لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ف

ف.

(حرف) حرف بیست وسوم از الفبای فارسی، و حرف بیستم از الفبای ابتثی، پیش از حرف قاف و بعد از حرف غین، و حرف هفدهم از الفبای ابجدی، پیش از صاد و بعد از عین است. آن را در الفبای ابجدی فای سعفص گویند و در حساب جُمّل هشتاد به شمار آید. (ناظم الاطباء). در حساب ترتیبی نمایندهء عدد بیست وسه است. از حروف شفویه و حروف آتشین و حروف ذلقیه و حروف مصمته بشمار است. رجوع به این حروف در همین لغت نامه شود.
ابدالها:
در زبان فارسی حرف «ف» بیشتر به جای «پ» استعمال می شود، مانند:
پیل = فیل
سپید = سفید
گوسپند = گوسفند
گاهی این تبدیل به مناسبت تعریب است، مانند:
اصفهان = اسپهان
فنجان = پنگان
فالوذج = پالوده
فنزج = پنجک / پنجه
در افعال نیز این تبدیل به وجهی دیگر دیده می شود. هرگاه در معنی مصدری و ماضی حرف فای سعفص باشد در مضارع و امر به حرف بای ابجد یا واو بدل می شود. به واسطهء آنکه فارسیان بای ابجد و واو را یک حرف شمرده اند. و مثال تبدیل فای سعفص به بای ابجد همچون: «یافتن» و «یافت» که مضارع و امر آن «می یابد» و «بیاب» آمده است. و در «خفتن» و «خفت» «می خوابد» و «بخواب». و در «رُفتن»، «می روبد» باشد.
مثال تبدیل حرف «ف» به «و»: «کافتن» و «کافت» و «می کاود» و «بکاو»، و «شنفتن» و «شنفت» و «می شنود» و «بشنو»، و «رَفتن» و «رفت» و «می رود» و «برو». (از مقدمهء برهان قاطع چ معین ص یو). رجوع به «فا» شود.
در پساوندها نیز «ف» و «و» به جای یکدیگر می نشینند:
فش = وش
در لهجه ها گاهی به جای «ک» قرار می گیرد:
کون = فون (از یادداشت به خط مؤلف)
و گاهی به جای «و»:
دیوار = دیفال
در زبان عربی به جای «ه» به کار می رود:
جوهر = جوفر
تبدیل «ف» به «ب» در تعریب هم ممکن است، مانند:
اسکاف = اسکاب
و یا در کلمات غیر از فعل، مانند:
اُریف = اریب
افزار = ابزار
همچنین تبدیل «ف» به «و» در اسم و صفت و فعل مانند:
یافه = یاوه
افکندن = اوکندن
و نیز گاهی بدل حرف «خ» باشد:
درفشان = درخشان
گاه بدل جیم است:
جالیز = فالیز
در زبان عربی حرف «ف» به این معانی بکار میرود: و. پس. آنوقت. برای. بنابراین. به طریقی که. به تدبیر اینکه. در حالتی که. در آن حالت. از بابت اینکه. بعد از این. اق. مبادا. سپس. (ناظم الاطباء). || از نظر دستور زبان عربی حرف «ف» در چند مورد زیر بکار میرود: 1- عطف که خود بر دو قسم است: الف- عطف ترتیبی، خواه ترتیب معنوی باشد: قام زیدٌ فعمرٌو. خواه ترتیب ذکری: فقد سألوا موسی اکبر من ذلک فقالوا ارنا الله جهرة. (قرآن 4/153). ب- عطف تعقیبی: تزوج فلان فولد له. 2- سببیت: فتلقّی آدم من ربه کلمات فتاب علیه. (قرآن 2/37). 3- جواب. این در صورتی است که صلاحیت شرطی بودن نداشته باشد: ان تذبهم فانهم عبادک و ان تغفر لهم فانک انت العزیز الحکیم. (قرآن 5/118). 4- فای زائد: زید فلاتضربه. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

فا.

(حرف اضافه) کلمه ای بمعنی «با» باشد. (برهان) (ناظم الاطباء). مانند: فا او گفت، فا او رفت؛ یعنی با او گفت و با او رفت. (برهان). || گاهی بمعنی «به» بکار میرود مانند: «فا او داد»؛ یعنی «به او داد». (برهان). یا «فارسم» بجای «برسم» :
سیمرغ وار گوشه نشینم نه چون مگس
بنشینم از حریصی، هر جا که فارسم.
کمال الدین اسماعیل.
جادوی کمپیر از غصه بمرد
روی و موی زشت فا مالک سپرد.مولوی.
|| (پیشوند) بجای پیشاوند «وا» نیز بکار میرود، مانند فاداشتن بمعنی واداشتن. (ناظم الاطباء).

فا.

(ص) محجوب و شرمگین. (برهان). مخفف «فاوا» است. (فرهنگ نظام).

فا.

(ع اِ) دهن. (ناظم الاطباء). صورت منصوب کلمه است در حالتی که مضاف واقع شود.

فا.

(اِ) کف دریا که به تازی زبدالبحر گویند. (ناظم الاطباء).

فاء .

(ع اِ) نام حرف بیستم از الفبای ابتثی. (ناظم الاطباء). رجوع به «ف» شود.

فاءالفعل.

[ئُلْ فِ] (ع اِ مرکب) حرف اول از حروف اصلی کلمه در لغت عرب به قیاس کلمهء «فعل» که حرف اول آن «فاء» است.

فائت.

[ءِ] (ع ص) نیست شونده. فوت کننده. (غیاث). فایت. || گذشته. ازدست رفته : اما تقدیر آسمانی کرده آمده بود و کار فائت شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص361).
ترسد ار آید رضا خشمش رود
انتقام و ذوق از او فایت شود.مولوی.
رجوع به فایت شود.

فائجة.

[ءِ جَ] (ع اِ) فراخی میان هر دو بلند از زمین درشت. (منتهی الارب). متسع مابین کل مرتفعین من غلظ او رمل. (اقرب الموارد). || ریگ توده. || گروه. (منتهی الارب).

فائح.

[ءِ] (ع ص) بوی خوش دهنده. (غیاث). رجوع به فایح شود.

فائح شدن.

[ءِ شُ دَ] (مص مرکب) دمیدن بوی. آمدن بوی.

فائحة.

[ءِ حَ] (ع اِ) بوی. (غیاث). رجوع به فائح شود.

فائد.

[ءِ] (اِخ) کوهی در طریق مکه. (معجم البلدان).

فائد.

[ءِ] (اِخ) ابن عبدالرحمن ابوالورقاء. محدث است. تابعی است.

فائد.

[ءِ] (اِخ) ابن کیسان الجزار الباهلی، مولی باهله، مکنی به ابوالعوام. تابعی است.

فائده.

[ءِ دَ / دِ] (از ع، اِ) آنچه داده یا گرفته شود از دانش و مال و جز آن. ج، فوائد. (منتهی الارب). حاصل. نتیجه. نفع. سود. ثمر. بر. بار. رجوع به فایده و ترکیبات آن شود :
چون فائدهء سلطان نانی بود از ملکت
آن ملکت یک هفته پندار که من دارم.
خاقانی.

فائر.

[ءِ] (ع ص) پراکنده پی از ستور و جز آن. || (اِ) آهوبرگان. آهو. (منتهی الارب). ج، فور.

فائر.

[ءِ] (ع اِ) کینه. (منتهی الارب): فار فائره؛ جوشید کینه و خشم او. (شرح قاموس).

فائز.

[ءِ] (ع ص) رهایی یابنده. از شر رهاشده و به خیر دست یافته. رجوع به فایز شود. (از اقرب الموارد). || فیروزی یابنده. (آنندراج).

فائز.

[ءِ] (اِخ) شمشیر سعیدبن زیدبن عمروبن نفیل است. (منتهی الارب).

فائزالمرام.

[ءِ زُلْ مَ] (ع ص مرکب) به آرزو رسیده. مراد یافته. (منتهی الارب).

فائزبالله.

[ءِ زُ بِلْ لاه] (اِخ) (ال ...) رجوع به فائز بنصر الله شود.

فائزبنصرالله.

[ءِ زُ بِ نَ رِلْ لاه] (اِخ) (ال ...) ابوالقاسم عیسی بن ظافر. در روز قتل پدر به سال 549 ه . ق. فرمانروای مصر شد. مورخان گفته اند: جوانی خوش طبع و فاضل بود و در ماه صفر سال 555 درگذشت. حمدالله مستوفی گوید: فایز مرض صرع داشت و بدان بیماری در سنهء 552 درگذشت. رجوع به حبیب السیر چ سنگی طهران ج1 ص351 شود.

فائز شدن.

[ءِ شُ دَ] (مص مرکب) خلاص شدن. نجات یافتن. رستگار شدن. || به کام دل رسیدن. || دست یافتن. || استنباط کردن. || کسب کردن. || غلبه کردن.

فائز صاحب مصر.

[ءِ حِ بِ مِ] (اِخ)رجوع به فائز بنصر الله شود.

فائز فاطمی.

[ءِ زِ طِ] (اِخ) رجوع به فائز بنصر الله شود.

فائز کردن.

[ءِ کَ دَ] (مص مرکب)رسانیدن به چیزی. || به مراد رسانیدن. موفق کردن.

فائس.

[ءِ] (اِخ) فائش. وادیی است در زمین یمن. (از معجم البلدان).

فائش.

[ءِ] (اِخ) رجوع به فائس شود.

فائض.

[ءِ] (ع ص) فیض دهنده. رجوع به فیض شود.

فائض.

[ءِ] (اِخ) رجوع به فائضی شود.

فائضی.

[ءِ] (اِخ) یا فائض رومی، مولی عبدالحی بن فیض الله مشهور به قاف زاده (متوفی 1032 ه . ق.) از شاعران بود و او را دیوانی است، و هم تذکره ای از شعرای روم کرده است موسوم به «زبده».

فائغة.

[ءِ غَ] (ع ص) بوی خوش در بینی رسیدهء سست کننده. (منتهی الارب). الرائحة المخشمة من الطیب و غیره. (تاج العروس).

فائق.

[ءِ] (ع ص) برگزیده و بهترین از هر چیزی. (منتهی الارب) : عصارهء نایی بقدرتش شهد فائق شده و تخم خرمایی به تربیتش نخل باسق گشته. (گلستان). || شکافنده. (آنندراج). || (اِ) پیوند سر با گردن. (منتهی الارب). || (ص) مسلط. چیره : زن که فائق بود بر شوهر بمعنی شوهر است. (جامی).

فائق.

[ءِ] (اِخ) (امیر...) یکی از سرداران امیر نوح بن منصور سامانی است که در جنگ قابوس وشمگیر و فخرالدوله با مؤیدالدوله و عضدالدولهء دیلمی از جانب نوح بن منصور به کمک فخرالدوله و قابوس آمده است. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص420 شود.

فائق آمدن.

[ءِ مَ دَ] (مص مرکب) چیره شدن. برتری یافتن. رجوع به فائق و فائق شدن شود.

فائق شدن.

[ءِ شُ دَ] (مص مرکب) فائق آمدن. فائق گشتن. رجوع به فائق آمدن شود.

فائقة.

[ءِ قَ] (ع ص) مؤنث فائق. زنی که فائق باشد. رجوع به فائق شود.
-فائقة الجمال؛ آنکه در خوبی و زیبایی سر است.

فائل.

[ءِ] (ع اِ) گوشت تندی و رگ، یا آن رگ ران است. (آنندراج) (اقرب الموارد). گوشت نزدیک اندرون. (منتهی الارب). || (ص) رجل فائل الرأی؛ مرد ضعیف عقل. (اقرب الموارد).

فائلتان.

[ءِ لَ] (ع اِ) دو رگ است در بطن هر دو ران. (آنندراج). دو رگ است در بطن هر دو ران و محاذی همدیگر، او مضغتان من لحم اسفلها علی الصلوین من لدن ادنی الحجبتین مکتنفاالعصعص منحدرتان فی جانبی الفخذین و هما من الفرس کذلک و فال لغة فیه. (منتهی الارب). و رجوع به فال شود.

فائوست.

(اِخ) رجوع به فاوست شود.

فائیة.

[یَ] (ع ص، اِ) جای بلند گسترده. (آنندراج). جایگاه مرتفع منبسط. (از اقرب الموارد).

فاباس.

(لاتینی، اِ) باقلی. رجوع به فابس شود.

فابجان.

[بِ] (اِخ) یاقوت از گفتهء ابوسعد آرد: قریه ای از قرای اصفهان است، و دانسته نشد که همان فابزان است یا قریه ای دیگر. (معجم البلدان). رجوع به فابزان شود.

فابردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) ببردن. بردن. وابردن. بازبردن. رجوع به فا و وا و باز شود.

فابریک.

(فرانسوی، اِ)(1) کارخانه. کارخانه پارچه بافی. || مصنوع کارخانه از پارچه و غیر آن. (فرهنگ نظام).
(1) - Fabrique.

فابزان.

[بِ] (اِخ) نام جایی است. بعضی آن را قریه ای و بعض دیگر شهرکی دانسته اند. ابوبکر محمد بن ابراهیم بن صالح عقیلی اصفهانی فابزانی به آنجا منسوب است. (معجم البلدان). ظاهراً بخاطر این انتساب آن را قریه ای از قرای اصفهان شمرده اند. و بهرحال امروز جایی به این اسم در حوالی اصفهان نیست.

فابزانی.

[بِ] (ص نسبی) منسوب به فابزان. رجوع به فابزان شود.

فابزانی.

[بِ] (اِخ) رجوع به فابزان شود.

فابس.

[بِ] (لاتینی، اِ) فاباس. فابش. باقلا. (ناظم الاطباء). از لاتینی فابس(1). (حاشیهء برهان چ معین). باقلی. || زاج. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - Fabas.

فابستین.

[بَ] (اِخ) یاقوت گوید: آن را به خط یکی از فضلا دیدم که چنین نوشته بود، و میگفت: اسم جایی است. (از معجم البلدان).

فابش.

[بِ] (از لاتینی، اِ) به لغت یونانی باقلا، و با سین بی نقطه هم به نظر آمده است. (برهان). رجوع به فابس شود.

فابش الیونانی.

[بِ شُلْ] (ع اِ مرکب)باقلی. رجوع به فابس شود.

فابش قبطی.

[بِ شِ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) باقلی مصری. رجوع به فابس شود.

فابکیر.

(اِخ) دهی است از رستاق طبرش از توابع قم. (ترجمهء تاریخ قم ص119). اکنون دهی به این نام در توابع قم نیست.

فابکین.

(اِخ) یکی از دیه های قدیم ساوه. رجوع به ترجمهء تاریخ قم ص140 شود.

فابیوس.

(اِخ) بر یکی از خانواده های بزرگ روم اطلاق میشد که چون کشت باقلا(1) را نخست افراد آن خانواده به مردم روم آموختند بدین اسم ملقب شدند. عدهء اعضاء خانوادهء فابیوس به 306 تن بالغ میشد و آنان را 4000 تحت الحمایه بود. این خانواده در جنگ روم و وئی (در سه فرسنگی روم) رشادت بسیار نمود، لکن عاقبت در سال 478 ق . م. ناگهان محصور دشمن گشت و سپاهیان وئی تمام افراد آن را بکشتند. (تمدن قدیم فوستل دو کولانژ، ترجمهء نصرالله فلسفی ص488).
(1) - Faba.

فات.

(اِ) سرنوشت. تقدیر. || مرگ: فات یافتن؛ مردن. (ناظم الاطباء).(1) || (ع اِ) نام گیاهی یا دارویی. (اقرب الموارد).
(1) - ظ . وفات یا اشتقاقی از همان ریشه فوت است که سهواً لغت پارسی خوانده شده.

فات.

[فات ت] (ع ص) کوبنده و ریزریزکننده. (ناظم الاطباء).

فاتح.

[تِ] (ع ص) گشاینده. پیروز. ظفریاب. گیرندهء شهر. || فتحه دهنده. (ناظم الاطباء).

فاتح آباد.

[تِ] (اِخ) دهی از دهستان گندمان بخش بروجن شهرستان شهرکرد که در 25 هزارگزی جنوب بروجن و 30 هزارگزی راه پل کوه به بروجن واقع است. محلی کوهستانی، معتدل و دارای 131 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و محصول عمدهء آن غلات، حبوبات و کتیرا، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فاتحانه.

[تِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)پیروزمندانه. || مغرورانه. رجوع به فاتح شود.

فاتح شدن.

[تِ شُ دَ] (مص مرکب)پیروز شدن. گشودن شهر. بر دشمن غلبه کردن. رجوع به فاتح شود.

فاتح صفوی.

[تِ حِ صَ فَ] (اِخ) لقب شاه اسماعیل صفوی است که در سال 930 ه . ق. درگذشته است. رجوع به اسماعیل صفوی شود.

فاتح عثمانی.

[تِ حِ عُ] (اِخ) لقب سلطان محمد اول عثمانی است که بمناسبت فتح قسطنطنیه به این لقب خوانده شده است. رجوع به محمد فاتح شود.

فاتح گیلانی.

[تِ حِ] (اِخ) اسمش میرزا محمد رضی و مشهور به شاه فاتح. مولد و منشأ او رشت و در ملک هندوستان در گشت بود. یک سال در دهلی ماند و سپس به عزم زیارت مکه بجانب حج رهسپار شد. پس از طی منازل قاطعان طریق بر آن قافله ریختند و دست به قتل و غارت گشودند و حکیم را به عالم آخرت فرستادند. چهارهزار بیت شعر دارد. از آن جناب است:
مطلب ما دیگر و مقصود موسی دیگر است
عاشقان را با نظربازان نماند کارها.
(از ریاض العارفین رضاقلی هدایت چ سنگی ص226).

فاتحة.

[تِ حَ] (ع ص) مؤنث فاتح. (ناظم الاطباء). رجوع به فاتح شود. || (اِ) آغاز و اول هر چیز. (منتهی الارب). مقابل خاتمه. ج، فواتح: فاتحهء چیزی؛ آغاز آن که مابعدش بدان گشوده شود. فاتحة الکتاب از آن است، زیرا خواندن نماز بدان افتتاح شود(1). این کلمه در اصل مصدر است، چون کاذبه بمعنی کذب، یا وصف است که بعد آن را اسم قرار داده اند، و تای آخر آن یا در اصل برای تأنیث موصوف است یا برای نقل از وصفیت به اسمیت. (اقرب الموارد).
- مجلس فاتحه؛ مجلسی که در آن برای شادی روان مرده قرآن خوانند.
(1) - فاتحة الکتاب برای آنش خوانند که اول کتاب است. (تفسیر ابوالفتوح چ الهی قمشه ای ص18).

فاتحة.

[تِ حَ] (اِخ) یا فاتحة الکتاب. نام نخستین سورهء قرآن کریم که سورهء حمد نیز گویند. چون در مجلس سوگواری این سوره را برای شادی روان مرده میخوانند، «فاتحه خوانی» بمعنی سوگواری بکار میرود.

فاتحة الکتاب.

[تِ حَ تُلْ کِ] (اِخ) رجوع به فاتحة شود.

فاتحه خواندن.

[تِ حَ / حِ خوا / خا دَ](مص مرکب) در مجلس سوگواری حاضر شدن و به روح مرده دعای خیر فرستادن. (ناظم الاطباء). اشاره به خواندن سورهء فاتحه که در سوگواری مرسوم است. رجوع به فاتحه شود.
- فاتحهء چیزی را خواندن؛ کنایت از به پایان رساندن کاری یا از آن دست کشیدن است.

فاتحه خوانی.

[تِ حَ / حِ خوا / خا](حامص مرکب) فاتحه خواندن. || (اِ مرکب) مجلس سوگواری و عزاداری. (ناظم الاطباء). رجوع به فاتحه شود.

فاتحهء فکرت.

[تِ حَ / حِ یِ فِ رَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) ابتدای سخن. (برهان) :
فاتحهء فکرت و ختم سخن
نام خدایست بر او ختم کن.نظامی.

فاتر.

[تِ] (ع ص) سست. زبون. ناتوان. || آب فاتر؛ آب نیمگرم. || خاطر فاتر؛ هوش کند و کم ادراک. (ناظم الاطباء). || طَرْف فاتر؛ چشمی که حدت نظر نداشته باشد. (از اقرب الموارد). رجوع به فترت شود.

فاترسین.

[تَ] (معرب، اِ) اسپندان، و آن تخمی است بغایت ریزه که آن را خردل میگویند. (برهان). || سپندِ سوختن، و آن تخمی باشد که بجهت دفع چشم زخم بر آتش ریزند. (برهان). اسفند. اسپند. || بجای تای منقوط با شین (فاشرسین) هم آمده است. (برهان). رجوع به فاشرسین و فاترشین و فاتوسین شود.

فاتر شدن.

[تَ شُ دَ] (مص مرکب)برآمدن. بالا آمدن. صعود کردن. (ناظم الاطباء).

فاترشین.

[تَ] (معرب، اِ) فاترسین. (ناظم الاطباء). خردل. اسپند. فاشرسین.

فاتر کردن.

[تَ کَ دَ] (مص مرکب) دور کردن. ازاله.

فاتق.

[تِ] (ع ص) شکافنده. ضد راتق. رجوع به فتق شود.

فاتک.

[تِ] (ع ص) ستیهنده در کار. مبالغه کننده. (ناظم الاطباء). || دلیر. (منتهی الارب). شجاع. (ناظم الاطباء). گستاخ. دلاور. و ابن درید گوید: فاتک کسی که به هرچه همت گمارد آن را انجام دهد. ج، فتاک. (از اقرب الموارد). || بناگاه گیرنده. بناگاه کشنده. (ناظم الاطباء). رجوع به فتک شود.

فاتک.

[تَ] (اِخ) پدر مانی نجیب زادهء معروف ایرانی است که با شاهپور اول پادشاه ساسانی همزمان بود و دعوی پیامبری کرد و کیش او در آن روزگار و روزگاران بعد رواجی یافت. مانی از نجبای ایران بوده و بنابه روایات موجود مادرش از خاندان شاهان اشکانی بود که هنگام تولد مانی در ایران پادشاهی داشتند، و ممکن است فاتک پدر مانی نیز از همین دودمان باشد. فاتک از مردم همدان بود. به بابل مهاجرت کرد و در قریه ای، در مرکز ولایات میشان مسکن گزید و با طائفهء مغتسله که یکی از فرق گنوستیک است و در آن تاریخ در نواحی بین دجله و فرات ساکن بودند آمیزش نمود، و افکار همین طایفه بود که به مذاق مانی خوش نیامده و مقدمهء پیدایش اندیشه های نو در مغز او گردید. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی چ2 ص206 و 207). رجوع به مانی شود.

فاتک.

[تِ] (اِخ) عزیزالدوله فاتک الواحدی (یا وحیدی). یکی از حکمرانان حلب است که از 407 تا 413 ه . ق. والی آن سامان بود و خود یکی از افراد خانوادهء فاطمی است که بین 407 تا 415 ه . ق. افراد دیگری از این خاندان نیز در حلب فرمانروایی کرده اند. (از معجم الانساب زامباور صص180-181).

فاتک.

