخور و لایق. یقال: مکان کذا غنی من فلان؛ ای مَئِنَّة منه؛ ای مخلقة به و مجدرة. (از اقرب الموارد).

غنی.

[غِ نا / غِ نَنْ] (ع مص) زن گرفتن مرد. تزوج. (از اقرب الموارد). در منتهی الارب آمده: غنی، مرد را زن دادن و زن را شوی. || غانیه شدن زن، و زن غانیه آنکه او را بزنی بخواهند و او امتناع کند، و بقولی آنکه بزیبایی خود از آرایش بی نیاز باشد، یا زنی که شوهر کند و با وی بی نیاز باشد. (از اقرب الموارد). || مقیم شدن. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل) (المصادر زوزنی). اقامت کردن، چنانکه گویند: «غنوا بدیارهم ثم فنوا». مَغنی. (اقرب الموارد). || زیستن. (المصادر زوزنی). زندگانی کردن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) : کأَن لم یغنوا فیها. (قرآن 7/92). || توانگری. (مهذب الاسماء) (صراح). توانگر شدن. (المصادر زوزنی). بسیاری و فراوانی مال. (از اقرب الموارد). دستگاه. (صراح). مقابل فقر. (کشاف اصطلاحات الفنون). طَول. || بی نیاز گردیدن. بی نیازی. || بسنده کردن از چیزی. اکتفاء. || ماندن در دوستی، چنانکه گویند: «غنیت لک منی بالمودة». (از اقرب الموارد). || غَنِیَت دارنا تهامة؛ یعنی بود در تهامه (منتهی الارب)؛ یعنی خانهء ما تهامه بود. || (اِ) چاره. گویند: ما له عنه غنی؛ یعنی او را از وی چاره نیست. (از اقرب الموارد). || (اِمص) (اصطلاح تصوف) آرامش دل به وعده گاه الهی است. اهل الله گویند: غنی، خشنودی به موجود و شکیبایی بر مفقود باشد. و بعضی گویند: الغنی قوت القلوب مع القلة، و سرالحال، و قطع الاَمال، و ترک القیل و القال. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

غنی.

[غَ](1) (ع ص) توانگر. ج، اَغْنیاء . (مهذب الاسماء). توانگر و مالدار. (منتهی الارب). خلاف فقیر. (کشاف اصطلاحات الفنون). دارا. دارنده : والله غنی حلیم. (قرآن 2/263).
از فلک نحسها بسی بیند
آنکه باشد غنی، شود مفلاک.
ابوشکور بلخی (از فرهنگ اسدی).
به پیش ینال و تکین چون رهی
دوانند یکسر غنی و فقیر.ناصرخسرو.
گر غنی زر به دامن افشاند
تا نظر در ثواب او نکنی
کز بزرگان شنیده ام بسیار
صبر درویش به که بذل غنی.
سعدی (گلستان).
درویش و غنی بندهء این خاک درند
وآنان که غنی ترند محتاج ترند.
سعدی (گلستان).
چه عذر آرم از ننگ تردامنی
مگر عجز پیش آورم کای غنی.
سعدی (گلستان).
|| بی نیاز. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). || صاحب جمال. (لطائف اللغات). || (اِخ) غنی یا غنی بالذات، نامی از نامهای صفات خدای تعالی :
مدبر و غنی و صانع و مقدر و حی
همه به لفظ برآویخته ست از او بیزار.
ناصرخسرو.
ندانست در بارگاه غنی
که بیچارگی به ز کبر و منی.
سعدی (بوستان).
|| (ص) (اصطلاح شرع) غنی خلاف فقیر است و فقیر کسی است که او را نصاب لازم شود. در «اختیار» آمده: «غنی سه گونه باشد: بی نیاز و سلیم المزاج که او را توانایی فراهم آوردن قوت روزانهء خود باشد، مالک به نصاب موجب فطریه و قربانی، بدون زکوة، و مالک به نصاب موجب فطریه و قربانی و زکوة، و صرف زکوة به بی نیاز سلیم المزاج بدون اختلاف بین فقها جایز است». (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح فلسفه) غنی آن است که ذات و کمال او به دیگری متوقف نباشد. برخلاف فقیر که ذات و کمال او به دیگری متوقف است. (از حکمة الاشراق ضمن مجموعهء دوم مصنفات شیخ اشراق چ 1331 ه . ش. ص107). || (اصطلاح تصوف) عبارت از مالک تمام، پس غنی بالذات متحقق نیست مگر حق را، و غنی از عباد کسی است که مستغنی است بحق از هرچه ماسوای اوست. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - در تداول فارسی زبانان بتخفیف استعمال شود.

غنی.

[غَ] (اِخ) از اجداد است. فرزندان او بطنی از بنی عروة بن زبیربن عوام اند. مساکن ایشان در بهنساویه واقع در مصر بود، و معروف به جماعة رواق اند. (از اعلام زرکلی ج2 ص761). بنی غنی از فرزندان عروة بن زبیر از قبیلهء عبدالعزی هستند. (صبح الاعشی ج1 ص357).

غنی.

[غُ نَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

غنی.

[غَ] (اِخ) میر عبدالغنی. از سادات جلیل القدر تفرش، و برادر آقا محمدصادق است. به حلیهء کمالات متحلی است. به اسم تخلص میکند و در جوانی درگذشته است. طبع خوشی داشته، این اشعار از اوست:
یک بار اگر رخ خود، آن دلربا ببیند
عاشق اگر نگردد از چشم ما ببیند.
همچنین گوید:
عمری به ره وفا نشستیم عبث
دل جز تو به دیگری نبستیم عبث
در پیش تو قدر هر سگی بیش از ماست
ما اینهمه استخوان شکستیم عبث.
(از آتشکدهء آذر چ بمبئی ص407).
رجوع به الذریعه ج9 ص792 شود.

غنی.

[غَ] (اِخ) (میرزا...) عبدالغنی. متخلص به غنی. از سادات بزرگوار محال تفرش بود. این رباعی از اوست:
ای از بر من برد دل آگاهت
سوی سفری که بود خاطرخواهت
از غایت رشک بود کز پیش نظر
رفتی و نگفتیم خدا همراهت.
(از آتشکدهء آذر چ شهیدی ص240).

غنی.

[غَ] (اِخ) (مولانا...) عبدالغنی. او از مشاهیر دانشمندان و شاعران عثمانی است. به شغل قضاء شام و بعد قاهره منصوب شد و پس از بازگشت از سفر حج دو مرتبه به منصب قضاء استانبول رسید. او راست: حاشیه ای بر حاشیهء تجرید. به فارسی و ترکی شعر گفته است. منشآتی نیز دارد. این شعر از اوست:
حباب آسان رفت از سر هوای جام جم بیرون
از آن از بزم می هرگز نخواهم زد قدم بیرون.
این شعر ترکی نیز از اوست:
طالعمدر با که گون گوسترمین دودایچره آه
آسمانی بر بلا در عاشقه دود سیاه.
(از قاموس الاعلام ترکی).

غنی.

[غَ] (اِخ) قاسم غنی. به سال 1316 ه . ق. در شهر سبزوار متولد شد. پدرش سیدعبدالغنی زراعت پیشه بود و از محضر حاج ملا هادی سبزواری حکیم و فیلسوف معروف معاصر درک فیض کرده بود، و به فلسفه و ادبیات علاقه داشت و از این رو فرزندش نیز از کودکی شوق وافر به تحقیق و مطالعه در فنون ادب و فلسفه پیدا کرد. چهارده سال بیش نداشت که پدرش جهان را وداع گفت. پس از طی تحصیلات مقدماتی برای تکمیل مطالعات و معلومات به تهران آمد و به مدرسهء دارالفنون قدیم که یکی از مدارس معروف آن زمان بود وارد شد، و در سال آخر تحصیل برای ادامهء تحصیلات در رشتهء پزشکی به بیروت رفت و در آنجا دانشکدهء طب را به پایان رسانید و به اخذ دکتری نایل آمد و به زبان و ادبیات عرب احاطهء کامل پیدا کرد. غنی در اواخر سال 1299 ه . ش. به ایران بازگشت و به سبزوار رفت، و در آنجا مدت سه سال به طبابت اشتغال داشت، و پس از آن برای تکمیل تحصیلات خود به فرانسه رفت و در آنجا با محمد قزوینی آشنایی پیدا کرد، و در مجالسی که برای تحقیق در آثار ادبی و تاریخی و حکمت و عرفان در منزل هر یک از آنان تشکیل میشد از محضر یکدیگر کسب فیض میکردند. در آذرماه سال 1307 ه . ش. به ایران بازگشت و مدت یک سال در سبزوار و چند سال در مشهد به طبابت پرداخت. در دوره های 10، 11، 12 و 13 بنمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد. در اسفندماه سال 1314 ه . ش. بعنوان استاد در دانشکدهء طب بتدریس دروس بیماریهای عصبی و تاریخ طب و علم اخلاق پزشکی مشغول شد، و مدت دو سال نیز در دانشکدهء معقول و منقول به تدریس علم النفس پرداخت، و در همان احوال به عضویت کمیسیون پزشکی فرهنگستان ایران انتخاب شد. غنی پس از حادثهء شهریور 1320 ه . ش. برای نخستین بار در دولت سهیلی وزیر بهداری، سپس در فروردین ماه سال 1323 در کابینهء ساعد وزیر بهداری و بعد وزیر فرهنگ شد، ولی در تاریخ نهم اردیبهشت همان سال بسبب کسالت مزاج از شغل خود استعفا کرد. و1945 م. بنمایندگی از طرف دولت ایران در کنفرانس سانفرانسیسکو شرکت کرد، و پس از آن نیز چندبار در کنفرانسهای مختلف جهانی بعنوان نمایندهء دولت ایران شرکت جست، و سه سال در کشورهای متحدهء آمریکا به مسافرت و مطالعه و تحقیق و تتبع پرداخت. در اثر حادثهء اتومبیل در سرحد کشور مکزیک استخوان پایش شکست و چهار ماه و نیم بستری بود. پس از رفع بیماری از طرف دولت ایران به سفارت کبرای مصر منصوب شد. در شهریورماه سال 1326 ه . ش. به ایران بازگشت، و در آبان ماه سال 1327 بسمت سفیر کبیر ایران در ترکیه منصوب و عازم آنکارا شد، و در آنجا از این شخصیت ممتاز علمی و ادبی استقبال شایانی بعمل آمد. مدتی پس از آن برای معالجه به امریکا رفت، ولی مداوا مؤثر واقع نشد و در تاریخ دهم فروردین ماه سال 1331 ه . ش. در لوس آنجلس درگذشت(1). غنی یکی از رجال نامی و شخصیتهای بزرگ فرهنگی و سیاسی معاصر و از خدمتگزاران ادب و زبان فارسی بود. به زبانهای فرانسوی و انگلیسی و عربی احاطهء کامل داشت، و با افکار بزرگان باخترزمین آشنا بود. به آثار آناتول فرانس دانشمند معروف فرانسه بسیار علاقه مند بود و سه کتاب از آثار او را به فارسی سلس ترجمه کرده است. محمد قزوینی در این باره مینویسد: «نخستین قدمی که در این راه دیدم ایشان برداشته بودند، و آن ترجمه و طبع دو داستان معروف نویسندهء مشهور فرانسه آناتول فرانس بود که در کمال خوبی با انشاء روان منسجم و بکلی عاری از جمیع این سخافتهای اختراعی سنوات اخیر به اضافهء حواشی و توضیحات بسیار مفید از عهدهء آن برآمده بودند. یکی داستان طائیس که از شاهکارهای مشهور نویسندهء فرانسوی مزبور است و مکرر در اپرای پاریس به معرض نمایش گذارده شده است و دیگری «عصیان فرشتگان» است. داستان طائیس بسال 1308 و کتاب عصیان فرشتگان1309 به طبع رسیده است، و «بریان پزی ملکهء سبا» را در آذرماه 1323 ه . ش. بمناسبت صدمین سال تولد آناتول فرانس با کمال دقت و امانت به فارسی روان ترجمه کرده، حواشی و توضیحات لازم بسیاری بر آن افزوده است، و مسائل علمی، فلسفی و حکمی را نیز توضیح داده است. غنی از نظر اعتقادی که به لسان الغیب حافظ داشت، در آثار و احوال حافظ و حوادث زمان او تحقیقات و تفحصات عمیق کرد. و در کتاب نفیس «بحث در آثار و افکار و احوال حافظ» نکات تاریک زمان او را روشن ساخت، و از این راه خدمت بزرگی به ادبیات زبان فارسی نمود. محمد قزوینی دوست و معاشر آن مرحوم در مقدمهء جلد اول اهمیت این کتاب را بتفصیل بیان کرده است. (رجوع به مقدمهء مذکور شود). جلد اول کتاب که راجع به تاریخ عصر حافظ یا تاریخ مفصل فارس و مضافات و ایالات مجاور آن در قرن هشتم هجری است در مرداد سال 1321 ه . ش. به انضمام حواشی و فهارس مربوط و مقدمهء فاضلانهء محمد قزوینی در تهران در چاپخانهء بانک ملی ایران به چاپ رسید، و جلد دوم آن که تاریخ تصوف در اسلام و تطورات و تحولات مختلف آن از صدر اسلام تا عصر حافظ است در آبان ماه سال 1322 ه . ش. به انضمام مقدمه و حواشی و فهارس مبسوط بعلاوهء فرهنگ مصطلحات صوفیه طبع شد. علاوه بر کتاب فوق، غنی با همکاری دانشمند فقید محمد قزوینی، دیوان حافظ را نیز جداگانه تصحیح کرد و این دیوان به سال 1320 ه . ش. از طرف وزارت فرهنگ انتشار یافت. سایر تألیفات و آثار غنی عبارتند از: 1- رساله ای در شرح احوال و آثار ابن سینا در 106 صفحه که در دی ماه سال 1315 ه . ش. از طرف دبیرخانهء فرهنگستان ایران انتشار یافت. 2- معرفة النفس، از انتشارات مؤسسهء وعظ و خطابه و مجموعهء دروس او در دانشکدهء معقول و منقول. 3- مشارکت در تصحیح رباعیات عمر خیام با فروغی که بسال 1321 ه . ق. به طبع رسید. 4- مشارکت در تصحیح تاریخ بیهقی با اکبر فیاض استاد دانشگاه در سال 1324 ه . ش.(2). غنی ایام فراغت را به مطالعه و تحقیق میگذرانید. کتابخانهء شخصی او شامل پنجهزار جلد کتاب خطی و چاپی و حاوی نسخ ممتازی از کتب نفیس قدیم و جدید بود. بقرار مسموع غنی نظر به علاقهء فراوانی که به آثار فرهنگی و ملی و هنرهای زیبا در طی سالیان دراز داشت، موزه ای از عکسها و خطوط رجال و مشاهیر ایران فراهم آورده بود که از لحاظ نفاست و زیبایی کم نظیر است، و کمتر میتوان به جمع آوری آن موفق شد. (از مجلهء دانش سال 1331 شمارهء 10 و 11 ص565 به اختصار). و رجوع به مجلهء مذکور شود.
(1) - در یادداشت مؤلف آمده: وفات غنی جمعه شب غُرهء رجب 1371 ه . ق. مطابق هشتم فروردین 1331 ه . ش. در آمریکا ایالت کالیفرنیا به شهر اکلند اتفاق افتاد و مدفن او نیز در همین شهر است.
(2) - علاوه بر آثار مذکور در مجلهء یادگار نیز مقالاتی نوشته است. رجوع به مجلهء مهر سال 1331 شمارهء دوم شود.

غنی.

[غَ] (اِخ) ابن قطیب. صحابی است. (حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص102).

غنی.

[غَ] (اِخ) ابن یعصر (اعصر) بن غطفان. از قیس عیلان، از عدنان. جدی جاهلی است و منسوب آن غنوی است. (از اعلام زرکلی ج2 ص761). در اعلام المنجد آمده: غنی بن اعصور (کذا) از قبایل شمالی جزیرة العرب بود، شاعر عرب طفیل بن عوف ملقب به طفیل الخیل بدان قبیله منسوب است.

غنی آباد.

[غَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش ری شهرستان تهران که در ده هزارگزی خاوری شهر ری واقع است. در دامنهء کوه قرار دارد و هوای آن معتدل و سکنهء آن 223 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، صیفی و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. کارخانهء ذوب مس در نزدیکی این آبادی است، و سر راه ماشین رو تهران به پارچین قرار دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

غنی آباد.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دامغان که در 7هزارگزی جنوب دامغان واقع است و تا ایستگاه راه آهن 4هزار گز فاصله دارد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 400 تن که فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، پسته، انگور و حبوبات است. شغل اهالی زراعت، گله داری و کرباس بافی است. اتومبیل از طریق ورکیان و امامزاده جعفر میتوان برد. از کویر، نمک استخراج و حمل میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

غنی آباد.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان دستگردان بخش طبس شهرستان فردوس که در 104هزارگزی شمال طبس واقع است. جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 76 تن که فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، گاورس، ذرت و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غنی آباد.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش بشرویهء شهرستان فردوس که در 90هزارگزی شمال بشرویه، سر راه اتومبیل رو بشرویه به نیگنان قرار دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، ارزن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 60 تن که فارسی زبانند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غنی آباد.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان فریمان بخش داورزن شهرستان سبزوار که در 12500هزارگزی جنوب داورزن واقع است. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 504 تن فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و شال بافی است. راه مالرو دارد. از مزینان میتوان اتومبیل برد. مزرعهء اسماعیل آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غنیان.

[غُنْ] (ع مص) بشوی خود بی نیاز گشتن. (منتهی الارب). بی نیازی زن با شوی خود از مرد دیگر. غنیت المرأة بزوجها عن غیره غنیاناً؛ استغنت. (اقرب الموارد). || (اِمص) بی نیازی. دستگاه. (منتهی الارب). بی نیازی از چیزی. || توانگری. غِنی. غَناء. (المنجد). || (اِ) چاره. یقال: ما لی عنه غنیان؛ یعنی از وی چاره ندارم. (از منتهی الارب).

غنی بالله.

[غَ نی یُ بِلْ لاه] (اِخ) (ال ...) محمد خامس هشتمین از ملوک بنی نصر (755 - 760 ه . ق.). زرکلی گوید: محمد بن یوسف ابی الحجاج بن اسماعیل. وی از پادشاهان دولت بنی نصربن احمر در اندلس بود. به سال 755 ه . ق. به پادشاهی رسید و لسان الدین بن خطیب را به وزارت گماشت. الغنی باللّه برادری به نام اسماعیل داشت. گروهی از مردم غرناطه بر وی گرد آمدند و او را بسلطنت برداشته غنی را برکنار کردند و لسان الدین را نیز به زندان انداختند. پس از آن غنی به سال 671 ه . ق. به وادی آش و از آنجا به تونس رفت و مدتی نزد پادشاه آنجا ابوسالم مرینی ماند، سپس به شفاعت او، لسان الدین آزاد شد. به سال 763 ه . ق. فرصتی برای غنی دست داد و به غرناطه آمد و کار حکومت را به دست گرفت و لسان الدین نیز به وزارت بازگشت، و پادشاهی او توسعه یافت و همهء بلاد مغرب زیر تصرف او آمد. غنی حازم و داهی بود و به سال 763 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج3 ص1006).

غنیبة.

[غَ بَ] (ع مص) خواستن از دشمن چیزی را که تصرف کرده، با تهدید وی به جنگ در صورت امتناع. (دزی ج2 ص228).

غنی بیگلو.

[غَ بِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش ماه نشان شهرستان زنجان است. این دهستان در قسمت شمال خاوری بخش و خاور رودخانه قزل اوزن واقع است. 32 آبادی بزرگ و کوچک دارد. جمعیت آن در حدود 12هزار نفر است. قرای مهم آن عبارتند از: مهرآباد، میرجان، علی آباد، اسدآباد، قره گول، بزوشا، حبش و لولک آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

غنیت.

[غُنْ یَ] (ع اِمص) مالداری و توانگری. (غیاث اللغات). رجوع به غُنیة شود :
دارد یمین تو به سخا بیعت و یمین
خلق از یسار تو شده با غنیت و یسار.
سوزنی.
یک ساعته سخای یمین و یسار تو
دریا و کوه را ببرد غنیت و یسار.سوزنی.
زن او آن فرصت غنیمت شمرد، و آن غیبت غنیت گمان برد. (سندبادنامه ص155).

غنی زاده.

[غَ دَ] (اِخ) محمود غنی زادهء سلماسی. در سلماس به سال 1296 ه . ق. به دنیا آمد و به استانبول و پس از آن به برلین رفت و در مجلهء کاوه مقالاتی نوشت. پس به ایران برگشت و روزنامهء سهند را انتشار داد و بسال 1353 ه . ق. درگذشت. او راست: تاریخ آذربایجان، ایرانیان مستعرب. دیوانی از او به نام «آثار منظوم محمود غنی زاده» به چاپ رسیده است. رجوع به الذریعه ج9 ص792 و سخنوران نامی معاصر ج2 ص195 شود.

غنیزان.

[غَ] (اِ) نام درختی کوهی که میوهء آن سرخ و قابض است. قرانیا. به ترکی قزلجق گویند. و به قول بعضی، آلوچهء جنگلی است. (از فرهنگ شعوری ج2 ص184 الف) (اشتینگاس). آلوی جنگلی یا قسمی درخت جنگلی که چوبی سخت دارد و بزبان گیلانی چپ چپی نامند. (ناظم الاطباء). غینزان به تقدیم یاء بر نون نیز گفته اند. (فرهنگ شعوری).

غنی شدن.

[غَ شُ دَ] (مص مرکب)توانگر و بی نیاز شدن. رجوع به غنی شود.

غنیظ.

[غَ] (ع ص، اِ) غورهء خرما که دروده در خوشه بمانند تا پخته و رسیده گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). خرمای نارس که از درخت ببرند و بگذارند تا در خوشه های خود برسد. (از اقرب الموارد).

غنی کردن.

[غَ کَ دَ] (مص مرکب) توانگر ساختن. بی نیاز کردن. رجوع به غنی شود :
آن را که در رکوع غنی کرد بی سؤال
درویش را به پیش پیمبر سخاوتش.
ناصرخسرو.
غنی کرد گردنکشان را ز گنج
ز گوهر کشی لشکر آمد برنج.نظامی.
غنی کردش از دادن طوق و تاج
همش تاج زر داد و هم تخت عاج.نظامی.
- غنی کردن از چیزی؛ جای آن را گرفتن.

غنی کشمیری.

[غَ یِ کَ] (اِخ) محمد طاهر. در تحصیل علوم سعی کرد. با وجود حداثت سن در کمال بی تعلقی بود. چشم بر زخارف دنیا نگشود، از این رو وی معنوی هم بود، چنانکه گوید:
سعی روزی برنمیدارد مرا از جای خویش
آبرو چون شمع میریزم ولی در پای خویش.
نقل میکنند که پادشاه والاجاه هندوستان به سیف خان حاکم کشمیر نوشت که او را روانهء پایتخت نماید. سیف خان او را خواست، و تکلیف رفتن به هند کرد، او ابا نمود و گفت: عرض کنید که دیوانه است. خان گفت: عاقلی را چون دیوانه بگویم؟ او فی الفور گریبان خود را دریده دیوانه وار روانهء خانه شد بعد از سه روز درگذشت. حقا که درست سلیقه و غریب خیال بود. اشعار وی همگی لطیف است. از اشعار اوست:
از چرخ بی مذلت حاجت روا نگردد
تا آبرو نریزی این آسیا نگردد.
رفیق اهل غفلت عاقبت از کار میماند
چو یک پا خفت پای دیگر از رفتار میماند.
دل بمردن نه غنی چون قامتت گردید خم
بهر این خاتم نگینی نیست چون سنگ مزار.
نیفتد کارسازان را به کس در کار خود حاجت
بخاریدن نباشد احتیاجی پشت ناخن را.
برنداریم ز اشعار کسی مضمونی
طبع نازک سخن کس نتواند برداشت.
حسن سبزی ز خط سبز مرا کرد اسیر
دام همرنگ زمین بود گرفتار شدم.
شعر دگران را همه دارند بخاطر
شعری که غنی گفت کسی یاد ندارد.
اثر برعکس بخشد سعی من از طالع وارون
ز آواز سپندم چشم بد از خواب برخیزد.
بر تواضعهای دشمن تکیه کردن ابلهی است
پای بوس سیل از پا افکند دیوار را.
در نمازم نیست مقصد غیر جست و جوی او
میروم افتان و خیزان تا ببینم روی او.
نه همین تنها مرا مژگان چشم یار کشت
عالمی را از طپیدن نبض این بیمار کشت.
آب بود معنی روشن غنی
خواب اگر بسته شود گوهر است.
خرق عادت کی به کار آید دل افسرده را
گر رود بر آب نتوان معتقد شد مرده را.
حاسد از کردهء خود گشته پشیمان که بزور
بر زمین زد سخنم را و به افلاک رسید.
یار در بزم آمد و ما از حیا برخاستیم
چون نگین تا نقش ما بنشست ما برخاستیم.
زند ربط به هم پیوستگان را گفتگو برهم
سخن چون در میان افتد دو لب از هم جدا گردد.
چون آستین همیشه جبینم ز چین پر است
یعنی دلم ز دست تو ای نازنین پر است.
فراغتی به نیستان بوریا دارم
مباد راه درین بیشه شیر قالی را.
در نعت رسول اکرم (ص) گوید:
ای جامهء فقر زیب و پیرایهء تو
ای شاه و گدا توانگر از مایهء تو
از خاتم صنع سر نزد نقش دو کون
تا صرف نشد سیاهی سایهء تو.
(از تذکرهء نصرآبادی بخش سوم ص445).
غنی به سال 1079 ه . ق. درگذشت و ماده تاریخ او در این رباعی آمده است:
از فوت غنی گشتند که و مه غمگین
هر کس شده در ماتم او خاک نشین
تاریخ وفاتش ار بپرسند بگوی
(پنهان شده گنج هنری زیرزمین).
نسخه ای از دیوان وی در کتابخانهء سیدجعفر شیرازی رانگونی مقیم سامراء هست. دیوان غنی در لکهنو به سال 1845 م. و 1869 م. و در نولکشور به سال 1261 ه . ق. به چاپ رسیده است. (از الذریعه ج9 ص793). آذر در آتشکده (چ بمبئی ص350) این بیت را از او آورده است:
قاصد چه احتیاج که طومار روزگار
چون باز شد رسد به درازی کوی او.

غنی گردیدن.

[غَ دی گَ دَ] (مص مرکب) غنی شدن. توانگر و بی نیاز گردیدن. رجوع به غنی شود :
آن نه مال است که چون دادیش از تو بشود
زو ستاننده غنی گردد و بخشنده فقیر.
ناصرخسرو.

غنی لاهیجی.

[غَ یِ] (اِخ) ملازم سلطان خان احمد بود. این دو بیت از غزلی است که در ملازمت سلطان نامبرده گفته است:
دلم خود را بلاگردان آن خونخوار میخواهد
که از هر گوشهء چشمش بلا زنهار میخواهد
نبندد گر حیا قفل ابد بر لب تمنا را
هوس صد کام هردم از لب دلدار میخواهد.
این رباعی نیز از اوست:
زاهد ز تو خلد و حور دلدار از من
راحت همه زآن تو و آزار از من
سجاده و خانقاه و تسبیح از تو
ناقوس و کلیسیا و زنار از من.
(از مجمع الخواص صادقی ص237).

غنیم.

[غَ] (ص) ظاهراً فارسی است(1) بمعنی دشمن. (فرهنگ نظام). خصم. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 182 ب). خصم اَلَدّ در تداول امروز گویند: کربلا غنیمت(2) باشد... رجوع به فرهنگ نظام شود :
چو بنهاد جمشید سر در گریز
غنیمش ز دنبال با تیغ تیز...فردوسی.
خویشتن دارد او دو هفته نگاه
هم بر آنسان که از غنیم غنیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص388).
مرد کو را نه گهر باشد نه نیز هنر
حلیت اوست خموشی چو تهیدست غنیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص390).
به چه روز نیک بیند ز تو کام دل فغانی
که چو بخت خود غنیمی به کمین بود مدامش.
بابافغانی (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 182ب).
(1) - در فرهنگهای معتبر عربی به معنی دشمن دیده نشد. رجوع به غنیم (عربی) شود.
(2) - غنیم تو...

غنیم.

[غَ] (ع اِ) مال غنیمت و نیل چیزی بی دسترنج. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه از جنگجویان به قهر و غلبه گیرند. (از المنجد). غُنم. مُغنَم. غَنیمَت. فَی ء .

غنیم.

[غُ نَ] (اِخ) ابن قیس، مکنی به ابوالعنبر. تابعی، و از رواة حدیث است. در تاج العروس آمده: غنیم بن قیس مازنی تابعی است. وی نزد عمر آمد. از سعد و ابوموسی روایت کند، و سلیمان تیمی و جریری و گروهی از او روایت دارند.

غنیم.

[غُ نَ] (اِخ) ابن قیس، مکنی به ابوجناح، صحابی است.

غنیمات.

[غُ نَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (تاج العروس). نام جایی در بلاد عرب است. (از معجم البلدان).

غنیمات غامدی.

[غُ نَ تِ مِ] (اِخ)اعرابیی از قبیلهء غامد، و چوپان کسری بود. رجوع به عیون الاخبار ج2 ص371 شود.

غنیمت.

[غَ مَ] (ع اِ) اموالی که مسلمانان در جهاد با کفار حربی به دست آورند. مال و خواسته که از دشمن گرفته شود. غنیمة. رجوع به غنیمة شود :
غنیمت بر او بخش کو جنگ جست
بمردی دل از جان شیرین بشست.
فردوسی.
غنیمت همه بهر لشکر نهاد
نیامدش از آکندن گنج یاد.فردوسی.
غنیمت ببخشید پس بر سپاه
جز از گنج ناپاکدل ساوه شاه.فردوسی.
برده و غنیمت را اندازه نبود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص114). قهندز حصار را غارت کرد و بسیار غنیمت و ستور به دست لشکر افتاد. (تاریخ بیهقی ایضاً 349).
ور ودیعت نهند مال یتیم
نزد ایشان غنیمت انگارند.ناصرخسرو.
و مالها و غنیمتهای بی اندازه نزدیک هرمز فرستاد. (فارسنامهء ابن البلخی ص99). پادشاه باید که خدمتکاران را... چندان نعمت و غنیمت ندهد که توانگر شوند. (کلیله و دمنه). اصفهبد با او مصاف داد و او را بشکست و از لشکر او غنیمت فراوان حاصل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص217).
کرد از آن گنج و آن غنیمت پر
وقف آتشکده هزار شتر.نظامی.
چو شه با غنیمت شد از دستبرد
سپاس غنیمت غنیمت شمرد.نظامی.
سلاح از تن بگشادند و رخت غنیمت بنهادند. (گلستان سعدی). || فارسی زبانان بمعنی مفت، و چیزی که بی رنج و تعب به دست آید استعمال کنند و آن را با لفظ شمردن و دانستن و گرفتن آرند. (از آنندراج) :
خلق را بهتر غنیمت عدل توست از بهر آنک
آشتی داده ست عدل تو غنم را با ذئاب.
امیرمعزی.
باز عیسی چون شفاعت کرد، حق
خوان فرستاد و غنیمت بر طبق.
مولوی (مثنوی).
- دم غنیمت است؛ یعنی فرصت را باید غنیمت شمرد. رجوع به غنیمت دانستن و غنیمت شمردن شود.
|| سودمند و مغتنم : وجود ایشان [ حصیری و پسر او ] غنیمت است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص166). || سود و فایده. || فراوانی. || بخت نیک. || شکار. (ناظم الاطباء). || در شرح تبصرهء علامه دربارهء غنایم و تقسیم آنها چنین آمده است: از همهء غنایمی که از شهرهای مشرکان به دست می آید چیزهایی استثنا و خارج میشوند بقرار زیر: 1- چیزی که امام (ع) آن را شرط کرده است، مانند قراردادها برای راهنمایی لشکر یا برای حمل و حفظ غنیمت و مانند آنها. 2- رضخ، یعنی عطا و بخششی که امام به کسانی که صاحب سهم از غنایم نیستند میکند، مانند زن و بنده و کافر که کمک و خدمتی کرده باشند، ولی مقدار این عطا کمتر از سهم صاحبان سهم است. 3- اجرت و مزد برای اشخاصی از قبیل آهنگر و نجار و آشپز و مانند آنان. 4- چیزی که امام آن را برای خود میگزیند. پس از اخراج آنها، بازمانده پنج بخش میشود، یک پنجم سهم امام است، و چهار پنجم آن اگر از چیزهای منقول و محول است به جنگجویان و اشخاصی که در میدان جنگ حاضر بوده اند اگرچه مقاتله و جنگ نکرده باشند حتی کودکان جنگجویان، اختصاص دارد. و تقسیم آن چنین است: برای پیاده یک سهم، برای سوار دو سهم، برای سواری که صاحب سه اسب و بیشتر است سه سهم داده میشود. کسی که بعد از حیازت و پیش از سهم دادن زاییده شده است نیز سهم میبرد، و همچنین است کسی که برای کمک و یاری کردن به جنگجویان ملحق شود. اما هیچیک از جنگجویان بر دیگری از جهت شرافت و عزت یا بسبب تحمل سختیها برتری داده نمیشود. غنایم در میان مراکب نیز طبق همین تقسیم مذکور است و برای غیر خیل سهم داده نمیشود. و اینکه گفته شد برای سوار سهمی تعیین میگردد مراد سوار بر خیل است، یعنی اسب یا اسبان نه سوار مراکب دیگر، از قبیل: شتر و قاطر و مانند آنها، که به اینان سهم پیاده داده میشود، و شرط دادن سهم به صاحب خیل این است که هنگام حیازت سوار و صاحب اسب باشد و تنها ورود به میدان کافی نیست. برای اعراب (عرب صحرانشین) سهمی نیست، اگرچه جهاد کرده باشند. اسیران از کودکان و زنان با اسیر شدن مملوک میشوند، و اسیرانی که مذکر و بالغ باشند اگر پیش از پایان جنگ گرفتار شوند کشتن آنان واجب است بشرط آنکه مسلمان نشده باشند، و امام مخیر است در اینکه گردنهای آنان را بزند یا دستها و پاهای آنان را از خلاف یعنی دست راست با پای چپ و برعکس ببرد و آنان را فروگذارد تا بمیرند. و اگر پس از پایان جنگ گرفته شوند کشتن ایشان روا نیست، و امام در سه چیز مخیر است، منت یعنی نیکویی و رها کردن بدون گرفتن مالی یا فداء یعنی گرفتن مالی برای آزاد کردن، و یا استرقاق یعنی به بردگی گرفتن. اما زمینها و بلادی که در نتیجهء جنگ به دست مسلمانان آمده است اگر زنده یعنی قابل کشت و زرع و استفاده باشد برای عموم مسلمانان است و به جنگجویان اختصاص نمی یابد و نظر در این زمینها از برای امام است و فروختن و وقف کردن و بخشیدن آنها درست نیست و نمیتوان آنها را تملک کرده ملک مخصوص قرار داد، بلکه امام منافع آنها را در مصالح مسلمانان صرف میکند، و زمین موات هنگام فتح اختصاص به امام دارد و تصرف در آن بدون اذن او روا نیست، این حکم زمینی است که بقهر و غلبه فتح شده است اما زمین صلح یعنی زمین کسانی که با آنان به صلح رفتار شده است متعلق به مالکان آن است، و این هنگامی است که در قرارداد صلح بقاء ملکیت آنها شرط شده باشد یا لااقل شرط ملکیت آنها برای مسلمین نشده باشد، و اما زمینی که اهل آن برغبت و اختیار اسلام را پذیرفته اند متعلق به مالکان آن است و بر ذمهء ایشان جز زکوة با شرایط آن چیزی نیست. (از شرح تبصرهء علامه انتشارات دانشگاه چ 2 ج1 صص295 - 299 به اختصار). صاحب کتاب قاموس مقدس آرد: در شریعت موسوی، غنیمت جنگی نصف میشود. نیمهء آن اختصاص به جنگجویان دارد و نیمهء دیگر باید در میان سایر مردمان تقسیم گردد، ولی زکوة را از سایر مردمان که مردان جنگی نیستند و در میدان جنگ حضور ندارند یا اینکه مشغول نگاهداری اسباب هستند ده مقابل باید بگیرند. (از قاموس کتاب مقدس ص639). در همین کتاب ذیل غنایم چنین آمده: غنایم اموالی است که در جنگ گرفته میشود، و عشر آن اموال وقف خداوند است که صرف کاهنان میگردد. (قاموس کتاب مقدس ص638). رجوع به همین کتاب صفحه های مذکور شود. در کتاب ادوار فقه تألیف محمود شهابی آمده است:
غنیمت در دورهء جاهلیت: از نخستین هنگامی که جنگ میان قبایل و امم و تاخت و تاز بین طوایف و ملل، معمول و متداول بود بیگمان نفوس و اموال قوم مغلوب تحت اختیار قوم غالب درمی آمد و بعنوان غنیمت جنگی به غالبان تعلق می یافت. در میان ملل معمو منافع اجتماع و عموم کمتر ملحوظ میشد و اغلب منافع اشخاص قوی بویژه شخص رئیس منظور میگردید، و به هوی و هوس او کارها انجام می یافت، و قسمت بهتر و بیشتر غنایم را او مالک میشد و ثروتمندان و اغنیا آن را میان خود متداول میداشتند و به گردش و جریان می انداختند، چنانکه در آیهء «ما أَفاء الله علی رسوله من أَهل القری... کی لایکون دولة بین الاغنیاء منکم»(1) به چگونگی وضع فاسد غنایم قبل از اسلام اشارت است. ابوالفتوح رازی در تفسیر خود ذیل آیهء یاد شده گوید: «حق تعالی گفت: تا این فی ء و غنیمت دولتی نباشد میان توانگران شما». برای آنکه در جاهلیت چون غنیمتی بودی رئیس از آنجا ربع برگرفتی و یا آنکه پیش از قسمت، آنچه خواستی و او را به چشم نیکو آمدی برگرفتی و آن را صفایا خواندندی، و علی ذلک قال شاعرهم:
لک المرباع منها و الصفایا
و حکمک والنشیطة و الفضول.
(مرباع)، یعنی سه ربع، و صفایا جِ صفیه، و آن مالی است که بزرگ قوم برای خود برگزیند و صافی و مخصوص خود گرداند، و نشیطه، مالی است که پیش از وقوع جنگ به دست جنگجویان افتد، و فضول مالی است که پس از قسمت زیاد آید)، و قال آخر:
انا ابن الرابعین من آل عمرو
و فرسان المنابر من جناب.
ای انا ابن الاَخذین ربع المال یعنی انا ابن الرؤساء. حق تعالی در اسلام، ربع با خمس کرد...». اموالی که از مخالفان اسلام به دست اهل اسلام می افتد و از استفادات بشمار می آید در قرآن مجید به سه عنوان از آنها یاد شده است: انفال، فی ء و غنیمت. در اینکه این سه لفظ را بحسب لغت یک معنی نیست بلکه هر کدام را معنی و مدلول مخصوص است تردیدی نیست، لیکن در اینکه از این الفاظ در قرآن مجید یک معنی اراده شده است یا معانی آنها اختلاف دارد عقاید و اقوالی پدید آمده است. در نخستین آیه از سورهء انفال: «یسئلونک عن الاَنفال قل الاَنفال للّه و الرسول...» (قرآن 8/1) لفظ انفال استعمال شده است، و در همان سوره: «و اعلموا أَنما غنمتم من شی ء فَأَن للّه خمسه و للرسول...»(2)لفظ غنیمت آمده است، همچنین در سورهء حشر در آیه های 6 و 7: «و ما افاء الله علی رسوله منهم فما أَو جفتم علیه من خیل و لا رکاب... (قرآن 59/6).. ما افاء الله علی رسوله من أَهل القری فلله و للرسول و لذی القربی و الیتامی و المساکین و ابن السبیل کی لایکون دولة بین الاغنیاء منکم...» (قرآن 59/7). به گفتهء مفسران، تمام این سوره دربارهء بنی النضیر وارد شده لفظ فی ء به کار رفته است.
حکم انفال: آنچه دربارهء انفال نسبت به زمان نزول و صدور آن از کتب تفسیر به دست می آید این است که بحسب منقول از اکثر صحابه، این آیه در غزوهء بدر نازل شده است و هم به گفتهء اکثر مفسران سبب نزول آن این بوده است که رسول خدا در آن روز برای تشویق مجاهدان هر کاری را (از قبیل حمله به محلی مخصوص و کشتن و اسیر کردن مشرکی) اجری معین کرده است، و هنگامی که جنگ آغاز شده است جوانان شتاب کرده اند و پیران و سران قوم با پیغمبر اسلام توقف کرده، به حمله نپرداخته اند، و چون غلبه با مسلمانان بوده و به غنایمی رسیده اند اختلاف پدید آمده است. گروهی (جوانان) بعنوان اینکه بوسیلهء ایشان جنگ و پیروزی بهم رسیده است غنایم را مخصوص خود میدانستند. گروهی دیگر میگفتند: ما نه از آن باب که ناتوان و یا جبان بودیم بمیدان وارد نشدیم، بلکه خواستیم در پیرامون پیغمبر و نگهبان او باشیم، و اگر این ملاحظه نبود ما هم با شما به جنگ درمی آمدیم و بغنایم میرسیدیم، پس ما نیز باید از غنایم قسمت برگیریم. دستهء دیگر میگفتند: ما از پشت سر حفاظت شما را بر عهده گرفتیم، باید غنایم میان همه تقسیم گردد نه اینکه بشما اختصاص یابد. از این سخنان به گفتهء ابوالفتوح رازی «رسول در آن کار توقف کرد. مردم در این گفتگو افتادند. سعد معاذ گفت: یا رسول الله مردم بسیار است و غنیمت کمتر از مردم است. اگر آنچه وعده داده ای اینان را، به اینان دهی برای آن دگر قوم چیزی نماند و متشکی شوند، خدای تعالی این آیه فرستاد. رسول (ص) از میان ایشان غنیمت بسویت قسمت کرد». از عبادة بن صامت از آیهء انفال سؤال شد، گفت: «آیه در اهل بدر آمد چون خلاف کردیم در آن، و بدخویی کردیم خدای تعالی از ما نپسندید. و قسمت آن با رسول افکند، و در این تقوی بود و طاعت خدای و رسول و صلاح ذات البین. رسول میان ما بالسویه قسمت کرد». مفسران را نیز دربارهء انفال اختلاف است ابوالفتوح رازی گوید: «بعضی گفتند مراد از غنایم است که رسول روز بدر برگرفت. صحابه گفتند: این کراست؟ خدای تعالی گفت: خدای را و پیغمبر راست، و این قول عبدالله بن عباس است و عکرمه و مجاهد و ضحاک و قتاده و ابن زید. علی بن صالح بن حی(3) گفت: آن انفال سرایاست، که رسول (ص) سریتی را یعنی جماعتی را، بجایی فرستادی، آمدندی و غنیمتی آوردندی. آنگه پرسیدندی که این کراست؟ خدای تعالی این آیه فرستاد که خدای راست و پیغمبر راست. عطاء گفت آن چیزی است که از مشرکان به دست مسلمانان افتاد بی قتال، از بنده و پرستاری (جاریه) و اسبی و مانند این. گفت آن خاص پیغمبر را باشد. روایتی دیگر از عبدالله عباس آن است که انفال آن بود از غنائم فروافتد از درعی و رمحی و مانند آن، روایتی دیگر آن است که آن سلب و سلاح و جامه و اسب که مرد مقتول را باشد رسول را بودی، به آن دادی که او خواستی. مجاهد گفت: خمس است. برای آنکه مهاجر گفتند این خمس مال که از ما بازمیگیرند کرا خواهد بودن؟ خدای تعالی گفت: خدای را و پیغمبر راست. اما آنچه روایت کردند از باقر و صادق (ع) آن است که انفال چند چیز است: هر زمینی خراب که آن را مستحقی نباشد و اهلی، یا اگر باشد بمیرند بجمله، و هر زمینی که بی قتال اهلش بسپارند، و سر کوهها و رودها و بیشه ها و زمینهای موات که بر آن زرع نکرده باشند و آن را ارباب نباشد، و اقطاعهای پادشاهان که در دست ایشان نه بر وجه غصب باشد و میراث کسی که او را وارثی نباشد، و از جملهء غنائم پیش از قسمت آن، کنیزکی نیکو و اسبی قیمتی و جامه ای گرانمایه از آنچه آن را نظیری نباشد در غنیمت از هر جنس متاع، و چون قومی قتال کنند بی دستوری امام، هر غنیمت که آرند از آنجا، جمله امام را باشد. این جمله آن است که رسول را باشد و از پس او قائم مقام او را که ناظر باشد در کار مسلمانان بفرمان او، چون ظاهر باشد، فاما در حال غیبت امام، شیعهء او را مرخصی است که در آن تصرف کنند از آنچه ایشان را از آن چاره نباشد از متاجر و مناکح و مساکن...» اما دربارهء بقاء یا نسخ انفال شیخ طوسی در کتاب التبیان چنین گوید: «در اینکه حکم انفال نسخ شده است یا نه، اختلاف است. گروهی آن را به آیهء «و اعلموا انما غنمتم من شی ء...»(4)منسوخ دانسته اند، گروهی دیگر آن را منسوخ ندانسته اند، طبری این گفته را اختیار کرده است و همین قول صحیح است، چه علاوه بر اینکه نسخ را دلیلی باید، و در این مقام دلیلی نیست، منافاتی نیز میان دو آیه نیست تا دوم ناسخ اول باشد.
حکم فی ء: موضوع فی ء پس از غزوهء بنی النضیر که در سال چهارم هجری اتفاق افتاد پیش آمد. در این غزوه که هیچ رنجی به اهل اسلام نرسید و قطع مسافتی نکردند و جنگ واقع نشد اموال بنی النضیر بعنوان فی ء بشخص پیغمبر (ص) اختصاص یافت، و پیغمبر آنها را به مهاجران مخصوص داشت، و به انصار چون مستغنی بودند از آن اموال چیزی نداد مگر به دو تن از ایشان یا چهار تن که نیازمند و فقیر بودند. ابوالفتوح رازی آرد: «عمر خطاب روایت کرد که مال بنی النضیر خدای تعالی به رسول داد خاص، برای آنکه هیچ کس را در آن سعی نبود، و به سعی حضرت رسول حاصل شده بود. رسول از آن مال نفقه کردی بسنت، و باقی در وجه سلاح و کراع صرف کرد برای جهاد». راجع به مدلول فقهی فی ء شیخ طوسی در کتاب تبیان اقوالی چند نقل کرده است و ابوالفتوح رازی نیز آنها را در تفسیر خود آورده است. اینک مختصر آن: «آنگه خلاف کردند: بعضی گفتند مال فی ء و مال جزیه و مال خراج همه یکی است، و این قول پیغمبر است. آنگه گفتند مال بر دو ضرب باشد: بهری غنیمت باشد و بهری نباشد، و غنیمت آن بود که به تیغ بستانند. اربع اخماس آن مقاتله را باشد، و خمس آن مستحقان خمس را، فی قوله: «و اعلموا أَنما غنمتم من شی ء»(5). بعضی دیگر گفتند: فی ء که در آیت است مال غنیمت است. بعضی دیگر گفتند: مال فی ء فراختر است از مال صدقات، برای آنکه مال صدقات هشت صنف راست، و مال فی ء مصروف باشد بر مصالح جملهء مسلمانان. عمر گفت مال فی ء رسول را بود و خویشان او را از بنی هاشم و بنی المطلب. قتاده گفت که ابوبکر و عمر مال فی ء بر دو قسمت نهاده اند: قسمی رسول را صلی الله علیه و آله و سلم، و قسمی قرابت او را، قسم او را از پس او به قرابت او دهند از توانگر و درویش، و قسمی دیگر بر سبیل صدقه به درویش و یتیمان دهند و بعضی دیگر گفتند: غنیمت در ابتداء اسلام اینان را بود. آنگه منسوخ شد با آنچه خدای تعالی در آیهء غنیمت گفت در سورة الانفال، خمس آن گروه را، و اربعة اخماس مقاتله را. و مذهب ما آن است که مال فی ء جزء مال غنیمت باشد، چه مال غنیمت آن باشد که به تیغ بستانند از سرای حرب به قهر از آنچه نقل بتوانند کردن، و آنچه با سرای اسلام نتوانند نقل کردن، آن جمله مسلمانان را بود، امام آن را در مصالح مسلمانان صرف کند، و فی ء آن باشد که از کافران بستانند بی قتال، یا دیه که اهلش را رها کنند آن رسول (ص) را باشد خاصه و آنان را که خدای تعالی ذکر ایشان کرده در این آیه من قول: فلله و للرسول و لذی القربی و الیتامی و المساکین و ابن السبیل. و جملة الامر آن است که اموالی که ائمه و ولاة را در آن تصرف باشد بر سه ضرب است: یکی آن است که از مسلمانان بستانند بر سبیل تطهیر، و آن مال صدقه (زکوة) است، و حکم آن در آیهء صدقات ظاهر است، و مستحقان آن پیدااند، فی قوله: «اِنما الصَّدقات للفقراء ...»(6) الاَیه، و دوم غنائم است از هر مالی باشد که از کافران به تیغ بستانند بر سبیل قهر و غلبه، و آن را مستحقان ظاهرند فی قوله: «واعلموا انما غنمتم من شی ء فان للّه خمسه». چون خمس بیرون کنند و بمستحقان او برسانند، اربعة اخماس رسول (ص) یا امام (ع) قسمت کنند میان مقاتله: للفارس سهمان، و للراجل سهم واحد، و بنزدیک ما ارباح تجارات و مکاسب داخل بود، جملهء فقها در این خلاف کردند. و سوم مال فی ء است، و آن مالی باشد که از کافران به مسلمانان آید عفواً صفواً بی قتال و تاختی، و آن رسول را باشد خاصه در حیات او، و پس از او قائم مقام او را باشد از ائمه، و این قول امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب است و عبدالله عباس، و ایشان را مخالفی نیست. اما متاع و عروض و نقود و سلاح و کراع و آنچه منقولات است قسمت کنند میان مقاتله یعنی از مال غنائم دون مال فی ء، و اما زمینها و آنچه منقول نباشد در او خلاف کردند. مالک گفت: امام را باشد که زمینهای ایشان را بازگیرد و وقف کند بر مسلمانان، تا دخل آن مصروف باشد با مصالح ایشان، به مقاتله آن رها نکند. و شافعی گفت: امام را نیست که زمینها بازگیرد که وقف از ایشان کند، و حکم آن حکم سائر اموال است یعنی قسمت کند یا آنچه کند به رضای مسلمانان کند. و ابوحنیفه گفت: مخیر است خواهد بازگیرد و وقف کند و خواهد قسمت کند چون دیگر اموال. اما قسمت فی ء به نزدیک ما چنان است که قرآن بر آن ناطق است، بر شش قسمت چنانکه در آیت هست و چنانکه در آیت غنیمت هست. و شافعی گفت: در عهد رسول (ص) بر بیست وپنج قسمت بودی: اربعة اخماس از آن که بیست سهم باشد رسول (ص) را بودی خاص، چنان کردی که او خواستی، و خمس باقی ببخشیدی. اما بعد از رسول (ص) در آن خلاف کردند: مذهب ما آن است که قائم مقام او را باشد از ائمه، و شافعی را در او دو قول است: یکی آنکه با مجاهدان و آلات جهاد و مصالح ثغور صرف کنند از سد ثغور و عمارت کاریزها و بنای رباطها و پلها، ابتدا به مهمتر کند. و اما خمس غنائم و فی ء به نزدیک شافعی صرف کنند با مصالح مسلمانان پس از وفات رسول (ص) قولا واحداً سهم ذی القربی ساقط نشود به مرگ رسول (ص) الا که امام چیزی به ایشان دهد از برای فقر و مسکنت، و توانگران را چیزی ندهد...». و هم ابوالفتوح در اقسام زمین از لحاظ فی ء و غنیمت شدن گفته است: و بدان که زمینها بر چهار قسم است: زمینی آن است که اهل او اسلام آرند... و زمینی دیگر آن باشد که به شمشیر بستانند... و ضرب سوم زمین صلح است... و ضرب چهارم زمینی است که اهلش بازگذارند. رجوع به تفسیر ابوالفتوح رازی شود.
غنیمت و احکام آن: مدلول فقهی غنیمت و زمان صدور حکم در ضمن فی ء گفته شد و برای مزید توضیح قسمتی از گفتهء شیخ طوسی را از کتاب التبیان ذیل آیهء «و اعلموا انما غنمتم...»(7) ترجمه میکنیم: «غنیمت عبارت است از اموال اهل حرب که به قتال از ایشان گرفته شود و این اموال را خدا به عموم مسلمانان هبه فرموده است، و فی ء اموالی است که بی قتال گرفته شود. این تعبیر و تعریفی است که عطاءبن سائب و سفیان ثوری آن را گفته اند و شافعی نیز به آن رفته است، و در اخبار ما نیز همین دو معنی روایت شده است. قومی دیگر گفته اند: غنیمت و فی ء را یک معنی است، و برآنند که این آیه، آیهء «و ما افاء الله علی رسوله...»(8) را نسخ کرده است. چه بحسب این آیه چهار خمس به مقاتلان داده شده است، لیکن بنابه قول اول که غنیمت و فی ء را دو معنی باشد التزام به نسخ را حاجت و وجهی نیست، و به عقیدهء اصحاب ما مال فی ء به امام مخصوص است. هرگونه تصرفی که بخواهد در آن میتواند بکند: اگر بخواهد در مؤونهء شخصی مصرف میکند و اگر بخواهد به خویشان و یتیمان و مساکین و ابن سبیل از اهل بیت رسول می بخشد، و سایر مردم را در آن حقی ثابت نیست. و اما خمس غنایم، بعقیدهء ما به شش بخش تقسیم میشود: دو بخش خدا و رسول، و سهمی برای ذوالقربی است، و این سه سهم پس از زمان پیغمبر (ص) به امام داده میشود تا آن را در مخارج خویش و اهل بیت خود از بنی هاشم مصرف کند، و سه سهم دیگر آن، سهمی برای یتامی، و سهمی برای مساکین و سهمی برای ابن سبیل از خاندان رسالت است، و هیچکس از دیگر مردم را از این سهام سه گانه نصیبی نیست... و این قول را طبری به اسناد خود از علی بن حسین (ع) و فرزندش حضرت باقر (ع) روایت کرده است. و حسین بن علی مغربی از «صابونی» که از اصحاب ما است نقل کرده است که اگرچه لفظ ذی القری عمومیت دارد و این سه گروه را شامل میشود، لیکن چون نام ایشان بطور انفراد یاد شده است، و سهام ایشان بر وجه استقلال معین گردیده است در آن عموم داخل نیست. این گفته ظاهر از مذهب است». مجلسی در بحار گوید: در تفسیر کلبی آمده است که خمس در آن روز (روز بدر) مقرر نشده بود، بلکه در روز احد مقرر گردید. و چون آیهء انفال نازل شد مسلمانان دانستند که در غنیمت حقی ندارند و آن مختص رسول خداست و گفتند: ای رسول خدا! پیروی میکنیم، بکن هرچه خواهی، پس این آیه فرودآمد: «و اعلموا أَنما غنمتم من شی ء فَأَن للّه خمسه(9)...»، یعنی ما غنمتم بعد بدر، و روایت کنند که رسول خدا غنایم بدر را بطور برابر تقسیم کرد و خمس آن را بر خود نداشت. (از ادوار فقه تألیف محمود شهابی ج1 صص 186 - 200). و رجوع به همین کتاب صفحات مذکور و تاریخ تمدن اسلام تألیف جرجی زیدان ترجمهء جواهرکلام ج1 صص207 - 211 شود.
(1) - قرآن 59/7.
(2) - قرآن 8/41.
(3) - در التبیان بجای حی، یحیی آمده است.
(4) - قرآن 8/41.
(5) - قرآن 8/41.
(6) - قرآن 9/60.
(7) - قرآن 8/41.
(8) - قرآن 59/7.
(9) - قرآن 8/41.

غنیمت آوردن.

[غَ مَ وَ دَ] (مص مرکب)آوردن اموالی که به غنیمت گرفته شده است. آوردن غنیمت. غنیمت گرفتن. رجوع به غنیمت و غَنیمة شود.

غنیمت بردن.

[غَ مَ بُ دَ] (مص مرکب)غنیمت گرفتن. غنیمت یافتن. رجوع به غنیمت و غَنیمة شود :
کیسه بر آن خواب غنیمت شمرد
آمد و از کیسه غنیمت ببرد.نظامی.
- به غنیمت بردن؛ غنیمت گرفتن. غنیمت یافتن. رجوع به غنیمت و غَنیمة شود.

غنیمت پنجابی.

[غَ مَ تِ پَ] (اِخ)محمد اکرم ملتانی شاعر هندی. وی عموی محمد صداقت بود. او راست: «نیرنگ عشق یا مثنوی غنیمت» که مکرر در هند چاپ شده است. وی به سال 1100 ه . ق. درگذشت.
رجوع به تذکرهء سرخوش ص82، الذریعه ج9 ص793 و قاموس الاعلام ترکی شود.

غنیمت دادن.

[غَ مَ دَ] (مص مرکب)دادن مالی که به غنیمت گرفته شده است. دادن غنیمت. تغنیم. تنفیل. (تاج المصادر بیهقی).

غنیمت داشتن.

[غَ مَ تَ] (مص مرکب)غنیمت دانستن. غنیمت شمردن. رجوع به غنیمت شود : و غنیمت دارد [ پسر کاکو ] که ما از اینجا بازگردیم و هر حکم که کنیم بخدمت مال ضمانی اجابت کند و هیچ کژی ننماید. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص14).
- به غنیمت داشتن؛ غنیمت شمردن. غنیمت دانستن. غنیمت داشتن : بزرگان به غنیمت داشته اند عفو، چون توانستند که به انتقام مشغول شوند. (تاریخ بیهقی). بندگان دیگر باشند بشنودن و کار بستن نیک به غنیمت دارند. (منتخب قابوسنامه ص2).

غنیمت دانستن.

[غَ مَ نِ تَ] (مص مرکب) غنیمت شمردن. اغتنام. مغتنم شمردن. فرصت شمردن. رجوع به غنیمت شود :
صاحبا عمر عزیز است غنیمت دانش
گوی خیری که توانی ببر از میدانش.
سعدی (غزلیات).
غنیمت دان چو میدانی که هر روز
ز عمر مانده روزی میشود کم.
سعدی (بدایع).
هر که را با دوستانی عیش می افتد زمانی
گو غنیمت دان که نادر در کمند افتد شکاری.
سعدی (خواتیم).
شب صحبت غنیمت دان و داد خوشدلی بستان
که مهتابی دل افروز است و طرف لاله زاری خوش.
حافظ.
غنیمت دان و می خور در گلستان
که گل تا هفتهء دیگر نباشد.حافظ.
شب صحبت غنیمت دان که بعد از روزگار ما
بسی گردش کند گردون بسی لیل و نهار آرد.
حافظ.
-امثال: غنیمت دان دمی تا یکدمت هست.
؟ (امثال و حکم دهخدا).

غنیمت شمردن.

[غَ مَ شِ / شُ مُ / مَ دَ](مص مرکب) فایده و سود بردن از چیزی. (ناظم الاطباء). غنیمت دانستن. تَغَنُّم. (دهار) (منتهی الارب). اغتنام. (منتهی الارب). رجوع به غنیمت و غَنیمة شود :
کدخدای علی تگین و علی تگین این حدیث را غنیمت شمردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص355).
جفا و ستم را غنیمت شمارد
وفا و لطف را به پیکار دارد.ناصرخسرو.
خیری کن ای فلان و غنیمت شمار عمر
زآن پیشتر که بانگ برآید فلان نماند.
سعدی (گلستان).
غنیمت شمار این گرامی نفس
که بی مرغ قیمت ندارد قفس.
سعدی (بوستان).
خیز و غنیمت شمار، جنبش باد ربیع
نالهء موزون مرغ، بوی خوش لاله زار.
سعدی (طیبات).
باغ فردوس لطیف است ولیکن زنهار
تو غنیمت شمر این سایهء بید و لب کشت.
حافظ.
گل عزیز است غنیمت شمریدش صحبت
که به باغ آمد از این راه و از آن خواهد شد.
حافظ.
|| هستی و حیات خود را منفعت خویش دانستن. (ناظم الاطباء).
- به غنیمت شمردن؛ غنیمت شمردن. غنیمت دانستن. به غنیمت گرفتن :
از بیوفا وفا به غنیمت شمار از آنک
یک قطره آب نادره باشد ز چشم کور.
ناصرخسرو.
از چو منی سر به هزیمت نبرد
صحبت خاکی به غنیمت شمرد.نظامی.
بغنیمت شمر ای دوست دم عیسی صبح
تا دل مرده مگر زنده کند کین دم از اوست.
سعدی.
- غنیمت شمردن فرصت؛ سود بردن از فرصت. استفاده کردن از موقع. رجوع به غنیمت شود.

غنیمت کش.

[غَ مَ کَ / کِ] (نف مرکب)آنکه مال غنیمت بردارد و نگاهدارد. (از آنندراج). غنیمت کشنده. حامل غنیمت :
جهاندار چون دید کز گنج و زر
غنیمت کشان را گران گشت سر...نظامی.
در آن پیش بینی خرد پیشه کرد
که لختی ز چشم بد اندیشه کرد
بفرمود شه تا غنیمت کشان
دهند از شمار غنیمت نشان.نظامی.

غنیمت کشیدن.

[غَ مَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) حمل غنیمت. برداشتن و نگاه داشتن غنیمت. رجوع به غنیمت و غنیمت کش شود :
غنیمت کشان بر در شهریار
غنیمت کشیدند بیش از شمار.نظامی.

غنیمت گرفتن.

[غَ مَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) غنیمت یافتن. گرفتن اموال دشمنان. غَنم. غُنم. غَنَم. غُنمان. غَنیمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
ز هر جای چندان غنیمت گرفت
که لشکر همی ماند اندر شگفت.فردوسی.
|| غنیمت شمردن. غنیمت دانستن :
بیا ساقی از ناله(1) پیمانه گیر
چمن را غنیمت چو میخانه گیر.
ملاطغرا (از آنندراج).
- به غنیمت گرفتن؛ غنیمت شمردن. غنیمت دانستن : سخن وزیر به غنیمت گیر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص685).
(1) - ظ: لاله.

غنیمت یافتن.

[غَ مَ تَ] (مص مرکب)غنیمت گرفتن. به غنیمت رسیدن. غُنم. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن علامهء جرجانی تهذیب عادل). تَخَبُّس. (منتهی الارب). رجوع به غنیمت و غَنیمة شود :
غنیمت که از لشکرش یافتی
بدان بندگی تیز بشتافتی.فردوسی.
غلامان... بسیاری بکشتند و بسیار غنیمت یافتند از هر چیزی. (تاریخ بیهقی). بسیاری غوری کشته شد و غنیمت بسیار یافتند. (تاریخ بیهقی). همه شب لشکر منصور به غارت مشغول بودند و غنیمت یافتند. (تاریخ بیهقی).

غنیمة.

[غَ مَ] (ع مص) غنیمت گرفتن و به غنیمت رسیدن. غُنم. غَنم. غَنَم. غُنمان. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پیروزی به مالی بی دسترنج. || (اِ) مال که از حرب کفار دستیاب گردد، یا مال حرب کفار و بس. (از منتهی الارب). ج، غَنائِم. (اقرب الموارد). مالی که از کفار به زور به دست آرند. (آنندراج). آنچه از جنگ گرفته شود. و فی ء مالی است که پس از خاموش شدن آتش جنگ از دشمن گیرند، و نَفَل هر چیزی است که به جنگجو افزونتر از سهمش دهند. و هر آنچه بر آن دست یابند غُنم و مَغنَم و غنیمة نامیده شود. (از اقرب الموارد). هر چیزی را گویند که از اموال دشمن به نیروی جنگ گرفته شود. (از تعریفات جرجانی). در کشاف اصطلاحات الفنون آمده: غنیمة مال و کالایی است که در حین جنگ با کفار و غلبه یافتن بر آنان، از آنان گرفته شده باشد، و اما آنچه از کفار بدون جنگ به دست آید آن را فی ء گویند - انتهی. آنچه از نهب و غارت به دست آید. نَهب. فی ء. مَغنَم. غَنم. غَنیم. (منتهی الارب). نَفل. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). عَرَض. نَفَل. نافلة. نُهزة. (منتهی الارب).

غنیمة.

[غُ نَ مَ] (ع اِ مصغر) مصغر غَنَم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گوسفند کوچک.

غنیمی.

[غُ نَ] (اِخ) احمدبن محمد بن علی غنیمی انصاری خزرجی. ملقب به شهاب الدین. فقیه و متتبع و از اهل مصر بود. نسبت او به غنیم یکی از اجداد وی میرسد. حواشی و شروحی دربارهء اصول و زبان عربی و همچنین رسائلی در ادب و منطق و توحید نوشته است. تولد او به سال 964 و مرگ او بسال 1044 ه . ق. بود. (از اعلام زرکلی ج1 ص67).

غنیمی.

[غَ ] (اِخ) محمد ابراهیم. او راست: الباکورة العربیة و حدائق الانشاء که هر دو در مصر چاپ شده اند. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1420).

غنیمی.

[غَ] (اِخ) محمود. او راست: منظومة اسماء الله الحسنی النورانیة لمن اراد أن یصل الی اللطائف الرحمانیة و المعارف الاحسانیة. این کتاب در مصر به سال 1308 ه . ق. به چاپ رسید. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1420).

غنیمی.

[غَ] (اِخ) میدانی. نام وی سیدعبدالغنی و شاگرد ابن عابدین است. او راست: «ردالمختار» و «اللباب فی شرح الکتاب» که شرحی است بر «مختصر» امام احمد قدوری در فقه و به سال 1268 ه . ق. آن را تألیف کرد. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1420).

غنی نقی.

[غَ نَ] (اِخ) زیدفوری. یکی از دانشمندان بود. از حسین بن دلدار علی نقوی هندی دانش فراگرفت. او راست: کتاب فی الفرق بین المعانی المتشابهه. (از معجم المؤلفین تألیف عمر رضا کحاله جزء ثامن ص41).

غنینه.

[غَ نَ / نِ] (اِ) جای مگس و زنبور و جز آن. (فرهنگ رشیدی) (از آنندراج). جای زنبور نحل(1)، و غنینهء منج، خانهء زنبور است و به عربی خَشرَم خوانند. (از برهان قاطع): غَنینهء مُنج؛ خانهء زنبورعسل. کندو. رجوع به برهان قاطع، فرهنگ رشیدی و مدخل های منج و کندو شود.
(1) - شاید: زنبور عسل.

غنیة.

[غُنْ یَ] (ع اِمص) بی نیاز شدن. (دهار). توانگر شدن و بی نیاز شدن. (المصادر زوزنی). توانگری و بی نیازی. (منتهی الارب). اسم مصدر است بمعنی غِنی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مالداری و توانگری. (آنندراج) :
غنیهء بی مال خوان و صحت بیمار.سوزنی.
|| مقیم شدن و زیستن. (المصادر زوزنی). مقیم شدن. غِنی. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). || (اِ) چاره. یقال: ما له عنه غنیة؛ یعنی او را از وی چاره ای نیست. (از منتهی الارب). یقال: له عنه غنیة؛ ای استغناء. (اقرب الموارد).

غنیة.

[غَ نی یَ] (ع ص) تأنیث غَنیّ. رجوع به همین کلمه شود.

غنیة.

[غُ نَیْ یَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

غنیة.

[غَ نی یَ] (اِخ) الاعرابیة. شاعره ای عرب بود. رجوع به البیان و التبیین جاحظ ج3 ص35 و 36 شود.

غنیة.

[غَ نی یَ] (اِخ) اُمّاُلحُمارِس. نام یکی از زنان فصیحهء عرب. رجوع به فهرست ابن الندیم چ مصر 1348 ه . ق. ص70 شود.

غنیة.

[غَ نی یَ] (اِخ) ام الهیثم. یکی از زنان فصیحهء عرب بود. (از فهرست ابن الندیم چ مصر 1348 ه . ق. ص 76).

غنی یزدی.

[غَ یِ یَ] (اِخ) سیدمیرزا محمدغنی. شاعری زبردست و منشی و مستوفی بود. رجوع به الذریعه ج8 ص793 و آتشکدهء یزدان ص313 شود.

غو.

[غَ / غِ](1) (اِ) نعره کشیدن. (فرهنگ اسدی). نعره. (فرهنگ اسدی نخجوانی). بانگ. فریاد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). صدای سخت بلند باشد مانند فریادی که بهادران در روز جنگ کنند. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان قاطع). با «گف»(2) کردی بمعنی تهدید مقایسه شود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). مخفف غیو که این هم مخفف غریو است. (از فرهنگ رشیدی). خروش. غریو :
غو پاسبانان و بانگ جرس
همی آمد از دور وز پیش و پس.فردوسی.
بیامد به درگاه سالار نو
بدیدنش از دور برخاست غو.فردوسی.
غو دیده بان آید از دیدگاه
که از دشت برخاست گرد سپاه.فردوسی.
دیلمی وار کشد(3) هزمان دراج غوی
بر سر هر پرش از مشک نگاریده زوی(4).
منوچهری.
برآمد ده و افکن و گیر و رو
غریویدن کوس و پیکار و غو.
اسدی (گرشاسبنامه).
بدان مژده از دیده بان خاست غو
دویدند پیش سپهدار نو.
اسدی (گرشاسبنامه).
غو پیشرو خاست اندر زمان
که آمد بره چار ببر دمان.
اسدی (گرشاسبنامه).
|| صدای رعد و آواز کوس و دهل و بوق و کرنای و نفیر و امثال آنها. (فرهنگ جهانگیری) (از برهان قاطع) :
برآمد ز ایران غو بوق و کوس
که فیروز بادا سپهدار طوس.فردوسی.
غو طبل بر کوههء زین بخاست
درفش سپه را برآورد راست.فردوسی.
غو نای و آواز اسبان ز دشت
تو گفتی همی از هوا برگذشت.فردوسی.
ز یک سو غو آتش و دود دیو
ز دیگر دلیران گیهان خدیو.فردوسی.
بچنین روز به گوشش غو کوس
ز ارغنون خوشتر و از موسیقار.فرخی.
چشمهء روشن نبیند دیده از گرد سپاه
بانگ تندر نشنود گوش از غو کوس و جلب.
فرخی.
همه خنجر و نیزه برداشتند
ز کیوان غو کوس بگذاشتند.
اسدی (گرشاسبنامه).
غو طبل برگشتن از رزمگاه
برآمد شب از جنگ بربست راه.
اسدی (گرشاسبنامه).
غو کوس بر چرخ مه برکشید
به پیکان دشمن سپه برکشید.
اسدی (گرشاسبنامه).
غو کوس و غریو بوق مرا
لحن نای است و نغمهء طنبور.مسعودسعد.
|| قسمی قارچ خشک کرده که در آن از چخماق آتش افکنند و زود درگیرد. قو. رجوع به قو شود.
(1) - در فرهنگ رشیدی به کسر اول مخفف غیو آمده است.
(2) - ghef. (3) - ن ل: کند.
(4) - ن ل: روی.

غَوٍ.

[غَ وِنْ] (ع ص) شتربچهء ناگواردکردهء تخمه زده. (منتهی الارب). شتربچهء از شیر بازگرفته که تخمه زند و اندرون وی فاسد شود بسبب شیرخواری، یا آنکه از شیر منع شود و لاغر و نزدیک به مرگ گردد. (از اقرب الموارد). || گمراه و نومید. (منتهی الارب): رجل غَوٍ؛ مرد گمراه. (تاج العروس) (ذیل اقرب الموارد).

غوآ.

(اِخ) تلفظ ترکی گوآ(1). رجوع به گوآ و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Goa.

غوآتماله.

[] (اِخ) تلفظ ترکی گوآتمالا(1). رجوع به گوآتمالا و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guatemala.

غوآدارامه.

[مَ] (اِخ) تلفظ ترکی گوآداراما(1) که همان وادِی الرَّمل است. رجوع به وادی الرمل، گوآدارما، قاموس الاعلام ترکی و الحلل السندسیة ج1 ص29 شود.
.(الحلل السندسیة).
(1) - Guadarrama

غوآدالاجاره.

[رَ] (اِخ) تلفظ ترکی گوآدالاجارا(1) که همان وادی الحجاره یکی از شهرهای اسپانیاست. رجوع به وادی الحجاره، قاموس الاعلام ترکی، فهرست الحلل السندسیة و نخبة الدهر دمشقی شود.
.(لاروس)
(1) - Guadalajara .(نخبة الدهر) Guadilaxara.

غوآدالقنار.

[قَ] (اِخ) تلفظ ترکی گوآدالکانار(1) یا وادی القنار. نام جزیره ای در ملانزی. رجوع به وادی القنار و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guadalcanar.

غوآدالقنال.

[قَ] (اِخ) تلفظ ترکی گوآدالکانال(1) یا وادی الکانال. نام شهری در اسپانیا. رجوع به وادی الکانال و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guadalcanal.

غوآدالکیویر.

(اِخ) تلفظ ترکی گوآدالکیویر(1) که همان وادی الکبیر است. رجوع به وادی الکبیر، گوآدالکیویر، قاموس الاعلام ترکی و الحلل السندسیة ج1 ص29 شود.
(1) - Guadalquivir.

غوآدالوپه.

[پَ] (اِخ) تلفظ ترکی گوآدالوپه(1) که همان وادی لُبّ است. رجوع به وادی لب، گوآدالوپه، قاموس الاعلام ترکی و الحلل السندسیة ج1 ص29 و ج2 ص197 شود.
(1) - Guadalupe.

غوآدیانه.

[نَ] (اِخ) تلفظ ترکی گوآدیانا(1)که همان وادی یانه یا وادی انه است. رجوع به وادی یانه، گوآدیانا، قاموس الاعلام ترکی، الحلل السندسیة ج1 ص29 و 58 و ج2 ص43 و نخبة الدهر دمشقی شود.
(1) - Guadiana.

غوآرانی.

(اِخ) تلفظ ترکی گوآرانی(1). رجوع به گوآرانی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guaranis.

غوآردافویی.

(اِخ) تلفظ ترکی گاردافویی(1). رجوع به گاردافویی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guardafui, Gardafui.

غوآستاله.

[] (اِخ) تلفظ ترکی گوآستالا(1). رجوع به گوآستالا و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guastalla.

غوآم.

(اِخ) تلفظ ترکی گوآم(1). رجوع به گوآم و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guam.

غوآنچس.

[چِ] (اِخ) تلفظ ترکی گوآنچس(1). رجوع به گوآنچس و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guanches.

غوائل.

[غَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ غائِلة. (دهار) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غائلة شود.

غواب.

[غَ واب ب] (ع ص، اِ) جِ غابّة. (منتهی الارب). (اقرب الموارد).

غوات.

[غُ] (ع ص، اِ) غُواة. جِ غاوی. (اقرب الموارد). گمراهان و نادانان و تباهکاران. رجوع به غُواة شود : بداند که مرارت آن کأس و حرارت آن بأس کافهء کفار را عام است، واو چون دیگر غوات ولات هند در آن مشارک و مساهم. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص354).

غواث.

[غُ] (ع اِ) فریاد و نالش. فتح غین در آن شاذ است چه در اصوات چیزی بفتح نیامده جز این کلمه، و معمو بضم می آیند مانند بکاء و دعاء، و بکسر مانند نداء و صیاح. فراء گوید: اجاب الله غواثه. (از منتهی الارب) (آنندراج). اسم است از تغویث، یعنی واغوثاه گفتن. غَوث. (از اقرب الموارد)

غواث.

[غَ] (ع اِ) بمعنی غُواث. فراء گوید: از اصوات جزء غَواث چیزی بفتح اول نیامده است. (از اقرب الموارد). غوث. رجوع به ُغواث شود. || توشه. زاد. (در لغت یمن). (از اقرب الموارد).

غوادر.

[غَ دِ] (ع ص، اِ) جِ غادِرة. (اقرب الموارد). زنان بیوفا و پیمان شکن و خیانتکار و مکار. رجوع به غادرة شود.

غوادی.

[غَ] (ع ص، اِ) جِ غادیة. ابرهای بامداد. (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). ابرهای بامدادین. رجوع به غادیة شود.

غوار.

[غِ] (ع مص) تاراج کردن. (منتهی الارب). غارت. (از اقرب الموارد). رجوع به غارت و غارة شود. || یکدیگر را غارت کردن. مغاورة. (المصادر زوزنی). به این معنی مصدر دوم باب مفاعله است.

غوار.

[غَوْ وا] (ع ص) آنکه مشق دویدن میکند. مسابقه کننده در دویدن. || (اِ) زمین باتلاقی. || گرداب. غرقاب. (دزی ج2 ص230).

غوارب.

[غَ رِ] (ع اِ) جِ غارب، بمعنی دوش یا مابین کوهان و گردن شتر. (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به غارب شود : و خواجه تاریخ بیهقی که دبیر سلطان محمودبن سبکتگین بود استاد صناعت و مستولی بر مناکب و غوارب براعت، تاریخ آل محمود ساخته است. (تاریخ بیهق ص20). || غوارب الماء؛ سرهای موج آب، به غوارب ابل تشبیه شده است. (از منتهی الارب). بالا و سر هر چیز، و از آن است غوارب الماء بمعنی قسمتهای بالای موج آب. (از اقرب الموارد).

غوارف.

[غَ رِ] (ع ص، اِ) جِ غارفة. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به غارفة شود.

غوارة.

[غَ رَ] (اِخ) قریه ای است در کنار ظهران، و دارای درخت خرما و چشمه هاست. (از معجم البلدان).

غوازل.

[غَ زِ] (ع ص، اِ) جِ غازلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غازلة شود.

غواس.

[غَ] (ع ص) (یوم...) روز که در آن شکست و هزیمت و خون واقع شود. (از منتهی الارب) (آنندراج). روزی که در آن هزیمت و تشلیح (لخت کردن) باشد. (از اقرب الموارد).

غواسق.

[غَ سِ] (ع اِ) (اصطلاح فلسفهء اشراق) جهات فقری و ظلمانی انوار ناقص بالنسبة بنور کامل است، آنچه باعث تکثر و تحدید انوار میگردد و مقدار و کمیت و هیئت و شکل از آن حاصل میشود. به این بیان که از نورالانوار جز نور اقرب به آن صادر نشود، و آنچه صادر شده نور محض نیست وگرنه تکثر در نور حاصل آید و آن محال است و همچنین برزخ واحد و محض نیست وگرنه وجود بهمان متوقف گردد، بنابراین در نور اقرب (صادر اول) دو جهت محقق میشود یکی جنبهء برزخی که تکثر از ناحیهء اوست و دیگر جنبهء نور مجردی. پس از جهت انتساب به اول (نورالانوار) غناء و تجرد دارد و از جهت ذات فقر و ظلمت و بعد و تکثر حاصل آید، و همین امور برزخیه را که در انوار ناقصه تحقق دارد، غواسق گویند، چنانکه آن را در فلسفهء مشاء ماهیت نامند و تکثرات در سلسلهء طولیهء عقول عشره و سایر عوالم از آن ناشی میگردد. رجوع به حکمت اشراق ص109، 117، 133، 148، 222، 223، 225 و غاسق شود.

غواش.

[] (ع اِ) بانگ و آواز. همهمه و فریاد. (دزی ج2 ص231).

غواشٍ.

[غَ شِنْ] (ع ص، اِ) غواشی. جِ غاشیة. رجوع به غواشی و غاشیة شود.

غواشی.

[غَ] (ع ص، اِ) غَواشٍ. جِ غاشیة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (المنجد). رجوع به غاشیة شود. || در شعر زیر از گلستان سعدی بمعنی زین پوشها آمده :
ان لم اکن راکب المواشی
اسعی لکم حامل الغواشی.
سعدی (کلیات چ محمدعلی فروغی چ تهران 1316 ص56).
|| در (قرآن 7/41) آمده: «لهم من جهنم مهاد و من فوقهم غواشٍ...»، معنی آیه در تفسیر کشف الاسرار چنین است: ایشان را از دوزخ تابوتهای آتشین است بجای بستر، و از بالای ایشان طبقها از آتش، اطباق من نار اطبقت علیهم فلایدخل علیهم فیها روح و لایخرج منهم نفس. الغواشی اللباس المجلل مثل اللحاف و منه غاشیة السرج، و غشی المریض، و الغشاوة التی تکون علی الولد، و نظیر الاَیة قوله: یوم یَغْشَیهُمُ العذاب من فوقهم و من تحت أَرجلهم. (قرآن 29/55). و قوله: لهم من فوقهم ظلل من النار و من تحتهم ظلل. (قرآن 39/16) (تفسیر کشف الاسرار ج3 ص594 و 605). در تفسیر ابوالفتوح رازی، غواشی بمعنی پوششها و سایه هایی از آتش ترجمه و تفسیر شده است، و صاحب منتهی الارب آن را بیهوشی تفسیر کرده، گوید: و من فوقهم غواش؛ ای اغماء.

غواص.

[غَوْ وا] (ع ص) به دریا فروشونده به طلب مروارید. (منتهی الارب)(1) (آنندراج). مبالغهء غائص. (مجمل اللغة). بلک خورنده(2). ج، غواصون. (مهذب الاسماء). گوهرجوی. (تفسیر کشف الاسرار ج8 ص344). آنکه بسیار در آب فرورود. آنکه در دریا برای به دست آوردن مروارید و مرجان و مانند آن فرورود. غَطّاس. گهرچین. غائص. قَمّاس. قامس. غوته خوار. آب باز : فسخرنا له الریح تجری بامره رخاء حیث اصاب. و الشیاطین کل بناءٍ و غواصٍ (قرآن 38/37)؛ یعنی نرم کردیم او را باد تا میرود بفرمان او آهسته، نرم، به اندازه، هر جا که او خواهد و آهنگ دارد، و فرمانبردار کردیم او را دیوان، از این هر داورانی و گوهرجویی. (کشف الاسرار ج8 ص344).
یاقوت وار لاله، بر برگ لاله ژاله
کرده بر او حواله، غواص در دریا.کسایی.
نه غواص گوهر نه عطار عنبر
بنزدیک نرگس چه مقدار دارد؟
ناصرخسرو.
مرد غواص به دریای بزرگ اندر
جان شیرین بدهد بر طمع مرجان.
ناصرخسرو.
اندر بن دریاست همه گوهر و لؤلؤ
غواص طلب کن چو رَوِی بر لب دریا.
ناصرخسرو.
غواص بحر عشقم بر ساحل تمنی
چندین صدف گشادم هم گوهری ندارم.
خاقانی.
ای درّ برگزیده که غواص کرده ای
در بحر فکر خاطر دردانه سنج را.خاقانی.
غواصان ادب و هنر در دریای مروت و فتوت ایشان درهای ثمین و جوهرهای نفیس می یافتند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص17).
نطع پر از زخمه و رقاص نه
بحر پر از گوهر و غواص نه.نظامی.
گلش زیر عرق غواص گشته
تذروش زیر گل رقاص گشته.نظامی.
سخن گوهر شد و گوینده غواص
به سختی در کف آید گوهر خاص.نظامی.
غواص گر اندیشه کند کام نهنگ
هرگز نکند در گرانمایه به چنگ.
سعدی (گلستان).
|| کنایه است از محتال در تدبیر معیشت. (از تاج العروس). || (اِ) پرنده ای است. (اقرب الموارد)(3). در قاموس کتاب مقدس آمده: غواص یکی از مرغهای ناپاک به بزرگی کلاغ است. رنگ سیاه و منقار بلند و پاهایی پره دار مانند پاهای اردک دارد. در آب فرورود و ماهی را شکار کند. مردم چین آن را برای شکار ماهی تربیت کنند. به ترکی قره باتاغ یا قره باتاق گویند. غَطّاس. غَمّاسة. رجوع به غطاس، غماسة و غواصة شود.
(1) - Plongeur, Scaphandrier, Pecheur
de perle.
(2) - در نسخه ای دیگر از مهذب الاسماء: «بلکه جشم خورنده» است، و بلک یا بلکه در کتب لغت بمعنی غوص دیده نشد.
(3) - Plongeon.

غواص.

[غُوْ وا] (ع ص، اِ) جِ غائص. (اقرب الموارد) (تاج العروس). رجوع به غائص شود.

غواص.

[غُوْ وا] (اِخ) شاعری باستانی است، و از شعر او در فرهنگ اسدی شاهد آمده است. رجوع به فرهنگ اسدی ذیل لغتهای پرگست و تویل شود.

غواصة.

[غُوْ وا صَ] (ع ص) تأنیث غَوّاص. رجوع به غَوّاص شود. || (اِ) مرغی است که پیوسته بلک (غوطه) میخورد. (مهذب الاسماء) غواص (پرنده). رجوع به غواص شود. || کشتی کوچک جنگی که در آب فرورود و کشتیهای دشمن را به توپ بندد. (از المنجد). زیردریایی کوچک جنگی. زیردریایی.

غواصی.

[غُوْ وا] (حامص) (از: غواص + ی، مصدری) غواص بودن. در آب فرورفتن برای به دست آوردن مروارید و مرجان و جز آن. عمل غوّاص. غیاصة :
شغلم افزون ز شغل غواصی است
روزیم کم ز روزی کناس.مسعودسعد.
لبش با در به غواصی درآمد
سر زلفش به رقاصی برآمد.نظامی.
به غواصی بحر در ساختن
گه اندوختن گاهی انداختن.نظامی.
خردمند روی از پذیرش نتافت
به غواصی در به دریا شتافت.نظامی.
بر عروسان چمن بست صبا هر گهری
که به غواصی ابر از دل دریا برخاست.
سعدی.

غواصی.

[غُوْ وا] (اِخ) از اهل خراسان بود و هر روز پانصد بیت شعر میسرود. عمر او از نود سال بیشتر بود. از جمله کتب منظوم او، این کتابهاست: روضة الشعراء، قصص الانبیاء، تاریخ طبری، کلیله و دمنه، ساقی نامه و ذخیرهء خوارزمشاهی. (از تحفهء سامی ص174). آیتی در دانشکدهء یزدان (ص313) او را از شهر یزد میداند، و گوید: وی نهصدهزار بیت شعر سروده، از آنجمله «روضة الشهداء» است. آذر در آتشکده (چ شهیدی ص268) آرد: غواصی در عهد شاه طهماسب صفوی بوده است. گویند در مدح ائمه علیهم السلام قصایدی در یک صدهزار بیت سروده است. این ابیات از ساقی نامهء اوست:
بیا ساقی آن کشتی می به دست
که از صرصر نامخالف شکست
مرا کشتی عمر در بحر غم
شده غرق در بادبان سمم
برآیم چو اژدر ز دریای غم
نهم رو به گرداب دشت عدم
ز دنیا و فیها فرامش کنم
نهم بر لبم جام و خامش کنم.
بیت زیر نیز از اوست:
گرنه هر دم ز سر کوی توام اشک برد
عاشقیها کنم آنجا که فلک رشک برد.
(از تحفهء سامی ص175).
رجوع به تحفهء سامی صص174 - 175، آتشکدهء یزدان ص313، آتشکدهء آذر چ شهیدی ص268، نتایج الافکار ص509 و الذریعه ذیل دیوان غواصی شود.

غواصی کردن.

[غُوْ وا کَ دَ] (مص مرکب) در آب فرورفتن برای به دست آوردن مروارید و مرجان و جز آن. غیاصة. (منتهی الارب). رجوع به غَوّاص و غَوّاصی شود :
کبک رقاصی کند سرخاب غواصی کند
این بدین معروف گردد آن بدان شاهر شود.
منوچهری.
آن دُرّ یتیم که در دریای ترکستان به تحصیل آن غواصی میکرد حاصل آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص277).
غواصی کن گرت گهر میباید
غواصان را چار هنر میباید
سر رشته به دست یار و جان بر کف دست
دم نازدن و قدم ز سر میباید.؟

غواضٍ.

[غَ ضِنْ] (ع ص، اِ) غواضی. جِ غاضیة (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غاضیة شود.

غواضی.

[غَ] (ع ص، اِ) جِ غاضیة. رجوع به غاضیة و غَواضٍ شود.

غوالٍ.

[غَ لِنْ] (ع اِ) غوالی. جِ غالیة. (اقرب الموارد) رجوع به غالیة شود.

غوالنگ.

[غَ لَ] (اِ) زردآلوی خشک شده. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 182 الف) (اشتینگاس).

غوالی.

[غَ] (ع اِ) جِ غالیة. (دهار) (اقرب الموارد) رجوع به غالیة و غَوالٍ شود :
تحیات کأنفاس الغوالی
تمازج عرفها ریح الشمال.
(تاریخ بیهق ص2).

غوام.

[غَ وام م] (ع اِ) موهای سر که پیشانی و قفا را فروگیرند. (غیاث اللغات) (آنندراج). قیاساً میتوان آن را جمع غامّة دانست، ولی معنی مذکور صحیح به نظر نمیرسد. در اقرب الموارد آمده: غم الشخص غمماً؛ یعنی موی پیشانی او دراز شد و پیشانی و قفای وی تنگ گردید. صفت آن اغم و مؤنث آن غَمّاء. جِ غُمّ. گویند: هو اغمّ الوجه و القفا - انتهی.

غوامض.

[غَ مِ] (ع ص، اِ) جِ غامِض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زمینهای هموار. زمینهای پست نرم و زمینهای مغاک. (از منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). رجوع به غامض شود. || شتربچگان. یکی آن غامض است. (از تاج العروس). || جِ غامضة. (اقرب الموارد). رجوع به غامضة شود. || پوشیدگیهای کلام و معانی باریک. (غیاث اللغات). رجوع به غامض و غامضة شود : زنان را با غوامض اسرار مردان چکار؟ (کلیله و دمنه).

غوانٍ.

[غَ نِنْ] (ع ص، اِ) رجوع به غوانی شود.

غوانس.

[] (اِخ) یکی از اطبای یونان قدیم است که در زمان فترت میان مینس و برمانیدس دو طبیب معروف از اطبای هشتگانه مشهور، زندگانی میکرده است. رجوع به عیون الانباء ج1 ص22 شود.

غوانی.

[غَ] (ع ص، اِ) جِ غانیة، بمعنی زنی که بشوی خود خوش باشد و بحسن خویش از زیور و آرایش بی نیاز بود. (غیاث اللغات) (آنندراج) (اقرب الموارد) غَوانٍ. (از اقرب الموارد). رجوع به غانیة شود. || زنان آوازخوان. (از اقرب الموارد) :
بزی با امانی و حور قبابی
برود و غوانی و لحن اغانی.منوچهری.
مقام غوانی گرفته نوایح
بساط عنادل سپرده عناکب.امیرمعزی.
مصاحبت غوانی و مداومت شراب ارغوانی. (جهانگشای جوینی).

غواة.

[غُ] (ع ص، اِ) جِ غاوی. (اقرب الموارد). گمراهان :
افیقوا افیقوا یا غواة، فانما
دیاناتکم مکر من القدماء.ابوالعلاء معری.
رجوع به غاوی شود.

غوایت.

[غَ یَ] (ع اِمص) غَوایَة. گمراهی و بیراهی و غی. رجوع به غَوایة شود : سلطان از غایت جهل و غوایت آن قوم تعجب نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص353). دو روایت، بلکه دو غوایت است. (جهانگشای جوینی).
دیو الحاح غوایت میکند
شیخ الحاح هدایت میکند.
مولوی (مثنوی).

غوایل.

[غَ یِ] (ع ص، اِ) رجوع به غوائل شود : و چون ابوعلی آن رخنه برگرفت و از عوادی شرّ و غوایل ضرّ نصر فارغ شد... (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص265). دام حبایل را جهان نام نهاده اند و شبک غوایل را زمان. (جهانگشای جوینی). فرمود که حکم پسران همین است. مادام که طریق رعایت جانب یکدیگر مسلوک دارند از غوایل حوادث در امان مانند. (جهانگشای جوینی).

غوایة.

[غَ یَ] (ع مص) بیراه شدن. (المصادر زوزنی) (دهار). بیراه شدن و نومید شدن. (تاج المصادر بیهقی). گمراه شدن. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). گمراهی. (غیاث اللغات). بمعنی غَیّ. (منتهی الارب). بیراهی. || (اصطلاح تصوف) حالتی است که برای سالک در سلوک دست دهد یعنی سالک آنچه را موجب وصول به مطلوب است ندارد و در آن خطا میکند، و تعریف غوایت به اینکه سالک موجبات وصول به مطلوب را نداشته باشد درست نیست، زیرا کسی که از تحصیل مطالب به کلی بازنشیند و اص رهروی نکند فاقد موجبات غوایت نیست، و قول بعضی را که گفته اند: غوایت پیمودن راهی است که به مقصد نرسد نیز نمیتوان پذیرفت. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ استانبول ج2 ص1099).

غوبالیغ.

(اِخ) نامی است که مغولان به بلاساغون داده بودند بمعنی شهر خوب. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص24 و بلاساغون شود.

غوبدین.

(اِخ) قریه ای است از قرای نسف. (از اللباب فی تهذیب الانساب) (تاج العروس). بعضی این نام را به یاء عوض باء آورده اند. رجوع به غویدین شود.

غوبدینی.

(ص نسبی) منسوب به غوبدین. رجوع به غوبدین شود.

غوبدینی.

(اِخ) (341 - 427 ه . ق.). حسین بن محمد بن نعیم بن اسحاق بن عبیدالله غوبدینی حافظ، مکنی به ابونعیم. وی به خراسان و عراق و حجاز رفت و بخدمت شیوخ رسید. در بخارا از ابوصالح خیام و دیگران و در عراق از ابوطاهر مخلص و ابوحفص کتانی و دیگران حدیث شنید. ابوالعباس مستغفری نسفی و ابوعلی حسن بن عبدالملک قاضی نسفی و دیگران از او روایت کردند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181).

غوبدینی.

(اِخ) علاء غوبدینی، مکنی به ابوالحسین. وی برادر حسین بن محمد غوبدینی و از اهل دانش و حدیث بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181).

غوبدینی.

(اِخ) محمد بن نعیم، مکنی به ابوالحسن. وی پدر حسین بن محمد غوبدینی و از اهل دانش و حدیث بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181).

غوبر.

[غَ بَ] (ع اِ) نوعی از ماهی. (منتهی الارب). غُبَر و غوبر نوعی ماهی است. (از تاج العروس).

غوبن.

[بِ] (اِخ) تلفظ ترکی گوبن(1). شهری در آلمان. رجوع به گوبن و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guben.

غوبنک.

[بِ نَ] (اِ) گیاهی است که گازران در شستن رخت بدان اشنان به کار برند و غُزنَک و غوشنه نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). گیاهی است بدل اشنان که بدان جامه شویند. (برهان قاطع). رجوع به غزنک و غوشنه شود :
غوبنک رنگ شد لباسم، نیست
زر صابون و سیم اشنانم.
روحی ولوالجی (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا).

غوبی.

[غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گبی.(1) دشتی در مغولستان. رجوع به گبی و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gobi.

غوبیل.

[غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گوبیل.(1)خاورشناس معروف فرانسه. رجوع به گوبیل و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gaubil.

غوبیو.

[غُ یُ] (اِخ) تلفظ ترکی گوبیو(1). شهری در ایتالیا. رجوع به گوبیو و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gubbio.

غوت.

(اِ) فلاخن، و آن چیزی است که شبانان از پشم بافند و بدان سنگ اندازند. (از برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). سنگ انداز بود و آن را فلاخن نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). || گیاهی است مانند پنبه در غایت سبکی. (از برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). || بمعنی غوطه نیز گفته اند که سر به آب فروبردن و فرورفتن در آب است. (از برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). غوته. (برهان قاطع).

غوت.

[غُ] (اِخ) غوط. تلفظی از گت(1). نام قومی از ژرمن. رجوع به گت و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gothes.

غوتاریه.

[یَ] (اِخ)(1) شهری در اسپانیا. واقع در ایالت گیپوزکوآ، کنار خلیج بیسگایه. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص330 شود.
(1) - Guetaria.

غوتلاند.

[غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گتلاند(1). جزیرهء متعلق به کشور سوئد در دریای بالتیک. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gotland.

غوته.

[تَ / تِ](1) (اِ) غوطه. سر فروبردن به آب به تمامی تن. (از فرهنگ اوبهی). غوطه کردن. (فرهنگ اسدی). سر به آب فروبردن و فرورفتن در آب، و غوطه معرب آن است. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به غوته خوردن و غوته خورده شود.
ترکیب ها:
- غوته خوار.؛ غوته خوردن. غوته خورده. رجوع به هر یک از این مدخل های شود.
(1) - ناظم الاطباء بفتح غین نیز به همین معنی آورده است.

غوته.

[غُ تَ] (اِخ) تلفظ ترکی گتا(1). شهری در آلمان. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gotha.

غوته خوار.

[تَ / تِ خوا / خا] (نف مرکب) غواص. غوطه خورنده. رجوع به غوطه و غوته شود.

غوته خوردن.

[تَ / تِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) غوطه خوردن. غوص کردن. رجوع به غوطه و غوته شود :
بمردن به آب اندرون(1) چنگلوک
به از غوته خوردن به نیروی غوک(2).
عنصری (از فرهنگ اسدی).
(1) - ن ل: به گی اندرون.
(2) - در جای دیگر از فرهنگ اسدی (ذیل چنگلوک) مصراع دوم چنین آمده: «به از رستگاری به نیروی غوک» و صحیح است.

غوته خورده.

[تَ / تِ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ](ن مف مرکب) فرورفته در آب. غوطه خورده. غوص کرده. رجوع به غوته و غوطه شود :
چه غوته خورده(1) در آب کبود مرغ سپید
ز چشم و دیده نهان شد در آسمان کوکب.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
(1) - در فرهنگ اسدی و همچنین در دیوان فرخی «غوته خورد» آمده است و متن تصحیح مؤلف لغت نامه است.

غوتیا.

[غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گتی.(1) نام قدیمی قسمت جنوبی سوئد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gothie.

غوتیه.

[غُ یَ] (اِخ) تلفظ ترکی گوتیه.(1)ادیب معروف فرانسوی. رجوع به گوتیه و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gautier.

غوث.

[غَ] (ع مص) یاری کردن و اعانت. (از اقرب الموارد) به فریاد رسیدن. || (اِ) فریاد. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). اسم است از تغویث، یعنی واغوثاه گفتن. غُواث. (از اقرب الموارد).
- دیوان الغوث؛ ادارهء درخواست کمک. این اداره مأموری عالی رتبه و مشاوران حقوقی و منشیان دارد. کسی که مورد ستم قرار میگیرد از آنان درخواست یاری و حمایت میکند. (دزی ج2 ص230).
|| (ص) فریادرس. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). فریادرس بندگان. (مهذب الاسماء). کسی که از وی استمداد میکنند :
تا ابد از ظلمتی در ظلمتی
میروند، و نیست غوثی رحمتی.
مولوی (مثنوی).
گفت ای پشت و پناه هر نبیل
مرتجی و غوث ابناءالسبیل.
مولوی (مثنوی).
خضر وقتی، غوث هر کشتی تویی
همچو روح الله مکن تنهاروی.
مولوی (مثنوی).
خسرو صاحبقران غوث زمان بوبکر سعد
آنکه اخلاقش پسندیده ست و اوصافش گزین.
سعدی.
اتیتک لما ضاق فی الارض مذهبی
فیاغوث لاتقطع رجائی من العدل.
؟ (دزی ج2 ص230).
- واغوثاه؛ به فریاد برس. (از ناظم الاطباء).
|| (اِ) پناهگاه و مأمن. (دزی ج2 ص230). || (اصطلاح عرفان) بمعنی قُطب است رجوع به قطب شود. صاحب کشف اللغات گوید: غوث، قطب را گویند آنگاه که ملجأ و پناه واقع شود، و در جز این مورد او را غوث نمیگویند :
در چنان وقت غوث خوانندش
همه جا بی غیاث دانندش.
و نیز آن دو تن را گویند که در راست و چپ قطب میباشند. (از تعریفات جرجانی) (از کشاف اصطلاحات الفنون) (غیاث اللغات) (آنندراج) (دزی ج2 ص230).
- غوث اعظم؛ عنوانی است که به شیخ عبدالقادر گیلانی و سایر مشاهیر اولیاءالله داده میشود. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به همین مدخل شود.
|| (اِخ) نامی است از نامهای خدای تعالی.

غوث.

[غَ] (اِخ) قبیله ای از یمن. و او غوث بن أدربن زیدبن کهلان بن سبأ است. صاحب «تهذیب» غوث را قبیله ای از ازد میداند، و در قول زهیر آمده: و یخشی رماة الغوث من کل مرصد. (از تاج العروس).

غوث.

[غَ] (اِخ) جدی جاهلی است، و بنی غوث بطنی از جذیمه، از جرم، از طی ء است. منازل ایشان با قوم خودشان «جرم» در بلاد غزه بود. (از اعلام زرکلی ج2 ص761).

غوث.

[غَ] (اِخ) ابن سلیمان حضرمی قاضی مصر. وی محدث بود. (از تاج العروس).

غوث آباد.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 30هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 17500گزی جنوب باختری راه شوسهء بوکان به میاندوآب قرار دارد. کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم است. دارای 117 تن سکنهء کرد می باشد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت، گله داری میباشد و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

غوثاذیمون.

(اِخ) (ال ...) گروهی از حکماء او را معلم ادریس پیغمبر میدانند، و بقول بعضی وی «اغثاذیمون مصری» است و غوثاذیمون بمعنی خوشبخت و کامروا است. شهرستانی گوید: اغثاذیمون همان شیث است. رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص2 شود.

غوث اعظم.

[غَ ثِ اَ ظَ] (اِخ) لقب شیخ عبدالقادر گیلانی. رجوع به عبدالقادر گیلانی، قاموس الاعلام ترکی و ریحانة الادب ج3 شود.

غوث علوی.

[غَ ثِ عَ لَ] (اِخ) (ال ...) شیخ فضل بن حبیب امام غوث علوی بن محمد بن سهل مولی دویلة حسنی علوی. او راست: 1- ایضاح الاسرار العلویة و منهاج السادة العلویة. 2- تحفة الاخیار عن رکوب العار. 3- راتب الاسم. 4- رسالة فی نبذة من التصوف، و در هامش آن تقییداتی است. 5- عدة الامراء و الحکام لاهانة الکفرة و عبدة الاصنام، شامل پندهایی است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1412). و رجوع به همین کتاب شود.

غوثی.

[غَ] (ص نسبی) (اِخ) منسوب به غوث. (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181). رجوع به غوث (اِخ) شود.

غوثی.

[غَ] (اِخ) عکاشة بن ثوربن اصغر غوثی. رسول خدا وی را بسوی سکاسک و سکون فرستاد. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181).

غوثی.

[غَ] (اِخ) (ال ...) محمد بن محمد بن ابی علی تلمسانی، مکنی به ابوعلی غوثی. معلم مدرسهء بسیه ابی العباس بود. او راست: کشف القناع عن آلات السماع. این کتاب در مطبعهء جوردان در الجزایر چاپ شده است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1421).

غوج.

[غَ] (ع مص) دوتا شدن و خمیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بدو درآمدن. (تاج المصادر بیهقی). || ایستادن بجای. (تاج المصادر بیهقی). || (ص) جمل غوج، اشتر پهن سینه. (مهذب الاسماء) (لسان العرب). || فرس غوج اللبان؛ اسب فراخ پوست سینه. اسبی که پوست سینهء آن فراخ باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || فرس غوج موج؛ یعنی اسبی که گامهای او وسیع باشد چنانکه گویی موج میزند. (از مهذب الاسماء). غوج یعنی نیکو، و موج اتباع است. (از لسان العرب).

غوجدوان.

[دَ] (اِخ) غجدوان. رجوع به غجدوان و «از سعدی تا جامی» تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت چ 1327 ص375 شود.

غوچ.

(ترکی، اِ)(1) گوسفند شاخدار جنگی. (برهان قاطع) (آنندراج)(2). گوسفند شاخدار. (آنندراج) (انجمن آرا). میش نر شاخدار جنگی. لفظ ترکی است. (غیاث اللغات). قوچ. قُج. کاشغری آرد: قج، کبش، و آن بزبان غزی است و اصل وی قُجُنکار است. (کاشغری ج1 ص270 از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به قوچ شود :
سپاهی ز گردان(3) کوچ و بلوچ
سگالیدهء(4) جنگ مانند غوچ.فردوسی.
زود بینی شکسته پیشانی
تو که بازی بسر کنی با غوچ.
سعدی (گلستان).
|| شکار کوهی. (آنندراج) (انجمن آرا). || گوزن نر. (اشتینگاس).
(1) - در زبان کنونی نیز ghuc. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
.
(فرانسوی)
(2) - Belier (3) - ن ل: بکردار. (آنندراج).
(4) - ن ل: سگالندهء. (آنندراج).

غوچ حسین.

[غُ حُ سَ] (اِخ) پسر امیر حسن ایلکانی و نوادهء امیر چوپان که به دست سلیمان خان کشته شد. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی تألیف حافظ ابرو ج1 ص135 و تاریخ عصر حافظ ج1 ص30 شود.

غوچه.

[چَ / چِ] (ص) لاف زن هرزه گوی. (آنندراج) || (اِ) تاج خروس. (ناظم الاطباء).

غوچی.

[غَ] (اِ) گودال یعنی جای عمیق. (از برهان قاطع) (آنندراج). گَوِ خرد؛ یعنی مغاک کوچک. (غیاث اللغات). جهانگیری گوید: «غوچی گودال را گویند و آن را غفچ و غفچی نیز گویند». ولی غفچ بمعنی آبگیر است و مرادف غوچی نتواند بود. در سراج اللغات آمده: در هندوستان اطلاق آن بر گودالی باشد که در زمین سیاه خود بخود پیدا شود و چندان عمیق نباشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

غوداوری.

[غُ وِ] (اِخ) تلفظ ترکی گداوری(1). نام یکی از رودخانه های مقدس هندوستان که به خلیج بنگاله میریزد. طول مسیر آن 1500هزار گز است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Godaveri.

غودونوف.

[غُ دُ نُفْ] (اِخ) تلفظ ترکی گدونو(1). بوریس گدونو تزار مسکو میان سالهای 1551 - 1605م. وی ابتدا وزیر تزار فدور اول بود. و پس از مسموم کردن تزار بجای او نشست خود او نیز پس از 7 سال کشته شد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Godounov.

غوده.

[دَ] (اِخ) تلفظ ترکی گودا.(1) رجوع به گودا و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gouda.

غودیده.

[دی دَ / دِ] (ص، اِ) محافظ و نگهبان. (آنندراج). دیده بان. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 185 ب).

غوذنة.

(1) [غَ ذَ نَ] (ع مص) دزدیدن و ربودن. (دزی ج2 ص230).
(1) - دُزی بصورت فعل آورده است و مصدر آن قیاساً «غَوْذَنَة» می آید.

غؤر.

[غُ ئو] (ع مص) رجوع به غُؤور شود.

غور.

(ص، اِ) حیز و مخنث. (از برهان قاطع). || (اِ) فتق. (ناظم الاطباء). || مخفف غوره بمعنی مطلق میوهء نرسیده و خام. در ترکیب غوربا نیز هاء غوره به تخفیف افتاده است. رجوع به غوره و غوربا شود :
بار درخت دهر تویی جهد کن مگر
بی مغز نوفتی ز درختت چو گوز غور.
ناصرخسرو.
- غور شدن؛ مبتلا شدن به فتق. (از ناظم الاطباء). رجوع به غُر بمعنی دبه خایه شود.

غور.

[غَ / غَ وَ] (اِ) رنج و آزار سخت. غفر. (ناظم الاطباء)

غور.

[غَ] (ع مص) سخت گرم شدن روز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خفتن در غائرة. (منتهی الارب). خفتن هنگام میان روز. (از اقرب الموارد) || فروشدن چشم به مغاکی. (منتهی الارب). فرورفتن چشم در روی. غارت عینه غوراً و غؤوراً؛ دخلت فی الرأس و انخسفت. (اقرب الموارد). چشم به گَو فروشدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || دقت کردن در کار. (از اقرب الموارد). تفکر و تأمل و تدبیر و دقت و ملاحظه. (ناظم الاطباء). تدقیق : از عذوبت الفاظ و حسن سیاقت سخن او بر بعد غور و غزارت بحر ... او استدلال گرفتم. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص54).
طول و عرض وجود بسیار است
وآنچه در غور ماست این غار است.
نظامی.
- بعیدالغور؛ آنکه در کار بادقت بنگرد. (از اقرب الموارد) دوراندیش. مآل اندیش. عاقبت بین. ناظم الاطباء آرد: فلان بعیدالغور؛ یعنی فلان کینه ور است و یا فلان تیزفهم و حیله باز است. و «دزی» بمعنی شخصی غیرقابل نفوذ و اسرارآمیز آورده است.
- غَورِ کُلّی؛ تفتیش بادقت. تفحص باتأمل. (از ناظم الاطباء).
|| جستن چیزی را. طلب چیزی کردن. (از اقرب الموارد). || سود رسانیدن. (منتهی الارب). منفعت رسانیدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). فایده رسانیدن. (برهان قاطع). || دیت دادن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به غِوَر شود. || خواربار آوردن. (تاج المصادر بیهقی). || به غور رسیدن و بازآمدن آن را. (منتهی الارب). آمدن به زمین پست. (از اقرب الموارد). بسوی زمینی که به گو فروشده باشد رفتن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). به گَو فرورفتن. بر زمین گو فروشدن. || درآمدن در چیزی. (منتهی الارب). داخل شدن در چیزی. (از اقرب الموارد). || جریان آب در زمین و فرورفتن در آن. (از اقرب الموارد). فرورفتن آب در زمین. (منتهی الارب) (از برهان قاطع). فروشدن آب. آب بر زمین فروخوردن. (المصادر زوزنی). || آب به زمین فروبردن. (تاج المصادر بیهقی). غؤور. (تاج المصادر بیهقی). فروبردن آبها در زمین: خرّب بلاده بقطع شجراءها و بغور میاهها. (دزی ج2 ص230). || (اِ) نشیب. (نصاب الصبیان). زمین پست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) مقابل نجد. (اقرب الموارد) : از مشرق ممالک اقطار غور و نجد طرق و مسالک بدان محیط گشته. (ترجمهء محاسن اصفهان ص96).
برنگ رنگ ریاحین و گونه گونه نبات
بغور و نجد زمین، فانظروا الی الاَثار.
(ترجمهء محاسن اصفهان ص99).
|| غار. مغاره. کهف. (از اقرب الموارد). || مغ هر چیزی. (منتهی الارب). قعر هر چیز. (از اقرب الموارد) بن. تک. ته. فرود. زیر. آخر. نهایت : گفت زندگانی خداوند دراز باد اعمال غزنی دریایی است که غور و عمق آن پیدا نیست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص125).
شد غور غار ژرف یک آهنگ رود خون
شد صحن دشت پهن همه کوه استخوان.
مسعودسعد.
تا نیاید غور این غمها پدید
گریه را راه نهان دربسته ام.خاقانی.
راستی در میان نهادن و حقیقت حال اعلام دادن و غور جراحت آشکارا کردن و پرده از روی کار برانداختن از تهمت و ریبت دورتر دیدم. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص69).
چندانکه به غور ره نگه کرد
نی راهرو و نه راهبر بود.عطار.
غار غرور است در نهاد تو پنهان
غور چنین غار آشکار نیابی.عطار.
در چهی افتاد کآن را غور نیست
وآن گناه اوست جبر و جور نیست.
مولوی (مثنوی).
کآن یکی دریاست بی غور و کران
جمله دریاها چو سیلی پیش آن.
مولوی (مثنوی).
- غور کار؛ عمق و مغ آن. (ناظم الاطباء).
|| مجازاً بمعنی حقیقت و کنه چیزی. عرفت غورالمسألة؛ یعنی حقیقت و کنه آن را دانستم. (از اقرب الموارد). عمق. حالت چیزی که قابل فهم و حدس نیست (در اسرار و نقشه ها). ج، غِیار. (دزی ج2 ص230). اسرارآمیز بودن : امیر از این اخبار بخندیدی اما کسانی که غور کار میدانستند بر ایشان سخت صعب بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص608). هارون الرشید عاقل بود غور آن دانست که چه بود. (تاریخ بیهقی ایضاً ص425). و اگر کسی حالی نماید بخلاف راستی، او غور آن داند. (فارسنامهء ابن البلخی ص72). ض
غور ایام درنیابد چرخ
که جز از رأی تو گمانه کند.مسعودسعد.
در دایرهء سپهر ناپیدا غور
جامی است که جمله را چشانند بدور.
خیام.
ضمیر منیر و خاطر عاطر او آیینهء روشن گشته که عکس اسرار و غور افکار و عواقب و خواتیم اعمال چون مشعلهء آفتاب پیش او لایح و واضح باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص13). بدین رقعه بر غور فضل و متانت ادب و بلاغت سخن و کمال هنر او استدلال میتوان کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص256). سلطان بر سر سریرت و غور مکر و خدیعت او وقوف یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص350).
از حلاوتها که دارد جور تو
وز لطافت کس نیابد غور تو.مولوی.
نه ادراک در کنه ذاتش رسید
نه فکرت به غور صفاتش رسید.
سعدی (بوستان).
- به غور چیزی رسیدن؛ دانستن کنه و حقیقت آن. به تدقیق رسیدن. رسیدگی دقیق :
بسمع رضا مشنو ایذای کس
وگر گفته آید به غورش برس.
سعدی (بوستان).
خرابی و بدنامی آید ز جور
بزرگان رسند این سخن را به غور.
سعدی (بوستان).
به ایّام تا برنیاید بسی
نشاید رسیدن به غور کسی.
سعدی (بوستان).
|| شر و فساد. غائله. نتیجه و عاقبت بد : نباید که آن ملطفه بخط ما به دست ایشان افتد، و این دراز گردد. که بازداشتن پسر قائد و دبیرش غوری تمام دارد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص325).
من آگاه گشتستم از غدر و غورش
چگونه بوم زین سپس یار غارش؟!
ناصرخسرو.
به رفقی هرچه تمامتر ... غور و غائلهء آن [ کار وخیم ] با او بگویم. (کلیله و دمنه).
تنگ بود غار تو با غور او [ چرخ ]
هیچ بود عمر تو با دور او.نظامی.
|| (ص) آب پنهان زیر زمین. (مهذب الاسماء). آب فروخورده. یقال: ماء غور؛ ای غائر. وصف بالمصدر کدرهم ضرب و ماء سکب. (منتهی الارب). آب فرورفته. آب به زمین فروشده. مصدر بجای صفت آمده است، چنانکه گویند: درهم ضرب؛ یعنی درهم مضروب، و ماء سکب؛ یعنی آب ریخته شده. (از اقرب الموارد) : قل أَ رأیتم ان اصبح ماؤکم غوراً فمن یأتیکم بماء معین (قرآن 67/30)؛ یعنی بگو چه بینید اگر این آب شما هنگامی در زمین فروشود، آن کیست که شما را آب آرد آشکارا بر روی زمین روان و پیدا؟ (تفسیر کشف الاسرار ج10 ص170).

غور.

(ع اِ) دوازده سُخّ. (مقدمة الادب زمخشری). پیمانه ای است مقادر 12 سُخّ مر اهل خوارزم را. (منتهی الارب). پیمانه ای است متعلق به مردم خوارزم که دوازده سُخّ است و «سُخّ» کلمهء فارسی و معادل 24 رطل است. (از اقرب الموارد)

غور.

[غِ وَ] (ع اِ) خونبها. دیه. (از اقرب الموارد) (المنجد).

غور.

(اِخ) نام قومی که ساکن ولایت غور بودند. غوریان. غوریه. رجوع به غور و غوریان شود. || یک فرد از غوریان :
هست کار او و من چونانکه وقتی پیش از این
دهخدایی گفت با غوری فضولی در نسا
کای فضولی کو خراجت؟ غور گفتا: برگرفت
شاه و پیغمبر زکوة از عور و احداث از نسا.
سنایی (از لباب الالباب چ 1335 ص430).
آن شنیدی که در نواحی غور
بود جایی و مردمش همه کور
چند کور از میان آن کوران
نزد فیل آمدند از غوران.
سنایی (از انجمن آرا).

غور.

(اِخ) نام ولایتی است معروف نزدیک به قندهار. (برهان قاطع)(1). نام ولایتی است در میان خراسان قریب به غزنین و غرجستان است و اهالی آن در ایام خلافت حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام شرف اسلام یافته، بخط مبارک حکم حکومت گرفتند و تا زمان غزنویه آن منشور در میان این طایفه بود، و در زمان بنی امیه که اغلب اهالی بلاد اسلام در حق آن امام به ناحق ناسزا میگفتند اهل آن ولایت با آنان موافقت نکرده، ولات بنی امیه را به ولایت راه ندادند. حکیم انوری گفته :
عرصهء مملکت غور چه نامحدود است
که در آن عرصه چنین لشکر نامعدود است!
و بیشتر بلاد آن کوهستان است و از این رو آن را غور غرجستان و غرشستان گویند؛ زیرا که در لغت آنان غرجستان کوهستان است. حکام غور بعد از غزنویه مشهورند، و منسوب به غور را غوری میگویند، و غوریان جمع اهالی آنجاست. (از انجمن آرا) (آنندراج). ناحیتی است کوهستانی در افغانستان میان هرات و غزنه. (قاموس الاعلام ترکی). سرزمینی کوهستانی در افغانستان میان وادی هلمند و هرات، و امروز آن را هزارداستان نامند. (اعلام المنجد). ناحیتی است در مشرق غرجستان و جنوب مروالرود و شمال غزنه. در «حدود العالم» چنین آمده است: غور ناحیتی است به حدود خراسان اندر میان کوهها و شکستگیها، و او را پادشائی است که غورشاه خوانند او را، قوتش از میر گوزکانان است، و اندر قدیم این ناحیت غور همه کافران بودندی اکنون بیشتر مسلمان اند و ایشان را شهرکها و دهها بسیار است، و از این ناحیت پرده و زره و جوشن و سلاحها نیکو افتد و مردمانش بدخوند و ناسازنده و جاهل، و مردمانش سپیدند و اسمر - انتهی. و در نزهة القلوب آمده است: غور ولایتی است و شهرستان آن را آهنگران خوانند. از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات «صط» و عرض از خط استوا «له» و قریب سی پاره دیه از توابع آنجاست و مردم آنجا را به بلاهت نسبت کنند. (نزهة القلوب چ لیدن ص154). و یاقوت در معجم البلدان گوید: غور کوههایی و ولایتی بین هرات و غزنه است، و بلادی سردسیر و پهناور و ترسناک است و با اینهمه شهر مشهوری ندارد و بزرگترین ناحیهء آن قلعه ای است که آن را فیروزکوه نامند و مقرّ پادشاهان آنجاست - انتهی. اصطخری گوید: اما غور دارکفر است و بسبب آنکه در آن مسلمانانی هستند آن را در ضمن بلاد اسلام آوردیم، و آن کوههایی آباد دارای چشمه ها و باغها و رودخانه هاست، و در پیرامون غور، عمل هرات تا فره و از فره تا بلدی داور و از بلدی داور تا رباط کروان و از رباط کروان تا غرج الشار و از غرج الشار تا هرات، و همهء آنها مسلمان هستند. (مسالک الممالک اصطخری ص272). کازیمرسکی گوید: غور نام کشوری است واقع در جنوب غزنین و فتح آن را بعض مورخان به زمان امیرالمؤمنین (ع) نسبت میدهند و فتح کامل آن به عهد محمود غزنوی بود - انتهی. دمشقی در نخبة الدهر گوید: جبال غور ناحیتی بزرگ است که قلعه هایی بسیار دارد و در زمان قدیم مملکتی مستقل بود، و ملک غورستان را سام میگفتند و این علم به هر یک از قسمتهای آن اطلاق میشد و از شهرهای معروف غور و خجستان، اوقه، کروخ، مالان، رامین و بوشنج بود. (نخبة الدهر ص224). در «جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی» تألیف لسترنج چنین آمده است: ناحیهء بزرگ کوهستانی در سمت خاور و جنوب غرجستان معروف بود به غور و غورستان، و از هرات تا بامیان و حدود کابل و غزنه امتداد داشت که عبارت از منطقهء جنوب رودخانهء هرات باشد. جغرافی نویسان قرون وسطی به این مطلب اشاره کرده اند که رودهای بزرگ مثل هریرود و هیرمند و خواش و فره (که به دریاچه زره میریزد) از این ناحیه سرچشمه می گیرند، و از حدود غرجستان نیز رود مرغاب برمیخیزد. از جغرافیای این منطقه کوهستانی متأسفانه شرحی به ما نرسیده است و محل شهرها و قلعه های آنجا که در تواریخ ذکر گردیده معین نیست. در قرن چهارم هجری به گفتهء ابن حوقل غور بلاد کفر بود، گو اینکه جماعتی از مسلمانان نیز در آنجا میزیستند. دره های آنجا معمور بود و چشمه ها و نهرها و باغهای بسیار داشت، و به داشتن معادن نقره و طلا معروف بود، و اکثر این معادن در ناحیهء بامیان و پنجهیر (رجوع به پنجهیر و همین کتاب ص375 شود.) قرار داشت و غنی ترین آنها در محلی موسوم به خرخیز واقع بود. پس از زوال دولت سلطان محمود غزنوی، امرای غور که سابقاً از اعوان و یاران وی بودند استقلال یافتند و قلعهء فیروزکوه را مرکز فرمانروایی خود قرار دادند. فیروزکوه قلعهء بزرگی بود در کوهستان، ولی امروز محل آن معلوم نیست(2). امرای غور از نیمهء قرن ششم هجری تا سال 612 ه . ق. که خوارزمشاه بساط حکومت آنان را درهم پیچید استقلال داشتند و چند سال بعد از آن فتنهء مغول یکباره دولت آنان را برانداخت، ولی پیش از آن تاریخ، یعنی در سال 588 ه . ق. امرای غور توانستند قسمت عمدهء شمال هندوستان را تسخیر کرده سلطنت خود را در سرتاسر بلادی که از دهلی تا هرات امتداد داشت بسط دهند. پس از اینکه مغولان سلطنت غوریان را واژگون کردند، باز غلامان و عمال آنان مدت مدیدی یعنی تا سال 962 ه . ق. بر دهلی فرمانروایی داشتند. غور یا غورستان میان سالهای 543 و 612 ه . ق. در ایام سلطنت امرای غور (از خاندان سام) به اوج شکوه و جلال خود رسید. یاقوت در وصف فیروزکوه پایتخت بزرگ آنان سخن رانده است. ولی تفصیلی دربارهء آن ذکر نکرده است. حمدالله مستوفی بطور اجمال از آن دژ گفتگو کرده، گوید: از شهرهای مهم آن ناحیه یکی «هنگران»(3)است، ولی قرائت صحیح این کلمه معلوم نیست. در سال 619 ه . ق. سراسر آن منطقه پایمال لشکریان چنگیز شد و فیروزکوه قهراً به تصرف آنان درآمد و با خاک یکسان گردید. دو قلعهء معروف و عظیم آن ناحیه یکی «کلیون» و دیگری «فیوار» که ده فرسخ با هم فاصله داشتند و محل صحیح آنها درست معلوم نیست نیز پس از مقاومت بسیار تسلیم مغولان گردیدند و با خاک یکسان شدند. قزوینی در قرن هفتم هجری یکی دیگر از شهرهای مهم غور را بنام «خوست» ذکر کرده، و دور نیست که آن شهر با «خشت» واقع در حوالی سرچشمهء هریرود که در اوایل این فصل از آن گفتگو کردیم یکی بوده است. در زمان امیر تیمور جز قلعهء «خستار» از محل دیگری در بلاد غور ذکری به میان نیامده است و محل این قلعه نیز معلوم نیست(4). شهر بامیان کرسی ولایت بزرگی بهمین نام بود که قسمت خاوری غور را تشکیل میداد و خرابه های کهنهء آن حکایت میکند که زمانی قبل از ظهور اسلام یکی از مراکز مهم بوده است. اصطخری در قرن چهارم هجری بامیان را به اندازهء نصف بلخ شمرده گوید: بر فراز تپه ای جای دارد ولی بارو ندارد. ولایت آن در غایت خرمی است و نهر بزرگی آن را آبیاری میکند. مقدسی از «مدینة اللحوم» نیز اسم برده است که معلوم نیست کتابت صحیح آن چگونه است. وی دربارهء آن شهر گوید: یکی از بنادر خراسان و از خزاین سند است. سرمای سخت و برف بسیار دارد، و از محسناتش آنکه کک و عقرب در آنجا نیست. مسجد جامعی در داخل شهر و بازارهایی در حومهء آن واقع است و خود شهر چهار دروازه دارد. در قرن چهارم هجری در ولایت بامیان چندین شهر بود که محل آنها امروز بر ما معلوم نیست. از جملهء بزرگترین شهرهای آن «بسغورفند» و «سکیوند» و «لخراب» بوده است. در آغاز قرن هفتم هجری یاقوت شرح مفصلی دربارهء بت های بزرگ بامیان ذکر کرده، گوید: آنجا بتخانه ای است بسیار بلند بر ستونهایی استوار، و در آن شکل همهء پرندگانی که خداوند آفریده است نقش گردیده. بر سطح کوه دو بت بزرگ از پایین تا قلهء کوه کنده شده است که یکی را سرخ بت و دیگری را خنگ بت (بودای سرخ و بودای خاکستری) مینامند، و گوید: آنها را در تمام جهان همتایی نیست. قزوینی از خانهء زرین بامیان و دو مجسمهء بزرگ بودا سخن رانده، گوید: معادن زیبق و چشمهء گوگردی در آن حوالی است. ویرانی بامیان و ولایت آن تا پنجهیر چنانکه ذکر شد، نتیجهء خشم چنگیز است، چون نوادهء او موتوکن پسر جغتای در محاصرهء بامیان کشته شد، لشکریان مغول فرمان یافتند تا باروی شهر و تمام ابنیهء آن را با خاک یکسان نمایند، و اجازه ندهند هیچکس در آنجا زیست کند یا بنایی در آنجا ساخته شود. از آن پس نام بامیان به «موبلق» بدل شد که در زبان مغولی بمعنی «شهر لعنت شده» است و از آن زمان بامیان بصورت بیابانی خشک و خالی درآمد(5). (جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی صص443 - 445). و رجوع به تاریخ بیهق ص18، قاموس الاعلام ترکی، العقد الفرید ج7 ص284، التفهیم بیرونی ص199، اخبار الدولة السلجوقیة ص17 و 59، فهرست تاریخ جهانگشای جوینی، فهرست تاریخ گزیده، فهرست تاریخ سیستان، فهرست جامع التواریخ رشیدی، فهرست لباب الالباب، فهرست تاریخ حبیب السیر چ خیام، فهرست نزهة القلوب ج3، فهرست سبک شناسی بهار ج1 و 2 و 3، فهرست تاریخ ادبیات ایران «از سعدی تا جامی» ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ج3 شود :
ای چون مغ سه روزه به گور اندر
کی بینمت اسیر به غور اندر؟عنصری(6).
ولایت غور به طاعت وی آمدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص108). بخواب دیدم که من به زمین غور بودمی. (تاریخ بیهقی ایضاً ص108). امیر محمود به دو سه دفعه از راه زمین داور بر اطراف غور زد. (تاریخ بیهقی ایضاً ص115).
آن شنیدی که در نواحی غور
بود جایی و مردمش همه کور؟
سنایی (از انجمن آرا) (آنندراج).
تا چنان امامی و صحابیی در حرم رسول کشته آمد زنان و پردگیان او چون بردگان غور و غرچه اسیر و متحیر نگاه میکردند. (کتاب النقض ص392). امروز در رقعهء زمین سه شاه مذکوراند. خوارزمشاه در سرحد ترکستان و ملک غور بر لب هندوستان. (المضاف الی بدایع الازمان ص34).
حبش تا خراسان و چین تا به غور
بفرمان او گشت بی دست زور.نظامی.
خراسان و کرمان و غزنین و غور
بپیمود هر یک به سم ستور.نظامی.
بزرگی جفاپیشه در حد غور
گرفتی خر روستایی بزور.سعدی (بوستان).
آن شنیدستی که در صحرای غور
بارسالاری بیفتاد از ستور.
سعدی (گلستان).
- کوه غور؛ کوههایی که در ولایت غور قرار دارد. رجوع به غور مذکور در پیش شود :
نه کوه غور بادا، نه دز غور
که آنجا گشت چشم بخت من کور.
(ویس و رامین).
وز بهر خز و بز و خورشهای چرب و نرم
گاهی به بحر رومی و گاهی به کوه غور.
ناصرخسرو.
Gaur..(نخبة الدهر).
(1) - EI Ghor .(کازیمرسکی)
(2) - اصطخری صص271 - 272، ابن حوقل ص323، مقدسی ص309 و 348، یاقوت ج1 ص803 ، ج3 ص72، 163 و 186 و 785 و 786 و 823 .
(3) - در نزهة القلوب: آهنگران.
(4) - اصطخری ص272، ابن حوقل ص304 و 323، یاقوت ج3 ص823 ج4 ص930، قزوینی ج3 ص244، مستوفی ص184، 188 و علی یزدی ج1 ص150. دربارهء بلاد غور رجوع شود به مقالهء Sir H. Yule در دائرة المعارف بریتانیکا چ9 ج10 ص569.
(5) - اصطخری ص277، 280، ابن حوقل ص327، 328، مقدسی ص269، 303، 304، یاقوت ج1 ص481، قزوینی ج2 ص103، مستوفی ص188، ابوالغازی ص114، 149. برای تصویر این دو مجسمهء بزرگ بودایی بامیان رجوع شود به Talbot و Maitland در J.A.R.S سال 1886 ص323.
(6) - بقولی از منجیک است.

غور.

[غَ] (اِخ) جایی است پست زمین میان قدس و حوران مسافت سه روزه در عرض دو فرسنگ. (منتهی الارب). ناحیه ای است در اردن واقع در شام میان بیت المقدس و دمشق، و آن پستتر از زمین دمشق و بیت المقدس است از این رو غور نامیده شده است. طول آن سه روز راه و عرض آن در حدود یک روز راه است. شامل نهر اردن و شهرها و دهات بسیاری است، و در انتهای آن «طبریة» و دریاچهء آن است که آب غور را تأمین میکند. مشهورترین بلاد آن پس از طبریة، بیسان است که هوایی گرم و آبی ناگوار دارد و محصول عمدهء آن نیشکر است. از دیههای آن «اریحا» شهر جباران است. و در مغرب غور دریاچهء منتنه (بدبو) و در مشرق آن دریاچهء طبریة قرار دارد. (از معجم البلدان). در اعلام المنجد آمده: «غور فلسطین» که به قول مرجح همان «عربة الغور» است؛ جایی است که در آن عمروبن عاص لشکر خود را به لشکر شرق اردن رسانید، و این قبل از وقوع جنگ اجنادین بود که بیزنطیان در آن شکست یافتند - انتهی. دمشقی در نخبة الدهر (ص201) گوید: غور بر سه قسمت تقسیم میشود: غور اعلی و غور اوسط که غور حمقا و اریخا است و غور اسفل(1) که غور زغر است و در بالای شهر زغر دریاچهء قدس است که از آن آب جاری شود و نهر اردن را بسازد، سپس بگذرد و در دریاچهء طبریة واقع در وسط غور بریزد، سپس از آنجا بیرون شود، از وسط غور بگذرد و در دریاچهء لوط عم واقع در غور اسفل ریزد و از آن بیرون شود. باری رود اردن گویی فلک گردنده ای است از دریاچهء قدس واقع در بالای غور طلوع میکند و در وسط قوس آن دریاچهء طبریة است و غروب آن در دریاچهء زغر است - انتهی.
(نخبة الدهر).
(1) - La vallee du jourdain .(لکلرک ترجمهء ابن بیطار)

غور.

[غَ] (اِخ) زمین نشیب جانب مغرب از تهامة. یا مابین ذات عرق تا دریای یمن. (از منتهی الارب). همان تهامة و آنچه تالی یمن است. اصمعی گوید: میان ذات عِرق و دریا غور تهامة است. و انتهای تهامة از طرف حجاز «مدارج العرج» و اول آن از طرف نجد «مدارج ذات عرق» است. و نیز اصمعی گوید: یقال: غار الرجل یغور؛ اذا سار فی بلاد الغور. کسائی نیز بر آن است و قول جریر را شاهد آورد که وی گوید :
یا ام طلحة ما رأینا منکم
فی المنجدین و لا بغور الغائر.
(از معجم البلدان).

غور.

[غَ] (اِخ) نام روزهایی و جنگهایی است و سخن در باب غور بسیار است. ماجدهء بکریه گوید:
الا یا جبال الغور خلین بیننا
و بین الصبا یجری علینا شنینها
لقد طال ما جالت ذراکن بیننا
و بین دزی نجد فما نستبینها.
جمیل گوید:
یغور اذا غارت، فؤادی و ان تکن
بنجدیهم منّی الفؤاد الی نجد
اتیت بنی سعد صحیحاً مسلماً
و کان سقام القلب حب بنی سعد.
احوص گوید:
و انک تنزح بک الدار آتکم
و شیکاً، و ان یصعد بک العیس اصعد
و ان غرت غرنا حیث کنت و غرتم
او انجدت انجدنا مع المتنجد
متی تنزلی عیناً بأرض و تلعة
ازرک و یکثر حیث کنت تردّدی.
(از معجم البلدان).

غور.

[غَ](1) (اِخ) وادیی عمیق در اسپانیا. رجوع به اسپانیا شود.
(1) - Gor.

غورا.

(اِ) سخن بد و یاوه. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 177 الف) (اشتینگاس). گفتار یاوه و بیهوده. || نفرین و لعنت و دعای بد. (ناظم الاطباء).

غور اردن.

[غَ رِ اُ دُن ن] (اِخ) یا غورالاردن. رجوع به غور (جایی میان قدس و حوران)، نخبة الدهر دمشقی و معجم البلدان شود.

غوراره.

[رَ] (اِخ) غواره. تلفظ ترکی گورارا(1). رجوع به گورارا و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gourara.

غورافشرج.

[اَ شُ رَ] (معرب، اِ مرکب)معرب غوره افشره. رب الحصرم. (ابن بیطار). آب غوره(1). افشرهء غوره.
(1) - Robe de verjus.

غورالاردن.

[غَ رُلْ اُ دُن ن] (اِخ) رجوع به غور اردن، غور و معجم البلدان شود.

غورالعماد.

[غَ رُلْ عِ] (اِخ) جایی است نزدیک مکه در دیار بنی سُلَیم. قبیلهء بنی صُبَیحه در آنجا سکونت داشتند. (از معجم البلدان ذیل غور و عماد).

غورانی.

(اِخ) عبدالرحمن بن محمد مروزی، مکنی به ابوالقاسم. از مشاهیر فقهای شافعی است. او راست: «اسرار الفقه» و «الابانة فی الفقه الشافعی». وی به سال 461 ه . ق. درگذشته است. (از قاموس الاعلام ترکی).

غوربا.

[رَ] (اِ مرکب) آش غوره. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 188 الف). حصرمی. (دهار). غوره با. (ناظم الاطباء). رجوع به غوره با شود.

غورباغه.

[غَ / غِ] (ترکی، اِ) قورباغه. رجوع به قورباغه شود.

غوربند.

[بَ] (اِخ) نام بلده ای است در کوهستانات کابل، به چهارمنزلی شهر. اقسام میوه های سردسیری خوب دارد. و بجهت برودت چنار در آنجا سبز نشود، اهالی آن افاغنه و فارسی زبانند. (از انجمن آرا) (آنندراج). سلسله جبالی نیز به همین نام در شمال کابل هست. رجوع به مادهء بعدی و تاریخ شاهی صص316-321 شود.

غوربند.

[بَ] (اِخ) سلسله جبالی است در شمال کابل. رجوع به یسنا تفسیرپور داود ص 173 و مادهء قبلی شود.

غورپرداخت.

[غَ پَ] (ص مرکب)مواظب از کسی. (ناظم الاطباء).

غورت.

(ترکی، اِ) قورت. رجوع به قورت شود.

غورت انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)در تداول عوام و لوطیان، دعوی باطل کردن. بستن به خویش چیزی را از نیکی به دروغ.

غورت دادن.

[دَ] (مص مرکب) بلعیدن. قورت دادن. رجوع به قورت دادن شود.

غور تهامة.

[غَ رِ تِ مَ] (اِخ) رجوع به غَور (زمین نشیب جانب مغرب از تهامة) شود.

غورث.

[غَ رَ] (اِخ) ابن حارث. نام بت پرستی که شمشیر رسول خدا (ص) را که بر درخت آویخته بود از نیام کشید و به وی گفت: آیا از من میترسی؟ گفت: نه. گفت: که ترا از من بازمیدارد؟ گفت: خدا. یاران رسول او را ترساندند و او شمشیر را در نیام گذاشت و بر درخت آویخت. رجوع به امتاع الاسماع ص193، منتهی الارب و تاریخ حبیب السیر چ خیام ج1 ص343 شود.

غورجک.

[رَ] (اِخ) از توابع اشتیخن در سغد از نواحی سمرقند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181).

غورجکی.

[رَ] (ص نسبی) منسوب به غورجک. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص181). رجوع به غورجک شود.

غورجکی.

[رَ] (اِخ) خشنام بن ابی المغوار غورجکی، مکنی به ابومنصور. از ابن عیینه و دیگران روایت کند، و اسحاق بن اسماعیل بن وضاح بن راشد مروزی و دیگران از او روایت دارند. وی زاهد بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص182).

غورجی.

[رَ] (ص نسبی) منسوب به ده غوره بر غیرقیاس. (منتهی الارب). منسوب به غوره یکی از قرای هرات. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص182). رجوع به غوره شود.

غورجی.

[رَ] (اِخ) احمدبن عبدالصمد غورجی، مکنی به ابوبکر. او از عبدالجباربن محمد بن احمد جراحی روایت کند، ابوالفتح عبدالملک بن ابی سهل کروخی از وی روایت دارد. وی در ذوالحجهء سال 481 ه . ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص182).

غورجیاس.

(اِخ)(1) نام کتابی از افلاطون. (فهرست ابن ندیم) (تاریخ الحکماء قفطی ص18) (عیون الانباء). غورجیاس یا بیان نام قولی از افلاطون. رجوع به تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص92 و 102 شود.
(1) - Gorgias.

غورچاقوف.

[غُ قُفْ] (اِخ) تلفظ ترکی گرچاکو(1). سیاستمدار روسی (1798 - 1883م.). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gortchakov.

غورچه.

[چَ / چِ] (اِ) در بعضی از نسخ نزهة القلوب بجای غرچه، غورچه آمده است. رجوع به نزهة القلوب چ دبیرسیاقی چ 1336 ص190 و غرچه شود.

غورخان.

(اِخ) خان خانان. لقب ملوک قره ختای. و «جاموقا» دشمن چنگیزخان را نیز به این لقب ملقب کرده اند. (از اعلام المنجد).

غوردن پاشا.

[غُ دُ] (اِخ) تلفظی از گردن پاشا(1). رجوع به گردن پاشا شود.
(1) - Gordon Pacha.

غوردیان.

(اِخ) تلفظ ترکی گردین(1). نام سه تن از امپراطوران روم: گردین اول و دوم و سوم. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gordien.

غوردیانه.

[نَ] (اِخ) تلفظ ترکی گردی ین(1). نام ناحیهء کوهستانی میان کردستان و دریاچه وان. رجوع به گوردی ین و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gordyene.

غوردیوس.

[غُ یُسْ] (اِخ) تلفظ ترکی گردیوس(1). رجوع به گردیوس و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gordios.

غوردیوم.

[غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گردیوم(1). رجوع به گردیوم و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gordium.

غوررسی.

[غَ رَ] (حامص مرکب) به تدقیق رسیدن کاری را. (آنندراج). تفتیش کنه و حقیقت چیزی. رسیدگی دقیق. تفحص و استقصاء : جمعی نادان ندانند که غوررسی و غایت چنین کارها چیست؟ (تاریخ بیهقی چ ادیب ص99). در باب انتظام مهام رعایا و غوررسی ضعفا و فقرا شرایط اهتمام بجای آورد. (حبیب السیر چ تهران جزء سوم از ج3 ص226).

غورزه.

[غِ وِ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان آلحرم بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 110هزارگزی جنوب خاوری کنگان و 4هزارگزی شوسهء سابق بوشهر به لنگه قرار دارد. جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 280 تن که بزبانهای فارسی و عربی سخن میگویند. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما و تنباکوست. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

غورس.

(اِخ) تلمیذ بقراط. (فهرست ابن الندیم چ مصر ص415). یحیی نحوی گوید: هشت تن از اطبای یونان در صناعت طب سرآمد بودند اول ایشان اسقلیبیوس و دوم غورس بود، غورس 47 سال زندگی کرد. هفده سال از آن را در کودکی و دانشجویی گذرانید و سی سال بقیه را دانشمند و معلم بود. از وفات اسقلیبیوس تا ظهور غورس 850 سال فاصله بود، و در این فترت اطبایی از جمله سورندوس و مانیوس ظاهر شدند. غورس روش تجربه را برگزید و آن را تقویت کرد و هفت تن از فرزندان و خویشان غورس که تلمیذ وی بودند پس از او جانشین او شدند، و ایشان: مرقس، جورجیس، مالسطس، قولس، ماهالس، اراسسطراطس اول و سقیروس بودند، و هر یک از اینان روش استاد خود یعنی روش تجربه را برگزیدند. (از عیون الانباء ج1 ص22). رجوع به تاریخ الحکماء قفطی و قاموس الاعلام ترکی شود.

غورسانجی.

(اِخ) نام سلطان رکن الدین پسر سلطان محمد رکن الدین پسر علاءالدین محمد خوارزمشاهی. به سال 601 ه . ق. ولادت یافت و به سال 619 درگذشت. غوری شانستی نیز گفته اند. رجوع به رکن الدین، خوارزمشاهیان و معجم الانساب زامباور ج2 ص318 شود. در تاریخ جهانگشای جوینی آمده: «بوقت آنک سلطان محمد از عراق بازگشت پسر خود سلطان رکن الدین را که غورسانجی نام او بود نامزد ملک عراق کرد...». محمد قزوینی در حاشیهء ص208 از همین کتاب آرد: در نسخ جهانگشا این نام به ضبطهای مختلفی آمده است، از جمله: عورسانحی، اعورسانسی، اغورسایسی، اعورسایسی، اغورسایی، در «نسوی» نسخهء وحیدهء پاریس هشت مرتبه این نام مذکور است، سه مرتبه: عورشانحی (ص36، 97، 101) و سه مرتبه عورسانحی (ص36) و یک مرتبه عورسایحی (ص102) و یک مرتبه عورشایجنی (ص177)، و در چ هوداس همه جا «غورشایجی». نسخ طبقات ناصری: غورشانسی، غورسباستی، غوربشانسبتی. نسخ تاریخ گزیده: غورسامجی، غورسانجی، غورسایجی، غوری سایجی، غورسیانجی، غورسانچی. نسخ حبیب السیر: غورسانجی، غورسایخی. ضبط نام این شاهزاده علی وجه التحقیق معلوم نشد. کثرت اختلافات نسخ قدیم و جدید از جهانگشا و غیر آن چنانکه ملاحظه میشود بحدی است که اعتماد از همهء آنها برداشته میشود، ولی دو نفر از قدمای مورخان که معاصر این شاهزاده بوده اند یعنی نسوی و صاحب طبقات ناصری وجه تسمیه ای برای این کلمه ذکر میکنند که برای متبحران در لغات ترکی راهی نشان میدهد و شاید از روی این وجه تسمیه بتوانند ضبط حقیقی این کلمه را تعیین نمایند. نسوی گوید (نسخهء پاریس bis 36 و چ هوداس ص26): «و کان سبب تسمیة عورسانحی (کذا) انه ولد یوم وردت البشارة علی السلطان بتملک الغور». و در طبقات ناصری (نسخهء پاریس متمم فارسی 182 ورق b 231) آمده: «ولادت او شبی بود که دیگر روز آن سلطان معزالدین محمد سام طاب ثراه از خوارزم بازگشت و در شهور سنهء احدی و ستمائة او را بدان سبب غور شانسی (کذا) نام کردند یعنی غوری شکن» و در متن (متن جهانگشا چ قزوینی) هیئت غورسانجی اختیار شد؛ بجهت آنکه این هیئت صریح یکی از نسخ جهانگشاست که هرچند جدید است، ولی بالنسبه متقن و مضبوط است یعنی نسخهء ه ، و دیگر آنکه هیئت «سانجی» با کم و بیش اختلاف (سامجی، سانشی) در بسیاری از نسخ قدیمه غیر جهانگشای نیز چنانکه ملاحظه شد بنظر رسید، و بسیاری از معتبران مورخان نام این شاهزاده را گویا به همان ملاحظهء مشکوکیت قرائت آن نیاورده، به لقب رکن الدین اکتفا کرده اند، چون ابن اثیر و صاحب جامع التواریخ و صاحب وصاف و صاحب روضة الصفا و دیگران. و عجب آن است که ضبط نام این هر سه برادر یعنی جلال الدین منکبرنی و غیاث الدین پیرشاه و رکن الدین غورسانجی هرسه مشکوک است: و قرائت هیچکدام علی وجه التحقیق معلوم نیست، و هیچیک از معاصران ایشان گویا از غایت شهرت در عصر خود به ضبط این اسماء نپرداخته اند و بعد از زوال دولت مستعجل ایشان چنان بسرعت ذکرشان از السنه و افواه افتاد که حتی نام ایشان را نیز مردم فراموش کردند و اکنون ضبط اسماء این سه برادر تقریباً یکی از الغاز لاینحل تاریخ شده است - انتهی. براساس قول صاحب طبقات ناصری که غورسانجی را غورشکن معنی کرده است، میگوییم: سانجی در ترکی لغتی است از مصدر سانجمق (که با صاد نوشته میشود) بمعنی فروبردن و نصب کردن چیزی نوک تیز، و یا ممکن است آن را ترکیبی از سان (صان) بمعنی شأن و شهرت(1)وجی، علامت مبالغهء ترکی دانست از این رو غورسانجی یعنی آنکه شهرت و شأن مقابله با غور را دارد.
(1) - اکنون در آذربایجان به همین معنی به کار میرود.

غورستان.

[رِ] (اِخ) غور. نام ولایتی معروف نزدیک قندهار، در میان خراسان قریب به غزنین و غرجستان است. رجوع به غور و جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی تألیف لسترنج ص443 شود.

غورشانسی.

(اِخ) رجوع به غورسانجی شود.

غورشاه.

(اِخ) غرچه. غرشاه(1). نام وی انوشتگین است و از پادشاهان خوارزمشاهی بود. (از معجم الانساب ج2 ص317). در حدود العالم آمده: غورشاه لقب پادشاه غور است، و قوتش از میرگوزکانان است - انتهی. رجوع به معجم الانساب ج2 ص17 و انوشتگین شود.
(1) - یا غرشجه. رجوع به کامل ابن اثیر ج9 ص182 شود.

غور شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) مبتلی به فتق شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به غُر شود.

غورشک.

[رَ] (اِخ) از نواحی سمرقند است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص182).

غورشکی.

[رَ] (ص نسبی) منسوب به غورشک. رجوع به غورشک شود.

غورشکی.

[رَ] (اِخ) یوسف بن شاهک بن طالب بن فتح بن محمد غورشکی، مکنی به ابویعقوب. وی ساکن سمرقند بود. از قاضی ابونصر منصوربن احمد غزقی روایت کند. در جمادی الاولی سال 511 ه . ق. به سن 83سالگی درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ورق 182).

غورغوره.

[غو غو رَ / رِ] (اِ مرکب) بمعنی غوره غوره. رجوع به غوره غوره و فرهنگ نظام شود.

غور فلسطین.

[غَ رِ فَ لِ / فِ لَ] (اِخ)رجوع به غور (جایی پست زمین میان قدس و حوران) شود.

غورق.

[غُ رُ] (ترکی، اِ) قورق. قُرُق. غُرُق. رجوع به قورق شود.

غورق.

[غُ رُ] (اِخ) نام چراگاهی که ملک شمس الدین ساخت. در تاریخ بخارای نرشخی (ص35) آمده: و پیوستهء شمس آباد چراگاهی ساخت [ ملک شمس الدین ] از جهت ستوران خاصه، و آن را غورق نام کرد، و آن را دیوارها ساخت بمقدار یک میل، و اندر وی کاخی و کبوترخانه ای ساخت، و اندر آن غورق جانوران وحشی داشتی چون گوزنان و آهوان و روباهان و خوکان، و همه آموخته بودند - انتهی.

غورقلعه.

[قَ عَ] (اِخ) نام محلی است در کنار راه کرمانشاه به نوسود، میان ده لیلی و باغ خلیفه که در صدویک هزارگزی کرمانشاه قرار دارد.

غورقة.

[غَ رَ قَ] (ع مص) خرج کردن مال در مواردی که در حکم تلف کردن باشد. (دزی ج2 ص231)(1).
(1) - دزی، غَورَقَ را بصورت فعل آورده است و قیاساً باید مصدرش غورقة باشد.

غورک.

[رَ] (اِ مصغر) تصغیر غور (اِخ) رجوع به غور شود :
غورک بیمغز را صفرا بشورید و بگفت
کای مموه باشگونه یاوه گوی و هرزه لا.
سنایی غزنوی (از لباب الالباب چ 1335 ص430).

غورک.

[رَ] (اِخ) حاکم سمرقند در زمان خلافت ولیدبن عبدالملک. وی با قتیبة بن مسلم جنگ کرد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص161 شود.

غورک.

[رَ] (اِخ) غوزک. غوژک. نام گردنه ای است. رجوع به غوژک و غوزک و الجماهر بیرونی ص220 شود.

غورک.

[غَ رَ] (اِخ) ابن حِصرِم. او حضرمی است و از صادق (ع) روایت کند.

غور کردن.

[غَ / غُو کَ دَ] (مص مرکب)کوشش تمام کردن و بنهایت چیزی رسیدن. دقت کردن در کاری. به دقت مورد رسیدگی قرار دادن. استقصاء. تقصی :
در مقامی که غور باید کرد
قطره و بحر بیکرانه یکی است.
صائب (از انجمن آرا) (از آنندراج).
|| غور کردن جراحت، عمیق شدن جراحت و عمق پیدا کردن : و در وقت قاآن، توراکیا خاتون را با جماعتی از اصحاب حضرت کینه ای در احنای سینه متمکن گشته بود و آن جراحت غور کرده. (جهانگشای جوینی چ لیدن ج1 ص196).

غورگاه.

[غَ / غُو] (اِ مرکب) جای فرورفتن آب. محل غور. رجوع به غور شود. || جای فرورفتن. جای نهان شدن. منزل و جایگاه :
ریشی نه که غورگاه غم نیست
خاریدهء ناخن ستم نیست.نظامی.

غورگی.

[رَ / رِ] (حامص) کالی و نارسیدگی میوه ها. (ناظم الاطباء). غوره بودن. نارس بودن انگور و خرما. رجوع به غوره شود.
- در غورگی مویز شدن؛ کنایه از نرسیدن به مراد و ضایع شدن. ناامید شدن و از زندگی برخوردار نشدن. (ناظم الاطباء) :
آنها که اسیر عقل و تمییز شدند
در حسرت هست و نیست ناچیز شدند
رو بیخبری ز آب انگور گزین
کین باخبران به غوره میمیز شدند(1).خیام.
در جوانی پیر گشتم از جفای روزگار
همچو انگوری که اندر غورگی گردد سکج.
شهاب الدین.
رجوع به «غورهء ما مویز شد» ذیل غوره شود.
- در غورگی مویز کردن؛ پایمال کردن. ویران کردن. محروم ساختن. (از ناظم الاطباء).
(1) - رجوع به غوره شود.

غورمگس.

[مَ گَ] (اِ مرکب) نوعی از مگس سرخ مایل به سبزی، و بعضی گویند: نوعی زنبور کوچک مانند مگس است که چشم کبود و رنگ سبز دارد. (از برهان قاطع). خرمگس. (آنندراج) (انجمن آرا).

غور ملح.

[غَ رُ مَ لَ] (اِخ) آبی است متعلق به بنی عدویه. هیش بن شراحیل مازنی مازن بنی عمروبن تمیم گوید :
فان قتلت اخی، اذ حمّ مقتله
فلست اوّل عبدربّه قتلا
لقیته طیباً نفساً بمیتته
لما رأی الموت لانکساً ولا وکلا
و قد دعوتک یوم الغور من ملح
الی النزال فلم تنزل کما نزلا
فلا عدمت امرء هالتک خیفته
حتی حسبت المنایا تسبق الاجلا
و لا اسنة قوم ارشدوک بها
سبل الفرار فلم تعدل بها سبلا.

غورمود.

(از روسی، اِ) در تداول گاریچیها: خوراک که به اسب دهند. غرموت. غرمود. رجوع به غرموت شود.

غوروا.

[غورْ] (اِ مرکب) غوربا. غوره با. رجوع به غوره با و ناظم الاطباء و فرهنگ شعوری ج2 ورق 188 الف شود.

غورواشه.

[غورْ شَ / شِ] (اِ) بمعنی غرواشه که لیف شویمالان و جولاهگان باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا). غرواش. غرواشه. (برهان قاطع). رجوع به غرواش و غرواشه شود :
آنگه که بود ساده زنخ توختم بسیش
و اکنون که کرد ریشی چون غورواشه ای.
سوزنی.

غوروان.

[غورْ ] (اِخ) یکی از قرای هرات، و راویانی از آنجا برخاسته اند. (از معجم البلدان).

غوروند.

[غورْ وَ] (اِخ) نام رودی است که از کوههایی در نزدیکی کابل سرچشمه میگیرد. رجوع به فی تحقیق ماللهند ص130 شود. || نام محلی در حدود کابل : پس لشکر از راه درهء زیرقان و غوروند بکشیدند و بیرون آمدند. (تاریخ بیهقی چ غنی و فیاض ص247).

غورة.

[غَ رَ] (ع مص، اِ) اسم مرت از غَور. (از اقرب الموارد). یکبار آمدن بزمین نشیب. یکبار درآمدن و داخل شدن در چیزی. رجوع به غَور شود. || آفتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || میان روز. (منتهی الارب). ظُهر. قائله. (اقرب الموارد). وسط روز.

غورة.

[غَ رَ / غو رَ] (اِخ) نام جایی است از نواحی یمامه. در اخبار آمده است: رسول خدا سه اقطاع به مَجّاعة بن مرارة داد و آنها غوره و غرابه و حُبَل از نواحی یمامه بودند. (از معجم البلدان).

غوره.

[رَ / رِ] (اِ) انگور نارسیده که مزهء ترش دارد. (از غیاث اللغات) (آنندراج)(1). حِصرِم. (فرهنگ اسدی) (مهذب الاسماء). حصرم و انگور نارسیدهء ترش. (نسخهء دیگر از فرهنگ اسدی). نارسیدهء انگور. انگور خام. انگور یا خرمای نارس که هنوز ترش باشد. خرمای نارس :
و دوش نامه رسیدم یکی ز خواجه نصیر
میان نامه همه ترف و غوره و غنجال.
ابوالعباس.
چون ژاله به سردی اندرون موصوف
چون غوره به خامی اندرون محکم.منجیک.
سراسر همه رز پر از غوره دید
بفرمود تا کهترش دردوید
از آن خوشه ای چند ببرید و برد
به ایوان و خوالیگرش را سپرد.فردوسی.
برفتم برز تا بیارم کنشتو
چه سیب و چه غوره چه امرود و آلو.
علی قرط (از فرهنگ اسدی).
چون خوشه [ خوشهء انگور ] بزرگ کرد و دانهای غوره به کمال رسید... و از سبزی به سیاهی آمد چون شبه می تافت.(نوروزنامه).
شوره بینند بره پس به سرچشمه رسند
غوره یابند برز پس می حمرا بینند.
خاقانی.
نه سبزه بردمد از خاک وآنگهی سوسن
نه غوره دررسد از تاک وآنگهی صهبا.
خاقانی.
بر غوره چهارمه کنم صبر
تا باده به خمستان ببینم.خاقانی.
یکی چون ترشی آن غوره خوردی
چو غوره زآن ترشرویی نکردی.نظامی.
سمندش کشتزار سبز را خورد
غلامش غورهء دهقان تبه کرد.نظامی.
تا می پخته یافتن در جام
دید باید هزار غورهء خام.نظامی.
غوره ها را که بیارایید غول
پخته پندارد کسی که هست گول.
مولوی (مثنوی).
کی برست آن گل خندان و چنین زیبا شد
آخر این غورهء نوخاسته چون حلوا شد؟!
سعدی (طیبات).
- غوره آب گرفتن؛ گریه کردن. بیشتر در مقام سرزنش گویند. (فرهنگ نظام).
- غورهء آبی؛ قسمی غوره که آب آن را گیرند.
- غوره در چشم کسی کردن؛ عیش کسی را منغص ساختن. (آنندراج) :
سالک از چشم کبود چرخ میدارم حذر
کین ترشرو غوره در چشم ایاغم میکند.
سالک یزدی (از بهار عجم).
- غوره مویز شدن؛ چیز نارسیده و به کمال خود نارسیده فاسد شدن. (فرهنگ نظام).
غورهء ما مویز شد؛ کنایه است از اینکه طفل بسبب ضعف مزاج حالت پیران گیرد. (از بهار عجم) (آنندراج) :
از زندگی دوروزه دلگیر شدیم
شد غورهء ما مویز و پرمیر شدیم
طفلیم و چو برهء کبودیم و دو مو
افسوس که بالغ نشده پیر شدیم.
باقر کاشی (از بهار عجم) (آنندراج).
- گرد غوره؛ غورهء خشک کردهء کوبیده است. (از فرهنگ نظام).
- امثال: غوره نشده مویز شده است ، نظیر: در غورگی مویز شدن. غوره مویز میشود، مویز غوره نمیشود، در بهار عجم این مثل بصورت «غوره مویز نمیشود» آمده است.
گر صبر کنی ز غوره حلوا یابی. (فرهنگ نظام).
هیچ انگوری غوره نشود. (فیه مافیه).
|| هر میوهء نارس. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). هر میوهء نارس ترش. (ناظم الاطباء) : و روغن زیت که آن را بتازی انفاق گویند، و آن روغنی باشد که از غورهء زیتون کشند یعنی از زیتونی سبز. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || در تداول مردم مازندران و گرگان، رز و مَو. و همچنین مو را ماله غوره نیز گویند. رجوع به جنگل شناسی ساعی ج1 ص244 شود. || مجازاً بمعنی خردسال و کوچک. یتیم غوره؛ آنکه در خردسالی یتیم مانده است. || در تداول مردم شوشتر، طفل دانا و پرهیزگار. (لغت محلی شوشتر خطی). || یکی از الوان کبوتر. (ناظم الاطباء).
(1) - Raisin vert, Verjus.

غوره.

[رَ] (اِخ) قریه ای است بر دروازهء هرات. (از معجم البلدان). یکی از قرای هرات، و منسوب آن غورجی است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص182).

غوره.

[غُ رِ] (اِخ) تلفظ ترکی گره(1). نام جزیره ای در آفریقای غربی فرانسه، که جزء سنگال است و روبروی داکار قرار دارد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Goree.

غوره افشردن.

[رَ / رِ اَ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از گریان ساختن. (برهان قاطع) (بهار عجم). غوره فشردن :
آب چون آتشم فرست که باد
بر سرم خاک غم همی بارد
آب انگور کو که سعی کند
تا غمم غوره در نیفشارد.انوری.
|| کنایه از گریه کردن. (انجمن آرا). غوره فشاردن. || شماتت کردن. || غالب شدن. (برهان قاطع) (بهار عجم). غالب آمدن و شدن. (مجموعهء مترادفات ص254). || رشک فرمودن. (برهان قاطع)(1).
(1) - چنین است، و ظ: اشک فرمودن. (حاشیهء برهان چ معین). و صاحب بهار عجم «رشک بردن» آورده است.

غوره افشره.

[رَ / رِ اَ شُ رَ / رِ] (اِ مرکب)غوره افشرج. ربُّالحِصرِم. (مفردات ابن بیطار).

غوره با.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) آش غوره و بعربی حِصرِمیَّه گویند. (فرهنگ رشیدی). آش غوره، چه «با» بمعنی آش است. (آنندراج) (انجمن آرا). حصرمیه. (مهذب الاسماء) (دهار). قسمی آش که دارای آب غوره بود. (ناظم الاطباء). غوره وا. غوربا :
تافته طبعی مکن بر سر خوان طمع
تا نخوری غوره با هم ز رخ میزبان.
اثیرالدین اخسیکتی.
غوره با روشنی چشم ضعیفان باشد
زیره با همچو مفرح ز برای بیمار.
بسحاق اطعمه.

غوره توتیا.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) دوایی است برای چشم که از آب غوره درست کنند. (از فرهنگ نظام).

غوره چلاندن.

[رَ / رِ چَ دَ] (مص مرکب) درمقام مزاح، بمعنی گریستن.

غورهء خرما.

[رَ / رِ یِ خُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خرمای نارسیده. بُسر. بَلَح. خَلال. رجوع به غوره و خرما شود.

غوره زار.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) جایی که در آن غوره باشد :
ایاز نوشخند او را پسر بود
که دزد غوره زار او شکر بود.
حکیم زلالی (از بهار عجم).

غوره غوره.

[رَ رَ / رِ رِ] (اِ مرکب) یا غورغوره. غوره ای که در آب محفوظ نگاه داشته میشود برای استفاده در غیر فصل غوره. (از فرهنگ نظام).

غوره غوره.

[رَ رَ] (اِخ) تیره ای از ایل اینانلو از ایلات خمسهء فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص86).

غوره فشاردن.

[رَ / رِ فَ / فِ دَ] (مص مرکب) غوره افشردن. گریان ساختن خود. گریه کردن :
ز دست ساقی دولت شراب ناب بنوش
حسود خام طمع میفشار گو غوره.بدر جامی.

غوره فشردن.

[رَ / رِ فَ / فِ شُ دَ](مص مرکب) غوره افشردن. غوره فشاردن. رجوع به همین ترکیب شود.

غوره گز.

[رَ / رِ گَ] (اِ مرکب)(1) قوره گز. نام درختی است که در نواحی مختلف به نامهای گز شاهی، گَزلی و کِرِه معروف است. رجوع به گز شاهی و درختان جنگلی ایران تألیف ثابتی ص147 شود.
(1) - Tamarix stricta.

غوری.

(اِ) آوندی از چینی یا جز آن که لوله دارد و در آن چای و امثال آن را دم کرده بنوشند(1). قوری. (ناظم الاطباء). رجوع به قوری شود.
(1) - صاحب آنندراج آرد: غوری نوعی از ظروف گلین که چون زهر درافتد [ کذا ]فی الحال بشکند.

غوری.

[غَ را] (ع اِ) تک هر چیزی. (منتهی الارب). قعر هر چیز. (از اقرب الموارد).

غوری.

[] (ص نسبی) منسوب به غور که بلادی است در کوههایی قریب هرات. (از انساب سمعانی). ساکن غور. اهل غور. رجوع به غور. (اِخ) شود : امیر، دانشمندی را به رسولی آنجا فرستاد با دو مرد غوری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص111). مردم غوری چون مور و ملخ بدان کوه پدید آمدند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص112). پنج هزار درم و پنج پاره جامه صلت بستد و اسبی غوری. (تاریخ بیهقی ایضاً ص549).
این گربه چشمک این سگک غوری غرک
سگسارک مخنثک و زشت کافرک.خاقانی.
غوری تند را اشارت کرد
تا مرا نیز خانه غارت کرد.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص223).
وزین غوری غلامی نیز چون قند
ز غوره کرد غارت خوشه ای چند.نظامی.

غوری.

(اِخ) مکنی به ابوجعفر. وی از جانب عمرواللیث به حکومت مرو گماشته شده بود. رجوع به احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ج1 ص396 شود.