[تِ] (اِخ) نام سه تن از امیران خاندان بنی نجاح که بین سالهای 412 تا 533 ه . ق. در قسمتی از بلاد عرب، در نواحی زبید و کدراء و مهجم حکمرانی کرده اند. فاتک اول چهارمین امیر این خاندان و دوران حکومتش از 499 تا 503 ه . ق. بود، و معروف به فاتک بن جیاش است. دومی فاتک بن منصور از 517 تا 531 ه . ق. فرمانروایی کرد و ششمین امیر این خاندان بود. سوم فاتک بن محمد بن فاتک از 531 تا 533 ه . ق. فرمانروایی کرد و آخرین امیر این خاندان بود. رجوع به معجم الانساب زامباور ص180 و 181 شود.

فاتک.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 203 هزارگزی جنوب کهنوج و سر راه مالرو میناب به کهنوج واقع است. محلی است کوهستانی و گرمسیر. سکنهء آن 80 تن است. آب آنجا از قنات و محصول عمدهء ده خرماست. شغل اهالی زراعت و مکاری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فاتن.

[تِ] (ع ص، اِ) فتنه انگیز. در فتنه اندازنده. || کسی که ارادهء فجور با زنان کند. (ناظم الاطباء): قلب فاتن؛ دلی که مفتون زنان شده باشد. || دیو. (منتهی الارب). شیطان. || گمراه کننده. || دزد. ج، فتان. (اقرب الموارد).

فاتنة.

[تِ نَ] (ع ص) مؤنث فاتن. زنی که دل مردی را برده و او را مفتون خود کرده باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به فتان و فتانه شود.

فاتور.

(ع ص) آب فرونشسته از جوش. (منتهی الارب). آب نیمگرم. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

فاتوریدن.

[دَ] (مص مرکب) توریدن. بمعنی رم کردن و دور رفتن. فاتولیدن. ریشه اش در سنسکریت «تورا» بمعنی تند رفتن و دور رفتن و «فا» مزید مقدم (پیشاوند) است(1). (فرهنگ نظام). به یک طرف نگه داشتن. || حذر کردن. || ترسناک شدن. || برطرف کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - رجوع به فا شود.

فاتوسین.

(معرب، اِ) فاترسین است. رجوع به فاترسین شود.

فاتولیدن.

[دَ] (مص مرکب) فاتوریدن. رجوع به فاتوریدن شود.

فاتون.

(اِخ) نام نانوای فرعون که حضرت موسی وی را کشت. (ناظم الاطباء).

فاثج.

[ثِ] (ع ص) ماده شتر جوان آبستن. (منتهی الارب). ناقهء باردار. (از اقرب الموارد). || ناقهء فربه که یک سال یا سالها بارور نگردد یا آبستن نشود به گشن یافتن. از اضداد است. || ناقهء فربه بزرگ کوهان. (منتهی الارب). ج، فواثج. (اقرب الموارد).

فاثور.

(ع اِ) تشت یا تشتخان یا خوان، از سنگ رخام یا از سیم یا زر. (منتهی الارب). در نزد عامه به طشتخان معروف است. گویند: وی واسع الفاثور است. (از اقرب الموارد). || گردهء آفتاب. (منتهی الارب). قرص خورشید. گویند: انجلی فاثور عین الشمس. (اقرب الموارد). || کاسهء بزرگ و پاتیله، و این هر دو از ظروف شراب است. (منتهی الارب). باطیة. || (ص) فاجور. (اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه شود. || (اِ) گروهی که در سرحد ملک کفار در پی دشمن روند. (منتهی الارب)(1). جاسوس. (تاج العروس). || منزلت و شادمانی.(2) || پوست شتر بازکرده. || سینهء مردم. (منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد این معنی چنین آمده است: الجماعة فی التغرید یذهبون خلف العدو فی الطلب. و پیداست که معنی متن صحیح است زیرا صاحب اقرب «ثغر» را به غلط «تغرید» خوانده است که اختصاص به پرندگان دارد نه انسان. و در تاج العروس هم چنین است: الجماعة فی الثغر...
(2) - در متن قاموس منزلت و نشاط است، و در اقرب الموارد منزلت یک معنی و بساط معنی جداگانه ای است و صاحب تاج العروس هم می نویسد: صواب بساط و نشاط غلط است، یعنی بر منزلت واحد. رجوع به تاج العروس شود.

فاثور.

(اِخ) نام موضعی است در نجد، و نام آن در اشعار لبید و ابن مقبل آمده است. (از معجم البلدان).

فاثوریة.

[ری یَ] (ع اِ) جامها. رجوع به تاج العروس شود.

فاج.

(اِ) شاخ. شاخه. (ناظم الاطباء).

فاجام.

(اِ) باقیماندهء خرما و انگور که بر درخت مانده باشد. (برهان) (رشیدی). || فوق و بالا. (ناظم الاطباء).

فاجر.

[جِ] (ع ص) تبهکار. زناکار. (اقرب الموارد). || دروغگو و کسی که سوگند دروغ میخورد. || سواری که از زین متمایل گردد. (ناظم الاطباء). || نافرمان. || متمول و مالدار. || ساحر و جادوگر. (منتهی الارب). ج، فُجّار، فاجرون، فَجَرة. (اقرب الموارد).

فاجرة.

[جِ رَ] (ع ص) مؤنث فاجر. زن بدکار و نافرمان. رجوع به فاجر شود.

فاجره بچه.

[جِ رَ / رِ بَچْ چَ / چِ] (اِ مرکب) فرزند حرامزاده. (ناظم الاطباء).

فاجشه.

[جِ شَ / شِ] (اِ) جندبیدستر، که آن را آش بچه ها گویند. (برهان). گندبیدستر. خایهء سگ آبی، که درمان برخی از دردهای کودکان است. رجوع به آش بچگان شود.

فاجع.

[جِ] (ع ص) دردناک. (آنندراج). فجیع. || (اِ) غراب البین. (اقرب الموارد). آن قسم از زاغ که منقار و پاهای وی سرخ است. (ناظم الاطباء). زاغ دشتی. (آنندراج). || (ص) این کلمه برای زنان بصورت صفت بدون نشانهء تأنیث بکار رود: امرأة فاجع؛ زن مصیبت زده. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

فاجعة.

[جِ عَ] (ع اِ) سختی و اندوه. (ناظم الاطباء). بلا و مصیبت. ج، فواجع. (اقرب الموارد).

فاجل.

[جِ] (ع ص) قمارباز. (اقرب الموارد). کسی که غالباً مشغول قمار باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به فجل شود.

فاجور.

(ع ص) مرتکب گناه. زناکار. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). وزن فاعول معنی مبالغه دارد و بنابراین فاجور یعنی کسی که در بدکاری و زنا افراط کند.

فاجه.

[جَ / جِ] (اِ) دهان دره. بیرون شدن بخارات است از راه دهن. ابونصر نصیرای بدخشانی گوید :
ساقی ز شیشه ریز به ساغر شراب ناب
خصم نشاط فاجه و خمیازه شد مرا.
(آنندراج).

فاح.

(ع اِ) بوی خوش. رجوع به فائح شود.

فاحا.

(معرب، اِ) به یونانی زعفران است. (فهرست مخزن الادویه).

فاحافامس.

[مَ] (معرب، اِ) حضض است. (فهرست مخزن الادویه).

فاحش.

[حِ] (ع ص) زشت. || بدخلق. (اقرب الموارد). || بسیار بخیل. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کثیر، غالب و هرچه از حد تجاوز کند. (اقرب الموارد). بسیار و زیاده از اندازه. || بی شرف. || جسور. گستاخ. || درخشان. || آزمند. || بی تناسب. (ناظم الاطباء).

فاحشاً.

[حِ شَنْ] (ع ق) بسیار. بغایت. بی نهایت. || بطور ظلم و قهر. (ناظم الاطباء).

فاحشگی.

[حِ شَ / شِ] (حامص)زناکاری زنان. عمل فاحشه. || فضیحت و رسوایی. (ناظم الاطباء).

فاحشة.

[حِ شَ] (ع ص) زن زناکار و رسوا و بدکردار. روسپی. هریوه. (ناظم الاطباء). جنده :
یله کی کردی هر فاحشه را جاهل
گرنه از بیم حد و کشتن و دارستی؟
ناصرخسرو.
شیخی به زنی فاحشه گفتا مستی
هر لحظه به دام دگری پابستی
گفتا شیخا هر آنچه گویی هستم
اما تو چنانکه مینمایی هستی؟خیام.
|| (اِ) هر گناه و بدی که از حد درگذرد. (منتهی الارب). و گفته اند هر آنچه خدا از آن نهی کرده باشد. ج، فواحش. (از اقرب الموارد).

فاحشه خانه.

[حِ شَ / شِ نَ / نِ] (اِ مرکب) جایی که زنان بدکار در آن زیست کنند و مردان را نزد خویش بپذیرند. جنده خانه.

فاحشه دوست.

[حِ شَ / شِ] (ص مرکب) مرد زناکار. روسپی باره. (ناظم الاطباء).

فاحشه دوستی.

[حِ شَ / شِ] (حامص مرکب) زناکاری. (ناظم الاطباء). تمایل به زناکاری با زنان فاحشه.

فاحص.

[حِ] (ع ص) بازکاونده. تفتیش کننده. || پرکننده. || شتابنده. (از منتهی الارب).

فاحم.

[حِ] (ع ص) سیاه: شعر فاحم؛ موی سیاه. || آب ایستاده. (اقرب الموارد).

فاخ.

(اِ) شاخ درخت. فاج. (ناظم الاطباء).

فاختک.

[تَ] (اِ) مصغر فاخته. (شعوری). درست نیست. واژهء فاختک صورتی از لفظ «فاخته» است، زیرا بسیاری از کلمات مختوم به هاء غیرملفوظ در فارسی امروز در زبان پهلوی مختوم به گاف بوده است و در خط فارسی گ به ک تبدیل شده است. رجوع به فاخته شود.

فاختة.

[تَ] (اِخ) دختر ابواحیحة، سعیدبن العاص بن امیه، همسر ابوالعاص بن الربیع. ابوالعاص او را پس از زینب دختر پیغمبر تزویج کرد و او دختری بنام مریم آورد. (الاصابة ج8 ص144).

فاختة.

[تَ] (اِخ) دختر ابوطالب بن عبدالمطلب بن هاشم، ام هانی خواهر علی، و به کنیتش بیشتر معروف است. گفته اند نام اصلی او هنده بوده. (الاصابة ج8 ص154).

فاختة.

[تَ] (اِخ) دختر ابوهاشم بن عتبة بن ربیعه و همسر یزیدبن معاویه، خلیفهء معروف و بزه کار اموی. یزید را از این زن دو فرزند بنام معاویه و خالد بوده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص130 شود.

فاختة.

[تَ] (اِخ) دختر اسودبن مطلب بن اسدبن عبدالعزیز القرشیة الاسدیة که پس از مرگ پدر تحت حمایت و سرپرستی صفوان بن امیه بود. رجوع به الاصابة ج8 ص154 شود.

فاختة.

[تَ] (اِخ) دختر خارجة بن زیدبن ابی زهیر انصاری، همسر ابوبکر صدیق. دارقطنی او را در کتاب الاخوة نام برده است. (الاصابة ج8 ص154).

فاختة.

[تَ] (اِخ) دختر عمرو الزهریه، خالهء پیامبر. رجوع به الاصابة ج8 ص154 شود.

فاختة.

[تَ] (اِخ) دختر غزوان و همسر عثمان معروف. وی یکی از هشت زنی بوده است که عثمان به خانهء خویش آورد. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص154 شود.

فاختة.

[تَ] (اِخ) دختر قرطة بن عبدعمروبن نوفل عبدمناف قرشی، همسر معاویة بن ابی سفیان. پدر او را در میان معاصران محمد بن عبدالله نام نبرده اند. زبیربن بکار گوید: معاویه ابتدا با کنود دختر قرطه و سپس با خواهرش فاخته ازدواج کرد. دربارهء پدر فاخته تنها همین خبر موجود است که در غزوهء قبرس جنگیده است. (از الاصابة ج8 ص154).

فاخته.

[تَ / تِ] (اِ) مرغی است خاکستری رنگ مطوق به طوق سیاه. آن را قلیل الالفت دانسته اند. بجهت آوازش آن را کوکو نیز گویند. اهل انطاکیه یمامه خوانند. (آنندراج). قمری. کوکو. فانیز. (ناظم الاطباء). صلصل. (منتهی الارب). هاکس گوید: از کبوتر کوچکتر و نشانها و علامتهای او با کبوتر تباین تام دارد. صدایش نرم و حزن انگیز است. چشمانش شیرین و خوش نگاه است. امانت و بیگناهی آن لایق تقدیم و هدیهء حضور خداوندش نموده است. (قاموس کتاب مقدس). آن را فالنجه، ورشان، کالنجه و کرچفوس نیز نامند :
فاخته گون شد هوا ز گردش خورشید
جامهء خانه به تبک فاخته گون شد.رودکی.
فاخته وقت سحرگاه کند مشغله ای
گویی از یارک بدمهر است او را گله ای.
منوچهری.
بوستان عود همی سوزد تیمار بسوز
فاخته نای همی سازد طنبور بساز.
منوچهری.
فاخته راست بکردار یکی لعبگر است
درفکنده به گلو حلقهء مشکین رسنا.
منوچهری.
تا فاخته مهری تو و طاوس کرشمه
عشق تو چو باز است و دل من چو کبوتر.
امیرمعزی.
فاخته مهری نباید در تو دل بستن که تو
هر زمان جفت دگر خواهی و یار دیگری.
لامعی.
آن قصر که بر چرخ همی زد پهلو
بر درگه آن شهان نهادندی رو
دیدیم که بر کُنگُره اش فاخته ای
بنشسته و می گفت که: کوکوکوکو؟خیام.
باز مردان چو فاخته در کوی
طوق در گردنند و کوکوگوی
فاخته غایب است گوید: کو
تو اگر حاضری چه گویی؟ هو!سنایی.
مرحبا ای فاخته بگشای لحن
تا گهر بر تو فشاند هفت صحن
چون بود طوق وفا در گردنت
زشت باشد بیوفایی کردنت.عطار.
صفیر صلصل و لحن چکاوک و ساری
نفیر فاخته و نغمهء هزارآوا.خاقانی.
فاخته گفت آه من کِلّهء خضرا بسوخت
صاحب این بار کو؟ ورنه بسوزم حجاب.
خاقانی.
فاخته در بزم باغ گویی خاقانی است
در سر هر شاخ سرو شعرسرای آمده ست.
خاقانی.
هر فاخته بر سر چناری
در زمزمهء حدیث یاری.نظامی.
با همه جلوهء طاوس و خرامیدن کبک
عیبت آن است که بی مهرتر از فاخته ای.
سعدی (خواتیم).
جمع فاخته در عربی فواخت و در پارسی فاختگان است :
بر سر سرو بانگ فاختگان
چون طرب رود دلنواختگان.نظامی.
-امثال: به یک گز دو فاخته زدن ؛ با یک کار دو مقصود انجام دادن. یک تیر و دو نشان.
ترکیب ها:
-فاخته گون.؛ فاخته طوق. فاخته مهر. رجوع به این ترکیبات شود.

فاخته.

[تَ / تِ] (اِ) نام اصل یازدهم از هفده بحر اصول موسیقی، و آن را فاخته ضرب هم خوانند. (برهان). نام ضربی از موسیقی و نوعی از نواختن ساز :
بلبل از اوراق گل کرده درست
منطق الطیر و اصول فاخته.ژاله (از آنندراج).
آن را به انواع گوناگونِ فاختهء ثقیل، فاختهء صغیر و فاختهء کبیر تقسیم کنند. رجوع به اصول فاخته شود.

فاخته رو.

[تَ / تِ رَ / رُو] (نف مرکب)آنچه مانند فاخته راه رود :
کبک وش آن باز کبوترنمای
فاخته رو گشت به فرّ همای.
نظامی.

فاخته ضرب.

[تَ / تِ ضَ] (اِ مرکب)ضرب فاخته. یکی از اصول هفده گانه موسیقی. رجوع به فاخته و اصول فاخته شود.

فاخته طوق.

[تَ / تِ طَ / طُو] (ص مرکب) آنچه او را طوقی چون فاخته بر گردن باشد :
فاخته طوقی شترلفجی غضنفرگردنی
خرسری غژغاومویی اعوری عیاره ای.
سوزنی.

فاخته گون.

[تَ / تِ] (ص مرکب) برنگ فاخته. خاکستری :
چو شد ز نم زدن ابرهای فاخته گون
درخت باغ چو طاوس جلوگی خرم.
سوزنی.
ریخته آسمان فاخته گون
از هوا فاخته، ز فاخته خون.نظامی.
فاخته فریادکنان صبحگاه
فاخته گون کرده فلک را به آه.نظامی.

فاخته مهر.

[تَ / تِ مِ] (ص مرکب) کسی که مانند فاخته بی مهر باشد :
تا فاخته مهری تو و طاووس کرشمه
عشق تو چو باز است و دل من چو کبوتر.
امیرمعزی.
رجوع به فاخته شود.

فاختی.

[خِ] (ص نسبی) هرچه به رنگ فاخته باشد. (ناظم الاطباء). خاکستری رنگ. || (اِ) قسمی خز که در شوش کردندی. (از ابن البیطار). || همان فاخته که یکی از اصول هفده گانهء موسیقی است. رجوع به فاخته شود.

فاخر.

[خِ] (ع ص) نازنده. (منتهی الارب). || بهترین هر چیزی. گرانمایه. (منتهی الارب) :
آستین نسترن پر بیضهء عنبر شود
دامن بادام بن پر لؤلؤ فاخر شود.منوچهری.
شادمانی بدان که ت از سلطان
خلعتی فاخر آمد و منشور.ناصرخسرو.
رسول را بیاورید و خلعتی دادند سخت فاخر. (تاریخ بیهقی). مالی فاخر و تجملی وافر با آن جماعت همراه بود. (سندبادنامه ص218). یکی در صنعت کشتی گرفتن سر آمده، سیصدوشصت فن فاخر بدانستی. (گلستان). || غور. خرمای بزرگ بی دانه. (منتهی الارب). و گفته اند نوعی از خرماست که به فارسی کاشک نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فاخر.

[خِ] (اِخ) امام فاخربن معاذ. یکی از مشاهیر سیستان در زمان سلطان مسعود غزنوی بوده است. رجوع به تاریخ سیستان ص362 و 367 شود.

فاخر.

[خِ] (اِخ) نام شاعری است. رجوع به فاخری شود.

فاخرة.

[خِ رَ] (ع ص) مؤنث فاخر. گرانمایه و نیکو از هر چیز، و مراد از مال فاخر جواهرات باشد. (برهان). || (اِ) دانه ای است که آن را به شیرازی کبابه شکافته گویند. مصلح معده و جگر سرد باشد. (برهان). اکنون بین کبابه و شکافته فرق گذارند. کبابه گیاهی است مانند فلفل سیاه رنگ، و دم کوچکی دارد در وسط آن دهنهء کوچک بازی دیده میشود. (مقدمهء برهان چ معین ص صدوهشت).

فاخره.

[خِ رَ] (اِخ) لقب شهر بخارا از صغانیان : در صغر سن بطرف فاخرهء بخارا رفته بودم. (انیس الطالبین ص224). نرشخی گوید: و به حدیثی نام بخارا فاخره آمده است. رجوع به تاریخ بخارا ص26 شود.

فاخری.

[خِ] (اِخ) شاعری است باستانی که از زمان و سرگذشت او آگاهی دقیقی در دست نیست. اسدی در لغت فرس بیتی از او در شاهد واژهء «گراز» بمعنی کوزه و قنینه آورده است :
با نعمت تمام به درگاهت آمدم
امروز با گرازی و چوبی همی روم.
رجوع به لغتنامهء اسدی شود.

فاخریدن.

[خَ دَ] (مص مرکب)بازخریدن. رجوع به فا شود.

فاخری رازی.

[خِ یِ] (اِخ) اسمش ابوالمفاخر بوده، به روزگار دولت غیاث الدین محمد بن ملکشاه سلجوقی ظهور نموده و از فضلا و شعرا گوی مسابقت ربوده است. (مجمع الفصحا چ سنگی ج1 ص376).

فاخز.

[خِ] (ع اِ) خرمای بیدانه. (ناظم الاطباء). رجوع به فاخر شود.

فاخور.

(اِ) نوعی از ریحان که ریحان الشیوخ گویند. (ناظم الاطباء). نوعی از گل است. (آنندراج). برنجاسف، بوی مادران و مرزنگوش، نامهای دیگر آن است. لیث گوید: فاخور نوعی است از ریحان که او را مرو گویند، برگ او پهن باشد و از میانهء سرها بیرون آید و سرها به هیأت دنب روباه بود و بر سر او گلهای سرخ باشد. گل او خوشبو بود، و اهل بصره او را گل شیوخ گویند. معتقَد اطباء آن است که موی را سپید کند. (از ترجمهء صیدنة).

فاخور.

[خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) درخور. مناسب.

فاخور آمدن.

[خوَرْ / خُرْ مَ دَ] (مص مرکب) لایق آمدن.

فاخوری.

(اِخ) ارسانیوس پسر یوسف بن ابراهیم فاخوری. در بعبدا تولد یافت و تحصیلات خود را در لبنان به پایان رسانید. قصاید شاعران روزگار دیرین عرب را تا آنجا که توانسته بود گردآوری کرد. خود شعر می ساخت و دیری در مدرسهء «مار عبداهرهریا» تدریس میکرد و شاگردانش همه از امتحان خوب درمی آمدند. مدتی از عمر خود را به خدمت در کنیسه مارونیه بیروت گذراند. نمونه ای از فضیلت و مردانگی و فروتنی بود. از آثار او دو کتاب زیر مشهور است: 1- روض الجنان فی المعانی و البیان. 2- المیزان الذهبی فی الشعر العربی. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1423).

فاخیدن.

[دَ] (مص) واخیدن. چیدن. برکندن. || زدن. || پنبه زدن. حلاجی کردن. || نیزه افکندن. || گرفتن. || فراهم آوردن. گرد کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به واخیدن شود.

فاخیده.

[دَ / دِ] (ن مف) واخیده. (ناظم الاطباء). برکنده. || حلاجی شده. || گردآورده. رجوع به فاخیدن شود.

فاخیز.

(اِمص مرکب) واخیز.
- فاخیز آمدن؛ جنبیدن و واخیزیدن. (ناظم الاطباء).
- || افتان و خیزان مانند مستان و کودکان حرکت کردن. (ناظم الاطباء).

فاداسون.

(اِ) بابونج ابیض. (فهرست مخزن الادویه).

فاداش.

(اِ) پاداش. رجوع به پاداش شود.

فاداشتن.

[تَ] (مص مرکب) واداشتن. بازداشتن و نگاه داشتن. || روبرو نمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به فا و واداشتن شود.

فادج.

[دَ] (اِ) پازهر کانی باشد، و آن سنگی است زرد مایل به سفیدی و سبزی، و رنگهای دیگر نیز بر او ظاهر است. آن را از چین آورند و چون با زردچوبه بر سنگ بسایند سبز پسته ای برآید. گویند پازهر همهء زهرهاست، خصوصاً وقتی که طلا کنند، و شربت آن دوازده جو باشد با آب سرد. (برهان). در کرمان نیز هست. (ناظم الاطباء).

فادح.

[دِ] (ع ص) کارِ گران و دشوار. (آنندراج). || گرانبار. (اقرب الموارد).

فادحة.

[دِ حَ] (ع اِ) سختی. (آنندراج). ج، فوادح. (اقرب الموارد).

فادخ.

[دَ] (اِ) بندق هندی است. و مؤلف اختیارات، اشتباه به نوعی از حجرالسم کرده گوید سنگی است زرد مایل به سفیدی، و به رنگهای دیگر است. (تحفهء حکیم مؤمن). بنابراین نباید آن را با فادج اشتباه کرد. رجوع به فادج و پازهر شود.

فادر.

[دِ] (ع ص) گوشت پختهء سردشده. || بز کوهی پیر یا جوان (از اضداد است). ج، فوادر، فدر، فدور، مفدرة. || ماده شتری که از شتران دیگر جدا مانده باشد. ج، فوادر. (اقرب الموارد). || گشن سست و بازایستاده از گشنی. (آنندراج).

فادرة.

[دِ رَ] (ع اِ) سنگ بزرگ سخت در سر کوه که شکل آن شبیه بز کوهی باشد. (اقرب الموارد).

فادزهر.

[زَ] (معرب، اِ مرکب) معرب پادزهر است، و هر دوایی که حافظ روح باشد و دفع ضرر سم کند فادزهر گویند عموماً و آن را که به عربی حجرالتیس خوانند مخصوصاً. (برهان). عرب آن را مسوس خوانند. بر چند نوع باشد: زرد و اغبر، و بر سفیدی زند و بر سبزی زند. بهترینش زرد و اغبر است. (نزهة القلوب ج3 ص205). پادزهر. پازهر. تریاق. حجرالحیه. رجوع به فادَج و پازهر شود.

فادزهر حیوانی.

[زَ رِ حَیْ / حِیْ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) تحثرات حجرمانندی است که در معدهء بعضی از حیوانات متشکل میگردد، و یک وقتی خواص عجیبه به آن نسبت میدادند و آن را دافع همهء سموم میدانستند. (ناظم الاطباء).

فادزهر معدنی.

[زَ رِ مَ دِ / دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پادزهر حجری. فادج. رجوع به فادج و فادزهر شود.

فادکاباد.

[دَ] (اِخ) نام یکی از دهکده های قدیم شهرستان قم. اکنون دهی بدین نام نیست. آن را از دیه های قاساق یا قاسان دانسته اند. رجوع به تاریخ قم چ سیدجلال الدین طهرانی ص114 و 138 شود.

فادما.

(سریانی، اِ) به سریانی اسم توتیا است. (فهرست مخزن الادویه).

فادن.

[دِ] (ع اِ) گفته اند نام دوایی است که به هندی پنوار نامند و نوع صغیر آن است. (فهرست مخزن الادویه). || آلتی است معماران را، و استواری بنا را بدان بیازمایند. (از المنجد). شاغول.

فادوسبان.

(اِخ) فادوستان. شخصی است که در نیشابور میزیسته و از دهگانان بوده است. ابومسلم خراسانی بنابر روایتی که صاحب روضة الصفا آورده از این مرد شمشیری و هزار دینار به قرض گرفت و هنگامی که بر خراسان چیره شد این دهقان را سزاهای نیکو داد. رجوع به احوال و اشعار رودکی ج1 ص291 شود.

فادوسبان.

(اِخ) یکی از ملوک رستمدار طبرستان. رجوع به پادوسبان شود.

فادوسپان.

(اِخ) امیر اصفهان در اواخر دورهء ساسانی. رجوع به پادوسپان شود.

فادوسپانان.

(اِخ) نام خاندانی است. رجوع به پادوسپانان شود.

فادوسیدن.

[دو دَ] (مص مرکب) چیزی به چیزی فادوسیدن؛ رسیدن. این ترکیب را نویسندهء مجمل اللغة در ترجمهء ملاحمه آورده است.

فاذاً.

[فَءْ ذَنْ / فَ اِ ذَنْ] (ع ق مرکب) آنگاه. آنوقت. سپس. در این معنی مرکب است از «ف» + «اذاً» : فاذاً لایؤتون الناس نقیراً. (قرآن 4/53).

فاذان.

(اِخ) نام کتابی از افلاطون. رجوع به فاذن و فدن(1) شود.
(1) - Phedon.

فاذج.

[ذَ] (اِ) پادزهر معدنی است، و بهترینْ چینیِ آن است که خطایی نامند، و گفته اند جدوار است و به خاء معجمه نیز آمده. || گفته اند که بندق هندی است که رته نیز نامند. رجوع به فادج و فادخ شود.

فاذجان.

[ذَ] (اِخ) از قریه های اصفهان. (معجم البلدان). اکنون دهی بدین نام در گرد اصفهان نیست.

فاذن.

[ذُ] (اِخ) نام یکی از شاگردان افلاطون. || نام یکی از کتابهای افلاطون. رجوع به فدن شود.

فاذویه.

[یَ] (اِ) از نامهای ایرانی.

فاذویی.

(ص نسبی) منسوب به فاذویه که نام اجدادی است. (سمعانی).

فاذی.

(ص نسبی) منسوب است به فاذ که نام اجدادی است. (سمعانی).

فار.

(ع اِ) فأر. موش. مفرد آن فارة است. ج، فئران، فئرة. (از اقرب الموارد). به فارسی موش و به ترکی سیچقان نامند. در سیُم خشک و گرم، و خوردن او مورث نسیان و اخلاق ذمیمه و دزدی، ضماد شق کردهء او جاذب پیکان و خار از بند و دافع سَم عقرب و محلل خنازیر، جلوس در طبیخ او رافع عسر بول، خون او جهت قطع ثآلیل و مسامیر مجرب، سرگین و سر او که ساخته باشند با سرکه جهت رویانیدن موی داءالثعلب، شرب سرگین او مسهل اخلاط غلیظه و با کندر مخرج سنگ گرده و مثانه، شیاف آن بغایت ملین طبع و رافع عسر بول و قدر شربتش نیم درهم است و بخور او باعث گریختن موشان و بول او رافع سیاهی کتابت بود و چون بر زخم پلنگ بول کند باعث هلاک زخمدار گردد و مکرر به تجربه رسیده است و لهذا در ولایة دارالمرز بجهت زخم پلنگ در میان آبها مکان خوابگاه ترتیب میدهند که موش عبور نتواند کرد، و او در این امر بسیار حریص است. (از تحفهء حکیم مؤمن). فُوَیْسِقه. ام راشد. و رجوع به موش شود. || بادی که در خردگاه دست و پای ستور گرد آید و وقت مالیدن به دست پراکنده شود و باز فراهم گردد و ستور را لنگ کند. (منتهی الارب). || تکه گوشت. (از اقرب الموارد). عضله. (ناظم الاطباء). || مقدار معلومی از خوراک، و در این معنی دخیل است. (از اقرب الموارد). || نافهء مشک. (غیاث). رجوع به فارة و فارة المسک شود.

فار.

(فرانسوی، اِ)(1) منارهء بحری. خشبه. (یادداشت بخط مؤلف). برجی که در بندرگاه ها در میان آب یا در کرانه برپا کنند و شب بر آن چراغی افروزند تا کشتیها راه خود را بیابند. فانوس دریایی. چراغ بندر. فار در این معنی از زبان فرانسوی گرفته شده است. اص نام جزیره ای بوده است در نزدیکی اسکندریه. رجوع به فار (نام جزیره ای) شود.
(1) - فرانسوی: Phare، یونانی: Pharos.

فار.

(اِخ) سعیدبن فار. استاد یزیدبن هارون. (منتهی الارب).

فار.

(اِخ) شهری است به ارمینیه که برخی از متأخران بدان منسوب اند. (از معجم البلدان).

فار.

(اِخ) نام جزیره ای در مصر که اسکندر مقدونی برای جاودانی کردن نام هفس تیون معبدی به نام او در این جزیره بنا کرد. این جزیره در نزدیکی اسکندریه بود. بطلیمیوس فیلادلف پادشاه مصر در این جزیره مناری دریایی ساخت که بهترین فانوس دریایی آن زمان به شمار میرفت و 135 گز ارتفاع داشت و یکی از عجایب هفتگانهء عهد قدیم محسوب میشد. مقصود از آینهء اسکندر در شعر فارسی همین فانوس دریایی معروف است. رجوع به ایران باستان ج2 ص1916 شود.

فار.

[فارر] (ع ص) گریزنده. (منتهی الارب). فرارکننده. || هرگاه شوهری در حال احتضار زن خود را طلاق گوید آن زن را در شرع امرأة الفار نامند. (کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1115).

فارا.

(اِخ) کوهی در مغرب فلات ایران. در آن حجاری ها و کتیبه هایی از روزگار تمدن عیلامی برجاست. رجوع به جغرافیای تاریخی غرب ایران ص313 شود.

فاراب.

(اِ مرکب) زمینی را گویند که به آب کاریز و رودخانه مزروع شود، برخلاف زمین دیمه که با آب باران زراعت میشود. (برهان). فاریاب. فاریاو. پاریاب. پاریاو. باراب. (حاشیهء برهان چ معین).

فاراب.

(اِخ) غالباً بین فاراب و فاریاب خلط کنند. فاراب ولایتی است وراء سیحون در حد فاصل بلاد ترک، و آن از شهر شاش (چاچ) دورتر و به بلاساغون نزدیک است و اسماعیل بن حماد جوهری مصنف صحاح در لغت، و ابونصر فارابی فیلسوف مشهور از آنجا هستند. (از معجم البلدان). این شهر در اقصی بلاد ترکستان بر ساحل غربی سیحون و همان اترار مورخان قرون وسطی است که امیر تیمور آنجا وفات کرد و خرابه های آن هنوز در نُه فرسخی جنوب شرقی ترکستان حالیه باقی است. (بیست مقالهء قزوینی ج1 ص92 و 93) :
سپه کشید چه از تازی و چه از بلغار
چه از برانه، چه از اوزکند و از فاراب.
عنصری.
اما فاریاب شهری است مشهور به خراسان قدیم از اعمال گوزگانان، نزدیک بلخ، مغرب جیحون، و آن را به اماله فیریاب گویند. از فاریاب تا بلخ شش مرحله است و خرابه های آن به نام خیرآباد هنوز باقی است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به فاریاب شود.

فاراب.

(اِخ) دهی از دهستان کیوی بخش سنجبد شهرستان هروآباد که در 5 هزارگزی باختر سنجبد و چهارهزارگزی راه شوسهء اردبیل به هروآباد واقع است. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 328 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول عمده اش غلات و حبوب، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فاراب.

(اِخ) نام بلوکی است از دهستان عمارلو از بخش رودبار شهرستان رشت. این دهستان در قسمت خاوری منجیل و شمال رودخانهء شاهرود در دامنه و دره های جنوبی ارتفاعات عمارلو واقع شده و جایی کوهستانی و سردسیر است. تنها قریه های نزدیک شاهرود هوای معتدل دارند. محصول عمدهء این دهستان گندم و جو دیمی و مختصر میوه است. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری است. محصول ده برای مصرف اهالی کافی نیست و در زمستان بسیاری از آنها برای تأمین معاش به شهرهای گیلان میروند. مرکز دهستان قصبهء جیرنده و قراء مهم آن کلیشم، انبوه، پاک ده، منجیل و لوشان است(1). بطور کلی شامل 30 آبادی است و در حدود 11هزار تن جمعیت دارد.
(1) - امروز منجیل و لوشان وسعت یافته و از نظر نامگذاری ده نیستند.

فاراب.

(اِخ) دهی از دهستان شراء پایین بخش وفس شهرستان اراک که در 34 هزارگزی جنوب باختری کمیجان و شش هزارگزی راه عمومی واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 273 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء شراء تأمین میشود و محصول عمده اش چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. اگر باران نیاید به آنجا ماشین میتواند برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فارابی.

(اِخ) رجوع به ابونصر فارابی شود.

فارابی.

(اِخ) ابوابراهیم اسحاق بن ابراهیم. از اکابر ادبای قرن چهارم هجری و خال اسماعیل بن حماد جوهری بوده است. رجوع به فهرست کتابخانهء سپهسالار و ابراهیم و اسحاق بن ابراهیم شود.

فارابی.

(اِخ) ابوزکریا یحیی بن احمد، لغوی. رجوع به یحیی... شود.

فارابی.

(اِخ) رجوع به محمودبن احمد فارابی شود.

فارابی.

(اِخ) اسماعیل بن حماد جوهری. رجوع به اسماعیل شود.

فارات.

(ع اِ) جِ فارة. موشها : پوشش از جلود کلاب و فارات و خورش از لحوم آن و میته های دیگر. (جهانگشای جوینی). رجوع به فار و فارة شود.

فاراد.

(لاتینی، اِ)(1) واحد ظرفیت الکتریکی است و مساوی گنجایش جسمی است که چون سطح آن از صفر به یک ولت برسد واحد یک کولن (کولمب) الکتریسیته باشد. این اصطلاح از زمان مایکل فاراده معمول شده است. (از وبستر). رجوع به فاراده شود.
(1) - Farad اص لاتینی است و امروز در بیشتر زبانها بصورت اصطلاح علمی بکار میرود.

فاراده.

[دِ] (اِخ)(1) مایکل. شیمیدان و فیزیکدان انگلیسی. در بیست ودوم سپتامبر 1791م. در نوینگتن(2) بدنیا آمد. پدر و مادرش اهل یورکشایر بودند و چون پدر وی در لندن آهنگری پیشه کرد خانوادهء او بدان شهر کوچ کرد. مایکل در چهارده سالگی شاگرد صحافی شد و تا مارس 1813 به این کار ادامه داد. در این سال به توصیهء «سِر همفری داوی»(3) در آزمایشگاه علمی انجمن شاهنشاهی بریتانیای کبیر(4) دستیار گردید و چنانکه داوی در سخنرانیهای خود گفته بود مایکل جوان به خدمت دانش کمر بست. وی برای به دست آوردن این کامیابی متن سخنرانیهای داوی را بدقت یادداشت و سپس تنظیم و تجلید کرد و برایش فرستاد و از داوی خواست که اجازه دهد او را به دستیاری برگزیند. فاراده مردی کام خودساخته بود، همراه داوی سفری به فرانسه، ایتالیا و سویس رفت که از اکتبر 1813 تا آوریل 1815 طول کشید. در سال 1825 مدیر آزمایشگاه علمی مذکور شد و سپس در سال 1822 برای همیشه به استادی علوم شیمیایی انجمن شاهنشاهی مزبور برگزیده شد. کتاب معروف او به نام یادداشتهای روزانه(5) در هفت جلد بین سالهای 1932 تا 1936 یعنی نزدیک هفتاد سال پس از مرگش به کوشش ت. مارتین(6) به چاپ رسید. فاراده دربارهء ترکیبات کلر به مطالعاتی پرداخت و چند ترکیب ناشناختهء آن را کشف کرد. دربارهء گازها نیز مطالعاتی کرد و موفق شد گاز را به مایع تبدیل کند. در صنایع پولادسازی و شیشه سازی نیز کارهای او بسیار سودمند بود. یکی از اکتشافات او که در سال 1825 بدان توفیق یافت کشف بنزین بود. از دیگر کارهای سودمندش ترویج روشهای آزمایشگاهی در علوم است. فاراده در سال 1867 درگذشت. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
قوانین فاراده: فاراده در تحقیقاتی که در رشتهء فیزیک به عمل آورد به قوانین تازه ای برخورد که از جملهء آنها دو قانون او در مبحث الکتریسیته بسیار قابل توجه است: 1- اگر از یک اسید یا باز یا نمک رقیق جریان الکتریکی عبور کند آن محلول تجزیه میشود و اگر اسید باشد فلز با هیدروژنش بطرف قطب منفی و سایر عناصر بسوی قطب مثبت میرود، و یونهای تجزیه شده در اطراف الکترودها گرد می آیند و در مایع الکترولیت باقی نخواهند ماند. تجربه نشان میدهد که مقدار الکترولیت تجزیه شده، به شکل ظرفی که مایع الکترولیت در آن قرار گرفته و به قطب ها و درجهء حرارت الکترولیت مربوط نیست و فقط به جنس الکترولیت، شدت جریان و زمان بستگی دارد. یعنی اگر شدت جریان در ظرف فزونی یابد مقدار الکترولیت تجزیه شده بهمین نسبت افزایش خواهد یافت و اگر شدت جریان ثابت باشد باز هم تجربه نشان داده است که مقدار فلز رسوب شده متناسب با طول زمانی است که جریان از مایع الکترولیت عبور کرده است. پس میتوان قانون اول فاراده را چنین بیان کرد: وزن یک الکترولیت مشخص که بوسیلهء عبور جریان تجزیه میشود متناسب با مقدار الکتریسیته ای است که از آن عبور میکند:
M=Kd=kit
K مربوط به جنس شیمیایی الکترولیت است و آن را معادل الکتروشیمیایی فلز میگویند و برای نمکهای فلزی که ظرفیت آنها مساوی باشد یکی است. اگر iمساوی یک و t نیز مساوی یک ثانیه باشد it مساوی یک کولن (کولمب) میشود. پس K مساوی جرم فلزی است که درنتیجهء عبور یک کولن الکتریسیته از مایع بدست می آید. 2- قانون دوم چنین است: مقدار الکتریسیتهء لازم برای آنکه یک ولانس گرم جسم بوسیلهء الکترولیز رسوب کند مربوط به جنس الکترولیت نیست و برای تمام اجسام مساوی و یکسان، و مقدار آن 96500 کولن است. (از کتاب الکتریسیته تألیف محمد نجمی چ دانشگاه صص90-91). و رجوع به فصل دوم کتاب مزبور (مبحث الکتریسیتهء جاری) شود.
(1) - Faraday, Michael.
(2) - Newington.
(3) - Sir H.Davy.
(4) - Royal Institution of Great Britain.
(5) - Diary.
(6) - T.Martin.

فارادی.

[دِ] (اِخ)(1) مایکل. رجوع به فاراده شود.
(1) - Faraday, Michael.

فارازیان.

(اِخ) مطابق روایت مورخ گمنامی آگاتاثر پاکارد فارازیان یکی از اعقاب آرمانیاک و والی بزرگ شهر مِردزان در حوالی ارمنستان بوده و در دوره ای همزمان با ارشک بزرگ، پایه گذار سلسلهء اشکانی میزیسته و به اطاعت او درآمده و سپس از طرف ارشک به فرماندهی سواره نظام منصوب شده است. رجوع به ایران باستان ج3 ص2594 شود.

فاراسیان.

(اِخ)(1) کنت کورث مورخ معروف نام مردمی را که در ورای گنگ در هندوستان سکنی داشتند، چنین آورده است و گوید: پادشاه آنها که معاصر اسکندر بود اگرامس(2) نام داشت. رجوع به ایران باستان ج2 ص1812 شود.
(1) - Farraciens.
(2) - Aggrammes.

فاراسیون.

(معرب، اِ) فراسیون است. رجوع به فراسیون شود.

فاراقودیس.

(اِخ) یکی از حکمای سریانی است که فیثاغورس در شهر دیلون به دیدار او رفته و تا هنگام مرگش نزد او بوده است. رجوع به عیون الانباء فی طبقات الاطباء جزء 1 ص39 شود.

فاران.

(اِخ) موضع مغاره ها. بیابانی است که بنی اسرائیل در آنجا گردش کردند، و حدودش از شمال دشت شور و زمین کنعان،از شرق وادی عربه که فاصلهء بین فاران و کوههای موآب و خلیج عقبه است، از جنوب دبّة الرمله که فاصلهء بین آنجا و کوههای سیناست، و از طرف مغرب دشت شام است که بین آنجا و خلیج سویس و مصر قرار گرفته است. فاران دشتی است مرتفع که به صحراهای اطراف خود سرازیر می شود و دارای بعضی از کوههای آهکی است. ابراهیم و اسحاق مطابق روایات تورات در برخی از سفرهای خود در این دشت غربت اختیار کردند. هاجر هنگامی که از نزد ابراهیم رانده شد در این دشت ساکن گردید. به نام این دشت در موارد دیگر نیز در کتاب مقدس برمی خوریم. (از قاموس کتاب مقدس).

فاران.

(اِخ) کوهی است در شمال شرقی دشت فاران که فع آن را کوه مفرعه گویند. (از قاموس کتاب مقدس). و رجوع به جبل فاران شود.

فاران.

(اِخ) یکی از اسماء مکه که در تورات مذکور است. و گویند نام یکی از کوههای مکه است. (از معجم البلدان).

فاران.

(اِخ) فاران و طور، دو کورة از کوره های مصر جنوبی است. (از معجم البلدان).

فاران.

(اِخ) قریه ای است از نواحی سغد در ایالت سمرقند. (از معجم البلدان).

فاران.

(اِخ) از دیه های رستاق ساوه و جزستان. رجوع به ترجمهء تاریخ قم ص116 و 140 شود.

فارانژیون.

[یُنْ] (اِخ)(1) محل معادن طلا در ناحیه ای بنام پرس ارمنی(2) که در زمان ساسانیان درآمد آن جزو عایدات خزانهء شاهی بوده است. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی ج2 ص154 شود.
(1) - Pharangione.
(2) - Persarmenie.

فارانی.

(اِخ) ابومنصور محمد بن بکربن اسماعیل سمرقندی فارانی. از محدثان و منسوب به قریهء فاران از نواحی سغد از ایالت سمرقند بود. رجوع به معجم البلدان شود.

فاراواوزا.

[] (اِ) به سریانی ثمر صنوبر است. (فهرست مخزن الادویه).

فارتق.

[تِ] (اِخ) فارتک. دهی است از دهستان طیبی سرحدی بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان که در 3 هزارگزی شمال خاوری قلعهء رئیسی مرکز دهستان واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر، مالاریایی و دارای 1500 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول عمده اش غلات برنج، پشم، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و قالی و جاجیم و پارچه بافی است. راه مالرو دارد. ساکنان از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فارتک.

[تَ / تِ] (اِخ) رجوع به فارتق شود.

فارتگ.

[تَ] (اِخ) رجوع به فارتک شود.

فارج.

[رِ] (ع ص) شتر ماده ای که پس از زادن، دشمن و مکروه دارد گشن را. || کمان دور زه. (منتهی الارب). کمانی که از وتر خود دور باشد. || دورکنندهء اندوه. (اقرب الموارد). شادان.

فارجک.

(1) [رِ جَ] (اِخ) محلهء بزرگی در بخارا. (از معجم البلدان). این کوی در زمان نصربن احمد سامانی در اثر یک حریق عظیم سوخته است. رجوع به تاریخ بخارای نرشخی ص113 و کلمهء فارزه شود.
(1) - ظ . «فارجگ» درست است، زیرا نسبت به آن فارجی شده است.

فارجک.

[رِ جَ] (اِخ) مدرسه ای که در محلهء فارجک بخارا بوده است. نرشخی گوید: هم به روزگار امیر سعید نصربن احمدبن اسماعیل در ماه رجب سال بر سیصدوبیست وپنج در بخارا آتش افتاد و جملهء بازارها بسوخت، و آغاز آن از دکان هریسه پزی بود به دروازهء سمرقند که خاکستر از زیر دیگ برداشت و به بام آورد... پاره ای آتش در میان خاکستر بود و وی ندانسته بود باد برد و آن آتش بر تواره زد و آن تواره درگرفت و از آن جملهء بازار و مدرسهء فارجک... و کوی بکار و تیمچه های بازار و مدرسهء فارجک... و آنچه در بخارا بود بدان جانب همه بسوخت. (تاریخ بخارا ص113).