غوری.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء مشکان بخش نی ریز شهرستان فسا که در 48هزارگزی خاوری نی ریز، کنار راه فرعی حسن آباد به چاهک قرار دارد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 249 تن که فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و قالیبافی است. پاسگاه ژاندارمری و یک دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

غوری.

[غُ] (اِخ) قصبه ای است در ایالت تفلیس از قفقاز که در 93هزارگزی شمال غربی تفلیس، کنار رودخانهء کور قرار دارد. مردم آن گرجی هستند و به قوم «اوست» منسوبند. چارپایان و انگور فراوان دارد. (از قاموس الاعلام ترکی).

غوری.

(اِخ) (امیر...) ابن غیاث الدین. او پسر کوچک ملک غیاث الدین پیرعلی بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 صص433 - 434 شود.

غوری.

[] (اِخ) حسین بن خرمین غوری. سلطان و صاحب هرات در حدود قرن هفتم هجری بود. شیخ فخرالدین بن خطیب از شهر بامیان نزد او آمد و مورد اکرام قرار گرفت. رجوع به عیون الانباء ج2 ص24 و 29 شود.

غوری.

[] (اِخ) فارس بن محمد بن محمودبن عیسی غوری. وی از اهل بغداد بود و شاید غوری الاصل است. از احمدبن عبدالخالق وراق و محمد بن سلیمان باغندی و دیگران روایت کرد، و پسرش ابوالفرج محمد، و نیز ابوالحسن بن رزق بزار و دیگران از او روایت دارند. وی ثقه بود، و به سال 348 ه . ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص182).

غوری.

[] (اِخ) مبارک شاه بن حسین مرورودی. ملقب به فخر الدولة و الدین. وی از رجال و صدر بزرگ غوریان بود. در دربار پادشاهان غوری، مانند سلطان علاءالدین و پسرش سیف الدین و سلطان اعظم غیاث الدین و شهاب الدین بسیار تقرب داشت. قصاید و رباعیات او به لطافت و سلاست مشهور است. تاریخ ملوک غوریه را در مثنوی به بحر متقارب به نظم آورده است که ابیاتی از آن در دست است. قطعه ای از آن را معین الدین اسفزاری در روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات (ج1 صص356 - 357) آورده است، و معلوم نیست که اصل آن باقی است یا از میان رفته است. وفات او به سال 602 ه . ق. واقع شد. قصیده ای در مدح ملک سیف الدین خسرو جبال گفته است بمطلع:
دست صبا برگشاد، روی عروس بهار
بر سر او چشم ابر، کرد ز ژاله نثار.
هنگامی که از حضرت سیستان به رسالت آمده بود، امیر اجل ظهیرالدین نصر سموری نزد او قطعه ای فرستاد، که مطلع آن این است:
از ادای شکر انعامش چنان عاجز شدم
کین زمان صد خجلت از طبع سخنور میبرم.
و مبارک شاه قطعه ای به مطلع زیر در جواب وی فرستاد:
ای سخاگستر سخن پرور ظهیر دین حق
چشمهء حیوان ز لطفت در عرق تر میرود.
این غزل نیز از اوست:
آنگه که خواب بود ترا دل بخواب دید
در تیره شب به دیدهء جان آفتاب دید
جانی پر از نشاط ترا در کنار یافت
گوشی پر از سماع به کف بر شراب دید
فریاد از آن مقام که بیدار گشت دل
و آگاه شد که این همه دولت بخواب دید
زلفش ندید در کف و از دست روزگار
نزدیک شد که بگسلد، از بس که تاب دید.
دو رباعی زیر نیز از اوست:
باز این دل دیوانه هوا خواهد کرد
هر لحظه به هر موی ندا خواهد کرد
روزی دو سه از عشق مگر آسوده ست
آن را به بلا کنون قضا خواهد کرد.
دل در سر زلفت آرمیدن خو کرد
هر لحظه به هر سوی دویدن خو کرد
چون موی شدم نزد منش بازفرست
اکنون که به موی بر دویدن خو کرد.
(از لباب الالباب چ 1335 چ سعید نفیسی صص113- 117 و 591 به اختصار). و رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص825 شود.

غوری.

(اِخ) محمد بن سام بن حسین. ملقب به غیاث الدین و مکنی به ابوالفتح. رجوع به غیاث الدین غوری محمد بن سام و تاریخ گزیده چ لندن ص406، 408، 410، 411 و 825 شود.

غوری.

[] (اِخ) محمد بن فارس بن محمد غوری. معروف به ابن باغندی. وی از ابوحسین احمدبن جعفربن محمد بن منادی و علی بن محمد مصری و احمدبن سلیمان نجاد و دیگران حدیث شنید، و محمد بن مخلد و ابوبکر خطیب از وی روایت کنند. او مردی نیکوکار و دیندار و صدوق بود، در جامع «المهدی» املاء میکرد و به شعبان سال 409 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان ذیل غور).

غوریان.

(اِخ) سلسله ای از امرا هستند که از قدیم در نواحی صعب غور واقع در کوهستانهای مابین هرات و غزنه امارت داشتند و به ملوک شنسبانیه یا آل شنسب مشهور بوده اند، و به دو شعبهء اصلی منقسم میشدند: یکی از آن دو در غور سلطنت میکردند و پایتخت آنان فیروزکوه بود و دیگر طخارستان واقع در شمال غور که پایتخت ایشان بامیان بود، و آنان را غوریهء بامیان نیز میگفتند. علت اشتهار این دو سلسله به آل شنسب، انتساب آنان بشخصی است به نام شنسب که گویند در صدر اسلام میزیست و بر دست علی بن ابیطالب (ع) اسلام آورد. یکی از اعقاب شنسب به نام فولاد غوری معاصر ابومسلم خراسانی با او در بیرون راندن عمال بنی امیه از خراسان یاری کرد و بدین سبب او و برادرزادگانش همچنان در امارت خود باقی ماندند تا در عهد محمود سبکتکین امارت غور به محمد سوری رسید و او در عین ضبط ممالک غور به اطاعت محمود گردن نهاد، ولی گاه نیز از دادن خراج امتناع مینمود تا عاقبت منکوب و مقهور سلطان شد، و سلطان امارت غور را به پسرش ابوعلی سپرد، لیکن او در دورهء مسعود مغلوب پسرعم خود عباس بن شیث که مردی فاضل و منجمی ماهر بود، شد و از امارت خلع گردید. عباس خود به دست سلطان ابراهیم بن مسعود غزنوی از سلطنت خلع و پسرش محمد جانشین او شد، و بعد از وی حسن بن عباس و علاءالدین حسین بن حسن (حسین) به حکومت غور رسیدند. در سال 547 ه . ق. میان علاءالدین حسین بن حسن معروف به جهانسوز پادشاه فیروزکوه و سنجر جنگی درگرفت. علت آن بود که علاءالدین بر اثر قدرتی که حاصل کرده بود، به ممالک اطراف دست انداخت و هرات و بلخ را متصرف شد. بعد از وقوع جنگ میان او و سنجر، شکست در سپاه حسین افتاد و او خود اسیر گردید و بخدمت سلطان برده شد. سنجر از او پرسید: اگر من به دست تو اسیر میشدم چه میکردی؟ حسین، زنجیری سیمین از جیب بیرون آورد و گفت: ترا با این زنجیر مقید میکردم و به فیروزکوه میبردم. سلطان او را بخشید و به غور بازفرستاد. علاءالدین حسین پس از چندی بر غزنه تاخت و بهرامشاه را از آن بیرون راند و آن را به تصرف آورد و با مردم سختگیریهای بسیار کرد، و برادر خود سیف الدین را حکومت غزنه داد و او را گفت که با مردمان به نیکی رفتار کند. اهل غزنه آنقدر صبر کردند تا زمستان درآمد و راههای غور بسته شد، آنگاه نامه به بهرامشاه نوشتند و او را به شهر خواندند و سیف الدین را به قتل آوردند. علاءالدین حسین در سال 556 ه . ق. در عهد خسروشاه بن بهرامشاه به خونخواهی برادر به غزنین تاخت و سه روز آن را غارت کرد، و از همهء کسانی که در اسارت برادر او و مصلوب ساختن وی شرکت داشتند، و حتی از زنانی که به تغنی اشعاری در هجو برادرش متهم بودند، به فجیع ترین وضعی انتقام گرفت، و بسیاری از مردم غزنین را با خود به فیروزکوه برد و بر خود لقب سلطان معظم نهاد و بر رسم سلاطین سلجوقی و ترک برای خود چتر شاهی ترتیب داد. چندی بعد از علاءالدین یکی از برادرزادگانش به نام غیاث الدین بن سام سلطنت یافت. از خوشبختیهای این پادشاه مشهور آن بود که برادری شجاع و جنگاور و وفادار داشت بنام شهاب الدین محمد بن سام که غیاث الدین بسیاری از فتوحات خود را مرهون او بوده است. در آغاز عهد غیاث الدین، غزان استیلا یافته، غزنه را در دست گرفته بودند و حکومت غوریان را از رونق انداخته بودند تا عاقبت غیاث الدین برادر خود شهاب الدین را به جنگ غزان فرستاد، و او بعد از جنگ سخت غزنه را در سال 569 ه . ق. از چنگ آن قوم بیرون آورد، و سپس به بسط فتوحات خود از حدود کرمان تا ولایت سند پرداخت و در سال 579 ه . ق. تا لاهور پیش رفت و آن را محاصره و تصرف کرد، و سلطنت غزنویان را منقرض ساخت، و پس از آن بر هرات تاخت و آن را از چنگ ترکان سنجری بیرون آورد، و بعضی دیگر از بلاد خراسان را نیز بر متصرفات غوریان افزود، و باز به هند روی نهاد، و در آنجا به فتوحات پیاپی موفق شد و ولایت شمال آن سرزمین را یکایک تسخیر کرد و بسیاری از هندوان را به اسلام آورد. بر اثر فتوحات شهاب الدین دامنهء ممالک غوریان وسعت یافت، چنانکه بقول منهاج سراج: «از مشرق هندوستان و از سرحد چین و ماچین تا در عراق و از آب جیحون و خراسان تا کنار دریا و هرمز خطبه به اسم مبارک این پادشاه (یعنی غیاث الدین محمد) تزیین یافت. (رجوع به طبقات ناصری ج1 ص425 شود). بعد از فوت غیاث الدین در 599 ه . ق. برادرش شهاب الدین محمد با لقب معزالدین بر جای او نشست. از وقایع عمدهء دورهء سلطنت وی جنگی میان غوریان و خوارزمیان است که به شکست غوریان تمام شد، و سلطان غور در فکر جبران این شکست بود که در سال 602 ه . ق. به دست یکی از فدائیان ملاحده به زخم کارد از پای درآمد. کمال وسعت و قدرت دولت غور در عهد غیاث الدین و شهاب الدین (معزالدین) بود، و بعد از قتل معزالدین، از دورهء سلطنت غیاث الدین محمودبن غیاث الدین محمد تجزیهء ممالک غور آغاز شد، چنانکه قطب الدین ایبک در دهلی و ناصرالدین قباجه در سند کوس استقلال زدند، و بتدریج قدرت سلاطین غور منحصر به ناحیهء غور و قسمتی از افغانستان و خراسان شد. تسلط
خوارزمشاهیان نیز آنی سلاطین غور را آسوده نمی گذاشت، چنانکه غیاث الدین محمود را در سال 607 ه . ق. در بستر خواب کشتند و پسر چهارده ساله اش سام و برادرش را که از بیم خوارزمیان به غزنین گریخته بودند اسیر کردند و بخوارزم بردند، و علاءالدین اتسز پسر علاءالدین جهانسوز از جانب خوارزمشاه تا سال 611 ه . ق. در فیروزکوه حکومت راند، و در این سال میان او و تاج الدین یلدوز حاکم غزنین جنگی درگرفت که به قتل علاءالدین اتسز پایان یافت. شعبهء سلاطین بامیان را هم که بوسیلهء ملک فخرالدین مسعود عم غیاث الدین محمد بن سام شروع شده بود، در عهد جلال الدین علی بن سام دور به نهایت رسید، و محمد خوارزمشاه در سال 609 هنگامی که در ماوراءالنهر بود ناگهان بر سر وی تاخت و او را از میان برد. ملوک غور مانند سایر ملوک ایرانی نژاد در فتوحات خود بیم و اضطرابی را که پادشاهان ترک نژاد این عهد معمو در دلها می افکندند ایجاد نمیکردند، و غالباً مردمی عادل و نیکوسیرت بودند و دربار آنان بیشتر به شاعران بزرگ مزین بود. نظامی عروضی که خود از پروردگان این دستگاه بود از شاعران بزرگ آل شنسب اینان را میشمارد: ابوالقاسم رفیعی، ابوبکر جوهری و علی صونی (رجوع به چهارمقاله چ لیدن ص28 شود). بر رویهم اشتغال سلاطین غور در مدت توسعهء ممالک، و ضعف و تباهی حال آنان در اواخر ایام مجال پرداختن به امور علمی و ادبی را چنانکه باید نمیداد، خاصه که در عهد قدرت آنان نیز مساعد با احوال علم نبود. از میان سلاطین غوری برخی شعر میسروده اند و از آنجمله ابیات متعددی از علاءالدین حسین در طبقات ناصری نقل شده است. رجوع به همین کتاب شود.
ممالیک غوریه: سلاطین غور خاصه معزالدین محمد بن سام به رسم همهء سلاطین روزگار در دستگاه خود عده ای غلام ترک داشتند که در زمرهء سپاهیان خدمت میکردند و از میان آنان بعضی به امارت و قدرت میرسیدند. معزالدین محمد بن سام از غلامان فراوان خود گروهی را بمراتب عالی رسانیده، فرماندهی دسته هایی از سپاهیان خود را بدانان داده بود و همین امر مقدمهء ضعف و سقوط سریع حکومت غوریان بعد از وفات او گردید، چنانکه هنوز چندی از قتل معزالدین نگذشته بود که هنگام حمل جنازهء او به غزنین ملوک و امراء ترک که موالی سلطان غازی بودند و مرقد سلطان را با خزانهء فاخر از دست امرا و ملوک به قهر بستدند و در قبض آوردند، و چندی پس از جلوس علاءالدین محمودبن محمد بن سام امرای ترک که در حضرت غزنین بودند بخدمت ملک تاج الدین یلدوز مکتوبات در قلم آوردند بجانب کرمان، و استدعا نمودند، و او از طرف کرمان عزیمت مصمم کرد و چون به حوالی شهر رسید، سلطان علاءالدین استعداد مصاف کرد، چون مصاف راست شد امراء ترک از طرفین با هم موافقت نمودند و علاءالدین منهزم گشت و او و جملهء ملوک شنسبانی که در موافقت او بودند گرفتار آمدند. این غلامان ترک بسرعت شاهزادگان غوری را از غزنین بیرون راندند و خود بر قسمتهای جنوبی ممالک غوری فرمانروایی یافتند. از عجایب آن است که این غلامان امارت یافته برای آنکه تصرفات بیوجه خود را مشروع نشان دهند، برای خود عنوان فرزندی معزالدین محمد بن سام را ترتیب دادند و گویا روایتی هم از او جعل کردند که عین آن را از طبقات ناصری نقل میکنیم: «یکی از مقربان حضرت سلطنت او (یعنی معزالدین محمد بن سام) جرأتی نمود و عرضه داشت چون تو پادشاهی را که در بسیط ممالک در علو شأن هیچ پادشاهی همتا نیست، پسران بایستی دولت ترا، تا هر یک از ایشان وارث مملکتی بودندی از ممالک گیتی، و بعد از انقراض عهد این سلطنت ملک در این خاندان باقی ماندی، بر لفظ مبارک آن پادشاه طاب ثراه رفت که دیگر سلاطین را یک فرزند و یا دو فرزند باشد مرا چندین هزار فرزند است، یعنی بندگان ترک، که مملکت من میراث ایشان خواهد بود. بعد از من خطبهء ممالک به اسم من نگاه خواهند داشت، و همچنان که بود بر لفظ آن پادشاه غازی رفت، بعد از او کل ممالک هندوستان را تا بغایت که تحریر این سطور است، سنهء ثمان و خمسین و ستمائهء محافظت نمودندی». از جملهء این «فرزندان» تاج الدین یلدوز مرتبهء دامادی سلطان معزالدین محمد داشت و قطب الدین ایبک داماد تاج الدین یلدوز بود و شمس الدین التتمش و ناصرالدین قباجه دو دختر قطب الدین ایبک را در حبالهء نکاح داشتند. تاج الدین یلدوز بعد از معزالدین محمد چندی برای تشکیل سلطنت خاص خود کوشید، لیکن پس از جنگهای متعدد که با مدعیان امارت کرد عاقبت از جلو حملهء سلطان محمد خوارزمشاه بجانب بدوان هند گریخت و در جنگی که میان او و شمس الدین التتمش روی داد اسیر و مقتول شد. قطب الدین ایبک نیز چندگاهی حکومت غزنین را به دست گرفت، لیکن از تاج الدین یلدوز شکست یافت و به هند گریخت. ایبک از غلامانی بود که سلطان معزالدین از تجار خراسانی در غزنین خریده، و بر اثر لیاقتی که در او مشاهده کرده بود به مقامات عالی رسانید و چند فتح از فتوحات معزالدین بر دست همین غلام برآمد، و او بعد از فوت معزالدین محمد در عهد سلطنت غیاث الدین محمود چتر و لقب سلطانی از پادشاه غوری یافت و در سال 602 ه . ق. در لاهور بر تخت سلطنت جلوس کرد و در سال 607 ه . ق. درگذشت، و مدت سلطنت او با چتر و سکه و خطبه چهار سال و کسری بود. بعد از فوت قطب الدین ایبک ممالک هند میان چهار تن از ممالیک غوری تقسیم شد و بدین ترتیب سند را ناصرالدین قباجه در تصرف آورد، و دهلی به شمس الدین التتمش رسید، و ممالک لکهنوتی به ملوک خلج رسید، و لاهور گاه در تصرف ناصرالدین قباجه و گاه در تملک تاج الدین یلدوز و زمانی در تملک شمس الدین التتمش بود. ناصرالدین قباجه از بندگان معزالدین محمد بود که بعد از کسب شهرت و امارت به دامادی ملک قطب الدین ایبک رسید و بعد از آن مولتان و ولایت سند را تا لب دریا در تصرف آورد، و پس از آن چندی در توسعهء متصرفات خود کوشید، و هنگام حملهء مغول به مولتان و محاصرهء آن در سال 621 ه . ق. مقاومت مردانه کرد، و عاقبت پس از بیست ودو سال امارت در سال 624 ه . ق. بعد از شکستهایی که از شمس الدین التتمش یافت خود را غرق کرد، و مدت حکومت او به پایان رسید. شمس الدین التتمش که با عنوان سلطان حکومتی قوی در هندوستان ایجاد کرد، هم از بندگان ترک بود که نخست او را از ترکستان به بخارا بردند و به خاندان صدر جهان فروختند و بعد از آن که چند بار به معرض خرید و فروش درآمد در دهلی به قطب الدین ایبک فروخته شد و داستان فروختن او به قطب الدین ایبک خود شرح مفصل دارد که منهاج سراج در طبقات ناصری بتمامی آورده است. التتمش بعد از وصول به مقامات مهم لشکری و اظهار جلادت و شجاعت معتوق شد و در زمرهء احرار درآمد، و بعد از فوت قطب الدین ایبک در سال 607 ه . ق. بر تخت امارت دهلی نشست، و سپس با تاختهایی که بر امرا و ممالیک اطراف برد، متصرفات خود را توسعه داد و بسیاری از ملوک و امرا را از میان برد و یا مطیع و منقاد خود ساخت، و از خلیفه فرمان سلطنت گرفت و تا سال 633 ه . ق. به کامرانی سلطنت کرد و سلسله ای را به نام سلسلهء شمسیه بوجود آورد که تا سال 686 ه . ق. حکمروایی داشتند. تشکیل حکومتهای ممالیک هند و سلسلهء امرای خلجی که در همین اوان اتفاق افتاد، مصادف بود با آشوبهای خراسان از دست خوارزمیان و حملات مغول و ویرانی ماوراءالنهر و خراسان، و به همین سبب بسیاری از اهل علم و ادب که روی قرار در اوطان خود نداشتند به هندوستان گریختند، و در خدمت ممالیک پذیرفته شدند و در نتیجه از آغاز قرن هفتم هجری به بعد هند یکی از مراکز مهم زبان و ادب فارسی شد. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج2 صص50 - 58 به اختصار). نامهای ملوک و حکام غور بشرح زیر است:
غوریان یا شنسبانیان
(افغانستان و هندوستان)
الف - غوریان فیروزکوه و غزنه (شاخهء اصلی):
1- عزالدین حسین بن حسن بن محمد493(1)
2- قطب الدین محمد (در فیروزکوه، متوفی بسال 541).
در حدود سال 540. سیف الدین سوری (در غزنه - متوفی به سال 543). بهاءالدین سام (در فیروزکوه از 543 تا 544).
3- علاءالدین حسین جهانسوز (غور، سپس غزنه و فیروزکوه)(2).544
4- سیف الدین محمد بن حسین (فیروزکوه، متوفی به سال 558)(3).556
غیاث الدین محمد بن سام (در غور)
شهاب الدین محمد غوری بن سام (غزنه)
5- غیاث الدین محمد بن سام (متوفی به هرات بسال 599).558
شهاب الدین، سپس معزالدین (عامل سابق غزنه).
6- معزالدین محمد غوری بن سام (متوفی بسال 602).599
علاءالدین محمد بن شجاع الدین علی (در غور).
ممالیک چهارگانه علاءالدین محمد که کشورها را میان خود تقسیم کردند و هر کدام از ایشان لقب «معزی» گرفتند، به اسامی زیر:
الف - قطب الدین ایبک (در لاهور پس از آن در دهلی از 602 تا 607).
ب - تاج الدین ییلدز (در غزنه از 602 تا 611/ 612/ 613).
ج - ناصرالدین قباجه (در سند و ملتان و اوج از 602 تا 624)(4).
د - بختیار محمد خلجی (در لکهنوتی).
7- غیاث الدین محمودبن محمد بن سام(5) (در غور مقتول به سال 609).602
8- بهاءالدین سام بن محمودصفر 609
9- علاءالدین اتسزبن حسین(6)، (سلطان اسما، عامل خوارزمشاه).610
10- علاءالدین یا ضیاءالدین محمد بن شجاع الدین علی 611 (سلطان اسما، عامل اتسز خوارزمشاه تا 612).
ب - غوریان بامیان و طخارستان:
1- فخرالدین مسعودبن حسین (برادرزادگان وی او را معزول کردند).540
2- شمس الدین محمد بن مسعود558
3- بهاءالدین سام بن محمد588
4- جلال الدین علی بن سام (مقتول به دست خوارزمشاه - 612).602
حکام غور
سیف الدین حسن قرلغ (والی از جانب جلال الدین منکبرنی)(7).حدود 621
ناصرالدین محمد بن حسن قرلغ (متوفی در حدود 658).647
(از معجم الانساب زامباور ج2 صص419 - 422).
غوریان مالوه: مالوه به فتح واو یکی از قدیمترین دولتهای طایفهء رجپوت است. پایتخت اسلامی آن در شهر مَندو قرار داشت که آن را هوشنگ غوری ساخته بود. از ملوک مسلمان دو سلسله یکی بعد از دیگری در مالوه سلطنت کرده اند: غوریان و خلجیان. سلسلهء نخستین را دلاورخان غوری از حکام سلاطین دهلی تشکیل داد و شامل او و پسر و نوادهء وی بیش نیست. اینک اسامی آنان:
دلاورخان غوری804
هوشنگ الب خان بن دلاور808
محمد غزنی خان بن هوشنگ838
(طبقات سلاطین اسلام تألیف لین پول صص279 - 280). و رجوع به کامل ابن اثیر ج11 ص73، تذکرة الملوک چ 2 ص82، طبقات سلاطین اسلام چ لین پول ص262 و 264 و 265، فهرست تاریخ جهانگشای جوینی، فهرست تاریخ گزیده، فهرست لباب الالباب، فهرست سبک شناسی تألیف بهار ج2 و 3، قاموس الاعلام ترکی ج5، نخبة الدهر دمشقی ص263 و آل شنسب در همین لغت نامه شود : به هیچ روزگار نشان ندادند و نه در کتب خواندند که غوریان پادشاهی را چنان مطیع و منقاد بودند که وی را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص109). غلامان و پیادگان باره ها و برجها را پاک کردند از غوریان. (تاریخ بیهقی ایضاً ص111). و چون خبر دیه و حصار و مردم آن به غوریان رسید، همگان مطیع و منقاد گشتند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص114).
(1) - ارقامی که در سمت چپ همین ستون و ستون بعدی آمده است نمایندهء سال جلوس پادشاه یا فرمانروایی حکام است.
(2) - جهانسوز از سال 545 تا 547 ه . ق. اسیر سلطان سنجر بود. در هرات به سال 556 ه . ق. درگذشت، شهر غزنه را به سال 545 ه . ق. ویران کرد. رجوع به حاشیهء معجم الانساب شود.
(3) - رجوع به معجم الانساب ج2 ص419 حاشیهء 2 شود.
(4) - در 24 جمادی الاَخر سال 624 ه . ق. پس از شکست یافتن از التتمش خودکشی کرد، پسر او علاءالدین بهرام شاه بود.
(5) - رجوع به خلیل ادهم ص458 شود.
(6) - رجوع به خلیل ادهم ص458 شود.
(7) - در حصار ملتان به سال 647 ه . ق. درگذشت.

غوریان.

(اِخ) جایی در جانب شرقی حصار بخارا که سیاوش پس از کشته شدن در آنجا دفن شد :
بشد تیز با لشکر غوریان
بدان سود جستن سر آمد زیان.فردوسی.
افراسیاب او را [ سیاوش را ] بکشت و هم در این حصار [ حصار بخارا ] بدان موضع که از در شرقی اندرآیی [ اندرون در کاه فروشان ]آن را دروازهء غوریان خوانند، او را آنجای دفن کردند و مغان بخارا بدین سبب آنجای را عزیز دارند - انتهی. (تاریخ بخارای نرشخی ص28).

غوریان.

(اِخ)(1) دهی است به مرو. (منتهی الارب). از قرای مرو است. (از معجم البلدان).
(1) - Gourian.

غوریدن.

[دَ] (مص) تحریص کردن به جنگ. (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || هزیمت دادن. || تسلی یافتن. (آنندراج). || قانع شدن و راضی و خشنود گشتن. (از ناظم الاطباء). || سیر شدن. (آنندراج).

غوری شانستی.

[] (اِخ) رجوع به غورسانجی، غورشانسی و طبقات ناصری شود.

غورین.

(اِخ) زمینی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان). عبقسی گوید :
الم تر کعباً کعب غورین قد قلا
معالی هذا الدهر غیر ثمان
فمنهن تقوی الله بالغیب، انها
رهینة ما تجنی یدی و لسانی
و منهن جری جحفلا لجب الوغی
الی جحفل یوماً فیلتقیان
و منهن شربی الکأس و هی لذیذة
من الخمر لم تمزج بماء شنان.
(از معجم البلدان).

غوریون.

[ری یو] (اِخ) جِ عربی غوری در حالت رفع. غوریان. غوریة. رجوع به غوریان شود.

غوریة.

[ری یَ] (اِخ) پادشاهان غور. غوریان. رجوع به غوریان، نخبة الدهر ص263 و کامل ابن اثیر ج11 ص73 شود.

غوریة المحمدیة.

[ری یَ تُلْ مُ حَمْ مَ دی یَ] (اِخ) از اعمال لاهور از بلاد سند. رجوع به نخبة الدهر دمشقی ص175 شود.

غوز.

(اِ) برآمدگی سخت و زشت که بر پشت برخی از مردم باشد. پشت خمیده و دوتا شده. قوز. کوز. کوژ. کُل. رجوع به قوز و کوژ شود.
- سر غوز افتادن؛ به لجاج ناچار شدن.
- غوز بالای غوز؛ زشتی، رنج، زیانی بر سر زشتیی یا رنجی یا زیانی و امثال آن. رجوع به قوز شود.

غوز.

[غَ] (ع مص) آهنگ کردن. (منتهی الارب). قصد کردن. (از اقرب الموارد).

غوز.

(اِخ) ناحیتی است. شرق وی بیابان غوز و شهرهای ماوراءالنهر، و جنوب بعضی از همین بیابان و دیگر دریای خزرانست و مغرب و شمال او رود آمل است، و مردمانی شوخ روی و ستیزه کارند و بددل و حسود، و گردنده اند بر چراگاه و گیاه خوار تابستان و زمستان، و خواستهء ایشان اسب و گاو و گوسپند و سلاح و صید اندک، و اندر میان ایشان بازرگانان بسیارند، و هر چیزی را که نیکو بود و عجب بود نماز برند و طبیبان را بزرگ دارند، و هرگه که ایشان را ببینند نماز برند، و این بجشکان را بر خون و خواستهء ایشان حکم باشد و ایشان را هیچ شهر نیست، و مردمانی با خرگاه بسیارند، و مردمانی اند با سلاح و آلات دلیری و شوخی اندر حرب، و ایشان به هر وقتی به غزو آیند به نواحی اسلام به هر جائی که افتد، و برکوبند و غارت کنند و زود بازگردند. و هر قبیله را از ایشان مهتری بود از ناسازندگی با هم. (حدود العالم چ سیدجلال الدین طهرانی ص54).

غوزدار.

(نف مرکب) غوزی. آنکه غوز دارد. قوزدار. کوژپشت. رجوع به غوز، قوز، کوز و کوژ شود.

غوزک.

[زَ] (اِ مصغر) غوز خرد. قوز کوچک. برآمدگی و خمیدگی کوچک. رجوع به غوز شود. || استخوان برآمدهء طرف علیای وحشی پای، و توسعاً دست. استخوان برآمدهء ساق پا. کَعب. اشتالنگ. شتالنگ. کوزک. (فرهنگ سروری)(1). قوزک پا.
- غوزک پا؛ استخوان برآمدهء پای از طرف وحشی متصل به کف. کَعب.
- غوزک دست؛ استخوان برآمدهء دست در طرف وحشی زند اعلی چسبیدهء به کف.
- غوزک گلو؛ جوزک. برآمدگی حلقوم(2).
|| غوزه. غوزهء پنبه. رجوع به غوزه شود.
(1) - Malleole.
(2) - Pomme d'adame.

غوزک.

[زَ] (اِخ) غوژک. غورک. رجوع به غوژک و پژ غورک شود.

غوز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) خود را چون غوزدار خمیده و جمع کردن. رجوع به غوز و قوز شود.

غوزم.

[زَ] (اِخ) دهی است به هرات. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). شاید از نواحی هرات است. (از انساب سمعانی).

غوزمی.

[زَ] (ص نسبی) منسوب به غوزم. رجوع به غوزم شود.

غوزمی.

[زَ] (اِخ) احمدبن محمد بن حسنویه هروی غوزمی، مکنی به ابوحامد. از حسین بن ادریس انصاری روایت دارد، و ابوبکر برقانی و دیگران از وی روایت کنند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص182).

غوزو.

(ص نسبی) آدم غوزو. در تداول عامهء برخی از استانها، غوزی. غوزدار. قوزدار. رجوع به غوزی شود.

غوزولو.

(ص مرکب) در تداول عامه، بمعنی کوتاه و غوزدار. غوزی. قوزدار. ظاهراً ترکیبی است از: غوز + لو، پسوند مالکیت در ترکی: پیر غوزولو.

غوزه.

[زَ / زِ] (اِ) گوزهء پنبه بود که پنبه در او روید. (فرهنگ اسدی نخجوانی)(1). گوزهء پنبه. (نسخهء دیگر از فرهنگ اسدی). گُندَک نیز گویند و به تازی جوزقه گویند. (نسخه ای از فرهنگ اسدی)(2). پنبهء ناشکفته که در غلاف باشد. (فرهنگ جهانگیری). غلاف پنبه را گویند که هنوز پنبه از آن برنیاورده باشند و معرب آن جوزقه است. (برهان قاطع). پوست بالای پنبه که هنوز نترکیده باشد و این لفظ در اصل گوزه است مرکب از گَوز بمعنی چارمغز، و «ه» نسبت که افادهء معنی تشبیه کند. (از غیاث اللغات). پوست بالای پنبه و بالای خشخاش، معرب آن جوزق. (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). در اصفهان کلوزه خوانند. (فرهنگ رشیدی). جوزی بود که که در آن پنبه باشد. (فرهنگ اوبهی). پنبه ای که از پوست جدا نشده باشد. میوه ای است که پنبه از درون آن بیرون آرند. غوزک. غوژه. جوزق. جوزقة. جوزه. غوزغه. رجوع به گوزه شود. || غلاف و پوست بعضی گیاهها، از قبیل: پنبه و خشخاش و شقایق و جز آن. تخمدان بعضی گیاهان، مانند: شقایق و خشخاش و جز آن.
- غوزهء پنبه؛ پنبه ای که از پوست جدا نشده باشد. بَیَلم. رجوع به معنی اول غوزه شود.
- غوزهء خشخاش؛ پوست و غلاف خشخاش. کوکنار. رُمّانُالسُّعال. رجوع به کوکنار و گوزه شود.
|| حُباب آب و شراب و دوشاب و جز آن.
- غوزهء آب؛ کنایه از حباب است، و آن شیشه مانندی است که بیشتر به وقت باریدن باران بر روی آن بهم رسد. (از برهان قاطع) (از آنندراج) (از انجمن آرا)(3). حُباب. حَبَب. نُفّاخة. یَعلول. غُرّان. (منتهی الارب).
|| گوی نقره که بعربی قُداس خوانند. (برهان قاطع). مهرهء نقره شبیه به مروارید. (ناظم الاطباء).
- غوزهء نقره؛ کنایه از مهرهء نقره. مهرهء سیمین که مانند مروارید باشد. قُداس.
(1) - Capsule du Coton. (2) - در فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی این بیت از عسجدی بعنوان شاهد آمده است:
حلقوم جوالقی چو ساق موزه است
وآن معدهء کافرش چو خمّ غوزه است.
و ظاهراً کلمه در شعر بوزه (نوعی شراب) است نه غوزه. (یادداشت مؤلف).
(3) - Bulle.

غوزه فروش.

[زَ / زِ فُ] (نف مرکب)آنکه غوزه فروشد. فروشندهء غوزهء پنبه. جوزقی. (دهار).

غوزی.

(ص نسبی) آنکه غوز بر پشت دارد. قوزپشت. کوژپشت. قوزی. رجوع به قوزی و کوژپشت شود.

غوژب.

[] (اِ) دانهء انگور. غژب. (فرهنگ اوبهی). رجوع به غژب شود.

غوژک.

[ژَ] (اِخ) در تاریخ بیهقی (چ غنی ص285) آمده: و از کابل برفت امیر، و به پروان آمد، و آنجا پنج روز ببود با شکار و نشاط و شراب، تا بندها و ثقل از بژغوژک بگذشتند، پس از بژ بگذشت... همچنین در ص404 از کتاب مذکور چنین آمده: وزیر بر راه بژغوزک رفت. و در ص558 چنین است: و از راه پژغوژک می آییم... و از پژغوژک بگذشت. ترکیب بژغوژک بحال اضافه یعنی گردنهء غوژک، چه بژ که در فرهنگها با باء فارسی آمده است بمعنی گردنهء کوه است (رجوع به پژ شود) و پژم نیز به همین معنی نوشته اند، و شاید کلمهء یله بشم نام گردنه ای در نواحی قزوین، و بشم که نام گردنه ای است در فیروزکوه مربوط به همین ماده باشد، و اما غوژک که در بعض نسخه های تاریخ بیهقی غورک با راء است، گویا مقصود همان گردنهء غوزک است که در تاریخ عتبی ذکر شده، و در آنجا جنگی میان سبکتگین و چیپال اتفاق افتاده است. رجوع به تاریخ عتبی ص22 شود. لیکن در کتابهای جغرافیایی که در دسترس بود نام این محل دیده نشد و نامهای شبیه به آن مانند غوزه، غوره، غورشک که در معجم البلدان یاقوت آمده، مربوط به اینجا نیست. (حاشیهء تاریخ بیهقی چ غنی ص285). بیرونی در تحقیق ماللهند «ثنیة غوزک» بمعنی گردنهء غوزک آورده است و کام با آنچه بیهقی آورده منطبق است. وی گوید: از جبال نزدیکی کابل آبی جاری شود که آن را شعبهء غوروند نامند، و آب گردنهء غوزک و همچنین آب درهء پنجهیر اسفل از شهر بروان (پروان) نیز بدان می پیودند. و در «الجماهر» (صص219 - 220) نیز شرحی دربارهء همین گردنه آمده است، ولی در اینجا غورک به راء مهمله است.

غوژون.

[ژُ] (اِخ) تلفظ ترکی گوژن(1). رجوع به گوژن و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Goujon.

غوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) بمعنی غوزهء پنبه. (از برهان قاطع) (شمس فخری). رجوع به غوزه شود. || غنچه. (فرهنگ جهانگیری). غنچهء گل. (برهان قاطع). در «فرهنگ» بمعنی غنچه آمده است. (از فرهنگ رشیدی). صاحب انجمن آرا ذیل ماده «بسغده» بر جهانگیری (که برهان تابع اوست) چنین اعتراض کند: حکیم ازرقی هروی گفته است:
شراب لعل درخشنده در چنین سره وقت
موافق آید و خوش، خاصه با نسیم هراه
غلام باد شمالم که میوزد خوش خوش
به بوی غالیه از غور بامداد بگاه
به مست خفته چنان میوزد که پنداری
حواس او ز بهشت بر این شود آگاه
مرا شمال هری بی هری نباشد خوش
چو شهریار و خداوند من بود همراه.
معلوم شد که هراه و غور و فراه از بلاد خراسان (قدیم) است، چنانکه انوری گفته:
عرصهء مملکت غور چه نامحدود است
که در آن عرصه چنین لشکر نامعدود است!
با این تفاصیل صاحب جهانگیری غور را «غوژه» خوانده و غنچه فهمیده است، و اگر منظور ناظم غنچه بود «غنچه میگفت و در وزن و معنی شعر تغییری روی نمی داد. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
تاک از پس غوره میدهد مل
شاخ از پس غوژه میدهد گل.
امیرخسرو (از جهانگیری) (فرهنگ رشیدی).
به معنی غوزهء پنبه نیز مناسب است. (انجمن آرا).

غوسلار.

[غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گسلار(1). شهری در آلمان واقع در هانور(2). رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Goslar.
(2) - Hanovre.

غوسمان.

(اِخ) نام یکی از نهرهایی که از هریرود جدا میشود. رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص220 شود.

غوسنان.

(اِخ) از قرای هرات است. (انجمن آرا) (آنندراج) (معجم البلدان).

غوسنانی.

[] (ص نسبی) منسوب به غوسنان. رجوع به غوسنان و معجم البلدان شود.

غوسنانی.

[] (اِخ) صاعدبن ابی بکربن ابی منصور غوسنانی، مکنی به ابوالعلاء. از ابواسماعیل انصاری حدیث شنید، و ابوسعد از وی حدیث سماع کرد. (از معجم البلدان).

غوسنانی.

[] (اِخ) محمد بن احمدبن عبدالله غوسنانی هروی، مکنی به ابونصر. فقیهی پاکدامن و متعبد بود. در نیشابور نزد علی بن محمد بن یحیی تفقه کرد و از ابوالقاسم فضل بن محمد بن احمد عطار ابیوردی حدیث شنید، و گروهی از مشایخ هرات از وی حدیث شنیدند، و ابوسعد تقریرات او را نوشت. ولادت او پیش از 500 ه . ق. بود، و در 5 شعبان سال 549 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان ذیل غوسنان).

غوسه.

[سَ / سِ] (ص) (گربه...) گربهء به گشنی آمده :
گه گربه شود چون گربه غوسه
کند از آرزوی کاج فریاد.سوزنی (دیوان ص20).

غوش.

(اِ) چوبی است سخت که سپاهیان سلاح، و خنیاگران زخمه سازند. (فرهنگ اسدی). چوبی است سخت که از آن خنیاگران زخمه، و زنان دوک و سپاهیان تیر سازند. (نسخهء دیگر از فرهنگ اسدی). چوبی است سخت که از آن خنیاگران زخمهء رباب و عود سازند و سلاح داران تیر، و از آن سخت تر چوب نیست. (فرهنگ اوبهی). چوبی باشد سخت که از آن چوب نیزه و تیر بسازند. (فرهنگ جهانگیری). بمعنی چوب خدنگ است و آن چوبی باشد سخت که از آن تیر و نیزه و زین اسب سازند. (برهان قاطع). در عربی غَوش است بمعنی درختی که چوب آن سخت است و ابزار موسیقی از آن سازند. (دزی ج2 ص231) :
اندازد ابروانت همه ساله چوب غوش
وآنگاه گویدم که خروشان مشو خموش.
خسروی (از فرهنگ اسدی) (انجمن آرا).
پیری آغوش بازکرده فراخ
تو همی کوش با شکافهء غوش.کسایی.
خواهی که تا توبه کرده رطل بگیرد
زخمهء غوش ترا به فندق بر(1) گیر.
عمارهء مروزی (از فرهنگ اسدی).
خراط بهر خارش ... ورا بسی
نیمورها ز چندن و چیلان و غوش کرد.سوزنی.
|| اسب جنیبت که به ترکی کوتل نامند. (از فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). یَدَک. کُتَل :
به سیم هفته بدانسان شوی از زور و توان
کز تکاور به تکاور جهی از غوش به غوش.
سوزنی.
شکار افکندن چشمش نه بس بود
که بر دنبال ابرو میکشد غوش.
نزاری قهستانی.
آسمان را حلقهء فرمانبری در گوش کن
عیش را دامن بگیر و دست در آغوش کن
با خرد گو طیلسان بر خنب می سرپوش کن
بر کمیت می نشین خنگ طرب را غوش کن.
نزاری قهستانی (از فرهنگ رشیدی) (فرهنگ جهانگیری).
|| سرگین سایر حیوانات. غوشا. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). سرگین حیوانات. (فرهنگ رشیدی) :
آن روی او بسان(2) یک آغوش غوش خشک
وآن موی او بسان(3) یک آغوش غوشنه.
یوسف عروضی (از فرهنگ اسدی نخجوانی) (جهانگیری).
|| گوش. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). در ترکیب پیلغوش = پیلگوش نیز بجای گاف، غین آمده است. رجوع به گوش شود. || بمعنی نگاه. (فرهنگ جهانگیری). نگاه و تفرج و دیدن. (برهان قاطع) (از ناظم الاطباء). || غوش یا گوش، آنجای از ذوات الاوتار که روده یا سیم بدان بندند. || (ص) برهنهء مادرزاد. (برهان قاطع). عور مادرزاد. عور. (ناظم الاطباء). رشیدی ذیل «غوشت» گوید: ابوالحفص سغدی غوشت را به حذف تاء نیز آورده است. (از فرهنگ رشیدی). رجوع به غوشت شود.
(1) - ن ل: تر.
(2) - ن ل: نگر چو.
(3) - ن ل: نگر چو.

غوش.

[غَ] (معرب، اِ) (مأخوذ از فارسی) نام درختی است که چوب آن سخت است و از آن ابزار موسیقی میسازند. در فارسی غوش به ضم غین است. رجوع به دزی ج2 ص231 و غوش به ضم اول شود.

غوشا.

(اِ) خوشهء گندم و خرما و جو و انگور و امثال آن را نامند. (فرهنگ جهانگیری). خوشه، اعم از خوشهء انگور و خرما و گندم و جو. (از برهان قاطع). خوشهء خشک شده از جو و گندم و انگور و خرما. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به خوشه شود(1). || سرگین گاو و گوسفند. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن). سرگین سایر حیوانات. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). سرگین خشک شدهء حیوانات. (انجمن آرا) (آنندراج). سرگین گاو که به چراگاه زیر بیوکنند و چون خشک شود برچینند. غوشاد. غوش :
رو همان پیشه که کردی پدرت
هیزم آور ز رز و چین غوشا.
علی قرط (از فرهنگ اسدی).
بپیش ناکسی ننهم بخواری تن چو نادانان
نهد کس نافهء مشکین بپیش گنده غوشایی؟!
فریدالدین اسفراینی (از جهانگیری) (انجمن آرا)(2).
کار خلقت نیاید از خصمت
کار عنبر نیاید از غوشا.
شمس فخری (از آنندراج)(3).
خرد گشته بپای گاو فنا
سر که از تو کشنده چون غوشا.
شمس فخری (از آنندراج).
|| محوطه و چاردیواری که شبها گوسفند و شتر و اسب و خر و گاو در آنجا بسر برند. (از برهان قاطع). جایگاه گاوان و گوسفندان که شب در آن خسبند، و بعضی به فتح گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج). غوشاد. آغل. صاحب انجمن آرا گوید: حق این است که غوشا در اصل به خا عوض غین بوده است و تبدیل آن دو به یکدیگر رواست، چه خوشا و خوشاد و خوشه هر سه را میتوان سرگین خشک معنی کرد و خوشیده بمعنی خشکیده آمده است. چنانکه سعدی گوید: «بخوشید سرچشمه های قدیم»، اما بمعنی خوشهء انگور و خرما و جو و گندم درست و روشن است و اما جای خوابیدن گاو و گوسفند در شب. در این مورد خوشای به فتح صحیح است چه «خو» مخفف خواب آمده، و غوشا و شوغا در پارسی به یکدیگر قلب میشوند یعنی شبگاه و خوابگاه - انتهی. || درخت بلند. غوشاد. (اداة الفضلاء از انجمن آرا و آنندراج).
(1) - ظ: لهجه ای از خوشه است.
(2) - این بیت به ناصرخسرو نسبت داده شده است. رجوع به دیوان ناصرخسرو چ کتابخانهء طهران سال 1304 و 1307 ص458 شود.
(3) - شمس فخری این بیت را بیت بعدی بهر دو معنی (سرگین و خوشهء خشک) آورده است. (از انجمن آرا) (آنندراج).

غوشاد.

(اِ) جایگاه گاوان و گوسفندان. (فرهنگ اسدی) (از صحاح الفرس). جای خوابیدن گاوان و گوسفندان. (برهان قاطع). چاردیوار را گویند که شب هنگام گاوان و گوسفندان و شتران و امثال آن در آنجا باشند. (فرهنگ جهانگیری). غوشا. آغل. شبگاه. شب غازه. زاغه :
سبوح و مزکت(1) بهمان گرفت و دیزه(2) فلان
و ما چو گاوان گرد آمده به غوشادا.
ابوالعباس (از فرهنگ اسدی).
ز بأس پاس تو اندر کنام شیر و پلنگ
کند شبان به شبان از پی گله غوشاد.
شمس فخری (از آنندراج) (جهانگیری).
|| سرگین سایر حیوانات. بفتح اول نیز آمده است. سرگین حیوانات. غوشا. || جای فرودآمدن کاروان. قافله گاه. (از برهان قاطع). || جایگاه دیوان و جنیان. (اداة الفضلاء) (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || درخت بلند. (برهان قاطع) (اداة الفضلاء).
(1) - ن ل: سبوع و نوکت. (صحاح الفرس).
(2) - ن ل: دیده.

غوشاک.

(اِ) محوطه و چاردیواری باشد که شبها گاوان و گوسفندان و چارپایان دیگر در آنجا بسر برند. (برهان قاطع). غوشا. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری). غوشاد. غوشای. (برهان قاطع) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). || سرگین خشک حیوانات. غوشا. غوشاد. غوشای. (برهان قاطع) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). پاچک. (فرهنگ جهانگیری).

غوشای.

(اِ) خوشهء گندم. (صحاح الفرس). خوشهء گندم و جو. (فرهنگ اسدی) (برهان قاطع). خوشهء انگور و جو و گندم. (فرهنگ اوبهی). خوشهء جو و گندم، خصوصاً خوشه هایی که پس از درودن در زمین باشد و مردمان درویش خوشه چین آنها را برچینند. (از ناظم الاطباء). || سرگین خشک. (صحاح الفرس). سرگین گاو که بر دشت خشک شود. (فرهنگ اسدی). سرگین خشک حیوانات. (برهان قاطع). سرگین خشک حیوانات برای سوزانیدن. (ناظم الاطباء). پاچک. (فرهنگ جهانگیری). غوشا. غوشاد. غوشاک. (برهان قاطع) (فرهنگ اوبهی) :
یکی ز راه همی زر برندارد و سیم
یکی ز دشت به هیمه(1) همی چند غوشای.
طیان (از فرهنگ اسدی).
کار خلقت نیاید از خصمت
کار عنبر نیاید از غوشای
خُرد گشته بپای گاو فنا
هرکه از تو کشیده چون غوشای(2).
شمس فخری (از فرهنگ رشیدی).
|| جای خوابیدن چارپایان. غوشا. غوشاد. غوشاک. (برهان قاطع). و رجوع به غوشا، غوشاد و غوشاک شود.
(1) - متن، بنیمه است و تصحیح قیاسی از مؤلف است.
(2) - شمس فخری غوشای را در این دو بیت به دو معنی سرگین و خوشهء جو و گندم آورده است. (از فرهنگ رشیدی) (آنندراج).

غوشت.

(ص) برهنهء مادرزاد. (فرهنگ اسدی) (برهان قاطع). برهنه بود چون مادرزاد. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (فرهنگ اوبهی). برهنه، ابوحفص سغدی به حذف تا آورده است، والله اعلم بالصواب. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). لوت. لخت. عور. رجوع به غوش شود :
گفت هنگامی یکی شهزاده بود
گوهری و پرهنر آزاده بود
شد به گرمابه درون استاد(1) غوشت
بود فربی و کلان بسیارگوشت.
رودکی (از سندبادنامه) (فرهنگ اوبهی) (فرهنگ اسدی).
|| چیزی باشد که بر تن او هیچ موی نباشد. (فرهنگ اسدی) :
مریدان ز بازوش برکند (کذا) گوشت
مر آن کوبه را داد با یک دو غوشت.
ابوشکور (از فرهنگ اسدی).
(1) - ن ل: یک روز.

غوشت.

[غَ](1) (اِ) گیاهی که لایق چرای ستور نباشد. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).
.(اشتینگاس)
(1) - Ghausht.

غوشفنج.

[غَ فِ] (اِخ) یاقوت گوید: شهری است در بیست فرسخی جرجانیهء خوارزم، و بسال 616 ه . ق. که من آنجا را دیدم زیبا و آبادان بود، پس از آن تاتار بدانجا آمد و نمیدانم چگونه شد. (از معجم البلدان). شهری است از خوارزم در خیوهء کنونی. (از قاموس الاعلام ترکی).

غوشفینج.

(اِخ) تلفظ ترکی غوشفنج. رجوع به غوشفنج و قاموس الاعلام ترکی شود.

غوشنگ.

[غَ شَ] (اِ مرکب) بمعنی غاوشنگ. (آنندراج) (اشتینگاس). مهمیز. رجوع به غاوشنگ شود.

غوشنه.

[شَ / شْ نَ / نِ] (اِ) گیاهی است که هم بخورند و هم دست شویند سیاه و سپیدفام. (فرهنگ اسدی نخجوانی). همان غوبنگ است اما در فرهنگ و نسخهء وفائی گیاهی است که موقع تری نان خورش کنند و چون بخشکد دست بدان شویند، و آن نوعی از سماروغ است و زنان جهت فربهی در حلوا پزند. (از فرهنگ رشیدی). دست و جامه بدان شویند و رنگ آن سیاه و سفید است و نوعی از کماة باشد. (از انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع). و بعضی گویند نوعی از فُطر یعنی سماروغ است. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (برهان قاطع). دزی ج2 ص231 ذیل غَوشَنَه به نقل از ابن البیطار آرد: نوعی از قارچ(1) نامعلوم، در مغرب و بنقل از لغت نامهء کتاب المنصوری رازی این عبارت را آورده: «الغوشفة (کذا) عشبة قلویة تستعمل اشتاتاً». (حاشیهء برهان قاطع چ معین). صاحب الابنیه عن حقائق الادویه گوید: غوشنه جنسی است از فطر، و سرد و تر است اندر درجهء دوم قولنج آرد و نفخ، و غذای بد دهد. و محمد بن زکریا گوید: طبیعتش به کمی نزدیک است، لیکن از کمی به سردی کمتر است، و از او بهتر است بخاصیت - انتهی. و داود ضریر انطاکی گوید: غوشنه که معروف به مخرمه است مانند کاسهء گردی است که در اندرون آن کاسهء دیگری کوچکتر از آن قرار دارد و مانند نمک است و قارچ نیست، بلکه شبیه آن است. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص252). غوشه. (بهار عجم) (برهان قاطع). غرشنه. غویشه. (برهان قاطع). روشنک. (بحر الجواهر) :
آن روی او بسان یک آغوش غوش خشک
وآن موی او بسان یک آغوش غوشنه(2).
یوسف عروضی (از فرهنگ اسدی).
(1) - Truffe. (2) - صاحب انجمن آرا گوید: شاعر بسبب سیاهی و سفیدی درهم موی چنین گفته است.

غوشة.

[غَ شَ] (ع اِ) همهمه و هیاهو. قیل و قال. جار و جنجال. ازدحام. بانگ و فریاد. (دزی ج2 ص231).

غوشه.

[شَ / شِ] (اِ) گیاهی است که در هنگام تری آن را نان خورش کنند و چون خشک شود دست شوی سازند و آن نوعی از کماة باشد و زنان آن را در حلوا کرده بپزند و بجهت فربهی خورند. (فرهنگ جهانگیری). مخفف غوشنه. (فرهنگ نظام). غوشنه. غویشه. غرشنه. غوبنگ. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به غوشنه شود. || نوعی از طعام که آن را ترینه گویند. (برهان قاطع). || درخت غوش که از چوب آن تیر و نیزه و زین اسب سازند. (ناظم الاطباء). رجوع به غوش شود. || خوشهء غلات و خوشهء انگور و خرما. (ناظم الاطباء).

غوشه کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب) دوانیدن دو اسب با یکدیگر، و آن معروف است. (انجمن آرا) (آنندراج ذیل غوش). با کلمهء غوش بمعنی اسب جنیبت بی مناسبت نیست، و در ترکی آذربایجانی غوشماق یا قوشماق(1) بمعنی بستن دو یا چند چارپا به گاری یا درشکه و جز آن است و غوشا یا قوشا غالباً بمعنی همراه و جفت می آید، و معلوم نیست که ترکی است یا از فارسی گرفته شده است.
(1) - Qoshmaq.

غوص.

[غَ] (ع مص) به آب فروشدن. (تاج المصادر بیهقی). غوطه خوردن. (فرهنگ اسدی نخجوانی). به دریا فروشدن. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). در آب فروشدن. (منتهی الارب). در آب غوطه زدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). رفتن در زیر آب. غطس. (از اقرب الموارد). غوته خوردن. در آب فروشدن. بلک خوردن. ناغوش خوردن. غیاص. غیاصة. مَغاص. غمس. قمس. رجوع به غواص، غواصة و غوصة شود. || فرورفتن. داخل شدن در چیزی: غاص فی الارض. (دزی ج2 ص231). || غوص بر مروارید؛ در آب فرورفتن برای بیرون آوردن آن. (از اقرب الموارد). صید مروارید: غاص علی اللؤلؤ. (دزی ج2 ص231). || دانستن. یقال: غاص علی الامر؛ ای علمه. (منتهی الارب) (آنندراج). غوص بر معانی، رسیدن بغایت و غور آنها و استخراج آنچه از نظر دور است، گویند: هو یغوص علی حقائق العلم، و ما احسن غوصه علیها. (از اقرب الموارد). غور کردن در دانش. (دزی ج2 ص231). || ناگاه بر چیزی آمدن. (منتهی الارب) (آنندراج). غوص بر چیزی. هجوم کردن بر آن. (از اقرب الموارد). ناگاه بر چیزی فرودآمدن. || غاص فی الحدید؛ بمجاز، در آهن فرورفت، پوشیده شد از آهن، در موردی گویند که کسی زرهی سنگین بر تن کند و با آن کام خود را فروپوشد. || ناپدید شدن از نظر. گم شدن. در موردی گویند که سخن از رودی باشد که در شنها فرورود یا به دریاچه ریزد یا در زیر زمین جاری گردد. و فعل «غاضَ یغیض» نیز به همین معنی استعمال شود. || (اِ) زمین شنزار. بیابان ریگزار، بخصوص تودهء ریگ که در آن فروروند. (دزی ج2 ص231).

غوص کردن.

[غَ / غُو کَ دَ] (مص مرکب) فرورفتن در آب. (ناظم الاطباء). غوطه خوردن. غوطه زدن. رجوع به غوص شود :
گهر ناید بکف بی غوص کردن.کاتبی.
|| غور کردن. استقصاء. تعمق. دقت در دانستن حقیقت و کنه چیزی. رجوع به غَوص شود.

غوصة.

[غَ صَ] (ع مص) یکبار غوطه خوردن. در فرهنگ اوبهی آمده: غوته، غوطه بود، و غوصة نیز گویندش یعنی سر فروبردن به آب بتمامی تن - انتهی. قیاساً اسم مرت از غَوص است.

غوط.

[غَ] (ع مص) کندن. (منتهی الارب) (آنندراج). غوط حفره؛ کندن آن. (از اقرب الموارد). || درآمدن چیزی در چیزی. (منتهی الارب). داخل شدن. فرورفتن. یقال: هذا رمل تغوط فیه الاقدام. غَیط. || غوط انساع دابه؛ چسبیدن دوال و تنگ چارپا به شکم وی و فرورفتن در آن. غاط انساع الدابه؛ لزقت ببطنها قد خلت فیه. || غایب و ناپدید شدن و دور گردیدن. غاط الرجل فی الوادی؛ مرد در بیابان ناپدید شد. (از اقرب الموارد). فرودآمدن به زمین نشیب. (المصادر زوزنی). || فرورفتن در آب. انغماس. (از اقرب الموارد). || خالی شدن شکم از مدفوع. (دزی ج2 ص231). || (اِ) ثرید. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (آنندراج). ثریدة. (اقرب الموارد). نان پاره های ترشده در آبگوشت و شوربا. رجوع به ثرید و ثریده شود. || زمین پست فراخ. (منتهی الارب) (آنندراج). غوط و غاط بمعنی زمین پست و پهناور. ج، غوط، اَغواط، غیطان، غِیاط. (از اقرب الموارد).

غوط.

(ع اِ) جِ غَوط (در معنی اسمی) و غاط. رجوع به غَوط و غاط شود.

غوط.

[غُ] (اِخ) غوت. معرب گت(1). نام قومی از ژرمن. رجوع به گت شود.
(1) - Gothes.

غوطالة.

[لَ] (ع اِ) مرغزار. (منتهی الارب). روضه. (اقرب الموارد).

غوطتان.

[طَ] (اِخ) رجوع به غوطه (آبی است از آن بنی عامر) شود.

غوطم غاته.

[طَ تِ] (اِ مرکب) یک نوع بازی مر شناگران را که یکدیگر را در آب فروبرند. (از ناظم الاطباء).

غوطة.

[غَ طَ] (ع اِ) زمین پست هموار. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین پست و گودال. وهدة. || اسم مرت از غَوط است. (از اقرب الموارد). رجوع به غَوط در معنای مصدری شود. به معانی کندن، درآمدن در چیزی، غایب و ناپدید شدن، و فرورفتن در آب.

غوطة.

[طَ] (ع اِ) زمین پست هموار. ج، غیطان، اَغواط. ابن اعرابی گوید: غوطه جای فراهم شدن گیاه است، و ابن شمیل گوید: گودالی که در زمین هموار و پست باشد. (از معجم البلدان). || (معرب، اِ) نقرس. وجع المفاصل(1). (دزی ج2 ص231).
.(دزی).
(1) - Goutte

غوطة.

[طَ] (اِخ) غوطهء دمشق(1). شهر دمشق یا شهرستانی است از آن. (منتهی الارب) (آنندراج). نام ناحیتی که دمشق جزء آن است. پیرامون آن 18 میل است و کوههای بلند آن را از هر سو فراگرفته اند، بخصوص قسمت شمالی آن که کوههایی بسیار بلند دارد. آبهای غوطه از همین کوهها بیرون آیند و نهرهایی تشکیل دهند و باغها و کشتزارها را سیراب کنند. سرزمین غوطه همه درختان و چشمه ها است و مزارع مستغل در آنجا کم است. این ناحیه یکی از زیباترین و باصفاترین شهرهای دنیا، و یکی از جنات اربعهء روی زمین یعنی صغد (سغد)، ابلة، شعب بوان و غوطه، و بهترین آنهاست. ابن قیس رقیات گوید:
اجلک الله و الخلیفة بال
غوطة داراً بها بنوالحکم
المانعو الجار أن یضام، فما
جار دعا فیهم بمهتضم.
و نیز گوید:
اقفرت منهم الفرادیس فالغو
طة ذات القری و ذات الظلال
فضمیر فالماطرون فحورا
ن قفار بسابس الاطلال.
(از معجم البلدان چ دار صادر - دار بیروت).
غوطه باغهایی است که دمشق را احاطه کرده اند و از رودخانهء بَرَدی سیراب میشوند. در این باغها میوه هایی بسیار خوش و مطبوع بخصوص زردآلو به بار می آیند. در زمانهای بسیار قدیم این ناحیه مسکن بنی غسان بوده است. (از اعلام المنجد). رجوع به قاموس الاعلام ترکی، فهرست الحلل السندسیة ج1 و 2، تاریخ سیستان ص133، فهرست حبیب السیر چ خیام، الموشح ص142، فهرست العقد الفرید، نخبة الدهر دمشقی، نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص 79 و 129 و 249، المعرب جوالیقی ص59 حاشیهء 1 و کتاب غوطة دمشق تألیف محمد کردعلی چ دمشق 1952 م. شود.
(1) - Ghoutah de Damas.

غوطة.

[طَ] (اِخ) (ال ...) شهری است در بلاد طی ء از آن بنی لام که نزدیک جبال صبح از آن بنی فزاره واقع است. (از معجم البلدان). رجوع به مادهء بعدی شود.

غوطة.

[طَ] (اِخ) (ال ...) آبی است از آن بنی عامربن جوین طائی که به بدی و شوری معروف است. این غوطه را با «غوطه» شهری در بلاد طی ء غوطتان نامند. (از معجم البلدان).

غوطة.

[طَ] (اِخ) (ال ...) زمینی است نرم و سپید ازآن بنی ابی بکر که سوار به دو روز طی کردن آن نتواند، و در آن آبهای بسیار و زمینهای سبز و خرم و کوهها قرار دارند. (از معجم البلدان).

غوطة.

[طَ] (اِخ) نام نهری در دوزخ، در حدیث آمده: من مات مدمن خمر سقاه الله من نهر الغوطة؛ (یعنی هرکه بمیرد در حال افراط در میخواری، خداوند او را از چشمهء غوطة سیراب کند). قیل: یا رسول الله ما نهر الغوطة؟ قال: نهر یجری من فروج المومسات یوذی اهل النار ریح فروجهم. (از ناظم الاطباء) (مسند احمدبن حنبل ج4 ص399).

غوطه.

[طَ / طِ] (از ع، اِ) فروشدن به آب. فرورفتگی در آب و غرق شدگی. فرورفتگی سر در آب. غوطه به واو معروف است نه به واو مجهول، زیرا در عربی به واو مجهول نمی آرند. (غیاث اللغات). سر به آب فروبردن، و فارسیان به واو مجهول خوانند؛ و با لفظ زدن و نمودن و خوردن و دادن و فروبردن استعمال شود. و بعضی قید «تا کمر» و «تا گردن» و «تا قدم» نیز کرده اند. (آنندراج). در فرهنگ اسدی و برهان قاطع غوته به تاء نقطه دار بمعنی غوطه خوردن و سر به آب فروبردن و فرورفتن در آب آمده است و همچنین صاحب برهان قاطع غوت را نیز به همین معنی آورده است، و غوطه را معرب غوته میداند، از این رو شاید غوطهء عربی مأخوذ از غوت یا غوتهء فارسی باشد.
ترکیب ها:
-غوطه خوار.؛ غوطه خور. غوطه خوردن. غوطه دادن. غوطه زدن. غوطه فروبردن. غوطه گاه. غوطه نمودن. غوطه ور شدن. رجوع به هر یک از این ماده ها شود.

غوطه ای.

[طَ / طِ] (ص نسبی) در تداول بنایان، طرز ریختن ملاط یا دوغاب در میان بنا، که همهء درزها را فراگیرد.

غوطه باز.

[طَ / طِ] (نف مرکب) غواص و فرو شونده در آب. (ناظم الاطباء).

غوطهء بلنسیه.

[طَ یِ بَ لَ یَ] (اِخ) نام باغهایی است در بلنسیه(1) واقع در اسپانیا که نظیر غوطهء دمشق است. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص31 و بلنسیه در همین لغت نامه شود.
(1) - Valencia.

غوطه خوار.

[طَ / طِ خوا / خا] (نف مرکب) آنکه در آب غوطه خورد. فرورونده در آب. غوته خوار. غوطه خور. غوطه ور. سر به آب فروبرنده. رجوع به غوطه و غوته شود :
نگشتی به قلزم اگر غوطه خوار
نبودی به طوفان بدین اشتهار.
ملاطغرا (در مدح ذوالفقارخان از بهار عجم و آنندراج).

غوطه خور.

[طَ / طِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) آنکه در آب غوطه خورد. غواص. (ناظم الاطباء). غوطه خوار. غوطه ور. فرورونده در آب. سر به آب فروبرنده: قَمّاس؛ غوطه خور. (منتهی الارب). || هر چیزی که در زیر آب فروشده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به غوطه و غوته شود.

غوطه خوردن.

[طَ / طِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) فروشدن در آب. در آب شدن. ناغوش خوردن. سر به آب فروبردن. فرورفتن در آب. غوته خوردن. غوته زدن. غوطه ور شدن. انغماس. انغساس. قمس. غمس. غوص. رجوع به غوطه و غوته شود :
به دل گفت پیکار با ژنده پیل
چو غوطه ست خوردن به دریای نیل.
فردوسی.
چون ماهی شیم کی خورد غوطهء غوک
کی دارد جغد خیره سر لحن چکوک؟!
لبیبی (از فرهنگ اسدی ذیل چکوک).
شیر ... غوطه بخورد و جان شیرین به مالک سپرد. (کلیله و دمنه). در قعر دریا ... غوطه خوردن ... خطر است. (کلیله و دمنه).
بر گنج سایه از پی بذل زر افکنی
در بحر غوطه از پی در ثمین خوری.
خاقانی.
بحر ارنه غوطه خوردی در بحر کف خسرو
کی عذب وصاف بودی چون زمزم مطهر.
خاقانی.
و به دریای فکرت غوطه خوردن گرفت. (سندبادنامه ص302). توبه کردم که نیز در این دریا خوض نکنم و در این گرداب غوطه نخورم. (سندبادنامه ص270). حکیم فرمود غلام را به دریا انداختند و چند نوبت غوطه خورد. (گلستان سعدی).
آنکه خورد غوطه به آب اندرون
کی رود آن لحظه به خواب اندرون.
امیرخسرو (از آنندراج).
وآنکه در بحر غوطه می نخورد
سلک در و گهر کجا یابد؟ابن یمین.
تاجبخشا منم آن قلزم معنی که خورد
نه فلک همچو صدف غوطه به دریای دلم.
حسین ثنائی (از آنندراج).
|| غرق شدن. (از ناظم الاطباء).

غوطه خوری.

[طَ / طِ خوَ / خُ](حامص مرکب) فرورفتگی در آب و غرق شدگی. (ناظم الاطباء). عمل شخص غوطه خور و غواص. سر به آب فروبردن. فرورفتن در آب. رجوع به غوطه شود.

غوطه دادن.

[طَ / طِ دَ] (مص مرکب)فروکردن در آب و غرق کردن. (ناظم الاطباء). فروبردن در آب. غوطه ور کردن. غوته دادن. قَمس. اِقماس. غَتّ. (منتهی الارب). رجوع به غوطه و غوته شود :
طاقت یک موج او کراست که طوفان
صد یک آن بود و غوطه داد جهان را.
ابوالفرج رونی.
او [ شیر ] را در آب غوطه داد. (کلیله و دمنه).
آب نتواند مر او را غوطه داد
کش دل از نفخ الهی گشت شاد.مولوی.
تا گریبان غرق آتش بودم از اندیشهء دوست
غوطه در گل داد ناگه یاد آن رخساره ام.
طالب آملی.
در بهار سرخ رویی همچو جنت غوطه داد
فکر رنگین تو صائب خطهء تبریز را.
صائب تبریزی.

غوطهء دمشق.

[طَ یِ دِ مَ] (اِخ) رجوع به غوطه شود : آرایشها و نیکویهای جهان چهار چیز است: غوطهء دمشق و سغد خراسان و شعب بوان و مرغزار شیدان. (فارسنامهء ابن البلخی ص147).

غوطه زدن.

[طَ / طِ زَ دَ] (مص مرکب)فروشدن در آب. سر به آب فروبردن. فرورفتن در آب. غوطه خوردن. غوته خوردن. غوطه ور شدن. رجوع به غوطه و غوته شود :
غوطه در خون خود از فرق زند تا به قدم
به شهید تو نزیبد کفنی بهتر ازین.
سعدی (از آنندراج).
بخون دل زده ام غوطه تا به گردن و خلق
گمان برند که دارم زه گریبان سرخ.
طالب آملی (از آنندراج).
چشم پرآبلهء ما به گهر پیوسته ست
غوطه در گنج زد آن کس که پی ما برداشت.
صائب تبریزی (از آنندراج).
شهد وصالش چو بود در نظر
غوطه زند تلخی جان در شکر.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
شدم به دریا غوطه زدم ندیدم در
گناه بخت من است این گناه دریا نیست.؟

غوطه فروبردن.

[طَ / طِ فُ بُ دَ] (مص مرکب) سر به آب فروبردن. فروبردن سر در آب و مانند آن. غوطه ور شدن. رجوع به غوطه و غوته شود :
چو این زاری به گوش غزنوی خورد
سرش غوطه به خون دل فروبرد.
حکیم زلالی (از آنندراج ذیل به گوش آمدن).

غوطه فروخوردن.

[طَ / طِ فُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) سر به آب فروبردن. فروشدن در آب. فرورفتن در آب. غوطه خوردن. غوطه ور شدن. غوطه زدن. غوته خوردن. رجوع به غوطه و غوته شود :
درین دریا سر از غم برمیاور
فروخور غوطه و دم برمیاور.نظامی.

غوطه گاه.

[طَ / طِ] (اِ مرکب) جای غوص و فرورفتن در آب. (ناظم الاطباء). جای غوطه خوردن. جای فرورفتن. رجوع به غوطه و غوته شود :
کشید از غوطه گاه اژدها تیغ
چو برق ناف سوز از سینهء میغ.
حکیم زلالی (از آنندراج).

غوطه نمودن.

[طَ / طِ نُ / نِ / نَ دَ](مص مرکب) در آب فروشدن. غوطه خوردن. غوطه زدن. غوطه ور شدن. غوته خوردن. رجوع به غوطه و غوته شود. || مجازاً بمعنی تأمل و غور و به فکر فرورفتن :
بسی غوطه در بحر خاطر نمود
در فکر و اندیشه بر دل گشود.
فردوسی (از آنندراج).

غوطه ور.

[طَ / طِ وَ] (ص مرکب) آنکه در آب فرورود. غواص. (ناظم الاطباء). فرورونده در آب. به آب فروشونده. غوطه خورنده. غوطه زننده. سر به آب فروبرنده. غوطه خوار. غوطه خور. رجوع به غوطه و غوته شود.

غوطه ور شدن.

[طَ / طِ وَ شُ دَ] (مص مرکب) غوطه خوردن. به آب فروشدن. فرورفتن در آب. سر به آب فروبردن. غوطه زدن. ناغوش خوردن :
در آن کو به خون غوطه ور شد نگاه
ز خون همچو خون بسته گردید راه.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج)(1).
دورنمای آن کم کم محو و در تاریکی غوطه ور میشد. (سایه روشن صادق هدایت ص12).
(1) - این بیت در تعریف قصاب است. (آنندراج).

غوطه ور کردن.

[طَ / طِ وَ کَ دَ] (مص مرکب) فروبردن چیزی یا کسی را در آب. سر در آب فروبردن. غوطه دادن. غوته دادن. رجوع به غوطه و غوته شود.

غوطی.

[] (ص نسبی) منسوب به غوطهء دمشق. رجوع به غوطه و اللباب فی تهذیب الانساب ج2 شود.

غوطی.

[غُ] (ص نسبی) منسوب به غوط (اِخ). رجوع به غوط و غوت و گُت شود.
- الفبای غوطی.؛ رجوع به گُت و گتی شود.
- صنایع غوطی(1).؛ رجوع به گُت و گتی شود.
(1) - Art gothique.

غوطی.

[] (اِخ) حسن بن علی بن روح بن عوانهء دمشقی غوطی کفر بطنانی، مکنی به ابوعلی. از هشام بن خالد ازرق روایت کند، و ابوبکربن مقری از وی روایت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص183).

غوطیون.

[طی یو] (اِخ) جِ مذکر سالم عربی غوطی در حال رفع. طایفهء گت(1) که ملت آلمان را تشکیل میدهند. رجوع به گت و اعلام المنجد شود.
(1) - Gothes.

غوغ.

[غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گوگ(1) که همان جوج پادشاه سرزمین مأجوج است. رجوع به گوگ، یأجوج و مأجوج و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gog.

غوغا.

[غَ / غُو] (اِ) شور و مشغله. (فرهنگ رشیدی). شور و مشغله و فریاد و فغان که در وقت حادثه و بلایا از ازدحام و خروج خلق برآید حتی فریاد سگان به یکبار، و پیداست که غو بمعنی فریاد و نعره است، و «غا» مبدل «گا» بمعنی جایی که غو و فریاد بسیار، و محل اجتماع فریادخواهان باشد، چنانکه شوغاه جای خوابیدن شب گوسپندان را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). بانگ فریاد و شور. (برهان قاطع). آوازهای بلند پی هم و درهم، و به این معنی مخصوص فارسی است. (فرهنگ نظام). شاید اصل کلمه، «کوکا»ی فارسی باشد. رجوع به کوکا در برهان قاطع و کلمهء رعار در فرهنگ جهانگیری شود. غوغا بمعنی شور و فریاد و بانگ بمجاز است، زیرا این کلمه در اصل بمعنی جماعت و انجمن است و کثرت اشخاص موجب بانگ و فریاد بود. (از آنندراج). با الفاظ افتادن و بردن و برخاستن و داشتن و کردن و نشستن استعمال میشود. (از آنندراج). هیاهو. هنگامه. داد و بیداد. هلالوش. ازدحام با هیاهوی بسیار. شلوغی. هیجان. جَلَب. جَلَبة. دَقدَقَة. (منتهی الارب) :
کشیدند صف لشکر شاه تور
برآمد همی جنگ و غوغا و شور.
فردوسی.
پیغمبری ولیک نمی بینم
چیزیت معجزات مگر غوغا.ناصرخسرو.
یا شب مهتاب از غوغای سگ
کند گردد بدر را در سیر تگ.
مولوی (مثنوی).
این تویی با من و غوغای رقیبان از پس
وین منم با تو گرفته ره صحرا در پیش.
سعدی (طیبات).
موسم نغمهء چنگ است که در بزم صبوح
بلبلان را ز چمن ناله و غوغا برخاست.
سعدی.
تا ملامت نکنی طایفهء رندان را
که جمال تو ببینند و به غوغا آیند.
سعدی (بدایع).
تکاپوی ترکان و غوغای عام
تماشاکنان بر در و کوی و بام.
سعدی (بوستان).
هر کجا حسن بیش غوغا بیش
چون بدینجا رسی مرو زآن پیش.اوحدی.
در اندرون من خسته دل ندانم کیست
که من خموشم و او در فغان و در غوغاست.
حافظ.
بر آستان تو غوغای عاشقان چه عجب
که هر کجا شکرستان بود مگس باشد.
(منسوب به حافظ).
-امثال: غوغای سگان کم نکند رزق گدا را.
؟ (از فرهنگ نظام).
- پرغوغا؛ پرشور. پرهیجان. بسیار بانگ و فریاد :
آنکه چون مداح او نامش براند بر زبان
ز ازدحام لفظ و معنی جانش پرغوغا شود.
؟
- غوغای هراسندگان؛ کنایه از استغفار و توبهء توبه کنندگان و تائبان و آه پشیمانان و ترسندگان باشد. (از برهان قاطع) (از آنندراج).
|| ستیزه و مناقشه و منازعه. (ناظم الاطباء). || جمعیت. انجمن. (از فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی). به ترکی مغولی قورلتای = قوریلتای گویند. (از برهان قاطع و حاشیهء آن چ معین). جماعتی از عوام الناس که برای مقصدی و بیشتر برای مخالفت با شاهی یا رفتن به جنگی همدست شده، بقصد خود قیام کنند. بَوش. اوباش. سفله. اراذل. حَشَر. چریک. و رجوع به غوغاء شود :
چون کشف انبوهی غوغا(1) بدید
بانگ و ژخ مردمان خشم آورید.
رودکی (از صحاح الفرس ذیل ژخ).
خواجه بر تو کرد خواری آن سلیم و سهل بود
خوار آن خواری که بر تو زین سپس غوغا کند.
منوچهری.
و این بوالعریان مردی عیار بود از سیستان، و از سرهنگ شماران بود و غوغا یار او بودند. (تاریخ سیستان). لیث از شارستان بیرون آمد و خانهای ایشان غارت کرد و غوغا با او یکجا. (تاریخ سیستان). و جاه عمیر نزدیک بومسلم بسیار بود، و مردمان بیرون شدند با او سه هزار مرد غوغا. (تاریخ سیستان). مشتی غوغا و مفسدان که جمع آمده بودند مغرور آل بویه را گفتند عامه را خطری نباشد قصد باید کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص38). مردم عامه و غوغا را که فزون از بیست هزار بود با سلاح و چوب و سنگ، گفت ... (تاریخ بیهقی ایضاً ص435). مردم عام و غوغا به یکبار خروشی بکردند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص436). یا بیم شوریدن غوغا و عامه بود بر تو. (منتخب قابوسنامه ص47).
از بهر پیمبر که بدین صنع ورا گفت
تأویل به دانا ده و تنزیل به غوغا.
ناصرخسرو.
رازیست اینکه راه ندادستند
اینجا در این بهائم غوغا را.ناصرخسرو.
بررس که چه بود نیک آن اسما
منگر به دروغ عامه و غوغا.ناصرخسرو.
غوغا خود را در سرای عثمان افکندند. (مجمل التواریخ و القصص). غوغا بر وی جمع شد و شهر بگرفت و کارش همی فزود روز بروز. (مجمل التواریخ و القصص). مردم نصربن هبیره به بغداد آمدند و فریاد کردند اندر بازار، و غوغای شهر برخاستند و عامه با ایشان. (مجمل التواریخ و القصص). از آنکه با وی حشم بسیار نبود و بخارا شوریده بود و غوغا برخاسته بود. (تاریخ بخارای نرشخی ص93). و امیر اسماعیل حسین الخوارجی را بگرفت و به زندان فرستاد و آن غوغا پراکنده شد. (تاریخ بخارای نرشخی ص94).
عروس حضرت قرآن نقاب آنگه براندازد
که دارالملک ایمان را مجرد بیند از غوغا.
سنایی.
از حسودانش نیندیشم که دارم وصل او
باک غوغا کی برم چون خاص سلطان آمدم.
خاقانی.
گفتی غوغای مصر، طالب صاع زرند
صاع زر آمد به دست، شد دل غوغا خرم.
خاقانی.
شب در آن شهر است غوغا ز اختران
مهر شحنه سوی غوغائی فرست.خاقانی.
لشکریان را از برای دفع شر و اطفای آن نائره برنشاند تا اوباش و غوغا را از تهیج حرب و فتنه بازدارند. غوغا دو گروه شدند و با لشکریان در کارزار ایستادند. (سندبادنامه ص202). ده هزار مرد غوغا بدیه او شد، و خانهء او فروگرفته، او بگریخت. (تاریخ طبرستان).
عدو که گفت به غوغا که در گذشتن او
جهان خراب شود سهو بود پندارش.
سعدی.
آنگاه با مردمان گفتند غوغا از شهرها و بندگانی که در مدینه بودند بر این مسکین عثمان بن عفان غالب شدند. (تجارب السلف صص42 - 43). || گروه و انبوهی از جانداران و جز آن :
غوغای دیو و خیل پری چون بهم رسند
خیل پری شکست به غوغا برافکند.
خاقانی.
سپاهی چو زنبور با نیشتر
ز غوغای زنبور هم بیشتر.
نظامی (از آنندراج).
|| هرج و مرج. انقلاب. اغتشاش. آشوب. شرانگیزی :
تو ز غوغای عامه یک چندی
خویشتن را حذر کن و مشتاب.ناصرخسرو.
ز هر بیشی و کمی کآن به خلق اندر پدید آمد
کرا پیدا نخواهد شد بدین سان صعب غوغائی.
ناصرخسرو.
شنیده ام که بصد سال جور و ظلم و ملوک
به از دو روزه شر عام و فتنه و غوغاست.
عمعق.
امراء و خواجگان دولت بر وی حسد بردند و به غوغای لشکر کشته شد. (کتاب النقض ص88).
باک غوغای حادثات مدار
چون ترا شد حصار جان خلوت.خاقانی.
شهربند فلکم بستهء غوغای غمان
چون زیم گر بمن از اشک حشر می نرسد.
خاقانی.
به شب شهر غوغای یأجوج گیرد
به روزش سکندر دهائی نیابی.خاقانی.
روی بهار پیدا شد و غوغای سرما از بیم خنجر بید فرونشست. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص349). گوشها در آن غوغا از ناله و فریاد و نوحه ... موقور. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص450). اهل خوارزم بظلمی که او بعهد سامانیان کرده بود بر او کینه ور بودند، به غوغا او را گرفتند و سر برداشته پیش عمرواللیث فرستاده. (تاریخ طبرستان).
نیست همه ساله درین ده صواب
فتنهء اندیشه و غوغای خواب.نظامی.
که ایمن بود مرد بیدارهش
ز غوغای این باد قندیل کش.نظامی.
ببخشایش خویش یاریم ده
ز غوغای خود رستگاریم ده.نظامی.
دمی خوش باش غوغا را که دیده ست
بخور امروز فردا را که دیده ست؟عطار.
آنهمه غوغای روز رستخیز
از مصاف غمزهء جادوی اوست.عطار.
آنجا که عشق خیمه بزد جای عقل نیست
غوغا بود دو پادشه اندر ولایتی.
سعدی (طیبات).
در پارس که تا بوده ست از ولوله آسوده ست
بیم است که برخیزد از حسن تو غوغائی.
سعدی (طیبات).
به شهری در از شام غوغا فتاد
گرفتند پیری مبارک نهاد.سعدی (بوستان).
چو مقبل رم خورد ز افغان محتاج
دهد غوغای ادبارش به تاراج.
امیرخسرو.
افتاد به هر حلقه ای از زلف تو آشوب
برخاست ز هر گوشه ای از چشم تو غوغا.
خواجه جمال الدین سلمان (از آنندراج).
خاست غوغای قدش اندر میان عاشقان
در میان ما نخواهد هرگز این غوغا نشست.
خواجه جمال الدین سلمان (از آنندراج).
هر ذره از او در سر سودای دگر دارد
هر قطره از او در دل غوغای دگر دارد.
صائب (از آنندراج).
(1) - ن ل: انبوه غوغائی.