فارجة.

[رِ جَ] (ع ص) کمانی که زهش از قبضه دور بود. رجوع به فارج شود.

فارجی.

[رِ] (ص نسبی) منسوب به باب فارجک که محلهء بزرگی است در بخارا. (سمعانی). رجوع به فارجک و فارزی شود.

فارح.

[رِ] (ع ص) فَرِح. رجوع به فَرِح شود.

فارخس.

[خُ] (اِخ) یکی از همدرسان ابقراط و از جمله شاگردان سه گانهء اسقلبیوس. رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص93 شود.

فارد.

[رِ] (ع ص) یگانه. || درخت یکسو و تنها. (اقرب الموارد). || آهوی مادهء جدامانده از گله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سکر فارد؛ شکر جید و سپید. (اقرب الموارد). || (اِ) یکی از بازیهای نرد است، و آن به فرید شهرت دارد. (برهان). خانه گیر. رجوع به فرید و خانه گیر شود.

فارد.

[رِ] (اِخ) کوهی است به نجد. (از معجم البلدان).

فاردامون.

(معرب، اِ) به یونانی حُرف است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به حُرْف شود.

فاردون.

(اِخ) کسی که ظاهراً مانی شاگرد او بوده است : این مانی شاگرد فاردون بود و پس طریقت زندقه آورد. (فارسنامهء ابن بلخی ص20). رجوع به مانی شود.

فاردة.

[رِ دَ] (ع ص) تنها. رجوع به فارد شود. || ناقة فاردة؛ ناقهء تنها چرنده. (اقرب الموارد). || سدرة فاردة؛ درخت کُنار جدا از کُنارستان. (منتهی الارب).

فارروز.

(اِخ) از قرای نسا. (از معجم البلدان). رجوع به نسا شود.

فارز.

[رِ] (ع اِ) جد مورچگان سیاه. (منتهی الارب). || به عربی مورچهء سیاه یا سرخی است. (فهرست مخزن الادویه). || (ص) لسان فارز؛ زبان روشن. کلام فارز؛ سخن پیدا و روشن. (از منتهی الارب).

فارزة.

[رِ زَ] (ع اِ) راهی که به جانب ریگ بلند هموار رود. (منتهی الارب).

فارس.

(اِخ) آن که زبان فارسی دارد. آن که از مردم ایران است. در مقابل ترک، عرب و جز آن. || در پارسی باستان (کتیبه های هخامنشی) پارسه(1) نام یکی از اقوام ایرانی مقیم جنوب ایران است که مقر ایشان را نیز پارس نامیده اند. از این قوم دو خاندان بزرگ پیش از اسلام به شاهنشاهی رسیده اند، یکی هخامنشیان و دیگر ساسانیان. معرب آن فارس است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین: پارس). دانشمندان زبان پارسی باستان را خویشاوند زبان سقلابیان بالت(2) میدانند و این امر موجب این فرضیه شده که اجداد ایرانیان در جوار سقلابیان میزیسته اند و اُسّتهای(3)امروزی را واسطهء بین قوم پارس و سقلابیان میدانند. در نیمهء اول از هزارهء اول ق . م. سه قدرت بزرگ در نواحی شمال دجله و فرات با هم رقابت داشتند که از میان آنها ایرانیان توانستند بر دو رقیب دیگر یعنی اورارتو (آرارات) و آشور چیره شوند و شاهنشاهی وسیعی بخ وجود آورند. نام این قوم برای اولین بار در سالنامه های پادشاهان آشور در شرح لشکرکشی آنان به حدود جبال زاگرس به میان آمده است. آشوریان این قوم را در 844 ق.م. شناخته اند. با این دلایل قوم پارسی قب در شمال غربی ایران کنونی در مغرب و جنوب غربی دریاچهء ارومیه مستقر بوده و سپس بتدریج به جنوب متمایل شده و این انتقال در نتیجهء فشار اورارتو و آشور بوده است. این قوم به احتمال قوی در حدود سال 700 ق.م. در مغرب جبال بختیاری جایگزین شدند و مرکز حکومت آنها مطابق نوشتهء آشوریان پارسوماش نامیده شد. پارسیان پس از ورود به این سرزمین تحت قیادت هخامنش حکومت کوچک خود را تشکیل دادند. پس از مرگ هخامنش پسرش چیش پیش پادشاه شهر انشان(4) نامیده شد و رسماً در قلمرو وسیعتری به فرمانروایی پرداخت و ایالت تازه ای را که پارسه نامیده شد (فارس کنونی) به دیگر متصرفات خود پیوست. (از کتاب ایران تألیف گیرشمن ترجمهء معین صص 59 - 109). بنابه روایات مختلف مورخان قدیم، چیش پیش مذکور غیر از چیش پیش پدر کورش معروف است، به این معنی که پس از مرگ هخامنش بترتیب چیش پیش، کبوجیه فرزند او و کورش فرزند کبوجیه به فرمانروایی رسیدند و سپس فرزند کورش بنام چیش پیش دوم روی کار آمد و این شخص همان پدر کورش و آریارمنا است که حکومت را میان دو فرزند خود تقسیم کرد و دو شاخه از خاندان هخامنش به وجود آورد. از شاخهء آریارمنا به ترتیب پسرش ارشام، نوه اش ویستاسپ و پسر ویستاسپ یعنی داریوش کبیر حکومت کردند. شاخهء دوم یعنی نسل کورش را باید شاخهء اصلی خاندان هخامنشی شمرد زیرا وسعت شاهنشاهی مربوط به این شاخه است. از این شاخه بترتیب کورش، پسرش کبوجیهء دوم، کورش سوم پسر کبوجیه و معروف به کورش بزرگ و کبوجیهء سوم فاتح مصر و سپس فرزندان دیگرشان به شاهنشاهی رسیدند. (ایران باستان پیرنیا ج1 ص231). شاهنشاهان بزرگ این خاندان بترتیب عبارتند از:
1- کورش (559-530 ق.م.).
2- کبوجیه (530-522 ق.م.).
3- داریوش (522-486 ق.م.).
4- خشایارشا (486-465 ق.م.).
5- اردشیر اول (465-424 ق.م.).
6- داریوش دوم (424-405 ق.م.).
7- اردشیر دوم (405-359 ق.م.).
8- اردشیر سوم (359-338 ق.م.)
9- داریوش سوم که پس از مرگ اردشیر و مسموم شدن فرزند او به روی کار آمد و دیر نپایید که به دست نیروهای تازه نفس اسکندر مقدونی و خدعه و بی وفایی سرداران خود از میان رفت، و با قتل او نخستین شاهنشاهی قوم پارس منقرض گردید. (ایران باستان پیرنیا ج1). اما قوم پارس همچنان در این سرزمین زیست میکرد، و در حدود پانصد سال بعد از سقوط امپراطوری هخامنشی خاندان دیگری که خود را از نسل داریوش سوم و بازماندهء خاندان هخامنشی میشمرد در پارس نیرو گرفت و دومین شاهنشاهی بزرگ قوم پارس را به وجود آورد. ساسان جد این سلسله در استخر در معبد اناهیتا (ناهید) مقامی ارجمند داشت. پسر او پاپک با دختر یکی از امرای محلی ازدواج کرد و بوسیلهء کودتایی قدرت را از دست او گرفت و بعدها مؤسس سلسلهء سامانی شناخته شد و جلوس او (208 م.) مبدأ تاریخ جدیدی به شمار رفت. (از کتاب ایران گیرشمن ترجمهء معین صص 290-291). از فرزندان پاپک بترتیب این کسان به تخت شاهی نشسته اند: 1- اردشیر پاپکان (پسر پاپک). 2- شاپور پسر اردشیر. 3- هرمز اول پسر شاپور. 4- بهرام اول پسر دیگر شاپور. 5- بهرام دوم پسر بهرام اول. 6- بهرام سوم پسر بهرام دوم. 7- نرسه (نرسی) پسر دیگر شاپور اول. 8- هرمز دوم. 9- شاپور دوم. 10- اردشیر دوم. 11- شاپور سوم. 12- بهرام چهارم. 13- یزدگرد اول. 14- بهرام پنجم (بهرام گور). 15- یزدگرد دوم. 16- کواد (قباد) اول. 17- خسرو انوشیروان. 18- هرمز چهارم. 19- خسرو دوم (خسرو پرویز). 20- کواد دوم (شیرویه). 21- اردشیر سوم. 22- شهروراز. 23- خسرو سوم. 24- پوراندخت. 25- آزرمدخت. 26- هرمز پنجم. 27- خسرو چهارم. 28- پرویز دوم. 29- فرخ زادخسرو. 30- یزدگرد سوم. سرگذشت هریک از این شاهان پارسی در لغت نامه جداگانه آمده است. و رجوع به پارس و پارسه شود.
(1) - Parsa.
(2) - Slaves Baltes.
(3) - Ossetes.
(4) - Anshan.

فارس.

(اِخ) منطقهء وسیعی است که قسمتی از جنوب و جنوب باختری کشور ایران را فراگرفته و تقریباً از یازده قرن پیش از میلاد مسیح محل سکنای رشیدترین طوایف آریایی بنام پارس بوده و بهمین مناسبت به پارس موسوم گردیده است. یادگار دوران عظمت و افتخار و آثار تمدن سه هزار سال در این سرزمین با شکوه و جلال خاصی پایدار است و هر بیننده ای را در برابر خود به تعظیم وامیدارد. خرابه های پازارگاد، استخر، تخت جمشید، تخت طاوس، نقش رستم، آثار فهلیان از دورهء هخامنشی و خرابه های دارابگرد، سیراف، شاپور، شهرچور و آثار جزیرهء بحرین از روزگار ساسانیان، مسجد جامع عتیق شیراز مربوط به دورهء صفاریان، بند امیر و مدرسهء خان شیراز از ساخته های عضدالدولهء دیلمی و ابنیهء دیگر در حوالی شیراز از اتابکان فارس، بازار مسجد وکیل و موزهء پارس و ده ها بنای دیگر از کریم خان زند، آرامگاه حافظ و بناهای بزرگ دیگر از دوران رضاشاه مانند کتابی تاریخ ایران را از عهد هخامنشیان تا امروز فصل به فصل شرح داده است. این آثار محققان و باستان شناسان را به تحقیق واداشته و موجب اکتشاف آثار دیگری از دل خاک گردیده است.
حدود و موقع: از شمال به استان اصفهان، از شمال باختری به خوزستان، از خاور به کرمان و از جنوب و جنوب باختری به خلیج فارس محدود است. شکل هندسی پیرامون آن تقریباً متوازی الاضلاع منتظمی است که قطر اطول آن از بندرلنگه تا ایزدخواست آباده در حدود 680 هزار گز و قطر اقصر آن از بندر دیلم تا حدود داراب تقریباً 520 هزار گز و مساحت آن با جزایر مربوط نزدیک دویست کیلومتر مربع است. طول جغرافیایی استان از 50 تا 55 درجه خاوری از نصف النهار گرینویچ و عرض آن از 26 تا 31 درجه و 45 دقیقهء شمالی است.
اوضاع طبیعی: منطقه ای است کوهستانی که جهت امتداد کوههای آن از شمال باختری بسوی جنوب خاوری است. در قسمت های شمال باختری ارتفاعات بهم گره خورده و دارای پرتگاههای عمیق و موحش و معابر فوق العاده صعب العبور است. هرچه بطرف جنوب خاوری برویم فاصلهء کوهها بیشتر میشود و بین آنها جلگه هایی به نظر میرسد. در بیشتر دره ها رودخانه هایی جریان دارد که در زمستان و ماههای اول بهار دارای آب هستند و چون زمین این جلگه ها نفوذناپذیر است تشکیل نمک زارها و دریاچه های کوچکی میدهند که از جملهء آنها دریاچه های بختگان، مهارلو و پریشان یا فامور معروف است. ضمناً هرچه از شمال منطقه بطرف سواحل خلیج فارس برویم ارتفاع کوهها بطور محسوسی کم میشود مثلاً ارتفاع بلندترین کوه ساحل خلیج از 1500 گز نمیگذرد در صورتی که در شمال استان فارس کوهها تا 4000 گز هم بلندی دارند. هوای استان فارس در کناره های خلیج و تا حدود 100 هزارگزی جنوب شیراز گرم، در مرکز استان معتدل و در کوهستانهای شمالی سرد است. جزئیات وضع طبیعی استان در شرح اوضاع طبیعی شهرستان های فارس بجای خود بیان شده است. استان فارس از هشت شهرستان شیراز، بوشهر، لار، فسا، کازرون، جهرم، آباده، فیروزآباد و 32 بخش و 154 دهستان که 2924 آبادی را در بر دارد تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 1290000 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). مهمترین حوزه های آن عبارت است از: شیراز و حومهء آن، آباده، قشقایی، کوه گیلویه، ولایات مرکزی (شامل بلوکهای کوه مره شگفت، خواجه، سیاخ، کوار، صیمکای، قیروکارزین و جویم)، ولایات خمسه (شامل بلوکهای بوانات، قنقری، سرجاهان، آباده، تشتک)، دارابگرد، فسا، خفر، محال سبعه، رودان احمدی، جهرم، کمین، ارسنجان، کربال و سروستان، نیریز و لارستان. (از جغرافیای سیاسی کیهان صص 214-243). نام این استان را در کتب قدیم فارسستان نیز گفته اند. رجوع به فارسستان و پارس شود.
|| کلمهء فارس و پارس به سراسر خاک ایران نیز اطلاق شده است. صورتی از این کلمه را که در زبان انگلیسی از اصل یونانی گرفته اند در زبان مذکور بجای لغت «ایران» به کار میبرند و چون این صورت یعنی «پرشیا»(1) در زمان رضاشاه پهلوی در ایران نیز بکار میرفت دستوری در منع استعمال این واژه صادر شد و مقرر گردید در کتاب ها و نوشته های ایرانی همه جا واژهء «ایران» برای نامیدن این کشور به کار رود.
(1) - Persia.

فارس.

[رِ] (ع ص، اِ) سوار، یعنی صاحب اسب. ج، فرسان، فوارس. صورت جمع اخیر برای وزن فاعل بسیار نادر است زیرا وزن فواعل جمع فاعلة است. (منتهی الارب). خلاف راجل :
ماند صوفی با بنه و خیمهء صفاف
فارسان راندند تا صفّ مصاف.مولوی.
همچنین تا مرد نام آور شدی
فارس میدان و مرد کارزار.سعدی.
|| شیر بیشه. || دلاور. || رجل فارس النظر؛ مردی که به نظر و نشان بداند. (منتهی الارب). || (اِ) قسمی ذوذوابة است بصورت ماه تمام با یالی چون یال اسب از پس افکنده. || (اِخ) پارسیان و ممالک آنها. (منتهی الارب). ظاهراً همان فارس به سکون راء است.

فارس.

[رِ] (اِخ) حطاب بن حنش فارس. رجوع به حطاب بن حنش شود.

فارس.

[رِ] (اِخ) یحیی بن عجیلة. نحوی عروضی از اهالی مصر بود. کتابی در عروض دارد. (از اعلام زرکلی ج2 ص763).

فارس.

[رِ] (اِخ) ابن احمدبن موسی بن عمران ابوالفتح الحمصی. مؤلف کتاب المنشأ فی القراآت الثمان که در سال 401 ه . ق. در مصر درگذشت. رجوع به حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص227 شود.

فارس.

[رِ] (اِخ) ابن حاتم بن ماهویه قزوینی. از اصحاب امام دهم بود که بواسطهء اظهار غلو و فساد امام او را لعن و طرد کرده و جعفر پسر دوم امام به تبرئه و تزکیهء او پرداخته بود. فارس بن حاتم با گروهی دیگر دور جعفر را گرفته و پس از امام یازدهم میخواستند او را جانشین امام که برادرش بود، سازند. رجوع به خاندان نوبختی عباس اقبال ص109 شود.

فارس.

[رِ] (اِخ) ابن سامان بن زهیربن سلیمان حسینی. پسر خال الشریف محمد بن برکات صاحب مکه بود، و مدتی از جانب محمد بن برکات والی مدینه شد. مرگ او به سال 916 ه . ق. / 1510 م. است. (اعلام زرکلی ج2 ص762).

فارس.

[رِ] (اِخ) ابن عیسی بغدادی. کنیت وی ابوالقاسم و از خلفای حسین منصور حلاج بود. از بغداد به خراسان آمد و از آنجا به سمرقند رفت و در آنجا اقامت کرد تا از دنیا برفت. او معاصر شیخ علم الهدی ابومنصور ماتریدی بود که در سال 235 ه . ق. درگذشت. همچنین فارس بغدادی با شیخ ابوالقاسم حکیم سمرقندی نیز معاصر بود. شیخ ابومنصور و شیخ ابوالقاسم در صحبت یکدیگر بوده و طریق مصاحبت پیموده اند، تا آن زمان که مرگ ایشان را از هم جدا ساخته و سنگ تفرقه در میان انداخته است. از آنجا که فارس بغدادی مقبول همه بوده است، تصحیح حال وی کرده اند و سخنان وی را در مصنفات خود آورده اند. شیخ عارف ابوبکربن اسحاق الکلابادی در کتب خود سخنان بی واسطه از وی بسیار روایت کرده و شیخ ابوعبدالرحمان سلمی و امام قشیری به یک واسطه یا بیشتر و غیر ایشان از وی بسیار روایت کرده اند. فارس گوید: حلاج را پرسیدم که مرید کیست؟ گفت: مرید آن است که از نخست نشانهء قصد خود اللهتعالی را سازد و تا به وی نرسد بهیچ کس نیارامد و به هیچ کس نپردازد. شیخ الاسلام گفت که بر حلاج سخنهای دروغ گویند و کلمات نامفهوم و ناراست بندند و کتابهای مجعول و حیل (؟) به وی منسوب دارند. (از نفحات الانس جامی چ 1336 ه . ش. صص 154-155).

فارس.

[رِ] (اِخ) ابن ماسوربن سام بن نوح. نوادهء نوح پیامبر است که بنابر یک روایت نادرست تاریخی بنای شهر فارس را نسبت داده اند. رجوع به نزهة القلوب چ لیدن بخش 3 ص114 شود. این نسبت البته جنبهء افسانه دارد.

فارسال.

(اِخ)(1) شهری بود در ناحیهء تسالی یونان. رجوع به ایران باستان ج3 ص2337 شود.
(1) - Pharsal.

فارسان.

(اِخ) دهی است از دهستان میردج بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 30 هزارگزی جنوب باختری شهرکرد، کنار راه شهرکرد به باباحیدر واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 4024 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه، رودخانه، سرآب و قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و حبوبات، و شغل اهالی زراعت و کسب است. پست بهداری، دبستان و راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

فارس الشدیاق.

[رِ سُشْ شَدْ] (اِخ)احمد فارس الشدیاق. یکی از بزرگترین ادبای متأخر لبنان است که صاحب تألیفات بسیار در دستور، لغت، صرف و نحو، معانی و بیان و بدیع زبان عرب، و نوشته هایی در نحو زبان انگلیسی و دستور زبان فرانسوی است. همچنین کتابی از اشعار و نوادر شاعران گرد آورده و رسالات و مقالات دیگر هم دارد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

فارس العرب.

[رِ سُلْ عَ رَ] (ع اِ مرکب)رجوع به فارس عرب شود.

فارس الفرسان.

[رِ سُلْ فُ] (اِخ) رجوع به مهلب شود.

فارس الماء .

[رِ سُلْ] (ع اِ مرکب)سطراطیقوس است. (تحفهء حکیم مؤمن). سطراطیمرس و سطراطیوطس نیز آمده. (فهرست مخزن الادویه).

فارسبان.

(اِخ) دهی است از دهستان سلگی شهرستان نهاوند که در 24 هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند و 6 هزارگزی جنوب شهرک واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 700 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء امیرآباد تأمین میشود و محصول عمده اش غلات، توتون، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. آن را «پارسبان» هم مینامند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

فارسجین.

(اِخ) قصبهء دهستان دودانگه از بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که در 3 هزارگزی راه شوسهء زنجان واقع است و در جلگه ای معتدل قرار دارد. سکنهء آن 3443 تن است. آب آن از رودخانهء ابهرچای و قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، انگور، هندوانه، بادام، مختصر گردو، قیسی، سیب زمینی و یونجه. شغل اهالی زراعت و باغبانی است. در سالهایی که آفت باغ باشد برای تأمین معاش به تهران میروند. صنایع دستی آنها مختصر جاجیم و رویهء گیوه بافی است. در حدود 30 تا 40 باب دکان و یک دبستان دارد. از آثار قدیم امامزاده ای بنام عبدالله و فضل الله در آنجاست. راه مالرو دارد و از طریق زنجان و ضیاءآباد ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

فارسجین.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان خزین بخش رزن شهرستان همدان که در دوهزارگزی رزن، کنار راه فرعی رزن به نوبران واقع است. جلگه ای سردسیر، مالاریایی و دارای 1760 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول عمده اش غلات، انگور، حبوبات صیفی، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. 5 باب دکان و یک دبستان دارد. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

فارسجینی.

[سِ] (ص نسبی) منسوب به فارسجین در نواحی همدان. (سمعانی). رجوع به فارسجین شود.

فارس حلیمة.

[رِ حَ مَ] (اِخ) نام نهمین از ملوک معد، و او را اعور و سائح نیز گویند.

فارس ذی الخمار.

[رِ سُ ذِلْ خِ] (اِخ)مردی صحابیست از بنی تیم. معنی فارس ذوالخمار کسی است که بر اسبی بنام ذوالخمار سوار شود. و ذوالخمار نام اسب زبیربن عوام است. رجوع به ذوالخمار شود.

فارسستان.

[سِسْ] (اِخ) ایالت فارس. رجوع به فارس شود.

فارس صهیون.

[رِ سُ صَهْ] (اِخ) دکتر صهیون. پزشکی است که کتاب الشذور الذهبیة فی الموارد الطبیة را نوشته است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1427).

فارسطارون.

[رِ رو] (معرب، اِ) رجوع به فارسطاریون شود.

فارسطاریون.

[رِ طا] (معرب، اِ) بمعنی فرستاریون است، و آن به لغت یونانی غله ای باشد بزرگتر از ماش که به عربی رعی الحمام خوانند، و آن را کبوتر بسیار دوست دارد. (برهان).

فارس عرب.

[رِ سِ عَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نزد بلغا آن است که الفاظ عربی را به رسم مترسلان بی خلط پارسی ترکیب کند و تتمهء هر مقدمه کلامی را ترتیب عربی تمام گرداند. این صنعت از مخترَعات حضرت امیرخسرو دهلوی است. در اعجاز خسروی میفرماید که بسیار کوشیده آمده است که نهایت مقدمات بی ترتیب تمام شود، ممکن نشد... (کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1124).

فارسکور.

[رَ] (اِخ) فارَسکُر. دهی است بزرگ به مصر. (منتهی الارب). از قریه های مصر، نزدیک دمیاط، از کورهء دقهلیه. (از معجم البلدان). شهری بر ساحل نیل. (ابن بطوطه).

فارسکوری.

[رَ ری] (ص نسبی) منسوب به فارسکور. رجوع به فارسکور شود.

فارسکوری.

[رَ ری] (اِخ) عمر بن محمد بن ابی بکر. ادیب از علمای عرب و منسوب به فارسکور از قریه های مصر که زادگاه و آرامگاه او بود. وی در دمیاط در گذشت. از کتابهای او یکی «جوامع الاعراب و لوامع الاَداب» و دیگر «نظم القطر»، «ناشئة اللیل»، «نظم الارتشاف» و رسالاتی در علم هیأت معروف است. (از اعلام زرکلی ج2 ص723).

فارس میدان.

[رِ سِ مِ] (اِخ) تیره ای از قشقایی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص79). مرکب از 2000 خانوار است و مسکن آنها در پادنا میباشد.

فارسون.

[رِ] (اِ) لبلاب است. (فهرست مخزن الادویه).

فارسه.

[رِ سَ] (اِخ) جایی است که فارس بن فراهان آن را بنا کرده است. (ترجمهء تاریخ قم ص78). از رستاق فراهان است. رجوع به فراهان شود.

فارسی.

(ص نسبی) منسوب به فارس که فارسیان و ممالک آنها باشد. (منتهی الارب). معرب پارسی. || ایرانی. (حاشیهء برهان چ معین: پارس). فارس. عجم. رجوع به عجم و فارس شود. || پارسی. زبان فارسی، که شامل سه زبان است: پارسی باستان، پارسی میانه (پهلوی و اشکانی)، و پارسی نو (فارسی بعد از اسلام)، و چون مطلقاً فارسی گویند مراد زبان اخیر است. (حاشیهء برهان چ معین: پارس). رجوع به فارسی باستان، فارسی جدید و فارسی میانه و زبان فارسی شود. || ابن الندیم از عبدالله بن مقفع حکایت کند که لغات فارسی شش است: فهلویه (پهلوی)، دریه (دری)، فارسیه (زبان مردم فارس)، خوزیه (زبان مردم خوزستان)، و سریانیه. فهلویه منسوب است به فهله (پهله) نامی که بر مجموع شهرهای پنجگانهء اصفهان و ری و همدان و ماه نهاوند و آذربایجان دهند(1). دریه لغت شهرهای مداین است و درباریان پادشاه بدان سخن کنند و غالب آن لغت مردم خراسان و مشرق ایران و اهل بلخ است. فارسیه لغت موبدان و علما و امثال آنان است و آن زبان اهل فارس باشد. خوزیه زبانی است که ملوک و اشراف در خلوت خانه ها و بازی جایها و عیش گاهها و با حواشی بدان تکلم کنند. سریانی زبان ویژهء اهل دانش و نگارش است(2). (از الفهرست چ مصر ص 19).
- تمر فارسی؛ نوعی از خرمای خوب است.
- خط فارسی؛ خطی که امروز در نوشتن بوسیلهء ایرانیان بکار میرود و الفبای آن با الفبای بسیاری از کشورهای اسلامی و بخصوص ممالک عربی تقریباً یکی است. در تداول عام در برابر خط لاتین (اروپایی)، فارسی گفته میشود.
|| (اِخ) یکی از مردم فارس(3). (حاشیهء برهان). مقابل ترک و عرب. || زردشتی، مخصوصاً زردشتی مقیم هند. (حاشیهء برهان). به دین.
(1) - پهلوی به زبانهای رایج دوره های اشکانی و ساسانی اطلاق میشود و چنانکه ابن الندیم نوشته از نظر مکان محدود به ایالات پنجگانهء فوق نبوده است.
(2) - یعنی کسانی که اهل دانش بوده اند این زبان را میدانسته اند و مانند زبانهای اروپایی در ایران امروز بوده است.
(3) - در زبان پهلوی: پارسیک Parsik.

فارسی.

(اِ) در اصطلاح بنایان، مقسمی. (از یادداشت بخط مؤلف). رجوع به مُقَسَّمی شود.
- فارسی بریدن؛ مقابل راسته بریدن. بریدن آهن و تیر است بطوری که مقطع عمود بر طول آن نباشد. مورب بریدن.

فارسی.

(اِخ) ابراهیم بن علی، مکنی به ابواسحاق. از اعیان علم لغت و نحو بود. وی به بخارا آمد و مورد احترام واقع شد. فرزندان بزرگان و کاتبان به شاگردی نزد او رفتند و او تا پایان عمر در بخارا بود و در دیوان رسائل نیز سمتی داشت. شعر نیز میگفت. این شخص را ابومنصور ثعالبی در میان شعرای قرن چهارم و پنجم هجری نام برده و از تاریخ زندگانی او دقیقاً سخنی نگفته است. رجوع به یتیمة الدهر چ مصر ج4 ص75 شود.

فارسی.

(اِخ) ابوالحسن عبدالغافربن اسماعیل. از علمای زبان عرب، تاریخ و حدیث، و اص فارسی و از اهل نیشابور بود، سپس به خوارزم کوچ کرد و از آنجا به غزنین و هندوستان رفت و در نیشابور بسال 529 ه . ق. درگذشت. از کتابهای او المفهم لشرح غریب مسلم، السیاق در تاریخ نیشابور و مجمع الغرایب در حدیث های نادر و غریب مشهور است. (از اعلام زرکلی ج2 ص531).

فارسی.

(اِخ) حسن بن احمدبن عبدالغفار، مکنی به ابوعلی. اص فارسی و در علم عربیت یکی از پیشوایان بود. در شهر فسا به سال 288 ه . ق. متولد شد. در سال 307 به بغداد آمد و از آنجا به شهرهای دیگر رفت و در 341 به حلب وارد شد و در آنجا مدتی در نزد سیف الدوله ماند. سپس به فارس بازگشت و از دوستان عضدالدولهء دیلمی شد و نحو را به او آموخت و کتاب الایضاح را در قواعد زبان عرب برای او نوشت و بار دیگر به بغداد رفت و تا پایان زندگی در آنجا بود. و در سال 377 درگذشت. معروف و متهم به اعتزال بود. کم وبیش شعر میگفت. از کتابهای او التذکره، المقصور و الممدود، و العوامل المئة معروف است. (از الاعلام زرکلی ج1 ص221). بیست وشش کتاب از آثار او در هدیة العارفین ص272 یاد شده است.

فارسی.

(اِخ) رجوع به سلمان فارسی شود.

فارسی.

(اِخ) صاحب مرآة الخیال آرد: خواجه مجدالدین، مردی فاضل و هنرمند بود و در روزگار خود به استعداد ظاهر و باطن نظیر نداشت. خوش نویس و خوشگوی و ندیم مجلس ملوک و حکام بودی و در دیار فارس و عراق هر کس را در شعر مشکلی افتادی بدو رجوع کردی. گویند هر روز خواجه مجدالدین با اتابک سعدبن ابوبکر زنگی نرد باختی، آخر اتابک ترک بازی نرد کرد و مدت یک سال بر آن حال بگذشت. خواجه مجدالدین این قطعه نظم کرده نزد اتابک فرستاد:
خسروا داشت عطای تو مرا پار چنانک
کآن نیارست زدن لاف ز هستی با من
تا تو برداشتی اکنون ز سرم دست کرم
میزند از سر کین تیغ دودستی با من
یاد میدارم از آن شب که به من میگفتی
عمر باقی بنشین خوش چو نشستی با من
آن شب آن بود که در سر هوس نردت بود
نرد من بردم و عمدا تو شکستی با من
اتابک این بیت بر پشت رقعه نوشته فرستاد:
از خزّهای مصری یک خزّ و الف دینار
بی لعب نرد کردم هر سال بر تو اقرار.
(مرآة الخیال چ بمبئی ص36).

فارسی.

(اِخ) مولای کنده. تابعی است. رجوع به ابوعمر الفارسی شود.

فارسی.

(اِخ) نام قسمت اول از سه قسمت گُتی که تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب فارس است. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص87 شود.

فارسی.

(اِخ) دهی است از دهستان آل حرم بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 105 هزارگزی جنوب خاوری کنگان و 5 هزارگزی راه فرعی کنگان به لنگه واقع است. جلگه ای گرمسیر، مالاریایی و دارای 100 تن سکنه میباشد. آب آنجا از چاه تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات، خرما، تنباکو و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

فارسی.

(اِخ) (خلیج...) رجوع به خلیج فارس و فارس و پارس شود.

فارسیات.

(اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 36 هزارگزی جنوب باختری اهواز، کنار رودخانهء کارون و 18 هزارگزی باختر راه آبادان به اهواز واقع است. دشتی گرمسیر و دارای 500 تن سکنه است. آب آنجا از کارون بوسیلهء موتور تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

فارسیان.

(اِخ) دهیست از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین که در 12 هزارگزی جنوب باختر قزوین واقع است. جلگه ای است معتدل و سکنهء آن 678 تن و آبش از دو رشته قنات است. محصول عمدهء آن غلات، پنبه، چغندر، انگور و مختصر بادام است. شغل اهالی زراعت، گلیم بافی و جوراب بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

فارسیان.

(اِخ) دهی از دهستان کوهستان بخش مینودشت شهرستان گرگان که در 24 هزارگزی خاور مینودشت واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 630 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه سار و محصول عمدهء آن غلات، ابریشم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی و چادرشب است. مزرعهء یکه قوز جزء این ده است. زیارتگاهی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3). رابینو فارسیان را جزو دهات کوهسار استراباد نام برده است. رجوع به مازندران و استراباد ترجمهء وحید مازندرانی ص172 شود.

فارسیان.

(اِخ) طایفهء فارسیان که در حدود شاهرود و سنخاص متوقف میباشند و خط کردمحله شمال استراباد، قاتول، فندرسک، فارسیان، سنخاص و جنوب اسفراین محل سکونت آنهاست که در حدود شهرستانهای شاهرود و بجنورد امروزی است. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص105 شود.

فارسیان فیرنگ.

[نِ رِ] (اِخ) یکی از دهات کوهسار. (مازندران و استراباد رابینو ترجمهء وحید مازندرانی ص172).

فارسیاه.

(معرب، اِ) اسم یونانی جوز است. (فهرست مخزن الادویه).

فارسی باستان.

[یِ] (اِخ) زبان دوره هخامنشی ایران که مطالب آن را با خط میخی مینوشته اند، و از آن سنگ نبشته هایی برجاست. رجوع به پارسی باستان و مقدمهء لغت نامه (مقالهء پارسی باستان تألیف معین) شود.

فارسیجان.

(اِخ) دهی از دهستان فراهان پایین بخش فرمهین شهرستان اراک که در 15 هزارگزی راه عمومی واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 1132 تن سکنه است. راه مالرو دارد اما اگر زمین خشک باشد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

فارسیجان.

(اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش اردکان شهرستان شیراز که در 6 هزارگزی جنوب اردکان و 4 هزارگزی شوسهء اردکان به شیراز واقع است. جایی کوهستانی معتدل، مالاریایی و دارای 112 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، برنج، حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

فارسی جدید.

[یِ جَ] (اِخ) رجوع به فارسی دری شود.

فارسی خجندی.

[یِ خُ جَ] (اِخ)رجوع به ضیاءالدین شود.

فارسی خوان.

[خوا / خا] (نف مرکب)فارسی زبان. کسی که میتواند نوشته های فارسی را بخواند :... تا چنانچ عربیت دانان از آن مستفید شوند فارسی خوانان نیز از آن مستفید شوند. (ترجمهء تاریخ قم ص3).

فارسی دری.

[یِ دَ] (اِخ) فارسی جدید. زبان ایرانی که بعد از اسلام رواج یافت و زبان رسمی و ادبی گردید. پارسی نو زبان شهرهای شرقی و تاجیکان ناحیهء ایران خاوری، افغانستان، پامیر و ترکستان است. پارسی نو لهجه ای بود که برطبق مبانی بسیار قدیم با لهجه های دیگر اختلاط یافت، این اختلاط قب در عصر ساسانی هم صورت گرفته بود. چون ساسانیان جانشین پارتیان که لهجهء آنان از بخش لهجه های شمالی بود، گردیدند یک قسمت از لغات رسمی را به عاریت گرفتند... زبان عربی پیوسته در لغت فارسی نو تصرف کرده است، معهذا خصایص این زبان از نظر اشکال کلمات بسهولت تشخیص داده میشود. (برهان قاطع چ معین، مقدمه ص بیست وپنج). دری لغت پارسی باستانی است و آن را بعضی به فصیح تعبیر کرده اند و هر لغتی که در آن نقصانی نباشد دری گویند، همچو: شکم و اشکم، و بگوی و گوی، و بشنود و شنود، و امثال اینها، پس اشکم و بگوی و بشنود دری باشد. و جمعی گویند لغت ساکنان چند شهر بوده است که آن بلخ و بخارا و بدخشان و مرو است. و بعضی گویند دری زبان اهل بهشت میباشد. و طایفه ای بر آنند که مردمان درگاه کیان بدان متکلم می شده اند. و گروهی گویند که در زمان بهمن اسفندیار چون مردم از اطراف عالم به درگاه او می آمدند و زبان یکدیگر را نمیفهمیدند، بهمن فرمود تا دانشمندان زبان فارسی را وضع کردند و آن را دری نام نهادند، یعنی زبانی که به درگاه پادشاهان تکلم کنند. (حاشیهء برهان چ معین: دری). دری منسوب است به در بمعنی دربار، چنانکه ابن مقفع و حمزه و خوارزمی و دیگران تصریح کرده اند. (مقدمهء برهان چ معین ص سی ودو). خوارزمی در مفاتیح العلوم آرد: الدریة، لغت، اهل شهرهای مدائن است و کسانی که در دربار شاه بودند بدان سخن می گفتند. پس این کلمه منسوب به حاضران دربار است، و از بین لغات اهل مشرق لغت مردم بلخ بر آن غالب میباشد. (مقدمهء برهان چ معین ص بیست ونه). شک نیست که دری در دورهء اسلامی بهمین زبان معمول پارسی پس از اسلام اطلاق میشده است. (مقدمهء برهان ص سی ودو). رجوع به دری و فارسی و زبان دری شود.

فارسیریس.

(اِخ)(1) دختر اردشیر درازدست. پاریزاریس. پروشات. پروشاتو. پاروساتس. رجوع به پاروساتس شود.
(1) - Pharciris.

فارسی زبان.

[زَ] (ص مرکب) آنکه فارسی تکلم کند. رجوع به فارسی و فارسی خوان شود.

فارسی غلام.

[غُ] (اِخ) دهی از دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین که در 33 هزارگزی جنوب خاوری آوج و 30 هزارگزی راه عمومی واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 431 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت، قالی بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

فارسی میانه.

[یِ نَ / نِ] (اِخ) پارسی میانه یا فارسی میانه، زبان ایرانی است که در دورهء اشکانی و ساسانی در ایران رایج بوده و واسطهء زبانهای پارسی باستان و پارسی نو است. میان زبان فارسی میانه که معمو آن را پهلوی خوانند و فارسی نو که زبان رایج کنونی است زبان دیگری فاصله نیست. دورهء رسمی این زبان نهصد سال است، یعنی از سال 250 ق . م. با سر کار آمدن نخستین اشک، سرسلسلهء اشکانیان که از پارت (خراسان) برخاست، تا 651 م. (31 ه . ق.) که سال کشته شدن یزدگرد سوم آخرین پادشاه دودمان ساسانی است که از فارس بودند. به این مدت باز باید چند قرن دیگر افزود زیرا در قرن سوم و چهارم هجری نیز چند کتاب بسیار گرانبها به زبان پهلوی نوشته شده و امروز از اسناد خوب و پرمایهء این زبان به شمار میرود. از قرن پنجم و ششم هجری و یا پیش تر هم نوشته هایی به زبان پهلوی به ما رسیده اما سستی و نادرستی آنها گویای ساختگی بودن آن است... از پهلوی اشکانیان (250 ق . م. تا 224م.) که دورهء آن بیش از 470 سال است، جز نام چند کس و چند نوشتهء کوتاه سند کتبی نداریم. آنچه امروز از این زبان در دست داریم از روزگار ساسانیان یا از قرون اول هجری است. این آثار عبارتست از سنگ نبشته ها و سکه ها و نگین ها و مهرها و ظرفها و کتابها، و گمان نمیرود کمتر از ده هزار لغت غیرمکرر در آنها به کار رفته باشد، و این خود گنجینهء گرانبهایی است. (از مقدمهء پورداود بر برهان قاطع چ معین صص هفت - نه). رجوع به پهلوی، پارسی و فارسی و زبان فارسی شود.

فارسینج.

[نَ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش اسدآباد شهرستان همدان که در جنوب باختری بخش واقع شده. از طرف شمال و باختر به بخش سنقر کلیایی از طرف جنوب به دهستان خدابنده لو از بخش صحنه و از طرف خاور به دهستان جلگه افشار محدود است. این جلگهء کوچک در میان کوههای عظیم، بخصوص از طرف جنوب و باختر محصور و دارای مراتع خوبی برای پرورش احشام است. شکارهای بسیاری از طیور و جز آن در آن دیده میشود. در کوههای آن غارهای بسیاری وجود دارد. بلندترین قلهء کوهستان جنوبی، قلهء نخودچال است که 3267 گز ارتفاع دارد، و دیگر قلهء کوه دالاخانی است که بلندی آن 3338 گز است. رودخانهء کنگیرشاه از این دهستان سرچشمه میگیرد. مرکز دهستان آبادی فارسینج است و در تابستان از سنقر به این آبادی اتومبیل می آید. دهستان فارسینج از 19 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 6 هزار تن جمعیت دارد. قریه های مهم آن فارسینج، چقابالاها، چم چم، سلطان طاهر و قشلاق است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

فارسینج.

[نَ] (اِخ) ده مرکزی دهستان فارسینج بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 40 هزارگزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و 15 هزارگزی جنوب خاور سنقر واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 1426 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه و چشمه تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات، توتون، لبنیات، انگور، صیفی، قلمستان و شغل اهالی زراعت و گله داری، مکاری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد و در تابستان از سنقر اتومبیل به این ده می آید. یک دبستان و ده باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

فارسی نو.

[یِ نَ / نُو] (اِخ) رجوع به فارسی و فارسی دری شود.

فارسیون.

(معرب، اِ) رجوع به فراسیون شود.

فارسیة.

[سی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث فارسی. رجوع به فارسی و پارسی شود.

فارسیة.

[رِ سی یَ] (اِخ) منسوب به مردی بنام فارس. قریه ای باصفا و پر از بوستانها و باغهای پی درپی است که بر ساحل نهر عیسی در نزدیک بغداد واقع است. بین این قریه و قریهء محول دو فرسنگ باشد. (از معجم البلدان).

فارسیة.

[سی یَ] (اِخ) قریه ای است در جزیرهء بحرین. رجوع به فارسنامهء ناصری چ سنگی ص180 شود.

فارسی هخامنشی.

[یِ هَ مَ نِ] (اِخ)رجوع به فارسی باستان شود.

فارشامی.

(اِ) صاحب طب گفته درختی است برگ آن شبیه به برگ بید و از آن عریضتر و خوشبو. و صاحب تحفه (حکیم مؤمن) نوشته که اندرطون است، و صاحب منهاج گفته جهت تفتیح سدد احشا و اوجاع نافع است. (فهرست مخزن الادویه).

فارص.

[رِ] (اِخ) او فارص بن یهودا و توأم زارح است و او پدر خانوادهء عظیمی میباشد که آنها را فارصیان گویند. (قاموس کتاب مقدس).

فارص عزه.

[رِ صِ عَزْ زَ] (اِخ) فارس عزا. موضعی است که خداوند عزا را بواسطهء دست درازی به تابوت کشت. (از قاموس کتاب مقدس). در جنوب اورشلیم در وادی رفائیان. (قاموس کتاب مقدس).

فارض.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی است از فرض. تأنیث آن فارضة. ج، فارضات. (از اقرب الموارد). رجوع به فرض شود. || ستبر از مردم و از هر چیز دیگر. برای انسان مذکر و مؤنث در این معنی یکسان است. ج، فُرَّض. (از اقرب الموارد). || قدیم. (از اقرب الموارد). || پیر. (منتهی الارب). ج، فوارض. || دانای فرائض... (از اقرب الموارد). کسی که حسابهای ارث و تقسیمات شرعی آن را بداند. || عظیم: اضمر عَلَیَّ ضغینةً فارضاً؛ کینهء عظیمی بر من در دل دارد. (از اقرب الموارد). || پیر گاو. (ترجمان القرآن چ دبیرسیاقی ص70).
- ابن فارض؛ شاعری مشهور بود. رجوع به ابن فارض شود.

فارض.

[رِ] (اِخ) ابوعبدالله نعیم بن حماد اعور. ساکن مصر بود و چون فرائض و مواریث را خوب میدانست، فارض خوانده شد. (از سمعانی).

فارض.

[رِ] (اِخ) نوهء یعقوب پیغامبر است. و داود نبی از نسل این فارض میباشد. رجوع به مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص208 شود.

فارضة.

[رِ ضَ] (ع ص) مؤنث فارض. ج، فارضات. (اقرب الموارد). رجوع به فارض شود.

فارضی.

[رِ] (ص نسبی) منسوب به فارض. رجوع به فارض شود.

فارط.

[رِ] (ع ص) پیشی گیرنده. رجوع به فرط و فروط و فراطة شود. || کسی که در آماده کردن دلو و رسن چاه بر دیگران پیشی گیرد. ج، فراط، فارطون، بندرت بصورت فوارط جمع بسته میشود. (از اقرب الموارد).

فارطان.

[رِ] (اِخ) دو ستارهء متباین اند در پیش سریر بنات نعش. (از اقرب الموارد). رجوع به بنات نعش شود.

فارع.

[رِ] (ع ص) اسم فاعل از فرع و فروع، بمعنی بالارونده بر کوه و فرودآینده به وادی. || بلندبالای نیکوهیأت. || یک تن از اطرافیان سلطان: هو فارع من فرعة السلطان؛ او یکی از یاران سلطان است. (از اقرب الموارد). ج، فَرَعة. || جبل فارع؛ کوهی را میگویند که درازتر از کوه دیگر باشد. (از اقرب الموارد).

فارع.

[رِ] (اِخ) قلعه ای است به مدینه، و ابن سکیت گوید اکنون خانهء جعفربن یحیی است. (از معجم البلدان).

فارع.

[رِ] (اِخ) در بالای وادی الشراة قریه ای است بنام فارع که درخت خرما بسیار دارد. ساکنانش معلوم نیست از کدام قبیله اند. آبهای آن از چشمه هایی است که در زیر زمین جریان دارند. (از معجم البلدان).

فارعة.

[رِ عَ] (ع ص، اِ) مؤنث فارع. زیر کوه. || آب راههء بلند. (منتهی الارب). ج، فوارع. || اندازه ای از غنائم که رو به فزونی باشد اما خمس بدان تعلق نگیرد. (از اقرب الموارد). || فارعة الطریق، بالای راه و محل قطع یا حواشی آن. (از اقرب الموارد).

فارعة.

[رِ عَ] (اِخ) الثقفیة. مادر حجاج بن یوسف. مسعودی او را فارغه (با غین نقطه دار) خوانده است. رجوع به مروج الذهب مسعودی، و حجاج بن یوسف در همین لغت نامه شود.

فارعة.