غوغاء .

[غَ] (ع اِ) ملخ، چون پر برآرد، یا وقتی که رنگش مایل به سرخی گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). ملخ یا ملخ انبوه. (منتهی الارب ذیل غوی). ملخ پیاده. (مهذب الاسماء). ملخی که پرش برآمده باشد. || کرمکی است شبیه به پشه که بسبب ضعف، گزیدن نتواند. || مگس ریزه، و به سمی الغوغاء من الناس. (از منتهی الارب) (آنندراج). || مردم آمیخته از هر جنس. (مهذب الاسماء). || مردم بسیار درهم درآمیخته. (منتهی الارب ذیل غوی). مردم سفله و شتابندگان به بدی. در حدیث «عمر» آمده: «یحضرک غوغاءالناس»؛ مردم انبوه درهم آمیخته، و این معنی مأخوذ است از معنی «کرمکی شبیه به پشه که بسبب ناتوانی نمی گزد». (از اقرب الموارد). شرانگیزان. رندان. (مقدمة الادب زمخشری). گروهی از سفلهء مردم هنگامه جو و شرطلب. رَعاع. و رجوع به غوغا شود. || صاحب منتهی الارب بمعنی «با انبوهی درافتادن در جنگ» نیز آورده است، ولی ظاهراً این معنی نقل غلطی است از عبارت «تغاغی علیه الغوغاء؛ یعنی او را بشر و فتنه درافکندند» که در تاج العروس و اقرب الموارد آمده است. رجوع به ذیل اقرب الموارد مادهء غوغ و تاج العروس مادهء غوی شود.

غوغا انگیختن.

[غَ / غُو اَ تَ] (مص مرکب) فتنه و آشوب بپا کردن. فتنه انگیختن. هیاهو کردن و بانگ برآوردن. غوغا برافکندن. رجوع به غوغا شود :
چو دیدم که غوغائی انگیختم
رها کردم آن بوم و بگریختم.
سعدی (بوستان).

غوغائی.

[غَ / غُو] (ص نسبی) رجوع به غوغایی شود.

غوغا برآوردن.

[غَ / غُو بَ وَ دَ] (مص مرکب) بانگ و فریاد برآوردن. هیاهو کردن :
وز آنجا برآورد غوغا که دزد
ثواب ای جوانان و یاری و مزد.
سعدی (بوستان).

غوغا برافکندن.

[غَ / غُو بَ اَ کَ دَ](مص مرکب) بانگ و فریاد برافکندن. فتنه و آشوب بپا کردن. فتنه انگیختن. غوغا انگیختن. هیاهو کردن. رجوع به غوغا شود :
از اشک خون پیاده و از دم کنم سوار
غوغا به هفت قلعهء مینا برافکنم.خاقانی.

غوغا شکستن.

[غَ / غُو شِ کَ تَ] (مص مرکب) شکستن فتنه و آشوب. خوابانیدن غوغا و شورش. رجوع به غوغا شود :
شه غوغائی غوغاشکن کز حکم تیر او
بنات النعش بر گردون چه(1) پروین بشکند غوغا.
سوزنی (از جهانگیری) (آنندراج).
(1) - ن ل: ز. (آنندراج).

غوغاشکن.

[غَ / غُو شِ کَ] (نف مرکب)آنکه فتنه و غوغا را بشکند. شکنندهء غوغا. رجوع به غوغا شود :
شه غوغائی غوغاشکن کز حکم تیر او
بنات النعش بر گردون چه(1) پروین بشکند غوغا.
سوزنی (از جهانگیری) (آنندراج).
(1) - ن ل: ز. (آنندراج).

غوغاطلب.

[غَ / غُو طَ لَ] (نف مرکب)آنکه غوغا و فتنه جوید. فتنه جو. مفسده جو. غوغاگر. فتان. رجوع به غوغا شود.

غوغاطلبی.

[غَ / غُو طَ لَ] (حامص مرکب) عمل شخصی غوغاطلب. فتنه جویی. فتنه گری. رجوع به غوغا و غوغاطلب شود.

غوغا کردن.

[غَ / غُو کَ دَ] (مص مرکب)هیاهو کردن. سخت بانگ زدن. شور و غوغا و فریاد برآوردن. هنگامه کردن. قیامت کردن. انقلاب و تهییج کردن. جَلَب. اِجداف. (منتهی الارب) : خوارزمشاه مردی بس بخرد ... است کس را زهره نباشد که پیش وی غوغا کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص324).
ای پسر دانی که هیچ آغاز بی انجام نیست
نیک بنگر گرچه نادان بر تو می غوغا کند.
ناصرخسرو.
به آهو میکنی غوغا که بگریز
بتازی هی زنی اندر دویدن.
(منسوب به ناصرخسرو).
جماعتی از مفسدان و عامه که در آن غوغائی کردند مالشها یافتند. (کتاب النقض ص487).
غمزه ش ار غوغا کند ایچش مگوی
کو طلسم آسمان خواهد شکست.خاقانی.
غوغا کنیم یک تنه چون رستم و دریم
درع فراسیاب به پیکان صبحگاه.خاقانی.
چو غوغا کند بر دلم نامرادی
من اندر حصار رضا میگریزم.خاقانی.
عوام آمل غوغا کردند و اصحاب سلام در سلاح شده سه شبانه روز کشش بود. (تاریخ طبرستان). تا روزی عامهء شهر غوغا کردند و بسیاری از هر دو جانب کشته آمدند. (تاریخ طبرستان).
شیر گیران جمله غوغا کرده اند
خویشتن در پیش این غوغا مکن.عطار.
صاحبدلی به تربیتم گفت زینهار
غوغا مکن که دوست ندارد نفیر تو.
سعدی (صاحبیه).
کوته نظری به خلوتم گفت
غوغا مکن آخرت جنون نیست.
سعدی (ترجیعات).
صباح الخیر زد بلبل کجایی ساقیا برخیز
که غوغا میکند در سر خیال خواب دوشینم.
حافظ.

غوغاگر.

[غَ / غُو گَ] (ص مرکب) آنکه فتنه و غوغا جوید. غوغاطلب. فتنه گر. آشوب طلب. رجوع به غوغا شود.

غوغایی.

[غَ / غُو] (ص نسبی) هنگامه ساز و فتنه انگیز. (ناظم الاطباء). آنکه فتنه جوید و فساد انگیزد. شرطلب. شرانگیز. فتنه انگیز. آشوبگر. رجوع به غوغا و غوغاء شود : و این مشتی بازاری غوغائی خارجی طبع ناصبی ... را چه محل باشد ...؟ (کتاب النقض ص415). در حال خواص سلطان و غلامان امیر عباس غازی برفتند و بسیاری را بگرفتند و سه غوغایی قزوینی را درآویختند. (کتاب النقض ص486).
شه غوغایی غوغاشکن کز حکم تیر او
بنات النعش بر گردون ز پروین بشکند غوغا.
سوزنی (از آنندراج).
زلفت چو هر غوغاییی، چون زیر هر سوداییی
چشمت به هر رعناییی، آب رخ ما ریخته.
خاقانی.
ای در دل سودائیان از غمزه غوغا داشته
من کشتهء غوغاییان دل مست سودا داشته.
خاقانی.
نعمتش خوردند وز کفران چو غوغایی شدند
سود بر ادبار و ناپاکی و کفران کس نکرد.
؟ (راحة الصدور راوندی).
ز رنج خاطر صاحبدلان نیندیشد
که پیش صاحب دیوان برند غوغایی.
سعدی (بدایع).
- غوغاییان گلبن؛ کنایه از بلبلان است. (غیاث اللغات) (منتهی الارب).
|| طایری است بزرگتر از گنجشک و درازدم و خاکی رنگ. چشم او اندکی سیاه است، و قسمی از آن خرد و کوچک است و آن را کلیر نامند و چشم کلیر سفید است، و چون بسیار شور و غوغا میکند آن را غوغایی نامیده اند. (محیط اعظم از فرهنگ نظام).

غوغو.

(اِ) کبوتر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فاخته. (ناظم الاطباء). || تمام. انتها(1). در آذربایجان ققا به کسر اول و تشدید دوم به کسی گویند که در بازی نوبت وی آخر و بعد از دیگران باشد.
(1) - یادداشت بخط مؤلف.

غوغوئی.

(اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل که در 15هزارگزی شمال ده دوست محمد نزدیک مرز افغانستان قرار دارد. جلگه و گرم و معتدل است. سکنهء آن 586 تن که به فارسی و بلوچی سخن میگویند. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری، قالیچه، گلیم و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. ساکنان از طایفهء سنجری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غوغول.

[غُ غُ] (اِخ) تلفظ ترکی گگل(1). رجوع به گگل و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gogol.

غوغولوغو.

(اِ صوت) غوغولوغوغو. بانگ خروس. حکایت بانگ خروس. نام آواز خروس.

غوغولوغوغو.

(اِ صوت) بانگ خروس. حکایت بانگ خروس. غوغولوغو.

غوغة.

[غَ غَ] (ع اِ) بانگ و فریاد. هیاهو. هنگامه. سر و صدا. قیل و قال. جار و جنجال. (دزی ج2 ص231).

غوفر.

[غَ فَ] (ع اِ) خربزهء خریفی یا نوعی از آن. (منتهی الارب). بطیخ خریفی یا نوعی از آن. و فی کتاب الخراج: «البطیخ و الغوفر مما لایجب فیه العشر». (اقرب الموارد). خربزهء خرد. قعسر. قشعر. (نشوء اللغة العربیة ص20). و رجوع به همین کتاب شود.

غوق.

(اِ) به معنی غوک است. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به غوک شود.

غوک.

(اِ) جانوری است که در آب و زمین نمناک میماند، بعربی ضِفدِع (ضَفدَع) گویند. (آنندراج). حیوان کوچکی ذوالحیاتین که وزغ و چغر و چغز نیز گویند و به ترکی قرباغه نامند. (از ناظم الاطباء). جانوری است که در آب و خشکی هر دو زندگی کند. (فرهنگ نظام). تلفظ آن غوک(1)، در سغدی: غووک(2)جمع آن غوکت(3). این کلمه از فارسی وارد لهجه های جدید مانند ارموری و پراچی شده است، در سنگسری: وکو(4). (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به همین حاشیه شود. غوک جانوری آبی دارای استخوانهای باریک است و انواع بسیار دارد. نر آن را ابوالمسیح و ابوهبیره و ابومعبد، و مادهء آن را ام هبیره گویند، و بعضی از آنها بانگ میکنند و بعضی بانگ نمیکنند، و یکی از انواع آن غوک برّی (صحرائی) است. (از اقرب الموارد ذیل ضفدع). بَزَغ. وزغ. (فرهنگ اسدی و حاشیه آن). پک. (فرهنگ اوبهی). وَزَق. (برهان قاطع). وزغ. (انجمن آرا) (فرهنگ نظام). قورباغه. چغز. چغر. غنجموش. غنج رش. کلا. کلااو. کلار. بک. کلاو. کلاور. کلاوه. کلوا. مگل. وک. (برهان قاطع). قوربقا. قوربقه. نَقّاق. نَقّاقَة. فَدّادة. ضِفدِع. ضَفدَع. (دهار). لَجَأ. لَجَأة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وزغ و قورباغه شود :
چشم چون خانهء غوک آب گرفته همه سال
لفج چون موزهء خواجه حسن عیشی کژ.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
ای غوک چنگلوک چو پژمرده برگ کوک
خواهی که چون چکوک بپری سوی هوا.
لبیبی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
ای دیده ها چو دیدهء غوک آمده برون
گویی که کرده اند گلوی ترا خبه.
فرخی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
بمردن به آب(5) اندرون چنگلوک
به از رستگاری(6) به نیروی غوک.عنصری.
اندر این بحر بیکرانه چو غوک
دست و پایی بزن چه دانی بوک ...سنایی.
مبادا که مکر چون مکر غوک شود ... غوکی در جوار ماری وطن داشت، و هرگاه غوک بچه کردی مار بخوردی، غوک با پنج پایک دوستی داشت. (کلیله و دمنه چ عبدالعظیم قریب چ 6 1328 ه .ش. ص104).
انگشت ساقی از غبب غوک نرمتر
زلف چو مار درمی عیدی شناورش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص222).
چو بر دانا گشادی حیله را در
چو غوک مارکش در سر کنی سر.خاقانی.
پسر دیوانه به بهانهء ماهی، خویشتن چون مار در آب افکندی، و چون غوک شناو کردی. (سندبادنامه ص115). بلبلان را دیدم که بنالش درآمده بودند از درخت، و کبکان از کوه و غوکان در آب. (گلستان سعدی).
مگو به شهوتیان ماجرای عشق، مپرس
حدیث بحر ز غوکی که در شمر باشد.
امیرخسرو (از جهانگیری).
شدن غرقه در بحر و مردن به سوک
از آن به که زنهار بردن به غوک.
هدایت (از انجمن آرا) (آنندراج).
- غوک سبز(7)؛ نوعی از غوک.
|| چوب دودله. (انجمن آرا) (آنندراج). الک دولک. بازیی که در خراسان کال چینه و ولاوبازی و در جای دیگر پله چوب و دسته پل نامیده شود. در برهان قاطع به این معنی غوک چوب آمده است. رجوع به غوک چوب، دودله، دوداله و الک و دولک شود. || نشانهء تیراندازان. (ناظم الاطباء).
(1) - ghok.
(2) - ghwk.
(3) - Ghwkt.
(4) - Vakku. (5) - ن ل: به گی.
(6) - ن ل: به از غوته خوردن.
(7) - Grenouille.

غوک.

[غَ وَ] (اِ) زمین کنده و عمیق. مبدل گَوَک. (آنندراج). گودال. رجوع به گو و گوک شود.

غوکان.

(اِ) وزغ. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || جِ غوک. وزغان. (ناظم الاطباء). رجوع به وزغ، غوک و قورباغه شود.

غوک جامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) چیزی سبز باشد شبیه به ابریشم که بر روی آب و جوی و حوض بهم رسد. جامهء غوک. (از آنندراج). چغزلاوه. طُحلُب. خزه. بزغسمه. جل وزغ. (برهان قاطع). چیزی سبز شبیه ابریشم که در روی آب بهم رسد و وزغ در آن پنهان گردد. چُم. (برهان قاطع). رجوع به جامهء غوک و خزه شود.

غوک چوب.

(اِ مرکب) دو چوب باشد که کودکان بدان بازی کنند، یکی به مقدار یک وجب، و دیگری دراز به مقابل یک گز، و آن را در بعضی ولایات دسته چلک و چالیک نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). دو چوب باشد یکی کوتاه بقدر یک قبضه و دیگری دراز بمقدار سه وجب. (برهان قاطع) (آنندراج). دو چوب یکی کوتاه و دیگری بلندتر، کودکان بدان بازی الک دولک کنند. (ناظم الاطباء). چوب دودله. (فرهنگ رشیدی) (برهان قاطع). دوداله. (برهان قاطع). الک دولک. الک جنبش. قُلَة. مِقلی. مِقلاء : طَثَأَ؛ بازی کرد به قُلة که غوک چوب باشد. (منتهی الارب). رجوع به غوک و الک دولک شود. || صاحب برهان قاطع «غوک چوب» را بمعنی ده دله یعنی بیوفا و هرجایی و بوالهوس(1) نیز آورده است، ولی صاحب سراج اللغات آن را رد کرده، گوید: از تصحیفات فاحش صاحب برهان آن است که غوک چوب را بمعنی ده دله که بیوفا و هرجایی و بوالهوس باشد آورده، و سر آن این است که بعضی از اهل لغت در تفسیر این لفظ «دودله» نوشته اند، و آن به ضم دال اول و فتح دال دوم بمعنی چوب مذکور است، و او دودله که بمعنی متردد است خوانده، باز آن را به معنی ده دله که بی حواس و پریشان خاطر و هرجایی است آورده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از فرهنگ نظام ج5 ص لح مقدمه).
(1) - چنین است بجای «بلهوس». (حاشیهء برهان چ معین).

غوک چوب باختن.

[تَ] (مص مرکب)الک دولک بازی کردن: قَلْو؛ غوک چوب باختن. (منتهی الارب). رجوع به الک دولک و غوک چوب شود.

غوک چوب زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب)الک دولک بازی کردن: اِترار؛ غوک چوب زدن کودک. (منتهی الارب). رجوع به غوک چوب و الک دولک شود.

غوکسون.

(اِخ) قریه ای است در ترکیهء آسیا نزدیک مرعش. آثار قلعه ای از قوم ارمن دارد. (از اعلام المنجد).

غوک ناک.

(ص مرکب) (از: غوک، قورباغه + ناک، پسوند اتصاف) آنجا که دارای غوک بود. آنجا که قورباغه دارد. دارای غوک. دارای وزغ. باقورباغه: ضَفْدَعَ الماء؛ غوک ناک گردید آب. (منتهی الارب).

غول.

(اِ) شبگاه گوسپندان و چهارپایان بود چون خباک. (فرهنگ اسدی). شبانگاه گوسفندان. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). شبانگاه یا شبگاه گوسفندان و چهارپایان و گذریان بود. (فرهنگ اوبهی). جای گوسفندان و گاو و دیگر چارپایان که در صحرا سازند و آغال نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (از جهانگیری) (از انجمن آرا). جایی باشد که در دامن کوهها و صحراها بکنند و بسازند تا گوسفندان و گاوان و دیگر ستوران و چارپایان شبها در آنجا باشند و آن را به عربی غار خوانند. شوغا. (برهان قاطع). آغل. (جهانگیری). آغال. نغل. کمرا. (برهان قاطع). زاغه. || کندهء بزرگ و فراخی در کوه و دشت. (فرهنگ اوبهی). غار و مغاک در دشت. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). || (ص) مرد کَر بزبان پهلوی، و در عربی اُطروش و اصم گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج). در تداول مردم مازندران بمعنی کر است. (از فرهنگ نظام). || (اِ) گوش. به عربی اُذُن گویند. (از برهان قاطع). گوش، چون خرغول و اسپغول. (فرهنگ رشیدی). به واو مجهول بمعنی گوش. (غیاث اللغات). گوش بود، و تخمی هست که آن را اسپغول نامند بدان سبب که برگ آن به گوش اسب شبیه است. (فرهنگ جهانگیری) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از برهان قاطع). استعمال غول تنها برای گوش دیده نشده است، اما در سنسکریت گُل بمعنی مطلق سوراخ آمده است. (فرهنگ نظام). صاحب برهان قاطع گوید: خرغول گیاهی است... و آن را خرغول بدان سبب گویند که شبیه به گوش خر است چه غول در فارسی بمعنی گوش است و اسب غول نیز به همین سبب میگویند - انتهی. و شاید در ترکیب های دامغول و چرغول نیز چنین است. || حرامزاده. (فرهنگ اسدی) (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان قاطع). بعضی در بیت ذیل از رودکی بمعنی حرامزاده گفته اند و در آن تأمل است. (فرهنگ رشیدی) :
ایستاده دید(1) آنجا دزد غول(2)
روی زشت و چشمها همچون دغول(3).
رودکی (از فرهنگ اسدی) (فرهنگ رشیدی).
|| دو طفل که از مادر توأمان زاده باشند. (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (از برهان قاطع). و آن را دغوله و دغلی نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). یکی از دو فرزند که با هم پیدا شده باشند و مخفف این لفظ دوغلی در تکلم هست. (فرهنگ نظام). و رجوع به غلی در فرهنگ نظام شود. ظاهراً کلمه ترکی است. رجوع به دوغلو و دوقلو شود. || انبوه سیاه. (غیاث اللغات). || (اصطلاح برزگران) گردن بند حیوانی که چوم (خرمن کوب) را میکشد. (از فرهنگ نظام). || نوعی از دیوان زشت که مردم را در صحراها هلاک کنند. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (از فرهنگ اوبهی). دیوی است که به هر شکل خواهد مینماید و مردم را هلاک میکند، و بدین معنی عربی است. (فرهنگ رشیدی). از فرهنگهای فارسی و عربی چنین برمی آید که غول بمعنی مذکور عربی است. رجوع به غول (ع اِ) شود.
- ایراد نیش غولی؛ در تداول عامه، ایراد بنی اسرائیلی. مته به خشخاش گذاشتن و ایراد بیجا گرفتن. ایرادی که در آن طعنی نهفته باشد.
- غولان روزگار؛ کنایه از طالبان دنیا و مردم بدسیرت است. (برهان قاطع) (آنندراج). رجوع به مجموعهء مترادفات ص237 شود :
پس غولان روزگار مرو
تو و بیغولهء سرای صبوح.خاقانی.
- غول بیابان؛ اژدهای بیابانی. (ناظم الاطباء). دیو که در بیابان باشد. نوعی از دیوان زشت که در بیابان باشند و مردم را هلاک کنند :
همه چون غول بیابان همه چون مار صلیب
همه بومرهء نجدی(4) همه چون کاک غدنگ.
قریع الدهر (از فرهنگ اسدی).
بیشتر مردم عامه آنند که باطل ممتنع را دوستر دارند چون اخبار دیو و پری و غول بیابان. (تاریخ بیهقی).
دین و کمال و علم کجا افگنم
تا خویشتن چو غول بیابان کنم.
ناصرخسرو.
در بیابان سموات همه غولانند
دفع غولان بیابان به خراسان یابم.خاقانی.
دور است سر آب ازین بادیه هشدار
تا غول بیابان نفریبد به سرابت.حافظ.
- || بمجاز، مردم وحشی بیابانی آدمخوار. (ناظم الاطباء).
- امثال: هرکه گریزد ز خراجات شاه خارکش غول بیابان شود.
؟ (از فرهنگ نظام).
|| کنایه از شیطان و نفس آدمی.
- غول بیابانی؛ بمعنی غول بیابان است. رجوع به ترکیب قبلی شود :
مرد هشیار سخندان چه سخن گوید
با گروهی همه چون غول بیابانی؟!
ناصرخسرو.
حذر از پیروی نفس که در راه خدای
مردم افکن تر ازین غول بیابانی نیست.
سعدی.
- || کنایه از سخت بی اندام. سخت بلندبالا. بلندقد و قوی هیکل. از تشبیهات مبتذل است.
- غول بی شاخ و دم؛ کنایه از مردم سخت درشت اندام و دور از آداب است. مردی بزرگ جثه و بلندقد و بی ادب و نارسم دان.
- غول راه؛ راه غول. راهی که در آن غول باشد :
چه بندیم دل در جهان سال و ماه
که هم دیو خان است و هم غول راه.
نظامی.
- غول سیاه یا سیه؛ دیو سیاه :
به غول سیه بانگ برزد خروس
درآمد به غریدن آواز کوس(5).نظامی.
- || کنایه از شب تاریک است. (انجمن آرا) (آنندراج).
- فکر نیش غولی یا افکار انیاب اغوالی؛یعنی موهومات(6).
- نیش غول؛ دندان غول.
- نیش غولی؛ نابجا. نامتناسب.
(1) - ن ل: دیدم. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ رشیدی).
(2) - دزد و غول. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن). در گیلکی duzghul بمعنی حرامزاده آرند. (حاشیهء برهان چ معین).
(3) - ن ل: دو غول. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن).
(4) - رجوع به حاشیهء ذیل غدنگ در همین لغت نامه شود.
(5) - برطبق افسانه های قدیم غول از بانگ خروس میگریزد و از این رو غول دشمن خروس است، چنانکه نظامی در جای دیگر گوید:
خروس پیره زن را غول برده.
(6) - یادداشت مؤلف.

غول.

(پسوند) (مزید مؤخر امکنه) در آخر اسامی امکنه آید چون: شرمغول، زاغول و فرغول.

غول.

[غَ] (ع مص) هلاک کردن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن جرجانی) (دهار). هلاک کردن کسی را. (منتهی الارب) کشتن کسی را. (آنندراج). || ناگاه گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). بناگاه گرفتن. هلاک کردن و ربودن بناگاه. (منتهی الارب) (آنندراج). گرفتن کسی را چنانکه نداند. غاله؛ اخذه من حیث لم یدر. || خوردن شراب و بردن آن عقل یا تندرستی را. (از اقرب الموارد). || کشتن هلاکت و بلا کس را، یا در جای جانکاه اوفتادن آن. (از منتهی الارب) (از آنندراج). غالته غولٌ؛ غول وی را کشت. (از اقرب الموارد). هلاکت او را کشت یا در مهلکه افتاد یا ندانست به کجا رفت. (از تاج العروس). || صدمه رسانیدن. خسارت وارد آوردن. (دزی ج2 ص231). || (اِ) مستی. (از منتهی الارب)(1) (آنندراج). سُکر. (اقرب الموارد). || هر چیز که عقل را زایل کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دردسر. (منتهی الارب) (آنندراج). صداع. (اقرب الموارد). منه قوله تعالی: لافیها غول؛ ای لیس فیها غائلة الصداع. || دوری بیابان و کشیدگی. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: مفازة ذات غول؛ یعنی بیابانی دور. (از اقرب الموارد). || سختی و دشواری، غول غائلة مبالغه است. یقال: اتی غولا غائلة؛ یعنی رسید بکار بسیار زشت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زمین نشیب. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین پست. ما انهبط من الارض. (اقرب الموارد). || پاره ای از درختان طلح. (منتهی الارب) (آنندراج). جماعة الطلح. (اقرب الموارد). || خاک بسیار. (منتهی الارب)(2) (آنندراج). تراب کثیر. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب به غلط «سستی» آمده است.
(2) - در منتهی الارب به غلط «خار بسیار» آمده است.

غول.

(ع اِ) هلاک. (منتهی الارب) (آنندراج). هلکة. (اقرب الموارد). || بلا و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج). داهیه. (اقرب الموارد). || دیو بیابانی که از راه فریبد. (منتهی الارب) (آنندراج). سعلاة. ج، اَغوال، غیلان. (اقرب الموارد). کندو. (مقدمة الادب زمخشری) (مهذب الاسماء). جن و دیو که در صحرا و کوه باشند و به هر شکل که خواهند برمی آیند. (غیاث اللغات). دیو و جن که در شعاب کوهها و جایهای غیرمعمول و ویران باشند و به هر شکل که خواهند برآیند و مردم را از راه ببرند تا هلاک سازند. (از فرهنگ جهانگیری) (از برهان قاطع). آنکه مردم را در بیابان به نام بخواند و از راه ببرد. جن نر. شیطان آدمخوار. شیطان گمراه کننده. جانوری به هیأت انسان، ولی سخت مهیب و صاحب نابهای بلند. و پوستی به موی پوشیده که در بیابان زید و مردم را چون تنها باشند فروگیرد و هلاک کند. در قاموس کتاب مقدس آمده: غول در عبری بمعنی مودار است و گاهی آن را به بز ترجمه کرده اند و در بعضی موارد نیز دیو گفته اند. این کلمه اشاره به مقصد و مناظر بت پرستی است که محتمل است بز یا مجسمه و شکل بزها باشد که مصریان در مندیس میپرستیدند. در ترجمهء یونانی کتاب مقدس غول به دیوان ترجمه شده است، و مراد ارواح پلیده ای است که به گمان اهل مشرق در ویرانه ها سکونت دارند. احتمال قوی میرود که مقصود حیوانات مودار مثل بزهای صحرایی یا جنسی از میمون باشد؛ و برحسب علم موهومات غول جسمی وهمی مرکب از انسان و بز است که به پوست حیوان ملبس باشد، و با «کوس» خدای شراب که در جنگلها و بیشه هاست مرافقت میکند. (از قاموس کتاب مقدس) :
گاهی چو گوسفندان در غول جای من
گاهی چو غول گرد بیابان دوان دوان(1).
ابوشکور (از فرهنگ اسدی) (جهانگیری).
شده چشم چشمه ز گردش ببند
دل غول و دیو از نهیبش نژند.
اسدی (گرشاسب نامه).
بهر درش غولی است افکنده دام
منه تا توان اندرین دام گام.
اسدی (گرشاسب نامه).
ز چرخ اختران برگرفته غریو
ز کوه و بیابان رمان غول و دیو.
اسدی (گرشاسب نامه).
روی بشهر آر که این است روی
تا نفریبدت ز غولان خطاب.ناصرخسرو.
بر ره، غول نشسته اند حذر کن
باز نهاده دهانها چو حواصل.ناصرخسرو.
گرش غول شهر گویی جای این گفتار هست
ورش دیو دهر گویی جای استغفار نیست.
ناصرخسرو.
غول باشد نه عالم آنکه از او
بشنوی گفت و ننگری کردار.سنایی.
جاه دنیای فریبنده... مانند خدعهء غول است. (کلیله و دمنه).
پار دیدی کاین سر سلجوقیان بر اهل کفر
چون شبیخون ساخت کایشان غول رهبر ساختند.
خاقانی.
غول بر خویشتن ار خضر نهد نام چه سود
که خدایش به سر چشمهء حیوان نبرد.
خاقانی.
صبح خرد دمید در این خوابگاه غول
بختی فرومدار کز ایدر گذشتنی است.
خاقانی.
کاین مه زرین که درین خرگه است
غول ره عشق خلیل الله است.نظامی.
همه صحرا بجای سبزه و گل
غول در غول بود و غل در غل.نظامی.
از غلط ایمن شوند و از ذهول
بانگ مه غالب شود بر بانگ غول.
مولوی (مثنوی).
مبین دلفریبش چو حور بهشت
کز آن روی دیگر چو غول است زشت.
سعدی (بوستان).
شب تیره و باد غضبان و فدفد
همی آمد آواز غول از جوانب.
حسن متکلم(2).
|| ساحرهء جن. فسونگر و فریبنده. (منتهی الارب) (آنندراج). ساحرة الجن. (اقرب الموارد). جن مادهء ساحر و فسونگر و فریبنده. (ناظم الاطباء). || هرچه بناگاه فروگیرد و هلاک کند. (منتهی الارب) (آنندراج). هلاک کننده، و هر آنچه بناگاه چیزی را گیرد و هلاک کند. (از تعریفات جرجانی). || دیوی است مردمخوار، یا جانوری است که آن را عربان بدیدند و شناختند و تأبط شراً وی را بکشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آنکه هر ساعت برنگی نمودار گردد از افسونگران و دیوان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- غول الحلم؛ غضب، بدان جهت که بناگاه هلاک کند و ببرد آن را. (منتهی الارب) (آنندراج). در مثل گویند: الغضب غول الحلم. (اقرب الموارد).
|| مار. ج، اَغوال. (منتهی الارب) (آنندراج). حیة. (اقرب الموارد). || مرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
(1) - ن ل: دوان شوم. (فرهنگ جهانگیری).
(2) - یا برهانی، یا معزی. رجوع به مقالهء معین در سال هشتم مجلهء مهر شود.

غول.

(ترکی، اِ) در ترکی بمعنی دست و بازو و بال و جناح. امروزه بیشتر قول (به قاف) نویسند. صاحب غیاث اللغات گوید: فوجی را گویند که سردار در آن باشد.

غول.

[غُوْ وَ] (ع ص) عیش غُوَّلٌ؛ زیست خوش. (منتهی الارب). عیش اَغوَل و غُوّل؛ یعنی زندگی خوش. (از تاج العروس)(1). فراخی زیست.
(1) - در اقرب الموارد غول به تخفیف آمده و ظاهراً غلط است.

غول.

(اِخ) نام زنی جادوگر. اسفندیار در خوان چهارم از هفت خوانی که از راه روئین دژ دید بکشته است :
ورا [ زن جادو را ] غول خوانند شاها بنام
بروز جوانی مشو پیش دام.فردوسی.

غول.

[غُ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سویرهء بخش هندیجان شهرستان خرمشهر که در 44هزارگزی شمال باختری هندیجان و یک هزارگزی شمال راه اتومبیل رو بندر معشور به گچساران قرار دارد. دشت و گرمسیر است. 60 تن سکنه دارد که به عربی و فارسی سخن میگویند. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غول.

[غَ] (اِخ) نام کوهی. (منتهی الارب). در شعر لبید که گوید :
عفت الدیار محلها فمقامها
بمنی تأبد غولها فرجامها.
غول و رجام را دو کوه دانسته اند. (از معجم البلدان). || و بعضی گویند: غول آبی معروف متعلق به ضباب در درون طنحفه است که نخل دارد. اصمعی بنقل از عامری آرد: غول و خصافة هر دو از آن ضباب اند. اما غول وادیی است در کوهی که آن را «انسان» نامند، و انسان آبی در پایین کوه و این کوه به همان نام خوانده شده است، در وادی غول درختان خرما و چشمه هاست، و اما خصافة آبی از آن «ضباب» است و درختان خرمای بسیار دارد. در کتاب اصمعی آمده: غول کوهی است متعلق به «ضباب» که برابر آبی قرار دارد و این کوه را هضب غول نامند و در غول جنگی روی داد، و در آن «ضبه» بر بنی کلاب پیروز شدند. (از معجم البلدان).

غول.

(اِخ) نام ستاره ای است که آن را سرغول نیز گویند. (غیاث اللغات). صحیح آن حامل رأس الغول (برشاوش) است. رجوع به حامل رأس الغول شود.

غول.

[غَ] (اِخ) (یوم...) یکی از جنگهای عرب است که در آن قبیلهء ضبه با بنی کلاب جنگ کردند، و جثامة بن عمروبن محلم شیبانی به دست ابوشملة طریف بن تمیم تمیمی کشته شد. اوس بن غلفاء دربارهء این جنگ گوید :
و قد قالت امامة یوم غول
تقطع یا ابن غلفاء الحبال.
و اعرابیی گوید :
أَلا لیت شعری هل تغیر بعدنا
معارف مابین اللوی فأبان
و هل برح الریان بعدی مکانه
و غول، و من یبقی علی الحدثان؟
(از معجم البلدان).

غول آسا.

(ص مرکب) بسیار بزرگ و معظم(1). آنچه مانند غول بزرگ و مهیب باشد. غول پیکر. دیومانند. رجوع به غول شود: کارخانهء غول آسای ذوب فلزات.
(1) - Gigantesque.

غول الرجام.

[غَ لُرْ رُ] (اِخ) نام جایی است. (منتهی الارب)(1) (تاج العروس). یاقوت در معجم البلدان این شعر لبید را آورده :
عفت الدیار محلها فمقامها
بمنی تأبد غولها فرجامها.
سپس گوید: غول و رجام دو کوه اند. رجوع به معجم البلدان ذیل غول و هم مادهء غول شود.
(1) - در منتهی الارب «غول الرخام» آمده و ظاهراً غلط است.

غولان.

[غَ] (ع اِ) گیاهی است ترش شبیه به اشنان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نام قسمی شورگیاه.

غولان.

[غَ] (اِخ) نام جایی است. (از معجم البلدان).

غولانیدن.

[دَ] (مص) گریزانیدن و هزیمت فرمودن. به گریز و هزیمت واداشتن. (از ناظم الاطباء)

غول پیکر.

[پَ / پِ کَ] (ص مرکب)(1)آنچه یا آنکه بسیار بزرگ و مهیب باشد. غول آسا. کوه پیکر. رجوع به غول شود.
(1) - Gigantesque.

غولتاش.

(اِ) خود آهنین باشد که سپاهیان در روز جنگ بر سر نهند و آن را به ترکی دولغه خوانند. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع) (آنندراج).

غول تشنگ.

[] (ص مرکب) غولدنگ. آدم قدبلند بدترکیب. از معنی غول بمعنی دیو مأخوذ است. (از فرهنگ نظام). قلتشن.

غولته.

[لِ تَ] (اِخ) تلفظ ترکی گولت(1). رجوع به گولت و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Goulette.

غولچه.

[چَ] (اِخ) سالم بن عبدالله، مکنی به ابومعمر. از اکابر فقهای شافعیه بود و در علوم مختلف تبحر داشت. در حق او گفته اند: مثل او از پل بغداد نگذشته است. او راست: «کتاب اللمع فی رد اهل البدع» در مسائل اصول اعتقاد و موارد اختلاف با اهل اعتزال و الحاد. وی به سال 435 ه . ق. درگذشت. (طبقات الشافعیه از ریحانة الادب ج5 ص178). رجوع به سالم بن عبدالله شود.

غولخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) آنجا که غول باشد. محل غول و دیو. رجوع به غول شود :
چون از آن غولخانه جان بردی
صافی آشام رستی از دردی.نظامی.

غولدار.

(نف مرکب) دارندهء غول.
- راه یا بادیهء غولدار؛ راهی یا بادیه ای که غول داشته باشد.
- || کنایه از جهان مادی و دنیا :
این راه غولدار و پل هفت طاق را
تا چارسوی هشت جنان چون گذاشتی؟
خاقانی.
آن شب که سوی کعبهء خلوت نهاد روی
این غولدار بادیه را کرد زیر پا.خاقانی.

غولدزیهر.

[غُلْ هِ] (اِخ) تلفظ عربی گلدزیهر(1). رجوع به همین نام و اعلام المنجد شود.
(1) - Goldziher.

غولدسمایت.

[غُلْ] (اِخ) تلفظ ترکی گلدسمیث(1). رجوع به همین اسم و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Goldsmith.

غولدقوست.

[غُلْ قُسْ قُ] (اِخ) تلفظ ترکی گلدکوست(1). رجوع به همین اسم و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gold Coast.

غولدنگ.

[دَ] (ص مرکب) غول تشنگ. آدم قدبلند بدترکیب. از معنی غول بمعنی دیو مأخوذ است. (از فرهنگ نظام). غول دنگ یا غوله دنگ بمعنی گرد و فربه و سمین. || شریر و فتنه جو و فتنه انگیز. (ناظم الاطباء).

غولس.

[] (اِخ) طارنطائی. یکی از اطبایی که در فترت میان بقراط و جالینوس بوده است. رجوع به عیون الانباء ج1 ص33 شود.

غولف استریم.

[اِ تِ] (اِخ) تلفظ ترکی گلف اِستریم(1). رجوع به همین کلمه و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gulf-stream.

غولقان.

[غَ لَ] (اِخ) دهی است به مرو. (منتهی الارب). قریه ای است از نواحی مرو، و از مرو پنج فرسخ فاصله دارد. (از معجم البلدان).

غولق بوغاز.

[] (اِخ) درب السلامه. گذرگاهی میان کوههای طوروس (سلسله جبالی در ترکیه). قدما آن را «عوامید قیلیقیه» نامیده اند. (از اعلام المنجد).

غولک.

[لَ] (اِ) کوزه ای باشد که تمغاچیان و مردم مشاهد متبرکه دارند تا زر و سیمی که از مردم بگیرند یا مردم بطریق نذر نهند در میان آن اندازند. (فرهنگ جهانگیری). کوزهء چرم کرده که تمغاچیان و محترفه زر در آن اندازند. (فرهنگ رشیدی). کوزگک سفالین یا صندوقچه ای فلزی که کودکان پول در آن ریزند و جمع کنند. غُلَّک. غوله. طَبل. کولک. قُلَّک. رجوع به برهان قاطع، انجمن آرا، آنندراج، غُلَّک و قلک شود. || راز و رمز و هر چیز پنهانی. (ناظم الاطباء).

غولو.

(اِ) شفتالو. (ناظم الاطباء).

غول وار.

(ص مرکب، ق مرکب) مانند غول. بسان دیو. رجوع به غول شود :
شبی تاریک نور از ماه برده
فلک را غول وار از راه برده.نظامی.

غولة.

[لَ] (ع اِ) مؤنث غول. غول ماده. مقابل غول نر. رجوع به غول شود.

غوله.

[لَ / لِ] (اِ) بمعنی غولَک. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع) (آنندراج). غُلَّک. طَبل. کولک. قُلَّک. رجوع به غولک و قلک شود. || انبار غله. (فرهنگ جهانگیری) (برهان قاطع) (آنندراج) :
خشک زارا(1) که کشتزار بود
هر کجا غوله(2) غوله زار(3) بود.
سنایی (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - ن ل: خشک و زارا.
(2) - ن ل: غول.
(3) - ن ل: غوله دار، غوله وار.

غوله.

[غَ / غُو لَ / لِ] (ص) مردم خام بیعقل. (فرهنگ جهانگیری). مردم بیعقل و خام و کودن. (برهان قاطع). با کلمهء خُل مقایسه شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

غوله دنگ.

[لِ دَ] (ص مرکب) رجوع به غولدنگ و غول تشنگ شود.

غولی.

[] (اِخ) لقب عبدالعزیزبن یحیی مکی. او را بسبب زشترویی و شباهت به غول، غولی گفته اند، لیکن خوش محضر و نیکورفتار بود. با بشر مریسی در باب خلق قرآن و نفی آن مناظره کرد. «اصم» و دیگران او را دریافته بودند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص183).

غولیا.

[غُ] (اِخ) تلفظ عربی گل(1) که در قدیم به کشور فرانسه و بلژیک و ایتالیای شمالی اطلاق میشد. رجوع به گل (اِخ) و اعلام المنجد شود.
(1) - Gaule.

غولیات.

[غُ] (اِخ) تلفظ ترکی نام اروپایی گلیاث(1) یعنی جالوت. رجوع به همین اسم و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Goliath.

غولیت.

(اِخ) فم الواد. شهری و بندری در تونس است و 5000 تن سکنه دارد. رجوع به گولت(1) و اعلام المنجد شود.
(1) - Goulette.

غولیدن.

[دَ] (مص) گریزانیدن. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). فراری دادن. شکست دادن. || تحریک به جنگ. (اشتینگاس). برآغالانیدن بر جنگ. (ناظم الاطباء). || تحریک کردن. کسی را به کاری واداشتن. (شعوری ج2 ورق 190 ب). || سرزنش کردن. گله کردن. فحش و ناسزا گفتن. (اشتینگاس). || رفع تشنگی کردن. (اشتینگاس) (ناظم الاطباء).

غولین.

(اِ) سبوی دهن فراخ. (برهان قاطع) (انجمن آرا). هنینگ گوید: به اشکال میتوان این کلمه را از سغدی: «غوزئک»(1) (ظرف) (دییانا(2) 277) مأخوذ دانست. در سغدی مسیحی غودی(3) وزنه است. با کلمه های غولک، غلک، و غله مقایسه شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). غولین که دودستی نیز گویند سبویی بود سرفراخ. (از فرهنگ اسدی). سبوی سرگشاده. (فرهنگ جهانگیری). سبوی درگشاده. (فرهنگ رشیدی). کوزهء بزرگ دهن فراخ :
سبوذ و ساغر(4) و آنین و غولین
حصیر و جای روب و خیم(5) و پالان.
طیان.
چون جو و کاه ز صحرا برداشت
باقی از خانه گروگان بستد
بیل و دلو و رسن و غولین را
با جوال و جل و پالان بستد.
کمال اسماعیل (از جهانگیری) (فرهنگ رشیدی).
|| کنایه از چشمی که در آن جحوظ باشد، چنین چشمی را به غول نیز مانند کنند :
غولی و فروهشته دو غولین به دو ابرو
پنهان شده اندر پس اطراف دو غولین.
عمارهء مروزی (از فرهنگ اسدی)(6).
(1) - Ghwdh'k.
(2) - Dhyana.
(3) - Ghwdy. (4) - شاید: سبو و ساغر.
(5) - شاید: خم.
(6) - این بیت را به کسائی نیز نسبت داده اند.

غولیوس.

[غُ] (اِخ) تلفظ عربی گلیوس(1). رجوع به گلیوس و اعلام المنجد شود.
(1) - Golius.

غولیه.

[لی یَ](1) (اِخ) فرقه ای از فرق میان حضرت عیسی و حضرت محمد (ص). (از فهرست ابن الندیم).
(1) - ضبط غین معلوم نیست.

غوماتا.

(اِخ) تلفظ عربی گوماتا. رجوع به گوماتا و اعلام المنجد شود.

غومرا.

[غُ مِ] (اِخ) تلفظ ترکی گمرا(1). رجوع به همین نام و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gomera.

غون.

[غَ] (ع اِ) میل. علاقه. خواست. تمایل. ج، اَغوان. (دزی ج2 ص232).

غون.

(پسوند) (مزید مؤخر امکنه)، چون: باغون، بلاساغون، زاغون، زرغون، مغون و لغون. صورتی از گاه و گون و قان و قون و جان و جون و خان و خون و کت و کده و کند و کنت است در آخر اسامی امکنه.

غوناییون.

[] (اِخ) تلفظ ترکی گنائیو(1). رجوع به گنائیو و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Les Gonaives.

غونتران.

[غُنْ ؟] (اِخ) تلفظ ترکی گنتران(1). رجوع به گنتران و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gontran.

غوندار.

[غُنْ] (اِخ) تلفظ عربی و ترکی گندار(1). رجوع به گندار و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gondar.

غوندبود.

[غُنْ بَ] (اِخ) تلفظ ترکی گندبود(1). رجوع به گونو و اعلام المنجد شود.
(1) - Gondebaud.

غوندمار.

[غُنْ] (اِخ) تلفظ ترکی گندمار(1). رجوع به همین نام و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Gondemar.

غونو.

[نُ] (اِخ) (شارل...) تلفظ عربی گونو(1). رجوع به گونوو اعلام المنجد شود.
(1) - Gounod.

غؤور.

[غُ ئو] (ع مص) فروشدن آفتاب. (منتهی الارب) غروب خورشید. (اقرب الموارد). || درآمدن در چیزی. (منتهی الارب). داخل شدن در چیزی. (از اقرب الموارد). || فروشدن چشم به مغاکی. (منتهی الارب). فرورفتن چشم در روی. (از اقرب الموارد) فرورفتگی چشم: غؤور العینین، من العیوب الخلیقة فی الفرس، و هو دخولها فی وجهه. (صبح الاعشی ج2 ص24). || به غور رسیدن و آمدن آنرا. (منتهی الارب). آمدن به غور یعنی نشیب. غَور. (از تاج العروس). || فروخوردن آب را. (منتهی الارب). جریان آب در زمین و فرورفتن آن. غَور. (از تاج العروس).

غؤور.

[غَ ئو] (ع ص) زیرزمینی. آنچه از زیر زمین جاری شود (رود). (دزی ج2 ص230).

غوهق.

[غَ هَ] (ع اِ) دیوانگی. (منتهی الارب). جنون. (اقرب الموارد). || زاغ سیاه. غراب. لغتی است در عوهق به عین مهمله. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غوی.

[غَ وَنْ / غَ وا] (ع مص) ناگوارد کردن شیر شتربچه را و هلاک شدن از آن. یا سیر نشدن از شیر مادر، یا لاغر گردیدن و قریب به هلاکت رسیدن. (منتهی الارب). || (ص) منفرد. تنها. یقال: بت غَویً و غویّاً و مُغویاً؛ یعنی شب بروز آوردم تنها و دژم. (از تاج العروس) (المنجد) (اقرب الموارد) (شرح قاموس فارسی و شرح قاموس ترکی)(1).
(1) - صاحب منتهی الارب آرد: «غوی بالفتح مقصوراً، تهی شکم و سیر ناشده. یقال: بت غوی؛ ای مخلیاً» ذیل غَویّ و مغوی نیز همین معنی را آورده و ظاهراً در ترجمه کلمهء «مخلی» دچار اشتباه شده است.

غوی.

[غَ وی ی](1) (ع ص) بیراه. (دهار) (مهذب الاسماء). گمراه. (غیاث اللغات) (منتهی الارب). ضالّ. پیرو خواهش نفس. (المنجد). گمره. ج، غویّون. (مهذب الاسماء) :
جز نیکویی پذیره نیاید ترا گذر
در رسم و خوی تو سخن دشمن غوی.
فرخی.
سخاوت تو و رای بلند و طالع و طبع
نه منقطع نه مخالف نه منکسف نه غوی.
منوچهری.
بر موسی پیمبر و بر یوشع بن نون
بهتان و زور بندی ای طاغی غوی.سوزنی.
شبروان راه حق را غول پندارد غوی.
سیف اسفرنگ.
گفت با لیلی خلیفه کاین تویی
کز تو شد مجنون پریشان و غوی.
مولوی (مثنوی).
تو نیایی در سر و خوش میروی
من همی آیم بسر در چون غوی.
مولوی (مثنوی).
|| منفرد و تنها. یقال: بت غویاً؛ ای مخلیاً. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بت غویاً؛ ای منفرداً. (المنجد). رجوع به غَویً شود(2).
(1) - فارسی زبانان غالباً به تخفیف استعمال کنند.
(2) - صاحب منتهی الارب «غوی» را بمعنی تهی شکم و سیرناشده آورده، و ظاهراً غلط است. رجوع به حاشیهء ماقبل شود.

غوی.

[غَ وی ی] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب). از نامهاست. (تاج العروس).

غویا.

[غُو] (اِخ) (فرنسیسکو د...) تلفظ عربی گویا(1). رجوع به گویا و اعلام المنجد شود.
(1) - Goya.

غویار.

(اِخ) تلفظ عربی گویار(1). رجوع به گویار و اعلام المنجد شود.
(1) - Guyard.

غویان.

(اِخ) غویانا. تلفظ عربی گویان(1). رجوع به گویان و اعلام المنجد شود.
(1) - Guyane.

غویانا.

(اِخ) رجوع به غویان (اِخ) شود.

غویانه.

[نَ] (اِخ) تلفظ ترکی گویان(1). رجوع به همین اسم و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Guyane.

غویث.

[غَ] (ع اِ) شدت عَدْو. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). سخت دویدن. (از شرح قاموس ترکی). تیزروی و شدت دو. (ناظم الاطباء). || آنچه بدان به فریاد مضطر رسند از طعام و دلیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

غویدین.

[] (اِخ) قریه ای است در «نسف»، و بجای یاء، باء نیز روایت کرده اند. (از تاج العروس). رجوع به غوبدین شود.

غویدینی.

[] (اِخ) احمدبن عمران بن موسی بن جبیر غویدینی، و غوبدینی به باء نیز آمده است. (از تاج العروس). رجوع به غوبدینی (احمدبن عمران) شود.

غویر.

[غُ وَ] (ع اِ مصغر) مصغر غار یعنی سمج خرد و کوچک. (ناظم الاطباء). مصغر غار. «زباء» گفته است: عسی الغویر ابؤساً. رجوع به منتهی الارب و معجم البلدان و غار و غویر (اِخ، نام جایی بر فرات) شود. || مصغر غَور بمعنی زمین نشیب. (از معجم البلدان). رجوع به غَور شود.

غویر.

[غُ وَ] (اِخ) آبی است مر بنی کلب را. (منتهی الارب). آبی است متعلق به «کلب» که در زمین سماوه میان عراق و شام قرار دارد، و بقولی آبی است میان عقبه و قاع در راه مکه که در آن برکه ای و قبه هایی است متعلق به ام جعفر، و به زبیدیه معروف است. (از معجم البلدان). رجوع به منتهی الارب شود.

غویر.

[غُ وَ] (اِخ) نام جایی است در شعر هذیل، به عین مهمله نیز گفته اند. عبدمناف بن ربع هذلی گوید :
أَلا أَبلغ بنی ظفر رسو
و ریب الدهر یحدث کل حین
أَحقاً أَنکم لما قتلتم
ندامای الکرام هجرتمونی؟
فان لدی التناضب من غویر
أَباعمرو یخر علی الجبین.
(از معجم البلدان).

غویر.

[غُ وَ] (اِخ) نام جایی است بر فرات. (از معجم البلدان). از این است مثل: عسی الغویر ابؤساً؛ یعنی غویر بلای جانکاه گشت. در حق چیزی گویند که از آن بدی و سختی متصور گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). یاقوت از قول ابی علی وشانی آرد: کأنه قال: عسی الغویر مهلکاً؛ یعنی شاید غویر هلاک کننده است. و ابؤساً حال است. و غویر وادیی است. و ابن خشاب گوید: غویر مصغر غار، و اَبؤُس جمع بأس است، و معنی آن است که «زباء» پناهگاهی داشت و هنگام خطر بدان پناهنده میشد. چون در داستان «قصیر» بدانجا رفت ترسید و گفت: عسی الغویر ابؤسا؛ یعنی شاید این غار کوچک مهلک باشد. اما در این عبارت شذوذ است، زیرا خبر «عسی» اسم آمده، و می بایست گفته شود: عسی الغویر أن یهلک، یا نظیر آن، لیکن وی (زباء) در مورد مثل گفته است و مثل غالباً در اصل خود میماند. (از معجم البلدان). رجوع به العقد الفرید ج3 ص59 شود.

غویرا.

[غُ وَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان ده تازیان بخش مشیز شهرستان سیرجان که در 45هزارگزی خاور مشیز، سر راه فرعی ده تازیان به بهرامجرد واقع است و 18 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غویری.

[غُ وَ] (اِخ) ابوالحسین. شاعر عرب و از خاصان صاحب بن عباد بود. اشعاری بسیار سروده است و شعر او چندان مطبوع نیست. رجوع به یتیمة الدهر ثعالبی ج3 ص161 شود.

غویشات.

[غُ وَ] (ع اِ) نوعی بازوبند و النگو. (دزی ج2 ص231).

غویشه.

[غَ شَ / شِ] (اِ) به معنی غوشنه. (برهان قاطع) (آنندراج). نوعی از کماة و بقولی نوعی از سماروغ. (از برهان قاطع). غوشه. غوشنه. رجوع به غوشنه شود.

غویق.

[غَ] (ع اِ) آواز هر چیز. به عین مهمله بهتر است. (از متن اللغة).

غویل.

[غُ وَ] (ع اِ مصغر) مصغر غول. (از معجم البلدان). رجوع به غول شود.

غویل.

[غُ وَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

غویله.

[غُ وِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان میربچه رامهرمز شهرستان اهواز که در 8هزارگزی باختری رامهرمز و 8هزارگزی جنوب شوسهء رامهرمز به هفتگل واقع است. دشت و گرمسیر است. سکنهء آن 150 تن است که فارسی زبانند. آب آن از چشمهء غویله تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آن از طایفهء آل ابوخمیس اند. این آبادی از محلهای بند شیخ منصور، بند محسن و بند عبدالله تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غویله.

[غُ وِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بلوک شاخه و بند بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 36هزارگزی خاوری اهواز و 7هزارگزی جنوب فرعی رامهرمز به اهواز واقع است. دشت و گرمسیر است. سکنهء آن 280 تن است که به فارسی و عربی تکلم می کنند. آب آن از رودخانهء کوپال است. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آن از طایفهء کعبی شادگان اند و به قشلاق میروند. این آبادی امامزاده ای به نام سیدطعمه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غویة.

[غَ وی یَ] (ع ص) تأنیث غَویّ. ج، غَویّات. رجوع به غَویّ شود.

غویه.

[یَ / یِ] (اِ) چوبی که با آن روغن میکشند. چوب روغن کشی. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 192 الف) (اشتینگاس). شیرزنه. چوب شیرزنه. (ناظم الاطباء). با غن و غنگ مقایسه شود. || لولهء خمیده که بدان مایعی را از ظرفی به ظرف دیگر ریزند و به فرانسه سیفون گویند. || درنا. کلنگ (مرغ). (ناظم الاطباء).

غویه.

[غَ وی یَ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب) (تاج العروس).

غویة بن سلمی.

[غُ وَیْ یَ تُ نُ سُ](اِخ) ابن ربیعة.(1) وی از بنی ثعلبة بن ذؤیب، و شاعر دورهء جاهلیت بود. رجوع به المعرب جوالیقی ص293 حاشیهء 8 شود.
(1) - در تاج العروس و منتهی الارب آمده: غویة، از اعلام است.

غویه زدن.

[یَ / یِ زَ دَ] (مص مرکب)مسکه برآوردن. (ناظم الاطباء). روغن گرفتن. بیرون آوردن روغن بوسیلهء غویه یعنی چوب روغنکشی. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 190 ب) (اشتینگاس). رجوع به غویه شود.

غهب.

[غَ هَ] (ع مص) غافل شدن. (تاج المصادر بیهقی). بیخبر شدن و فراموش کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). غفلت از چیزی و فراموش کردن آن را. (از اقرب الموارد). || بی آگاهی. (منتهی الارب) (آنندراج). غفلت بی تعمد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و منه الحدیث: سئل عطاء عن رجل اصاب صیداً غهباً، قال: علیه الجزاء؛ ای غفلة من غیر تعمد. (منتهی الارب). اصاب صیداً غهباً؛ یعنی بشکاری رسید از روی غفلت و بدون تعمد. (از اقرب الموارد)

غهباء .

[غِ هِبْ با] (ع اِ) اول جوانی. رجوع به غِهِبّی شود.

غهبی.

[غِ هِبْ با] (ع اِ) غِهِبّاء. اول جوانی. لغتی است در عِهِبّی بعین مهمله. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غهق.

[غَ هِ] (ع ص) شتر دراز. (منتهی الارب) (آنندراج). الطویل من الابل. (اقرب الموارد). با غَیهَق بمعنی شتر دراز و جز آن، مقایسه شود.

غی.

[غَی ی] (ع مص) بیراه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (دهار) (مجمل اللغة). بیراهی. (مهذب الاسماء). گمراه گشتن. (منتهی الارب). قوله تعالی :فسوف یلقون غیاً (قرآن 19/59)؛ یعنی آنان البته به گمراهی و ناامیدی یا به کیفر و عذاب میرسند. یا «غی» وادیی در جهنم است. (از ناظم الاطباء) (تاج العروس). گمراه شدن. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). گمراهی. (غیاث اللغات). منهمک شدن در جهل و نادانی. (ناظم الاطباء). گمراهی، و افتادن در نادانی و آن خلاف رشد است. (از اقرب الموارد). ضلال. ضلالت. غوایت. (مجمل اللغة) :
چند کوبی آهن سردی ز غی
دردمیدن در قفس هین تا به کی.
مولوی (مثنوی).
گشت قاضی طیره، صوفی گفت هی
حکم تو عدل است لاشک نیست غی.
مولوی (مثنوی).
حوت اگرچه کشتی غی بشکند
دوست را چون ثور کشتی میکند.
مولوی (مثنوی).
|| فساد. (دهار) (مجمل اللغة). خلل و فساد. (دزی ج2 ص232). نابراهی و نابسامانی. || هلاک. (اقرب الموارد). نابودی و فنا. || نومید شدن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). || گمراه کردن. اضلال. (از اقرب الموارد) (از المنجد) : و با آن سرگشتگان روز برگشته که با غی و اضلال او متوجه شقاوت و خسارت میشدند... (جهانگشای جوینی).

غی.

[غَی ی] (اِخ) نام رودی است در دوزخ نعوذ باللّه. (مهذب الاسماء). نام وادیی است در دوزخ. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل). وادیی است در دوزخ یا جویی است در آن. (از منتهی الارب) (تاج العروس) :فسوف یلقون غیاً. (قرآن 19/59). رجوع به معنی اول غی شود.

غیاب.

(ع مص) درآمدن چیزی در چیزی. (منتهی الارب). فروشدن چیزی در چیزی و ناپدید گردیدن. غِیاب. || (اِ) قبر. گور. غَیابة. (از اقرب الموارد). || غیاب درخت یا غَیّاب آن، یعنی ریشه های آن. (از اقرب الموارد).

غیاب.

[غِ] (ع مص) غایب شدن. (تاج المصادر بیهقی). ناپدیدشدن. (منتهی الارب) (آنندراج). دور شدن و جدا شدن. (اقرب الموارد). ضد حضور. مقابل حضور.
- در غیاب کسی؛ پشت سر او. در قفای او. سپس او.
- غیاباً؛ در غیاب. در قفا. در نهانی. در عدم حضور. در غیبت.
|| فروشدن آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج). غروب آفتاب. || پوشیده و پنهان ماندن چیزی از کسی. (از اقرب الموارد). || درآمدن چیزی در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). فرورفتن چیزی در چیزی و ناپدید شدن آن. (از اقرب الموارد). غَیاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مسافرت. سفر کردن. (از اقرب الموارد).

غیاب.

(ع اِ) جِ غَیب. (منتهی الارب). جِ غَیب، بمعنی پیه رقیق. (از اقرب الموارد). رجوع به غَیب شود.

غیاب.

[غَیْ یا] (ع ص) بسیار ناپدیدشونده. بسیار غائب شونده. مبالغهء غائب. (از اقرب الموارد) (المنجد). || (اِ) غیاب الشجر؛ ریشه های درخت. غیاب بتخفیف یاء نیز به همین معنی است. (از اقرب الموارد) (از المنجد). رجوع به غَیاب شود.

غیاب.

[غُیْ یا] (ع ص، اِ) جِ غائب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به غائب شود.

غیابات.

[غَ] (ع اِ) جِ غَیابة. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). رجوع به غَیابة شود.

غیابت.

[غَ بَ] (ع اِ) تک چاه و تاریکی. این کلمه را در عربی با تاء مربوطه نویسند، ولی در رسم الخط قرآن کریم به تاء کشیده آمده است : و أجمعوا أن یجعلوه فی غیابت الجب (قرآن 12/15)؛ و در دل کردند که او را [ یوسف را ] در کنج چاه کنند. (تفسیر کشف الاسرار ج5 ص14). رجوع به غَیابة شود.

غیابة.

[بَ] (ع مص) درآمدن چیزی در چیزی. (منتهی الارب). فروشدن چیزی در چیزی و ناپدید گردیدن. (از اقرب الموارد). غَیاب. غِیاب. غیبت. غُیوبَت. (اقرب الموارد).

غیابة.

[غَ بَ] (ع اِ) تک چاه و وادی. (منتهی الارب). کنج چاه. (تفسیر کشف الاسرار ج5 ص14). تاریکی. (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل) (مهذب الاسماء). ج، غیابات. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). عمق و تک چاه و غیره. (آنندراج) (غیاث اللغات). قعر چاه و دره. (از اقرب الموارد) : و أجمعوا أَن یجعلوه فی غیابت الجب. (قرآن 12/15).رجوع به غَیابَت شود. || وقعنا فی غیابة؛ یعنی در زمین پست و گودال افتادیم. || آنچه بپوشد ترا از چیزی. غیابة کل شی ء؛ ما یسترک منه. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد)(1). آنچه ترا از دیدن یا درک چیزی بازدارد. || قبر. گور. غَیاب. (از اقرب الموارد)(2).
(1) - در غیاث اللغات و آنندراج آمده: آنچه بپوشد چیزی را، و این معنی ظاهراً نادرست است و ترجمهء ناقصی است از عبارت: ما یسترک منه.
(2) - در غیاث اللغات و آنندراج غیابة بمعنی غائب شدن نیز آمده است، ولی به این معنی بکسر اول است.

غیابی.

(ص نسبی) مقابل حضوری. منسوب غیاب. آنچه در غیاب کسی گویند یا کنند. رجوع به غِیاب شود.
- حکم غیابی؛ (اصطلاح حقوق) حکمی است که دربارهء یکی از اصحاب دعوی که در جلسهء دادرسی حاضر نشده و لایحه نفرستاده و حضور خود را ساقط نکرده باشد صادر شود(1). رجوع به حکم شود.
(1) - Jugement par defaut.

غیاث.

(ع اِ) فریادرس. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات) (آنندراج). چیزی که بدان مخلصی یابند. (غیاث اللغات) (آنندراج). آنچه خدای ترا بدان پناه دهد. (از اقرب الموارد). اصل آن غواث بوده است و او را به یاء قلب کرده اند. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). غَوث. ثِمال :
ایا غیاث ضعیفان و غیث درویشان
به باغ مدح تو بر شاخ معرفت بارم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص287).
غیاث ملت اقضی القضاة عزالدین
که بحر دستش زرین بخار میسازد.خاقانی.
یا غیاثی عند کل کربة
یا معاذی عند کل شهوة.
مولوی (مثنوی).
|| (اِمص) فریادرسی. (منتهی الارب). اغاثه. (متن اللغة). || فریادخواهی. (منتهی الارب). پناه و یاری خواستن. اسم مصدر است. (از متن اللغة).

غیاث.

(اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. فریادرس بندگان. (مهذب الاسماء). غیاث المستغیثین نیز گویند.

غیاث.

(اِخ) جدی جاهلی است، و بنی غیاث بطنی از جذام اند از قحطانیه. مساکن آنان در حوف، واقع در مصر بوده است. (از اعلام زرکلی چ 1346 ه . ق. ج2 ص761).

غیاث.

(اِخ) قریه ای است در نیم فرسنگی مغرب شهر داراب. (فارسنامهء ناصری).

غیاث.

(اِخ) ابن ابراهیم تمیمی کوفی. از رواة حدیث و تابعی است. رجوع به ذکر اخبار اصبهان ج2 ص150 شود. سیوطی در تاریخ الخلفاء گوید: غیاث بن ابراهیم یکی از ده محدث بود که پیش مهدی بن منصور (سومین خلیفهء عباسی) آمد. رجوع به تاریخ الخلفاء ص182 شود.

غیاث.

(اِخ) ابن ابراهیم نخعی. محدث است ضعیف. (منتهی الارب). محدثی متروک است. (از تاج العروس).

غیاث.

(اِخ) ابن ابی شیبة حبرانی. شیخی است از برای بشربن اسماعیل. (از تاج العروس).

غیاث.

(اِخ) ابن المسیر. رجوع به غیاث بن مسیر شود.

غیاث.

(اِخ) ابن جعفر. وی مستملی ابن عینیه بود. (از تاج العروس).

غیاث.

(اِخ) ابن حَکَم. شیخی است از برای حرمی بن حفص. (از تاج العروس).

غیاث.

(اِخ) ابن عبدالحمید. محدث است و از مطر وراق روایت کند. (از تاج العروس).

غیاث.

(اِخ) ابن غوث بن الصلت بن طارقة بن عمرو. ملقب به اخطل و مکنی به ابومالک. رجوع به اخطل غیاث بن غوث و اعلام زرکلی ج2 ص761، روضات الجنات ص520، اسماء المؤلفین و فهرست عقدالفرید شود.

غیاث.

(اِخ) ابن فارس بن ابی جود. وی مقری بود و به سال 605 ه . ق. درگذشته است. (از تاج العروس).

غیاث.

(اِخ) ابن مثنی قشیری، مکنی به ابوالمثنی. تابعی است و از بهزبن حکیم روایت کند.

غیاث.

(اِخ) ابن محمد بن احمدبن محمد بن غیاث عقیلی. از ابن ریدة حدیث شنید. (از تاج العروس).

غیاث.

(اِخ) ابن محمد بن غیاث. محدث است و از ابومسلم کجی روایت دارد. (از تاج العروس). شاید همان غیاث بن محمد بن غیاث معدل باشد که در مادهء بعدی آمده است.

غیاث.

(اِخ) ابن محمد بن غیاث معدل، مکنی به ابومحمد. وی کثیرالحدیث و فقیهی پرهیزگار بود. رجوع به ذکر اخبار اصبهان ج2 ص150 شود.

غیاث.

(اِخ) ابن مُسَیَّر اسدی. متوفی150 ه . ق. مرد شجاعی از ذوی الطموح بود. در اندلس بر عبدالرحمن اموی خروج کرد، و به دست عمال عبدالرحمن کشته شد، و سر او را به قرطبه فرستادند. (از اعلام زرکلی ج2 ص762).

غیاث.

(اِخ) ابن مقیم سلمی کوفی، مکنی به ابومنصور. رجوع به ابومنصور حافظ غیاث شود.

غیاث.

(اِخ) ابن نعمان. محدث است و از علی روایت کند. (از تاج العروس).

غیاث.

(اِخ) ابن هیاب بن غیاث انطاکی. محدث است و از ابن رفاعهء فرضی روایت دارد. (از تاج العروس).

غیاث.

(اِخ) ادیب. منشی و مترجم دارالترجمهء خاصه بود، او رسالهء اوزان و مقادیر مقریزی را از عربی به فارسی در سال 1301 ه . ق. ترجمه کرده است.

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین که در 3هزارگزی شمال قزوین قرار دارد. دامنه و معتدل است. سکنهء آن 79 تن است که به فارسی و ترکی سخن میگویند. آب آن از قنات و رودخانه تأمین میشود و بازار دارد. محصول آن غلات و عدس. شغل اهالی زراعت است. راه نیمه شوسهء ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان قشلاق بزرگ بخش گرمسار شهرستان دماوند که در 5هزارگزی باختر گرمسار و 4هزارگزی ایستگاه گرمسار قرار دارد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 79 تن است که به زبانهای فارسی و ترکی الیکائی سخن میگویند. آب آن از حبله رود است. محصول آن غلات، پنبه، بنشن و لبنیات است. شغل اهالی زراعت، گله داری، قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. تپه ای به نام غول دارد که در قدیم آبادی بوده است. ساکنان آن از ایل الیکائی و اصانلو هستند. برخی از آنان در تابستان به ییلاق دماوند میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام سوخته بخش ورامین شهرستان تهران که در 12هزارگزی شمال خاوری ورامین و یک هزارگزی راه شوسهء ورامین به شریف آباد قرار دارد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 154 تن است که فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی کاری و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق جلیل آباد ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان فراهان پایین بخش فرمهین شهرستان اراک که در 11هزارگزی جنوب باختری فرمهین و 6هزارگزی راه مالرو عمومی قرار دارد. جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 927 تن است که فارسی زبانند. آب آن از قنات است. محصول آن غلات، بنشن، میوه و لبنیات است. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه بافی است. راه مالرو دارد و از آهنگران اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد که در 19هزارگزی جنوب خاوری هشجین و 41هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه قرار دارد. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 55 تن است که ترک زبانند. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان قراتورهء بخش دیواندرهء شهرستان سنندج که در 20هزارگزی خاور دیواندره، کنار رودخانهء قزل اوزن قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 160 تن است که کردزبانند. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء شهرستان ملایر که در 15هزارگزی باختری شهر ملایر و 6هزارگزی شمال راه شوسهء ملایر به همدان قرار دارد. جلگه و معتدل است. 56 تن سکنه دارد که بزبانهای ترکی و فارسی سخن میگویند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا قالیبافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 51هزارگزی شمال باختری نورآباد، و 24هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه قرار دارد. دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 210 تن است که به لکی و فارسی سخن میگویند. آب آن از چشمه هاست. محصول آن غلات، لبنیات و پشم است. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان آنجا سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد. ساکنان آن از طایفهء شاهوند هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فسا که در 12هزارگزی جنوب خاوری فسا و 500گزی راه شوسهء جهرم به فسا قرار دارد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 775 تن است که فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و قالیبافی است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز که در 78هزارگزی جنوب خاوری زرقان و 7هزارگزی راه فرعی خرامه به سهل آباد خیر قرار دارد. آب آن از رود کر تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج. شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان خفرک بخش زرقان شهرستان شیراز که در 52هزارگزی شمال خاوری زرقان و 2هزارگزی راه فرعی خفرک به تخت طاووس قرار دارد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 70 تن است که فارسی زبانند. آب آن از رودخانهء سیوند و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

غیاث آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان ابراهیم آباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان که در 12هزارگزی جنوب سعیدآباد، سر راه فرعی بافت به سیرجان واقع است. و 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غیاث آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان که در 36هزارگزی شمال کرمان و 3هزارگزی خاور راه فرعی چترود به کرمان واقع است. 10 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غیاث آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان که در 48هزارگزی شمال خاوری زرند و 8هزارگزی خاور راه مالرو زرند به داور (ظ: داورانوئیه) واقع است. 6 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غیاث آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان که در 40هزارگزی شمال باختری رفسنجان، کنار راه مالرو رفسنجان به بافق واقع است. پنج خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه که در 32هزارگزی شمال باختری رود و یکهزارگزی باختر راه شوسهء عمومی تربت به سلامی واقع است. دشت و گرمسیر است. سکنهء آن 270 تن است که فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه و زیره است. شغل اهالی زراعت، گله داری، قالیچه و کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غیاث آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 14هزارگزی خاور مشهد و یکهزارگزی شمال کشف رود واقع است. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 206 تن است که فارسی زبانند. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غیاثا.

(اِخ) (میر...) رجوع به غیاث الدین ابرقوهی و تذکرهء نصرآبادی ص302 شود.

غیاثای حلوائی.

[یِ حَلْ] (اِخ) رجوع به غیاث حلوائی و تذکرهء نصرآبادی ص238 شود.

غیاث ابرقوهی.

[ثِ اَ بَ] (اِخ) رجوع به غیاث الدین ابرقوهی شود.

غیاث استرآبادی.

[ثِ اِ تَ / تِ] (اِخ)(مولانا...) از مردم استرآباد بود و در همین ولایت با صادقی کتابدار صاحب مجمع الخواص مصاحبت داشت. این ابیات از اوست:
خونین کفن به عرصهء محشر مرو غیاث
تا از تو خجلتی نبود قاتل ترا
نامت ز رشک پیش کسی چون نمیبرم
آیا سراغ از که کنم منزل ترا؟
*
شرمسارم ز رفیق شب هجران تا کی
او گریبان مرا دوزد و من پاره کنم.
مضمون بیت اخیر از مولانا شریف تبریزی است که گوید :
همنشین چاک گریبان مرا هرچند دوخت
از نظر نارفته بازم چاک در دامان رسید.
ظاهراً صاحب نتایج الافکار وی را با غیاث الدین محمد بزمی اشتباه کرده است. رجوع به مجمع الخواص ص250، نتایج الافکار ص102 و الذریعه ذیل «دیوان غیاث الاسترآبادی» شود.

غیاث اصفهانی.

[ثِ اِ فَ] (اِخ) رجوع به منصف و خیال شود.

غیاث الاسلام و المسلمین.

[ثُلْ اِ وَلْ مُ لِ] (ع اِ مرکب) لقبی بود که به پادشاهان و امرا میدادند. رجوع به سندبادنامه ص8 و گلستان سعدی (دیباچه) شود.

غیاث الامه.

[ثُلْ اُمْ مَ] (اِخ) لقب خره فیروزبن خسرو. رجوع به خره فیروزبن فناخسرو و آثارالباقیه ص134 شود.

غیاث الدولة و الدین.