[رِ عَ] (اِخ) دختر ابی سفیان. (منتهی الارب). رجوع به الاصابة ج8 شود.

فارعة.

[رِ عَ] (اِخ) دختر مالک بن سنان. (منتهی الارب). رجوع به الاصابة شود.

فارغ.

[رِ] (اِ) فرصت یافتن. || سرور قلب.(1) || باد سرد تابستان. (برهان).
(1) - این دو معنی مأخوذ از عربی مینماید، چون به فراغت و آسایش نزدیک است.

فارغ.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از فُروغ و فَراغ. پردازنده از کاری. (منتهی الارب). دست ازکارکشیده. پرداخته. || خلاص شده و آزادگشته و نجات یافته. || به مجاز، بریده و صرف نظرکرده :
هم به جان شاه کز درگاه شاهان فارغم
حرص را دادن تبری برنتابد بیش از این.
خاقانی.
خلق میگویند جاه و فضل در فرزانگی است
گو مباش اینها که ما فارغ از این فرزانه ایم.
سعدی.
|| به مجاز، بی خبر :
فارغی از قدر جوانی که چیست
تا نشوی پیر ندانی که چیست.نظامی.
گر تو ز ما فارغی وز همه کس بی نیاز
ما به تو مستظهریم وز همه عالم فقیر.
سعدی.
سوختم در چاه صبر ازبهر آن شمع چگل
شاه ترکان فارغ است از حال ما کو رستمی؟
حافظ.
|| در تداول امروز فارغ بمعنی زنی است که از درد زادن برآسوده و طفل خویش فرونهاده باشد. گویند: فلان فارغ شد و پسری آورد. بیشتر بصورت فعل مرکب با «شدن» بکار میرود. || بی نیاز :
مدح تعریف است و تحریق حجاب
فارغ است از مدح و تعریف آفتاب.مولوی.
|| آزادکرده. || تهی و خالی. (ناظم الاطباء) :
چو سرو باش تهی دست و فارغ از هر بد
چو نخل باش ستوده در این بهشت آباد.
سعدی.
|| بیکار.
ترکیب ها:
- فارغ البال.؛ فارغ التحصیل. فارغ الحال. فارغ الذّهن. فارغ داشتن. فارغدل. فارغ زی. فارغ ساختن. فارغ شدن. فارغ کردن. فارغ گردانیدن. فارغ گشتن. فارغ ماندن. رجوع به هر یک در جای خود شود.

فارغ.

[رِ] (اِخ) قریه ای است در اعلی الشراط. رجوع به فارع شود. || از کوشکهای مدینه است. رجوع به فارع شود.

فارغان.

[رِ] (اِخ) یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در خاور حاجی آباد واقع است. از جنوب به دهستان سیاهو و احمدی، از خاور به دهستان رودخانه و از باختر به دهستان طارم محدود است. جلگه ای گرمسیر است که آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول عمده اش خرما و غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. این دهستان از 21 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعاً 5512 تن سکنه دارد. مرکز دهستان قریهء فارغان و قریه های مهم آن نظام آباد، سلطان آباد، سیرمند، میمند، و شاهرود میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

فارغان.

[رِ] (اِخ) ده مرکزی دهستان از بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 48 هزارگزی خاور حاجی آباد و کنار راه مالرو حاجی آباد به احمدی واقع است. جلگه ای گرمسیر است که 477 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول عمده اش خرما و غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

فارغان.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان نمداد بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 90 هزارگزی شمال خاور کهنوج و 3 هزارگزی باختر راه مالرو کهنوج به ریکان واقع است. جلگه ای گرمسیر، مالاریایی و دارای 80 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

فارغانه.

[رِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) در حال فراغت و آسایش خاطر :
داشت از تیغ و تیغ بازی دست
فارغانه به رود و باده نشست.نظامی.

فارغ البال.

[رِ غُلْ] (ع ص مرکب)آسوده خاطر. آسوده دل : پیوسته آسوده و مرفه الحال و آزاد و فارغ البال. (ترجمهء محاسن اصفهان ص132). تا ایشان مرفه الحال و فارغ البال در این طرف مقیم شدند. (ترجمهء تاریخ قم ص5). و رجوع به فارغ بال شود.

فارغ التحصیل.

[رِ غُتْ تَ] (از ع، ص مرکب) آنکه از تحصیل درسی یا رشته ای فراغت یافته و آن را به پایان رسانده باشد. این معنی ویژهء فارسی امروز است. در تداول امروز عرب خِرّیج گویند.

فارغ الحال.

[رِ غُلْ] (ع ص مرکب)رجوع به فارغ البال شود.

فارغ الذهن.

[رِ غُذْ ذِ] (ع ص مرکب)آسوده خاطر. رجوع به فارغ البال شود.

فارغ بال.

[رِ] (ص مرکب) فارغبال. آسوده خاطر :
کو ز شاه ایمن است و فارغ بال
شاه را بخت فرخ آمد فال.نظامی.
رجوع به فارغ البال شود.

فارغ بالی.

[رِ] (حامص مرکب) شادی و سرور و خوشی. (ناظم الاطباء). مرادف فراغبالی باشد (!). (آنندراج).

فارغ تبریزی.

[رِ غِ تَ] (اِخ) چلبی بیک. از اعیان و اشراف تبریز است و فضیلت هم دارد. طبع شعرش چنین است:
خدا در سینهء من آه سوزان را نگه دارد
ز آسیبش دل بیرحم جانان را نگه دارد.
(از مجمع الخواص صادقی کتابدار ترجمهء خیامپور صص 235-236).
ظاهراً فارغ تبریزی معاصر شاه عباس بوده، زیرا نویسندهء مأخذ فوق، کتابدار شاه عباس است.

فارغ خطی.

[رِ خَطْ طی] (حامص مرکب) مأخوذ از ترکی، فراغت و خلاصی از تحریر. (ناظم الاطباء). خطی که بعد از فراغ محاسبه به دست آرند، به عربی آن را براءت بر وزن سحابت گویند و به فارسی خط پاکی خوانند. (از آنندراج). فراغ خطی.

فارغ داشتن.

[رِ تَ] (مص مرکب) دل از چیزی فارغ داشتن؛ آسوده خاطر بودن از آن. مطمئن بودن : گفت پسر تو را قبول کردم، من او را بپروردم تو دل از کار او فارغ دار. (نوروزنامهء خیام).

فارغدل.

[رِ دِ] (ص مرکب) آسوده دل. آسوده خاطر : چنین روزگار کس یاد نداشت که جهان عروس را مانست و پادشاه محتشم بی منازع و فارغدل میرفت. (تاریخ بیهقی).
از آنیم در جستن تاج و ترگ
که فارغدلیم از شبیخون مرگ.نظامی.
نشاید گفت با فارغدلان راز
مخالف درنسازد ساز با ساز.نظامی.
رجوع به فارغ و فارغ البال شود.

فارغ زی.

[رِ] (نف مرکب) آنکه فارغ و آسوده زیست کند :
طمع دار سود و بترس از زیان
که بی بهره باشند فارغ زیان.بوستان.

فارغ ساختن.

[رِ تَ] (مص مرکب)آسوده کردن. || زایانیدن. رجوع به فارغ شود.

فارغ شدن.

[رِ شُ دَ] (مص مرکب)فراغت یافتن. آسوده شدن :
دیدی اندر صفای خود کونین
شد دلت فارغ از جحیم و نعیم.ناصرخسرو.
رجوع به فارغ شود. || زاییدن. وضع حمل. || بار نهادن و بار انداختن.

فارغ کردن.

[رِ کَ دَ] (مص مرکب)آسوده کردن :
پیش او بنوشت شه کای مقبلم
وقت آمد زود فارغ کن دلم.مولوی.
|| پایان دادن. || زایانیدن.

فارغ گردانیدن.

[رِ گَ دَ] (مص مرکب)رجوع به فارغ ساختن و فارغ کردن و فارغ شود.

فارغ گشتن.

[رِ گَ تَ] (مص مرکب)فارغ شدن. آسوده شدن :
محو شد پیشش سؤال و هم جواب
گشت فارغ از خطا و از صواب.مولوی.
و رجوع به فارغ شدن شود.

فارغ ماندن.

[رِ دَ] (مص مرکب) بیکار ماندن. از کار برآسودن. رجوع به فارغ شود.

فارغوس.

(اِ) فالرغس. فارغوس. لقلق. (فهرست مخزن الادویه).

فارغة.

[رِ غَ] (ع ص) مؤنث فارغ. رجوع به فارغ شود. || (اِ) فاغیه. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فاغیه و فاغره شود.

فارغی.

[رِ] (اِخ) صاحب آتشکده آرد: گویند حریفی ظریف و رفیقی الیف بوده و اهل آن دیار [ استرآباد ] به صحبت او مایل. از اشعار اوست:
پی نظاره ستاده ست جهانی به رهش
من در اندیشه که یا رب به که افتد نگهش.
(آتشکده چ بمبئی ص142).

فارغی.

[رِ] (اِخ) صاحب آتشکده گوید: از طبقهء سادات آن دیار [ فارس ] و اکثر اوقات ندیم مجلس سلاطین و امرای هند و ایران بوده و چندی به فایقی تخلص میکرده است. او راست:
ای چشم جهان بین مرا نور از تو
ایام مرا ساخته رنجور از تو
دوریّ تو کرده است بیمار مرا
نزدیک به مردن شده ام دور از تو.
(آتشکده چ بمبئی ص291).

فارغی.

[رِ] (اِخ) مولانا فارغی (از شعرای قرن نهم هجری) در خانقاه جدیدی میباشد. مردی درویش وش و کم سخن است. بعضی از اشعارش بد نمی افتد. این مطلع از اوست:
از بس که آن جفاجو آزار مینماید
اندک ترحم او بسیار مینماید.
(مجالس النفائس امیر علیشیر نوایی چ حکمت ص79).

فارفاآن.

(اِخ) رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص48، و فارفان شود.

فارفار.

(اِخ) دهی از دهستان یامچی بخش مرکزی شهرستان مرند که در ده هزارگزی شمال باختری مرند و 6هزارگزی راه شوسهء خوی به مرند واقع است. جلگهء معتدل و دارای 290 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات، انگور، زردآلو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

فارفان.

(اِخ) دهی است از دهستان رودشت بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان که در 30 هزارگزی جنوب کوهپایه و 30 هزارگزی جنوب راه شوسهء اصفهان به یزد واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت، صنعت دستی زنان کرباس بافی و پنبه ریسی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10). فارفاآن نیز آمده است. رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص48 شود.

فارفانی.

(ص نسبی) منسوب است به فارفان که قریه ای است از قرای اصفهان. (سمعانی).

فارفتن.

[رُ تَ] (مص مرکب) رُفتن. جاروب کردن. وارُفتن. بازرُفتن: الاقتحاء؛ فارفتن جای. (مصادر زوزنی). رجوع به رُفتن شود.

فارفین.

(اِخ) شهری در روم. (ولف) :
یکی هندیا و یکی فارفین
بیاموختشان زند و بنهاد دین.فردوسی.
در نسخه های دیگر شاهنامه و از جمله در چ بروخیم (ج8 ص2299)، فارقین (با قاف) آمده است.

فارفین.

(اِخ) از دیه های ساوه. (ترجمه تاریخ قم ص140).

فارق.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از فَرق و فرقان. آنکه میان حق و باطل فرق گذارد. (از اقرب الموارد). جداکننده. ممیز. تأنیث آن فارقة. ج، فارقات، فوارق. || ماده شتری که از درد زایمان به خود پیچد. ج، فوارق، فُرَّق، فُرُق. (از اقرب الموارد). || ماده خری که از درد زایمان به خود پیچد. (آنندراج). || پاره ابری که از ابرها جدا افتد. (از اقرب الموارد).
- قیاس مع الفارق؛ قیاس کردن چیزی با چیز دیگر بلا مناسبت و اشتراک میان هر دو. (آنندراج). رجوع به قیاس شود.

فارقات.

[رِ] (ع ص، اِ) جِ فارقة. رجوع به فارقة شود.

فارقلیط.

[رَ قَ] (اِ) بمعنی تسلی بخش و شفیع و مددکار. و در فرهنگی فراقلیط دیده شد. (آنندراج).

فارقلیط.

[رَ قَ] (اِخ) به زعم نصاری مراد از آن روح القدس است. اما در اخبار و آثار و دیگر کتب سماوی از حضرات موسی و عیسی علیهماالسلام محقق و ثابت گردیده که فارقلیتا (فارقلیط) بمعنی تسلی دهنده عبارت از خاتم النبیین است. و این بشارت حجتی است ساطع و برهانی است قاطع بر نبوت آن حضرت... و معنی فارقلیط احمد است یعنی ستاینده تر... (آنندراج). پاراکلیتوس(1). پاراکله(2). روح القدس. جبرائیل. || روح والایی که یاری میکند و آسایش میبخشد. (دایرة المعارف بریتانیکا). رجوع به پاراک له و روح القدس شود.
(1) - Paraclete.
(2) - Paraclee.

فارقة.

[رِ قَ] (ع ص) مؤنث فارق. رجوع به فارق شود.
- علامت فارقة؛ نشانه ای که برای امتیاز دو چیز در میان آنها گذارند. در همین لغت نامه منظور از فارقه دو خط عمودی است که معانی مختلف یک لغت را از یکدیگر جدا میکند بدینسان: ||

فارقی.

[رِ] (ص نسبی) منسوب به میافارقین. (از اقرب الموارد) (سمعانی).

فارقی.

[رِ] (اِخ) عبدالکریم بن عبدالحاکم بن سعید. از وزیران دولت فاطمی مصر و پدرش از قضاة بود. و اولین کسی بود که وزارت این خاندان را به عهده گرفت مرگ او در سال 454 ه . ق. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی ص540).

فارقی.

[رِ] (اِخ) عمر بن اسماعیل بن مسعود ابوحفص رشیدالدین الربعی الفارقی. ادیب زمان خود بود و در دیوان انشاء نویسنده بود. در تفسیر و اصول عارف بود. دو کتاب مقدمة الکبری و مقدمة الصغری در نحو از آثار اوست. زندگی او میان سالهای 598 و 687 ه . ق. بود. (از اعلام زرکلی).

فارقی.

[رِ] (اِخ) مالک بن سعیدبن مالک، مکنی به ابوالحسن. از قضات کشور مصر بود و پس از عزل عبدالعزیزبن محمد در سال 398 ه . ق. سمت ولایت یافت، و بتدریج منزلت او در نزد حاکم مصر بالا رفت و همنشین او گردید و در جشن ها و روزهای سلام بهمراه او بر منبر میرفت. مردی فصیح، بلیغ، آرام و موقر بود و به کار نیک رغبتی داشت. شش سال و هفت ماه بر مسند قضا بود. درگذشت او را در سال 405 نوشته اند. (از اعلام زرکلی).

فارقین.

[رِ] (اِ) ظاهراً معرب پارگین. (یادداشت بخط مؤلف). جایی است که گندآب حمام ها و آشپزخانه ها از آن گذرد و به خارج شهر رود : ... و فارقین که گردبرگرد آن [ شهر قم ] بوده آل سعد آن را بینباشتند. (ترجمهء تاریخ قم ص32). رجوع به پارگین شود.

فارقینی.

[رِ] (ص نسبی) منسوب به میافارقین. و رجوع به فارقی شود.

فارک.

[رِ] (ع ص) نعت فاعلی از فِرْک و فَرْک و فروک و فرکان. کینه توز. || امرأة فارک؛ زنی که به شوی خویش کینه ورزد. ج، فوارک. (از اقرب الموارد). و رجوع به مصادر آن شود.

فارکوار.

(اِخ)(1) جرج فارکوار (فارکوهار). نمایشنامه نویس معروف انگلیسی، فرزند یک واعظ ایرلندی بنام ویلیام فارکوار بود. زندگی او در سال 1677 م. آغاز شد و در 1707 پایان یافت. او تحصیلاتش را در دوبلین به انجام رسانید و مدتی در آنجا هنرپیشه بود. نخستین نمایشنامهء خود را به تشویق روبرت ویلکس(2) نوشت و در 1698 به روی پرده آمد. نمایشنامه های او به کوشش ثامس ویلکس(3) در سال 1775 م. بهمراه دیباچه ای در معرفی او به چاپ رسید. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Farquhar, George.
(2) - R.Wilks.
(3) - Thomas Wilks.

فارمد.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 33 هزارگزی شمال خاوری مشهد و چهارهزارگزی شمال باختری تبادکان در دامنه ای واقع است. جایی معتدل و دارای 37 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9). آن را فارمذ (با ذال نقطه دار) نیز گفته اند. رجوع به معجم البلدان شود.

فارمذی.

[مَ] (ص نسبی) منسوب به فارمذ که از قرای طوس است. (سمعانی). رجوع به فارمد شود.

فارمند.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 255 هزارگزی جنوب کهنوج و سر راه مالرو انگهران به جاسک واقع است. جایی کوهستانی، گرمسیر و دارای 80 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول عمدهء آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

فارناس.

(اِخ) پادشاه کاپادوکیه که آتوسا خواهر کبوجیه پادشاه هخامنشی به همسری او برگزیده شد. نام او را فارناک نیز ضبط کرده اند. رجوع به ایران باستان پیرنیا ج3 ص2123 شود.

فارناسس.

[سِ] (اِخ) برادرزن داریوش سوم هخامنشی. رجوع به ایران باستان پیرنیا ج2 ص1253 شود.

فارناسیاس.

(اِخ) فارناس. فارناک. رجوع به فارناس شود.

فارناک.

(اِخ) فارناس. رجوع به فارناس شود.

فارناکس.

[کِ] (اِخ) رجوع به فارناس شود.

فارندیدن.

[رَ دی دَ] (مص مرکب)(1) نیک وارندیدن. رندیدن. || فارندیدن: تجریف؛ فارندیدن سیل زمین را. (یادداشت بخط مؤلف). || کشیدن. (آنندراج). و رجوع به وارندیدن و رندیدن شود.
(1) - از: «فا»، پیشوند (بمعنی باز) + رندیدن.

فارنوخیا.

(معرب، اِ) به یونانی حشیشة الداخس است جهت آنکه داخس را که ورم بُن ظفار نامند، نافع است. (از فهرست مخزن الادویه).

فارنوخینا.

(معرب، اِ) رجوع به فارنوخیا شود.

فارنوکس.

[کِ] (اِخ) یکی از سرداران اسکندر. رجوع به احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ص146 شود.

فارنة.

[رِ نَ] (ع ص) زن نان پز. (منتهی الارب).

فارنهایت.

[رِ] (اِ) واحد انگلیسی درجهء حرارت که 9فارنهایت نقطهء انجماد آب 32 و نقطهء جوش آن 212 درجه اختیار میشود. (علم و زندگی تألیف احمد بیرشک ص595).

فارنهایت.

[رِ] (اِخ)(1) گابریل دانیل. طبیعی دان معروف آلمان که در ساختمان گرماسنج پیشرفت زیادی به وجود آورد و نوع خاصی از گرماسنج که خود او ساخته به نامش معروف است. فارنهایت در چهاردهم ماه مهء 1686 م. در شهر دانتزیگ(2) به دنیا آمد. بیشتر عمرش را در انگلستان و هلند به مطالعهء علم فیزیک و علوم دیگر گذراند. اختراع دیگر او نوعی رطوبت سنج است. مرگ او به تاریخ 16 سپتامبر 1736 در کشور هلند اتفاق افتاد. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Fahrenheit, Gabriel Daniel.
(2) - Danzig.

فارو.

(اِ) به یونانی مثبت است. (فهرست مخزن الادویه).

فاروب رمان.

[رُ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور که در 3 هزارگزی باختر نیشابور واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 110 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و دادوستد در شهر نیشابور است. راه ارابه رو دارد. طایفهء مهاجران سمرقندی در این ده مسکن دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

فاروت.

(اِخ) جایی میان بصره و بغداد در هشت فرسنگی نهرابان. رجوع به نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ج3 ص171 شود.

فاروث.

(اِخ) قریه ای بزرگ بر کرانهء دجله بین واسط و مدار، که بازاری دارد و مردم آن رافضی اند. (معجم البلدان). گمان میرود همان فاروت باشد. رجوع به فاروت شود.

فاروثی.

(ص نسبی) منسوب به فاروث. رجوع به فاروث شود.

فاروثی.

(اِخ) عبدالرحمان بن حسین بن عبدالله بکری. فقیه متصوف، از مردم دمشق و آشنا به فنون ادب بود و نظم او نیکوست. زندگانی او میان سالهای 711 و 776 ه . ق. بود. (از اعلام زرکلی ج2).

فاروج.

(اِخ) یکی از دهستانهای بخش حومهء شهرستان قوچان که در شمال باختری قوچان واقع است. کلیهء آبادیهای آن در کنار جادهء شوسه است. از 20 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و روی هم 1034 تن سکنه دارد. جلگه ای معتدل است. محصول عمده اش غلات، بنشن و میوه است. آب آن از قنات ها تأمین میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

فاروج.

(اِخ) قصبهء مرکز دهستان فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان که در 26 هزارگزی شمال باختری قوچان و کنار راه شوسهء قدیمی قوچان به شیروان واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 2726 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، انگور، بنشن و شغل اهالی زراعت و کسب و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

فاروخیا.

(معرب، اِ) حشیشة الداخس. رجوع به فارنوخیا شود.

فارود.

(اِخ) جایی در راه یزد و اصفهان که اکنون نام آن در فرهنگها و نقشه ها دیده نمیشود. رجوع به تاریخ عصر حافظ تألیف غنی ص157 شود.

فاروز.

(اِخ) از قریه های نسا. (از معجم البلدان). ظاهراً همان فاروج باشد. رجوع به فاروج شود.

فاروزی.

(ص نسبی) منسوب به فاروز که از قرای نساست در نیم فرسخی آن. (سمعانی).

فاروس.

[رُسْ] (اِخ) نام جزیره ای است. رجوع به فار شود.

فاروسی.

(اِ) شمع است که به فارسی موم نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فاروفسورا.

[] (معرب، اِ) به یونانی صداءالحدید است. (فهرست مخزن الادویه).

فاروفو.

(اِ) آملج است. (فهرست مخزن الادویه).

فاروق.

(ع ص) مرد نیک ترسناک. (منتهی الارب). || کسی که امور را از یکدیگر فرق میگذارد و تمییز میدهد. (اقرب الموارد). آن که جدا کند دو چیز را. آن که فرق گذارد حق را از باطل. (یادداشت بخط مؤلف) :
فاروق حق و باطل ملک زمین تویی
احسنت شادباش زهی حقگزار ملک.
انوری.
- تریاق فاروق؛ بهترین تریاکها و نیکوترین مرکبات بدان جهت که جدا گرداند بیماری و تندرستی را. (منتهی الارب). و مطلقاً بمعنی تریاق به کار رفته است. مسیح کاشی گوید :
خورده فاروق فقر پنبهء من
زآنم از آسمان گزندی نیست.(از آنندراج).
تریاق افاعی. تریاق مثرودیطس.

فاروق.

(اِخ) لقب عمر بن خطاب است (در عرف اهل سنت و جماعت) :
در میان حق و باطل فرق کن
باش چون فاروق مر حق را معین.خاقانی.
صِدّیق به صدق پیشوا بود
فاروق ز فرق هم جدا بود.نظامی.
رجوع به عُمَر شود.

فاروق.

(اِخ) دهی از دهستان خفرک بخش زرقان شهرستان شیراز که در 56 هزارگزی شمال خاوری زرقان و کنار راه فرعی سیدان به محمودآباد خفرک واقع است. جلگه ای معتدل، مالاریایی و دارای 1720 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و میوه، و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. دارای یک دبستان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). و رجوع به فارسنامهء ابن بلخی چ تهران ص125 شود.

فاروق.

(اِخ) دهی از دهستان رشخوار بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه که در 12 هزارگزی جنوب خاوری رشخوار واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 535 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، پنبه، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

فاروق اکبر.

[قِ اَ بَ] (اِخ) لقب علی علیه السلام.

فاروقة.

[قَ] (ع ص) سخت ترسنده. در مورد مرد و زن بهمین صورت می آید: رجلٌ فاروقة و امرأةٌ فاروقة. (منتهی الارب).

فاروقی.

(اِخ) ابراهیم قوام. رجوع به ابراهیم قوام فاروقی شود.

فاروقی.

(اِخ) عبدالباقی بن سلیمان بن احمد العمری الفاروقی الموصلی. شاعر و تاریخ نویس. در موصل متولد شد و سپس به بغداد رفت و تا پایان زندگی در آنجا بود. زندگی او میان سالهای 1204 و 1278 ه . ق. بود. از آثارش یکی دیوان اشعار با عنوان «التریاق الفاروقی» و دیگر نزهة الدهر فی تراجم فضلاءالعصر، و نزهة الدنیا در شرح حال برخی از مردان موصل، و کتاب دیگر بنام الباقیات و الصالحات مشهور است. (از اعلام زرکلی ج2 ص474).

فاروقی.

(اِخ) عزالدین احمدبن ابراهیم، مکنی به ابوعمر فاروقی احمدی. نویسندهء ارشادالمسلمین بطریق شیخ المتقین است. (از معجم المطبوعات ستون 1427).

فاروقی.

(اِخ) میران محمدشاه. از سلاطین سلسلهء خاندیش که بین سالهای 801 تا 1008 ه . ق. پادشاهی کردند و به دست مغولهای هند برافتادند. رجوع به طبقات سلاطین اسلام لین پول ترجمهء عباس اقبال ص282 و رجوع به خاندیش شود.

فارونیسون.

(معرب، اِ) لغت رومی است. به یونانی فلفوریس نامند، و به عربی خربق اسود است. (از فهرست مخزن الادویه).

فارونیل.

(اِ) نباتی است که بهندی پانچی نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فارویة.

[یَ] (اِخ) محله ای در نیشابور. (از معجم البلدان).

فارویی.

(ص نسبی) منسوب به فارویه که کوچهء معروفیست در نیشابور. (سمعانی).

فارة.

[رَ] (ع اِ) فَأْرة. فار. یک موش. رجوع به فأر و فأرة شود.

فاره.

[رِهْ] (ع ص) نعت فاعلی از فراهة و فروهة و فراهیة. زیرک. ج، فُرْه، فُرَّهْ، فُرَّهة. (منتهی الارب). و فَرَهة و فُرْهة در نزد سیبویه اسم جمع است. حاذق. (اقرب الموارد). || بانمک و نشیط. || پرخور. (اقرب الموارد).

فاره.

[رَ] (اِخ) موضعی است در قسمت بن یامین تقریباً در ده هزارگزی اورشلیم. (از قاموس کتاب مقدس).

فارة.

[فارْ رَ] (اِخ) شهری است در مشرق اندلس از اعمال تُطیلة. (از معجم البلدان).

فارة.

[فارْ رَ] (اِخ) نام کوهی در سرزمین اسپانیا است. (از معجم البلدان).

فارهة.

[رِ هَ] (ع ص) دختر ملیحه. (منتهی الارب). دختر زیبای بانمک. دختر جوان. || پرخور. (از اقرب الموارد). || کنیزک سرودگوی. (منتهی الارب). ج، فَوارِهْ، فُرُه، و صورت اخیر نادر است. (از اقرب الموارد).

فاریاب.

[فارْ] (اِ مرکب) بمعنی فاراب است. (برهان). رجوع به فاراب، باریاب، پاریاب، باراب و فاریاو شود.

فاریاب.

[فارْ] (اِخ) ولایتی یا شهری باشد از ترکستان. (برهان). نویسندهء برهان فاریاب را با فاراب خلط کرده است. یاقوت نویسد: شهری است مشهور به خراسان از توابع گوزگانان نزدیک بلخ بر کرانهء غربی جیحون که آن را به اماله فیریاب نوشته اند. از این شهر تا طالقان سه منزل و تا شبورقان سه منزل و تا بلخ شش منزل است، و گروهی از بزرگان بدان منسوب اند. (از معجم البلدان). و آن بین مروالرود و بلخ بوده و خرابه های آن به اسم خیرآباد هنوز باقی است. (حاشیهء برهان چ معین ص1433) :
دگر طالقان شهر تا فاریاب
همیدون به بخش اندرون اندر آب.فردوسی.
قضا را من و پیری از فاریاب
رسیدیم در خاک مغرب به آب.
سعدی (بوستان).
دربارهء خلط فاراب و فاریاب در ذیل فاراب با تفصیل بیشتری نوشته شد. صورت اصیل این نام پاریاب یا پاراب است. رجوع به فاراب شود.

فاریاب.

[فارْ] (اِخ) دهی از دهستان بوشگان بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 54 هزارگزی شمال خورموج و در شمال کوه خورموج واقع است. دامنه ای گرمسیر، مالاریایی و دارای 690 تن سکنه است. آب آنجا از چاه و قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، خرما، تنباکو و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

فاریاب.

[فارْ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش بستک شهرستان لار که در 18 هزارگزی جنوب باختری بستک و جنوب رود کوهج واقع است. جلگه ای گرمسیر، مالاریایی و سکنهء آن 415 تن است. آب آنجا از قنات و چاه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، خرما، پیاز و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). فاریاب انوه و فاریاب بستک همین است.

فاریاب.

[فارْ] (اِخ) دهی از دهستان وراوی بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 98 هزارگزی جنوب خاوری کنگان و کنار راه فرعی لار به گله دار واقع است. جلگه ای گرمسیر، مالاریایی و دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و کنجد و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

فاریاب.

[فارْ] (اِخ) دهی از دهستان رودان بخش میناب شهرستان بندرعباس که در 60 هزارگزی شمال میناب و سر راه فرعی میناب به کهنوج واقع است. جایی کوهستانی، گرمسیر و دارای 50 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش خرما، مرکبات، غلات و شغل اهالی زراعت است. راه آن فرعی است. مزرعهء صحرا جزئی از آن محسوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

فاریاب توت.

[فارْ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی سرحدی بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان که در 7 هزارگزی جنوب خاوری قلعه رئیس مرکز دهستان واقع است. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

فاریاب سنگو.

[فارْ سَ] (اِخ) دهی از دهستان گودهء بخش بستک شهرستان لار که در 43 هزارگزی شمال باختری بستک و دوهزارگزی راه شوسهء لار به بستک واقع است. دامنه ای گرمسیر، مالاریایی و سکنهء آن 298 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

فاریابی.

[فارْ] (ص نسبی) منسوب است به فاریاب که معروف است. (سمعانی).

فاریابی.

[فارْ] (اِخ) ظهیرالدین. رجوع به ظهیر شود.

فاریانان.

(اِخ) قریه ای است در سغد. (از معجم البلدان).

فاریاو.

[فارْ] (اِ مرکب) صورتی از کلمهء فاریاب و معرب پاریاب است. رجوع به فاریاب و فاراب شود.

فاریاو.

[فارْ] (اِخ) فاریاب. رجوع به فاراب و فاریاب شود.

فاریختن.

[تَ] (مص مرکب) واریختن. فروریختن. رجوع به تاج المصادر بیهقی (باب افتعال: ارتجاس)، و ریختن شود.

فاریدن.

[دَ] (مص) بلعیدن. سرت فروبردن. واریدن. فروواریدن. (یادداشت بخط مؤلف). گواردن. لقمه به دهان فروبردن. (حاشیهء برهان چ معین) : آن آش او را نفارد و نگوارد. (فیه مافیه چ فروزانفر ص24).

فاریقا.

(معرب، اِ) به یونانی حلبه است. (فهرست مخزن الادویه).

فاریقون.

(معرب، اِ) نام درختی است. رجوع به الجماهر فی معرفة الجواهر چ حیدرآباد هند ص45 شود.

فاریونا.

(اِ) به لغت سریانی فاوانیا است که عودالصلب باشد. (فهرست مخزن الادویة).

فاریة.

[یَ] (ع اِ) نوعی بازار که در مواقع خاصی به وجود می آید (دزی ج2 ص236)، مانند شنبه بازارها و جمعه بازارهایی که در ولایات شمالی ایران معمول است.

فاز.

(فرانسوی، اِ)(1) سیم برقی که دارای الکتریسیتهء مثبت باشد، چنانکه گوییم برق سه فاز یعنی مقدار الکتریسیته ای که از سه سیم مثبت وارد دستگاه کنتور می شود.
(1) - Phase.

فاز.

(اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 20هزارگزی شمال خاوری مشهد، کنار راه عمومی مشهد به کلات واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 1256 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9). و این پاژ یا باژ است که گویند مولد فردوسی بوده است. رجوع به باژ و پاژ شود.

فاز.

(اِخ) شهری از نواحی مرو. (معجم البلدان). حمدالله مستوفی در هفت فرسنگی مرو این ناحیه را ذکر کرده است. (نزهة القلوب ج3 چ لیدن ص179).

فاز.

(اِخ) فازیس. فازیست. فاسیوس. رودی در گرجستان غربی که امروز آن را ریون گویند و در زمان داریوش بزرگ گذرگاه سربازان ایران و یونان و یکی از راههای جنگی آن روزگار بوده است. (از ایران باستان پیرنیا ج1 ص667).

فازانیه.

[یَ] (اِ) (ظ . هندی) در هندوستان نگهبانان درخت خرما را میگفتند. (دزی ج2 ص236).

فازر.

[زِ] (ع ص) پاره کننده. شکننده. فسخ کننده. (از اقرب الموارد). و رجوع به فزر شود. || (اِ) نوعی مورچه سیاه که به سرخی زند. (از اقرب الموارد). || راه گشاده و فراخ. (از اقرب الموارد).

فازرة.

[زِ رَ] (ع ص) مؤنث فازر. رجوع به فازر شود. || (اِ) راهی که در شنزار در میان زمین های درشت به وجود آید. (از اقرب الموارد).

فاز قلعه نو.

[قَ عِ نُو] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 22 هزارگزی شمال خاوری مشهد، خاور راه مشهد به کلات واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 1175 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

فازکمیروز.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد که در 22 هزارگزی شمال خاوری مشهد، کنار راه مشهد به محمدآباد و کوچکی واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 1256 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

فازلیس.

[زِ] (اِخ)(1) شهری بود در پام فیلیه و جزایر کیانه (سی یانه) در نزدیک بغاز استانبول کنونی. در تاریخ روابط ایران و یونان در زمان اردشیر درازدست پادشاه هخامنشی به نام این شهر در معاهدهء صلح سیمون اشاره شده است. رجوع به ایران باستان ج2 ص93 شود.
(1) - Phaselis.

فازة.

[زَ] (ع اِ) چادر و سایبانی که دو پایه داشته باشد. (از اقرب الموارد).

فازة.

[زَ] (اِخ) موضعی است در اهواز از کرانهء دریای یمن. (منتهی الارب).

فازه لیت.

[زِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای یونان قدیم. رجوع به ایران باستان ج2 ص1276 شود.
(1) - Phazelite.

فازی.

(ص نسبی) منسوب به فاز که قریهء معروفی است در طوس(1). (سمعانی). رجوع به فاز شود.
(1) - و این همان قریه ای است که به صورتهای پاز و پاژ هم آمده و زادگاه فردوسی بوده است.

فازیس.

(اِخ)(1) نام رودی است. رجوع به فاز شود.
(1) - Phasis.

فازیست.

(اِخ) نام قدیم رود ری یون در جنوب باطوم. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فازیس و فاز شود.

فاژ.

(اِ) خمیازه. دهن دره. آسا. (یادداشت بخط مؤلف) :
خواب اگر عبهر کند پس از چه معنی غنچه را
فاژ می آید، مگر خاصیت عبهر گرفت؟
امیرخسرو دهلوی.
بعضی گویند دهان باز کردن در خواب است. (برهان). فاژه. پاسک. باسک. (یادداشت بخط مؤلف).

فاژا.

(نف) فاژنده. (یادداشت بخط مؤلف). کسی که دهان دره کند.

فاژندگی.

[ژَ دَ / دِ] (حامص)(1) حالت دهان درّه کردن. رجوع به فاژ و فاژیدن شود.
(1) - این ترکیب در کتابی دیده نشد و مؤلف آن را به قیاس از مصدر فاژیدن ساخته است.

فاژنده.

[ژَ دَ / دِ] (نف)(1) آنکه دهان دره کند. رجوع به فاژ شود.
(1) - این ترکیب در کتابی دیده نشد و مؤلف آن را به قیاس از مصدر فاژیدن ساخته است.

فاژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) فاژ است که خمیازه باشد. (برهان) :
تو زر خواهی و من سخن عرضه دارم
تو در فاژه افتی و من در عطاسه.انوری.
رجوع به فاژ شود. || سایبان. (برهان). رجوع به فاژ شود.

فاژه کردن.

[ژَ / ژِ کَ دَ] (مص مرکب)دهان دره کردن. تثاؤب. رجوع به فاژه شود.

فاژه کشیدن.

[ژَ / ژِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) رجوع به فاژه کردن شود.

فاژیدگی.

[دَ / دِ] (حامص)(1) رجوع به فاژندگی شود.
(1) - فاژیدگی در متنی دیده نشد و قیاسی است.

فاژیدن.

[دَ] (مص) خمیازه کشیدن. (برهان). دهان دره کردن :
شراب شب و نشأهء آن نیرزد
به فاژیدن بامداد خمارش.بوالمثل بخاری.
رجوع به فاژ و فاژه شود.

فاس.

(ع اِ) نباتی که به یونانی اندروصارون گویند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فارسی شود. || طرفاست. (فهرست مخزن الادویه).

فاس.

(اِخ) نام صحرایی بوده است در دیه هراسکان بر نیم فرسنگی دارم از رستاق کاشان. رجوع به ترجمهء محاسن اصفهان ص37 شود.

فاس.

(اِخ) شهر مشهور بزرگی است بر کرانهء دریای مغرب، و بزرگترین شهر مراکش شمرده میشود. در بین دو کوه قرار گرفته و عمارات بلند در آن وجود دارد. سمت غربی آن تا چهارهزار گز پر از چشمه هاست و جانب راست آن غرق در چمن های سبز و خرم... (از معجم البلدان). شهری عظیم است که قصبهء طنجه و مستقر ملوک است و جایی با خواستهء بسیار است. (حدود العالم). این شهر امروز به دو قسمت تقسیم میشود: فاس بالی و فاس جدید که آن را مولای ادریس دوم بنا کرده است. ساکنان شهر ابتدا بربرها و اسپانیایی ها و اقوامی از قیروان بودند. در قرن دهم م. فاس یکی از مراکز علمی و فنی بزرگ شد و در زمان پادشاهان خاندان مرینی (قرن 13 و 14 م.) به اوج ترقی رسید و دانشگاهها و مدارس هفتگانه در آن به وجود آمد. از بناهای مشهور این شهر مدارس بوعنینا و عطّارین و قرویین و از دانشگاهها سه دانشگاه مولای ادریس، قرویین و اندلس معروف است. (از اعلام المنجد).

فاسا.

(اِ) قطاط است. (فهرست مخزن الادویه).

فاسان.

(اِخ) از قریه های مرو. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فاشان شود.

فاسپردن.

[سِ پُ دَ] (مص مرکب) تسلیم. (از تاج المصادر). بازسپردن. بسپردن. سپردن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فا و وا شود.

فاستدن.

[سِ تَ دَ] (مص مرکب) بازستدن. بازگرفتن. رجوع به بازستدن و بازگرفتن شود.

فاسترک.

[تَ] (اِ) چلچله. (ناظم الاطباء).

فاسترک.

[تَ رَ] (ق مرکب) کمی عقب تر. (اشتنگاس). پس ترک.

فاسترن.

[] (معرب، اِ) لغت سریانی است و به یونانی جندبادستر(1) و فاطونیقی نامند و به فارسی بستان افروز است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - جندبیدستر با یاء درست است.

فاستره.

[] (معرب، اِ) به یونانی جندبادستر است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فاسترن شود.

فاستونی.

(اِ) منسوجی شبیه به ماهوت. (یادداشت بخط مؤلف). نوعی از پارچهء پشمی ساده، و گاهی نخی آن هم بافته میشود. این لفظ روسی است و همراه پارچهء مذکور از روس به ایران آمده است. (فرهنگ نظام).(1)
(1) - در روسی Boston است.

فاسج.

[سِ] (ع ص) ماده شتر جوان تیزرو. (اقرب الموارد). فاثج. رجوع به فاثج شود. || ناقه ای که گشن پیش از ایام گشنی بر وی برجهد. (از منتهی الارب).

فاسخ.

[سِ] (ع ص) برگردانندهء بیع و عزم. (غیاث). آنکه عقدی را بوسیلهء حق خیار بهم میزند. رجوع به فسخ شود. || شکننده. (ناظم الاطباء). || تباه و فاسد کننده. || تباه و فاسد شونده. (غیاث). رجوع به فسخ شود.

فاسخ.

[سِ] (اِخ) یکی از اعیاد یهود، و بصورت فصح نیز ضبط شده است. لفظ فصح تعریب فِسْخ عبرانی است. (اقرب الموارد).

فاسد.

[سِ] (ع ص) تبه. (منتهی الارب). معیوب. تبه. خراب. (ناظم الاطباء) :
بس ای خاقانی از سودای فاسد
که شیطان میکند تلقین سودا.خاقانی.
رجوع به فساد و ترکیبات فاسد شود.
|| زبون. || گندیده. گمراه. || سرکش و شریر. || ناچیز. || باطل. || سست و بیقوّت. || معطل. (ناظم الاطباء).

فاسدالاخلاق.

[سِ دُلْ اَ] (ع ص مرکب)زشتخوی. بدخوی. تبه خوی. (فرهنگ رازی ص180).

فاسدالعقیدة.

[سِ دُلْ عَ دَ] (ع ص مرکب) آنکه عقیده اش خطا باشد و اندیشهء ناراست دارد. بداندیش.

فاسدالمآل.

[سِ دُلْ مَ] (ع ص مرکب)ناصواب. (ناظم الاطباء). آنچه سرانجام آن به تباهی کشد.

فاسدالمزاج.

[سِ دُلْ مِ] (ع ص مرکب)بدخوی. (ناظم الاطباء).

فاسد ساختن.

[سِ تَ] (مص مرکب) تباه کردن. رجوع به تباه شود.

فاسد شدن.

[سِ شُ دَ] (مص مرکب) تباه شدن. تباه گردیدن : ظن آن شخص فاسد شد و بازار اینان کاسد. (گلستان). || گندیدن. رجوع به فاسد شود.

فاسد کردن.

[سِ کَ دَ] (مص مرکب)فاسد ساختن. گندانیدن. رجوع به تباه و تباه ساختن شود.

فاسد گردانیدن.

[سِ گَ دَ] (مص مرکب) فاسد ساختن. فاسد کردن. گندانیدن.

فاسدة.

[سِ دَ] (ع ص) مؤنث فاسد. رجوع به فاسد شود.

فاسرا.

[] (سریانی، اِ) فاشرا. خسرودارو. هزارجشان(1) را گویند و به پارسی خسرودارو گویند. ارجانی گوید فاسرا گرم و خشک است و داغ. سیاه و سپیدی که بر وی پدید آید چون بر وی طلا کنند ببرد و خون حیض و بول را از رحم و مثانه براند. علت صرع را سود دارد. (ترجمهء صیدنه، نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ورق62). رجوع به خسرودارو و فاشرا شود.
(1) - در متن نسخهء خطی مأخذ مرارحسان است. رجوع به فاشرا شود.

فاسطامایی.

(معرب، اِ) به یونانی شاه بلوط است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به شاه بلوط شود.

فاسطره.

[] (معرب، اِ) اسم یونانی جند است، و به تای منقوط نیز آمده است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فاستره شود.

فاسغانیون.

(معرب، اِ)(1) دلبوث. سیف الغراب. سوسن احمر. دور حولة. سنخار. ماخاریون. (یادداشت بخط مؤلف). در بحرالجواهر و تحفهء حکیم مؤمن ضبط آن مشاهده نشد.
(1) - Phasganon.

فاسق.

[سِ] (ع ص) زناکار. (منتهی الارب). تبه کار. فاجر. (یادداشت بخط مؤلف). || ناراست کردار. (منتهی الارب) :
چون نیم زاهد و نیم فاسق
از چه قومم، بدانمی ای کاش.عطار.
گر تو زآن فاسق ستانی داد من
بر تو و داد تو خوانم آفرین.خاقانی.
ج، فاسِقون، فُسّاق، فَسَقة. (اقرب الموارد). در فارسی بصورت فاسقان جمع بسته شده است :
محتسب گر فاسقان را نهی منکر میکند
گو بیا کز روی نامحرم نقاب افکنده ایم.
سعدی.
|| در تداول عامه، مردی که با زن شوهردار دوستی و هم نشینی و هم صحبتی کند.

فاسق خواندن.

[سِ خوا / خا دَ] (مص مرکب) این ترکیب را صاحب تاج المصادر در ترجمهء تفسیق آورده است. فاسق شمردن. تهمت فسق به کسی زدن، مانند تکفیر. رجوع به فاسق و فسق شود.

فاسق گرفتن.

[سِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)(در تداول عامه) رفیق بازی زنان و همنشینی و عشق ورزی زن شوهردار با مرد دیگر. رجوع به فاسق شود.

فاسقون.

[سِ] (ع ص، اِ) جِ فاسق در حالت رفع.

فاسقون.

[سِ] (اِخ) به لغت رومی نام بیشه و جنگلی است در روم. (برهان). در معجم البلدان و نخبة الدهر و حدود العالم نیامده. (حاشیه برهان چ معین) :
که او گفت در بیشهء فاسقون
یکی گرگ یابی بسان هیون.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج6 ص1463).
چنین تا لب بیشه فاسقون
برفتند پویان و دل پر ز خون.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج6 ص1465).

فاسقة.

[سِ قَ] (ع ص) مؤنث فاسق. ج، فاسقات، فواسق. (از اقرب الموارد).

فاسلو.

[] (معرب، اِ) به یونانی لوبیاست. فاصولیا. (از فهرست مخزن الادویه). فاسولیا. فاسیولن. اصوفورون.

فاسمی.

[] (اِ) زعفران است. (فهرست مخزن الادویه).

فاسنجانی.

[] (ص) نوعی از مرجان که رنگ قرمز آن رو به سفیدی دارد. رجوع به الجماهر چ عثمانی ص193 شود.

فاسولیا.

(معرب، اِ) لوبیا. رجوع به فاسلو شود.

فاسی.