[ثُدْ دَ لَ تِ وَدْ دی] (اِخ) لقب بعض سلجوقیان از ملوک بنگال که بر سکه های آنان نقش شده است. (از النقود العربیة ص132).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) لقب بهاءالدوله ابونصر از آل بویه که بر سکه های او نقش شده است. (از النقود العربیة ص132).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (... ابرقوهی) رجوع به غیاث الدین ابرقوهی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (میر...) یا (سید...) از سادات و نقبای مشهد بود حسب و نسب عالی داشت. مطایبه و هزل به شعر او غالب بود و بسبب زردی بشرهء وی او را سید شرقه نیز می گفتند. این مطلع از اوست:
دمی از دست دنیا وانرستم
بیا ساقی که یکدم می پرستم.
میر محمود تربتی او را هجو کرد و بیت زیر از همان هجو است :
میمون جمال ازرق نحس دنی دون
رذل کریه منظر کم کاسهء زبون.
(از مجالس النفائس ص96 و 272).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) از فرقهء حروفیه است. او راست: «استوانامه» مثنویی به زبان فارسی که راجع به حکایت رفتن اسکندر در پی آب حیات است. تألیف یا تحریر کتاب به سال 970 ه . ق. است. (از تاریخ ادبیات ایران از سعدی تا جامی تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ص403). رجوع به همین کتاب شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) حاکم کرمان از جانب شاهرخ پسر امیر تیمور گورکان. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص593 و 606 و 618 و 620 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 38هزارگزی جنوب خاوری بیرجند قرار دارد. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 36 تن است که فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابراهیم (اول) ابن سلیمان. سومین حکمران از اسفندیاریان. او در حدود سال 740 ه . ق. به حکومت رسید. رجوع به معجم الانساب زامباور ج2 ص224 و 225 و اسفندیاربک در این لغت نامه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابرقوهی. از شاعران یزد بود. آیتی در آتشکدهء یزدان گوید: شرح حال او در دست نیست، ولی اشعاری از او آورده است. نصرآبادی در تذکرهء خود او را میر غیاثا ابن میرزا هادی برادر میر برهان ابرقوهی ذکر کرده است، و گوید: وی و پدر و عموی او همه شاعر و از بزرگان ابرقوه بودند. صاحب صبح گلشن (ص300) وی را غیاث الدین آورده، گوید: او برادرزادهء میر برهان ابرقوهی است - انتهی. غیاث در اوایل جوانی در ابرقوه درگذشت و این اشعار از اوست:
خموشی شب هجران ز بیوفایی نیست
که ناله را به لبم قوت رسایی نیست
دل شکستهء ما را شراب کرده علاج
شکست توبهء من کم ز مومیایی نیست.
و نیز گوید:
جام می از توبه ام تکلیف استغفار کرد
خندهء مینا ز خواب غفلتم بیدار کرد.
همچنین گوید:
در سرم باز آتشی از عشق آن دلبر گرفت
باز عشقش گرمی دیرینه را از سر گرفت.
رجوع به تذکرهء نصرآبادی صص 301-302 و الذریعه ذیل «دیوان غیاث ابرقوهی» شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن اسکندر. معروف به اعظم شاه از ملوک بنگاله. وی بسال 771 ه . ق. بر سکندرشاه اول شورید، و در سال 792 ه . ق. بر تخت نشست. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص427). در کتاب تاریخ ادبیات ایران «از سعدی تا جامی» تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت چنین آمده: شبلی نعمانی حکایت میکند که سلطان غیاث الدین بن سلطان اسکندر بنگالی با حافظ ارسال و مرسولی داشت و شاعر را برای او غزلی است معروف که این ابیات از آن است:
ساقی حدیث سرو و گل و لاله میرود
وین بحث با ثلاثهء غساله میرود
شکرشکن شوند همه طوطیان هند
زین قند پارسی که به بنگاله میرود
حافظ ز شوق مجلس سلطان غیاث دین
غافل مشو که کار تو از ناله میرود.
و به قولی ممدوح حافظ در این غزل محمودشاه بهمنی (780 - 799 ه . ق.) است. رجوع به تاریخ ادبیات ایران «از سعدی تا جامی» تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ص312 و حاشیهء آن و تاریخ الخلفاء سیوطی ص338 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن حمیدالدین. رجوع به خواندمیر و غیاث الدین همام الدین شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (ملک...) ابن رکن الدین، یا فخرالدین(1). چهارمین از ملوک کرت. وی پس از ملک فخرالدین و قتل محمد بن سام به فرمان اولجایتو حکومت هرات و اسفزار و فراه و سیستان و غور و غرجستان را یافت، ولی کمی بعد با برادرش علاءالدین اختلاف پیدا کرد و به حمایت اولجایتو به اردو رفت. خدابنده وی را محترم داشت و در سال 707 ه . ق. به هرات برگرداند، و او در مراجعت غور و خیسار و اسفزار را نیز تحت امر خود درآورد. امرای خراسان که از بسط قدرت او خشنود نبودند او را پیش خدابنده به سرکشی متهم ساختند و ایلخان او را به اردو خواست و تا سال 715 ه . ق. رخصت مراجعت به هرات نداد، و چون به هرات برگشت با طایفهء نیکودری و سایر مخالفان به جنگ پرداخت و چند قلعه از قلاع خراسان و سیستان را فتح کرد. پس از آن در سال 721 ه . ق. پسر خود ملک شمس الدین محمد را در هرات گذاشته به زیارت مکه رفت. و همین ملک غیاث الدین است که امیر چوپان را که به وی پناهنده شده بود کشت، و در 728 ه . ق. به دربار ابوسعید آمد ولی به علت نفوذ بغداد خاتون چندان مورد التفات واقع نشده به هرات برگشت، و سال بعد یعنی 729 ه . ق. مرد. امیر حسینی از شعرا و عرفای معروف از معاصران ملک غیاث الدین بود. (از تاریخ مغول چ 2 صص377 - 379). و رجوع به معجم الانساب زامباور ج2 ص382 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - در معجم الانساب زامباور «رکن الدین» و در تاریخ مغول تألیف عباس اقبال «فخرالدین» آمده است.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن رکن الدین سلیمان. رجوع به غیاث الدین کیخسرو ثالث شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن طاوس، رجوع به غیاث الدین عبدالکریم شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن طیب شاه. یازدهمین از ملوک شبانکارهء فارس (بنی فضلویه). وی به سال 688 ه . ق. بحکومت رسید، و با برادرش نظام الدین اسماً حکومت میکردند. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص352).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن فخرالدین. رجوع به غیاث الدین ابن رکن الدین شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن کمال الدین بن قوام الدین. از سادات مرعشی بود. وی به سال 873 ه . ق. از حسن بیک فرمان حکومت مازندران را یافت، ولی معلوم نیست که او در ساری به نام حاکم مازندران مستقر شده باشد. (از مازندران و استرآباد تألیف رابینو چ بنگاه ترجمه و نشر کتاب صص189 - 190).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن محمد، یا غیاث الدین پیرشاه. رجوع به غیاث الدین پیرشاه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن محمد بن حسن کانکو بهمنی(1). ششمین از ملوک بهمنی (شاهان کلبرگه)(2) که در دکن واقع در جنوب هندوستان تأسیس شده بود. او پس از مرگ پدرش به سال 799 ه . ق. در سن 7سالگی بر تخت نشست، ولی پس از دو ماه وزیرش «لالچین» او را خلع کرد و پس از کور کردن، وی را در قلعه ای زندانی نمود و عموی او شمس الدین را بجای او نشانید. (از قاموس الاعلام ترکی و معجم الانساب ج2 صص437 - 438). رجوع به معجم الانساب شود.
(1) - در قاموس الاعلام ترکی، غیاث الدین پسر بزرگ سلطان محمود شاه اول ضبط شده است، و بنظر میرسد که صاحب قاموس الاعلام او را با غیاث شاه بن محمودشاه خلجی اشتباه کرده است. رجوع به معجم الانساب ج2 ص431 شود.
(2) - در معجم الانساب کلبرکه ضبط شده است و متن از طبقات سلاطین اسلام است.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن محمودبن ملکشاه رجوع به غیاث الدین محمد بن محمودبن ملکشاه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن محمودشاه پنجمین از ملوک خلجی مالوه. رجوع به غیاث شاه بن محمود، قاموس الاعلام ترکی و معجم الانساب زامباور ص431 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (ملک...) ابن معزالدین. رجوع به غیاث الدین پیرعلی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن ملک صالح بن ملک کامل بن ملک عادل سیف الدین محمد بن نجم الدین ایوب. ملقب به ملک معظم. از ملوک ایوبی مصر بود. به سال 647 ه . ق. پس از مرگ پدرش ملک صالح به پادشاهی رسید و به سال 648 با کافران فرنگ جنگید و بر ایشان پیروز گردید، و سرانجام به دست غلامان پدرش ملک صالح کشته شد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص597 و ج3 ص251). رجوع به همین کتاب صفحات مذکور شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن ملوک. یکی از شارحان «شذورالذهب فی الاکسیر» تألیف علی بن موسی حکیم اندلسی متوفی به سال 500 ه . ق. است. (از کشف الظنون ذیل شذورالذهب).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابن همام الدین. ملقب به خواندمیر. رجوع به خواندمیر شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ابوالفتح. رجوع به غیاث الدین غوری محمد بن سام شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) احمدبن اویس. معروف بسلطان احمد و ملقب به غیاث الدین. چهارمین از آل جلایر یا ایلکانیان. رجوع به احمدبن اویس در همین لغت نامه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) اعظم شاه. رجوع به غیاث الدین بن اسکندر شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (سید...) افضل بن سیدحسن. از علما و فقهای عصر سلطان حسین میرزا. وی سالها منصب شیخ الاسلامی و قضای شهر مشهد را داشت. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص334).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (سلطان...) براق خان. پادشاه اولوس جغتای (متوفی بسال 668 ه . ق.). وی پادشاهی ستمکار و شجاع و متهور بود. به سال 663 ه . ق. «جلایربای» را امیرالامراء خود کرد. در اوایل سلطنت میان او و شاهزاده قیدو دو بار جنگ اتفاق افتاد و سرانجام با همدیگر صلح کردند. وی به قصد خراسان و عراق و آذربایجان با آباقاخان قائم مقام هلاکوخان جنگ کرد و شکست یافت. مدت سلطنت وی 6 سال بود. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص83). و رجوع به همین کتاب و تاریخ مغول تألیف عباس اقبال ص203 و صص205 - 207 و 210 و 369 و 445 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) بلبن یا بلبان. ملقب به الغ خان یکی از سلاطین دهلی بود. وی در آغاز از مردان سلطان التتمش بود و پس از آن داماد او گردید. در هنگام حکومت ناصرالدین محمود پسر سلطان التتمش وزارت او را بر عهده داشت، و پس از مرگ ناصرالدین، به سال 664 ه . ق. حکومت را به دست گرفت و مدت 20 سال حکمرانی کرد و سرانجام به سال 685 ه . ق. در سن 80سالگی درگذشت و معزالدین کیقبادبن بغراخان نوادهء وی جانشین او شد. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به معجم الانساب زامباور ج2 ص626 (حاشیه)، تاریخ مغول چ 1 ص530 و فهرست مقالات فارسی تألیف ایرج افشار ص538 شمارهء 3585 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) بهادر. از خاندان بلبن (بلبان) و سلطان دهلی بود و بسال 723 ه . ق. حکومت بنگاله (تمام بنگاله) را داشت. رجوع به معجم الانساب زامباور ج2 ص427 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) بهادر بوراشاه. حاکم بنگالهء شرقی. وی از خاندان بلبن (بلبان) سلطان دهلی بود و به سال 718 ه . ق. و بار دیگر به سال 725 ه . ق. با بهرام به حکومت رسید. رجوع به معجم الانساب زامباور ج2 ص427 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) بهادرشاه (خضر)بن محمد. از ملوک بنگاله. به سال 962 ه . ق. به سلطنت رسید. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص428).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) بهمنی. رجوع به غیاث الدین بن محمد بن حسن کانکو بهمنی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) پوربی. وی سلطان غیاث الدین بن اسکندر از شاهان پوربی (والیان بنگاله و حوالی آن را پوربیه میخواندند) بود. رجوع به غیاث الدین اسکندر و قاموس الاعلام ترکی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) پیراحمد خوافی. وزیر شاهرخ میرزا (820 ه . ق.). رجوع به پیراحمد خوافی در همین لغت نامه، حبیب السیر چ خیام ج3 ص554 و 601 و ج4 ص2 و3 و 12 و 20 و 40 و 41 و روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج1 ص218 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (سلطان...) پیرشاه. هشتمین از خوارزمشاهان بود. وی بعد از هلاک پدرش سلطان محمد خوارزمشاه، به کرمان که قلمرو او در ایام حیات خوارزمشاه بود آمد و چون کوتوال قلعهء گواشیر او را بدانجا راه نداد، غیاث الدین به عراق آمده لشکریان متفرق پدر و اعیان و سران سپاه او را دور خود جمع کرد و از آن جمله براق حاجب و یغان طایسی خالوی او بودند. غیاث الدین پس از استیلا بر عراق و خراسان و مازندران به آذربایجان آمد و پس از آن عازم فارس شد و به سال 621 ه . ق. بشیراز وارد شد و اکثر بلاد فارس را گرفت. در همین اوقات بود که خبر وصول مغول به ری و ویران کردن بلاد متعلق به غیاث الدین رسید و سلطان به درخواست ناصر خلیفه، به عراق بازگشت، و از سوی دیگر جلال الدین برادر وی از هند به کرمان آمد و پس از آن عازم شیراز و اصفهان شد. غیاث الدین به مقابلهء او شتافت و سرانجام مغلوب گردید و جلال الدین به ری مسلط شد، و غیاث الدین مدتی نزد برادرش بود تا آنکه بسبب خطائی که از او سر زد به خوزستان گریخت و پس از آن به کرمان نزد براق حاجب آمد. سرانجام به دست همین براق به سال 627 ه . ق. کشته شد. (از تاریخ مغول تألیف عباس اقبال چ 2 ص113 - 115). و رجوع به فهرست تاریخ مغول ذیل غیاث الدین خوارزمشاه، حبیب السیر چ خیام ج2 ص654 و 656، تاریخ گزیده چ لیدن صص499 - 500، قاموس الاعلام ترکی، معجم الانساب زامباور ج2 ص318 و حاشیهء 5 همین صفحه از کتاب مذکور، تاریخ جهانگشای جوینی چ لیدن ج2 صص201 - 207، فهرست همین کتاب ذیل «غیاث الدین سلطان»، «پیرشاه» و غیاث الدین بن محمد در این لغت نامه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) پیرعلی. معروف به غیاث الدین ثانی. هشتمین از ملوک کرت و آخرین آنان و پسر معزالدین حسین بن غیاث الدین بود. به سال 771 ه . ق. جانشین پدر خود شد. پس از 12 سال پادشاهی در هنگام ظهور تیمور لنگ در هرات تحصن گزید و در برابر تیمور مقاومتی سخت کرد، ولی سرانجام اسیر گردید و او را با خویشاوندان و پیروانش به ماوراءالنهر فرستادند و خود او در آنجا کشته شد و با قتل او دولت کرت به پایان رسید. رجوع به تاریخ مغول تألیف عباس اقبال چ 2 ص378، قاموس الاعلام ترکی، معجم الانساب زامباور ج2 صص382 - 383، حبیب السیر چ خیام ج3 صص387- 389 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) ترخان. یکی از امرای عهد تیموری بود و در جنگهای این پادشاه با دشمنان، شرکت میکرد. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص324 و 427 و 468 و 476 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) تغلق. نخستین از تغلق شاهان و هجدهمین از سلاطین دهلی. وی پسر تغلق سلطان، غلام سلطان غیاث الدین بلبن بود. به سال 721 ه . ق. پس از قتل خسروشاه به حکومت رسید. مدت سه سال و نیم پادشاهی کرد و بسال 725 ه . ق. کشته شد. بعد از او پسرش محمدشاه تغلق جانشین وی شد. امیرخسرو دهلوی شاعر معروف در زمان همین غیاث الدین تغلق بوده است و تاریخ منظوم خود «تغلق نامه» را به نام او نوشته است. (از قاموس الاعلام ترکی). رجوع به معجم الانساب ج2 صص423 - 425 و تغلق شاه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) تغلق. پنجمین از ملوک تغلق شاهان و پسر فتح خان و نوادهء فیروزشاه بود. به سال 790 ه . ق. پس از مرگ جدش بر تخت دهلی نشست. بسبب نالایق بودن و اهمال در امور حکومت بعد از شش ماه از حکومت خلع گردید و ابوبکر تغلق شاه بن ظفرخان بجای او نشست. (از قاموس الاعلام ترکی).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) توقتمش یا توختامش یا تقتامیش. یکی از خانان آق اردو در دشت قبچاق شرقی از خاندان اردا. وی از 778 تا 799 ه . ق. حکومت کرد. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص366). در طبقات سلاطین اسلام بجای 799، 793 آمده است. رجوع به همین کتاب ص206 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) جلال شاه بن محمدسور، از ملوک بنگاله. به سال 968 ه . ق. به سلطنت رسید. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص428).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) جمشیدبن مسعودبن محمودبن محمد کاشانی. محیط طباطبائی در مقالهء خود بعنوان «غیاث الدین جمشید» چنین آرد: غیاث الدین جمشید پسر مسعودبن محمودبن محمد طبیب از مردم کاشان بود. تاریخ تولد او را از روی قرینه و قیاس میتوان به دست آورد. وی در سال 810 ه . ق. چنانکه خود در زیج تسهیلات اشارت کرده، برای استخراج اوساط قمر در کاشان خسوفی را رصد میکرد و در حدود 827 ه . ق. که نامهء تاریخی خویش را برای پدر به کاشان مینوشته، مانند مرد کم تجربه و جوانی از خود سخن میگوید، و از مرگ او که در 832 ه . ق. واقع شده است دیگران مانند یک قسم ناکامی و حادثهء بی موقعی یاد کرده اند. بنابراین میتوان چنین پنداشت که در حدود 790 ه . ق. به دنیا آمده باشد. غیاث الدین در آغاز عمر چون ذوق وافر و استعداد مخصوص و خارق العاده برای آموختن دروس ریاضی داشت، از تعقیب دانش پزشکی که پیشهء خاندانی او بود چشم پوشیده، در پی آموختن ریاضی رفت. در دورهء فرمانروایی خانان مغول کار ستاره شناسی و آموختن ریاضی و نجوم در ایران رواج فوق العاده داشت و گواه این معنی چند نوبت رصد کواکب، تدوین چند زیج معتبر و تألیف صدها کتاب و رساله راجع به هیئت و احکام نجوم در آن عصر است. گمان نرود که این نهضت علمی نتیجهء دانش دوستی و فضل پرستی سران آن قوم بیابانی بوده است، بلکه بیشتر با موهوم پرستی و اعتقاد تاتارها به غیب گویی و تأثیر نجوم و عوامل نهفتهء دیگر در زندگانی، پیوستگی داشته است. پیش از غیاث الدین جمشید، زیج ایلخانی توسط خواجه نصیرالدین طوسی تصنیف شده بود، ولی چون ناقص بود و احتیاج به تکمیل و جرح و تعدیل داشت این امر غیاث الدین را به تکمیل هیأت و ریاضی برای تصحیح زیج ایلخانی مصمم گردانید. وی در نامهء خود که به پدرش نوشته است(1) از نقص زیج ایلخانی چنین سخن میراند: «... مولانا بدرالدین نقل کرده بود که گفته: در رصد مراغه طلبه بودم، معهذا در زیج ایلخانی چند جا ناقص است، از نقصان علم و فکر و ذهن ایشان است، و اگر در بعضی مواضع اندک خدشه ای هست امثال مولانا بدرالدین آن را نمیداند و آنجا که او میگوید غلط است راست و در غایت خوبی است، تفاوتی که حال از او معلوم میشود بواسطهء تفاوت سنین است که از آن مدت تاکنون واقع شده...». غیاث الدین در مقدمهء مفتاح الحساب میگوید: «نیازمندترین مردم به آمرزش خدا، جمشید پسر مسعودبن محمد پزشک کاشی که ملقب به غیاث است و خدا روزگارش را نیک گرداند. میگوید: پس از آنکه در اعمال حساب و قوانین هندسه ممارست نمودم تا آنکه به حقایق آن رسیدم و به دقایق آن پی بردم، و از مسائل سخت و دشوار ریاضی پرده برداشته، اشکالات آن را حل کردم و قواعد و قوانین تازه ای در آن استنباط نموده، آنچه را که استخراج آن برای دیگران بسیار دشوار بود استخراج نمودم و جداول زیج ایلخانی را از سر گرفته استخراج کردم و زیج خاقانی را در تکمیل زیج ایلخانی پرداختم...». همچنین در نسخهء زیج فارسی او که فع در کتابخانهء آستانهء رضوی هست و به گمان نگارنده شاید «زیج تسهیلات» باشد که در مقدمهء مفتاح الحساب از آن نام برده، چنین میگوید: «سه خسوف رصد کردیم در بلدهء کاشان و اوساط قمر از آن استخراج کردیم... اما وسط خسوف سوم در شب هجدهم شهریورماه قدیم سنة ست و سبعین و سبعمائهء یزدجردی (776 یزدجری / 809 - 810 ه . ق.) بوده». غیاث الدین جمشید به رهبری بخت یا معرفی قاضی زاده و به رهنمائی آثار علمی خود از کاشان بسمرقند رفت. با وجود اینکه در نامهء خود مینویسد پیش از عزیمت بسمرقند همواره در کنج خانه میزیسته، در فصل مساحت مقرنس از مفتاح الحساب اظهار میکند که در عمارات کهنهء اصفهان چنان و چنین دیده است و این خود مینماید که به اصفهان نیز سفر کرده است، و معین الدین خواهرزادهء وی که یکی از ریاضی دانان معروف عصر بود با او در سفر سمرقند همراهی داشت و چنانکه نوشته اند الغ بیگ هر دو را از کاشان به درگاه خود خواسته بود. غیاث الدین نتیجهء اعمال رصدی را که در کاشان برای تصحیح و رفع نواقص زیج ایلخانی انجام داده بود در زیجی مدون ساخت و بمناسبت شهرت میرزا شاهرخ، پدر الغ بیگ به «خاقان» مطلق، در مقابل اشتهار تیمور به صاحبقران، آن را زیج خاقانی نام داد و به الغ بیگ تقدیم کرد. نسخه ای از این زیج که در 816 ه . ق. نوشته شده است اکنون در کتابخانهء دیوان هند لندن محفوظ است و از این رو میتوان استنباط کرد که غیاث الدین در فاصله 812 - 816 ه . ق. بسمرقند رفته است و گمان نمیرود که این تاریخ زودتر از 815 باشد. چون عدهء قریب هفتاد تن از ریاضی دانان و ستاره شناسان در درگاه الغ بیگ گرد آمده بودند و هر یک از اینان در بوم و بر خویش نام و شهرتی داشتند و برای جاه و مقامی افزونتر بسمرقند آمده بودند، غالباً فضلای تازه را بمحک امتحان میزدند تا معلوم شود سزاوار نزدیکی بدان درگاه هستند یا نه؟ غیاث الدین با وجود شهرت پیشین که سبب احضار او بسمرقند شده بود، از این آزمایش و رسیدگی برکنار نماند و به قرار معمول در مجالس و محافل متعدد مورد امتحانهای مختلف قرار گرفت، و چنانکه در نامهء خود این قسمت را به تفصیل به پدرش نوشته از هر نوبت آزمایش کامیاب و سرافراز بیرون آمده، مورد لطف و مرحمت مخصوص الغ بیگ واقع شد و پس از آن غالباً در مجلس یا هنگام گردش مانند حوزهء درس و مدرسه طرف محاوره و پرسش و پاسخ میرزا بود و پس از قاضی زاده که بحکم سبقت زمانی و تقاضای مرتبهء استادی امیرزاده بر همه کس برتری داشت، غیاث الدین بر سایر دانشمندان تقدم یافت. در نتیجهء تشویقهای مادی و معنوی، گلبن خاطرش شکفتن آغاز نهاد و پیوسته موضوعهای تازه و مسائل شگرف و رسالات بدیع در هیأت و ریاضی از ذهن وقاد او پدید می آمد. در سال 818 ه . ق. آلت رصد تازه ای به نام «طبق المناطق» اختراع کرد و دربارهء چگونگی عمل بدان و یک آلت دیگری که پیش از آن به نام «لوح اتصالات» برای برخی اعمال رصدی ساخته بود، رسالهء جامع و مفیدی موسوم به «نزهة الحدائق» نوشت و پس از آنکه مطالب و فواید آن را در سال 829 ه . ق. تکمیل کرد، آلت «طبق المناطق» را به درخواست دوستان خویش بمناسبت نام خود جمشید، به «جام جم» موسوم ساخت؛ ولی چنانکه خود هم پیش بینی کرده بود نام تازه بر آن اسم قدیم چیرگی نیافت و همان یکی در خاطره ها باقی ماند. الغ بیگ آن اندیشهء دیرینه ای راکه راجع به رصد جدید کواکب داشت در سال 823 ه . ق. بموقع عمل درآورد و در شمال سمرقند قدری مایل به سوی خاور بر فراز تپهء «کوهک» که اکنون تپهء «چوپان آتا» نام دارد، رصدخانه ای بنیاد نهاد. خواندمیر آغاز ساختمان آن را در 824 ه . ق. و میرخواند در 825 و نویسندگان اروپایی در 832 ه . ق. نوشته اند، ولی 823 که عبدالرزاق سمرقندی در مطلع السعدین گفته است بنظر بهتر و درستتر می آید. طرح و نقشهء رصدخانه را غیاث الدین جمشید فراهم آورد و پس از تصویب الغ بیگ آنچه مربوط به ساختمان بود بوسیلهء اسماعیل نامی انجام میگرفت و آنچه از مقولهء آلات رصد محسوب میگشت به دست استاد ابراهیم مسگر ساخته میشد. بنای رصد سه مرتبه یا سه آشیانه داشت که متدرجاً با کمال دقت علمی و استواری از نظر معماری بالا میرفت و در تاریخی که غیاث الدین به پدر خویش نامه مینوشته و آن بعد از 824 ه . ق. است که عماد نظامی مشهدی شرح تجنیس حساب خود را در آن سال تألیف کرده است، مقدار پانصد تومان که دست کم با پانصدهزار ریال سیم برابری میکرده است در آن مصالح بکار رفته و هنوز بجایی نرسیده بود. غیاث الدین در همین اثنا از کار رصد شخصی نیز فراغت نداشت و زیج تسهیلات خود را در سمرقند تدوین میکرد، چه در آنجا به رصد الغ بیگ هم اشاره ای دارد و در جایی از آن میگوید: «اگر عمر وفا کند و دولت پادشاه جهان یاور گردد، رصد باقی کواکب بکنیم و بر آن زیجی وضع میکنیم ان شاء الله تعالی». چنانکه رکن الدین پسر شرف آملی از معاصران غیاث الدین در دیباچهء زیج جامع سعیدی میگوید: رصد تازه در سال 830 ه . ق. آغاز گشت و در ابتدای عمل به گفتار خود غیاث و اقرار الغ بیگ در دیباچهء زیج جدید سلطانی یا گورکانی سرپرستی و ادارهء رصدخانه و دستیاری میرزا در کار استخراج، با غیاث الدین بوده است و دیگری با وی در این افتخار شرکت نداشت. همین موضوع آتش حسد را در دل فضلای بی فضیلت برافروخته، عاقبت داغ جوانمرگی غیاث را بر دل یاران او گذاشت. چنانکه از سیاق نامهء وی به پدرش معلوم میشود غالباً کارهای او مورد اعتراض و اشکالتراشی همکاران حسدپیشه و ریاضی دانان کوتاه اندیشه بود. هر نظری که غیاث الدین می آورد و هر کاری که میکرد فوراً هدف تیر ملامت و انتقاد همکاران خود میشد. و الغ بیگ چون فریفتهء نجوم و رصد بود به سخن چینی و بدگویی حسودان دربارهء غیاث نمیپرداخت، ولی سرانجام تحت تأثیر بدگویی قرار گرفت و بدین سبب غیاث در پایان کار رصدخانه یا در آغاز آن مورد بی لطفی واقع شد، و بدین ترتیب سرنوشت غیاث الدین جمشید کاشی مؤسس رصد سمرقند با سرگذشت خواجه نصیرالدین طوسی بانی رصد مراغه بی شباهت نبوده است. غیاث الدین در اواخر نامه ای که به پدرش نوشته است گویی میخواهد عذر حقیقت گویی و عدم موافقت با نظریات دیگران را که با مبادی علمی سازگار نبوده است بخواهد و راجع به اختلاف نظر خود با الغ بیگ چنین مینویسد: «... و واقع که استنباطات لطیفه میفرمایند که هیچ خدشه در آن نیست و اگر در بعضی نکته ای است که در خاطر این بندگان نمی نشیند بر آن مباحثه میشود و اگر غلط از این طرف باشد روشن میشود و اگر از آن طرف، فی الحال مسلم میدارند...» بهر حال چنانکه الغ بیگ در دیباچهء زیج میگوید، غیاث الدین جمشید که در کار رصد نخستین دستیار او بود در همان آغاز شروع به کار درگذشت. تاریخ وفات غیاث را کاتب نسخهء زیج خطی تألیف او که اکنون در کتابخانهء آستانهء قدس رضوی محفوظ است و به حدس نگارنده شاید «زیج تسهیلات» باشد. در حاشیهء ص2 آن چنین آورده است: «توفی المولی المخدوم الاعظم غیاث الملة و الدین جمشید، طیب الله مضجعه و طاب ثراه و جعل الجنة مأواه و مثواه، و هو مصنف هذا الزیج فی صباح یوم الاربعاء تاسع عشر من رمضان سنة 832 هجریه خارج بلدة سمرقند بموضع رصد». عبدالعلی اکتایی مدیر کتابخانهء مزبور از روی کهنگی خط نسخه و خصوصیات عبارتی که نوشته شده تشخیص داده اند که نویسندهء آن یکی از نزدیکان و متشرفین بحضور غیاث الدین بوده است و شاید این اتفاق در حین تحریر زیج رخ داده و در حاشیه یادداشت کرده باشد، بنابراین غیاث الدین جمشید در بامداد روز چهارشنبه نوزدهم رمضان سال 832 ه . ق. در رصدخانه ای بیرون شهر سمرقند درگذشته است و بعید نیست قبری که اکنون بر فراز تپهء «چوپان آتا» به یک آدم موهوم افسانه ای نسبت میدهند، آرامگاه غیاث الدین باشد. پس آنچه در کتاب شاهد صادق و به پیروی از آن در منتظم ناصری راجع به مرگ غیاث در سال 840 ه . ق. نوشته شده است، علاوه بر آنکه با نوشتهء حاشیهء زیج که قدمت آن قابل انکار نیست موافقت ندارد با اظهار الغ بیگ در مقدمهء زیج گورکانی که به سال 841 ه . ق. پرداخته است نیز مخالفت دارد و مانند سال 919 که کاتب چلبی برای تاریخ وفات او در ذیل نام «سلم السماء» در کشف الظنون ذکر کرده است بی اساس و خطاست.
آثار غیاث الدین: 1- زیج خاقانی، غیاث الدین چنانکه در دیباچهء مفتاح الحساب میگوید جداول زیج ایلخانی را دوباره استخراج کرد و هرچه را از کارهای ستاره شناسان استنباط نمود بر آن افزود و بصورت زیج خاقانی درآورد و چیزهایی را در آن وارد کرد که در زیج دیگری نبود. تا این اواخر گمان میرفت که زیج خاقانی شاید همان زیج گورکانی یا الغ بیکی باشد چه در پشت بعضی از نسخه های خطی این زیج نام زیج خاقانی نوشته بودند، ولی این مطلب برای صاحبان اطلاع، با وجود عدم اطلاع از وجود زیج خاقانی در کتابخانه ها، مسلم بود که زیج خاقانی جز زیج گورکانی است و آن مانند نوبر بوستان فکر غیاث الدین بشمار می آمده است، و خود او در کتاب مفتاح الحساب که پیش از 830 ه . ق. یعنی پیش از شروع به رصد سمرقند تألیف کرده است، از زیج خاقانی در مقدمهء نام کتابهایش مانند تألیف مستقلی نام میبرد. ملا عبدالعلی بیرجندی از منجمان معروف اوایل قرن دهم هجری در ضمن مطالب شرحی مبسوط و گرانبها که بر زیج جدید سلطانی نوشته است، از زیج خاقانی نام میبرد و نقل و استشهاد میکند. با وجود این چون نسخه ای از آن در دست نبود و سهواً به برخی نسخه های زیج جدید سلطانی نام زیج خاقانی داده بودند، برای برخی تردید نظر و خلط موضوعی پیدا میشد تا آنکه نسخهء ناقصی از یک زیج خطی تألیف غیاث الدین که در کتابخانهء آستانهء رضوی محفوظ مانده، نظر مدیر محقق کتابخانه را جلب کرد و به نگارنده نوشتند که بعلاقهء برخی از عبارات ظن آن میرود که همین زیج ناقص زیج خاقانی باشد؛ ولی در ضمن جستجوهایی دیگر معلوم گشت نسخه ای از زیج خاقانی که در 816 ه . ق. نوشته شده است در کتابخانهء دیوان هند لندن هست و مشتمل بر شش مقاله است. متأسفانه فهرست چاپی کتابخانه «دیوان هند» به دست نیامد و ناگزیر بنقل آنچه در فهرست کتابخانهء «بودلی» ضمن ذکر زیج گورکانی راجع به این اثر نفیس نایاب نوشته شده است، اکتفا میکند: «نخستین متن جداول زیج گورکانی را جمشید پسر مسعودبن محمد پزشک کاشانی معروف به غیاث ترتیب داد و زیج الغ بیگ یا زیج خاقانی نام نهاد که نسخه ای از آن در کتابخانهء دیوان هند بشمارهء 430 (در شش مقاله مورخ به سال 816 ه . ق.) محفوظ است. این جداول مورد تجدید نظر قرار گرفت و در رصدخانهء سمرقند از 823 تا 841 ه . ق. از نو رسیدگی شد، و نتیجهء آن به نام زیج جدید سلطانی موسوم گشت. این زیج جدید در یک نسخه از کتابخانهء دیوان هند به نام زیج خاقانی ثبت شده است». عجالتاً بیش از این راجع به زیج خاقانی اطلاعی در دست ما نیست. 2- زیج تسهیلات، غیاث در دیباچهء مفتاح الحساب پس از ذکر زیج خاقانی چنین میگوید: «و زیج تسهیلات را نیز وضع کردم با جداول پراکنده ای». از این زیج هنوز در آثار سلف جز در همین مورد نام و نشانی نیافته ایم و نگارنده نتوانسته است نسخهء زیج خطی کتابخانهء آستانه را مطالعه کند. از سیاق اطلاعاتی که از نامهء فاضلانهء اکتایی مدیر کتابخانهء مزبور به دست آورد چنین اندیشید که زیج خطی شمارهء 102 بخش ریاضی از فهرست تألیفی اکتایی باید قسمتی از همان زیج تسهیلات باشد. اینک یک قسمت از نامهء ایشان را که راجع به همین موضوع است در اینجا عیناً نقل میکند: این نسخهء فارسی است و بخط نسخ 22 سطری در 30 صفحه هر صفحه بطول 25 و بعرض 5/19 سانتیمتر نوشته شده است و متأسفانه صدر و ذیل آن افتاده و ناقص است و بدین جمله آغاز شده است: «فصل ششم در تسهیل تقویم کواکب و عروض آنها اما در آفتاب بمرکز از جدول بعد از اوج برداریم» و به جملهء زیر هم به پایان رسیده است: «اما اگر خواهند که به افق حس معلوم کنند اختلاف منظر کلی آن کوکب حاصل باید کرد و آن ارتفاع حقیقی از کوکب باشد در وقت بودن آن کوکب بر افق حس به آن ارتفاع طالع استخراج کنیم و مضمون این فصل هم در هیچ زیج ندیده ایم». افتادگی و نقصان نسخه با بی اطلاعی از زیج خاقانی که استاد در دیباچهء مفتاح الحساب یاد کرده، دشوار داشته است که این نسخه را همان زیج خاقانی بدانیم. لیک مدعی تشخیص این نسخه را به زیج خاقانی به دعوای ایهامی که در جملهء آخر نسخه است: «و مضمون این فصل هم در هیچ زیج ندیده ایم» با در نظر گرفتن جمله ای که در توصیف زیج خاقانی در مفتاح الحساب نوشته شده است: «و جمعت فیه جمیع ما استنبطت من اعمال المنجمین مما لا تأتی فی زیج آخر» دلیلی هم عجالتاً بر رد نداریم. از زمان تدوین این زیج هم اطلاعی نداریم و عبارات زیر شاید برای کسی موجب حدس و تخمین زمان تدوین این زیج یا به دست آوردن نکته های دیگر باشد: «در ص4: سه خسوف رصد کردیم در بلدهء کاشان و اوساط قمر از آن استخراج کردیم، تا آنجا که گوید: اما وسط خسوف سوم در شب هجدهم شهریورماه قدیم سنهء ست و سبعین و سبعمائهء یزدجردی بود.»: «در ص6: اگر عمر وفا کند و دولت پادشاه جهان یاور گردد باقی کواکب بکنیم و بر آن زیجی وضع کنیم ان شاء الله تعالی»، «در ص7: و بحسب رصد الغ بیگ» در ص9: «واضح باشد که حضرت مصنف غایه تعدیل شمس را که...(2)است از اوج شمس در مبدأ سال 841 ه . ق. که مبدأ حرکات اوساط از آنجا نهاده است کم کرده است». (پایان سخنان اکتایی). از چند جمله ای که مدیر فاضل کتابخانه در نامهء خویش ایراد کرده است، نویسندهء این سطور توانست این اطلاعات را به دست آورد و تا این اندازه به مطلب پی ببرد: او آنچه از ص4 نقل شده است میرساند که مؤلف این زیج از مردم کاشان بوده است و بنابراین غیاث الدین یا معین الدین است و علاوه بر آنکه در حاشیهء این زیج بمؤلف آن غیاث الدین تصریح شده است تاکنون در جایی دیده نشده است که تألیفی را در زیج به معین الدین نسبت داده باشند پس در انتساب آن به غیاث مجال تردیدی نیست. ثانیاً این نسخه به قرینهء عباراتی که از ص6 و 7 آن نقل شد باید پس از سال 823 ه . ق. که الغ بیگ دست بکار رصد زده است تألیف شده باشد و در صورتی که نسخهء خطی از زیج خاقانی که در سال 816 ه . ق. نوشته شده موجود است نمیتوان این نسخه را زیج خاقانی محسوب داشت. ثالثاً آغاز فصل ششم که ابتدای نسخه ناقص است چنین شروع میشود: «در تسهیل تقویم کواکب و عروض آنها» و این عبارت ذهن را متوجه به «زیج تسهیلات» میکند. رابعاً آنچه از ص9 نسخه نقل شد نباید ذهن را به بعد از سال 841 ه . ق. برای تعیین تاریخ تألیف آن متوجه سازد، زیرا اختیار مبدأ سالی برای آنکه مبداء حرکات اوساط را از آنجا حساب کنند، مستلزم آن نمیشود که این سال پیش از موقع اختیار یا مقارن آن باشد، بلکه یکی از سالهای آینده را نیز میتوان اختیار کرد. خامساً چون فع به اصل نسخه دسترس نیست تا از سیاق عبارت منقول از ص9 آن استنباط نماید که منظور نویسندهء زیج از مصنف کیست؟ آیا اشاره به کارهای الغ بیگ دارد و یا آنکه متن زیج آمیخته بشرحی است که شارح در آن به غیاث اشاره میکند؟ 3- سلم السماء، غیاث الدین در دیباچهء کتاب مفتاح الحساب پس از ذکر زیجهای خود میگوید: «رساله های دیگری تصنیف نمودم مانند رساله ای موسوم به سلم السماء در حل اشکالی که برای پیشینیان در ابعاد و اجرام رخ داده بود». این رساله مشتمل بر هفت مقاله و یک خاتمه است و خود مؤلف در دیباچهء آن سبب تألیف را چنین مینویسد: «نیازمندترین مردم خدا به آمرزش و بخشش او جمشید پسر مسعودبن محمود طبیب کاشی، ملقب به غیاث چنین میگوید: چون به مطالعهء کتابهای ریاضی و مباحث هیئت و سماویات بویژه مسألهء ابعاد فلکها و استخراج انصاف قطرها پرداختم، دیدم صاحبان فن در این باب اختلافهایی دارند چنانکه بیشتر ایشان افلاک را بترتیب مشهور اثبات کرده و فلک ناهید را زیر فلک خورشید تعیین نموده اند، و برخی پنداشته اند که فلک زهره بر فراز فلک شمس است و دلیل بر آن آورده اند که در مجسطی دوری بین فلک مایل قمر و مقعر فلک خورشید را طوری معین ساخته است که برای ثخن و ستبری دو فلک زهره و عطارد کافی نیست چه رسد بدان که فاصلهء میان محدب جوزهر قمر و مقعر فلک شمس گنجایش آن دو را داشته باشد، با وجود این به مقادیر نیمه قطرهای کواکب التفاتی نداشته، در صورتی که مسافت همهء آنها از نیمهء قطر یا شعاع عالم کون و فساد به اندازهء ده هزار و دویست و بیست و هفت فرسخ بیشتر است و دورترین بعد هر کوکبی را که همانا نزدیکترین بعد کوکبی که بر فراز آن واقع شده است گرفته اند. مدتی بود که خود را به حل این اشکال وادار کرده بودم و به اینکه گره از این موضوع گشاده شود مشعوف بودم، پس از خداوند مشکل گشا یاری جستم که آنچه در این باب مقرون به صواب است به من الهام کند و مرا به راه راست هدایت نماید، و به اعمال حسابی برای استنباط این بعدها سرگرم گشتم، و تقویم قمر و عرض آن را به همان تاریخ وقوع دو خسوفی که بطلمیوس در مجسطی آورده، استخراج نمودم تا قطر قمر را به دست آوردم و حساب را باز از سر گرفتم و دقت کامل نمودم که حتی یک ثالثه هم از نظر نیفتد، و به کسوری رسیدم که بیش از این در استخراج عرض قمر هنگام آن دو خسوف بدان التفاتی نداشتند و آنها را به حساب آوردم تا آنکه به اندازهء بعدهای فلک عطارد و فلک زهره راه یافتم، و آن مقدار بازمانده که ثخن جوزهر قمر بوده، دیگر نیازی به تغییر نظم افلاک نباشد. پس این رساله را در باب استخراج بعدهای کواکب و نیمه قطرهای آنها و اندازهء اجرام بدون سهل انگاری در محاسبه نوشتم تا برای دوستان یادبودی و برای خردمندان رهنمایی باشد و آن را «سلم السماء» نام نهادم». رسالهء سلم السماء در پایان کتاب شرح قاضی زاده بر ملخص چغمینی بچاپ رسیده است و نسخه های خطی متعدد از آن در دست است. اکتایی مدیر کتابخانهء آستانهء رضوی در ضمن نامهء خود به نگارنده از وجود رساله ای به نام «رسالهء کمالیه» در آن کتابخانه اطلاع داده، نوشته اند: چنانکه از مقدمهء آن معلوم میشود غیاث الدین این رساله را به نام کمال الدین محمود وزیر تألیف کرده است و این نام را با نام کمال الدین محمود از وزرای دورهء تیموری که در دستورالوزراء خواندمیر ص343 وارد است یکی دانسته اند. از وصف اجمالی که از مقدمه و مقالات آن رساله شده است و عباراتی که از آغاز و انجام آن نقل گردیده است چنین معلوم میشود که این رسالهء کمالیه که تاریخ تألیف آن را در 809 ه . ق. تشخیص داده اند باید همان رسالهء سلم السماء باشد و بجهت نامعلومی آن را به دو اسم خوانده اند. 4- محیطیه، غیاث الدین جمشید رسالهء محیطیه را در باب استخراج نسبت مابین محیط دایره و قطر که در این زمان آن را به حرف یونانی «پی» مینمایند، تألیف کرده است. (رجوع به پی در همین لغت نامه شود). نسخهء اصلی آن به خط مؤلف در کتابخانهء آستانهء قدس رضوی محفوظ است و گواه صحت انتساب آن، شرحی است که شیخ بهائی در پشت آن نسخه بخط دست خویش نوشته است، بدین مضمون: الرسالة المحیطیة و هی نسخة الاصل بخط مؤلفها المولی الاجل الافضل بطلمیوس زمانه مولانا غیاث الدین جمشید الکاشی طاب ثراه، حرره الفقیر بهاءالدین محمد العاملی»، و در بالای این عبارت، چنانکه اکتایی نوشته، امضای شیخ بهائی به خط طغرا که معروف خط شناسان است دیده میشود. این نسخه ابتدا در کتابخانهء صفویه بوده است و در سال 1145 ه . ق. بوسیلهء نادرشاه از اصفهان به مشهد انتقال یافته و وارد کتابخانهء آستانه شده است. نسخه ای به خط نسخ و دارای 58 صفحهء 21 سطری به اندازهء 25×15 سانتیمتر است، و آغاز آن چنین است: «الحمدللّه العالم بنسبة القطر الی المحیط...». 5- رسالهء وتر و جیب، غیاث در دیباچهء مفتاح آن را چنین وصف میکند: «رسالهء وتر و جیب در استخراج آن دو برای یک سوم قوسی که وتر و جیب آن معلوم باشد و این موضوع نیز از آن چیزهاست که برای پیشینیان بس دشوار بوده، چنانکه بطلمیوس هم در مجسطی گفته: برای به دست آوردن آن راهی در دست نیست». در حاشیهء مفتاح الحساب چاپی برابر عبارت متن چنین نوشته شده است: «جیب یک درجه را تا مرتبهء نهم از راه جبر و مقابله به غیر مسائل ششگانهء معروف با کمال دقت و صحت استخراج نمود، اما توفیق اتمام رساله را برای کوتاهی عمرش نیافت، و فیلسوف دانشمند قاضی زاده پس از آنکه استخراج او را رؤیت نموده رسالهء مشروحی نوشت که در این مجلد وارد است». متأسفانه کاتب اصل یا ناشر نسخهء چاپی بوعدهء خود وفا نکرده است و در پایان مفتاح الحساب چاپی از آن رساله فع نشانی نیست، ولی در پایان کتاب شرح قاضی زاده بر ملخص چغمینی آنچه را از قلم قاضی زاده در این باب تحریر یافته بچاپ رسانیده اند. با وجود تصریح غیاث الدین در دیباچهء مفتاح دیگر نمیتوان باور کرد که غیاث الدین رساله را به پایان نیاورده، ناقص گذارده باشد. بهر حال آنچه امروز به این نام در دست است همان رسالهء تحریری قاضی زاده است که در دیباچهء آن چنین مینویسد: «این رساله ای است در استخراج جیب یک درجه که بر اساس قواعدی از هندسه و حساب قرار گرفته است که آنها را برادر ارجمند و یکتای روزگار خویش جمشید پسر مسعود پزشک، ملقب به غیاث به الهام دریافته است. سرآمدن فن ریاضی و کسانی که پیوسته در این کار میکوشند با آنکه شمارهء ایشان بسیار و وسایل کار آنها فراوان بوده، پیرامون پژوهش این موضوع نرفته اند و به راههای تقریبی برای تدقیق آن اکتفا کرده اند، تا جایی که برخی از ریاضی دانان گفته اند: برای یافتن وتر ثلث قوسی که وتر آن معلوم است راهی نیست. اما چون در سخن او [ غیاث الدین ] ایجازی است که از حد لغز هم گذشته، و تصرفاتی دیده میشود که از کثرت تعقید راه فهم را بربسته، و بجایی رسیده است که به راهنمایی نیاز پیدا کرده است، بر من از راه دوستی واجب آمد که آنچه را او گفته، شرح و بسط بدهم و هرچه را پوشیده گذارده بازنمایم و دشواری آن را هموار سازم و تصرفات وی را بیان ساخته بر مقدمات آن برهان آورم تا سود آن برای همه کس باشد و نتیجهء آن پراکنده گردد...». پس از مقدمهء دوم قدری از اصطلاحات و قواعد جبری میگوید و آنگاه در پایان تعریف مقترنات از مسائل جبر چنین میگوید: «این شش مسأله ای است که دانشمندان متقدم و متأخر بدان اکتفا کرده اند و چگونگی استخراج مجهول را پس از آنکه معادله به یکی از این شش صورت درمی آید، بیان کرده اند و بواسطهء دشواری و پیچیدگی به معادلات دیگری نپرداخته اند، زیرا کم اتفاق می افتد که مسائل جبری بغیر آنها منتهی گردد، مگر اینکه برخی از متأخران مسائلی را که نزدیک به مسائل ششگانه معروف است در آثار خود متعرض شده اند و گفته اند که مولی شرف الدین محمد بن مسعود مسعودی راه استخراج مجهول (شی ء) را در نوزده مسألهء دیگر بیان کرده است، در صورتی که گاهی مسأله ای بغیر معادلات ششگانه منجر گردد، بسا اتفاق می افتد کسانی که در حساب زبردست هستند از برخی صور و موارد راهی برای استخراج مجهول از روی حدس صائب و نظر باریک بین می یابند...». پس از بیان مقدمات دیگر آن راهی را که غیاث الدین برای استخراج مجهولات درجهء سوم به بالا اندیشیده است نقل میکند، و در اینجاست که دانشجویان قدیم هنگام آموختن این رساله با نبوغ و استعداد خارق العادهء غیاث الدین در فن ریاضی اندک آشنایی یافته، نسبت به نام او علاقهء خاصی پیدا میکردند. (از مجلهء آموزش و پرورش وزارت فرهنگ سال 10 شمارهء 3 صص1- 8 مقالهء محیط طباطبائی، و ایضاً سال 10 شمارهء 4 صص17 - 24). صاحب ریحانة الادب آثار و مؤلفات غیاث الدین جمشید را بترتیب زیر آورده است(3): 1- الابعاد و الاجرام، که یک نسخه از آن در ضمن کتب موقوفهء فاضل خان مشهد مقدس هست. 2- استخراج جیب درجة واحدة. 3- الحاقات العشرة بذیل نزهة الحدائق، که با خود کتاب نزهة الحدائق در ایران چاپ شده است. 4- تفسیرالقرآن، که به تفسیر جمشید معروف است، دربارهء این تفسیر و نسبت آن به غیاث الدین جمشید اقوال گوناگونی است. رجوع به ریحانة الادب ج3 ص165 شود. 5- تلخیص المفتاح، که ملحض مفتاح الحساب تألیف خود اوست. 6- تنویر المصباح فی شرح تلخیص المفتاح (کتاب مذکور). 7- جام جمشید، که نام دیگر آن طبق المناطق است، و آن آلتی از اختراعات خود اوست، و کتاب نزهة الحدائق را نیز در مورد همین آلت نوشته است. 8- زیج التسهیلات. 9- زیج خاقانی، که در تکمیل زیج ایلخانی خواجه نصیر طوسی تألیف کرد. 10- محیطیه (رسالهء محیطیه). 11- مفتاح الحساب. 12- نزهة الحدائق. (از ریحانة الادب ج3 ص165 و 166). دو تصنیف زیر نیز در معجم المؤلفین و مقالهء محیط طباطبائی آمده است: 13- رسالة الجیب و الوتر. 14- رسالة سلم السماء. تصنیف زیر نیز به او نسبت داده شده است. 15- نوادر سمرقند. در مجلهء آموزش و پرورش (سال 10 شمارهء 4 صص55 - 60) قسمتی از همین نسخهء نوادر سمرقند نقل شده است(4). و رجوع به مجلهء مذکور سال 10 شمارهء 3 صص9 - 16 و ص57 مقالهء محیط طباطبائی بعنوان نامهء پسر به پدر (نامهء غیاث الدین بپدر خود) که حاوی بعضی نکات و مسائل ریاضی و نجومی است و همچنین سال 10 شمارهء 3 صص58 -62 مقالهء «تعلیقات برنامهء غیاث الدین» و ایضاً سال 10 شمارهء 4 صص55 - 60، ریحانة الادب ج3 صص165 - 166، حبیب السیر چ خیام ج4 ص21 و 34، مقالهء «مخترع کسرهای اعشاری» مجلهء سخن سال 5 صص608 - 609 و 747 و ص848 و سال 6 صص399 - 407 و 505، مقالهء «لوح اتصالات کاشی» مجلهء ایران و آمریکا سال 4 شمارهء 1 صص58-61 ، التفهیم ابوریحان بیرونی ص17 و 18 و 51 و 88، تاریخ ادبیات ایران (از سعدی تا جامی) تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت چ 1 ص418 و 556، سبک شناسی تألیف بهار ج3 ص303 و مادهء «پی» (مختصر کلمهء یونانی...) در همین لغت نامه شود.
(1) - رجوع به مقالهء «نامهء پسر به پدر به قلم غیاث الدین جمشید کاشانی» در مجلهء آموزش و پرورش سال دهم شماره 3 ص14 شود.
(2) - در اینجا کلمه ای ناخوانا بود.
(3) - این فهرست شامل آثاری است که محیط طباطبائی مشروحاً ذکر کرده اند و قبل از این نقل شد.
(4) - دیگر از آثار او «بحثی با سیدشریف جرجانی» است. (یادداشت مؤلف).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (مولانا...) جمشید قاینی ابن مولانا سلطان بخت. پدرش کاتب دارالقضاة قاضی قطب الدین احمد امامی بود. مولانا جمشید از مسائل شرعی و کتابت صکوک و سجلات وقوفی تمام داشت. در اواسط سلطنت خاقان منصور [ سلطان حسین میرزا بایقرا ] چندگاه مأکولات وی را به حیلهء شرعی از شایبهء شبهه و حرمت پاک میکرد و از این رو به حلالی ملقب شد، و سرانجام به منصب صدارت سلطان حسین میرزا و پس از آن به صدارت بدیع الزمان میرزا رسید. وی در ولایت قاین بسال 919 ه . ق. درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج4 صص324 - 325 به اختصار). در جای دیگر از همین کتاب (ج4 ص113) غیاث الدین جمشید جلابی و در مورد دیگر (ص365) «جلالی» آمده است و صحیح حلالی است و وجه تسمیهء آن گفته شد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص113، 365، 382، 383 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) جهانگیر او بزرگترین فرزند تیمور لنگ بود. در اوایل سلطنت پدرش به سال 778 ه . ق. در 20سالگی مرد، و در «سبز» دفن شد. پسر بزرگ وی میرزا سلطان محمد، از طرف تیمور ولیعهد گردید، ولی در حال حیات تیمور وی نیز درگذشت. پس از آن پسر دوم غیاث الدین جهانگیرمیرزا پیرمحمد به ولایت عهد تعیین شد، لیکن پس از مرگ تیمور اشخاص دیگری به سلطنت رسیدند، و او نتوانست پادشاهی کند. فرزندان این دو برادر در زمان شاهرخ به ولایت بعض نواحی رسیدند، اما کسی از سلالهء جهانگیر پادشاهی نکرد. (از قاموس الاعلام ترکی ذیل جهانگیر).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) چلبی. از دانشمندان عثمانی در زمان سلطان بایزیدخان (اوایل قرن دهم هجری). وی معروف به پاشا چلبی بود. مدتی در «درسعادت»، «بروسه»، «ادرنه» و «آماسیه» به تدریس پرداخت، و به سال 927 ه . ق. / 1521 م. درگذشت. به تصوف نیز تمایل داشت و رسالاتی دربارهء علوم متداول نوشته است. (از قاموس الاعلام ترکی ج5). و رجوع به معجم المؤلفین ج8 ص43 و ریحانة الادب ج3 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) حاجی خراسانی. جد اعلای امیر مبارزالدین محمد که نخستین از سلاطین آل مظفر (718 - 795 ه . ق.) بود. وی از تشتغان خواف و بقولی از سجاوند خواف بود. در موقع هجوم مغول بخراسان، امیر حاجی از خراسان فرار کرده به یزد آمد. او سه پسر داشت به نامهای بدرالدین ابوبکر، مبارزالدین محمد و شجاع الدین منصور. بدرالدین و مبارزالدین در یزد وارد خدمت شاه علاءالدین اتابک یزد شدند. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص273، تاریخ عصر حافظ ج1 ص61، تاریخ مغول تألیف عباس اقبال ص412، تاریخ گزیده چ لندن ص616 و حاجی امیر غیاث الدین شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) حاجی میرآخور. والی کرمان در عهد شاه شجاع. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص299 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) خلجی. رجوع به غیاث شاه بن محمودشاه خلجی و غیاث الدین بن محمودشاه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) داودبن محمود، مکنی به ابوالفتح، از سلجوقیان عراق. او به سال 525 ه . ق. بحکومت جبل و آذربایجان رسید. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص334).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) دهدار. رجوع به غیاث الدین محمد دهدار شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) رازی. رجوع به غیاث الدین محمد بن یوسف شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) سالار سمنانی. در زمان سلطنت امیر تیمور گورکان، امور دیوانی و کارهای مهم سلطان را بر عهده داشت و پس از مرگ امیر تیمور وزیر شاهرخ میرزا شد (810 ه . ق.). وی نسبت به رعایا و زیردستان مراسم عدل و انصاف بجا می آورد، و بر امراء و ارکان دولت بنقیر و قطمیر مضایقه و مناقشه میکرد و به همین سبب امراء و مقربان با وی دشمنی آغاز کردند و سرانجام به جرم خیانت به قتل رسید. (از دستورالوزراء صص343 - 345 به اختصار). رجوع به همین کتاب و حبیب السیر چ خیام ج3 ص554 و 566 و 598 و ج4 ص2 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) سلطان حسین. وی پسر امیر فیروزشاه بود. در حدود ولایت یزد به حضور میرزا ابوالقاسم بابر که قصد تسخیر ممالک فارس و عراق را داشت رسید و به امارت دیوان اعلی منصوب شد (در حدود سال 855 ه . ق.). (از تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص46).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) سیدی احمدبن خواجه نظام الملک احمد اندخودی. وی به اتفاق خواجه غیاث الدین پیراحمد وزیر میرزا شاهرخ بود (838 ه .ق). مرگ او به سال 839 ه . ق. اتفاق افتاد و به دست پسرش خواجه شمس الدین محمد در هرات در جوار مزار پیر خواجه ابوالولید احمد قدس سره مدفون گردید. (از دستور الوزراء صص357 - 358 به اختصار). رجوع به همین کتاب و حبیب السیر چ خیام ج4 ص2 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) سیورغتمش. از امرای دولت آل مظفر که وقتی نسبت به شاه شجاع خلاف آورد و سپس مکتوبی ضراعت آمیز به وی نوشت و شاه در پاسخ او مکتوبی به قلم آورد. رجوع به سبک شناسی تألیف بهار چ 1 ج3 ص200، مطلع السعدین ج1 و «سیور غتمش» شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) شادی بیک. سی وهشتمین از فرزندان جوجی خان بن چنگیزخان که در دشت قبچاق پادشاهی کردند. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص76 و شادی بیک در این لغت نامه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) شاه ملک. از ملازمان شاهرخ بن امیرتیمور. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص581 و 603 و 605 و 606 و 611 و 612 و 613 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) شول. رجوع به غیاث الدین منصور شول و فهرست تاریخ گزیده شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) شیرازی. رجوع به غیاث الدین منصوربن میر صدرالدین دشتکی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) صباغ. رجوع به غیاث الدین علی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) طبیب. رجوع به غیاث الدین علی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) عادلشاه گیلانی. از اشراف و اعیان گیلان بود چند سال صدارت سلطان حسین میرزا بایقرا را داشت، و پس از معزول شدن در نیشابور اقامت کرد. (از تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص323). رجوع به همین کتاب ج4 ص113 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) عبدالکریم بن احمدبن طاوس. معروف به ابن طاوس و ملقب به ابوالمظفر. رجوع به ابن طاوس، عبدالکریم و نامهء دانشوران ج1 ص111 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) عزیز. یکی از امرای عهد سلطنت سلطان حسین میرزا بایقرا که مدتی منصب نقابت روضهء مقدسهء رضویه (در مشهد) را داشت. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص323 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) علی(1) جوانی خوش طبع بود و به فراگرفتن دانش نیز میپرداخت. در طبابت شهرت داشت و در این باب رسائلی دارد. در نظم «مخزن الاسرار» نظامی را تتبع کرد و هموار و رنگین گفت. این مطلع از اوست:
ای صبا کآن باغ عارض را تماشا کرده ای
مضطرب می بینمت گویا گلی واکرده ای.
(از مجالس النفائس ص102).
در ص277 همین کتاب آرد: تتبع «خمسه» نیکو کرده است.
(1) - یا غیاث الدین محمد.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (ملا...) علی. مردی خوشخو بود. این رباعی از اوست:
خوبان که ز جام حسن مستند همه
هر عهد که بستند شکستند همه
با عاشق خویش آشنایی نکنند
بیگانه و بیگانه پرستند همه.
(از مجالس النفائس ص152).
در جای دیگر از همین کتاب (ص383) این شاعر بمناسبت شغل رنگرزی که داشت به نام غیاث الدین صباغ ذکر شده است.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (مولانا...) علی. از شاعران قدیم و مردی لوند و خوش طبع بود. جوابی بر بوستان سعدی سروده است. این مطلع از اوست:
بربسته شوخ شاطر من لنگ نیلگون
نیلوفری بپای گلی گشته سرنگون.
نیز شعری دارد بمطلع زیر:
از روزه نخواهم که بر آن مه ستم آید
خواهم ز خدا آنکه مه روزه کم آید.
(از مجالس النفائس ص152).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) علی بن جمال اسلام یزدی. او راست: «روزنامهء غزوات هندوستان» در تفصیل وقایع یورش تیمور به هندوستان، که خود شاهد همین وقایع بوده است. این کتاب در پطروگراد به طبع رسیده است. رجوع به تاریخ ادبیات ایران «از سعدی تا جامی» تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت حاشیهء ص221 و 235 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) علی بن علی امیران حسینی اصفهانی. او راست: کتاب دانشنامهء جهان، شامل یک دوره علوم طبیعی. ملک الشعراء بهار در سبک شناسی چ 1 ج3 ص222 آرد: وی این کتاب را به نام سلطان محمود(1)بن ابوسعیدبن میرزا میرانشاه بن امیر تیمور به سال 879 در بدخشان(2) تألیف کرده است. شرح حال این مرد فاضل در تواریخ مربوط به تیموریان به دست نیامد و ظاهراً شیعه بوده است - انتهی. از کتاب مذکور دو نسخهء خطی در کتابخانهء سازمان لغت نامهء دهخدا هست. برای تفصیل بیشتر رجوع به سبک شناسی ج3 صص222 - 224 شود.
(1) - صاحب الذریعه (ذیل دانشنامهء جهان) گوید: بنابر آنچه در نسخهء مطبوعهء هند از همین کتاب آمده است، غیاث الدین علی کتاب را به نام ابوالفتح سلطان محمد نوشته است، ولی نسخهء رضویه (فهرست ج4 ص98) حکایت دارد از اینکه مؤلف کتاب را به نام سلطان محمود بهادرخان تألیف کرده است.
(2) - رجوع به الذریعة شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) علی بن کمال الدین حسین کاشانی. از اطبای نامی اواخر قرن دهم هجری. او به سال 987 ه . ق. از سیدحسین مجتهد کرکی اجازه داشته است. او راست: کتاب الادویة المفردة و کشف الاسرار فی بیان الادویة المفردة و المرکبة که برای شاه اسماعیل صفوی تألیف کرده است. (از ریحانة الادب ج3).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) علی تنبکچی(1). برادر بزرگتر جناب سلطانی سیف الانامی خواجه مظفر. وی از کلانتران استرآباد هنگام فتح این ولایت به دست میرزا محمدزمان بود و از طرف همین پادشاه به منصب دیوان امارت رسید. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 صص395 - 396 شود.
(1) - در حبیب السیر چ خیام ج4 ص395 «تبکچی» آمده، و متن از چ طهران ص318 است و صحیح مینماید.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) علی خالدار. یکی از بزرگان و کلانتران غرجستان در زمان ورود محمدزمان میرزا بدان ولایت بود. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص403 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (سید...) علی یزدی. وزیر شیخ ابواسحاق. وی پس از کشته شدن مولانا شمس الدین صاین در امر وزارت استقلال یافت و پس از گرفتاری شیخ ابواسحاق به دست امیر محمد مظفر در جمادی الاولی به سال 758 ه . ق. شهید شد. (از دستور الوزراء صص244 - 245 به اختصار). و رجوع به همین کتاب و حبیب السیر چ خیام ج3 صص282 - 283 و تاریخ گزیده چ لندن ص639 و 641 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) عمر. لقب عمر بن ابراهیم، متخلص به خیام شاعر و حکیم ریاضی و فلکی مشهور. رجوع به خیام عمر و عمر بن ابراهیم شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) عوض خلجی. از والیان و ملوک بنگاله (خلج) بسالهای 606 و 607 ه . ق. رجوع به معجم الانساب زامباور ج2 ص426، حبیب السیر چ خیام ج2 ص616 و مادهء حسام الدین عوض شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) غازی اول. معروف به الملک الظاهر و مکنی به ابوالفتح(1). وی پسر سلطان صلاح الدین یوسف بن ایوب و نخستین پادشاه ایوبی حلب بود. به سال 568 ه . ق. در مصر به دنیا آمد و به سال 582 ه . ق. بحکومت رسید و در جمادی الاَخر 613 ه . ق. درگذشت. وی شیعی بوده. (از معجم الانساب زامباور ج1 ص156). رجوع به تاریخ الخلفاء سیوطی ص301 و ابوالفتح غازی شود.
(1) - در جدول معجم الانساب «ابوالمنصور» آمده است.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (سلطان...) غوری. محمد بن سام بن حسین، مکنی به ابوالفتح سومین از ملوک غوری. به سال 536 ه . ق. متولد شد و به سال 558 ه . ق. پس از سیف الدین محمد به تخت هرات نشست، و برادر خود شهاب الدین ابوالمظفر را در هرات نیابت داد و خود غزنین را دارالملک ساخت. شهاب الدین، خراسان و بعض نواحی هند را به نام برادرش به تصرف آورد. غیاث الدین598 ه . ق. در راه غزنین درگذشت و برادرش شهاب الدین جانشین او شد. مدت پادشاهی او 40 سال بود و 13 سال پیش از آن نیابت داشت. (از تاریخ گزیده چ لندن ج1 صص408 - 410 و معجم الانساب زامباور ج2 صص419 - 420 به اختصار). خواندمیر در حبیب السیر (چ خیام ج2 ص605) گوید: سلطان غیاث الدین قبل از رسیدن به پادشاهی ملقب به شمس الدین بود، و پس از شهادت ملک سیف الدین ولایت غور تسلط یافت، و در اندک زمانی بلاد زمین داور، قندهار، غزنین، خراسان و غرجستان را تسخیر کرد. مسجد جامع هرات را او ساخته است. زندگی وی 60 سال و مدت پادشاهی او 43 سال بود - انتهی. و رجوع به همین کتاب صص605 - 607، تاریخ گزیده چ لندن ج1 صص408-410، فهرست جهانگشای جوینی چ لندن، روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات ج1 ص254، تاریخ مغول ص9 و 10 و 65 و قاموس الاعلام ترکی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) غوری. محمودبن محمد بن سام آخرین حکمران غوری، و پسر غیاث الدین محمد بود.602 ه . ق. جانشین عموی خود شهاب الدین ابوالمظفر شد. و بسبب ضعف و عجزی که داشت به هرات اکتفا کرد، و غزنه را به تاج الدین ایلدگز داد. امرای دیگر نیز در سایر نواحی اعلان استقلال کردند. وی به سال 607 ه . ق. در غور درگذشت، و با مرگ او دولت غوریان به پایان رسید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص608 و 609 و تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص412 و 413 و فهرست تاریخ جهانگشای جوینی و معجم الانساب زامباور ج2 ص419 و 421 و قاموس الاعلام ترکی و مادهء غوریان در همین لغت نامه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (سید...) فضل الله رادکانی. وی از دانشمندان و بزرگان عهد میرزا ابوالقاسم بابر (قرن نهم هجری) بود، لطافت طبع و طلاقت لسان و خطی نیکو داشت، و پیوسته مورد توجه پادشاهان و حکام بود. وفات او به سال 867 ه . ق. در هرات اتفاق افتاد. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص61).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) کاشانی. رجوع به غیاث الدین جمشید کاشانی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (ملک...) کرت. رجوع به غیاث الدین بن رکن الدین، فهرست تاریخ مغول تألیف عباس اقبال چ 1 و مجلهء آریانا سال ششم شمارهء 6 صص38 - 42 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) کیخسرو اول. ششمین از سلجوقیان روم که در روم و قونیه حکومت میکردند. او پسر قلیج ارسلان و ولیعهد او بود. به سال 578 ه . ق. پس از مرگ پدرش به تخت نشست. چند سال بعد برادر بزرگ او رکن الدین سلیمان شاه بر ضد او قیام کرد و غیاث الدین مقاومت نتوانست و به قسطنطنیه گریخت، و پس از 23 سال در 603 ه . ق. برادرش مرد و او بملک موروث رسید. این بار پس از 6 سال حکومت در 609 ه . ق. هنگام جنگ با صلیبیان در لاذقیه کشته شد. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج2 ص539، معجم الانساب ج2 ص215، تاریخ گزیده صص482 - 484 و قاموس الاعلام ترکی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) کیخسروبن محمود. از آل اینجو در فارس و از مدعیان حکومت بود، به سال 739 ه . ق. در غیلة کشته شد. (از معجم الانساب ج2 ص380).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) کیخسرو ثالث. سیزدهمین از سلجوقیان روم (آسیای صغیر) و نوادهء غیاث الدین کیخسرو ثانی بود. پس از کشته شدن پدرش رکن الدین سلیمان، به فرمان آباقاخان در 5/2سالگی حکومت یافت (663 ه . ق.) مدت ده سال اسماً حکومت کرد و سرانجام به سال 682 ه . ق. به فرمان کیخاتون خان کشته شد. رجوع به معجم الانساب زامباور ج2 ص216، تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص485 و قاموس الاعلام ترکی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) کیخسرو ثانی. یازدهمین از سلجوقیان آسیای صغیر و نوادهء غیاث الدین کیخسرو اول بود. به سال 636 ه . ق. جانشین پدرش علاءالدین کیقباد شد. در حملهء مغول با هفتادهزار سپاه به مقابلهء چهل هزار تن مغول پرداخت، ولی شکست یافت. مدت 8 سال اسماً حکومت کرد و644 ه . ق. درگذشت. رجوع به معجم الانساب زامباور ج2 ص216، حبیب السیر چ خیام ج2 ص540، تاریخ گزیده چ لندن ج1 ص484 و قاموس الاعلام ترکی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) گنجکینه. از امرای عهد میرزا سلطان ابراهیم (جلوس 861 ه . ق.). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص71 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد. غیاث الدین علی. رجوع به غیاث الدین علی (جوانی خوش طبع) شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (ملا...) محمد. از شهر هرات بود و «صنعی» تخلص میکرد. دانشمند و فاضل و شاعر بود و در علم نجوم و رمل عدیل نداشت. از اوست این معما به اسم «علی»:
چو کردم نامه را در عشق بنیاد
قلم را دل ز هر سو رفت بر باد.
(از مجالس النفائس ص145).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد، مکنی به ابوالمظفر و معروف به الملک العزیز. از ملوک ایوبی در حلب بود. به سال 610 ه . ق. ولادت یافت و به سال 613 ه . ق. به حکومت رسید و در ربیع الاول سال 634 ه . ق. درگذشت. (از معجم الانساب ج1 ص152 و 156).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن احمد عصاری قزوینی. او راست: کتاب کافی در حل حاوی. (از تاریخ گزیده چ لندن ص808).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن (سلطان) احمد مظفری. وی از امرای آل مظفر و پسر سلطان احمد و حکمران کرمان بود. بسال 795 ه . ق. به دستور امیر تیمور کشته شد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص754 و 755 و فهرست تاریخ عصر حافظ ج1 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن ارتنا. دومین از حکمرانان بنی ارتنا در سیواس. وی به سال 753 ه . ق. حکومت یافت. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص232).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) محمد بن امیر جلال الدین عبدالوهاب بن امیر غیاث الدین بن امیر کمال الدین بن امیر سیدقوام الدین. یکی از امرای عهد سلطان ابوسعید (قرن نهم هجری)، و اباًعن جد والی مازندران بود. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص92 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) محمد بن امیر جلال یوسف. رجوع به غیاث الدین محمد بن یوسف شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) محمد بن امیر میران از امرا و بزرگان دولت شاهی (قرن دهم هجری). وی پسر ارشد امیر میران بود. در اوایل ایام کشورگشایی نواب شاهی مؤاخذه گردید و درگذشت. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص607 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن جلال الدین بن شرف الدین رامپوری. از دانشمندان و شاعران مشهور هندوستان در قرن 13 هجری بود. در قصبهء مصطفی آباد ایالت اگره واود هند زندگی میکرد. او راست: 1- غیاث اللغات، لغت فارسی که1242 ه . ق. نوشته است. 2- منظومهء «مفتاح الکنوز». 3- منظومهء «شرح سکندرنامه» (چ لکهنو 1891 م.). 4- منظومهء «نسخهء باغ و بهار». علاوه بر اینها قصاید و اشعاری دیگر نیز سروده است. (از قاموس الاعلام ترکی). کتاب دیگری نیز به نام کشف الاسرار در شرح قصاید بدرالدین چاچی و نیز شرحی بر گلستان سعدی نوشته است. (از مقدمهء غیاث اللغات چ محمد دبیرسیاقی ص ب). رجوع به همین مقدمه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن حمیدالدین. رجوع به خواندمیر و ریحانة الادب ج3 ص166 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) محمد بن رشیدالدین فضل الله. معروف به صاحب سعید(1). وی از آغاز جوانی به کسب فضایل نفسانی و تحصیل کمالات انسانی همت گماشت و به اندک زمانی در اکثر فنون و علوم تبحر یافت، و به طلاقت لسان و فصاحت بیان و حسن خلق و لطف طبع و سلامت نفس و استقامت ذهن مشهور گشت. وی پس از امیر دمشق خواجه بن جوبان(2) به اتفاق خواجه علاءالدین محمد، وزارت ابوسعید بهادرخان یافت، در تبریز مدرسه ای به نام غیاثیه ساخت و مزارع و مستغلاتی بر آن وقف کرد. دانشمندان و شاعران به نام وی کتابهایی نوشتند و اشعاری سرودند، از قبیل: شرح مختصر ابن الحاجب، متن مواقف، قواعد غیاثیه (از قاضی عضد ایجی)، شرح مطالع، شرح شمسیه، تاریخ گزیده، قصیدهء خواجه سلمان ساوجی. خواجه غیاث الدین تا هنگام مرگ سلطان ابوسعید وزارت او را داشت، ولی پس از مرگ سلطان، بر اثر اختلافی که پیش آمد وی به دست امیر علی پادشاه گرفتار شد، و سرانجام به تحریک امرای امیر علی در 21 رمضان 736 ه . ق. بقتل رسید. (از دستور الوزراء صص324 - 331 به اختصار). حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده آرد: وزیر نیکونام در ضبط کار جهان همچون پدر بزرگوار خود مساعی جمیله به تقدیم رسانید، و با آنکه عفو هنگام قدرت غایت کمال انسانیت است، و از بزرگان ماتقدم هر کس این طریق سپرده اند، به حسن سیرت و علو مرتبت و نام باقی یافته اند، این وزیر فرشته سیرت از غایت یقین بر آن مزید فرمود، و هرکه در حق خاندان مبارک ایشان بدیهایی که تقریر آن موجب تنفر خاطر مستمعان باشد کرده بود بخلاف آنکه به مکافات مشغول شود، رقم عفو بر جرائد جرائم همگنان کشید، آن بدیها به نیکی مقابله فرمود، و در حق هر یک از ایشان از یمن این دولت نسخه ای کرد به انواع اکرام ایشان را بمراتب عظیم رسانید و مقلد اشغال خطیر گردانید، و اکنون آنچه هر یک تمنا میکردند به رأی العین مشاهده میکنند، و روزگار به زبان حال میگوید:
چنین کنند بزرگان چو کرد باید کار.
(تاریخ گزیده چ لندن ص611).
و رجوع به دستور الوزراء صص324 - 331، تاریخ گزیده صص610 - 611، تاریخ مغول تألیف عباس اقبال چ 1 ص334، 350، تاریخ ادبیات ایران «از سعدی تا جامی» تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ص621، حبیب السیر چ خیام ج3 ص215 و نیز فهرست همین جلد، شدالازار ص67 (حاشیه)، فهرست تاریخ عصر حافظ ج1، دانشمندان آذربایجان ص288 و نزهة القلوب چ لیدن ص76 و 147 و 182 شود.
(1) - رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص215 شود.
(2) - ن ل: حوبان. (دستورالوزراء).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن سام. رجوع به غیاث الدین غوری شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن (خواجه) قطب الدین سلیمانشاه. رجوع به غیاث الدین محمود و تاریخ گزیده چ لندن ص620 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن محمودبن ملکشاه بن الب ارسلان. از سلجوقیان عراق. وی در محرم سال 548 ه . ق. به دعوت امرا به همدان آمد و بر تخت نشست و در همان ماه «خاص بک» را کشت و به همین سبب امرای آذربایجان شوریده، سلیمان شاه بن محمد بن ملکشاه را به پادشاهی برداشتند. پس از تفرقهء بسیاری که به روزگار سلطان رسید سرانجام پیروز شد، و مدت هفت سال پادشاهی کرد، و در ذوالحجهء سال 554 ه . ق. درگذشت. مدت عمرش 32 سال بود. وی از طرف دارالخلافه به لقب سلطان غیاث الدین محمد قسیم امیرالمؤمنین ملقب شد و به سال 552 ه . ق. بغداد را محاصره کرد. (از حبیب السیر چ خیام ج2 ص526 و 527 و معجم الانساب زامباور ج2 ص334). رجوع به حبیب السیر، تاریخ گزیده چ لندن صص468 - 470 و فهرست اخبار الدولة السلجوقیه شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن ملکشاه بن الب ارسلان، مکنی به ابوشجاع. ششمین از سلجوقیان بزرگ ایران. نخست حاکم بغداد بود (492 ه . ق.). پس از مرگ پدرش با برادرش بر کیارق جنگ کرد (485 ه . ق.)(1)، و سرانجام در سال 498 به سلطنت رسید. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص333). خواندمیر گوید: سلطان غیاث الدین محمد به سال 511 ه . ق. درگذشت. عمر وی 37 و مدت سلطنتش 13 سال بود. سعدالملک آوجی، فخرالملک و ضیاءالملک احمدبن نظام الملک از وزیران وی بودند. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص504). رجوع به همین کتاب صص503 - 504، فهرست اخبار الدولة السلجوقیه، تتمة صوان الحکمة ص151 و محمد بن ملکشاه شود.
(1) - رجوع به ابن خلکان ج2 ص47 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (ملک...) محمد بن ملک شمس الدین. او از ملوک آل کرت بود. به سال 707 ه . ق. از جانب اولجایتو سلطان به امارت هرات و اسفزار و فراه و غور و غرجستان رسید، و به سال 710 ه . ق. قلعه زره و پس از آن حصار تولک را فتح کرد. مسجد جامع هرات را تجدید عمارت کرد، و بنای مدرسهء غیاثیه نیز از اوست. امیر حسینی یکی از مشایخ عظام، معاصر این پادشاه بود. ملک غیاث الدین بسال 729 ه . ق. در هرات درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج3 ص378). رجوع به همین کتاب صفحهء مذکور و فهرست همین جلد شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد بن ملک ظاهر (غازی)بن صلاح الدین یوسف. از پادشاهان ایوبی حلب، پس از فوت پدر در سن 4سالگی پادشاه شد (613 ه . ق.) و امور پادشاهی را اتابک او انجام میداد. وی634 ه . ق. درگذشت. در طبقات سلاطین اسلام به نام غیاث الدین محمد عزیز و محمدالملک العزیز (در جدول) آمده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص595 و طبقات سلاطین اسلام تألیف لین پول ص68 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) محمد بن (امیر) یوسف (متوفی به سال 927 ه . ق.). از علمای معروف و از بزرگان عهد سلطان حسین میرزا و بدیع الزمان میرزا و مظفر حسین میرزا بود و به منصب صدارت نیز رسیده است. خواندمیر در حبیب السیر آرد: نسب شریف آن سید بزرگوار چنین است: محمد بن یوسف بن شمس الدین بن پادشاه علی بن خسروبن حبیب بن فرامرزبن نجیب الشکرابی(1). و نسب عالی وی به علی بن ابی طالب منتهی میشود. (رجوع به حبیب السیر شود). امیر غیاث الدین محمد در صغر سن نزد عم بزرگوار خود امیر فخرالدین بن سیدشمس الدین دانش فراگرفت، و پس از مرگ وی از محضر مولانا کمال الدین مسعود شروانی و سیف الدین احمد تفتازانی استفاده کرد، و به اندک زمانی سرآمد علمای عالم گشت و مورد توجه خاقان منصور سلطان حسین میرزا قرار گرفت، و به امر تدریس پرداخت، و پس از مرگ سلطان حسین میرزا، بدیع الزمان میرزا و مظفر حسین میرزا در رعایت جانب او کوشیدند، و مدتی بعد منصب قضای همهء ممالک خراسان به او تفویض شد و سرانجام به منصب صدارت رسید و بعد مورد حسد واقع شده، به سال 927 ه . ق. در هرات به قتل رسید. (از حبیب السیر چ خیام ج4 صص581 - 584). و رجوع به همین کتاب شود.
(1) - ن ل: شکرانی.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) محمد دهدار. از امرای عهد سلطان حسین میرزا بایقرا بود. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص189 و مجالس النفائس ص98 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (سید...) محمد صدر. از بزرگان عهد سلطان حسین میرزا بایقرا بود. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج4 ص237 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) محمد علیشاهی. وزیر سلیمان خان که از طرف امیر شیخ حسن چوپانی به سلطنت موسوم شده بود. پس از مرگ شیخ حسن برادرش ملک اشرف یکی از اولاد چنگیز به نام نوشیروان را بسلطنت برگرفت، و چون غیاث الدین دانست که پادشاهی سلیمان خان رو به تباهی است به ملک اشرف پیوست و تا پایان عمر در پناه دولت او بی آنکه در مهم دیوانی مداخله کند روزگار گذرانید. (از دستور الوزراء صص333 - 334 به اختصار). رجوع به همین کتاب و حبیب السیر چ خیام ج3 ص228 و 234 و تاریخ مغول چ 1 ص356 و 360 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد کجج. تربیت در «دانشمندان آذربایجان» آرد: خواجه شیخ محمد پسر خواجه ابراهیم بن خواجه صدیق برادر خواجه محمد کججانی(1)معروف است. وی شیخ الاسلام اعظم عهد ملک اشرف و سلطان اویس و سلطان حسین بود، ولی از سوء رفتار ملک اشرف مدتی در دمشق و شام و بغداد ساکن شد و در مصر صاحب اسم و شهرت گردید و در آن سامان القاب او را «الشیخ غیاث الکججی بتبریز اعادالله تعالی من برکة المجلس السامی» مینوشته اند. صاحب زبدة الافکار نویسد: شیخ به سلطان اویس تعلق خاصی داشت و پس از مرگ آن پادشاه دیگر شعر نگفته، زبان بیان را با این قطعه قطع کرده است:
بعد دارای جهان سلطان معزالدین اویس
بر کجج یکبارگی شد بسته ابواب سخن
هیچ گلبرگی نخندد در چمن بعد از بهار
ور بخندد خندد او بر کار و بار خویشتن
من بخونین چشم میگریم گر آن ابر بهار
حال من دیدی بخون بگریستی بر حال من
پیش از این بیتی که گفتم بود آن بیت الطرب
شد سخن از هجر آن بیت الطرب بیت الحزن
از هوای وصف سلطان شاعری کردم شعار
از شعار شاعری دیگر نخواهم دم زدن
باد هر ساعت هزاران رحمت غفران نثار
بر ریاض مرقدش از بارگاه ذوالمنن.
وفات مولانا کجج به سال 778 ه . ق. اتفاق افتاد. مولانا عبدالقادر مراغی و فضل الله عبیدی و سلمان ساوجی و رضوان شاه تبریزی از معاصران وی بودند. برحسب قول دولتشاه سمرقندی دیوان او در آن اوان در عراق و آذربایجان شهرت داشت، و صاحب صحف ابراهیم مینویسد: کلیات دیوانش با قصایدی که در مدح سلطان اویس گفته است ده هزار بیت است. نگارنده نسخه ای از دیوان او را که در 787 تحریر شده و قریب ده هزار بیت دارد در کتابخانهء راشد افندی در استانبول دیده است. (از دانشمندان آذربایجان صص289 - 290). این غزل نیز از اوست:
ما در غمت بزاری جان بازننگریم
از عشق تو به هر دو جهان بازننگریم
خوش خوش چو شمع ز آتش عشق تو فی المثل
گر جان من بسوخت بجان بازننگریم
اسرار تو ز کون و مکان چون منزه است
ما تا ابد به کون و مکان بازننگریم
سود دو کون در طلبت گر زیان شود
ما در طلب بسود و زیان بازننگریم
چون شد یقین ما که تویی اصل هر گمان
در پردهء یقین به گمان بازننگریم
در کوی تو دواسبه بتازیم مردوار
هرگز بمرکب و بعنان بازننگریم
در بحر عشق گرچه کجج بر کنار رفت
ما از کنار تا به میان بازننگریم.
(از تذکرهء دولتشاه سمرقندی چ هند ص134).
و رجوع به تذکرهء دولتشاه ص134، زبدة الافکار و صحف ابراهیم شود.
(1) - کجج یا کججان قریه ای است از بلوک مهرانرود از توابع تبریز که بفاصلهء دو فرسخ از آن واقع شده است.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) محمد کججی. برادر کوچک خواجه امیربیک مهردار کججی (سردفتر اهل حساب شاه طهماسب) بود. مدتی در عراق عرب به امر وزارت اشتغال داشت. گویند شاعری قصیده ای در مدح او گفت و بی جهت زبان به هجو او گشاد، خواجه این قطعه را در جواب او سرود و نزد وی فرستاد:
بمدح آنچه افزودیم در کمال
ز هجوی که گویی همان کم شود
زدم لابهء سگ چه شادی رسد
که از عوعوش موجب غم شود.
و نیز گوید:
خموشیم شب هجران ز بیوفائی نیست
که ناله را به لبم قوت رسایی نیست
دل شکستهء ما را شراب کرد علاج
شکست توبهء من کم ز مومیایی نیست.
(از دانشمندان آذربایجان تألیف محمدعلی تربیت ص287).
و رجوع به تحفهء سامی ص57 و صبح گلشن ص300 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (سید...) محمد مشهدی. در عهد سلطان حسین میرزا بایقرا، منصب صدارت او را داشت. خواندمیر در حبیب السیر آرد: سیدغیاث الدین از فضایل و کمالات انسانی بغایت عاری بود و پس از فوت میرک قاسم بسبب اهتمام خواجه قوام الدین نظام الملک به صدارت رسید و تا هنگامی که خواجه قوام الدین بر درگاه خاقان منصور [ سلطان حسین میرزا بایقرا ] اهمیت و اعتبار داشت، وی نیز عهده دار منصب صدارت بود، اما به سال 903 ه . ق. که خواجه کشته شد سیدغیاث الدین نیز پیش امیر ذوالنون رفت و امیر او را به سلطان بدیع الزمان میرزا سپرد؛ ولی مورد توجه قرار نگرفت و سرانجام به ماوراءالنهر گریخت و بسال 918 ه . ق. در آنجا درگذشت. (از حبیب السیر چ خیام ج4 ص324 به اختصار). رجوع به حبیب السیر ص113 و 324 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد نیشابوری. متخلص به سامی. وی قاضی مشهد و هرات بود، و در شعر یدی طولی داشت، و هر شعری را که بدان آگاهی می یافت پاسخ میگفت. این مطلع از اوست:
ای در دلت از عاشقان بی موجبی آزارها
رنجند از هم دوستان اما نه این مقدارها.
(از تحفهء سامی صص76 - 77).
و رجوع به الذریعه ذیل دیوان غیاث الدین محمد نیشابوری القاضی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمد نیشابوری. جوانی خوب بود و طبعی نیک داشت. دانش نیز فرامیگرفت. در شعر «حریمی» تخلص میکرد و این مطلع از اوست:
مکن بی موجبی ای شوخ ترک گفتگو با من
گناهی گر بغیر از عاشقی کردم بگو با من.
(از مجالس النفائس ص150).
شاید وی همان غیاث الدین محمد نیشابوری قاضی مشهد متخلص به سامی باشد. رجوع به همین اسم شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمود(1)بن خواجه قطب الدین سلیمان شاه. وی پسر سلیمانشاه مذکور وزیر شاه شجاع بود. شاه شجاع چشمان غیاث الدین محمود را میل کشید. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص303 شود.
(1) - یا غیاث الدین محمد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص620 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمودبن محمد بن سام. رجوع به غیاث الدین محمود شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) محمودشاه (ثالث) بن حسین. از ملوک بنگاله. به سال 939 ه . ق. به سلطنت رسید. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص428).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) مسعود (ثانی) بن عزالدین کیکاوس چهاردهمین از سلاجقهء روم (آسیای صغیر) و نوادهء غیاث الدین کیخسرو ثانی بود. هنگامی که پدرش به کریمه فرار کرد و در آنجا مرد، وی به آذربایجان رفت و به آباقاخان پناهنده شد. پس از مدتی به سال 681 ه . ق.(1) بفرمان پسرعم خود آرغون خان، به حکومت آسیای صغیر رسید و جانشین کیخسرو ثالث شد. مدت 14 سال اسماً حکومت کرد و سرانجام بسال 697 درگذشت. (از تاریخ گزیده چ لندن ص485 و معجم الانساب ج2 ص218). رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص540، تاریخ گزیده چ لندن ص485 و 486 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - در قاموس الاعلام ترکی 682 و در معجم الانساب 681 آمده است.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) مسعود (ثالث) بن کیقباد ثالث. از سلجوقیان آسیای صغیر. به سال 707 ه . ق. به حکومت رسید. رجوع به معجم الانساب زامباور ج2 ص217 و 218 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) مسعودبن محمد بن ملکشاه، مکنی به ابوالفتح. چهارمین از سلجوقیان عراق. او به سال 527 ه . ق. به حکومت رسید و در همدان درگذشت. خلیل ادهم در «دول اسلامیه ص216» گوید: غیاث الدین مسعود به سال 526 ه . ق. بحکومت رسید و در 11 جمادی الاَخر سال 547 ه . ق. مرد. از القاب او قسیم امیرالمؤمنین است - انتهی. حمدالله مستوفی مرگ او را در رجب سال 547 نوشته است. (از معجم الانساب زامباور ج2 ص334). خواندمیر گوید: مدت سلطنت غیاث الدین مسعود 18 سال و مدت عمرش 45 سال بود و بسال 547 ه . ق. درگذشت. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص522). رجوع به حبیب السیر صفحهء مذکور، راحة الصدور راوندی ص224 به بعد، کامل ابن اثیر ج11 ص72 و تتمة صوان الحکمة ص129 و 151 (حاشیه) شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) مشهدی. رجوع به غیاث الدین محمد مشهدی شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) ملک معظم. رجوع به غیاث الدین بن ملک صالح شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) منصور. وی نوادهء میر غیاث الدین منصور دشتکی فارس است، و از طرف مادر خواهرزادهء علامی میرزا محمدزمان مشهدی است. وی شوخ طبع بود، به اصفهان رفت و پس از آن به هند مسافرت کرد. این اشعار از اوست:
نمیماند سیاهی در دوات دیده آهو را
اگر دیباچه بنویسم بیاض گردن او را.
در این صحرا ندارد شکوه از صیاد نخجیرش
ز خونگرمی گذارد دست بر دل پنجهء شیرش
نمی افتد به دام حیرت از شوخی خرام او
کشد نقاش اگر بر صفحهء آیینه تصویرش.
سبحهء بیطاقتان را جز دل صد چاک نیست
حلقهء ذکری بغیر از حلقهء فتراک نیست
هر کسی را از دری دولت نمایان میشود
میکشان را برگ سبزی غیر برگ تاک نیست.
(از تذکرهء نصرآبادی ص99 به اختصار).

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) منصوربن امیرزاده بایقرابن عمر شیخ بهادربن امیر تیمور گورکان. متوفی به سال 849 ه . ق. پدر سلطان حسین بایقرا بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص113 و 114 و قاموس الاعلام ترکی ذیل منصور شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) منصوربن (میر) صدرالدین محمد بن غیاث الدین منصوربن صدرالدین محمد بن ابراهیم بن محمد بن اسحاق بن علی بن عربشاه حسنی حسینی دشتکی. او از اعاظم علما و فحول حکمای اسلامی امامی، و جامع معقول و منقول و حاوی فروع و اصول، و به قول ارباب تراجم و سیر، خاتم الحکماء و استادالبشر و عقل حادی عشر بود. در کلام و حکمت و فقه دست داشت. در چهارده سالگی داعیهء جدل و ناظره با علامهء دوانی در مطالب علمی داشت، در 20سالگی از تحصیل و ضبط علوم فراغت یافت. در سال 936 ه . ق. در عهد سلطنت شاه طهماسب صفوی به صدارت عظمی نایل شد و به صدر صدور ممالک ملقب گردید و عاقبت در نتیجهء بعض مباحثات علمی در محضر سلطان با شیخ علی محقق کرکی، از صدارت استعفا کرد و بشیراز رفت و در آنجا اقامت گزید و مدرسهء منصوریه را تأسیس کرد. مؤلفات او بشرح زیر است: 1- اثبات الواجب تعالی. 2- اخلاق منصوری. 3- الاساس در هندسه. 4- الاشارات و التلویحات در حکمت الهی و طبیعی. 5- اشراق هیاکل النور عن ظلمات شواکل الغرور، این کتاب شرح «هیاکل النور» شیخ شهاب الدین سهروردی است و شامل رد اعتراضاتی است که ملا جلال دوانی به کتاب هیاکل النور نوشته است. 6- التجرید در حکمت، که با عبارت موجز و بدون ذکر دلیل حاوی جمیع مباحث الهیات و طبیعیات است. 7- تحفهء شاهی، که در 18سالگی تألیف کرده است. 8- التصوف و الاخلاق، و این غیر از «اخلاق منصوری» مذکور است. 9- تعدیل المیزان در منطق. 10- تفسیر سورهء «هل اتی». 11- جام جهان نما به پارسی در فنون حکمت، که نسخه ای از آن در کتابخانهء عبدالحمیدخان در استانبول، و قسمتی از آن نیز به ضمیمهء تأویل الایات عبدالرزاق کاشانی در کتابخانهء رضویه هست. 12- الجهات، که گویا در بیان جهات سته از علم هیأت است. 13- حاشیهء آداب البحث قاضی عضدالدین ایجی. 14- حاشیهء شرح اشارت خواجه. 15- حاشیهء شرح تجرید، در آغاز این حاشیه گوید: یا غیاث المستغیثین قد کشف جمالک علی الاعالی کنه حقایق المعالی و حجب جلالک الدوانی عن فهم دقائق المعانی فاسئلک التجرید عن اغشیة الجلال بالشوق الی مطالعة الجمال(1). 16- حاشیهء شرح چغمینی در هیأت. 17- حاشیهء شفای ابوعلی سینا. 18- حاشیهء مفتاح العلوم سکاکی. 19- حجة الکلام لایضاح محجة الاسلام، که در رد سخنان حجة الاسلام غزالی است. 20- خلاصة التلخیص در معانی و بیان. 21- ریاض الرضوان. 22- شافیه در تلخیص معالم الشفاء. 23- شرح طوالع الانوار فی کلام قاضی بیضاوی. 24- قانون السلطنه. 25- اللوامع و المعارج، در هیأت. 26- المحاکمات فی مابین الحواشی الدوانیة و حواشی میر صدرالدین (پدر خود غیاث الدین)، بر شرح تجرید(2). 27- المحاکمات فی مابین الحواشی الدوانیة و حواشی میر صدرالدین، بر شرح مختصر الاصول عضدی. 28- المحاکمات فی مابین الحواشی الدوانیة و حواشی میر صدرالدین، بر شرح مطالع. 29- معالم الشفاء، در طب. 30- معرفة القبله. 31- معیارالافکار، که مختصر تعدیل المیزان مذکور است. 32- مقالات العارفین. غیاث الدین جز کتابهای مذکور کتب دیگری نیز دارد. وی به سال 940 یا 948 یا 949 ه . ق. در شیراز درگذشت و در بقعهء منصوریه دفن شد. (از ریحانة الادب ج3 صص166 - 167). شهر زوری در «نزهة الارواح»، «رساله ای در معاد» را نیز از تصنیفات غیاث الدین آورده است. آذر در آتشکده آرد: غیاث الدین منصور دشتکی گاهی به گفتن شعر میل میفرمود. این قطعه از اوست:
اگر مرگ خود هیچ لذت ندارد
نه کس را خلاصی دهد جاودانی
اگر قلتبان نیست از قلتبانان
وگر قلتبان است از قلتبانی.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص297).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی، حبیب السیر چ خیام ج4 ص603 و 604 و 607 (حاشیه)، نمونهء خطوط خوش کتابخانهء سلطنتی ایران ص293 و کنز الحکمه ترجمهء نزهة الارواح شهر زوری ج2 صص173 - 176 شود.
(1) - یادداشت مؤلف.
(2) - یا حاشیهء تجرید قوشچی که در رد حاشیهء سوم جلال دوانی نوشته است که بر پدرش صدرالدین اعتراض کرده بود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) منصور شبانکاره. برادر خواجه سیف الدین مظفر بود. مدتی در مرو وزارت ابوالمحسن میرزا را داشت، پس از آن به هرات رفت و وزیر سلطان حسین میرزا شد و پس از یک سال درگذشت. برادر وی خواجه معزالدین حسین که در آن هنگام وزیر سلطان صاحبقران (امیر تیمور) بود به مراسم عزا و اطعام مساکین و فقرا پرداخت. (از دستور الوزراء ص446). رجوع به همین کتاب و حبیب السیر چ خیام ج4 صص112 - 113 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (امیر...) منصور شول. حاکم شولستان در حدود سال 755 ه . ق. وی پس از مدتی از امرا و ارکان دولت شاه محمود گردید. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج3 ص289، 297، 298 و 317 و تاریخ گزیده چ لندن ص660 و 691 و 696 و 742 شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) میکال. در اوایل زمان سلطان صاحبقران (امیر تیمور) جزء اکابر نواب دیوان بود. وی بخواجه قوام الدین نظام الملک بیشتر توسل جسته، کارهایی بزرگ را تکفل میکرد. در آن سال که خواجه نظام الملک بسعی خواجه مجدالدین محمد مورد مؤاخذه قرار گرفت، معتمدالسلطنه خواجه غیاث الدین را به تقرب و نیابت خویش برگزید. و پس از آنکه خواجه نظام الملک دوباره اعتبار و اختیار یافت، خواجه غیاث الدین میکال نیز مورد عنایت قرار گرفت، و سلطان فرمان داد که وزرا بی وقوف او کاری نکنند و احکام سلطانی را به توقیع او رسانند. خواجه چند سال در کمال عظمت گذرانید و مهر وزیران را با رقم «انا المطلع علیه» توقیع میکرد. سرانجام902 ه . ق. استعفا کرد و از نواب مظفر حسین میرزا گردید و در ملازمت وی به استرآباد رفت و مورد عنایت محمدحسین میرزا قرار گرفت و پس از وفات محمدحسین میرزا، به هرات بازگشت و دوباره از مخصوصان مظفر حسین میرزا گردید و سرانجام گوشه نشینی اختیار کرد و به سال 914 ه . ق. درگذشت. (از دستور الوزراء صص451 - 453 به اختصار). و رجوع به همین کتاب شود.

غیاث الدین.

[ثُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) نقاش. از ملازمان شاهرخ میرزا (خاقان سعید). وی جزء سفیرانی بود که در حدود سال 823 ه . ق. از طرف این پادشاه به ختا فرستاده شدند. ظاهراً همان غیاث قافیه شاعر هروی است. رجوع به تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص603 و ج4 ص634 و 641 و 646 و غیاث قافیه شود.

غیاث السلطنة و الدین.

[ثُسْ سَ طَ نَ تِ وَدْ دی] (اِخ) میرزا بایسنقر. رجوع به بایسنقر، میرزا بایسنقر، تاریخ حبیب السیر چ خیام ج3 ص596 و 609 و ج4 ص22 و 223 و نمونهء خطوط خوش کتابخانهء سلطنتی ایران شود.

غیاث الطبیب.

[ثُطْ طَ] (اِخ)(1) لقب ابوسعیدبن ابی مسلم بن ابی الخیر. رجوع به ابوسعیدبن ابی مسلم در همین لغت نامه و کشف الظنون چ استانبول ج2 ستون 1024 شود.
(1) - در ذیل ابوسعیدبن ابی مسلم از همین لغت نامه «غیاث الغیب» چاپ شده است و ظاهراً صحیح آن غیاث الطبیب باید باشد. رجوع به کشف الظنون شود.

غیاث المستغیثین.

[ثُلْ مُ تَ] (اِخ) نامی از نامهای باریتعالی به معنی فریادرس فریادخواهان :
ندارم طاقت تیمار چندین
اغثنی یا غیاث المستغیثین.
نظامی.

غیاث الملک.

[ثُلْ مُ] (اِخ) ابن نظام الملک ابرقوئی. او راست: کتاب تحفهء بهائی که در قرن هفتم هجری تألیف شده است. رجوع به غزالی نامه تألیف همایی ص184 (حاشیه) شود.

غیاث حلوایی.

[ثِ حَلْ] (اِخ) غیاثای حلوایی شیرازی. در آتشکدهء آذر بصورت «غیاث حلوایی» و در تذکرهء نصرآبادی بصورت غیاثای حلوایی آمده است. وی از شاعران قرن یازدهم هجری و اهل شیراز بود. در غزل و قصیده دست داشت. اخیراً به اصفهان رفته، طرف توجه موزونان گشت و در اواخر عمر نابینا شد. این اشعار از اوست:
ای چو قضای خدا زلف سیاهت رسا
وی دل تسلیم جو داده رضا بر قضا
آه چه دوریست این، وای چه نزدیکی است
از دل ما تا به تو وز دل تو تا به ما.
ز تیره بختی خود آن زمان شدم آگاه
که دایه ام سر پستان خویش کرد سیاه.
هواپرست نشد سیر از جهان که حباب
به بحر دوخته چشم و تهی بود از آب.
بازم ز عکس روی تو کاشانه پر شده ست
از نور شمع خلوت پروانه پر شده ست
دیدم بخواب شب که به من داد ساغری
تعبیر قتل ماست که پیمانه پر شده ست.
بسوخت باد چو او دامن نقاب گرفت
گداخت آینه تا از رخ تو تاب گرفت
ز بعد مرگ بمن دست یافت آسایش
فغان که بخت مرا عاقبت بخواب گرفت.
خوشم بشورش محشر که کس نخواهد دید
که گرد من ز کدام آستانه برخیزد.
هر تار زلف جانان باشد شب درازی
کو آن کسی که میگفت یک شب هزار شب نیست؟
(از تذکرهء نصرآبادی ص238).
رجوع به الذریعه ذیل دیوان حلوائی شیرازی و تذکرهء نصرآبادی صص238 - 239 و ریحانة الادب ج3 ص165 و آتشکدهء آذر چ شهیدی صص297 - 298 و فارسنامهء ناصری ج2 ص149 و قاموس الاعلام ترکی شود.

غیاث دشتکی.

[ثِ دَ تَ] (اِخ) رجوع به غیاث الدین منصوربن میر صدرالدین شود.

غیاث دین.

[ثِ] (اِخ) (سلطان...) همان غیاث الدین است که در شعر زیر از حافظ آمده است :
حافظ ز شوق مجلس سلطان غیاث دین
غافل مشو که کار تو از ناله میرود.
این غیاث الدین بقول محمد قاسم فرشته غیاث الدین محمودشاه بهمنی، و بقول شبلی نعمانی سلطان غیاث الدین بن سلطان اسکندر بنگالی است، و قول اخیر صحیح مینماید. رجوع به تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون (از سعدی تا جامی) ترجمهء علی اصغر حکمت چ 1 صص311 - 312 و حافظ شیرین سخن تألیف محمد معین صص263 - 264 و غیاث الدین بن اسکندر شود.

غیاث زرباف.

[ثِ زَ] (اِخ) رجوع به غیاث نقشبند و نتایج الافکار ص511 شود.

غیاث شاه.

(اِخ) ابن محمودشاه خلجی، یا غیاث الدین بن محمود. پنجمین از ملوک سلالهء خلجی مالوه بود که در کجرات هندوستان حکومت میکردند. به سال 873 ه . ق.(1) جانشین پدرش سلطان محمود خلجی شد، و به سال 906 بسبب منازعاتی که میان دو پسر او درگرفت درگذشت. و شاید مسموم گردید و مرد. (از قاموس الاعلام ترکی و معجم الانساب ج2 ص431).
(1) - در قاموس الاعلام ترکی: 872.

غیاث شیرازی.

[ثِ] (اِخ) دولتشاه سمرقندی گوید: غیاث از شاعران شیراز، معاصر سلطان ابراهیم و مردی دانا و مورخ و خوش طبع بود. وی مذهب تشیع داشت و در مناقب خاندان علی (ع) قصایدی غراء سروده است. او راست قطعه ای به مطلع زیر:
تهتک در سخن گفتن زیانست
تأمل کن تأمل کن تأمل.
(از تذکرهء دولتشاه سمرقندی).
از نقل باقی اشعار وی بعلت سستی و ضعف ترکیب خودداری شد. رجوع به تذکرهء مزبور شود.

غیاث شیرازی.

[ثِ] (اِخ) رجوع به غیاث حلوایی شود.

غیاث شیرازی.

[ثِ] (اِخ) رجوع به غیاث الدین منصوربن صدرالدین شود.

غیاث شیرازی.

[ثِ] (اِخ) رجوع به غیاث الدین منصور نوادهء میر غیاث الدین منصور دشتکی شود.

غیاث طبیب.

[ثِ طَ] (اِخ) رجوع به غیاث الطبیب شود.

غیاث طغائی.

[ثِ طَ] (اِخ) (امیر...) از امرا و ملازمان جهانگیرمیرزا بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص227 شود.

غیاث قافیه.

[ثِ یَ] (اِخ) شاعر هرات بود. وجه تسمیهء او به «قافیه» این بود که غزل یا قصیده ای را بدون توجه به قافیه میسرود و اگر شخص دیگری قافیه ای پیدا میکرد که او نگفته بود با زر آن را میخرید و در شعر خود داخل میکرد. دو بیت زیر از اشعار او در مدح خواجه حبیب الله ساوجی است:
خواجهء عالی گهر بنشسته با نور صفا
جامهء آب نباتی در برش ابر سفید
آدمی از ساوه خیزد وز هری بغض و حسد
عودی تر از جنابد سیب از بشر سفید.
ظاهراً در جنابد (گناباد) امرود را عودی میگویند و «بشر» دهی در خراسان است. (از تحفهء سامی ص161).

غیاث قاینی.

[ثِ یِ] (اِخ) رجوع به غیاث الدین جمشید قاینی شود.

غیاث کاشانی.

[ثِ] (اِخ) رجوع به غیاث الدین جمشید کاشانی شود.

غیاث کاشانی.

[ثِ] (اِخ) رجوع به غیاث نجومی شود.

غیاث کججی.

[ثِ کَ جَ] (اِخ) رجوع به غیاث الدین محمد کجج شود.

غیاث کلا.

[کَ] (اِخ) محله ای است در آمل. رجوع به مازندران و استرآباد تألیف رابینو چ 1336 ص153 شود. در فرهنگ جغرافیایی ایران چنین آمده است: دهی است از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل که در 19هزارگزی شمال خاوری آمل قرار دارد. دشت است و هوایی معتدل مرطوب دارد. سکنهء آن 310 تن است که به مازندرانی و فارسی سخن میگویند. آب آن از رودخانهء هراز تأمین میشود. محصول آن برنج، صیفی و شغل اهالی زراعت و صید مرغابی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

غیاث مشهدی.

[ثِ مَ هَ] (اِخ) (مولانا...) از اهل مشهد بود، و به صنعت رنگرزی اشتغال داشت. این رباعی از اوست:
خوبان که ز جام حسن مستند همه
هر عهد که بستند شکستند همه
با عاشق خویش آشنایی نکنند
بیگانه و بیگانه پرستند همه.
(از صبح گلشن ص300).

غیاث نجومی.

[ثِ نُ] (اِخ) کاشی. از شاعران کاشان بود و در فن نجوم و ساعتسازی مهارت داشت. قطعهء زیر را دربارهء قاضی اران (از قرای کاشان) که بسیار زشت منظر بوده است گفته:
طرفه قومند مردم اران
که بدی مضمر است در بهشان
آنقدر فضله میبرند از شهر
که محال است بگسلد زهشان
غافلند از وجود قاضی خویش
که عجب فضله ای است در دهشان.
(از تذکرهء نصرآبادی ص308).
رجوع به همین تذکره شود.

غیاث نقشبند.

[ثِ نَ بَ] (اِخ) (خواجه...) بافنده و نقشبند و از ولایات یزد بود. وی در اصفهان اقامت داشت و در عصر شاه عباس ماضی میزیست. مشهور است که زربفت مشجری برای شاه عباس تهیه کرده، در حاشیهء آن این رباعی را که اثر طبع خود بود نقش کرده بود:
ای شاه سپهرقدر خورشیدلقا
خواهم ز بقا به قد عمر تو قبا
این تحفه بنزد چون تویی عیب من است
خواهم که بپوشی ز کرم عیب مرا.
(از تذکرهء نصرآبادی صص49 - 50).
صاحب تذکرهء نتایج الافکار وی را غیاث زرباف نامیده و مرگ او را به سال 1100 ه . ق. نوشته است. (نتایج الافکار ص511). صادقی کتابدار در مجمع الخواص (ص187) چنین آرد: خواجه غیاث نقشبند از اهل شیراز و از اولاد شیخ سعدی است. در فن نقشبندی و شعربافی مهارت دارد، و در چابکی و نیرومندی بی نظیر است. همه گونه شعر میگوید و بدیهه گوست. این اشعار از اوست:
من که در یزد رشک اقرانم
از هنر برگزیده یزدانم
هنری نیست چون سخندانی
هم هنرمند و هم سخندانم
گرچه در فن نکته پردازی
زیب ایران و رشک تورانم
هیچ از آن دم نمیزنم که از آن
خار در دیدهء حریفانم
الحق انصاف ده ز بیخردی
کز جفایش به لب رسد جانم
چه کنم غیر از این که در عوضش
به نکوهش لبی بجنبانم
به جوینی و سعتر و سرکه
فارغ از خضر و آب حیوانم
خویش و بیگانه میبرد قسمت
درخور خود ز خوان احسانم
نکشیده ست رو بهم هرگز
به رخ غیر سفرهء نانم
صد دل از قید کرده ام آزاد
گرچه خود در میان زندانم
روز در بند نقش پردازی
شب حریف نماز و قرآنم
در صف سروران شهر غیاث
شیر غران و تیغ برانم
لیک در معرض تهی قدمان
مور بیجان نه مار پیچانم
همه دانی که از کجا دارم
از غلامان شاه مردانم.
در تذکرهء نصرآبادی هم اشعار زیر از وی آمده است:
پای حسرت بگل و دست ندامت بر سر
سرو آزاد هم اینجا ز گرفتاران است.
و نیز گوید:
بر دلم سبزهء خط تو گران می آید
این بهاریست کز آن بوی خزان می آید
آتشم گر بزبان شعله زند باکی نیست
هرچه در دل بود آخر بزبان می آید.
این رباعی نیز از اوست:
ای حوصلهء دهر ز غوغای تو تنگ
وی عرصهء کون از تمنای تو تنگ
جا کرده به این شکوه در خاطر ما
نه خاطر ما فراخ و نه جای تو تنگ.
و همچنین گوید:
من در گرانمایهء این نه صدفم
من مادر دهر را گرامی خلفم
برتر ز ملک بقدر و عز و شرفم
یعنی سگ آستان شاه نجفم.
رجوع به مجمع الخواص ص187 و 188، تذکرهء نصرآبادی ص49 و 50، نتایج الافکار ص511 و الذریعه ذیل «دیوان خواجه غیث نقش بند» شود.

غیاثوند.

[وَ] (اِخ) از ایلات اطراف قزوین. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص112).

غیاث هروی.

[ثِ هِ رَ] (اِخ) رجوع به غیاث قافیه شود.

غیاثی.

(ص نسبی) منسوب به غیاث یا غیاث الدین. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص184).

غیاثی.

(اِخ) دیوان وی در لاهور1924 م. و 1933 م. چاپ شده است. (از الذریعة الی تصانیف الشیعة ذیل دیوان غیاثی).

غیاثی.

(اِخ) دهی است از دهستان فسارود بخش داراب شهرستان فسا که در 24هزارگزی جنوب باختر داراب و 3هزارگزی شمال راه شوسهء فسا به داراب قرار دارد. جلگه و گرمسیر است و 317 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، حبوبات و جالیزکاری است. شغل اهالی زراعت و قالیبافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

غیاثی.

(اِخ) دهی کوچک است از دهستان هنزا بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت که در 24هزارگزی شمال باختری ساردوئیه و 3هزارگزی شمال راه مالرو بافت به ساردوئیه قرار دارد. سکنهء آن 24 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غیاثی.

(اِخ) استرآبادی. همان غیاث استرآبادی است. رجوع به همین اسم و قاموس الاعلام ترکی شود.

غیاثی.

(اِخ) تونی شغل وی مکتب داری بود و مطلع زیر از اوست:
بوقت رحلتم چون ضعف بر قدرت شود غالب
من و چشم عنایت از علی بن ابیطالب.
(از تحفهء سامی ص161).

غیاثی.

[] (اِخ) عبدالملک بن محمد غیاثی. از ابی عمروبن یحیی و عبدالله بن منازل صوفی حکایت دارد، و ابوحازم عبدویی از او حدیث کند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص184).

غیاثی.

[] (اِخ) محمد بن حسین غیاثی بصری، مکنی به ابوعلی. از عیسی بن اسماعیل تینه روایت کند، و ابوبکر صولی از او روایت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص184).

غیاثی.

[] (اِخ) محمد بن عبدالغفاربن عبدالسلام بن علی بن احمدبن عبیداللهبن محمد بن سعدویه بن بشربن اسحاق بن ابراهیم غیاثی. وی منسوب به جد اعلای خویش است و بقولی به سلطان غیاث الدین نسبت دارد. او از خانوادهء معروفی است. از ابوسعید عبدالله بن احمدبن محمد طاهری حدیث شنید، و ابوسعید سمعانی نیز از وی سماع حدیث کرد. مرگ او به سال 540 ه . ق. بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185).

غیاث یزدی.

[ثِ یَ] (اِخ) رجوع به غیاث نقشبند شود.

غیاثیه.

[ثی یَ] (اِخ) (لنگر...) محلی است در سر راه هرات. رجوع به فهرست حبیب السیر چ خیام ج4 شود.

غیاثی یزدی.

[یِ یَ] (اِخ) نام او شاه عبدالعلی است، و از مریدان شاه ولی بود. رباعی که در سنگ مرمر قبر شاه ولی (متوفی بسال 965 ه . ق.) کنده شده از اوست، بنابراین مرگ غیاثی پس از 965 ه . ق. اتفاق افتاده است. (از آتشکدهء یزدان تألیف آیتی ص315). رجوع به همین کتاب و الذریعه ج9 ص796 شود.

غیادیق.

[غَ] (ع اِ) ماران. (منتهی الارب) (آنندراج). الحَیّات. (لسان العرب از ذیل اقرب الموارد). رجوع به مار شود.

غیاذیر.

[غَ] (ع اِ) جِ غَیذار، بمعنی خر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

غیار.

(ع مص) خواربار آوردن و سود کردن. (تاج المصادر بیهقی). خواربار آوردن جهت اهل خود. غیرَت دادن و خواربار آوردن. || درآمدن در چیزی. (منتهی الارب). داخل شدن در چیزی. (از اقرب الموارد). || فروشدن آفتاب. (منتهی الارب). غروب آفتاب. (از اقرب الموارد). فروشدن آفتاب و ماه و ستاره و آنچه بدان ماند. (از تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || باران رسانیدن خدای بر قوم. غار لهم الله و غارهم غیاراً؛ سود و روزی رسانید خدای ایشان را، و گویند: اللهم غُرنا و غِرنا بغیث؛ یعنی فریادرس خدایا به باران. || سود رسانیدن بر کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فراخ سالی و ارزانی و باران رساندن اللهتعالی گروهی را. غارهم الله بخیر غیاراً. (منتهی الارب). فراوانی و باران و سود و روزی رسانیدن خدای گروهی را. و اصل غِیار، غِوار بود، و واو به یاء قلب شد. (از اقرب الموارد). || غار الغیث الارض؛ سیراب کرد باران زمین را. || نیکویی بخشیدن کسان را. (منتهی الارب). اعطاء خیر. (اقرب الموارد). || رشک خوردن بر زن خود. غیرت داشتن مرد دربارهء زن خود و بالعکس. || بمعنی مغایرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مصدر دوم باب مفاعله. رجوع به مغایرة شود. || (اِ) نشانی است مر گبران را، مانند زنار و نحو آن. (منتهی الارب). علامت اهل ذمه چون زنار از برای مجوس و مانند آن. (از اقرب الموارد). نشان اهل ذمة، و این از اصطلاحات فقهاست. (مهذب الاسماء). پارچه ای زرد که یهودان بر جامه نزدیک دوش میدوزند تا معلوم شود که از قوم یهودند. (از غیاث اللغات) (از برهان قاطع) (از آنندراج). عسلی، و آن پاره ای بود به رنگی جز رنگ جامه که جهودان بر کتف میدوختند جهت امتیاز. در معالم القربه فی احکام الحسبة (ص41) آمده: لو شرط علیهم الغیار و الزنار جمیعاً اخذوا بهما - انتهی. پاره زرد :
پس بفرمود [ المتوکل ] تا اهل ذمت را غیار برنهند و عسلی دارند جهود و ترسا. (مجمل التواریخ و القصص ص361)(1).
تمکین تو چون حکم شرع راند
بر دوش مسیحا غیار باشد.
انوری.
یهودآسا غیاری دوز بر کتف مسلمانان
اگر شان بر در اغیار دین بینی به دربانی.
خاقانی.
در سپر ماه راند تیغ زراندود مهر
بر کتف کوه دوخت دست سپیده غیار.
خاقانی.
چو دین به رفعت اظهار کرد منصب او
نهاده بر کتف چرخ از مجره غیار.
رضی الدین نیشابوری.
و اهل ذمه را بفرمود تا غیار بردوختند. (تجارب السلف چ طهران ص283). بفرمان متوکل مردمان ادیان دیگر را غیار بردوختند. (تاریخ گزیده).
(1) - در مقدمهء همین کتاب (ص ید) بجای «... را غیار» بخطا «ظ. داغپاره» پیشنهاد شده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

غیار.

(ع اِ) جِ غَور، بمعنی عمق و حالت چیزی که قابل فهم و حدس نیست، مانند: اسرار و نقشه ها. (دزی ج2 ص230). رجوع به غَور شود.

غیار.

[] (هندی، اِ) علم حساب غیار. کلمهء هندی است بمعنی اعداد اعشار. محمد بن موسی خوارزمی آن را در اسلام منتشر ساخت، و این حسابی سخت سهل و ساده است و ابداع آن بر حدت و سلامت فکر مردم هند دلیل است. (از طبقات الامم).

غیاری.

[غَ را] (ع ص، اِ) جِ غَیری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَیری شود. || جِ غَیران. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (تاج العروس). رجوع به غَیران شود.

غیاری.

[غُ را] (ع ص، اِ) جِ غَیران. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (تاج العروس). و نظیر این جمع (که مفرد آن مفتوح باشد و جمع آن مضموم) جز سُکاری و عُجالی نیامده است. (از تاج العروس). رجوع به غَیران شود.

غیازه.

[غَ زَ / زِ] (اِ) سیخ کوچکی آهنین که بر سر چوبی نصب کنند و خر و گاو را بدان برانند. (برهان قاطع) (آنندراج). ظاهراً مصحف غبازه. رجوع به غبازه، غباز و گواز شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). مهمیز. (ناظم الاطباء).

غیاش.

(ع ص، اِ) جِ غائش، بمعنی رقاص و رقص کننده. (دزی ج2 ص234).

غیاص.

(ع مص) در آب فروشدن. (منتهی الارب). فرورفتن در آب. زیر آب رفتن. غوص. غیاصة. مَغاص. (از اقرب الموارد). رجوع به غوص و غیاصة شود.

غیاصة.

[صَ] (ع مص) به آب فروشدن. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). در آب فروشدن. (منتهی الارب). فرورفتن در آب. زیر آب رفتن. غَوص. غیاص. مَغاص. (اقرب الموارد). رجوع به غوص شود. || غواصی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). عمل غواص. (از اقرب الموارد). به دریا فروشدن. (مجمل اللغة). رجوع به غَوّاص شود.

غیاض.

(ع اِ) جِ غَیضَة، بمعنی بیشه و جنگل و درختان انبوه در ایستادنگاه آب. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (دهار) (اقرب الموارد). اَغیاض. غیضات. (اقرب الموارد). رجوع به غَیضَة شود : در حرم این ارم متغیر است و در غیاض این ریاض متفکر. (سندبادنامه ص38). در ریاض و غیاض آن کوه چرا میکردند. (سندبادنامه ص121).

غیاض.

[غَیْ یا] (ع ص) بیشه وان. (مهذب الاسماء). بیشه بان. نگهبان بیشه. صیغهء مبالغه است از اسم جامد غیضه بمعنی بیشه.

غیاضی.

(اِخ) دهی است از دهستان خنافرهء بخش شادگان شهرستان خرمشهر که نزدیک شادگان، کنار راه اتومبیل رو شادگان به آبادان قرار دارد. دشت و گرمسیر است. سکنهء آن 703 تن است که به عربی و فارسی سخن میگویند. آب آن از رودخانهء جراحی تأمین میشود. محصول آن خرما، غلات، برنج. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان عبابافی است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان آن از طایفهء عطازیداند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غیاط.

(ع اِ) جِ غَوط و غاط. (از منتهی الارب) (المنجد) (اقرب الموارد) (تاج العروس). صاحب منتهی الارب غِیاط را جمع غائط نیز آورده است و ظاهر عبارت تاج العروس نیز آن را تأیید میکند. رجوع به غَوط، غاط و غائط شود.

غیاطل.

[غَ طِ] (ع ص، اِ) جِ غَیطَلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). رجوع به غیطلة شود.

غیاظ.

(ع اِ) بمعنی غَناظ (غِناظ) است. غم و محنت و رنج. (از اقرب الموارد). یقال: فعل ذلک غیاظک و غیاضَیک کغناضیک؛ یعنی آن کار را کرد تا ترا در رنج و مشقت اندازد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از تاج العروس).

غیاظ.

[غَیْ یا] (ع ص) بسیار غیظ آرنده. بسیار خشمناک. صیغهء مبالغه از غیظ. حضین بن منذر گوید :
و سمیت غیاظاً و لست بغائظ
عدواً ولکن للصدیق تغیظ.
(از لسان العرب ذیل غیظ)(1).
(1) - در لسان العرب بیت مذکور خطاب به غیاظ (اِخ) نقل شده است نه بعنوان شاهد لغوی، و با اینهمه بمعنی لغوی نیز اشارت دارد.

غیاظ.

[غَیْ یا] (اِخ) ابن حضین بن منذر. از قبیلهء بنی عمروبن شیبان ذهلی سدوسی و از سوارانی بود که در جنگ صفین رایت علی (ع) را به دست داشت. رجوع به لسان العرب ذیل غیظ و هم غَیّاظ بمعنی «بسیار غیظ آرنده» شود.

غیاظ.

[غَیْ یا] (اِخ) ابن مصعب. از بنی صبة بن أدد. رؤبه و به روایتی عجاج گوید :
و سیف غیاظ لهم غناظا
نعلو به ذا العضل الجواظا.
(از منتهی الارب) (تاج العروس).

غیاف.

[غَیْ یا] (ع ص) مرد دراز و بزرگ ریش. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه ریش او بسیار بلند و بزرگ باشد. (از اقرب الموارد).

غیال.

[غَیْ یا] (ع ص) زن بسیار شیردهنده. صیغهء مبالغه از غَیل. (از اقرب الموارد). رجوع به غیل شود. || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). شیر را گویند بسبب آنکه در غیل (جای بسیار درخت) باشد. (از اقرب الموارد).

غیان.

[غَ] (اِ) سیماب. جیوه. (برهان قاطع ذیل آبک) (ناظم الاطباء) (استینگاس). ناظم الاطباء و استینگاس این لغت را عربی دانسته اند، ولی در فرهنگهای معتبر عربی به این معنی دیده نشد.

غیان.

[غَیْ یا] (ع ص) گمراه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). صفت از «غوی یغوی» بمعنی گمراه شد. (از اقرب الموارد). گمراه و پیروی کنندهء خواهش نفس. (از المنجد).

غیان.

[غَیْ یا] (اِخ) بطنی از خزرج. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185).

غیان.

[غَیْ یا] (اِخ) بطنی از خطمه. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

غیان.

[غَیْ یا] (اِخ) ابن قیس بن جهینة بن زید. بطنی از جهینه. گروهی از بنی غیان پیش رسول خدا (ص) آمدند. رسول فرمود: شما کیستید؟ گفتند: بنی غیان. وی ایشان را بنی رشدان نامید. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185). || بنی غیان یا بنوغیان، قبیله ای از عرب. رجوع به سطرهای بالا، منتهی الارب و اقرب الموارد شود.

غیانه.

[غَیْ یا نَ] (اِخ) حصاری است در اندلس از اعمال شنت مریه(1). (از معجم البلدان).
(1) - چنین است در الحلل السندسیة: Santa Mariaو در معجم البلدان شنتبریه آمده است. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص163 شود.

غیانی.

[غَیْ یا] (ص نسبی) منسوب به غَیّان، بطنی از جهینه. (از انساب سمعانی). رجوع به غَیّان شود. || منسوب به غَیّان، بطنی از خزرج. رجوع به غَیّان شود. || منسوب به غَیّان، بطنی از خطمه. رجوع به غَیّان شود.

غیانی.

[غَیْ یا] (اِخ) ثابت بن صهیب بن کرزبن عبدمناة(1)بن عمروبن غیان بن ثعلبة بن طریف بن خزرج بن ساعده. وی از بنی غیان بود و در جنگ احد شهید شد. (از انساب سمعانی و اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185).
(1) - ن ل: کرزبن عباة. (اللباب فی تهذیب الانساب).

غیانی.

[غَیْ یا] (اِخ) عمیربن حبیب بن خماشة بن جویبربن(1) عبیدبن غیان بن عامربن خطمه، از رسول خدا (ص) روایت دارد، و او جد ابوجعفر خطمی است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185).
(1) - ن ل: جربین. (انساب سمعانی).

غیاهب.

[غَ هِ] (ع اِ) جِ غَیهَب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غیهب شود.

غیایة.

[غَ یَ] (ع اِ) سایهء میغ و سایهء آفتاب بامداد و شبانگاه و سایهء علم. (مهذب الاسماء). سایه بان و هرچه بالای سر سایه کند، مانند: ابر و غبار و تاریکی و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و منه الحدیث: تجی ء البقرة و آل عمران یوم القیمة کأنهما غامتان و غیایتان. (منتهی الارب). ج، غَیایات. (اقرب الموارد). || روشنایی شعاع آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج). روشنی پرتو آفتاب نه خود پرتو. (از اقرب الموارد). || تک چاه. (منتهی الارب) (آنندراج). قعر چاه. (از اقرب الموارد). با «غیابة» مقایسه شود.

غیایة.

[غَ یَ] (اِخ) جایی است به یمامه. (منتهی الارب) (آنندراج). تلی است نزدیک یمامه در دیار قیس بن ثعلبه. (از معجم البلدان).

غیب.

[غَ] (ع مص) غایب شدن. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). ناپدید شدن. (منتهی الارب). ناپدیدی. (مهذب الاسماء). دور شدن و جدا گردیدن از کسی. غَیبَت. غَیاب. غُیوب. مَغیب. (اقرب الموارد). || منحرف شدن از حق. گمراه شدن. غاب عن الرشد. (دزی ج2 ص232). || غش کردن. دچار غشوه شدن. || خندیدن پنهانی. غاب بالضحک. || گردیدن و چرخیدن بسوی چیزی. غاب الی... || مجذوب شدن در خیالات خود. || منقلب شدن. از خود رفتن. غاب من نفسه. غاب عن الوجود. (دزی ج2 ص232). || (ص، اِ) ناپیدا. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی تهذیب عادل). پنهانی. هرچه ناپدید باشد از تو. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). هر چیز پنهانی که آشکار نباشد. هر چیز ناپدید و مخفی. (از ناظم الاطباء). آنچه از دیدگان نهان باشد اگرچه بر دلها ظاهر گردد. (از اقرب الموارد). هرچه مغیب باشد از چشمها و مصور باشد در دلها و این مصدری بجای اسم فاعل است، چنانکه صوم بمعنی صایم است و زور بمعنی زایر. (تفسیر ابوالفتوح رازی ذیل آیه یؤمنون بالغیب «قرآن 2/3»). غایب. نهان. نهانی. پوشیده. نهان از چشم. مقابل شهادت. مقابل شهود :
همیشه تا که بود نام از شهادت و غیب
همیشه تا که بود بحث در حدوث و قدم.
فرخی.
این جای سلطان مسعود است که بدان پشت زدی و در غیب چنین چیزهاست و نتوان دانست که دیگر چه باشد. (تاریخ بیهقی). آنچه نیامده است راه بسته است که غیب محض است. (تاریخ بیهقی).
بیش از این ای فتنه گشته بر قیاس و رای خویش
کردمی ظاهر ز غیبت گر مرا کردی کرا.
ناصرخسرو.
دخت ظهور غیب احد احمد
ناموس حق و صندق اسرارش.ناصرخسرو.
هم عیب را به عامل اشرار پرده پوش
هم غیب را ز عالم اسرار ترجمان.خاقانی.
نامبردار شرق و غرب تویی
که حدیثت چو غیب مرموز است.خاقانی.
کشتی بهروزی از دریای غیب
بر در شاه اخستان بیرون فتاد.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص475).
بپرسید زو کای جهاندیده پیر
برآورده مکنون غیب از ضمیر.نظامی.
یا بدرافکن هنر از غیب خویش
یا بشکن آینه از عیب خویش(1).نظامی.
ای کریمی که از خزانهء غیب
گبر و ترسا وظیفه خور داری.
سعدی (گلستان).
زنخدان فروبرد چندی به جیب
که بخشنده روزی رساند ز غیب.
سعدی (بوستان).
دل آینهء صورت غیب است ولیکن
شرط است که بر آینه زنگار نباشد.
سعدی (طیبات).
تیرها پران کمان پنهان و غیب
بر جوانی میرسد صد تیر شیب.
مولوی (مثنوی).
ساقیا جام میم ده که نگارندهء غیب
نیست معلوم که در پردهء اسرار چه کرد؟
حافظ.
ز سر غیب کس آگاه نیست قصه مخوان
کدام محرم دل ره درین حرم دارد؟حافظ.
ز رطل دردکشان کشف کرد سالک راه
رموز غیب که در عالم شهادت رفت.
حافظ.
- حفظ الغیب؛ پاس خاطر غایب داشتن. (ناظم الاطباء). دوری کردن از بدگویی از کسی در غیاب وی. رجوع به حفظ الغیب و تاریخ غازان خان چ انگلستان ص108 شود.
- دست غیب یا دست غیبی؛ کنایه از دست نهانی. قدرت نهانی :
مدعی خواست که آید به تماشاگه راز
دست غیب آمد و بر سینهء نامحرم زد.
حافظ.
- رجال الغیب؛ (اصطلاح تصوف) کسانی هستند که قطب بر آنان ریاست دارد. (از اعلام المنجد). صاحب فرهنگ نظام گوید: مطابق بعضی احادیث هفت تن از مردان خدایند که زنده اند، ولی از نظرها مخفی و در حرکت هستند - انتهی. اشخاص غیرمرئی که به دور دنیا حرکات دائره ای میکنند. (از ناظم الاطباء). رجوع به رجال شود.
- عالم غیب؛ در عرف مفسران چیزی است که برای بشر مجهول است و جز بوسیلهء پیغمبران دانستن آن را راهی نیست و با حواس احساس نمیشود و خرد مباشرة آن را درک نمیکند و ضد آن عالم شهادت است. (از اعلام المنجد). عالم آینده. حالت آینده. (ناظم الاطباء). لاهوت. مقابل عالم شهادت یعنی ناسوت. رجوع به لاهوت شود :
امروز یقین شد که تو محبوب خدایی
کز عالم غیب اینهمه دل با تو روان کرد.
سعدی (غزلیات).
چه گویمت که بمیخانه دوش مست و خراب
سروش عالم غیبم چه مژده ها داده ست.
حافظ.
- علم غیب؛ غیب دانی. غیبگویی :
حاجت موری بعلم غیب بداند
در بن چاهی بزیر صخرهء صما.سعدی.
- غیباً؛ از بر. از حفظ. (دزی ج2 ص232).
- غیب الغیوب؛ غیب المکنون. غیب المصون. مرتبهء احدیت را گویند. رجوع به ترکیب بعدی و فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی تألیف سجادی شود.
- غیب المکنون و الغیب المصون؛ سر ذاتی و کنهی است که جز حق تعالی کسی آن را نمیداند و به همین سبب از اغیار مصون و از عول (میل) و دیدن نهان است. (از تعریفات جرجانی).
- غیب الهویه و غیب المطلق؛ ذات حق تعالی است به اعتبار لاتعین. (از تعریفات جرجانی).
- غیب زدن یا غیبش زدن؛ ناپدید شدن. دفعتاً دور شدن و رفتن. در تداول عامه گویند: فلانی غیبش زد؛ یعنی یکباره ناپدید شد.
- غیب شدن؛ ناپدید و مخفی شدن. (ناظم الاطباء).
- غیب کردن؛ ناپدید کردن. (ناظم الاطباء). مخفی و پنهان کردن.
- غیب گفتن؛ رجوع به همین ترکیب شود.
- نائب غیب؛ معاون. آنکه در غیاب رئیس کارهای او را انجام میدهد: نائبُ غَیبِهِ. (دزی ج2 ص232).
- هاتف غیب یا هاتف غیبی؛ سروش نهانی. نداکنندهء نهانی. رجوع به هاتف شود :
ساقی بیا که هاتف غیبم بمژده گفت
با درد صبر کن که دوا میفرستمت.حافظ.
|| کنایه از خدا و فرشتگان و کتابهای آسمانی و پیغمبران و قیامت و بهشت و دوزخ و ثواب و عقاب و نشور است که اینهمه غیب اند :الذین یؤمنون بالغیب. (قرآن 2/3). عطا میگوید: مراد آن است که من آمن باللّه هرکه بخدای ایمان دارد به غیب ایمان داشته باشد. عاصم بن النجود میگوید: مراد به غیب قرآن است. کلبی میگوید: آنچه نیامده بود غیب آن است. ابن جریج گفت: مراد به غیب وحی است بیانش قوله تعالی : عالم الغیب فلایظهر علی غیبه احداً (قرآن 72/26)؛ ای علی وحیه. و قوله: ما هو علی الغیب بضنین. (قران 81/24). حسن بصری میگوید: غیب آخرت است. (از تفسیر ابوالفتوح رازی). و رجوع به همین تفسیر شود. || ارادهء نهانی خدا. (دزی ج2 ص233). || سر. راز. (از اقرب الموارد) (المنجد). || (اصطلاح تصوف) هر آنچه حق تعالی از تو پوشیده دارد و بر خود او پوشیده نباشد. (اصطلاحات الصوفیه). در کشاف اصطلاحات الفنون آمده: غیب امر پنهانی است که به حواس ظاهر ادراک نشود و بداهت عقل نیز اقتضاء ادراک آن نکند، و آن بر دو گونه است یکی آنکه برای آن دلیل عقلی و سمعی نباشد، و از این قسم است لفظ غیب در آیهء: و عنده مفاتح الغیب لایعلمها الا هو. (قرآن 6/59). و دیگر آنکه برای آن دلیل عقلی یا سمعی اقامه شده باشد، مانند وجود صانع و صفات او و روز جزا و کیفیات آن روز، و مراد بلفظ غیب در آیهء. الذین یؤمنون بالغیب (قرآن 2/3) معنی دومین است، چنانکه قاضی بیضاوی در این آیه در اول سورهء بقره همین معنی را گفته است - انتهی. و در همان کتاب ذیل «عالم» چنین آمده: عوالم را اگرچه از نظر امتناع حصر جزئیات نمیتوان منحصر کرد، لیکن کلیات و اصول حصرکنندهء آنها را میتوان در عالم غیب و شهادت منحصر کرد، چه عوالم منقسم شود به غایب از حس (آنچه بحس درنیاید) و شاهد بر حس. در کتاب «انسان کامل» آمده: هر عالمی که حق تعالی بدان بوسیلهء انسان مینگرد شهادت وجودیه است و هر عالمی که بدان بیواسطهء انسان مینگرد غیب نامیده میشود، و غیب بر دو گونه است: نخست غیبی که حق تعالی آن را مفصل در علم انسان قرار داده، دوم غیبی که آن را بطور مجمل در قابلیت علم انسان قرار داده است. پس غیب مفصل در علم را غیب وجودی نامند و آن مانند عالم ملکوت است، و غیب مجمل در قابلیت را، غیب عدمی نامند و آن مانند عوالمی است که خدای تعالی آنها را میداند و ما نمیدانیم، و اینها نز د ما بمنزلهء عدم است، و معنی غیب عدلی همین است. صاحب قصیدهء فارضیه غیب را بر سه گونه تقسیم کرده و از آنها به غیب، ملکوت و جبروت تعبیر کرده است. و محدثانی را که غایب از حس اند غیب نامیده است، و ذات قدیم را جبروت، و صفات جسمی او را ملکوت تعبیر کرده است تا میان محدث و قدیم و ذات و صفات فرقی باشد. در شرح مثنوی مولوی آمده: مرتبهء احدیت را عالم غیب نیز گویند صاحب کشف اللغات آرد: عالم امر که آن را عالم ملکوت و عالم غیب نیز گویند. نزد متصوفه به عالم وجد بلامدت و بلاماده اطلاق شود، مانند عقول و نفوس، چنانکه خلق بر عالم وجد وجود با ماده مانند افلاک و عناصر و موالید ثلاثه اطلاق گردد، و آن را عالم خلق و عالم ملک و عالم شهادت نیز گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ استانبول صص1053 - 1054). و رجوع به همین کتاب صفحه های مذکور و عالم غیب و عالم شهادت در همین لغت نامه شود. || زمین پست. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین همواری است. (از اقرب الموارد). || گمان. (منتهی الارب) (آنندراج). شک. (اقرب الموارد). || پیه. (منتهی الارب) (آنندراج). پیه ثرب (تنک بالای شکنبه و روده) گوسفند. ج، غیاب، غُیوب. (از اقرب الموارد).
(1) - ن ل: پیش.

غیب.

[یَ] (ع اِ) جِ غابَة. (دزی ج2 ص232). رجوع به غابة شود.

غیب.

[غَ یَ] (ع ص، اِ) جِ غائب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فتحهء یاء غَیَب بسبب تشبیه آن به «صَیَد» مصدر «اصاد یصید» است، چه رواست که آن را مصدر فرض کنند اگرچه جمع است. (از منتهی الارب). رجوع به غائب شود.

غیب.

[غُیْ یَ] (ع ص، اِ) جِ غائب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غائب شود.

غیب آموز.

[غَ / غِ] (نف مرکب) آنکه غیب آموزد. غیب آموزنده. رجوع به غَیب شود :
بر آن رهبان دیر افتاد راهش
که دانا خواند غیب آموز شاهش.نظامی.

غیبان.

[غَ / غُیْ یَ](1) (ع اِ) رگهای درخت. (منتهی الارب) (آنندراج). ریشه های درخت که در زمین پنهان شود و چون بکنند آشکار گردد. یقال: بدا غَیَّبانُ العود؛ یعنی آشکار شد عروق درخت که نهان بود، و آن هنگامی است که باران سخت بدان رسد و سیل جاری گردد و ریشه های درخت را بکند و عروق آن و آنچه را نهفته شده است آشکار سازد. (از لسان العرب از ذیل اقرب الموارد). غَیاب. غَیّاب. || آنچه آفتاب بدان نرسد از گیاه. (از اقرب الموارد).
(1) - در ناظم الاطباء به غلط به کسر یاء مشدد آمده است.

غیب الله.

[غَ بُلْ لاه] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاه که در 9هزارگزی جنوب باختری سنقر و 3هزارگزی باختر شوسهء سنقر به کرمانشاه واقع است. دامنه و سردسیر است و 145 تن سکنه دارد که به لهجهء کردی فارسی سخن میگویند. آب آن از درهء محلی و محصول آن غلات، حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت و قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

غیب اللهی.

[غَ بُلْ لا](1) (اِخ) دهی است از دهستان علامرودشت بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 67هزارگزی خاور کنگان، کنار راه مالرو اشکنان به پس رودک قرار دارد. جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 112 تن است که فارسی زبانند. آب آن از چاه. محصول آن غلات و خرماست. شغل اهالی زارعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).
(1) - در فرهنگ جغرافیایی ایران بصورت «غیب الهی» آمده است، ولی ضبط لاتینی آن نشان میدهد که با دو لام باید نوشته شود.

غیب بین.

[غَ / غِ] (نف مرکب) آنکه غیب را بیند. بینندهء غیب و نهان. رجوع به غیب شود :
انبیا را داد حق تنجیم این
غیب را چشمی بباید غیب بین.
مولوی (مثنوی).

غیب پوش.

[غَ / غِ] (نف مرکب) آنکه یا آنچه غیب را پوشیده دارد. پوشندهء نهان. نهان کنندهء چیزی. رجوع به غَیب شود :
پوست باشد مغز بد را عیب پوش
مغز نیکو را ز غیرت غیب پوش.
مولوی (مثنوی).

غیبت.

[بَ] (ع اِمص) عیب کسی در قفای او گفتن. (غیاث اللغات). بدگویی در غیاب کسی. غیبَة. غَیبَة. غَیبَت. رجوع به غیبة شود. جرجانی گوید: غیبت یاد کردن بدیهای کسی در غیاب اوست، بشرط آنکه شخص دارای آن بدیها باشد و در غیر این صورت بهتان است و اگر مواجهه گوید شتم است. (از تعریفات جرجانی). در کشاف اصطلاحات الفنون چنین آمده است: غیبت اسم است از اغتیاب بمعنی بد گفتن کسی را بعد از وی، بشرط آنکه راست باشد، و اگر دروغ باشد آن را بهتان گویند. صاحب مجمع السلوک گوید: غیبت آن است که مسلمانی را به چیزی یاد کنی که اگر بشنود او را ناخوش آید، خواه آنچه او را بدان یاد کرده ای راجع به عیبی در بدن یا پوشش یا آفرینش یا کردار یا گفتار یا دین یا دنیا یا فرزند یا خانه یا چارپای او باشد، و در تفسیر الدرر آمده: از رسول خدا (ص) دربارهء غیبت پرسیدند، فرمود: غیبت آن است که برادر خود را بدانچه او را ناخوش آید یاد کنی، پس اگر آن چیز در او باشد آن را غیبت گویند، و اگر در او نباشد بهتان نامیده شود. و باید دانست که غیبت منحصر به گفتار نیست، بلکه در فعل نیز جاری است، مانند جنبش، اشارت و کنایت. تصدیق غیبت نیز غیبت است و شنونده نیز در این صورت بیگناه نیست، مگر اینکه به زبان خود آن را انکار کند و در صورت ترسیدن به دل خود منکر باشد، و هرگاه بتواند گفتار گوینده را با سخنی دیگر قطع کند یا از جای خود برخیزد، و اگر نکند گناه کرده است، و اگر به زبان خود بگوید: خاموش باش، ولی در دل غیبت را دوست داشته باشد دورویی کرده و مرتکب گناه شده است؛ مگر آنکه در دل آن را مکروه شمارد. شخص ستمدیده را رواست که ظلم ستمگر را نزد پادشاه یا حاکم بگوید، لیکن نباید در نزد کسی جز پادشاه و آنکه توانایی بر دفع ستم دارد اظهار کند. هرگاه کسی از مردم دیهی غیبت کند غیبت نیست، مگر آنکه گروهی را نام ببرد. یکی از متکلمان گوید: غیبت در صورتی است که بدان قصد زیان رسانیدن و شماتت باشد، لیکن اگر بر سبیل تأسف گفته شود غیبت نیست، و همچنین غیبت دربارهء فاسق متجاهر غیبت محسوب نشود. رسول خدا (ص) فرمود: من القی جلباب الحیاء عن وجهه فلا غیبة؛ یعنی هرکه نقاب شرم را از چهره اش برافکند دربارهء او غیبت نیست. و نیز فرمود: اذکر الفاجر بما فیه کی یحذر الناس؛ یعنی شخص فاجر را به اعمال و صفاتی که دارد یاد کن تا از مردم بترسد. و اما اگر فاسق در نهان فسق کند آن را آشکار نباید کرد، و در صورتی که آشکار کنند غیبت است، ولی اگر بر سبیل شناساندن یاد کنند غیبت نیست. و باید دانست که دربارهء غیبت پشیمانی و آمرزش خواستن کفایت میکند، و هرگاه غیبت به گوش شخص غیبت شده برسد باید نزد او رود و از وی حلیت خواهد، و اگر وی بمیرد یا در جایی دور باشد که استحلال متعذر گردد از خدا آمرزش خواهد، و حلال کردن وارثان را اعتباری نیست. در حدیث آمده است که هرگاه صاحب غیبت پیش از آنکه غیبت او به گوش مغتاب عنه برسد توبه کند، توبهء وی پذیرفته میشود؛ زیرا پیش از آنکه غیبت به گوش شخص غیبت شده برسد و گناه محسوب شود استغفار و توبه کرده است و اگر پس از توبه به وی رسد، توبهء او باطل نشود. از ابوالقاسم رحمه الله تعالی دربارهء غیبت کننده ای که استغفار کرده است پرسیدند، گفت: خداوند او را نمی بخشد مگر اینکه غیبت شده او را ببخشد. ابواللیث گوید: اگر کسی زبان به غیبت کسی گشود و غیبت او بگوش طرف رسید، بر غیبت کننده است که از مغتاب عنه حلیت خواهد، و هرگاه به گوش او نرسید از خداوند آمرزش خواهد و طرف را آگاه نکند زیرا در این صورت دلش بدان مشغول گردد - انتهی.

غیبت.

[غَ بَ] (ع مص) ناپدید شدن. دور شدن. جدایی. غایب شدن. ضد حضور. غیاب. رجوع به غَیبَة شود :
عیشیم بود با تو در غیبت و در حضرت
حالیم بود با تو در مستی و هشیاری.
منوچهری.
اگر بغیبت وی خللی افتد بخوارزم، معتمدی بجای خود نصب کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص374). ان شاء الله تعالی که در غیبت بنده همچنین بماند. (تاریخ بیهقی ایضاً ص379). دوش نامه رسیده است از خواجه احمد... که کچات و چقراق... میجنبد از غیب وی [ آلتونتاش ]. (تاریخ بیهقی).
در غیبت و در حضور یکرویم
در انده و در سرور یکسانم.
مسعودسعد.
سپاه زنگ بغیبت او [ شاه ستارگان ] بر لشکر روم چیره گشت. (کلیله و دمنه). و کدام خدمت در موازنهء آن کرامت آید که در غیبت من بنده اهل بیت را ارزانی فرموده است. (کلیله و دمنه).
در حضور انعام دیدیم ار بغیبت نیست آن
وام احسان را تقاضا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
در غیبت آن قصیده که گفتم شگرف بود
در حضرت این قصیدهء دیگر نکوتر است.
خاقانی.
تا بغربت فتاده ام همه سال
نه مَهَم غیبت و سه مه حضر است.خاقانی.
همگنان را در مواجهه حرمت کردی و در غیبت نکویی گفتی. (گلستان سعدی).
چو بانگ دهل هولم از دور بود
بغیبت درم عیب مستور بود.
سعدی (بوستان).
آنچه در غیبتت ای دوست بمن میگذرد
نتوانم که حکایت کنم الا به حضور.
سعدی (طیبات).
اولیا اطفال حقّند ای پسر
در حضور و غیبت ایشان باخبر.
مولوی (مثنوی).
دوستی دوستان در غیبت توان شناخت. (از سخنان منسوب به هوشنگ از تاریخ گزیده).
از دست غیبت تو شکایت نمی کنم
تا نیست غیبتی نبود لذت حضور.حافظ.
- غیبت صغری؛ غیبت امام دوازدهم حضرت محمد بن حسن عسکری که مدت آن 69 سال بوده است. در خاندان نوبختی ص212 چنین آمده است: تولد حضرت حجت یعنی ابوالقاسم محمد بن حسن عسکری، ملقب به قائم آل محمد به روایت علمای اخبار امامیه در سال 256 ه . ق. اتفاق افتاده است و شروع غیبت صغری از چهار سال بعد از تولد حضرت یعنی از سال 260 بوده. رجوع به کتاب الغیبة طوسی ص167 و 275 شود. و دورهء غیبت صغری از همین سال 260 تا 329 که سال فوت چهارمین نائب حضرت است یعنی 69 سال طول کشیده است و از سال 329 به بعد دورهء غیبت کبری است که هنوز هم دوام دارد و تا هنگام ظهور ادامه خواهد داشت. از سال 256 ه . ق. یعنی از سال تولد حضرت قائم به بعد در تمام مدت غیبت صغری بین آن حضرت و شیعیان امامیه چهار تن که نخستین آنان از طرف امام دهم و یازدهم و سه تن دیگر از طرف سلف خود منصوب شده اند رابط بوده، عنوان سفارت، و در بین امامیه سمت نیابت حضرت را داشته اند. آنان عرایض و مستدعیات شیعیان را به امام غایب میرسانیدند و به دستور حضرت به ایشان جواب میداده اند. این جوابها بصورت توقیع بر دست سفرا یعنی نواب اربعه صادر میشده است. اسامی نواب اربعه و دورهء نیابت هر کدام از ایشان بقرار زیر است: 1- ابوعمرو عثمان بن سعید عمری که او را امام ابوالحسن علی بن محمد هادی و امام ابومحمد حسن بن علی عسکری به این مقام برگزیده بودند. 2- ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعید عمری پسر نایب اول. دورهء نیابت پدر و پسر از سال 260 تا 304 یا جمادی الاولی 305 ه . ق. طول کشیده است(1). 3- ابوالقاسم حسین بن روح بن ابی بحر نوبختی. از 305 تا شعبان 326 ه . ق. 4- ابوالحسین علی بن محمد سمری. از شعبان 326 تا شعبان 329 - انتهی. سبائیه از غلات امامیه، قائل به غیبت امیرالمؤمنین علی (ع) باشند و مخمسه قائل به غیبت حضرت حسین بن علی علیهماالسلام اند و کیسانیه به غیبت محمد بن الحنفیة قائلند و ناوسیه جعفربن محمد (ع) را غائب دانند و محمدیه محمد بن علی بن الهادی (ع) را امام غائب گویند و امامیهء اثنی عشریه مهدی بن الحسن العسکری را غایب و مستتر و حجت منتظر میدانند. (یادداشت مؤلف). و رجوع به خاندان نوبختی ص75 و 96 و 106 و 111 و 124 و 125 و 183و 212 و 231 و 239 و 243 و 249 شود.
- غیبت کبری؛ غیبت امام زمان پس از غیبت صغری تا هنگام ظهور. رجوع به غبیت صغری شود.
- در غیبت کسی؛ سپس او. در غیاب او. پشت سر او.
|| (اصطلاح تصوف) غیبت در مقابل شهود است و آن بر دو گونه است: غیبتی مذموم در مقابل شهود حق، و غیبتی محمود در مقابله شهود خلق. (نفائس الفنون ص171). جرجانی گوید: غیبت در اصطلاح متصوفه غیبت دل است از دانستن احوال جاریهء مردم و حتی احوال نفس خود بسبب شغل حس شخص به واردات، چنانکه از جانب حق واردی بزرگ رسد و حاکم حقیقت بر وی پیروز شود، پس او حاضر به حق است و غائب از خود و مردم. شاهد این سخن داستان زنان مصر است که هنگام دیدن یوسف دستهای خود را بریدند، چون مشاهدهء جمال یوسف چنین است، پس چگونه باشد غیبت مشاهدهء انوار خدای ذوالجلال؟ (از تعریفات جرجانی). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: غیبت در اصطلاح متصوفه مقام کثرت است. میر سیدحسینی در مقام و معنی غیبت و حضور گفته است :
ور نگنجی با خود اندر کوی او
گم شو از خود تا بیابی بوی او
تا تو نزدیک خودی زین حرف دور
غیبتی باید اگر خواهی حضور.
|| (اصطلاح نجوم) برآمدن یکی از ثوابت است در روز و غروب آن در شب پیش از فروشدن شفق. توضیح اینکه چون آفتاب به کوکبی از ثابتات نزدیک آید او را بشعاع خویش بپوشاند، و برآمدن آن کوکب به روز گردد و فروشدن آن بشب پیش از فروشدن شفق، و این حال را غیبت و ناپدید شدن بمغرب نامند. (از التفهیم ابوریحان بیرونی ص114). رجوع به همین کتاب صفحهء مذکور و مادهء «منازل قمر» در همین لغت نامه شود. || بدگویی در پس کسی. بدی و عیب کسی را گفتن در غیاب او. غیبت کردن. رجوع به غَیبة و غیبَت شود :
زنا و مسخره جور و محال و غیبت و دزدی
دروغ و مکر و عشوه، کبر و طراری و غمازی.
ناصرخسرو (دیوان تقوی ص445).
زبان را از دروغ و فحش و بهتان و غیبت بسته گردانیدم. (کلیله و دمنه). یعنی سفله چون به هنر با کس برنیاید به غیبتش در پوستین افتد. (گلستان سعدی).
کسی گفت و پنداشتم طیبت است
که دزدی بسامان تر از غیبت است.
سعدی (بوستان).
زبان آمد از بهر شکر و سپاس
به غیبت نگرداندش حق شناس.
سعدی (بوستان).
- غیبت کردن.؛ رجوع به همین مدخل در ردیف خود شود.
- غیبت گفتن؛ غیبت کردن. بدگویی. رجوع به غیبت و غیبت کردن شود :
حفاظ آینه این یک هنر بس
که پیش کس نگوید غیبت کس.نظامی.
|| (اِ) زمین پست. یقال: وقعنا فی غیبة؛ یعنی افتادیم در جایی پست از زمین. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - تاریخ وفات ابوعمرو عثمان بن سعید نایب اول امام غایب معلوم نیست و به همین سبب درست نمیتوانیم دورهء نیابت او را معین کنیم، ولی چون پسرش که در 304 یا 305 ه . ق. درگذشته، قریب پنجاه سال این مقام را داشته است، پس از حوالی همان سال 260 ه . ق. نایب امام بوده است و ابوجعفر حتی در ایام پدر نیز سمت نیابت داشته است. (رجال کشی ص330 و کتاب الغیبة طوسی ص238 از خاندان نوبختی).

غیبت کردن.

[غَ / غِ بَ کَ دَ] (مص مرکب) غایب شدن. ناپدید شدن. حاضر نشدن. رجوع به غَیبَت شود. || بد گفتن در پشت سر کسی. بدی و عیب کسی را در غیاب او گفتن. بدگویی کردن از کسی در غیاب وی. از پس مردم بد گفتن. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی تهذیب عادل). زشت یاد. (فرهنگ اسدی). غیبَة. غَیبَة. اغتیاب. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی تهذیب عادل) (تاج المصادر بیهقی). اِشخاص. اِسقاء. (تاج المصادر بیهقی). اِفراش. (منتهی الارب). رجوع به غیبَة، غَیبَة و مجموعهء مترادفات ص258 شود : و غوغا و عامه در سخن و غیبت کردن او [ عثمان ] آمدند. (مجمل التواریخ و القصص). که مرا دشمن میدارد و که مرا غیبت میکند و که بمن بد میگوید؟ (تذکرة الاولیاء عطار).
مکن پیش دیوار غیبت بسی
بود کز پسش گوش دارد کسی.
سعدی (بوستان).
کند هرآینه غیبت حسود کوته دست
که در مقابله گنگش بود زبان مقال.
سعدی (بوستان).
واعظ ما بوی حق نشنید بشنو کاین سخن
در حضورش نیز میگویم نه غیبت میکنم.
حافظ.

غیبت کننده.

[غَ / غِ بَ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) آنکه غیبت کند. آنکه غایب شود. غایب. رجوع به غَیبَت، غَیبَة و غیبَة شود. || آنکه بدگویی و غیبت کند. بدگویی کننده از کسی در غیاب او. وَقّاع. وَقّاعة. (منتهی الارب). رجوع به غَیبَت و غیبة شود.

غیبتگر.

[غَ / غِ بَ گَ] (ص مرکب) بدگو. (ناظم الاطباء). بدگویی کننده. آنکه کارش غیبت و بدگویی از مردم باشد. رجوع به غیبت شود.

غیبت گوی.

[غَ / غِ بَ] (نف مرکب) آنکه غیبت و بدگویی کند. غیبت کننده: دِلغِماظ؛ مرد آزمند و غیبت گوی. (منتهی الارب).

غیبخانه.

[غَ / غِ نَ / نِ] (اِ مرکب) نهانخانه. (آنندراج). خانهء غیب. عالم غیب. رجوع به غَیب شود :
چو نور شمع ز فانوس در تجلی بود
فروغ حسن تو از غیبخانهء تقدیر.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

غیبدان.

[غَ / غِ] (نف مرکب) آنکه غیب و نهان را داند. عالم الغیب. (آنندراج). دانندهء غیب. رجوع به غَیب شود. || (اِخ) صفت خدای تعالی. خدا :
در این بام گردان و این بوم ساکن
ببین صنعت و حکمت غیبدان را.
ناصرخسرو.
بر خاطر گشاده و روشن ضمیر تو
پوشیده نیست سری جز سر غیبدان.
سوزنی.
بار سپاس از ملک غیبدان پذیر
کین جاه و دولت از ملک غیبدان رسید.
سوزنی.
سکهء قدرش چو بنوشت آسمان
ماه لوح غیبدان میخواندش.خاقانی.
گر بزر گویمت مدح آنم که بت
بر خدای غیب دان خواهم گزید.خاقانی.
مورچه را جای شود دست جم
سوی مگس وحی کند غیبدان.خاقانی.
دری را که در غیب شد ناپدید
بجز غیب دان کس نداند کلید.نظامی.
غیبدان و لطیف و بیچونی
سرپوش و کریم و توابی.سعدی.
زورت ار پیش می رود با ما
با خداوند غیبدان نرود.سعدی (گلستان).
دادار غیبدان و خداوند آسمان
خلاق بنده پرور و رزاق رهنما.سعدی.

غیب دانستن.

[غَ / غِ نِ تَ] (مص مرکب) آگاه بودن بر رازهای نهان از خلق. از عالم غیب آگاهی داشتن. دانستن غیب. رجوع به غیب شود : گفتم: زندگانی خداوند دراز باد. غیب نتوانم دانست، اما این مقدار دانم که... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص324). گفت در ظاهرش عیب نمی بینم و در باطنش غیب نمیدانم. (گلستان سعدی).
غیب ندانند مگر اهل غیب
عیب نبینند بجز اهل عیب.
خواجوی کرمانی.

غیب علی.

[غَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد که در 34هزارگزی شمال خاوری بوکان و 32هزارگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب قرار دارد. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 89 تن است که به کردی تکلم می کنند. آب آن از زرینه رود تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

غیب قلی.

[غَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم رود شهرستان تویسرکان که در 26هزارگزی باختر تویسرکان و 8هزارگزی شمال شوسهء تویسرکان به کرمانشاه واقع است. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 300 تن است که به کردی و فارسی سخن میگویند. آب آن از درهء محلی تأمین میشود. محصول آن غلات دیم، کتیرا و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو صعب العبور دارد. این ده در دو محل بفاصلهء دو کیلومتر قرار دارد که به غیب قلی بالا و غیب قلی پائین مشهور است و سکنهء غیب قلی پائین 210 تن است و به این ده کنجوران بالا و وسط نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

غیب گفتن.

[غَ / غِ گُ تَ] (مص مرکب)خبر دادن از چیزهای پنهانی. (ناظم الاطباء). گفتن چیز نهانی. خبر دادن از غیب. عمل شخص غیبگو: چشم باز غیب میگوید. رجوع به غَیب شود. || سرّ کسی را آشکار کردن. || پیش بینی کردن در امور محتمل الوقوع. (ناظم الاطباء).

غیبگو.

[غَ / غِ] (نف مرکب) غیبگوی. کسی که از چیزهای پنهان خبر میدهد. (فرهنگ نظام). آنکه از امور نهانی و اسرار مردم خبر دهد. (ناظم الاطباء). آنکه غیب گوید. خبردهنده از غیب و نهان. رجوع به غیب شود. || رمال و فالگیر و فالگو. (ناظم الاطباء). کاهن.

غیبگوئی.

[غَ / غِ] (حامص مرکب) رجوع به غیبگویی شود.

غیبگوی.

[غَ / غِ] (نف مرکب) رجوع به غیبگو شود.

غیبگویی.

[غَ / غِ] (حامص مرکب) عمل شخص غیبگو. خبر دادن از نهان. گفتن غیب. پیشگویی. رجوع به غَیب و غیبگو شود.

غیب نما.

[غَ / غِ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) یا غیب نمای. آنچه غیب را نشان دهد. نشان دهندهء نهان. رجوع به غَیب و غیب نمای شود.

غیب نمای.

[غَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)رجوع به غیب نما شود :
دلی که غیب نمای است و جام جم دارد
ز خاتمی که دمی گم شود چه غم دارد.
حافظ.
باقی آنچه ضمیر منیر و رأی غیب نمای اقتضا میکند... (تاریخ غازانی چ انگلستان ص52).
ای امیر عرب ای کآینهء غیب نمایی
بر سر افسر سلطان ازل ظل همایی.
طراز یزدی.

غیبوبت.

[غَ بَ] (ع مص) رجوع به غیبوبة شود : تا از وقت طلوع آفتاب براند بشتاب و سرعت بوقت غیبوبت و فروشدن آفتاب. (تاریخ قم ص49). رجوع به غیبوبة شود.

غیبوبة.

[غَ بَ] (ع مص) ناپدید شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). نهان شدن. نهفتگی. (غیاث اللغات). || فروشدن آفتاب. (منتهی الارب). غروب آفتاب و ستارگان دیگر و نهان شدن آنها از چشم. غِیاب. (از اقرب الموارد). یقال: لقیته عند غیبوبة الشمس؛ یعنی ملاقات کردم او را بهنگام غروب آفتاب. (از المنجد). || بمعنی مفارقت نیز استعمال شده است. (غیاث اللغات) (از آنندراج). ضد حضور. (از المنجد).

غیبوسکوه.

[غَ] (اِخ) صورت عربی گوئه پوزگو(1). یکی از مقاطعات سه گانهء بلاد بشکونس یا باشکونس در اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیة ج2 ص321 و فهرست ج2 آن شود.
(1) - Guepuzgo.

غیب و ناغافل.

[غَ / غِ بُ فِ] (ق مرکب، از اتباع) در تداول عوام، بمعنی ناگهان.

غیبة.

[غَ بَ] (ع مص) غایب شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). ناپدید شدن. (منتهی الارب). دور شدن و ناپدید گشتن. جدایی. (اقرب الموارد). ضد حضور. (غیاث اللغات) (آنندراج). غایب شدن. نادیداری. مقابل حضور. مقابل حضرت. غَیب. غِیاب. غُیوب. مَغیب. (اقرب الموارد). رجوع به غَیبَت شود. || در پس کسی بدی او را گفتن و غیبت کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بد گفتن از پس. زشت یاد. در کسی در افتادن و در غیاب او بدی او گفتن. یاد کردن کسی دیگری را بر وجهی که اگر بشنود او را ناپسند آید. رجوع به غیبَة و غیبت شود.

غیبة.

[بَ] (ع مص) درآمدن چیزی در چیزی. (از منتهی الارب). فرورفتن چیزی در چیزی و پوشیده شدن. غِیابة. غُیوبة. غِیاب. غَیاب. (از اقرب الموارد). || (اِمص) بدگویی در پس کسی. اسم است اغتیاب را. غیبة در صورتی گویند که راست باشد و اگر دروغ باشد بهتان نامیده شود. (از منتهی الارب). عیب کسی در قفای او گفتن، و با لفظ کردن استعمال میشود. (آنندراج). یاد کردن کسی بدانچه دوست ندارد بشرط آنکه شخص دارای آن باشد و در غیر این صورت بهتان است یعنی نسبت دادن چیزی که آن را بجا نیاورده است. (از تعریفات جرجانی). وقیعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غیبَت شود.

غیبه.

[غَ / غِ بَ / بِ] (اِ) تیردان. (صحاح الفرس) (فرهنگ اوبهی) (برهان قاطع). کیش و جعبه. (برهان قاطع). ترکش و جعبه. (غیاث اللغات). || هر یک از آهنهای تُنُک کوچک که بر هم نهند ساختن جوشن را. (از صحاح الفرس). پاره های آهن باشد که در جیبه و بکتر و جوشن و دیگر اسلحه بکار برند. (فرهنگ جهانگیری). پاره های آهن که در بکتر و جوشن که از جملهء اسلحهء جنگ است بکار برده شود. (برهان قاطع) (غیاث اللغات). فولاد و آهن که بر جوشن نصب کنند. (فرهنگ رشیدی). پولکهای آهن و پولاد که بر جوشن نصب کنند. (آنندراج) (انجمن آرا).
چو زر ساوچکان بلک از او چو بنشستی
شدی پشیزهء سیمین غیبهء جوشن.
شهید بلخی (در صفت آتش سده).
پرآب ترا غیبه های جوشن
پرخاک ترا چرخهای دیبا.
منجیک ترمذی.
از پشت یکی جوشن خرپشته فرونه
کز داشتنش غیبهء جوشنت بفرکند.
عمارهء مروزی.
به چنگ اندرون شیرپیکر درفش
بر آن غیبهء زنگ خورده بنفش.فردوسی.
همان جوشن و خود غیبه به زر
بپوشید در زیرشان چون زبر.فردوسی.
فلک چو غیبهء جوشن ستاره زان دارد
که بی درنگ بر او گرز برزنی بشتاب(1).
فرخی.
تا چو سر از برف گرد اندرکشد سیمین زره
برگ شاخ رز چنان چون غیبهء زرین شود.
فرخی.
همی ز جوشن برکند غیبهء جوشن
همی ز مغفر بگسست رفرف مغفر.فرخی.
به خار غیبه ربودی درختش از جوشن
به لمس جامه دریدی گیاهش از خفتان.
عنصری (از فرهنگ رشیدی) (فرهنگ سروری).
یکی بر قلعه ای کش کوه پاره ست
یکی بر جوشنی کش غیبه سندان.عنصری.
تا هست خامه خامه به هر بادیه ز ریگ
وز باد غیبه غیبه بر او نقش بیشمار.
عسجدی.
ز خون غیبه ها لاله کردار گشت(2)
سنان ارغوان تیغ گلنار گشت(3).
اسدی (گرشاسب نامه از جهانگیری) (از انجمن آرا).
کجا گرز کین کوفت که غار شد
کجا نیزه زد غیبه گلنار شد.
اسدی (گرشاسب نامه).
طبع مغناطیس دارد زخم تو کز اسب خصم
بر دو منزل بگسلاند غیبهء برگستوان(4).
ازرقی (از جهانگیری).
ریخت از شاخ درختان از نهیب تیر او
غیبه های جوشن رز آبگون بر آبگیر.
سوزنی.
حلقهء سیمین زره چون ز شمر شد پدید
غیبهء زرین فشاند بر سر او شاخسار.
خاقانی.
|| دایره هایی در سپر که از چوب و ابریشم پیچیده باشند. (از برهان قاطع). دوایری که بر سپر بود و آن چوبهاست که ابریشم و جز آن بر آن پیچند. (فرهنگ رشیدی) (از فرهنگ خطی). || پنبهء محلوج. (از برهان قاطع).
(1) - ن ل: که بیدرنگ بود گر بر او زنی بشتاب.
(جهانگیری).
ن ل: که بی گزند بود چون بر او زنی بشتاب.
(2) - ن ل: شد.
(3) - ن ل: شد.
(4) - ن ل: غیبه و برگستوان.

غیبی.

[غَ / غِ](1) (ص نسبی) منسوب به غیب. ناپدید و نهفته و پنهان و مخفی و غیرمرئی. (ناظم الاطباء). منسوب به عالم غیب. الهی. ربانی. آسمانی. فلکی. (ناظم الاطباء). رجوع به غَیب شود :
ندای هاتف غیبی ز چارگوشهء عرش
صدای کوس الهی به پنج نوبت لا.خاقانی.
دیوان و جان دو تحفه فرستاده ام به تو
گردون بر این دو تحفهء غیبی ثنا کند.
خاقانی.
گر گوشتان اشارت غیبی شنیده نیست
بر خاک روضه وار فریبرز بگذرید.
خاقانی.
شه بجای حاجبان خویش رفت
پیش آن مهمان غیبی پیش رفت.
مولوی (مثنوی).
ضیف غیبی را چو استقبال کرد
چون شکر گویی که پیوست او به ورد.
مولوی (مثنوی).
بسا مکاشفات غیبی و مشاهدات لاریبی دست دهد. (مجلس اول سعدی).
|| مقدر. تقدیری. (از ناظم الاطباء).
(1) - در تداول فارسی زبانان به تخفیف «یاء» استعمال شود.

غیبی.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان دالوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد که در 9هزارگزی باختری زاغه و 8هزارگزی شمال شوسهء خرم آباد به بروجرد قرار دارد. جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 212 تن است که به لری لکی و فارسی سخن میگویند. آب آن از سرآب تاجو تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنان آن از طایفهء دالوند هستند و در زمستان به قشلاق میروند. مزرعهء چم زال جزء این آبادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غیبی.

[غَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان رمشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 150هزارگزی جنوب خاوری کهنوج سر راه مالرو رمشک - گابریک واقع است. چهار تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غیبی.

[غَ] (اِخ) جمال الملة و الحق و الدین. صاحب مقاصد الالحان گوید: غیبی در انواع علوم ید طولی و مرتبهء اعلی داشت، خصوصاً در علم و عمل موسیقی که همانا کسی بمرتبهء او نرسیده است و نرسد. بحال این فقیر حقیر [ عبدالقادر ] التفات و اهتمام تمام داشت. در انواع علوم تعلیم و ارشاد میفرمود خصوصاً در این فن (ظ: فن موسیقی) که به یمن همت مبارک ایشان خبرت و مهارت در این علم و عمل بمرتبه ای رسید که بر عالمیان واضح و لایح گشت. (مقاصد الالحان از دانشمندان آذربایجان ص290).

غیبی.

[غَ] (اِخ) شوشتری. از شاعران شوشتر در عهد واخشتوخان حاکم شوشتر (1042 - 1078 ه . ق.) و معاصر حلمی شوشتری بود. رجوع به الذریعه قسم اول از جزء تاسع ص264 شود.

غیبی.

[غَ] (اِخ) شیرازی. مولانا غیبی از جملهء کاتبان شیراز بود و کمتر کسی مانند او تند مینوشت. گاهی بشعر نیز میل میکرد، این بیت از اوست:
بی روی دلفروزت عشاق را طرب نیست
با ما شبی بسر کن یک شب هزار شب نیست.
(از تحفهء سامی ص170).

غیبی سور.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، که در 12هزارگزی جنوب دیواندرهء و یکهزارگزی خاور دیواندرهء به سنندج قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 260 تن کردزبان هستند. آب آن از رودخانهء قزل اوزن و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. در تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

غیتاف.

[] (اِخ)(1) شهری است از ایالت مادرید در اسپانیا که دارای 6000 تن سکنه است(2). رجوع به اسپانیا در همین لغت نامه شود.
(1) - Getafe. (2) - در یادداشت مؤلف آمده: قریه ای است نزدیک بطلیوس در اسپانیا.

غیتان.

[غَ] (ع اِ) صاحب اقرب الموارد گوید: نوعی ماهی است، و فریتاگ این لغت را از کتابی در وصف حیوان نقل کرده است و من آن را ندیده ام - انتهی.

غیث.

[غَ] (ع مص) باران بارانیدن. (مصادر زوزنی). باران فرستادن. (تاج المصادر بیهقی). بارانیدن خدای باران را در بلاد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || باران باریدن. (مصادر زوزنی) (ترجمان القرآن علامهء جرجانی تهذیب عادل). رسیدن باران زمین را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || غیثت الارض (مجهو)؛ یعنی باران رسیده شد زمین. (منتهی الارب) (آنندراج). باران خورد زمین. بارانیده شد [ به ] زمین. || غِثنا ما شئنا؛ یعنی باران بر ما آمد چندانکه میخواستیم. (از اقرب الموارد). || غاث النَّورُ؛ روشن گردید شکوفه و گل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) باران، و بقولی باران که تا دوازده کروه بارد. (منتهی الارب) (آنندراج). باران، و گفته اند: بارانی که پهنای مساحت آن یک برید یعنی یک ماه باشد. (از اقرب الموارد). باران که از ابر میبارد. (غیاث اللغات). || گاهی ابر را نیز غیث گفته اند. ج، غُیوث، اَغیاث. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) کنایه از نیکوکار و احسان کننده نیز آمده :
ایا غیاث ضعیفان و غیث درویشان
به باغ مدح تو بر شاخ معرفت بارم.
خاقانی.
ورد تو این بس است که ای غیث، الغیاث
کز فیض او بسنگ فسرده رسد نما.
خاقانی.
|| (اِ) گیاه. (مهذب الاسماء). گیاه که از آب باران روید. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال: رعینا الغیث؛ یعنی چرانیدیم گیاه را. (از اقرب الموارد).

غیث.

[غَیْ یِ] (ع ص) فرس ذوغیث؛ اسب که درافزاید رفتار را سپس رفتار. (منتهی الارب). اسبی که بتدریج بر سرعت حرکت خود بیفزاید. فرس ذوغیث؛ یزداد جریاً بعد جری. (اقرب الموارد). || بئر ذات غیث؛ چاه که پیوسته در افزایش باشد و ماده اش منقطع نگردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

غیث.

[غَ] (اِخ) ابن عامربن هجیم بن عمروبن تمیم. از قبیلهء تمیم بود، و نام وی حبیب است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185) (تاج العروس) (منتهی الارب).

غیث.

[غَ] (اِخ) ابن علی بن عبدالسلام بن محمد بن جعفر ارمنازی کاتب. وی خطیب صور بود. به دمشق آمد و به سال 509 ه . ق. درگذشت. (از تاج العروس).

غیث.

[غَیْ یِ] (اِخ) ابن عمروبن غوث بن طیی ء. جدی جاهلی است. (از منتهی الارب) (تاج العروس).

غیث.

[غَ] (اِخ) ابن مریطة بن مخزوم بن مالک بن غالب بن قطیعة بن عبس. بطنی است از قبیلهء عبس. وی جد خالدبن سنان بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185). در تاج العروس نسبت وی چنین آمده: غیث بن مریطة بن مخزوم بن بغیض بن ریث بن غطفان.

غیث آباد.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء شهرستان مشهد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 55 تن شیعهء فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، لوبیا و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غیث آباد.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان رادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 79هزارگزی شمال باختری مشهد و 2هزارگزی جنوب راه عمومی مشهد به رادکان قرار دارد. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 575 تن شیعهء فارسی و کردی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غیثرة.

[غَ ثَ رَ] (ع مص) وعدهء عذاب و بیم دادن. وعدهء عذاب دادن و ترسانیدن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || لگدکوب کردن جنگجویان یکدیگر را در جنگ. ابن اعرابی گوید: در عبارت کانت بین القوم غیثرة شدیدة، غیثره بمعنی لگدکوب کردن جنگجویان است یکدیگر را. و اصمعی گوید: ترکت القوم فی غیثرة و غیثمة؛ یعنی جدا شدم از قوم در حالی که در جنگ و اضطراب بودند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص، اِ) فرومایه. (منتهی الارب) (آنندراج). سفلهء مردم. فرومایگان از مردم. (از اقرب الموارد). || گروه مردم آمیخته از هر جنس. (از منتهی الارب) (از آنندراج). الجماعة المختلطة. (اقرب الموارد).

غیثمة.

[غَ ثَ مَ] (ع اِ) جنگ و اضطراب. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). کارزار و دشمنی با یکدیگر. اختلال و اختلاف.

غیثی.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به غیث که بطنی از قبیلهء عبس است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185). رجوع به غیث بن مریطة شود. || منسوب به غیث که بطنی از قبیلهء تمیم است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185). رجوع به غیث بن عامر شود.

غیثی.

[غَیْ یِ] (ص نسبی) منسوب به غَیِّث بطنی از قبیلهء طیی ء. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185). رجوع به غَیِّث بن عمرو شود.

غیثیون.

[غَ ثی یو] (اِخ) نام گروهی در یمن که به ابوالغیث بن جمیل یکی از اولیای مشهور خودشان منسوبند. (از تاج العروس).

غیچ.

(اِ)(1) گواچ. نوعی گیاه از طایفهء زیگوفیلاسه(2) مخصوص نواحی گرمسیر که منشأ آن جنوب اروپاست. در سبزوار و جنوب خراسان و یزد، «قیچ» گویند. رجوع به درختان جنگلی ایران تألیف ثابتی ص203 و 210 و ماده های گواچ و قیچ شود.
(1) - Zygophylle = Zygophyllum atriplicoides, Zygophyllum
eurypterum.
(2) - Zygophylle = Zygophyllum atriplicoides, Zygophyllum
eurypterum.

غیچ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) غیچ شدن دست و جز آن، سیخ شدن آن. ستیخ و استیخ و شخ شدن دست. بیحرکت و خشک ماندن موقت عضوی چون دست یا پای.

غیچک.

[چَ] (اِ) بمعنی غِچَک. کمانچه. رجوع به غچک، غژک و غژه شود.

غید.

[غَ یَ] (ع مص) خمیدن گردن کسی و کژ گردیدن و مائل شدن اعطاف او. (منتهی الارب) (آنندراج). خمیده شدن گردن و نرم شدن شانه های کسی، و این پسندیده و مطلوب است، و صفت آن اَغیَد می آید. (از اقرب الموارد). || (اِمص) نازکی. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم مصدر است بمعنی نُعومَت. (از اقرب الموارد) (از المنجد).

غید.

(ع ص، اِ) جِ اَغیَد، غَیداء. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به اَغیَد و غَیداء شود : عقاب بر عقاب از لحوم غید عید کردند. (جهانگشای جوینی).

غیداء .

[غَ] (ع ص) زن دوتا از نرمی و نازکی. (منتهی الارب) (آنندراج). زن خمیده بسبب نرمی. (از اقرب الموارد). ریک(1) نازک نرم. (مهذب الاسماء). ج، غید. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || زنی که پوست بدن وی نازک و بغایت زیبا باشد. || زن درازگردن. (از اقرب الموارد).
(1) - در فرهنگها «ریکا» بمعنی معشوق و محبوب آمده است و ظاهراً «ریک» نیز با لغت مذکور همریشه است.

غیداق.

[غَ] (ع ص) جوان نازک و ناعم و نیکوپیکر. (منتهی الارب) (آنندراج). جوان غیربالغ یا نرم و نازک و نیکواندام. غَیدَق. غَیدَقان. (از اقرب الموارد). || بهترین جوانی و مرد جوانمرد. (منتهی الارب). کریم و بخشنده و خوشخو، و آنکه بسیار عطیه دهد. (از اقرب الموارد). فراخ کار و در نعمت برآمده. (مهذب الاسماء). || عام غیداق؛ سال فراخ. سالی که در آن نعمت فراوان باشد. و همچنین است سنة غیداق (بدون تاء تأنیث)، و نیز غیث غیداق؛ یعنی باران پرآب، و ماء غیداق؛ یعنی آب فراوان. (از اقرب الموارد). || سوسمار. (مهذب الاسماء). سوسمار نازک فربه، یا سوسمار بزرگ سال درشت. (از اقرب الموارد). || بچهء سوسمار. (منتهی الارب). بقولی بچهء سوسمار است. (از اقرب الموارد). || اسب درازقامت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غیداق.

[غَ] (اِخ) نام مردی. (مهذب الاسماء). غیداق بن عبدالمطلب بن هاشم. ملقب به المقوم عموی رسول خدا بود، و مادر او خزاعیه نام داشت. رجوع به صبح الاعشی ج1 ص359 و العقد الفرید ج3 ص263 و ج5 ص7 شود.

غیداق.

[غَ] (اِخ) جایی است نزدیک دشت قبچاق که تیر آنجا بسیار سخت و راست باشد، چنانکه اگر بر سنگ زنند نشکند، و آن را تیر غیداقی گویند. (از فرهنگ رشیدی). نام جایی از ترکستان، و در «شرح خاقانی» غیلاق به لام آمده بمعنی جایی در دشت قبچاق. (غیاث اللغات). جایی است نزدیک دشت قبچاق که تیر پیکاندار خوب از آنجا آورند و تیر غیداقی مشهور است. (از برهان قاطع) (از فرهنگ خطی). بنظر میرسد که این لغت ترکی و مبدل غیتاق، نام طایفه ای مانند قزاق و قلماق باشد. (از انجمن آرا) (آنندراج) :
به یک گشاد ز شست(1) تو تیر غیداقی
شود چو پاسخ کهسارباز تا(2) غیداق.
خاقانی (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا).
(1) - ن ل: ز دست. (انجمن آرا).
(2) - ن ل: با.

غیداق.

[] (اِخ) نام حصنی بود در اسپانیا نزدیک جَیّان. (رحلهء ابن جبیر ص2).

غیداقی.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به غیداق (اِخ). رجوع به غیداق شود. || نوعی از تیر بغایت سخت که سنگ را میشکند و از غیداق آرند. (از برهان قاطع) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) :
به یک گشاد ز شست تو تیر غیداقی
شود چو پاسخ کهسار باز تا غیداق.خاقانی.
رجوع به غیداق (اِخ) شود.
- تیر غیداقی؛ تیری بغایت سخت که سنگ را میشکند. (ناظم الاطباء). رجوع به غیداقی در سطرهای بالا شود.

غیدان.

[غَ] (ع اِ) اول جوانی. (منتهی الارب) (آنندراج): غیدان شباب؛ اول جوانی. (از اقرب الموارد).

غیدان.

[غَ] (اِخ) موضعی است در یمن. (منتهی الارب). این موضع بنام غیدان بن حجربن ذی رعین بن زیدبن سهل بن عمروبن قیس بن معاویة بن جشم بن عبدشمس بن وائل حیری منسوب است. افوه ازدی گوید:
جلبنا الخیل من غیدان حتی
وقعناهن ایمن من صناف.
(از معجم البلدان) (تاج العروس).

غیدغید.

[دِ دِ] (ع اِ فعل) از اسماء افعال است بمعنی بشتاب، کلمه ای است که بدان بر شتابی فرمایند. امر است بر شتاب و عجله. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

غیدق.

[غَ دَ] (ع ص) مرد جوان نازک. (مهذب الاسماء). شابٌّ غیدق؛ جوان نازک و نیکو. (از منتهی الارب). جوان نازک اندام نیکوپیکر. (ناظم الاطباء). جوان نرم و باریک و خوش اندام. غَیداق. غَیدَقان. (از اقرب الموارد). رجوع به غَیداق شود.

غیدقان.

[غَ دَ] (ع ص) جوان نازک نیکوهیکل نیکخوی. جوانی نیکو و ناعم. (منتهی الارب) (آنندراج). غَیدَق. غَیداق. رجوع به غیدق و غیداق شود.

غیدقة.

[غَ دَ قَ] (ع مص) خدوناک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار شدن آب دهان کسی. || بسیار شدن باران. (از اقرب الموارد).

غیدل.

[غَ دَ] (ع ص) زندگانی فراخ و خوش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غیذاء .

[غَ] (ع اِ) رجوع به غَیذی شود.

غیذار.

[غَ] (ع اِ) خر. ج، غَیاذیر. (منتهی الارب) (آنندراج). الاغ. حمار. (از اقرب الموارد).

غیذان.

[غَ] (ع ص) آنکه بگمان بصواب رسد. (منتهی الارب) (آنندراج). کسی که بوسیلهء گمان به رای درست میرسد. (از اقرب الموارد).

غیذر.

[غَ ذَ] (ع اِ) بمعنی غَذیرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غَذیرة شود.

غیذرة.

[غَ ذَ رَ] (ع اِمص) بدی. (منتهی الارب) (آنندراج). شر. (اقرب الموارد). بدی رسانیدن. (ناظم الاطباء). || بسیاری سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || آمیزش و خلط کردن سخن. (منتهی الارب) (آنندراج). تخلیط. (اقرب الموارد) (تاج العروس).

غیذی.

[غَ ذا] (ع اِ) نام برای ابر که در حدیث ذکر شده است. زمخشری گوید: چنانست که گویی فَیعَل است از غذا یغذو بمعنی جاری شد، و من وزن فیعل را جز در این کلمه و کلمهء کیهاة (بمعنی شتر بزرگ و قوی هیکل) نشنیده ام. (از تاج العروس) (لسان العرب). در تاج العروس بصورت غَیذاء آمده است. رجوع به لسان العرب ذیل «غذا» و هم غَیذاء در همین لغت نامه شود.

غیر.

(اِ) جوششی باشد که در اعضا پهن شود و بشره را سرخ گرداند و آن را به عربی شَری(1)خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج).
(1) - در برهان قاطع و آنندراج «شرا» به الف آمده است و صحیح آن بیاء است.

غیر.

[غَ] (ع مص) دیه دادن. (از اقرب الموارد)(1). اسم مصدر آن غیرَة است. (متن اللغة) (اقرب الموارد). || رشک بردن. (دهار). رشک خوردن مرد بر زن خود و برعکس. (از منتهی الارب). غیرت داشتن شوهر نسبت به زن خود و ناپسند شمردن قصد و نظر بد دیگری را در زن وی، و عکس آن. غَیرَة. غار. (از اقرب الموارد). || خواربار آوردن. (دهار). خوراک و مؤونت آوردن کسی را. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). || آب خورانیدن باران زمین را. (غیاث اللغات). باران دادن خداوند گروهی را و فراخی رسانیدن به ایشان. غارهم الله تعالی بمطر یغیر هم غیراً و غیاراً، سقاهم و اصابهم بخصب. (از تاج العروس). || منفعت رسانیدن. (غیاث اللغات). سود رسانیدن(2). || مال دادن و روزی بخشیدن خداوند مردم را. (از تاج العروس). || (اِمص) دیگرگونی و برگردانیدگی. اسم است تغییر را. (منتهی الارب). اسم است از تغییر، چنانکه در عبارت «من یکفر بالله یلقی الغیر» بمعنی دیگرگونی حال و انتقال آن از خوبی به بدی است. ج، اَغیار. (از اقرب الموارد): بَناتُ غَیرٍ؛ دروغ. (منتهی الارب). دروغ و باطل، و در حقیقت آنچه با حق و راستی مغایر باشد، مانند قول شاعر «اذا ما جئت جاء بنات غیر». (از اقرب الموارد).
|| (اِ) نه. لا. مانند : فمن اضطر غیر باغ و لاعاد (قرآن 2/173)؛ ای جائعاً لا باغیاً. || مگر. اِلاّ. غیر اسمی است که در معنی ملازم اضافه است، و هرگاه معنی معلوم باشد مضاف الیه در لفظ حذف میشود و «لیس» و «لا» بر آن مقدم می آیند، مانند قبضت عشرة لیس غیرها (برفع غیر یا نصب آن)، و قبضت عشرة لیس غیر، (بفتح راء)، با حذف مضاف و مقدر بودن اسم، و لیس غیر (بضم راء)، و لیس غیر (برفع) و لیس غیراً (بنصب)، و همچنین گویند: قبضت عشرة لاغیرُها و لاغیرَ و لاغیرُ و لاغیرٌ. «غیر» بسبب اضافه معرفه نمیشود؛ زیرا ابهام آن بسیار است و اگر میان دو ضد قرار گیرد ابهام آن ضعیف میشود یا بکلی از میان میرود، مانند: صراط الذین انعمت علیهم غیرالمغضوب علیهم. (قرآن 1/7). و اگر غیر برای استثنا باشد، کلمهء بعد از آن بجهت مضاف الیه بودن مجرور میشود و خود «غیر» اعراب مستثنی به الا را میپذیرد، از این رو در مثال جاء القوم غیر زید، «غیر» منصوب میشود، و در مثال ما قدم احد غیر خالد، رفع و نصب غیر هر دو جایز است و در جملاتی از قبیل ما جاء غیر زید، بمقتضای عامل قبلی اعراب میگیرد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به منتهی الارب شود. || جز. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی تهذیب عادل) (دهار) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). چنانکه غیری، جز من، و غیرنا، جز ما معنی میدهد. (از دهار). بمعنی جز و سِوی. ج، اَغیار. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). دون. (منتهی الارب). دیگر. مغایر. (غیاث اللغات). چیز دیگر. آخَر. مقابل عین(3) : بغیر او مایل نمیشوم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص315).
بر دامنش نه غیر غرض چیزی
هم پود از غرض همه هم تارش.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص208).
طرفه کور دوربین تیزچشم
لیک از اشتر نبیند غیر پشم.
مولوی (مثنوی).
غیر نطق و غیر ایماء و سجل
صدهزاران ترجمان خیزد ز دل.
مولوی (مثنوی).
جهد کن تا ترک غیر حق کنی
دل ازین دنیای فانی برکنی.
مولوی (مثنوی).
سعدی بشوی لوح دل از نقش غیر دوست
علمی که ره به حق ننماید ضلالت است.
سعدی (غزلیات).
درون خاطر سعدی مجال غیر تو نیست
چه خوش بود به تو از هرکه در جهان مشغول.
سعدی (طیبات).
از دست دوست هرچه ستانی شکر بود
وز دست غیر دوست تبرزد بتر بود.
سعدی (بدایع).
بجز ابروی تو محراب دل حافظ نیست
طاعت غیر تو در مذهب ما نتوان کرد.
حافظ.
بس نکته غیر حسن بباید که تا کسی
مقبول طبع مردم صاحبنظر شود.حافظ.
مردم دیدهء ما جز به رخت ناظر نیست
دل سرگشتهء ما غیر تو را ذاکر نیست.
حافظ.
- بغیر؛ جز. سِوی. و گاهی معنی «بدون» و «بی» میدهد :
سخن بگوی که بیگانه پیش ما کس نیست
بغیر شمع، و همین ساعتش زبان ببرم.
سعدی (طیبات).
آن کو بغیر سابقه چندین نواخت کرد
ممکن بود که عفو کند گر خطا کنیم.
سعدی (طیبات).
بغیر آنکه بشد دین و دانش از دستم
دگر بگو که ز عشقت چه طرف بربستم.
حافظ.
بغیر شهد سکوت آن کدام شیرین است
که از حلاوت آن لب به یکدگر چسبد.
صائب تبریزی.
- بغیر از؛ جز. بجز از. سِوی :
هر کسی را سر چیزی و تمنای کسی
ما بغیر از تو نداریم تمنای دگر.
سعدی (بدایع).
نم چشم آبروی من ببرد از بس که میگریم
چرا گریم کز آن حاصل بغیر از(4) نم نمی بینم.
سعدی (غزلیات).
مصلحت بودی شکایت گفتنم
گر بغیر از خصم بودی داوری.
سعدی (طیبات).
بغیر از زیان نیست در خودفروشی
اگر سود خواهی ببند این دکان را.
صائب تبریزی.
- غیر از؛ جز. بجز. جز از. بجز از. سِوی :
من رهی را از جفای دشمن اولاد تو
خوابگاه و جای غیر از دره و کهسار نیست.
ناصرخسرو.
مشنو ای دوست که غیر از تو مرا یاری هست
یا شب و روز بجز فکر توام کاری هست.
سعدی (طیبات).
ناپسندیده است پیش اهل دل
هرکه غیر از فسق را پی میزند.
سعدی (طیبات).
سعدیا غیر از تحمل چاره نیست
هر ستم کآن دوست بر ما میکند.
سعدی (غزلیات).
مباش در پی آزار و هرچه خواهی کن
که در طریقت ما غیر ازین گناهی نیست.
حافظ.
حافظا محض حقیقت گوی یعنی سر عشق
غیر ازین دیگر خیالاتی بتخمین بسته اند.
حافظ.
|| کس دیگر، چنانکه گویند: کار غیر؛ یعنی کار کس دیگر، و مال غیر؛ یعنی مال کس دیگر. (از ناظم الاطباء). دیگری. شخص یا چیزی دیگر : تمنی رنج غیر، از دل دور انداختم. (کلیله و دمنه).
آسمان گرید بر آنان کز درش برگشته اند
پیش غیری جان بطمع نام و نان افشانده اند.
خاقانی.
دست غیری مبر که در همه شهر
قلبکاران کیسه بر مائیم.خاقانی.
پس بدانکه کسبها از ضعف خاست
در توکل تکیه بر غیری خطاست.
مولوی (مثنوی).
تو آن نکرده ای از فعل خیر با من و غیر
که دست فضل کند دامن امید رها.سعدی.
بزرگی رساند بمحتاج خیر
که ترسد که محتاج گردد بغیر.
سعدی (بوستان).
چو خیری از تو بغیری رسد فتوح شمار
که رزق خویش ز خوان تو میخورد مهمان.
سعدی.
گر رنج پیش آید و گر راحت ای حکیم
نسبت مکن بغیر، که اینها خدا کند.حافظ.
|| در تداول فارسی زبانان بمعنی بیگانه و اجنبی. مقابل دوست. ضد محرم راز. ضد خودی :
خانه در بسته دار بر اغیار
تا در او این غریب مهمان است.خاقانی.
دل عاشق خاص آمد ز اغیار نیندیشد
زری که خلاص آمد از نار نیندیشد.
خاقانی.
همه از دست غیر ناله کنند
سعدی از دست خویشتن فریاد.
سعدی (طیبات).
گر چنانست که روزی من مسکین گدا را
بدر غیر ببینی ز در خویش برانم.
سعدی (خواتیم).
ما در خلوت به روی غیر ببستیم
از همه بازآمدیم و با تو نشستیم.
سعدی (طیبات).
رازی که بر غیر نگفتیم و نگوییم
با دوست بگوییم که او محرم راز است.
حافظ.
حافظ ار جان طلبد غمزهء مستانهء یار
خانه از غیر بپرداز بهل تا ببرد.حافظ.
|| (اصطلاح تصوف) عالم کون است که اسم غیریت و سوائیت بر او اطلاق کنند و این دو نوع است یکی عالم لطیف، مانند روح و نفوس و عقول، دوم عالم کثیف، مانند عرش و کرسی و فلک و غیره از اجسام، و این مرتبه را هوی الله و کائنات گویند؛ زیرا که در این مرتبه استتار وجود حق است بصور اعیان و اکوان. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ استانبول ج2 ص1094). رجوع به غیریت شود. || بمعنی «نه»: هذا غیر ذاک؛ یعنی این نه آن است و این جز آن است. (از دهار). || بمعنی «نا»، چنانکه غیر ظاهر، ناپیدا. (دهار). در تداول فارسی زبانان کلمهء نفی است بمعنی «نا» و «بی» که چون بر سر اسمی یا صفتی بیاید آن را منفی میکند، مانند: غیر بعید؛ یعنی نزدیک، غیرجایز؛ ناروا، غیرجنس؛ ناجنس، غیرحاضر؛ ناپدید و غایب، غیرخالص؛ ناپاک و ناراست، غیرمثمر؛ بیبار و بیفایده، و غیرمشکوک؛ یقین و بیشک، غیرمعین؛ مبهم و نامعین و غیرواقع؛ بی اساس و بی بنیاد. (از ناظم الاطباء). و همچنین است در ترکیب های غیرآلی، غیراختیاری و نظایر آنها که بدین شرح آورده میشود:
- غیرآلی؛ معدنی. اجسام معدنی. آلی. مواد پایدار و فاسدنشدنی، از قبیل سنگ و آب و شیشه. رجوع به آلی، معدنی و مواد معدنی شود.
- || (عضو...) غیرآلی یا عضو مفرد؛ مقابل عضو آلی. (هر عضو که اسم کل بر جزو آن صدق نکند). رجوع به آلی شود.
- غیراختیاری؛ جبری. غیرارادی.
- غیرارادی؛ مقابل ارادی. بدون اراده. رجوع به ارادی شود.
- غیرالمتناهی؛ نامتناهی. غیرمتناهی. بی پایان. رجوع به غیرمتناهی و حکمة الاشراق ص182 شود.
- غیرالمنصرف؛ رجوع به غیرمنصرف و تعریفات جرجانی شود.
- غیر اولی العزم؛ مقابل اولوالعزم. رجوع به اولوالعزم شود.
- غَیْرَ باغٍ؛ نه ستم کننده بر دیگری. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی تهذیب عادل) : فمن اضطر غیرباغ ولاعاد فلا اثم علیه. (قرآن کریم 2/173).
- غیربعید؛ نزدیک. مقابل بعید.
- غَیربیِّن؛؛ ناآشکار: قیاس لزوم غیربین. رجوع به قیاس و اساس الاقتباس ص188 شود.
- غیر تامّ؛ ناقص. آنچه تام نباشد. مقابل تام. ناتمام.
- غیر جادّه؛ راه کوچک و باریک. خلاف جادّه: تُرَّهة؛ غیر جاده. (منتهی الارب).
- غیرجنس؛ ناجنس. (ناظم الاطباء). مقابل جنس.
- غیرجنسی؛ مقابل جنسی: تکثیر غیرجنسی. رجوع به جنسی و تکثیر شود.
- غیرحاضر؛ ناپدید و غایب. مقابل حاضر.
- غیرخالص؛ ناپاک و ناراست. (ناظم الاطباء). جنسی که با ظرف باشد.
- غیردائمی؛ موقف و زودگذر. مقابل دائمی.
- غیرذلِک؛ جز آن. غیر آن.
- غیر ذوات الاوتار؛ سازهای غیرزهی. قسمی از آلات مهتزه است، مانند عنقا و اوانی مهتزه. مقابل ذوات الاوتار. رجوع به ذوات الاوتار و ساز شود.
- غیر ذی زرع؛ زمینی که کشت نداشته باشد: وادی غیر ذی زرع؛ وادیی که کشت و زرع ندارد.
- غیر ذی فقار؛ مقابل ذی فقار: حیوان غیر ذی فقار؛ جانور بی مهره. جانوری که ستون فقرات ندارد.
- غیررسمی؛ آنچه رسمی نباشد. مقابل رسمی: لباس غیررسمی.
- غیرسالم؛ ناسالم. آنکه یا آنچه سالم نباشد: هوای غیرسالم.
- || (فعل...)؛ (اصطلاح صرف عربی) مقابل فعل سالم است. هرگاه حروف اصلی فعل از همزه و تضعیف (داشتن دو حرف همجنس) و حرف عله (الف و واو و یاء) خالی باشد مانند نَصَرَ، سالم است وگر نه غیرسالم است، و غیرسالم بر مضاعف و مهموز و معتل تقسیم میشود: مضاعف فعلی است که در حروف اصلی آن دو حرف همجنس باشد، مانند مَدَّ و زَلزَلَ. مهموز فعلی است که یکی از حروف اصلی آن همزه باشد، مانند اَکَلَ (مهموز الفاء) و سَأَلَ (مهموز العین) و قَرَأَ (مهموز اللام). معتل فعلی است که یک یا دو حرف اصلی آن از حروف عله باشد و آن بر چهار نوع است: 1- معتل الفاء یا مثال، مانند وَعَدَ و یَسَرَ. 2- معتل العین یا اجوف، مانند قالَ و شاعَ. 3- معتل اللام یا ناقص، مانند دَعا و رَمی. 4- لفیف (فعلی که دو حرف عله داشته باشد)، مانند وَفی (لفیف مفروق) و شَوی (لفیف مقرون). و رجوع به سالم شود.
- غیرشفاف؛ کدر. ضد شفاف.
- غیرضرور(5)؛ آنچه ضرور و لازم نباشد.
- غیرطبیعی؛ مقابل طبیعی. شخص غیرطبیعی یعنی غیرعادی و آنرمال(6).
- غیرعادلانه؛ ظالمانه. مقابل عادلانه.
- غیرعادی؛ مقابل عادی. آنچه مطابق عادت و عرف نباشد. آنرمال(7).
- غیرعاقلانه؛ بیخردانه. مقابل عاقلانه.
- غیرعمدی؛ غیرارادی. مقابل عمدی. کاری که از روی خطا و بی قصد و اراده بجا آرند: قتل غیرعمدی.
- غیرعملی؛ آنچه نتوان آن را بجا آورد. مقابل عملی: این کار غیرعملی است.
- غیرقابل اجرا؛ اجراناپذیر. آنچه نتوان آن را اجرا کرد. پیش نرفتنی: این نقشه غیرقابل اجراست.
- غیرقابل استماع؛ ناشنودنی. سخنی که قابل شنیدن نباشد. سخنی که نتوان آن را شنید.
- غیرقابل تبدیل؛ تبدیل ناپذیر(8). آنچه نتوان آن را تبدیل کرد.
- غیرقابل درک؛ آنچه درک و فهم آن میسر نباشد. ضد قابل درک: مطلب غیرقابل درک؛ نادریافتنی.
- غیرقابل فسخ؛ آنچه نتوان آن را فسخ کرد. ضد قابل فسخ. فسخ ناشدنی: معاملهء غیرقابل فسخ.
- غیرقابل قبول؛ ناپذیرفتنی. باورنکردنی. مقابل قابل قبول.
- غیرقابل قسمت؛ بخش ناپذیر: عدد غیرقابل قسمت. رجوع به عدد شود.
- غیرقابل نفوذ؛ نفوذناپذیر. آنچه آب در آن نفوذ نتواند کرد. آنچه آب از آن نتواند گذشت. ضدّ قابل نفوذ، مانند مشمع و کائوچو.
- غیرقابل وزن؛ ناسنجیدنی. آنچه قابل وزن نیست. ضد قابل وزن. به جوهرهایی گفته میشود که در ترازوی بسیار حساس نیز اثر وزنی ندارند، مانند کالری، روشنایی، جریان الکتریسیته و جریان مغناطیسی.
- غیرقابل وصف؛ وصف ناشدنی. آنچه قابل وصف و تعریف نباشد. ضد قابل وصف: منظرهء غیرقابل وصف.
- غیر قارُّالذّات؛ مقابل قارالذات. رجوع به قارالذات و ذووضع شود.
- غیرقانونی؛ آنچه قانونی نباشد. ناروا. ضدقانونی. رجوع به قانون شود.
- غیرکافی؛ کفایت نکننده. نابسنده. ناکافی. آنچه کافی نباشد.
- غیرکامل؛ ناقص: قیاس غیرکامل. رجوع به قیاس و اساس الاقتباس ص189 شود.
- غیرلازم؛ آنچه لازم نباشد. مقابل لازم.
- غیرُ ما اَنزَل الله؛ سخنانی جز آنچه خدا نازل کرده است. مأخوذ از آیهء: و من لم یحکم بما انزل الله فأولئک هم الکافرون. (قرآن 5/44).
- غَیرِ ماوُضِعَ لَه؛ در اصطلاح گویند: وضع شی ء در غیر ماوضع له؛ یعنی چیزی را در غیر آنچه برای آن وضع شده است بگذارند: ظلم، وضع شی ء است در غیر ما وضع له.
- غیرمأکول؛ آنچه خورده نمیشود. چیزی که آن را نخورند. ناخوردنی.
- غیرمأکول اللحم؛ جانورانی که گوشت آنها خورده نمیشود. حیوانات حرام گوشت. محقق حلی در شرایع چنین گوید: از حیوانات دریایی و چارپایان و پرندگان بعضی حلال گوشت و بعضی حرام گوشت اند. بقرار زیر:
الف- حیوانات دریائی، از این حیوانات فقط ماهی فلس دار حلال گوشت است، از قبیل آزاد ماهی، اماجِرّی (نوعی ماهی دراز و تابان و نرم) که در اصل فلس ندارد و همچنین زِمّار (نوعی ماهی) و مارماهی و زهو بنابر مشهور حرام اند، و طِمر و طَبَرانی و اِبلامی (از انواع ماهیها هستند) حلال گوشت، و سنگ پشت و قورباغه و خرچنگ و سگ دریایی و خوک دریایی حرام گوشتند و همچنین از ماهی آنچه در آب بمیرد حرام است.
ب- چارپایان، از حیوانات اهلی شتر و گاو و گوسفند حلال گوشت اند و خوردن گوشت اسب و استر و خر اهلی مکروه است. و سگ و گربه اهلی باشد یا وحشی حرام اند و از حیوانات وحشی گاو وحشی و قوچ کوهی و خر وحشی و غزال و گورخر حلال گوشتند، و حیوانات درنده حرامند و آنها عبارتند از هر حیوانی که ناخن یا ناب دارد که با آن شکار خود را میدرد، قوی باشد، مانند شیر و پلنگ و یوز و گرگ یا ضعیف، مانند روباه و کفتار و شغال. و همچنین خرگوش و سوسمار و همهء حشرات، از قبیل مار و موش و عقرب و جرذ (کلاک موش یا موش دشتی) و خنفساء (به فارسی خبزدوک، نوعی سوسک) و بنت وردان (خرخاکی یا نوعی سوسک) و کیک و شپش حرامند، و نیز موش صحرایی و خارپشت و وَبر (به فارسی دنک، جانوری شبیه گربه و کوچکتر از آن) و خَزّ (نوعی حیوان که از پشم آن جامه کنند) و فَنَک (به فارسی دله، پوست قیمتی دارد) و سَمّور و سنجاب و عضاة (نوعی سوسمار یا مارمولک؟) و لُحَکَه (کرمکی کبود درازدم شبیه کربسه) حرام گوشتند.
ج - پرندگان، از پرندگان چند قسم حرام اند:
1- هر پرنده ای که صاحب چنگال باشد قوی باشد یا ضعیف، قوی، مانند باز و صقر و عقاب و شاهین و قرقی، و ضعیف مانند کرکس و رخمه و بغاث. در مورد کلاغ اختلاف است بقولی غراب ابقع (یا عقعق) و کلاغ بزرگی که در کوهها نشیند حرام است، ولی زاغ که بدان غراب الزرع نیز گویند و همچنین غداف (که کوچکتر از غراب الزرع و رنگ آن مایل به خاکستری است) حلال است. 2- هر پرنده ای که صفیف (بال گشادن و حرکت ندادن آن) او بیشتر از بال زدن باشد، مانند باز و عقاب و قرقی. 3- هر پرنده ای که قانصه (روده و اندرون مرغ که مانند معده برای انسان است) و چینه دان و صیصیه نداشته باشد، و اگر یکی از آنها را داشته باشد حلال است؛ بشرط آنکه به تحریم آن تصریح نشده باشد. 4- پرندگانی که تحریم آنها عیناً رسیده باشد، مانند شب پره و طاوس. و اما هدهد مکروه است و در خطاف (پرستو) نیز کراهت صحیح مینماید و فاخته و چکاوک و حباری (آهوبره) نیز مکروهند و در صرد (به فارسی و رکاک، شیر گنجشک، کرکسه) و صَوّام (نوعی پرنده) و شقراق کراهیت شدید است. گوشت کبوتر همهء انواع آن از قمری و دُبسیّ و وَرَشان حلال است، و اما کبک و دُرّاج (مرغی رنگین شبیه تذرو) و قَبج (کبک) و سنگخوار و تیهو و مرغ خانگی و کروان (کبک) و کلنگ و صعوه (نوعی مرغ کوچک) مباح هستند. و اما زنبور و مگس و بَقّ (پشه یا شپش) نیز حرام اند. (از کتاب الشرائع تألیف محقق حلی ص234 ذیل کتاب الاطعمة و الاشربة). و برای تفصیل رجوع به همین کتاب و شرح تبصرهء علامه ترجمهء ذوالمجدین چ 2 ج3 صص92 - 104 و حرام گوشت و حلال گوشت در این لغت نامه شود.
- غیرمترصد؛ غیرمنتظر. غیرمترقب. نابیوسان. آنچه منتظر آن نباشند.
- غیرمترقب؛ غیرمنتظر. غیرمترصد. نابیوسان. آنچه ناگهانی اتفاق افتد و در انتظار آن نباشند.
- غیرمترقبه؛ بمعنی غیرمترقب. غیرمنتظره. رجوع به ترکیب فوق شود: حوادث غیرمترقبه.
- غیرمتصرف؛ (اصطلاح صرف عربی) غیرمتصرف اسمی را گویند که یک حالت را لازم گیرد، مانند «مَن»، چنانکه گویند: من الرجل الاتی؟ و من المرأة الاَتیة؟ و «من» در مذکر و مؤنث و مثنی و جمع به یک صورت است.
- غیرمتناهی؛ نامتناهی. بی پایان. غیرالمتناهی. در فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی چنین آمده است: غیرمتناهی یا بینهایت در فلسفه بمعنای بیحد و نهایت است و در عرف معمو به اشیاء و اموری میگویند که به حساب و شماره نمی آیند، یعنی حساب کردن و اندازه گرفتن آنها دشوار است.
غیرمتناهی بودن از نظر فلسفه چند نوع است بقرار زیر:
- غیرمتناهی تحتی؛ مورد استعمال این اصطلاح ممکنات و عالم خلق است که گویند جهان جسمانی عدة و مدة متناهی است و غیرمتناهی بودن در ابعاد و اجسام باطل است، در مقابل اصطلاح غیرمتناهی فوقی که مورد استعمال آن اسماء و صفات الهی و صقع ربوبی است، چنانکه گویند علم خدا نامتناهی است عدة و مدة و فوق لایتناهی است. در هر حال اصطلاح متناهی یا متناهی بودن هرگاه در ممکنات بکار برده شود مقید به قید «تحتی»، و هرگاه در مورد اسماء و صفات و کمالات حق استعمال شود مقید به قید «فوقی» است.
- غیرمتناهی شِدّی؛ یعنی امری که در مراتب شدت و قوت غیرمتناهی باشد و بالجمله گویند ذات حق غیرمتناهی است از لحاظ شدت و عدت و مدت، یعنی در هیچیک از این موارد و در هیچیک از صفات و کمالات خود بهیچوجه و بهیچ نوع متناهی نیست.
- غیرمتناهی عِدّی؛ اموری است که برحسب عده غیرمتناهی باشند نه از لحاظ مدت.
- غیرمتناهی مُدّی؛ اموری هستند که از لحاظ مدت و زمان غیرمتناهی باشند و نیز اموری که فوق زمان باشند و محدود به زمان نباشند، و همچنین امری است که اول و آخری نداشته باشد.
- غیرمتناهی یقفی؛ مراد تسلسل و نامتناهی بودن در امور اعتباری است که برحسب اعتبار معتبر باشند. شیخ الرئیس در مقام بیان اقسام فروض در نامتناهی بودن و ذکر شقوق و ظنون و اشکالاتی که شده است و دفع آنها، گوید: «اکنون باید دید که وجود نامتناهی در اجسام چگونه است؛ اما غیرمتناهی بودن در امور غیرطبیعی و اینکه آیا غیرمتناهی بودن در آنها در عدد یا در قوت یا جز آن است در محل دیگر بحث میشود، و نیز لازم است نامتناهی بودن در کمیات ذووضع و در اعداد ذوترتیب در وضع و یا در طبع مورد توجه قرار دهیم و بررسی کنیم که آیا غیرمتناهی بودن در آنها درست است یا نه؟ اولین چیزی که باید بدان توجه کرد مفهوم نامتناهی بودن است. غیرمتناهی گاه اطلاق بر حقیقت شود، یعنی استعمال نامتناهی بودن گاه بمعنای حقیقی آن است و گاه بمعنای مجازی، و معنای حقیقی غیرمتناهی بودن گاه بر جهت سلب مطلق است و گاه چنین نیست. قسم اول عبارت از این است که از امری معنای نهایت مسلوب باشد به اینکه برای آن کمیتی نباشد، چنانکه گفته شود نقطه را نهایتی نیست زیرا خود نقطه، نهایت است. قسم دوم گاه در مقابل تناهی حقیقی گفته میشود و آن عبارت از چیزی است که شأن آن متناهی بودن است. این نوع متناهی بودن نیز دو وجه دارد: یکی آنکه از شأن طبیعت و نوعش این است که متناهی باشد، لیکن از جهت شأن و شخص خود متناهی نباشد، مانند: خط غیرمتناهی، اگر چنین خطی باشد. وجه دوم آنکه از شأن آن تناهی باشد لیکن بالفعل موجود نباشد، مانند: دایره. اما غیرمتناهی مجازی عبارت از چیزی است که حدی ندارد، یعنی تحدید آن دشوار و ناممکن است. در هر حال غرض ما این است که بحث کنیم که آیا از اجسام چیزی هست که از لحاظ مقدار یا عدد متناهی باشد...» سپس شیخ اقسام و فروض غیرمتناهی بودن را در کمیات و اجسام و در اعداد و در تأثیرات و قوی میگوید و باطل میکند و دلایل و شکوک و ایراداتی را که شده است بیان کرده به رد آنها میپردازد. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی تألیف سجادی صص220 - 222). و رجوع به شفا ج1 ص98 و 99، تعلیقه بر منظومه ص29 و 148، اسفار ج3 و حکمة الاشراق ص182 و مادهء تناهی و متناهی در این لغت نامه شود.
- غیرمثمر؛ بیبار و بیفایده. مقابل مثمر.
- غیرمجرب؛ ناآزموده. تجربه ندیده. خام. مقابل مجرب.
- غیرمحسوس؛ نامحسوس. آنچه محسوس نباشد. حس ناشدنی. اندک و ناچیز. مقابل محسوس.
- غیرمحصوره؛ مقابل محصور. شبههء غیرمحصوره. رجوع به شبهه شود.
- غیرمحلول؛ حل ناپذیر. حل نشدنی. مقابل محلول.
- غیرمرئی؛ نامرئی. نادیدنی. آنچه آن را نتوان دید. مقابل مرئی.
- غیرمرتب؛ نامرتب. آنچه یا آنکه مرتب نباشد. مقابل مرتب.
- غیرمسؤول؛ آنکه مسؤول نباشد. نامسؤول. کسی که در مقابل کارهایی که بجا آورده میشود مسؤولیتی نداشته باشد.
- غیرمستعمل؛ آنچه استعمال نشود. نامستعمل. بکارنرفته.
- غیرمستقل؛ آنچه مستقل نباشد. مقابل مستقل: کشور غیرمستقل؛ کشوری که استقلال نداشته باشد.
- غیرمستقیم؛ آنچه مستقیم نباشد. ناراسته(9). (واژه های نو فرهنگستان ایران): مالیات غیرمستقیم. رجوع به مالیات شود.
- غیرمسلوک؛ نارفته: راه غیرمسلوک؛ راهی که در آن نرفته باشند.
- غیرمشروع؛... که مطابق شریعت نباشد. نامشروع. مقابل مشروع. رجوع به مشروع شود.
- غیرمشکوک؛ یقین و بی شک. (ناظم الاطباء). مقابل مشکوک.
- غیرمشهور؛ آنکه یا آنچه مشهور نباشد. مقابل مشهور.
- غیرمُصَرَّح؛ تصریح نشده. آنچه روشن و آشکار نشده باشد.
- غیرمطبوع؛ نامطبوع. ناخوش آیند. مقابل مطبوع.
- غیرمطلوب؛ ناخواسته. نامطلوب. آنچه آن را نخواهند. مقابل مطلوب.
- غیرمطمئن؛ آنکه بدو نتوان اطمینان کرد. مقابل مطمئن.
- غیرمُعتاد؛ آنچه معتاد نباشد. غیرعادی. مقابل معتاد.
- غیرمعقول؛ نامعقول آنچه عاقلانه نباشد: کار غیرمعقول.
- غیرمُعَلَّم؛ ناآموخته. مقابل مُعَلَّم. آنکه او را تعلیم نداده باشند : اما صید کلب غیرمعلم حرام است نمی شاید خوردن. (انیس الطالبین ص117).
- غیرمعین؛ نامعین و مبهم. مقابل معین.
- غیرمفهوم؛ نامفهوم. آنچه فهمیده نشود. مقابل مفهوم.
- غیرمقبول؛ ناپذیرفتنی. آنچه پذیرفته نشود. مقابل مقبول.
- غیرمُقَدَّر؛ نامقدر. ننهاده. آنچه مقدر نباشد.
- غیرمقدور؛ آنچه بیرون از توانایی باشد. نامقدور. غیرممکن. مقابل مقدور.
- غیرمکرر؛ آنچه تکرار نشود. مقابل مکرر.
- || شخصی اجنبی که در سابق او را ملاقات نکرده باشند. (غیاث اللغات) (از آنندراج).
- غیرمُکَفَّر؛ آنکه او را تکفیر نکنند. مقابل مکفّر.
- || سوگندی که آن را نشکنند تا نیازی به کفاره دادن پیدا شود :
بخاکپای تو گفتم یمین غیرمکفّر
از آن زمان که بدانستم از یسار یمین را.
سعدی.
- غیرمُلازِم؛ آنکه از ملازمان امیر یا پادشاهی نباشد. مقابل ملازم : و منع اطبای غیرملازم از شغل طبابت... بمعظم الیه متعلق است. (تذکرة الملوک چ 1332 ص20).
- غیرملتحی؛ اَمرَد. ریش برنکرده. رجوع به ملتحی و امرد شود.
- غیرملحوظ؛ ملاحظه نشده. آنچه منظور نشود. مقابل ملحوظ.
- غیرملفوظ؛ آنچه تلفظ نشود. هاء غیرملفوظ یا مختفی، هائی است که تلفظ نشود. رجوع به «ه» در این لغت نامه شود.
- غیرممکن؛ ناممکن. محال. ممتنع. غیرمقدور.
- غیرمملوک؛ آنچه تحت تصرف و ملکیت کسی نباشد. مقابل مملوک. رجوع به بیع شود.
- غیرممنون؛ بی نقصان، و بقولی غیرمقطوع یا غیرمحسوب. (از تفسیر ابوالفتوح رازی) :ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات لهم اجر غیرممنون (قرآن 41/8)؛ یعنی آنان که ایمان آورند و عمل صالح کنند ایشان را مزدی بود بی نقصان. عبدالله عباس بمعنی غیرمقطوع و مجاهد بمعنی غیرمحسوب آورده اند و بعضی گفتند: غیرممنون به علیهم؛ یعنی منت ننهند به آن بر ایشان، برای آنکه واجب است ایشان را آن حق بر خدای. (تفسیر ابوالفتوح رازی چ 2 ج8 ص437).
- || آنچه کسی را بدان منت ننهند. بی منت. (از تفسیر ابوالفتوح رازی چ 2 ج8 ص443 و 437). رجوع به معنی قبلی شود :
کریمانه بخشی و منت نخواهی
عطای کریمان بود غیرممنون.سوزنی.
- غیرمنتظَر؛ نابیوسان. آنچه مورد انتظار نباشد. مقابل منتظَر. غیرمترقب. اتفاقی.
- غیرمنصرف؛ در زبان عربی اسم معرب بر دو قسم است: منصرف و غیرمنصرف. منصرف آن است که تنوین بر آن درآید و همهء حرکات اعراب بر آخر آن ظاهر گردد، مانند رجل که بصورت رَجُلٌ و رجلاً و رجلٍ درمی آید. غیرمنصرف اسمی است که کسره و تنوین نپذیرد و تنها ضمه و فتحه بر آن درآید، مانند: ابراهیم. اسماء غیرمنصرف از مفردها علم و صفت و از جمعها جمعی است که بر وزن مَفاعِل یا مَفاعیل باشد و هر اسمی است که به الف تأنیث ختم شود و هر یک از اینها را شروطی است بشرح زیر:
اول علم، اسم علم در شش جا غیرمنصرف میشود: 1- در آخر آن الف و نون زاید باشد، مانند: عثمان و رضوان و زیدان. 2- وزن فعل داشته باشد، مانند: یزید و احمد و تغلب. 3- مرکب مزجی باشد، مانند: بعلبک و بیت لحم. 4- مؤنث باشد خواه لفظی باشد، مانند: معاویه یا معنوی، مانند: مریم، یا لفظی و معنوی، مانند: وردة و نبیهة. 5- اعجمی و بیش از سه حرفی باشد، مانند: یعقوب و ابراهیم. 6- معدول باشد، مانند: عُمَر که معدول از عامر است.
در مورد شرط سوم باید دانست که هرگاه علمی که مؤنث معنوی است ثلاثی ساکن الوسط باشد صرف و عدم آن هر دو رواست، مانند: حضرت هُندٌ یا هندُ، مگر اینکه اعجمی باشد که در این صورت غیرمنصرف است، مانند: بلخ (نام شهری).
دوم صفت، غیرمنصرف بودن صفت به سه شرط است: 1- بر وزن فَعلان باشد که مؤنث آن فَعلی است، مانند: سکران و سَکری. 2- صفتی که بر وزن اَفعَل باشد بشرطی که تأنیث آن با تاء نباشد، مانند: احمر و اعرج و افضل. 3- معدول از لفظ دیگری باشد مانند اُخَر جِ اُخری که مؤنث آخَر است. باید دانست که معدول بودن در هر عددی که بر وزن فُعال و مَفعَل باشد قیاسی است، مانند اُحاد و مَوحَد و ثُناء و مَثنی تا عشار و معشر.
سوم - جمع: جمع بدو شرط غیرمنصرف است: 1- بر وزن مَفاعِل باشد، مانند: مساجد و اکارم و فیاصل. 2- بر وزن مَفاعیل باشد، مانند: مصابیح و قنادیل و اناشید. باید دانست که این صیغه های جمع که غیرمنصرف اند صیغهء منتهی الجموع نامیده میشوند و شرط غیرمنصرف بودن آن این است که مختوم به تاء نباشد وگرنه منصرف خواهد بود، مانند: اساتذة و تلامذة.
چهارم - اسم مختوم به الف تأنیث، اسمی که در آخر آن الف مقصوره یا ممدوه باشد غیرمنصرف است و شرطی هم ندارد، خواه مفرد باشد، مانند: سَکری و حمراء، و خواه جمع، مانند: مَرضی و اَصدِقاء و خواه عَلَم مانند سَلمی و خنساء. باید دانست که هرگاه اسم غیرمنصرف اضافه شود یا الف و لام تعریف بدان درآید کسره را در مقام جرّ می پذیرد، مانند: مررت بأفضلِ العلماءِ. و رجوع به تعریفات جرجانی، غیاث اللغات و آنندراج شود.
- غیرمَنَظَّم؛ که منظم و مرتب نباشد. نامنظم. مقابل منظم. رجوع به منظم شود.
- غیرمنقول؛ آنچه قابل حمل و نقل نشود: مال غیرمنقول؛ مالی که نتوان آن را از جایی بجایی نقل کرد، مانند: خانه، باغ، دکان، مزرعه، ده و امثال آن. مقابل منقول چون اثاث خانه.
- غیرمُوَجَّه؛ آنچه موجه و قابل قبول نباشد. مقابل موجه: عذر غیرموجه؛ عذر ناپذیرفتنی.
- غیرناطق؛ آنچه ناطق و گویا نباشد. مقابل ناطق.
- || (اصطلاح منطق) به انواع حیوان به استثنای انسان گفته میشود. رجوع به ناطق شود.
- غیرنشخواری؛ مقابل نشخواری، مانند: اسب. رجوع به نشخواری و نشخوارکننده شود.
- غیرنظامی؛ آنکه متعلق به لشکر و فوج نباشد. (از آنندراج). آنکه ارتشی نیست. مقابل نظامی. رجوع به نظامی شود.
- غیرواقع؛ بی اساس و بی بنیاد. (ناظم الاطباء) : هرگز از ما سخنی شنوده ای که آن غیرواقع باشد. (انیس الطالبین ص195).
- غیروقوعی؛ ناشایستگی و نالایقی. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- || امری که بوجود نیامده باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- غَیرُه؛ جز آن یا جز او. الی آخر.
- غَیرُها؛ جز آن. جز او. (در مؤنث).
- غَیرُهُم؛ جز آنان (در اشخاص مذکر).
- غَیرُهُما؛ جز آن دو.
- غَیرُهَنَّ؛ جز آنان (در اشخاص مؤنث).
- و غیره؛ و جز آن. و غیر آن.
(1) - در منتهی الارب آمده: غاره غیراً؛ دیت داد آن را و نیز هلاک کرد وی را. معنی هلاک کردن در فرهنگهای معتبر دیده نشد، صاحب تاج العروس گوید: غاره یغیره غیراً، وداه. و قال ابوعبیدة: غارنی الرجل یغورنی و یغیرنی؛ اذا وداک من الدیة، و غاره من اخیه یغیره و یغوره غیراً؛ اعطاه الدیة - انتهی. و رجوع به لسان العرب شود.
(2) - دهار: سود کردن. مصادر زوزنی: جود کردن.
(3) - Inidentique. (4) - ن ل: برون از. (کلیات سعدی چ فروغی).
(5) - در تداول، مردم «غیر ضروری» گویند و صحیح آن بی یاء است.
.
(فرانسوی)
(6) - Anormal. .
(فرانسوی)
(7) - Anormal.
(8) - Inechangeable.
(9) - Indirecte.

غیر.

[یَ] (ع اِ) گشتن حال. تغیر حال. (متن اللغة). تغیر. دگرگونی :
تا نصیحتگر او بود بر او بود پدید
چون نصیحت نشنید آمد در کار غیر.
فرخی.
تا جهانست جهاندار تو بادی و مباد
در جهانداری و در دولت تو هیچ غیر.
فرخی.
خدنگ ترکی بر روی و سر همی خوردند
همی نیامد بر رویشان پدید غیر.فرخی.
|| بعضی آن را بمعنی دِیَه آورده و مفرد دانسته اند. رجوع به غیَر (جِ غیرَة) و اقرب الموارد شود.

غیر.

[یَ] (ع اِ) جِ غیرَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یکی از معانی آن دیه است، چنانکه گویند: ان لم تقبلوا الغیر جدعنا انوفکم؛ یعنی اگر دیه ها را نپذیرید بینی های شما را قطع میکنیم. و گفته اند غِیَر مفرد است و جمع آن اَغیار است. (از اقرب الموارد).
- غیرالدهر؛ سختیهای روزگار که دیگرگون گرداند. (منتهی الارب). پیش آمدهای روزگار که تغییر دهند. (از اقرب الموارد). حوادث زمانه. تصاریف. صروف زمان.

غیر.

[غُ یُ] (ع ص، اِ) جِ غَیور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) رجوع به غَیور شود.

غیران.

[غَ] (ع ص) رشک کن. (دهار) (مهذب الاسماء). مرد بارشک. ج، غَیاری، غُیاری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مردی که غیرت زن خود را داشته باشد. مرد باغیرت نسبت به زن خود. مؤنث آن غَیری. غیور. مِغیار. (از اقرب الموارد). رجوع به غَیرَت و غَیرَة شود.

غیران.

(ع اِ) جِ غار. (منتهی الارب) (دهار) (اقرب الموارد). رجوع به غار شود.

غیران.

(اِخ) نام ناحیه ای در اسپانیا در سر راه اشبیلیه (سویل) به قرطپه از راه لوره(1). ابن حوقل آن را «غیر غیره» آورده است. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص134 و حاشیهء آن شود.
(1) - Lora.

غیرت.

[غَ رَ] (ع اِمص) رشک. (فرهنگ اسدی). حسد. رشک بردن، با لفظ عربی استعمال میشود، و مردانه و سرشار از صفات آن است. (از آنندراج). رجوع به غَیرَة و رشک شود : چون اسماعیل بیامد (متولد شد) و نور بیاورد، ساره غمناک گشت و بگریست از غیرت، و گفت: یا ابراهیم چه بود که از همهء زنان من بی فرزند ماندم. (تاریخ سیستان). هاجر حلقهء زرین بر گوش کرد زیباتر شد، ساره را غیرت زیادتر شد. (قصص الانبیاء چ سنگی 1320 ص50). آن شب ابراهیم با هاجر نزدیکی نمود، غیرت عظیم بر ساره مستولی شد. (قصص الانبیاء ایضاً ص50). فروغ خشم آتش غیرت در مغز وی [ دمنه ]بپراکند. (کلیله و دمنه). از رشک او [ مرغزار ]رضوان انگشت غیرت گزیده بود. (کلیله و دمنه).
ایا حسود تو از جاه تو به غیرت و رشک
ز رشک تو سرانگشت خود گزیده بگاز.
سوزنی.
وز بر آن بارگاه بر نگهی بود خوش
حوروشی اندر آن غیرت حور جنان.
خاقانی.
تا باد دو زلفین ترا زیر و زبر کرد
از آتش غیرت دل من زیر و زبر شد.
خاقانی.
آتش غیرت در نهاد او متصاعد شد و عزم انتقال مصمم کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
تو فارغ از دو عالم معشوق خویش دایم
وز غیرت تو هرگز کس در تو نارسیده.
عطار.
دشمنان او را ز غیرت میدرند
دوستان هم روزگارش میبرند.مولوی.
حدیث عشق تو با کس نمیتوانم گفت
که غیرتم نگذارد که بشنود اغیار.سعدی.
به یک نفس که برآمیخت یار با اغیار
بسی نماند که غیرت وجود من بکشد.
سعدی (بدایع).
شاهد که با رفیقان آید به جفا کردن آمده است بحکم آنکه از غیرت و مضادت یاران خالی نباشد. (گلستان سعدی).
میخواست گل که دم زند از رنگ و بوی تو
از غیرت صبا نفسش در دهان گرفت.
حافظ.
|| (اِ) بمعنی مایهء غیرت، مثل رشک، بمعنی مایهء رشک، چنانکه گویند غیرت ماه، غیرت بهار، غیرت گل و غیره :
طیرهء جلوهء طوبی قد چون سرو تو شد
غیرت خلد برین ساحت بستان تو باد.
حافظ.
شاهدی از لطف و پاکی رشک آب زندگی
دلبری در حسن و خوبی غیرت ماه تمام.
حافظ.
|| (اِمص) در تداول فارسی زبانان بمعنی حمیت و محافظت عصمت و آبرو و ناموس و نگاهداری عزت و شرف. (از ناظم الاطباء). با لفظ کشیدن و بردن استعمال میشود. (از آنندراج). ابا و سرباز زدن از قبول اهانت بر عرض. ناموس پرستی. تعصب و رقابت. رجوع به غَیرَة شود : موسی از غیرت و حمیت لوحها بینداخت و غل در گردن برادر کرد و میکشید. (قصص الانبیاء چ سنگی 1320 ص113).
صدهزار است غیرتم بر دوست
آنچه یک غیرت آیدم بر زن.خاقانی.
خدای داند کاین دم که راند خاقانی
ز روی غیرت دین است نز سر غضب است.
خاقانی.
به آهی بسوزم جهان را ز غیرت
که در حضرت پادشاهی گریزم.خاقانی.
غیرت(1) اسلام و حمیت دین محمدی غالب آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص424). چگونه رخصت یافتی که بر امثال و حرکات دور از غیرت و حمیت اقدام نمودی. (جهانگشای جوینی).
غیرت حق بود با حق چاره نیست
کو دلی کز حکم حق صدپاره نیست
غیرت آن باشد که آن غیر همه است
آنکه افزون از بیان و دمدمه است.
مولوی (مثنوی).
شاه را غیرت بود بر هرکه او
برگزیند بعد از آنکه دید رو
غیرت حق بر مثل گندم بود
کاه خرمن غیرت مردم بود
اصل غیرتها بدانید از اله
آن خلقان فرع حق بی اشتباه.
مولوی (مثنوی).
غیرتم هست و اقتدارم نیست
که بپوشم ز چشم اغیارت.
سعدی (طیبات).
غیرت سلطان جمالت چو باز
چشم من از هر دو جهان دوخته.
سعدی (بدایع).
شب از شرمساری و غیرت نخفت
بخندید طائی دگر روز و گفت...
سعدی (بوستان).
گنج قارون که فرومیرود از قهر هنوز
خوانده باشی که هم از غیرت درویشان است.
حافظ.
جلوه ای کرد رخت دید ملک عشق نداشت
عین آتش شد از این غیرت و بر آدم زد.
حافظ.
عقل میخواست کز آن شعله چراغ افروزد
برق غیرت بدرخشید و جهان برهم زد.
حافظ.
کار را بی کارفرما پیش بردن مشکل است
کارفرمایی بمن از غیرت همکار ده.
صائب تبریزی.
- باغیرت؛ آنکه غیرت و تعصب دارد.
- بی غیرت؛ بی رشک. بی ناموس و لاابالی در محافظت آبرو و شرف. (ناظم الاطباء). رجوع به غیرت و غَیرَة شود :
بود بی غیرت که نقش یار را بر سنگ کند
ور به لوح سینه کندی صورتی میداشتی.
خاقانی.
- غیرت آمدن کسی را؛ دارای غیرت و همت و تعصب بودن. سرباز زدن از قبول اهانت بر عرض :
غیرت آید دل ویران مرا
دیدن خانهء ویران اسد.خاقانی.
گه گه از خود هم آیدم غیرت
که بود دوست هم سرایهء من.خاقانی.
سختم آید که به هر دیده ترا مینگرند
سعدیا غیرتت آید نه عجب سعد غیور.
سعدی (طیبات).
غیرتم آید شکایت از تو به هر کس
درد احبّا نمیبرم به اطبا.سعدی.
-امثال: دوستی بی غیرت دشمنی است . (امثال و حکم دهخدا).
|| (اصطلاح تصوف) غیرت یا غیرتی است در حق بجهت گذشتن از حدود، یا غیرتی که در ازاء کتمان اسرار و سرایر است و یا غیرت حق که بخل و ضنت حق به اولیای خویش است و ایشان ضناین اند. (از تعریفات جرجانی قسمت اصطلاحات الصوفیه ص183). صاحب نفائس الفنون ص169 در بیان حالات سالک گوید: و از آنجمله غیرت است و مراد از آن حمیت محب است بر طلب قطع تعلق نظر محبوب از غیر، یا تعلق غیر از محبوب، یا بسبب مشارکتش با او یا بسبب اطلاعش بر او. و غیرت از لوازم محبت است چه هرکه محب است بناچار غیور بود. و غیرت بر سه قسم است: غیرت محب و غیرت محبوب و غیرت محبت. اما غیرت محب بر دو نوع است: غیرت محب غیرمحبوب و غیرت محب محبوب. نوع اول در قطع تعلق محبوب از غیر مفید نباشد، لیکن در قطع تعلق غیر از محبوب شاید که مفید بود همچو غیرت ابلیس که در قطع تعلق نظر محبوب او با آدم هیچ اثر نکرد، اما در قطع تعلق غیر از محبوب اثرها نمود و مینماید. و غیرت محب محبوب یا بر تعلق محبوب بود یا غیر به محبتی، یا بر تعلق غیر، یا محبوب به محبتی، یا بر نسبت مشارکت غیر با محبوب، یا بر اطلاع غیر بر محبوب. و اما غیرت محبت جز نظر ارباب ذوق و اهل حقیقت بدان نرسد، چه غیرت محبت از خواص محبان، و فهم محبی محب از غوامض علوم است و نه هر کس بدان راه برد به خلاف محبی محبوب - انتهی. در فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سجادی چنین آمده است: غیرت عبارت است از کراهت مشارکت غیر است در آنچه برای نفس در آن حظ است از مال و جاه و غیر آن، و غیرت به این معنی مذموم است، زیرا منشأ آن حسد است؛ اما غیرت که برای حق باشد به اینکه راضی نشود که دل او بغیر مایل گردد و به آنچه حق راضی است، ممدوح و مطلوب است. اما غیرتی که از قبل حق باشد ارجاع عبد است بسوی آنچه راضی است از جهت حفظ و صیانت بنده. (رجوع به حاشیه بر شرح رسالهء قشریه ص202 شود). غیرت از جمله لوازم محبت است و هیچ محب نبود مگر غیور، و مراد از غیرت، حمیت محب است بر طلب قطع تعلق محبوب از غیر یا تعلق غیر از محبوب، و آن را سه گونه است: غیرت محب، غیرت محبوب و غیرت محبت، و بر اولیاء الله فرض است. جنید گوید: غیرت جایز نباشد مگر در سه وقت: یکی موقع ذکر و غفلت، دیگر محبت و سه دیگر تعظیم. (رجوع به مصباح الهدایه ص44 شود). در شرح کلمات باباطاهر (صص189 - 191) آمده است: غیرت عارف بر پروردگار به این است که نمیخواهد غیری در میان باشد و غیرت حق بر عارف نیز چنین است که او را از آلایش هستی پاک دارد. (از فرهنگ مصطلحات عرفا ص295 به اختصار).
(1) - ن ل: عزت.

غیرت آوردن.

[غَ / غِ رَ وَ دَ] (مص مرکب) رشک بردن و جنبیدن و به مخالفت برخاستن :
ساقی به جام عدل بده باده تا گدا
غیرت نیاورد که جهان پربلا کند.حافظ.

غیرت اصفهانی.

[غَ رَ تِ اِ فَ] (اِخ)میرزا جعفر غیرت متوفی به سال 1215 ه . ق. از شاعران و سادات مولوی اصفهان بود. از اوست:
افسوس که تا بوی گلی بود به گلشن
صیاد نیاویخت ز گلبن قفس ما.
و نیز گوید:
غمگین ز گردش فلک پرده در نیم
جور بتان پرده نشین میکشد مرا.
همچنین گوید:
شنیده ام که غمم را کسی بجانان گفت
چگونه گفت غمی را که بازنتوان گفت
دلم ز کوتهی روز وصل آگه بود
که قصهء شب هجران بروز هجران گفت.
(از مجمع الفصحاء چ 1295 ج2 ص368). رجوع به همین کتاب صفحهء مذکور، ریحانة الادب ج3 ص167، آتشکدهء آذر چ شهیدی ص414، الذریعه ذیل «دیوان غیرت اصفهانی» و قاموس الاعلام ترکی شود.

غیرت افزا.

[غَ / غِ رَ اَ] (نف مرکب)افزایندهء رشک و حسد. (ناظم الاطباء). آنکه یا آنچه غیرت و رشک افزاید. رشک افزا. رجوع به غیرت و غَیرَة شود : خاقان منصور.... استرآباد را به یمن مقدم شریف غیرت افزای گلستان ارم ساخت. (حبیب السیر چ 1271 طهران جزو سیم از ج3 ص243). خطهء جرجان از فروغ طلعت آن خورشید اوج کشورستانی، غیرت افزای بروج آسمانی گشت. (ایضاً ص244). پرچم علم کشور گشایش غیرت افزای زلف پرخم حور. (ایضاً جزو چهارم از ج3 ص322).

غیرت بردن.

[غَ / غِ رَ بُ دَ] (مص مرکب) رشک بردن. حسد ورزیدن :
گر باخبرستی ز پی روی تو هر شب
غیرت برمی بر فلک خیره نگر بر.سنائی.
بر این آب، غیرت برد آب حیوان
بر این حوض، رشک آورد حوض کوثر.
خاقانی.
همراه من مباش که غیرت برند خلق
در دست مفلسی چو ببینند گوهری.
سعدی (طیبات).
آفتاب و سرو غیرت میبرند
کآفتاب سرو بالا میرود.سعدی (طیبات).
|| غیرت و تعصب داشتن. سرباز زدن از قبول اهانت بر عرض و شرف و آبرو :
اگر غیرت بری با درد باشی
وگر بی غیرتی نامرد باشی.نظامی.
به دیگر نوع غیرت برد بر یار
که صاحب غیرتش افزود در کار.نظامی.
گرچه غیرت بردن از عاشق نکوست
غیرت معشوق دایم بیش از اوست.عطار.
از دوستی که دارم و غیرت که میبرم
خشم آیدم که چشم به اغیار میکنی.
سعدی (بدایع).

غیرت خان.

[غَ رَ] (اِخ) از بزرگان و ادیبان هندوستان. او راست: جهانگیرنامه. شاید همان خواجه عبداللطیف غیرت (کشمیری) باشد. رجوع به غیرت کشمیری شود. (از قاموس الاعلام ترکی ج5).

غیرت خوردن.

[غَ رَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) رشک بردن و رقابت کردن. غیرت داشتن. (ناظم الاطباء). غیرت بردن. غیرت آوردن. رجوع به غیرت و غَیرَة شود. || حفظ ناموس کردن. (ناظم الاطباء). تعصب و حمیت داشتن. رجوع به غیرت و غَیرَة شود.

غیرت داشتن.

[غَ / غِ رَ تَ] (مص مرکب) رشک بردن و رقابت کردن. غیرت خوردن. (ناظم الاطباء). غیرت بردن. غیرت آوردن. رجوع به غَیرَت و غَیرَة شود. || حفظ ناموس کردن. غیرت خوردن. (ناظم الاطباء). تعصب و حمیت داشتن. رجوع به غَیرَت و غَیرَة شود :
وگر بردباری کنی از کسی
بگویند غیرت ندارد بسی.سعدی (بوستان).
هرکه غیرت نداشت دینش نیست
آن ندارد کسی که اینش نیست.اوحدی.

غیرت کرمانشاهی.

[غَ رَ تِ کِ] (اِخ)سیدعبدالکریم بن عباس. متوفی به سال 1275 ه . ق. او راست: «دلنامه» که منظومهء فارسی است. (از الذریعه ذیل دیوان غیرت کرمانشاهی). رجوع به کلیات آثار غیرت کرمانشاهی چ 1338 شود.

غیرت کشمیری.

[غَ رَ تِ کِ] (اِخ)صاحب گلشن آرد: خواجه عبداللطیف خلف صدق خواجه ابوالفتح خان «جنون» و شاگرد «ثابت» بود. در سرودن شعر دستی داشت. این رباعی از اوست:
هر جا یاری و آشنایی است ترا
دریاب که خضر رهنمایی است ترا
ضایع نبود به خلق احسان کردن
هر دست گرفته ای عصایی است ترا.
رجوع به صبح گلشن ص301 شود.

غیرت کشیدن.

[غَ / غِ رَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) تعصب و اندیشهء کسی را داشتن :
میکشد غیرت هفتاد و دو ملت صائب
هرکه چون اهل خرابات ز خوش مشربهاست.
صائب (از آنندراج).

غیرتمند.

[غَ / غِ رَ مَ] (ص مرکب) آنکه غیرت دارد. کسی که نگاهدار عصمت و آبرو و شرف و عزت است و از قبول اهانت بر عرض خود ابا دارد. آنکه در حفظ عرض و ناموس متعصب است. غیور. || رشکین و غیور. (ناظم الاطباء). حسود. رشک برنده: نَغِرَة؛ زن غیرتمند. (منتهی الارب).

غیرتمندی.

[غَ / غِ رَ مَ] (حامص مرکب)دارای غیرت بودن. نگاهداری عصمت و آبرو و شرف و عزت، و استنکاف از قبول اهانت بر عرض. تعصب در حفظ عرض و ناموس.

غیرت ناک.

[غَ / غِ رَ] (ص مرکب) آنکه غیرت دارد: رجل شنذیرة؛ مرد غیرت ناک. (منتهی الارب). رجوع به غیرت شود.

غیرت همدانی.

[غَ رَ تِ هَ مَ] (اِخ)(ملا...) شاعر دورهء صفوی و معاصر نصرآبادی بود. این بیت از اوست:
ز تأثیر فغان جا در دل افکار خود کردم
چو آتش جا بسنگ از ناله های زار خود کردم.
همچنین گوید:
بهر گلشن که چون خورشید تابان چهره بنمایی
بروید همچو نرگس از زمین چشم تماشایی.
دربارهء توحید سراید:
دو لب ناید بهم از حرف توحید
به وحدانیتش شاهد همین بس.
و نیز گوید:
سنگ بر شیشهء دلهای پریشان نزدم
ایمن از سنگ مکافات بود شیشهء ما.
(از تذکرهء نصرآبادی ص322).
رجوع به همین تذکره شود.

غیرتی.

[غَ رَ] (ص نسبی) رشکین و غیور. غیرتمند. || آنکه دارای ناموس و نگهدار آبرو و شرف باشد. (از ناظم الاطباء). رجوع به غیرت شود.

غیرتی سمنانی.

[غَ رَ یِ سِ] (اِخ) شاعر قرن دهم هجری، معاصر سام میرزا. وی به کرباس فروشی اشتغال داشت. این مطلع از اوست:
ز سبزه گلرخ من بر سمن نقاب کشید
ز مشک ناب عجایب خطی بر آب کشید.
(تحفهء سامی ص147).
رجوع به تذکرهء شعرای سمنان شود.

غیرتی شیرازی.

[غَ رَ یِ شی] (اِخ)صادقی کتابدار در مجمع الخواص آرد: غیرتی از بزرگان شیراز بود (در حدود قرن دهم هجری)(1) و در اقسام شعر دست داشت. این ابیات از اوست:
رشکم آید که بعشق از غم مهجوری گل
هیچکس منع جگرخواری بلبل نکند.
شبها که روی دل به خدای تو کرده ام
اول ادای شکر جفای تو کرده ام.
هلاک غمزهء بیباک ترسازاده ای گردم
که در محشر بدو بخشند خون صد مسلمان را.
اجل از جملهء ماتم زدگانش باشد
هرکه را چون غم هجران تو جلادی هست.
فغان ز چشم فریبندهء فسون سازت
که یکدمم ز خیال تو با خدا نگذاشت.
لیلی شود آگه ز گرانباری ناقه
مجنون چو بحسرت نگرد جانب محمل.
نگه کنید دلم را که خوارکردهء کیست
نظر به روز من و روزگار من مکنید.
غیرت برم از سوختن دوزخ جاوید
کو نیز مگر داغ تمنای تو دارد.
شب از حسرت نگاهش را تصور آنقدر کردم
که زهر غمزه اش آمد برون از چشم حیرانم.
بس که در بادیهء عشق شهیدان غمند
استخوانهاست بجای خس و خاشاک آنجا.
شدم آزرده بنوعی ز تعلق که دگر
همتم تکیه به دیوار توکل نکند.
(از مجمع الخواص ص219).
آذر در ذکر شاعران فارس گوید: غیرتی از ولایت عراق به هندوستان رفت و از آنجا به کاشان مراجعت کرد. این ابیات از اوست:
بی مژدهء وصال نخیزد شهید عشق
صد بار اگر فرشتهء رحمت ندا کند.
(آتشکدهء آذر چ شهیدی ص298).
صاحب صبح گلشن (ص301) اشعاری به غیرتی کشمیری نسبت داده است که بعضی از آنها در هفت اقلیم و آتشکدهء آذر و مجمع الخواص به نام غیرتی شیرازی آمده. و ظاهراً از اشعار همین غیرتی شیرازی باید باشد. رجوع به صبح گلشن، مجمع الخواص ص219، تذکرهء هفت اقلیم چ سربی هند ص303، طبقات اکبری ج2 ص505، فارسنامهء ناصری ج2 ص149، قاموس الاعلام ترکی و فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار ج2 ص638 شود.
(1) - رجوع به فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار ج2 ص638 شود.

غیرتی کشمیری.

[غَ رَ یِ کِ] (اِخ) محمد عاقل خان. شاعر عهد محمدشاه پادشاه دهلی. (از صبح گلشن ص301). در همین کتاب اشعاری از وی آمده است، ولی بنظر میرسد که از غیرتی شیرازی باشد چه بعضی از ابیات آن در تذکره ها به غیرتی شیرازی نسبت داده شده است. رجوع به غیرتی شیرازی شود.

غیرخواه.

[غَ خواه/ خاه] (نف مرکب)آنکه سود دیگران را بر خود مقدم دارد. مقابل خودخواه.

غیرخواهی.

[غَ خوا / خا] (حامص مرکب) عمل شخص غیرخواه. مقدم داشتن سود دیگران بر خویشتن. مقابل خودخواهی. رجوع به غیرخواه شود.

غیرزاد.

[غَ] (ص مرکب، اِ مرکب) (از: غیر، غر + زاد) روسپی زاده. غرزاد. (ناظم الاطباء). حرامزاده. رجوع به غرزاد و «غر» و فرهنگ شعوری ج2 ورق 186 ب شود.

غیروط.

[] (ع ص) آنکه در چشمان او عیبی طبیعی باشد. مترادف اَشوَس و اَخوَس و اَزوَر است. (دزی ج2).

غیرة.

[غَ رَ] (ع مص) رشک خوردن بر زن خود. (منتهی الارب) رشک بردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (آنندراج). غیرة مرد بر زن خود و همچنین غیرة زن بر شوهر خود، حمیت داشتن نسبت به وی و ناپسند شمردن شرکت دیگری در حقی که بر او دارد. صفت آن، غَیران و غَیور و مِغیار می آید و در مونث غَیری و غَیور گویند. غَیر. غار. (از اقرب الموارد). صاحب قاموس کتاب مقدس گوید: غیرة در موقع وجود شک در امانت زوجه یا در هنگام غضب و یا بجهت اهتمام و اشتغال به امری ظاهر میشود و آن از جملهء احساسات بشر است و خداوند غیور خوانده شده است - انتهی. خواجه نصیرالدین طوسی در اساس الاقتباس (چ مدرس رضوی ص565) آرد: غیرت به حسد نزدیک بود، و آن حزنی بود که از فوات خیری و رسیدن آن بغیری حادث شود، و آن کسانی را بود که آن خیر اسلاف ایشان را بوده باشد و غیر ایشان به آن مخصوص گشته، و در مال و جمال و شجاعت و ریاست و احسان و کسب حمد بیشتر بود، و در خیرات بالطبع مانند صحت کمتر بود - انتهی. رجوع به غیرت شود. || ناپسند داشتن کسی شرکت دیگری را در حق او. (از تعریفات جرجانی).

غیرة.

[رَ] (ع اِمص) خواربار رسانیدن و سود رسانیدن. اسم مصدر از غارَ یَغیرُ. (از اقرب الموارد) (از متن اللغة). || (اِ) خواربار. (مهذب الاسماء). بارشکنی(1) و خواربار. (منتهی الارب). || دیت. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). دیه. ج، غِیَر گویند: ان لم تقبلوا الغیر جدعنا انوفکم؛ یعنی هرگاه دیه ها را نپذیرید بینی های شما را میبریم. و بعضی گفته اند غَیِر مفرد است و جمع آن اَغیار است و در حدیث آمده: هی اول غِیَرٍ شرعت فی الاسلام. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || هلاکی. (منتهی الارب)(2).
(1) - بمعنی آذوقه ای که مخصوصاً از خارج وارد میشود. (ناظم الاطباء).
(2) - به این معنی در فرهنگهای معتبر دیده نشد و در اقرب الموارد علاوه بر معانی مذکور بمعنی نخوت نیز آمده است.

غیرة.

[غِ یَ رَ] (اِخ) پدر قبیله ای است. (از تاج العروس). بطنی است از کنانه و او غیرة بن لیث بن بکر است. ایاس، عاقل و خالد بنوالکبیربن عبد یالیل بن ناشب بن غیرة بن سعدبن لیث بدو منسوبند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185).

غیرة.

[غِ یَ رَ] (اِخ) بطنی است از ثقیف، و او غیرة بن عوف بن ثقیف است. و مغیرة بن اخنس بن شریق ثقفی غیری بدو نسبت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185).

غیرة.

[غِ یَ رَ] (اِخ) بطنی است از «بلی»، و او غیرة بن ذهل بن هنی بن بلی است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185).

غیرة.

[غِ رَ] (اِخ) اسب حارث بن یزید همدانی. (از منتهی الارب) (از تاج العروس).

غیره.

[غَ رِ] (از ع، اِ) اجنبی و بیگانه. ضد خودی و آشنا. دیگری. کس دیگر. (از ناظم الاطباء).

غیری.

[غَ را] (ع ص) زن رشکن. (از مهذب الاسماء). مؤنث غَیران. ج، غَیاری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). زنی که بر شوهر خود رشک برد. زن غیرتمند نسبت به شوهر خود. رجوع به غَیران شود.

غیری.

[غَ] (ص نسبی، اِ) اجنبی. بیگانه. (از ناظم الاطباء) دیگری. شخص دیگر :
از خود و غیری چنان فارغ شدم کز فارغی
خط بخاقانی و خاقان درکشم هر صبحدم.
خاقانی.
هرچه غیری از تو لافی میزند
از سر غیرت جهانی میکنم.
خاقانی.
اگر بر جای من غیری گزیند دوست حاکم اوست
حرامم باد اگر من جان بجای دوست بگزینم.
حافظ.

غیری.

[] (اِ) مسطحی چهارضلعی که یک ضلع آن بقدر واحد از ضلع مجاور بزرگتر باشد. بیرونی در التفهیم (ص35) گوید: عدد مسطح آن است که از دو عدد بجای آید که یکی چند بار دیگر کنی، اگر این دو عدد یکدیگر را راست باشند این مسطح که از آن گرد آید مربع باشد. و اگر میان آن دو عدد یکی فضله بود آنچه گرد آید او را غیری خوانند چون دوازده که از سه آید چهار بار کرده. و میان سه و چهار یکی فضله است. و اگر میان آن دو عدد فضله بیش از یکی باشد او را مستطیل خوانند چون دوازده اگر از دو شش بار کرده آید که میان دو و شش فضله بیشتر است از یکی، و این دوازده از یک سو غیری است وز دیگر سو مستطیل - انتهی.

غیری.

[غِ یَ] (اِخ) مغیرة بن اخنس بن شریق ثقفی. صحابی است و شاعر است زبیربن العوام را هجو کرد و در یوم الدار با عثمان بن عفان کشته شد. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج8 ص198). رجوع به غِیَرَة و مغیرة شود.

غیریت.

[غَ ری یَ] (ع مص جعلی، اِمص)بینونت و دوتایی. تغییر. غیر بودن. تغایر. دیگرگون بودن. بیگانگی. || نامعلومی و عدم تحقق. (ناظم الاطباء). رجوع به غیر شود. || در اصطلاح، غیریت مقابل هو هویت است و به چند قسم تقسیم میشود که عبارتند از: غیریت در جنس، غیریت در نوع، غیریت در فصل و غیریت در عرض. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی تألیف سجادی ص220). در کشاف اصطلاحات الفنون آمده: غیریت یا تغایر(1) مقابل وحدت و عینیت(2) است و آن بودن یکی از دو امر است غیر دیگری، و آن نفس اثنینیت نیست و حتی تصور غیریت هم مستلزم تصور اثنینیت نیست، زیرا اثنینیّت عبارت از بودن یک طبیعت است ذات حدتین، و مقابل آن این است که طبیعت دارای یک وحدت یا وحدات باشد و در این صورت میان آن دو واسطه ای متصور نمیشود، و مفهوم چیزی اگر همان مفهوم چیز دیگر نباشد آن غیر این است وگرنه عین این است و معنی غیریت همین است. شیخ اشعری تصور واسطه را اثبات کرده و غیریت را چنین تفسیر نموده است که دو موجود چنان باشند که متصور باشد فرض انفکاک آنها از یکدیگر در حیز یا در عدم (زیرا او قائل به واسطه میان وجود و عدم است). در این تعریف با قید «وجود» معدومات را خارج کرد، زیرا آنها نزد او به تغایر موصوف نمیشوند چه غیریت از صفات وجودی است. پس دو معدوم یا یک موجود و یک معدوم بدان موصوف نمیشوند، و با قید «واسطه بین وجود و عدم» حالات را نیز بیرون کرد (حال صفت امر موجود است که خود نه موجود است و نه معدوم. بعضی به واسطه میان موجود و معدوم قائلند که آنها را اعیان ثابته نامند و گویند اشیاء یا موجودند یا معدوم و یا اعیان ثابتاتند که نه موجودند و نه معدوم، بلکه واسطه اند میان موجود و معدوم)، زیرا شیخ آنها را ثابت نمیداند و ازینرو اتصاف آنها به غیریت متصور نیست، و همچنین است دو چیزی که انفکاک میان آن دو روا نباشد، مانند صفت و موصوف و جزء با کل، چه آن نه اوست و نه غیر او، و صفت عین موصوف و جزء عین کل نیست... و با قید حیز یا عدم خواسته است که شامل متحیز و جز آن باشد، چه دو جسم موجود در خارج هرگاه قدم آنها فرض شود بالضروره متغایرین میشوند. بعضی گفته اند: شرع و عرف و لغت دلالت دارند بر اینکه جزء و کل متغایر نیستند زیرا اگر بگویی: لیس له عَلَیَّ غیر عشرة؛ علیه تو به لزوم خمسه حکم میشود، و در صورتی که جزء غیر از کل باشد چنین نخواهد بود و همچنین است صفت و موصوف... و این قول را رد کرده اند. (رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود). آمدی گوید: قول شیخ اشعری و عامهء اصحاب این است که بعضی از صفات عین موصوفند مانند وجود، و بعضی غیرموصوف، و این هر صفتی است که جدایی آن از موصوف ممکن باشد مانند صفات افعال، از قبیل خلاقیت، رزاقیت و مانند آنها، و بعضی دیگر از صفات چنانند که نه بدانها عین توان گفت و نه غیر، و آنها صفاتی هستند که انفکاک آنها از موصوف بوجهی ممتنع باشد، مانند: علم و قدرت و جز آن از صفات نفسیهء حق تعالی... و این قول را نیز رد کرده اند. (رجوع به کتاب مذکور شود). و گفته اند: غیران آن دو هستند که علم به یکی از آنها با جهل به دیگری روا باشد، و بعضی نیز این مسأله را نزاع لفظی دانسته اند، ولی حق آن است که یک بحث معنوی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون چ استانبول ج2 صص1093 - 1094 به اختصار).
(1) - Inidentite, Diversite.
(2) - Identite.

غیری کرمانی.

[غَ یِ کِ] (اِخ) از متأخران اهل عرفان و از ترکان کرمان بود. تقی الدین اوحدی کازرونی صاحب تذکرهء عرفان نویسد: او را ملاقات کردم متتبع احوال عرفا بود و مسافرت میکرد. به سال 1017 ه . ق. کشته شد. این رباعی از اوست:
عصیان چو عرق میچکد از جامهء ما
دوزخ شده عودسوز هنگامهء ما
صبح ازل از ضمیر پاکان برخاست
شام ابد از سیاهی نامهء ما.
(از ریاض العارفین چ 1305 ص119).

غیزان.

(اِخ) دهی است به هرات. (منتهی الارب). یاقوت گوید: بظن غالب از قرای هرات است. (از معجم البلدان).

غیزانی.

[] (اِخ) محمد بن احمدبن موسی بن عیسی غیزانی. محدث است، از ابوسعید یحیی بن منصور زاهد حدیث شنید و قاضی ابومظفر منصوربن اسماعیل حنفی از او روایت دارد. و بقول «عرابه» به سال 395 ه . ق. درگذشت. (از معجم البلدان).

غیزانیه.

[غ نی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی (بلوک شاخه و بنه) بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 35هزارگزی جنوب خاوری اهواز و 4هزارگزی جنوب راه فرعی اهواز به رامهرمز قرار دارد. دشت و گرمسیر است. سکنهء آن 355 تن است که بعربی و فارسی سخن میگویند. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. آثار قلعهء خرابهء قدیمی دارد و ساکنان آن از طایفهء شادگانند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

غیزونة.

[نَ] (اِخ) نام شهری قدیمی از کتلونیه (کاتالونْی)(1) واقع در اسپانیا. (از الحلل السندسیة ج2 ص201). رجوع به همین کتاب شود.
(1) - Catalogne.

غیزیدن.

[دَ] (مص) بمعنی غیژیدن است. در منتهی الارب آمده: شظی الفرس شظی؛ لنگید اسب از غیزیدن استخوان شظای آن. رجوع به غیژیدن شود.

غیژ.

(اِ صوت) در تداول عوام، آواز طولانی تند رفتن چیزی سخت در هوا مانند آواز سنگ فلاخن. (از فرهنگ نظام). حکایت صوت گلولهء تفنگ و امثال آن گاه شکافتن هوا. غژ. رجوع به غژ شود. || (فعل امر) فعل امر از غیژیدن. رجوع به غیژیدن شود.

غیژان.

(نف، ق) غیژنده. خزنده و بر شکم رونده. رجوع به غیژیدن شود: حابی؛ تیری که بر زمین غیژان رسد بر نشانه. ضد زاهق. (منتهی الارب). || در حال غیژیدن. رجوع به غیژیدن شود.

غیژش.

[ژِ] (اِمص) از غیژیدن. عمل غیژیدن. خزیدن و بر شکم راه رفتن. رجوع به غیژیدن شود.

غیژنده.

[ژَ دَ / دِ] (نف) خزنده. بر شکم یا روی چهار دست و پا راه رونده. غیژان. رجوع به غیژیدن شود.

غیژیدن.

[دَ] (مص) (از: غیژ + یدن، پسوند مصدری) بمعنی خیزیدن است. (از فرهنگ جهانگیری). بمعنی خیزیدن است یعنی لغزیدن و به چهار دست و پا و زانو نشسته براه رفتن طفلان و مردمان شل. (برهان قاطع) (آنندراج). برابر با خیزیدن است و با خزیدن مقایسه شود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). امر آن غیژ می آید. (برهان قاطع) (غیاث اللغات ذیل غیژ). همان غژیدن یعنی راه رفتن طفل به زانو و سرین است، و غیژ امر بدین معنی است. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (انجمن آرا). نشسته بزور دست و سینه رفتن است، چنانکه اطفال بی دست و پایان روند. (غیاث اللغات). بر شکم رفتن همچون خزندگان و زواحف. کون سُرَه کردن، چنانکه طفل شیرخوار. کون سره. زِحاف. رفتن بسان مار: مخیط الحیة؛ جای غیژیدن مار. (منتهی الارب) :
باد بر تخت سلیمان رفت کژ
پس سلیمان گفت بادا کژ مغژ.
مولوی (مثنوی).
لنگ و لوک و چفته شکل و بی ادب
سوی او می غیژ و او را می طلب.
مولوی (مثنوی) (از فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا).
آن طرفه مرغم کز چمن بر اعتماد خویشتن
بی دام و بی گیرنده ای اندر قفس غیژیده ام.
مولوی (از جهانگیری).

غیس.

[غَ] (ع اِ) بمعنی غیص یعنی گل و لای. (دزی ج2 ص234). رجوع به غیص و غوص شود(1).
(1) - در آنندراج «غیس» عربی بمعنی انبوهی و بسیاری مال و اسباب آمده است، ولی در فرهنگهای معتبر به این معنی دیده نشد.

غیس.

(ع ص، اِ) جِ غَیساء، بمعنی زلف انبوه. یقال: لمم غیس. (از اقرب الموارد). صاحب منتهی الارب آرد: لمم غیس؛ زلف انبوه بسیار درهم پیچیدهء خوش - انتهی.

غیسات.

[غَ] (ع اِ) رجوع به غَیسان شود.

غیسان.

[غَ] (ع اِ) جوانی. (منتهی الارب). || غیسان الشباب؛ تیزی جوانی و اول و تازگی آن. و غیسات الشباب کذلک. (منتهی الارب). غیسان الشباب و غیساته؛ اول جوانی و تیزی و تازگی آن. (از اقرب الموارد) گل جوانی. (ناظم الاطباء). || لیس من غیسانه؛ یعنی از جنس و صفت آن نیست. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس). از نوع و قسم آن نیست. (تاج العروس). || ما انت من غیسانه؛ یعنی از مردان آن نیستی. (منتهی الارب ذیل غسن) (اقرب الموارد).

غیسانة.

[غَ نَ] (ع ص) زن نرم و نازک خوش عیش. (منتهی الارب). ناعمة. (اقرب الموارد).

غیسانی.

[غَ نی ی] (ع ص نسبی) منسوب به غیسان. خوبروی خوش قامت گویی سرو سهی است در حسن قامت. (منتهی الارب) (آنندراج). زیبارویی که در خوشی قامت بسان شاخهء درخت باشد. (از اقرب الموارد).

غیستی.

[سَ تا] (اِخ) از قرای بخاراست. (انجمن آرا) (آنندراج). در انساب سمعانی غیشتی آمده است. رجوع به غیشتی شود.

غیسه.

[سَ / سِ] (ص) غش کرده. دچار ضعف شده. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 188 الف). رجوع به غیسیدن شود.

غیسی.

[غَ] (اِ) زردآلوی شیرین هسته که خشک آن را تنها یا در خورش میخورند. این کلمه را بقاف نوشتن غلط مشهور است چه احتمال اینکه منسوب به قیس نام عرب باشد بسیار بعید است. (از فرهنگ نظام). رجوع به قیسی شود.

غیسیدن.

[دَ] (مص) غش کردن. ضعف کردن. افتادن و سست شدن. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 187 ب) (استینگاس).

غیش.

(اِ) غم و اندوه بسیار و بدحالی فراوان. (برهان قاطع) (از جهانگیری) (از انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). در فرهنگ شعوری شاهدی نیز آمده است. رجوع به همین فرهنگ (ورق 187 الف) شود. || هر چیز انبوه را گویند، مانند بیشه و جنگل و غیر آن. (برهان قاطع) (از جهانگیری). هرچه انبوه بود مانند بیشه و جز آن. (از فرهنگ رشیدی). انبوه بودن چیزی مانند بیشه و جنگل. (انجمن آرا) (آنندراج). اصل کلمه «وغیش» است که در شعر شاهد از اسدی و سوزنی خطا خوانده اند. رجوع به وغیش شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

غیشانیدن.

[دَ] (مص) متعدی غیشیدن. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 187 ب) (استینگاس).

غیشتی.

[] (اِخ) ابراهیم بن محمد بن احمدبن هشام غیشتی امیر. از ابویعقوب اسرائیل بن سمیدع و ابوسهیل بن بشر کندی و دیگران روایت دارد. وی به سال 346 ه . ق. درگذشت. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص185). رجوع به انساب سمعانی و ابراهیم بن محمد بن احمدبن هشام شود.

غیشم.

[غَ شَ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب) (از تاج العروس).

غیشه.

[شَ / شِ] (اِ) گیاهی باشد مانند گیاه حصیر، و کاهکشان او را جوال سازند. (صحاح الفرس). گیاهی است مانند گیاه حصیر بتابند و جوال کاهکشان کنند. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن). گیاهی بود مانند کاه. (نسخهء دیگر از فرهنگ اسدی). گیاهی بود که ریسمان بافند. (ایضاً نسخهء دیگر). گیاهی بود مانند گیاه حصیر بتابند و جوال کاهکشان کنند و چهارپای نیز خوردش. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (از فرهنگ اوبهی). علفی است که از آن جوال سازند و کاه و سرگین و امثال آن بدان کشند و حصیر هم از آن گیاه بافند. (برهان قاطع) :
یار بادت توفیق روزبهی با تو رفیق
دولتت باد حریق(1) دشمنت غیشه و نال.
رودکی (از فرهنگ اسدی).
ز غیشه خوردن و از بی جوی و بی آبی
گیای کوبه چنان بود چون گیای شکر.
عنصری.
سموم مرگ چون غیشه کند خشک
اگر پیش شمال باد غیسم.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).
و این زمان که میگذرد چون سیلابی است که ترا می رباید و میگذارد تو خواهی ساکن باش و خواهی متحرک باش. خواه گو چنگ در غیشهء سرا و کوشک زن و خواه گو در خاشاک اقارب زن. (کتاب المعارف). || برگ نی. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 188 الف). || جوال کاهکشی را نیز گفته اند. (برهان قاطع). || بمعنی جنگل انبوه نیز آمده. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). بمعنی جنگل است و نیستان را نیز گفته اند و به عربی غاب خوانند. (از برهان قاطع).
- غیشهء مشک؛ نام دارویی که با مشک آمیزند. (از ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: حریف.

غیشیدن.

[دَ] (مص) آرزو کردن. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 187 ب). خواستن چیزی و آرزوی آن داشتن. (ناظم الاطباء).

غیشیه.

[غَ شی یِ] (اِخ) قریهء کوچکی است جزء چومه که دهی از دهستان جزیرهء صلبوح بخش مرکزی شهرستان آبادان است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج6 و چومه در همین لغت نامه شود.

غیص.

[غَ] (ع اِ) دزی در ذیل قوامیس عرب (ج2 ص231) گوید: در آفریقا به گِل، غیس گویند و من گمان میکنم املاء صحیح آن غیص به صاد باشد از فعل غاص یغیص بمعنی فرورفتن، و معنای حقیقی آن: گلی است که در آن فرومیروند. || در اصطلاح غواصان خلیج فارس، غواص را گویند. (از فرهنگ نظام).

غیصة.

[غَ صَ] (ع اِ) تودهء ریگ که باد در کناره های دریا تشکیل میدهد، یا تودهء ریگ که در آن فروروند. (دزی ج2 ص231).

غیض.

[غَ] (ع مص) کم شدن آب. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). کم گردیدن آب و به زمین فروخوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کم شدن آب. (غیاث اللغات). فروخوردن آب زمین را. (صراح اللغة). فروخورده شدن آب از زمین. فرونشستن آب. || بمعنی جزر (در دریا) در حدیث نبوی: سئل رسول الله (ص) عن ذلک (عن الجزر و المدّ) فقال: ملک علی قاموس البحر اذا وضع رجله فیه فاض و اذا رفعها غاض. || کم شدن بهای آخریان (کالا). (تاج المصادر بیهقی). کم شدن بهای متاع. || کم کردن بهای متاع. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). || کم کردن آب. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی تهذیب عادل) (مجمل اللغة) (تاج المصادر بیهقی). کم کردن آب را و به زمین فروخورانیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) || به زمین فروخورانیدن آب. (صراح اللغة) : و غیض الماء و قضی الامر (قرآن 11/44)؛ یعنی آب زمین در زمین فروبردند و کار برگزاردند. (تفسیر کشف الاسرار ج4 ص384). || جریان دادن آب را بسوی مدخل و ایستادنگاه آب. (از اقرب الموارد) || بچه ای که کمتر از نه ماه در رحم مادر بماند. (از ناظم الاطباء). قوله تعالی : ما تغیض الارحام (قرآن 13/8)؛ یعنی آنچه از نه ماه کمتر باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || یقال: غاضَ الکِرامُ و فاض اللئام؛ یعنی کریمان کم شدند و مردم پست بسیار. طغرائی گوید:
غاض الوفاء و فاض الغدر و انفرجت
مساحة الخلف بین القول و العمل.
(از منتهی الارب).
|| (اِ) غیضی از فیضی، کمی از بسیاری. قلیلی از کثیری. (صراح اللغة). یقال: غَیضٌ من فَیضٍ؛ یعنی اندکی از بسیاری. (مهذب الاسماء). یقال: اعطاه غیضاً من فیض؛ یعنی بخشید او را اندکی از بسیار. (منتهی الارب) :جریدهء انصاف به خانهء عدل این دولت مزین شده، و این خود غیضی است از فیضی و جزئی است از کلی. (سندبادنامه ص9). || مجازاً بمعنی بخشش اندک. (غیاث اللغات). رجوع به معنی قبلی شود. || بچهء ناتمام افتاده. (منتهی الارب). سقطی که ناقص الخلقه باشد. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - در غیاث اللغات به نقل از فردوس اللغات بمعنی صحرا و بیشه نیز آمده، حال آنکه به این معنی در فرهنگها غیضه است.

غیض.

(ع اِ) آنچه از خرمابن برآید، مانند دو نعل برهم نهاده تیزاطراف و میان آن بار آن نهاده. یا شکوفهء نخستین خرما، یا عجم که از لیف خرمابن برآید و بخورند آن را. (منتهی الارب). طَلع یا عَجم که از لیف خود بیرون آید و همهء آن را بخورند. (از اقرب الموارد). ولیع. محتوای طلع. آنچه در درون طلع است.

غیض.

[غَ] (اِخ) (ال ...) جایی است میان کوفه و شام. اخطل گوید :
فهو بها سیّء ظناً و لیس له
بالبیضتین و لا بالغیض مدّخر.
(از معجم البلدان).

غیضات.

[غَ] (ع اِ) جِ غَیضة. (اقرب الموارد). رجوع به غیضة شود.

غیضون.

[غَ] (ع اِ) دولاب. چوب درازی که به یک سوی آن سنگ و بسوی دیگر آن سطل بندند و بدان آب از چاه کشند. ج، غَیاضین. (دزی ج2 ص234).

غیضة.

[غَ ضَ] (ع اِ) اسم مرت از غَیض در معانی مصدری. (از اقرب الموارد). رجوع به غیض شود. || نیستان. (دهار). || بیشه. (مهذب الاسماء) (صراح). بیشه و جنگل. (منتهی الارب) (دزی ج2 ص234). اَجَمَة. (اقرب الموارد) (غیاث اللغات). جنگل. (صراح اللغات). غائضه. (دزی ج2 ص234). || درختان انبوه در جای نشیب ایستادنگاه آب، یا خاص است به درخت پده. (از منتهی الارب). جای گرد آمدن درختان در ایستادنگاه آب، یا اختصاص دارد به درخت غَرَب (پده) و شامل همهء درختان نیست. (از اقرب الموارد). ج، غِیاض، اَغیاض، (منتهی الارب) (اقرب الموارد) ج، غَیضات. (اقرب الموارد) (المنجد).

غیضة.

[غَ ضَ] (اِخ) ناحیه ای است در شرق موصل از اعمال عقرالحمیدی، قرای متعددی دارد و وحوش و پرندگان در آنها بسیارند. در هر سال بیش از پنج هزار دینار از بهای چوب و نی و مستغل و زراعت و آسیاب عایدی دارد. (از معجم البلدان).

غیط.

[غَ] (ع مص) فروشدن در چیزی و درآمدن و پوشیده و ناپدید گردیدن. درآمدن چیزی در چیزی. (منتهی الارب). داخل شدن. غَوط. || (اِ) بستان. باغ. (از اقرب الموارد). باغ. باغ میوه. ج، غیطان. (دزی ج2 ص235). || کشت زار. زمین محصور کاشته شده. || زمین صیفی کاری. جالیز. ج، غیطان. || غیط بصل؛ زمین پیازکاری. || غیط الارانب؛ محل فراهم آمدن خرگوشان. (دزی ج2 ص235).

غیطات.

[غَ] (ع اِ) جِ غَیطة. (دزی ج2 ص235). رجوع به غَیطة شود.

غیطان.

(ع اِ) جِ غائط. (منتهی الارب). جِ غائط مانند جانّ. (از تاج العروس). رجوع به غائط شود. || جِ غَوط، مانند ثور و ثیران. (از تاج العروس). رجوع به غَوط شود. || جِ غَیط. (دزی ج2 ص235). رجوع به غیط شود.

غیطل.

[غَ طَ] (ع اِ) گربه. (منتهی الارب). سِنَّور. (اقرب الموارد). || درختان انبوه و درهم. (از منتهی الارب ذیل غطل). درختان و گیاهان درهم و انبوه. (از اقرب الموارد). صاحب منتهی الارب و تاج العروس غیطل را به این معنی جمع غیطلة آورده اند. رجوع به غیطلة شود. || غیطل الضحی؛ آخر چاشت، یعنی آنگاه که خورشید در مشرق بشکل بودن وی در مغرب باشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

غیطل.

[غَ طَ] (ع اِ) جِ غَیطَلَة. بمعنی درختان انبوه درهم. (منتهی الارب) (تاج العروس). رجوع به غَیطَل شود.

غیطلة.

[غَ طَ لَ] (ع مص) تجارت گاو کردن گرفتن. (منتهی الارب ذیل غطیل). به تجارت گاو پرداختن. غیطل الرجل؛ جعل تجارته فی البقر. (از اقرب الموارد). در منتهی الارب چنانکه اشاره شد به این معنی و معنی قبلی و بعدی غطیله بتقدیم طاء بر یاء آمده و صاحب تاج العروس گوید: در قاموس غطیل آمده، ولی غلط است و درست آن غیطل است. رجوع به تاج العروس شود. || غیطلهء مردم در حدیث؛ درآمدن آنان در سخن و بلند گردیدن خروش ایشان. (از منتهی الارب ذیل غطیل) (از اقرب الموارد). || خوردن و نوشیدن و شادمانی بر امن و بی خوفی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چیرگی خواب. (منتهی الارب). غلبهء نُعاس. چیرگی پینگی. || ازدحام مردم. (از اقرب الموارد). || درهم شدگی و انبوهی و برآمدگی تاریکی شب. (منتهی الارب). اختلاط تاریکی شب. (ناظم الاطباء). درهم شدن تاریکی شب. سخت تاریک شدن شب. التجاج سواداللیل. ج، غَیاطِل. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || (اِ) خروش و غوغا. (منتهی الارب). آواز و داد و فریاد. تقول: سمعت غیطلتهم و غیطلاتهم. || غیطلهء حرب؛ بسیاری آواز و فریاد و گرد و غبار در جنگ. (از اقرب الموارد). || ماده گاو دشتی. (مهذب الاسماء) (دهار). گاو مادهء وحشی یا گاو ماده مطلقاً. (از اقرب الموارد). رجوع به معنی بعدی شود. || چارپای فریادکننده. (از تاج العروس). مال مُطغی. (اقرب الموارد). در منتهی الارب آمده: غیطلة، مال نافرمان کن مردم را. و صاحب تاج العروس گوید: غیطلة را «المال المطغی» معنی کرده اند. لیکن از فراء نقل کنند که مطغی از طغا طغواً بمعنی زیاده روی در ستم نیست، اگرچه بذهن چنین تبادر میکند، بلکه از «طغت البقرة الوحشیة طغیاً» است؛ یعنی گاو وحشی فریاد کرد و همچنین است طغی الثور، فتأمل ذلک. || نعمت دنیا. (منتهی الارب). نعیم دنیا. (از اقرب الموارد). || درختان انبوه و درهم. (منتهی الارب). اَجَمَة. (اقرب الموارد). ج، غَیطَل. (منتهی الارب) (تاج العروس). || جماعت درختان گز. (منتهی الارب). جماعة الطرفاء. (تاج العروس). || گروه مردم. (منتهی الارب). || (ص) شیردار از ماده گاو و آهو ماده. ج، غَیاطِل. (منتهی الارب). یکی غیاطل، بمعنی گاوان و آهوان شیردار. (از اقرب الموارد).

غیطلة.

[غَ طَ لَ] (اِخ) در معجم البلدان آمده: غیطلة و ذات اَسلام، جایی از زمین یمامه در رحبة الهدار است. مخیس بن ارطاة گوید: تبدلت ذات اسلام فغیطلة - انتهی.

غیطم.

[غَ طَم م] (ع ص) شیر غلیظ و سخت. لبن خاثر. (اقرب الموارد). شیر خفته و دفزک. (منتهی الارب) (آنندراج). ظاهراً مراد شیر مانده است که غلیظ شده باشد.

غیطول.

[غَ] (ع اِ) آوازهای آمیخته باهم، و غوغا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از تاج العروس). || تاریکی برهم نشسته. تاریکی. (منتهی الارب) (آنندراج). ظلمت متراکم. ج، غَیاطیل. (از اقرب الموارد).

غیطة.

[غَ طَ] (ع اِ) قسمی آلت موسیقی شبیه قره نی. ج، غَیطات. (دزی ج2 ص235).

غیطی.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به «غیط العده» یا «ابی الغیط» از نواحی مصر. (از اعلام زرکلی چ 2 ج6 ص234). رجوع به معجم المطبوعات ج2 شود.

غیطی.

[غَ] (اِخ) محمد بن احمدبن علی سکندری غیطی شافعی، مکنی به ابوالمواهب و ملقب به نجم الدین. از دانشمندان مصر بود. نسبت او به «غیط العده» یا «ابی الغیط» واقع در مصر است. او راست: قصة المعراج الصغری، القول القویم فی اقطاع تمیم (خطی)، مشیخة (خطی)، الفرائد المنظمة (خطی)، بهجة السامعین (خطی)، الاسلام و الایمان (خطی) و جز آن. (از اعلام زرکلی چ 2 ج6 ص234). صاحب معجم المطبوعات کتاب «المعراج الکبیر» را نیز جزء تألیفات او ذکر کرده است. رجوع به معجم المطبوعات ج2 ستون 1422 شود.

غیظ.

[غَ] (ع مص) به خشم آوردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (ترجمان القرآن علامهء جرجانی تهذیب عادل). به خشم آوردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) خشم. (مجمل اللغة) (مقدمة الادب زمخشری). خشم یا سخت ترین خشم یا تیزی یا تیزی خشم و اول آن یا خشم پنهان از عجز. (منتهی الارب) (آنندراج). خشم سخت. (غیاث اللغات). غضب با ترس آمیخته. (از بحر الجواهر). خشم پنهان از عجز. (لطائف از غیاث اللغات). گاه غیظ را در مقام غضب، و غضب را در مقام غیظ استعمال کنند. (ناظم الاطباء). سخط : و الکاظمین الغیظ و العافین عن الناس والله یحب المحسنین. (قرآن 3/134). تکاد تمیز من الغیظ. (قرآن 67/8). و اِذا خلوا عضوا علیکم الاَنامل من الغیظ قل موتوا بغیظکم. (قرآن 3/119).
- کظم غیظ؛ فروخوردن خشم. فرونشاندن خشم. رجوع به کظم شود.
|| خشمی که از روی عشق و محبت باشد. عشق همراه با خشم. (دزی ج2 ص235).

غیظ.

[غَ] (اِخ) ابن مرة بن عوف بن سعدبن ذبیان بن بغیض بن ریث بن غطفان. نام بطنی است از قیس غیلان. زهیربن ابی سلمی گوید :
سعی ساعیاً غیظ بن مرة بعدما
تبرک مابین العشیرة بالدم.(از تاج العروس).
|| بنی غیظ، قبیله ای است از قیس غیلان. منسوب به غیظ بن مرة که در بالا ذکر شد. رجوع به لسان العرب شود.

غیظ آوردن.

[غَ / غِ وَ دَ] (مص مرکب)خشمناک شدن. سخت خشم گرفتن. رجوع به غیظ شود :
اگر اصرار آرم ترسم از آن
که غیظ آری و نتوانم جهیدن.ناصرخسرو.

غیظ و غضب.

[غَ / غِ ظُ غَ ضَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) خشم و تندی. خشم سخت. رجوع به غیظ و نیز غضب شود.

غیغاج.

[غَ] (ص، ق) قیقاج. در تداول عوام، کج و پیچان، با رفتن و نگاه کردن استعمال میشود.
- غیغاج رفتن؛ کج و پیچان راه رفتن.
|| در تداول مردم آذربایجان، قیقاج یا قیقاجی بریدن پارچه؛ یعنی بریدن آن بشکل سه گوشهء قائم الزاویه.

غیف.

[غَ] (ع اِ) گروه مرغان. (منتهی الارب) (آنندراج). جماعة الطیر. (اقرب الموارد).

غیفان.

[غَ یَ] (ع مص) ناویدن درخت از چپ و راست. (منتهی الارب). تمایل و خمیدن درخت به چپ و راست با شاخه های خود. (از اقرب الموارد).

غیفان.

[غَ / غَیْ یَ] (ع اِمص) راه رفتن به تکبر و تبختر و نشاط. المرح فی السیر. (از اقرب الموارد). صاحب منتهی الارب غیفان را بمعنی درخت و چوب آتش زنه آورده است و فیروزآبادی در قاموس گوید غیفان، مرخ (درخت آتش زنه) است، ولی صاحب تاج العروس بر آن است که در کلمهء مرخ تصحیف روی داده و صحیح آن «مَرَح» است؛ یعنی مرح فی السیر (تبختر در راه رفتن)، و لسان العرب نیز همین معنی را تأیید میکند.

غیفة.

[غَ فَ] (اِخ) آبادانیی است نزدیک بِلبَیس و آن شهرکی در یک منزلی مصر است حاجیان هنگام حرکت از مصر در آنجا فرودآیند، زیارتگاهی دارد. (از معجم البلدان). قریه ای است در نزدیکی بلبیس، واقع در مصر. (از منتهی الارب) (از اعلام المنجد) (از انساب سمعانی). صاحب تاج العروس گوید: غیثه در مشرق مصر نزدیک بلبیس قرار دارد و شیخ ما آن را مصحف و محرف کرده مجدداً ذیل غیقه آورده است و مصریان آن را غیثه گویند، و بقولی ناحیه ای است در راه فرماء به مصر - انتهی. رجوع به غریف در تاج العروس و غیقه در این لغت نامه شود.

غیفی.

[غَ] (اِخ) حسین بن ادریس بن عبدالکبیر مولی عثمان بن عفان، مکنی به ابوعلی. از سلمة بن شبیب روایت دارد. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2). در منتهی الارب و قاموس غیقی (به قاف) آمده و صحیح غیفی است. رجوع به غیفة و غیقة شود.

غیفی.

[غَ] (اِخ) عمروبن ادریس بن عبدالکریم، مکنی به ابوالطیب. برادر حسین بن ادریس محدث بود و به سال 321 ه . ق. درگذشت. (از تاج العروس) (از منتهی الارب). در منتهی الارب و قاموس غیقی (به قاف) آمده و صحیح غیفی است. رجوع به غیفة و غیقة شود.

غیق.

(اِخ) جایی است. بغیث جهنی گوید :
و نحن وقعنا فی مزینة وقعة
غداة التقینا بین غیق و عیهما.
(از معجم البلدان).

غیقة.

[غَ قَ] (اِخ) صاحب منتهی الارب آرد: غیقة دهی است قریب تنیس، و در قاموس آمده: غیقة قریة قرب تنیس، اما صاحب تاج العروس گوید بدین عبارت قاموس تصحیف و تحریف راه یافته و غیقة مصحف غیفه و تنیس محرف بلبیس است و بنابراین صحیح همان غیفة (به فاء) است - انتهی. رجوع به غیفة شود.

غیقة.

[غَ قَ] (اِخ) شکم وادیی است متعلق به بنی ثعلبه. کُثَیِّر گوید :
عفت غیقة من اهلها فجنوبها
فروضة حسمی قاعها فکثیبها
منازل من اسماء لم یعف رسمها
ریاح الثریا خلفة فضریبها.
(از معجم البلدان).

غیقة.

[غَ قَ] (اِخ) جایی است در پشت حرة النار که متعلق به بنی ثعلبة بن سعدبن ذبیان است. کُثَیِّر گوید :
فلما بلغن المنتضی بین غیقة
و یلیل مالت فاحز ألت صدورها.
(از معجم البلدان).
|| بقولی غیقة میان مکه و مدینه در بلاد غفار است. || بقولی دیگر، زمین پهناور و پست در ساحل بحرالجار است و وادیهایی دارد. || ابن السکیت گوید: غیقة، حسی (آب فراهم شده در زیر ریگ) هایی است در ساحل دریا بالای عُذَیبَه. در جای دیگر گوید: غیقة آب کوچکی دارد که در آن درخت خرماست و بسوی کوه جهینة الاشعر امتداد دارد. (از معجم البلدان).

غیک.

(اِخ) دهی است از دهستان گاوکان بخش جبال بارز شهرستان جیرفت که در 87هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 16هزارگزی شمال راه مالرو سبزواران به کروک قرار دارد. جلگه و سردسیر است و سکنهء آن 100 تن شیعهء فارسی زبانند. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و میوه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. ساکنان آن از طایفهء پهلوانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غیک شیخان.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاوکان بخش جبال بارز شهرستان جیرفت که در 85هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 18هزارگزی شمال راه مالرو کروک به سبزواران قرار دارد. جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 100 تن شیعهء فارسی زبانند. آب آن از رودخانه و قنات است. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و مکاری است. راه مالرو دارد. مزارع چابیدک و شیخ آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غیل.

[غَ] (ع مص) شیر دادن زن بچه را در حال حاملگی. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). || (اِ) شیر که زن جماع کرده بچه را دهد یا شیر زن باردار و آن بغایت مضر است. (منتهی الارب). شیری که زن در هنگام جماع یا بهنگام آبستنی به طفل دهد و آن بغایت مضر است در حق طفل. (غیاث اللغات) (آنندراج). شیری که زن به بچهء خود دهد در حال حاملگی. گویی: «ما سقیته غی و لا حرمته قی». (از اقرب الموارد). || (ص) بازوی سطبر پرگوشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ساعد غیل؛ ساعدی فربه. (مهذب الاسماء). || کودک فربه کلان جثه. (منتهی الارب). پسر تنومند و فربه، و تأنیث آن غَیلَة. (از اقرب الموارد). || (اِ) آب بر روی زمین. (مهذب الاسماء). آب روان بر زمین. (غیاث اللغات). آب روان که در کشتها رود، در حدیث آمده: ماسقی بالغیل ففیه العشر و ماسقی بالدلو ففیه نصف العشر. (منتهی الارب). آب که بر روی زمین جاری شود. (از اقرب الموارد). در تداول مردم یمن، نهر و چشمه. (دزی ج2). || خط که بر چیزی کشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نگار جامه. (منتهی الارب). نشانه در لباس. العلم فی الثوب. (از اقرب الموارد). || جامهء فراخ. (منتهی الارب). بعضی بمعنی جامهء فراخ گفته اند. ج، اَغیال. (از اقرب الموارد). || هر رودبار که در آن چشمه های روان باشد. (منتهی الارب). هر وادیی که چشمه ها در آن جاری شود. (از اقرب الموارد). || هرچه دور باشد و نزدیک نماید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هر موضع با آب. (منتهی الارب). هر جایی که در آن آب باشد. (از اقرب الموارد). || درختان انبوه و درهم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد ذیل غِیل). || تَحَلَّل غَیَل؛ ای تحلل یا غیلان من یمینک، و غیل مرخم غیلان (نام کسی) است؛ یعنی ای غیلان! در سوگند خود استثنا کن یا از سوگند خود به کفاره یا جز آن بیرون آی. (از اقرب الموارد). رجوع به غیلان (اِخ نام مردی) شود.

غیل.

(ع اِ) درختان انبوه و درهم، بفتح اول هم به همین معنی است. درختان نی و حلفا. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نیستان. (غیاث اللغات). || بیشهء شیر. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). غیلَة با افزودن هاء به آخر آن گفته نمیشود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بیشه و صحرا. (غیاث اللغات). جایگاه شیر. ج، اَغیال، غُیول. (اقرب الموارد). || جنگل. (منتهی الارب). اَجَمَة. (اقرب الموارد) :
ای برون آورده اندر کشور هندوستان
پیل جنگی از حصار و گرگ پیل افکن ز غیل.
فرخی.
|| هر رودبار با آب. ج، اَغیال، غُیول. (منتهی الارب). هر وادیی که در آن آب باشد. (از اقرب الموارد).

غیل.

[غُ یُ] (ع ص) ابل غیل؛ شتران بسیار یا شتران فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). همچنین است بقر غیل. (از منتهی الارب).

غیل.

(اِخ) دهی است از جزیرهء هنگام بخش قشم شهرستان بندرعباس که در 70 هزارگزی جنوب باختری قشم و جنوب باختری جزیرهء هنگام قرار دارد. ساحل و گرمسیر است. سکنهء آن 200 تن سنی و شیعه اند که به عربی و فارسی سخن میگویند. آب آن از چاه و باران. محصول آن غلات. شغل اهالی صید ماهی و زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

غیل.

[غَ] (اِخ) آبی است در بن کوه ابی قبیس (در مکه) که گازران در آن جامه شویند. (منتهی الارب). آبی است که در بن کوه ابی قبیس روان بوده است. (از اقرب الموارد).

غیل.

[غَ] (اِخ) موضعی است نزدیک یمامه. (منتهی الارب) (معجم البلدان). شاعر گوید :
یبری لها من تحت ارواق اللیل
غملس الزق من حمی الغیل.
(از معجم البلدان).

غیل.

[غَ] (اِخ) جایی است قریب یلملم. (منتهی الارب). جایگاهی است در صدر یلملم. ذؤیب بن بیئة بن لام گوید :
لعمری لقد ابکت قریم و اوجعوا
بجزعة بطن الغیل من کان باکیا.
(از معجم البلدان).

غیل.

[غَ] (اِخ) رودباری است مر بنی جعده را. (منتهی الارب). وادیی است از آن بنی جعده در جوف العارض که در فلج جاری شود و میان آن دو مسیر یک شبانه روز است. (از معجم البلدان).

غیل.

[غَ] (اِخ) ابوزیاد گوید: فلجی از افلاج است (فَلَج بمعنی آب جاری و چشمه). و نصر گوید: غیل وادیی است متعلق به جعده و میان دو کوه قرار گرفته و پر از درختان خرماست و در بالای آن گروهی از بنی قشیر هستند و آن را منبری است، و از «فلج» هفت یا هشت فرسخ فاصله دارد و «فلج» قریه ای بزرگ متعلق به جعده است. بحتری جعدی گوید :
الا یا لیل قد برح النهار
و هاج اللیل حزناً و النهار
کأنک لم تجاوز آل لیلی
و لم یوقد لها بالغیل نار.
(از معجم البلدان چ دار صادر، دار بیروت).
رجوع به همین کتاب شود.

غیل.

[غَ] (اِخ) شهری است در صعده واقع در یمن. (از معجم البلدان).

غیل.

[غَ] (اِخ) غیل البرمکی. رجوع به غیل البرمکی شود.

غیلا.

(اِخ) نام غولی نر :
نر و ماده دو غول چاره گرند
کآدمی را ز راه خود ببرند
ماده هیلا و نام نر غیلاست
کارشان کردن بدی و بلاست.
نظامی.

غیل البرمکی.

[غَ لُلْ بَ مَ] (اِخ) نهری است که از میان صنعاء واقع در یمن میگذرد. شاعر گوید :
واعویلا ! اذا غاب الحبیب
عن حبیبه الی من یشتکی؟
یشتکی الی والی البلد
و دموعه مثل غیل البرمکی.
و این شعر غیرموزون است. و ابوعلی به ابوجیاش خوانده است:
والغیل شطان حل الیوم بینهما
شط الموالی و شط حلة العرب
تغلغل اللؤم فی ابدان ساکنه
تغلغل الماء بین اللیف و الکرب.
(از معجم البلدان).

غیلان.

(ع اِ) جِ غول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به غول شود.
- غیلانُالْوَغی؛ سپاهیان دلیر و شجاع. (ناظم الاطباء)

غیلان.

[غَ] (اِخ) از محدثان بود. رجوع به کتاب المصاحف سجستانی ص24 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) نام یکی از موالی رسول خدا بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص438 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ابن جریر. از راویان است. رجوع به عیون الاخبار ج2 ص2 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ابن خَرَشَة بن عمروبن ضرار ضبی. از بزرگان اهل بصره و از یاران ابوموسی اشعری بود. در کتب ادب عرب از او بسیار نام برده شده است. رجوع به الوزراء و الکتاب ص108، عیون الاخبار ج3 ص244، البیان و التبیین ج1 ص302 و ج2 ص70، 194، 233 و ج3 ص67 و العقد الفرید ج1 ص71 و ج4 ص4، 119 و 120 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ابن دعمی بن ایادبن نزاربن معد. یکی از اجداد عرب بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2). در حبیب السیر غیلان بن مضر از اجداد رسول خدا بشمار آمده است، ظاهراً همین غیلان بن دعمی است. رجوع به کتاب مذکور چ خیام ج1 ص284 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ابن سلمة ثقفی. حکیم و شاعر دورهء جاهلیت متوفی به سال 23 ه . ق. اسلام را دریافت و روز طائف مسلمان شد. وی ده زن داشت و به امر پیغمبر اسلام چهار تن از آنان را برگزید. او یکی از بزرگان ثقیف بود و روشی خاص داشت. کارهای خود را بر روزها تقسیم میکرد، چنانکه روزی را برای حکم در میان مردم و روزی را برای خواندن اشعار خود و روزی را برای رسیدگی به شتران خود اختصاص داده بود، و نیز یکی از گروهی بود که نزد کسری آمدند و او را سخنوری وی خوش آمد. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج5). رجوع به البیان و التبیین ج2 ص159، عیون الاخبار ج4 ص52 و تاریخ الخلفاء سیوطی ص100 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ابن عقبة بن بهیش بن مسعودبن حارثه. معروف به ذُوالرُّمَّة شاعر معروف عرب. رجوع به ذوالرمة شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ابن مالک بن عمروبن تمیم. از شجاعان بنی تمیم بود. (از العقد الفرید ج6 ص90). صاحب منتهی الارب گوید: میان غیلان و گروهی بسبب وقوع قتل دشمنی بود. وی سوگند خورد که با آنان سازش نکند تا آنگاه که چشمان او را خاک بپوشاند، یعنی بمیرد. روزی غفلة گرفتار شد و خود را در خطر دید، آنگاه خاک به دیدگان خویش میپاشید و میگفت: تحلل یا غیل! یعنی از سوگند خود بیرون آی ای غیلان! و چنین مینمود که قصد سازش با ایشان دارد، ولی نپذیرفتند و او را کشتند - انتهی. رجوع به العقد الفرید ج6 ص90 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) (... قدری) ابن مسلم دمشقی قبطی(1)، مکنی به ابومروان نویسنده و از بلیغان بود. فرقهء غیلانیه از قدریه به وی منسوبند و او دومین کسی است که دربارهء قَدَر سخن گفت و بدان دعوت کرد و پیش از او معبد جهنی بوده است. شهرستانی در ملل و نحل گوید: غیلان به قدر معتقد بود و خوب و بد آن را از عبد میدانست و همچنین دربارهء امامت عقیده داشت که غیر قریش نیز صلاحیت آن را دارند و هرکه به کتاب و سنت قائم باشد، استحقاق آن را دارد و این امر جز به اجماع امت ثابت نشود - انتهی. و از سخنان غیلان این عبارت معروف است که گوید: «لاتکن کعلماء زمن الهرج ان وُعظوا انفوا، و ان وَعظوا عنفوا.» غیلان را رسائلی است و بقول ابن الندیم (الفهرست ص171) دوهزار ورق دارد. وی متهم است به اینکه در عهد صباوت از پیروان حارث بن سعید، معروف به کذاب بود. و گویند: او به دست عمر بن عبدالعزیز از قول به قدر برگشت و چون عمر درگذشت، مذهب خود را آشکار کرد و هشام بن عبدالملک او را فراخواند و اوزاعی را نیز احضار کرد تا با او مناظره کند، و اوزاعی بقتل وی حکم کرد و در باب کیسان در دمشق به دار آویخته شد (بعد از 105 ه . ق. / 723 م.). (از اعلام زرکلی چ 2 ج5). رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص251، خاندان نوبختی ص33، الوزراء و الکتاب ص102، العقد الفرید ج2 ص201 و 203 و 204 ج5 ص228، البیان و التبیین ج1 ص239 و ج2 ص133 و ج3 ص21 و 173، ضحی الاسلام ص10 و 81 و 82 و تاریخ الخلفاء سیوطی ص161 و 168 شود.
(1) - رجوع به البیان و التبیین ج1 حاشیهء ص239 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ابن مضر. یکی از اجداد رسول خدا. رجوع به غیلان بن دعمی و حبیب السیر چ خیام ج1 ص284 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ابن میسرة یا ابن یسرة. محدث است و سعیدبن عامر از وی روایت دارد. رجوع به سیرة عمر بن عبدالعزیز ص79 شود.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ابویزید. محدث است و از ابی سلام روایت کند.

غیلان.

[غَ] (اِخ) ثقفی. رجوع به غیلان بن سلمه و تاریخ الخلفاء سیوطی ص100 شود.

غیلان السمرقندی.

[غَ نُسْ سَ مَ قَ](اِخ) یکی از کبار مشایخ که در معارف صاحب سخن بود و با جنید صحبت داشت و از او طریقت گرفته بود. از سخنان اوست: عارف از حق به حق نگردد، عالم از دلیل به حق، و صاحب وجد از هر دو مستغنی است. (از نفحات الانس جامی چ 1336 ص141).

غیلان المقری.

[غَ نُلْ مُ] (اِخ) ابوضمره. تابعی است. رجوع به ابوضمره شود.

غیلان الموسوس.

[غَ نُلْ مُ وَ وَ] (اِخ)جامی در نفحات الانس آرد او را غیلان المجنون نیز میگفتند. از متقدمان مشایخ عراق بود و در خرابه ها زندگی میکرد و با کس نمی آمیخت و از کس چیزی نمی پذیرفت و کس نمی دید که او چه میخورد. محمد بن السمین گویند: غیلان را در ویرانه های کوفه دیدم، از او پرسیدم که بنده از خطر غفلت کی رهد؟ گفت: آنگاه که بدانچه وی را فرموده اند مشغول و از آنچه نهی کرده اند غافل باشد و در حساب با نفس خود باشد. (از نفحات الانس جامی چ 1336 ص141).

غیلان دمشقی.

[غَ نِ دِ مَ] (اِخ) رجوع به غیلان بن مسلم شود.

غیلان سمرقندی.

[غَ نِ سَ مَ قَ] (اِخ)رجوع به غیلان السمرقندی شود.

غیلان قدری.

[غَ نِ قَ دَ] (اِخ) رجوع به غیلان بن مسلم شود.

غیلان موسوس.

[غَ نِ مُ وَ وَ] (اِخ)رجوع به غیلان الموسوس شود.

غیلانی.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به غیلان. نام بعضی از اجداد عرب است. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2).

غیلانی.

[غَ] (اِخ) سلیمان بن عبیدالله غیلانی، مکنی به ابوایوب. از ابوعامر عقدی روایت دارد، و مسلم بن حجاج قشیری از او روایت کند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2).

غیلانی.

[غَ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن غیلان بن عبدالله بن غیلان بزار غیلانی، مکنی به ابوطالب. از ابوبکر شافعی و ابواسحاق مزکی حدیث شنید و ابوبکر خطیب و گروهی که آخرین آنان ابوالقاسم هبة الدین محمد بن حصین کاتب بود از او روایت دارند وی راستگو و نیکوکار بود. در محرم سال 347 ه . ق. به دنیا آمد و در شوال سال 404 ه . ق. در بغداد وفات یافت. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2).

غیلانی.

[غَ] (اِخ) هارون بن عمران بن راشدبن شهاب بن عمرو الایادی غیلانی. از بنی غیلان بود. پیش رسول خدا آمد و او را حنیف نیز میگفتند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2).

غیلانیه.

[غَ نی یَ] (اِخ) یکی از شش فرقهء مذهب مرجئه. (بیان الادیان). فرقهء منسوب به غیلان بن مروان قدری از مرجئهء قدریه. در ترجمهء الفرق بین الفرق چنین آمده: غیلان قدری میان قدر و ارجاء جمع کرد و گفت ایمان معرفت دوم به خدای تعالی و مهر و فروتنی بوی و اقرار بدانچه راست که پیغمبر آورده است و همچنین گفت که معرفت نخستین از روی ناچاری است و ایمان نیست. زبرقان در مقالات خود از غیلان آورده است که ایمان اقرار بزبان است. و معرفت بخدای تعالی ضروری فعل خداست و از ایمان نیست، و باز غیلان گفت: ایمان افزایش و کاهش پیدا نکند و مردمان در آن بر یکدیگر برتری ندارند. (ترجمهء الفرق بین الفرق ص211). و رجوع به غزالی نامه ص70 شود.

غیلت.

[لَ] (ع اِمص) خدعه. ناگهان گرفتن و کشتن. (فرهنگ نظام). کشتن ناگهانی. کشتن کسی بناگاه. رجوع به غیلة شود : و عبدالملک از غصهء این حیلت و محنت این غیلت بی سامان شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص217). به حیلت و غیلت بدان رسانیدند که روزی بر قاعدهء مستمر برسم سلام بخدمت او رفتند ناگاه خبر وفات او از اندرون بیرون آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص404).

غیلس.

[غَ لِ] (ع اِ) پلنگ. (دزی ج2 ص235).

غیلم.

[غَ لَ] (ع اِ) منبع آب در چاهها. (از اقرب الموارد). بیرون آمدن جای آب در چاه. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) دختر نیکوروی بشهوت رسیده. (منتهی الارب) (آنندراج). کنیزک نیکو. (مهذب الاسماء). || جوان پهناتارک سر بسیارموی. (منتهی الارب) (آنندراج). جوانی که فرق سر او پهن پرمو باشد. غیلمی. || (اِ) قورباغه. ضفدع. (از اقرب الموارد). غوک. (ناظم الاطباء). || کشف نر. ج، غَیالم. (مهذب الاسماء). سنگ پشت نر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ما بالدار غیلم؛ یعنی کسی در خانه نیست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اما بمعنی شط و مِدری، فَیلَم به فاء است و تصحیف کرده اند. (از منتهی الارب).

غیلم.

[غَ لَ] (اِخ) جایی است. (منتهی الارب). جایگاهی است. عنتره گوید :
کیف المزار و قد تربع اهلها
بعنیزتین و اهلنا بالغیلم؟(از معجم البلدان).

غیلمی.

[غَ لَ می ی] (ع ص) جوان پهن تارک سر بسیارموی. (منتهی الارب). جوانی که فرق سر وی پهن و بسیارموی باشد. (از اقرب الموارد). غَیلَم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

غیلمی.

[غَ لَ] (اِخ) کیرش بن جاماسب یا کیرش غیلمی. طبری (ج2 ص652) گوید: «از جملهء کسانی که بخت نصر یا بخترشه گماشتهء بهمن با خود به بیت المقدس برد کیرش [ بن ] کیکوان از ولد غیلم بن سام خازن بیت مال بهمن بود و دیگر اخشویرش بن کیرش بن جاماسب الملقب با العالم و دیگر بهرام بن کیرش بن بشتاسب بودند. (ج2 ص650). و جای دیگر (ج2 ص718) گوید: من لدن تخریب بخت نصر بیت المقدس الی حین عمرانها فی عهد کیرش بن اخشویرش اصبهبد بابل...». و کیرش همان کورش هخامنشی است، و اخشویرش نیز خشایارشا پسر اوست. (از حاشیهء مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعراء بهار صص213 - 214). رجوع به همین کتاب مذکور، کیرش و کورش در این لغت نامه شود.

غیلوله.

[غَ لو لَ / لِ] (از ع، اِ) خواب در نیمهء روز. قیلولة. رجوع به قیلولة شود : یک روز وقت زوال که مردم به غیلوله مشغول بودند... (قصص الانبیاء چ 1320 ص92).

غیلة.

[لَ] (ع اِمص) رضاع و شیردهی با جماع، یا جماع بر حمل یا شیر، و منه الحدیث: «لقد هممت ان انهی عن الغیلة» و یقال: اضرت الغیلة بولد فلان؛ یعنی غیلة بفرزند فلانی زیان رسانید و این را آنگاه گویند که مرد با وی در حال رضاع جماع کند. (از منتهی الارب). نوع است از غالت تغیل غَیلا. اسم مصدر است از «اُستُغیلَتِ المرأة»، گویند: هذا الصبی افسدته الغیلة. (از اقرب الموارد). || (اِ) ریه مانندی که شتر وقت مستی از دهن برآرد. (منتهی الارب) شِقشِقَة. (اقرب الموارد). || مکر. (منتهی الارب). خدیعة. (از اقرب الموارد). فریب. || (اِمص) قتل و کُشش ناگهانی. (منتهی الارب). اغتیال. (اقرب الموارد). اسم از اغتیال. (منتهی الارب). یقال: قتله غیلة؛ یعنی بفریب بجایی برد و کشت آن را (منتهی الارب)؛ یعنی او را فریب داد و بجایی برد و کشت. (از اقرب الموارد).
- قتل غیله؛ کشتن بناگاه. کشتن ناآگاهان. کشتن بی آگاهی مقتول. فتک. ترور(1).
(1) - Terreur.

غیلة.

[غَ لَ] (ع اِ) اسم مرت از غَیل. (اقرب الموارد). رجوع به غیل شود. || (ص) زن فربه. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (آنندراج). المرأة السمینة. (از اقرب الموارد).

غیلة.

[لَ تَنْ] (ع ق) ناگهانی. کشتن کسی بی آگاهی او. کشتن کسی بناگاه. رجوع به غیلَة شود.

غیلة.

[لَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). نام جایی است که در شعر اعشی آمده است. (از معجم البلدان).

غیلی.

[غَ ] (اِخ) محمد بن عبید ابوعبدالله بن ابی الاسود صعدی غیلی. شاعری قدیم و اصل او از غیل، واقع در صعدة است. (از معجم البلدان).

غیم.

[غَ] (ع مص) تشنه گردیدن و تفسیدن درون کسی. تشنگی و گرمی درون. (منتهی الارب) (آنندراج). تشنه شدن شتر و گرم شدن اندرون او، صفت مذکر آن غَیمان و مؤنث آن غَیمی می آید. (از اقرب الموارد). || ابرناک گردیدن هوا. (منتهی الارب). ابری شدن آسمان. پوشیده شدن آن با ابر. (از اقرب الموارد). || (اِ) بیماریی است شتران را مانند قُلاب، جز اینکه قلاب مهلک است، و غیم مهلک نیست. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خشم نهانی. || ابر. (منتهی الارب). مقلوب و معرب میغ فارسی. ابر که آسمان را بپوشد. (دهار) (غیاث اللغات). سَحاب. ج، غُیوم و یکی آن غیمة. (از اقرب الموارد). ج، اَغیام. (دزی ج2 ص235). غَین. (اقرب الموارد) (نشوء اللغة العربیة ص45 و 76). میغ. سحابة. سیوطی در المزهر آرد: ما علیه طحزور و نغاص و جذة و قزاع، و ما علی السماء طحرة و طحریة و قزعة و طحمریة و طحزور و طهلئة؛ ای شی ء من غیم - انتهی.
- غیم هاطل؛ ابر ریزنده، چه غیم بمعنی ابر و هاطل بمعنی ریزنده است. (از غیاث اللغات) (از آنندراج).
|| مِه. || اسفنج. (دزی ج2 ص235). اسفنج و ابر مرده. (ناظم الاطباء). بمعنی غمام است که ابر مرده باشد. و آن را ابر کهن هم میگویند و آن چیزی است بمانند نمد کرم خورده، و اسفنج البحر همان است. (از برهان قاطع) (آنندراج). رجوع به اسنفج شود.
- غیم البحر؛ اسفنج. غیمه. (تذکرهء داود ضریر انطاکی جزء اول ص252).

غیمان.

[غَ] (ع ص) تشنه. (مهذب الاسماء). تشنه و تفسان درون. (منتهی الارب) (آنندراج). تشنه و درون تفسیده. (ناظم الاطباء). آنکه تشنه و اندرون وی گرم است. مؤنث آن غَیمی. (از اقرب الموارد)(1). رجوع به غَیمی و غَیم شود.
(1) - صاحب منتهی الارب مؤنث آن را غیماء نیز آورده است، ولی در فرهنگهای معتبر دیده نشد.

غیمان.

[غَ] (اِخ) ابن جبیل (یا خثیل) جد است مر امام مالک را. (منتهی الارب). صاحب تاج العروس آرد: غیمان بن خُثَیل و بقولی جُبَیل به جیم، پسر عمروبن حارث جد امام مالک بن انس بن ابی عامربن عمروبن حارث بن غیمان، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به ذواصبح و فقیه مدینه بود - انتهی.

غیمان.

[غَ] (اِخ) (ذو...) یکی از اذواء حمیر (امرا و پادشاهان حمیر که القاب ایشان به «ذو» آغاز میشد) و او ابن خنیس بن کربال بن هانی بن اصبح بن زیدبن قیس بن صیفی بن زرعة بن سبا الاصغر بود. ابرهة بن صباح و محمد بن نضربن تریم از ذوغیمان (یا آل ذی غیمان) هستند. (از تاج العروس).

غیمان.

[غَ] (اِخ) قصری در یمن که نام آن قلاب بود و قبور بزرگان حمیر در آنجاست. (از تاج العروس).

غیمانی.

[غَ] (ص نسبی) منسوب به غیمان که حِمْیَر بود و به غیمانیان، آل ذی غیمان نیز میگفتند. (از اللباب فی تهذیب الانساب ج2). رجوع به غیمان (ذو...) شود.

غیمانی.

[غَ] (اِخ) محمد بن احمدبن سلیمان غیمانی. قاضی صنعاء بود. همدانی در «الاکلیل» از او روایت کرده است. (از تاج العروس).

غیمناک.

[غَ] (ص مرکب) باغیم. دارای ابر و میغ. ابرناک. رجوع به غیم شود.

غیمومة.

[غَ مَ] (از ع، مص) ابرناک شدن آسمان. (تاج المصادر بیهقی) (مجمل اللغة). ابر داشتن آسمان. ابری بودن. این لغت در فرهنگهای معتبر عربی دیده نشد.

غیمة.

[غَ مَ] (ع اِ) یکی غیم بمعنی ابر. (از اقرب الموارد). رجوع به غَیم شود. || مه غلیظ. مه ستبر. (دزی ج2 ص235). || اسفنج. ابر. غیم البحر. (تذکرهء ضریر انطاکی جزء اول ص252).

غیمی.

[غَ ما] (ع ص)(1) مؤنث غَیمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). رجوع به غَیمان شود.
(1) - صاحب منتهی الارب مؤنث غیمان را غَیمی و غیماء آورده است، ولی تأنیث اخیر در فرهنگهای معتبر عربی دیده نشد.

غین.

[غَ] (ع مص) تشنگی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شوریده منش شدن. (تاج المصادر بیهقی). شوریدن دل. (منتهی الارب). غثیان. تهوع. غانت نفس فلان؛ غثت. غینَ غیناً بصورت مجهول نیز به همین معنی است. (از اقرب الموارد). || غین زده گردیدن شتران. (منتهی الارب). تشنه شدن و گرم شدن درون شتر. غَیم. (از اقرب الموارد). || پراکنده دل گردیدن از حرام. غَین علی قلبه (مجهو). (منتهی الارب). || فراپوشیدن چیزی ذهن را. (تاج المصادر بیهقی). فروگرفتن شهوت دل کسی را و پوشیده و بیهوش کردن. منه الحدیث: «و انه لیغان علی قلبی حتی استغفرالله»(1). (منتهی الارب). غینَ علی قلبه (مجهو) غیناً؛ فراگرفت شهوت دل را یا پوشیده شد آن، یا غشوه روی داد بر آن و بقولی چیره شد رین (عیب و زشتی) بر دل. (از اقرب الموارد). || ابر گرفتن آسمان. (تاج المصادر بیهقی). پوشیده شدن آسمان از ابر. (ذیل اقرب الموارد). || (اِ) میغ. ج، غُیون. (مهذب الاسماء). مصحف و مقلوب میغ فارسی چون غیم. (یادداشت مؤلف). ابر. (منتهی الارب). لغتی است در غَیم یعنی ابر، بدان سبب که میپوشاند، مانند قول شاعر: «اصاب حمامة فی یوم غین». (از اقرب الموارد). ابری که آسمان را بپوشد. (غیاث اللغات). رجوع به غیم و نشوء اللغة العربیة ص45 و 76 شود :
ما همه عینیم گر شد نقش عین
بل همه عینیم ما بی میغ و غین.
مولوی (مثنوی).
|| تیرگی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || نام حرفی است از حروف هجای حلقی مجهورهء مستعلیه که بجاست در غرغرهء آن زیاده روی نشود و تحقیق مخرج آن ترک نشود، تا آشکار گردد و به نرمی تلفظ شود تا مشخص باشد و زیادت و ابدال نیز نباشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نام حرف نوزدهم از الفبای ابتثی و حرف بیست وهشتم از الفبای ابجدی. (ناظم الاطباء). نام حرف بیست ودوم از حروف تهجی، و آن (غ) در حساب جمل نمایندهء عدد هزار و در حساب ترتیبی نمایندهء عدد بیست ودو است. رجوع به غ در این لغت نامه و غیاث اللغات شود. || بمعنی بلبل است، زیرا بلبل را در فارسی بمناسبت هزاردستان بودن آن، هزار گویند و حرف «غ» به حساب جمل نمایندهء هزار است، پس بلبل را به طریق تعمیه غین گفتند. (از غیاث اللغات). || (اِمص) (اصطلاح تصوف) محجوب گردیدن از شهود است با صحت اعتقاد، جرجانی در تعریفات گوید غین دون الرین، غین همان صَدَأ است، زیرا صدأ پردهء نازکی است که با صاف کردن و نور تجلی از میان میرود بسبب آنکه ایمان با اوست، ولی رَین پردهء ستبر است حایل میان دل و ایمان و بدین سبب گفته اند: غین احتجاب از شهود با صحت اعتقاد است - انتهی.
(1) - صاحب اقرب الموارد این حدیث را شاهد برای اَغانَ آورده است و روشن است که مضارع مجهول غانَ و اَغانَ به یک صورت می آید.

غین.

(ع اِ) زرداب و ریم و جز آن که از مردار پالاید. غینة. (منتهی الارب) (آنندراج). در فرهنگهای معتبر بمعنی مذکور تنها غینة آمده است.

غین.

(ع ص، اِ) جِ اَغیَن و غَیناء: له اشجار غین؛ یعنی درختانی سبز و بلند دارد. (از اقرب الموارد). رجوع به اَغینَ و غَیناء شود.

غین.

(اِخ) موضعی است تب ناک. منه المثل: هو آنس من حمی الغین؛ یعنی او مأنوس تر و شناخته تر از تب غین است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). نام جایی است که بیماری تب در آنجا بسیار باشد. (از معجم البلدان).

غینا.

[غَ] (اِخ) قله ای است در بالای کوه ثبیر که مشرف بر مکه است. باهلی گوید: غینا ثبیر، قلهء ثبیر است و آن را غینا (بی همزه) مینامند و آن سنگی قبه وار است. (از معجم البلدان). قلهء کوه ثبیر از اثبرهء هفتگانه که عبارتند از: ثبیر غینا، ثبیر الاحدب، ثبیر الاعرج، ثبیر الزنج، ثبیر الخضراء، ثبیر النصع و ثبیر الاثبره. (از تاج العروس) (اقرب الموارد). ابوجندب هذلی گوید :
لقد علمت هذیل ان جاری
لدی اطراف غینا من ثبیر
احض فلا اجیر و من اجره
فلیس کمن یدلی بالغرور.
(از معجم البلدان).
رجوع به تاج العروس ج9 ص297 شود.

غیناء.

[غَ] (ع ص) شجرة غیناء؛ درختی بسیارشاخ. (مهذب الاسماء). درخت سبز بسیاربرگ. (منتهی الارب) (آنندراج). درختی که برگهای آن سبز و شاخه هایش درهم رفته باشند. (از اقرب الموارد). ج، غین. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || درخت بلند. (از اقرب الموارد).

غیناء.

[غَ] (اِخ) چاهی است. (منتهی الارب) (آنندراج). صاحب تاج العروس گوید: صحیح آن عیناء به عین مهمله است - انتهی. رجوع به عیناء شود.

غیناء.

[غَ] (اِخ) یاقوت در معجم البلدان بهمین صورت نقل کرده و پس از آن از قول «باهلی» غینا آورده است و در تاج العروس نیز غینا (بالقصر) ضبط شده است. رجوع به غینا شود.

غیناءالجدیدة.

[ئُلْ جَ دی دَ] (اِخ)غینیاالجدیده. جزیرهء بزرگی است که در شمال استرالیا واقع است. همان گینهء جدید یا گینهء نو است. رجوع به گینهء جدید، گینهء نو، معجم البلدان چ 1325 ه . ق. ج2 ذیل ص296 و اعلام المنجد شود.

غینر.

[غِ نَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کزاز بالا بخش سربند شهرستان اراک که در 16هزارگزی شمال خاوری آستانه و 9هزارگزی راه عمومی قرار دارد. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 948 تن و شیعهء فارسی زبانند. آب آن از زه آب رودخانهء محلی و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، بنشن، انگور، میوه ها و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیبافی است. راه مالرو دارد و در فصل خشکی اتومبیل رفت و آمد میکند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

غینرجه.

[غِ نَ جِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء پایین بخش وفس شهرستان اراک که در 30هزارگزی جنوب کمیجان، سر راه عمومی کمیجان به خنداب قرار دارد. دامنه و سردسیر است. سکنهء آن 383 تن شیعه اند و به زبانهای ترکی و فارسی سخن میگویند. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و اندکی میوه و شغل اهالی زراعت و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و در فصل خشکی از خنداب اتومبیل میتوان برد. چشمه در وسط آبادی واقع است و آب آن مختصر گرم و دارای خواص طبی است و بوی گوگرد میدهد. مسیر جویهای منشعب از چشمه بواسطهء رسوبات آب پس از چند سالی مانند سنگ میبندد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

غینف.

[غَ نَ] (ع اِ) جای جوشش آب چشمه و چاه. (منتهی الارب) (آنندراج). منبع آب در چاهها و چشمه ها. (از اقرب الموارد). || بحر ذوغینف؛ دریای باغینف (منتهی الارب)؛ یعنی دریایی که دارای ماده و منبع است. بحر ذوغینف؛ ای ذومادة. (اقرب الموارد).

غین مربع.

[غَ نِ مُ رَبْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام حرف غین چون بدین صورت «غ» نویسند.

غینة.

[غَ نَ] (ع اِ) درختستان بی آب. (منتهی الارب). درختان بی آب. (آنندراج). درختان درهم رفتهء بی آب. و اگر آب داشته باشد غیضه است. || الغینة الشجراء؛ به همان معنی مذکور یعنی درختان درهم رفتهء بی آب است، چنانکه گویند: الغیضة الخضراء. (از اقرب الموارد).

غینة.

[نَ] (ع اِ) آنچه برود از مردار. (مهذب الاسماء). زرداب و ریم که از مردار پالاید. (منتهی الارب). زرداب و ریم، و بقولی آنچه از مرده جاری شود، یا چیزی که از جیفه درآید. (از اقرب الموارد).

غینة.

[غَ نَ] (اِخ) موضعی است به یمامه. (منتهی الارب) (از معجم البلدان). اعشی گوید :
حتی تحمل منه الماء تکلفة
روض القطا فکثیب الغینة السهل.
(از معجم البلدان).

غینة.

[غَ نَ] (اِخ) زمینی است بشام. (منتهی الارب). بقول ابوالفتح نام جایی در شام است و الله اعلم بحقائق الامور. (از معجم البلدان). در اعلام المنجد آمده: الغینة قریه ای است در کسروان از کشور لبنان. آثار قدیمی دارد که از پرستش مردم فینیقیه به لادونیس یا تموز حکایت می کند - انتهی.

غینی.

[غَ نا] (اِخ) قلهء کوه ثبیر از اثبرهء هفتگانه. (منتهی الارب). یاقوت در معجم البلدان بصورت غیناء و غینا و صاحب تاج العروس بصورت غینا، آورده است و صورت غَینی در فرهنگهای معتبر دیده نشد. رجوع به غیناء و غینا شود.

غینیاالجدیدة.

[یَلْ جَ دَ] (اِخ) گینهء نو. رجوع به گینهء نو، غیناءالجدیدة و اعلام المنجد شود.

غیو.

[وْ] (اِ) آواز و صدای بلند. (فرهنگ جهانگیری). آواز و صدای بلند و رسا. (برهان قاطع). مخفف غریو است و غو نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). غیه. (برهان قاطع). خروش :
یکی از جای برجستم چنان شیر بیابانی
و غیوی برزدم چون شیر بر روباه درغانی.
ابوالعباسی.
بسحرگاهان ناگاهان آواز کلنگ
راست چون غیو کشد صفدر در کردوس.
منوچهری (از انجمن آرا) (آنندراج).
صدمت صور و غیو تو گه جنگ
هر دو همره چو رنگ با ارتنگ.
سنایی (از فرهنگ جهانگیری) (نظام).

غیوب.

[غَ] (ع ص) بمعنی غائب. فعول بمعنی فاعل و برای مبالغه است. (از اقرب الموارد).

غیوب.

[غُ] (ع مص) غایب شدن. (تاج المصادر بیهقی). ناپدید شدن. (منتهی الارب). دور و جدا شدن. (از اقرب الموارد)(1).
(1) - از منتهی الارب چنین برمی آید که بمعنی فروشدن آفتاب نیز هست، ولی به این معنی غیاب و غیبوبة است.

غیوب.

[غُ] (ع اِ) جِ غَیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). رجوع به غیب شود.
- علام الغیوب؛ دانندهء نهانیها. دانندهء غیبها. نامی از نامهای خدای تعالی.

غیوبة.

[غُ بَ] (ع مص) درآمدن چیزی در چیزی. (منتهی الارب). داخل شدن چیزی در چیزی و پوشیده شدن. (از اقرب الموارد).

غیوث.

[غُ] (ع اِ) جِ غَیث. (اقرب الموارد) (تفلیسی) (المنجد). بارانها. (آنندراج) :
فلسفیی گفت چون دانی حدوث
حادثی ابر چه داند غیوث.
مولوی (مثنوی).
رجوع به غَیث شود.

غیوث.

[غُ] (اِخ) بطنی است از صبیحیین. رجوع به صبح الاعشی ج1 ص323 شود.

غیور.

[غَ] (ع ص) رشک کن. (دهار). بارشک و نیک غیرتمند. مذکر و مؤنث در آن یکسان است. ج، غُیُر. (منتهی الارب). بسیار غیرت کننده و رشک برنده. (غیاث اللغات) (آنندراج). رشکناک. رشگن. رشک بر. حسود : روزگار غیور بر کریمهء برّ و احسان به منافست برخاست. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص449).
از آن کم میرسد هر جان بدین جشن
که ره بس دور و جانان بس غیور است.
عطار.
سختم آید که به هر دیده ترا مینگرند
سعدیا غیرتت آید نه عجب سعد غیور.
سعدی (طیبات).
عزیز مصر برغم برادران غیور
ز قعر چاه برآمد به اوج ماه رسید.حافظ.
پیراهنی که آید از او بوی یوسفم
ترسم برادران غیورش قبا کنند.حافظ.
|| بسیار غیرت دارنده. (فرهنگ نظام). ناموس پرست. آنکه غیرت دارد. آنکه از عرض و ناموس خویش دفاع کند. آنکه در امر عرض و ناموس نهایت متعصب است. صاحب غیرت. غیرتمند. با نام و ننگ. باحمیت. باغیرت :
چشم بر کار دوست دار چنان
که غیوران بر اهل پردهء خویش.خاقانی.
بازپس گردم چون اشک غیوران از چشم
که ز غیرت سوی مژگان شدنم نگذارند.
خاقانی.
جمله عالم زآن غیور آمد که حق
برد در غیرت بر این عالم سبق.
مولوی (مثنوی).
|| کنایه از سالک و اهل سلوک. رجوع به غیوران شود. || بیدارشب. شبخیز. رجوع به غیوران شب شود :
آنچه ببینند غیوران بشب
باز نگویند بروز ای عجب!
- غیور شب؛ بیدارشب. شبخیز. (از برهان قاطع) (از آنندراج). آنکه شب بیدار ماند. رجوع به غیوران شب شود.
|| در شریعت اسرائیلی کسی را گویند که نسبت بشریعت غیور باشد، و پس از ایام مسیح لفظ غیور به کسانی گفته میشد که بدون اعتنا به احکام شرع آنچه را خودشان صحیح و روا می دانستند معمول داشته ترویج میدادند. (از قاموس کتاب مقدس).

غیور.

[غَ] (اِخ) نواب اشجع الدوله غیور جنگ بهادر. از بزرگان و شاعران هند بود. بسال 1145 ه . ق. متولد شد. نسبت وی به اویس قرنی میرسد. این رباعی از اوست:
سحر چو برق بت سرخ پوش رفت و گذشت
به یک کرشمهء او عقل و هوش رفت و گذشت
طریق عشق ز پروانه میتوان آموخت
که سوخت جان عزیز و خموش رفت و گذشت.
(از صبح گلشن صص301 - 302 به اختصار).
رجوع به کتاب مذکور شود.

غیوران.

[غَ] (اِ) جِ غیور (بعلامت جمع فارسی). رجوع به غیور شود. || کنایه از سالکان و اهل سلوک است. (برهان قاطع) (آنندراج). رجوع به سالک شود.

غیوران شب.

[غَ نِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شب بیداران. (انجمن آرا). کنایه از شب بیداران و شبخیزان است. (برهان قاطع) (آنندراج). رجوع به غیور شب و مجموعهء مترادفات ص221 شود.

غیور کرمانی.

[غَ رِ کِ] (اِخ) شاعر عهد صفوی. نام او میرزا حسن و از اعیان کرمان بود. در مثنوی مهارت داشت. مدتی به وزارت گرجستان منصوب شد و در تفلیس بسر برد، پس از آن به اصفهان آمد. این اشعار از اوست:
خار این گلزار بودن گلستان سازد مرا
با زمین هموار بودن آسمان سازد مرا.
به کار خویش چو نرگس همی نه حیرانم
از اینکه راست قلم دیده است دورانم.
قدم حسنت اگر رنجه نگردد دیگر
خانه را آینه بهر که صفا خواهد داد؟
بر سراپای وجود خود خط باطل مکش
در ریاض زندگی چون سرو بیحاصل مباش.
(از تذکرهء حزین ص82).
رجوع به نمونهء خطوط خوش کتابخانهء سلطنتی شود.

غیوری.

[غَ] (حامص) غیور بودن. غیرت داشتن. تعصب در حفظ عرض و شرف و ناموس. رجوع به غیرت شود : من از صفت غیوری حضرت خواجه قوی میترسیدم. (انیس الطالبین ص76).

غیوری.

[غَ] (اِخ) شاهویردی(1) جان بیگ بن علی قلی بیگ ذوالقدر. از ترکان بود و در کابل به دنیا آمد، به هند رفت و از ملازمان اکبرشاه گردید. [ وی ] در یکی از جنگهای پادشاه مزبور با دشمنان، کشته شد. (از صبح گلشن ص302). صاحب مجمع الخواص (ص32) گوید: شاهویردی چمدان اوغلی حریفی پاکباز است و به تصوف تمایل دارد. تخلص او غیوری است. او راست:
ای درد و غم تو بر دل من
عشقت ز دو کون حاصل من
روح القدس است در شب وصل
پروانهء شمع محفل من
سر می بارد ز ابر تیغش
این است نشان قاتل من
برخیز ز پهلویش غیوری
میسوزی از آتش دل من.
(1) - در صبح گلشن «وردی» آمده و متن از مجمع الخواص است.

غیوط.

[غَ] (ع ص) آنکه بهنگام انزال، بطور غیرارادی از او غایط آید و سبب آن افراط در لذت است. (از تذکرهء داوود ضریر انطاکی ج2 ص186). رجوع به همین کتاب شود.

غیوگ.

[غِیْ یُ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 35هزارگزی شمال باختری بیرجند و یکهزارگزی شمال جادهء شوسهء عمومی مشهد به زاهدان قرار دارد. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 303 تن شیعهء فارسی زبانند. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. این ده را به اصطلاح محلی قیپک نیز میگویند. مزارع استند، اسپندی، وهنوج، عصمت آباد بالا و پائین، استیدوک و صادق آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

غیول.

[غُ] (ع اِ) جِ غیل. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به غیل شود.

غیوم.

[غَ] (ع ص) ابرناک. پوشیده از ابر. یوم غیوم؛ روز ابرناک. (از لسان العرب از ذیل اقرب الموارد).

غیوم.

[غُ] (ع اِ) جِ غَیم. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به غَیم شود.

غیة.

[غَیْ یَ] (ع اِ) تأنیث غَیّ. رجوع به همین کلمه شود.
- وَلَدُ غَیَّةٍ یا غیَّةٍ؛ پسر زنا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ناپاکزاد. حرامزاده. ولدالزنا.

غیة.

[غی یَ] (ع اِ) رجوع به غَیَّة شود.

غیه.

[یَ / یِ] (اِ) فریاد و صدا و آواز بسیار بلند. (از برهان قاطع) (از آنندراج). غیو. غو. (برهان قاطع). فریاد برای کمک و یاری و استعانت. (ناظم الاطباء). خروش. رجوع به غو و غیو شود.

غیهب.

[غَ هَ] (ع اِ) سختی تاریکی شب. (مهذب الاسماء). تاریکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ج، غَیاهِب. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) سخت سیاه از اسب و شب. (منتهی الارب) (آنندراج). شب سخت تاریک و اسب بسیار سیاه. (از اقرب الموارد). ادهم غیهب؛ اسبی سخت سیاه. (مهذب الاسماء). مؤنث آن غیهبة. (اقرب الموارد). || مرد غافل و مرد گران که صحبتش را ناخوش دارند و کندخاطر افسرده دل. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد غافل یا مرد گران یا کندذهن و ناتوان. (از اقرب الموارد). || مرد ضعیف. الضعیف من الرجال. (از لسان العرب). || پوشاک بسیارپشم. الکساء الکثیر الصوف. (از اقرب الموارد). گلیم بسیارپشم. (منتهی الارب). || (اِ) نوعی مرغ غواص. (دزی ج2 ص230).

غیهبان.

[غَ هَ] (ع اِ) تاریکی. (منتهی الارب) (آنندراج). ظلمت. (اقرب الموارد). || شکم. (منتهی الارب) (آنندراج). بطن. (اقرب الموارد).

غیهبة.

[غَ هَ بَ] (ع ص) تأنیث غیهب، به معنی اسب بسیار سیاه و شب بسیار تاریک. (از اقرب الموارد). رجوع به غیهب شود. || (اِ) شور و فریاد در جنگ. (منتهی الارب) (آنندراج). فریاد و خروش در جنگ. (از اقرب الموارد). || چیزی که اشیاء را بنابر عقاید باطل و شهوات بنظر می آورد(1). تمایلات و شهواتی که تصور و خیال را منقلب میکنند. (دزی ج2 ص230).
.(دزی ج2)
(1) - Prisme.

غیهق.

[غَ هَ] (ع ص) شتر درازبالا. (منتهی الارب) (آنندراج). دراز و بلند از شتر و جز آن. (از اقرب الموارد). || (اِ) شادمانی. (منتهی الارب) (آنندراج). نشاط. (اقرب الموارد). || دیوانگی، و این را به فربهی و پرگوشتی وصف آرند. الجنون، و یوصف به العظم و الترارة(1) کقوله: و للشباب شرة و غیهق. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب بغلط النزارة آمده است.

غیهقة.

[غَ هَ قَ] (ع مص) سست کردن تاریکی چشم کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). ناتوان ساختن تاریکی چشم کسی را. غیهق الظلام عینه؛ اضعف بصره. فغیهقت عینه؛ ای ضعفت. || ناتوان شدن چشم کسی بسبب تاریکی. || سخت تاریک شدن. (از اقرب الموارد).

غیه کشیدن.

[یَ / یِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، صوتی خاص از گلو بیرون کردن، مانند آواز اکراد و الوار در اول حمله به دشمن، و مانند آواز زنان در عروسی. آواز درآوردن زنان برای استمداد. رجوع به غیو و غیه شود.

غیهم.

[غَ هَ] (ع اِ) تاریکی. (منتهی الارب) (آنندراج). ظلمت. غیهب. غیهبان. (اقرب الموارد).

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».