(ع ص) اخراج کنندهء باد از مخرج بدون ایجاد صوت. اسم فاعل از فسو و فساء است که بمعنی اخراج باد از مخرج بدون ایجاد صوت است. (از اقرب الموارد). || (اِ) تخمی است سرخ و خمیده و تلخ، و غلاف او مثل خرنوب و برگش مانند برگ نخود، و در میان گندم و جو میروید، و به یونانی اندروصارون نامند. در اول گرم و تر و لطیف و قابض و مفتح سدهء احشاء و جهت درد مفاصل و عسرالنفس و سپرز نافع، و فرزجهء او با عسل مانع حمل، و شرب جوشانیدهء او در روغن زیتون کشندهء کرم معده، و قدر شربتش دو درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به فاس شود. || (ص نسبی) منسوب به شهر فاس که بلد معروفی است در مغرب اقصی. (سمعانی). رجوع به فاس شود.

فاسی.

(اِخ) رجوع به ابوالحسن شود.

فاسی.

(اِخ) ابوعبدالله. رجوع به ابوعبدالله شود.

فاسی.

(اِخ) رجوع به ابومدین شود.

فاسی.

(اِخ) احمدبن عبدالحی حلبی. نویسندهء کتاب الدّر النفیس و النّور الانیس فی مناقب الامام ادریس است. وی از نویسندگان متأخر مراکش به شمار میرود. رجوع به معجم المطبوعات ج2 ستون 1428 شود.

فاسی.

(اِخ) احمدبن یوسف بن محمد بن یوسف. رجوع به احمد، و معجم المطبوعات ج2 ستون 1428 شود.

فاسی.

(اِخ) شیخ محمد المهدی بن احمدبن علی بن یوسف. مؤلف شرح دلائل الخیرات. از آثارش این کتب به چاپ رسیده است: 1- تحفة الملوک. 2- مطالع المسرات بجلاء، که همان شرح دلائل الخیرات است. درگذشت او را در سال 1052 ه . ق. نوشته اند. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1431).

فاسی.

(اِخ) عبدالقادربن علی بن یوسف، مکنی به ابومحمد. امام دانشمند، محدث و مفسر صوفی و آشنا به تمام دانشهای زمان بود که تمام بزرگان مغرب (کشورهای شمال افریقا) بر بزرگی او متفق اند. از کودکی نامش بر زبانها بود و سپس آوازهء شهرت او در سراسر کشورهای اسلامی پیچید. از هر طرف مردم بر او گرد آمدند و شمارهء شاگردانش رو به فزونی نهاد. از آثار او این چند کتاب مشهور است: 1- الاجوبة الکبری. 2- حاشیة علی صحیح البخاری. 3- رسالة فی امامة العظمی. 4- فقیهیّه. 5- نظم العمل. زندگی او را میان سالهای 1007 و 1091 م. نوشته اند. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1430).

فاسی.

(اِخ) عبدالواحدبن محمد بن احمد. دانشمندی از مردم فاس بود که در آنجا به سال 1172 ه . ق. متولد شد و در سال 1213 ه . ق. درگذشت. رجوع به اعلام زرکلی ج 1 ص607 شود.

فاسی.

(اِخ) محمد بن احمدبن علی، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به تقیّالدین. تاریخ نویس و عالم اصول و حافظ حدیث بود. اصلش از فاس بود ولی در مکه تولد و همانجا وفات یافت و در آنجا مدتی سمت قضاء فرقهء مالکی را به عهده داشت. سخاوی دربارهء او گفته است: او دریای وسیعی از دانش بود که پس از مرگش جانشینی مانند خود نیافت. از آثارش این کتب مشهور است: شفاءالغرام باخبار البلد الحرام، دربارهء زندگی اعیان مدینه، المقنع من اخبار الملوک و الخلفاء، العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین در چهار مجلد و به ترتیب حروف هجاء، ذیل کتاب النبلاء ذهبی، ارشاد الناسک الی معرفة المناسک. همچنین او کتاب حیات الحیوان دمیری را اختصار کرده است. زندگیش میان سالهای 765 و 832 ه . ق. بوده است. (از اعلام زرکلی ج 1 ص855). رجوع به معجم المطبوعات ج2 ستون 1429 شود.

فاسیاء .

(ع اِ) خنفساء. (اقرب الموارد). خبزدوک. (منتهی الارب). به عربی خنفساء است، و گفته اند نوعی از آن است. (فهرست مخزن الادویه). فاسیه. خرچسنه. خبزدوک. خبزدو. سرگین گردانک. جعل. رجوع به خبزدوک شود.

فاسیس.

(اِ) عصای ریاسَت. فوستل دو کولانژ آرد: نشان اقتدار حکام روم قدیم بود که همیشه در پیشاپیش آنان میکشیدند. عصای مزبور دسته ای از شاخه های درخت سندر بود که آن را گرد تبری با تسمه های سرخ میبستند. طول آن معمو تا سینهء مرد میانه قامت بود و قطر آن دست را پر میکرد. تبر را هنگامی که حاکم در شهر بود از میان شاخه های بهم بسته به احترام مردم شهر بیرون میکشیدند و چون از شهر خارج میشد در میان شاخه ها جای میدادند. لکن دیکتاتورها در شهر نیز تبر را از عصای ریاست دور نمیکردند. به کار بردن عصای مزبور را رومیان از حکام اتروریا تقلید کرده بودند. (تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی ص489).

فاسیسها.

(اِ) بُعدهایی است قمر را از شمس که منجمان آن را نگاه دارند. ابوریحان گوید آنجایها حال گشتن است اندر هوا. همچنانکه بحرانهای بیماری را زاویه های هشت سو نگاه دارند از جایگاه قمر به آغاز علت، بر برجی و نیم فضله، تا چنین باشد: مه ص قلّه قف رکه رع شیه ش. و فاسیسهایی که قمر را به آفتاب باشد اجتماع است و استقبال، و دوازده درجه پیش و پس از هر یکی در تربیع. و چون همه را بتوالی البروج گیری چنین باشد: یب مه ص قلّه قسح قف قصب رکه رع شیه شمح شس. (التفهیم ابوریحان بیرونی چ جلال همایی ص211). این ارقام و همچنین ارقام چند سطر پیش مثل دیگر ارقام و جداول و نوشته های این کتاب (التفهیم) بی اندازه مغشوش بود. نگارنده [ جلال همایی، محشی کتاب ] با محاسبهء دقیق تصحیح کرد. مث رقم «قف» یعنی صدوهشتاد درجه موضع استقبال است و 12 درجه پیش از او 168 درجه میشود، یعنی رقم «قسح» و 45 درجه پیش از او رقم «قله» یعنی 135 و 12 درجه بعد از او 192 «قصب» و 45 درجه بعد از او 225 «رکه». (از حاشیهء التفهیم به قلم همایی همان صفحه).

فاسیس هندی.

[سی سِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بابری است. (فهرست مخزن الادویه). آن را نوعی از ریحان و نیز قسمی از خربزه دانسته اند. رجوع به بابری شود.

فاسین.

(اِخ) نام امیر چوبانان از توابع دارابگرد در زمان اردشیر پاپکان. رجوع به سبک شناسی بهار ج1 ص135 شود.

فاسیوس.

(اِخ) (رود...) رجوع به فاز شود.

فاسیوس.

(اِخ) ظاهراً طبیبی بوده است، و او را در عداد پزشکانی که در فاصلهء روزگاران بقراط و جالینوس زیسته اند نام برده اند. (از عیون الانباء فی طبقات الاطباء ج1 ص36).

فاسیولن.

[لُ] (معرب، اِ) لوبیای سفید. اصوفورون(1). (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فاسولیا و فاسلو شود.
(1) - Isopyrun.

فاسیة.

[یَ] (ع اِ) خبزدوک. بسیار بدبوست. (فهرست مخزن الادویه). فاسیاء. جعل. سرگین گردانک. رجوع به فاسیاء شود.

فاش.

(از ع، ص) آشکارا و ظاهر. (آنندراج) (غیاث). مخفف فاشی، اسم فاعل از ریشهء فشو است که لام الفعل آن در حالت نکره حذف میشود، و در زبان فارسی از دیرباز این کلمه و کلمهء صاف بجای فاشی و صافی بکار میرفته است. مؤنث فاش، فاشیة است. رجوع به اقرب الموارد شود :
همین است فرجام و آغاز ما
سخن گفتن فاش و هم راز ما.فردوسی.
گفت، لیکن فاش گردد از سماع
کلّ سِرٍّ جاوز الاثنین شاع.مولوی.
اگر مشک خالص نداری مگوی
وگر هست خود فاش گردد به بوی.
سعدی (بوستان).
فاش میگویم و از گفتهء خود دلشادم
بندهء عشقم و از هر دو جهان آزادم.حافظ.
|| مشهور. معروف. (یادداشت بخط مؤلف) :
فاش شد نام من به گیتی فاش
من نترسم ز جنگ وز پرخاش.طاهر فضل.
به نطق است و عقل آدمیزاده فاش
چو طوطی سخنگوی و نادان مباش.
سعدی (بوستان).
|| همگانی و عمومی. آنچه همگان مرتکب شوند :
جهل و بیباکی شده فاش و حلال
دانش و آزادگی گشته حرام.ناصرخسرو.

فاش.

(ص) پراگنده. مبدل پاش است. (آنندراج). صاحب صحاح الفرس کلمه را فارسی دانسته و چنین مینویسد: پراکنده شده و آشکاره شده باشد. (یادداشت بخط مؤلف) :
چو در کابل این داستان فاش گشت
سر مرزبان پر ز پرخاش گشت.فردوسی.
این حدیث به نیشابور فاش شد. (تاریخ بیهقی).

فاش.

(اِخ) رودی است در ایالت کرمان که اراضی ناحیهء جبال بارز را مشروب میکند.

فاشافاش.

(ق مرکب) علناً. (یادداشت بخط مؤلف). از دو «فاش» مخفف فاشی عربی، با الفی که در وسط آن افزوده اند، مثل سراسر. این ترکیب فقط در فارسی و بیشتر در تداول عام به کار رود. رجوع به فاش شود.

فاشان.

(اِخ) قریه ای از نواحی مرو. (از معجم البلدان). پاشان، قریه ای از هرات، رجوع به پاشان شود.

فاشانی.

(ص نسبی) منسوب به فاشان که قریه ای است از قراء مرو. (سمعانی).

فاشانی.

(اِخ) احمدبن عبدالرحمان یا محمد هروی فاشانی، مکنی به ابوعبید. از محدثان عامّه بوده و ابومنصور ازهری صاحب کتاب تهذیب اللغه و جمعی دیگر از اکابر از وی روایت کنند. کتاب غریبین که حاوی غرایب حدیث و قرآن مجید است از او بوده. درگذشت او در ماه رجب سال 401 ه . ق. اتفاق افتاده است. (از ریحانة الادب ج3 ص197).

فاشانی.

(اِخ) موسی بن حاتم. محدث است. رجوع به معجم البلدان شود.

فاشانی.

(اِخ) محمد بن محمد بن احمدبن عبدالله بن محمد، مکنی به ابوزید. فقیه شافعی. در زمان خود بی نظیر بود و ابواسحاق مروزی را فقه آموخت. به مذهب شافعی بسیار پایبند بود و در آن بسیار نیکو نظر میداد. در 13 رجب سال 371 ه . ق. درگذشت. رجوع به معجم البلدان شود.

فاش الاستعمال.

[شُلْ اِ تِ] (از ع، ص مرکب) زبان زد. کثیرالاستعمال. (یادداشت بخط مؤلف).

فاشج.

[شِ] (ع ص) آنکه پاهای خود را برای بول کردن بگشاید. رجوع به فشج شود.

فاشرا.

[شَ / شِ] (سریانی، اِ) نوعی از رستنی باشد که مانند عشقه بر درخت پیچد. خوشه و میوهء آن زیاده بر ده دانه نمیشود، و آن در اول سبز و در آخر بغایت سرخ گردد. و آن را هزارجشان گویند یعنی هزارگز، و به شیرازی نخوشی خوانند بسبب آنکه میوهء آن در زمستان خشک نمیشود، و بعربی کرمة البیضا و حالق الشعر و عنب الحیه هر دو با حای بی نقطه و به یونانی انبالس لوقی گویند. (برهان). فاشری. مأخوذ از سریانی. (فولرس).

فاشرستین.

[شِ رِ] (سریانی، اِ) به لغت سریانی و بعضی گفته اند یونانی، بمعنی دافع. شصت علت باشد، و آن گیاهی است که شیرازیان سیاه دارو گویند و به عربی کرمة الاسود خوانند، و آن شش بندان است که مانند عشقه بر درخت پیچد. (برهان). دزی صور دیگر کلمه را فاشررشتین، فاشرشتین و فاشرشیین ذکر کرده است. (دزی ج2 ص269)(1). نباتش در پیچیدن به مجاور خود، شبیه است به لبلاب و در رنگ مخالف فاشروا، و به فارسی ششبندان نامند. ساق او سیاه و ثمرش مانند فاشروا سیاه است. و ظاهر بیخ او سیاه و باطن سرخ، و در افعال ضعیف تر از فاشرا و ضماد برگش جهت زخمهای حیوان و استوای عصب نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن). به عربی کرمة الاسود و به یونانی البابس مالیا بمعنی کرم اسود و به رومی اناروترطیس، و به بربری میمون و به اندلس معروف به بوطانیه است. (از مخزن الادویه). کرمة البیضا. فاشرشین. کرمة السوداء. انبالیس مالینا(2). (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فاشرا و فاترسین شود.
(1) - fasharshin, fashrashin. نقل از نام سریانی fasher ashtin است بعربی. (از حاشیهء برهان چ معین).
.(از حاشیهء برهان)
(2) - ampelosmelaina

فاشرسین.

[شَ] (سریانی، اِ) بر وزن و معنی فاترسین است که خردل و سپندِ سوختن باشد. (برهان). گرم و خشک است و بول و خون از مثانه و رحم براند. ورم سپرز را تحلیل کند و بادهای غلیظ را لطیف گرداند و صرع را سودمند است. (از ترجمهء صیدنه). فاتوسین. فاترسین. فاشرین. رجوع به فاترسین شود.

فاشره.

[شَ رَ / رِ] (سریانی، اِ) کرمه دشتی. فاشرا. رجوع به فاشرا شود.

فاشری.

[شَ ری ی / شِ ری ی] (ع اِ)دوایی است گزیدگی مار و هوام را نافع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ظاهراً همان فاشرا و فاشره است. رجوع به فاشره شود.

فاشرین.

[شَ] (سریانی، اِ) کرمة السوداء. سیاه دارو. رجوع به فاشرسین و فاشرستین و فاشرا شود.

فاش شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) آشکار شدن. ظاهر شدن. رجوع به فاش شود.
- فاش شدن خبر؛ پراگنده شدن و ذیوع آن. (یادداشت بخط مؤلف) :
فاش شد راز من به گیتی فاش
من نترسم ز جنگ وز پرخاش.طاهر فضل.

فاشطره.

[] (معرب، اِ) به یونانی جندبادستر(1) است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - جندبیدستر درست است.

فاشغة.

[شِ غَ] (ع ص) برآینده و پوشاننده روی چیزی را. (از اقرب الموارد). || ناصیة فاشغة؛ موی پیشانی پراکنده و پریشان. (منتهی الارب).

فاش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) آشکار کردن. اشاعة. (یادداشت بخط مؤلف) :
به یکی تیر همی فاش کند راز حصار
ور بر او کرده بود قیر بجای گلزار.
عسجدی.
حیلت و رخصت بدین در فاش کرد
مادر دیوان به قول بی ثبات.ناصرخسرو.
مکن گفتمت مردی خویش فاش
چو مردی نمودی مخنث مباش.
سعدی (بوستان).
مکن عیب خلق ای خردمند فاش
به عیب خود از خلق مشغول باش.
سعدی (بوستان).
فاش کن حیلت بداندیشان
تا نگویند غافلی زایشان.اوحدی.
رجوع به فاش شود.

فاشکوئیه.

[یِ] (اِخ) دهی از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان که در 90 هزارگزی باختر راور و 3 هزارگزی جنوب راه فرعی راور به یزد واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 100 تن سکنه است. محصول عمده اش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فاشکوه.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت که در 48 هزارگزی خاور مسکون و 23 هزارگزی خاور راه شوسهء بم به سبزواران واقع است. سکنهء آن 30 تن است. مزارع جوزوئیه، نارنج قلعه و شیران جزء این ده است. ساکنان از طایفهء خواخه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فاش گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)آشکار ساختن. (یادداشت بخط مؤلف) : و تو را مقرر است که فاش گردانیدن این حدیث از جهت من ناممکن است. (کلیله و دمنه). فاش کردن. رجوع به فاش و فاش کردن شود.

فاش گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)آشکار شدن. فاش شدن :
چرا گوید آن حرف در خفیه مرد
که گر فاش گردد شود روی زرد.
سعدی (بوستان).
رجوع به فاش و فاش شدن شود.

فاش گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) آشکار شدن :
به شهر اندرون آگهی فاش گشت
که بهرام شد کشته و درگذشت.فردوسی.
غیب و آینده بر ایشان گشت فاش
ذکر ماضی پیش ایشان گشت لاش.مولوی.
حاتم طایی به کرم گشت فاش
گر کرمت هست، درم گو مباش.خواجو.
رجوع به فاش شود.

فاش گفتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) آشکارا گفتن. بی پرده گفتن :
با حکیم او رازها میگفت فاش
از مقام خواجگان و شهرتاش.مولوی.
فاش میگویم و از گفتهء خود دلشادم
بندهء عشقم و از هر دو جهان آزادم.حافظ.
عاشق و رند و نظربازم و میگویم فاش
تا بدانی که به چندین هنر آراسته ام.حافظ.

فاشورانیدن.

[دَ] (مص مرکب)(1) در تاج المصادر بیهقی و مصادراللغهء زوزنی فاشورانیدن و فاشوریدن آتش در ترجمهء حَضّ آمده است.
(1) - از: فا (وا = باز) + شورانیدن.

فاشوق.

(اِخ) از قریه های بخارا است. (معجم البلدان).

فاشوقی.

(ص نسبی) منسوب به فاشوق که قریه ای است در بخارا. (سمعانی).

فاشون.

(اِخ) جایی است در بخارا. (معجم البلدان از عمرانی). ظاهراً همان فاشوق است. رجوع به فاشوق شود.

فاشة.

[فاشْ شَ] (ع ص) زن تبهکار. (منتهی الارب).

فاشی.

(ع ص) در فارسی بدون یاء (فاش) به کار میرود، اما در عربی لام الفعل فقط در حالت نکره حذف میشود. رجوع به فاش شود.

فاشیرا.

(سریانی، اِ)(1) کلمهء سریانی است. باشرا(2) یکی از صور عربی آن است. (حاشیهء برهان چ معین). کرمهء دشتی. بروانیا. انبلس لوقی. (یادداشت بخط مؤلف). کرمة البیضاء است. (فهرست مخزن الادویه). پیچکی است که لاتینی آن را بریونیا(3) نامند. (یادداشت بخط مؤلف). از تیرهء خیاریان(4)است و ریشهء دائمی دارد و میوه های آن قرمز و کوچک و ریشهء آن ضخیم است. (گیاه شناسی گل گلاب ص254). رجوع به انبلس لوقی و تاک دشتی شود. || بعضی آن را انگور جنگلی گمان برده اند و غلط است. (یادداشت بخط مؤلف). سیاه دارو. کرمة السوداء.
(1) - fashira.
(2) - bashra.
(3) - Bryonia.
(4) - Cucurbitacees.

فاشیست.

(فرانسوی، ص)(1) کسی که پیرو فلسفهء فاشیسم باشد. رجوع به فاشیسم شود. || (اِخ) عضو حزب ملی ایتالیا که در 1919 م. بوسیلهء موسولینی تأسیس شد. (حییم).
(1) - Fasciste.

فاشیسم.

(فرانسوی، اِ)(1) هر برنامه ای که بمنظور برپاکردن تمرکز حکومت ملی مطلقه، با سیاست و روش خشک و خشن ملی باشد، و برای عملی کردن آن رژیم در زمینه های صنعتی، کارخانه ای، تجاری و مالی همراه با زور و تعدی نسبت به مخالفان طرح ریزی شود و به اجرا درآید. (از وبستر). || (اِخ) اصول ضداشتراکی حزب فاشیستهای ایتالیا که بوسیلهء موسولینی در سال 1919 م. تأسیس شد. رجوع به فاشیست شود.
(1) - Fascisme.

فاصخة.

[صِ خَ] (ع ص) مردی که عقل رسا نباشد او را. (منتهی الارب).

فاصل.

[صِ] (ع ص) جداکننده :
به دوستی که ندارم ز کید دشمن باک
وگر به تیغ بود در میان ما فاصل.سعدی.
جداکنندهء حق از باطل. (یادداشت بخط مؤلف). فصیل. || قاطع.
-حکم فاصل؛ حکم قاطع. (یادداشت بخط مؤلف). حکم نافذ و روان. (منتهی الارب). ماضی. (اقرب الموارد).
-حد فاصل؛ آنچه میان دو چیز فاصله باشد. برزخ.

فاصلة.

[صِ لَ] (ع ص) مؤنث فاصل. رجوع به فاصل شود. || (اِ) شبه که میان هر دو مروارید و جز آن در رشته کشند. (منتهی الارب). || آخر آیت قرآن، و آن بمنزلت قافیه است در شعر. ج، فواصل. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند چون در نوشته های کاهنان سجع آورده می شد و اسلام کاهنان را کذاب خوانده و شیوهء آنها را رد کرده بود، سجع های قرآن را فاصله خواندند. || (اصطلاح عروض) فاصله بر دو نوع است، فاصلهء صغری و فاصلهء کبری. فاصلهء صغری هر کلمهء چهارحرفی است که سه حرف اول آن متحرک باشد و آخری ساکن، مانند: «حرکت». و فاصلهء کبری هر کلمهء پنج حرفی است که چهار حرف اول آن متحرک بود و پنجمین ساکن. سیفی می آورد: اکثر بر آنند که فاصله از اصول است و بعضی گویند نه بلکه فاصلهء صغری مرکب است از سبب ثقیل و خفیف، و کبری از سبب ثقیل و وتد مجموع.(1)ابراهیم بن عبدالرحیم عروضی، کلمهء چهارحرفی را فاصله میگوید به صاد بی نقطه. و کلمهء پنج حرفی را فاضله میگوید به ضاد بانقطه بجهت آنکه با یک حرف زیاده است از فاصله... و ابن خباز میگوید که بعضی هر دو را فاضله میگویند با ضاد بانقطه. و اول را به صغری و دوم را به کبری قید کنند. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1140 ببعد). و آن را فاصلهء کبری ازبهر آن خواندند که غایت متحرکات متوالی است که در کلام منظوم تواند بود، و استعمال آن در اشعار از ثقلی خالی نیست... و ابوالحسن اخفش که از کبار ائمهء نحو و لغت بوده است فاصله ها را از ارکان نمی نهد و میگوید: ارکان عروض بیش از سبب و وتد نیست و فاصله جزوی است از اجزاء افاعیل عروضی، یکی مرکب از دو سبب (ثقیل و خفیف) و یکی مرکب از سببی و وتدی، و تقریر این قول آن است که چون به اتفاق عروضیان سبب منقسم است بر خفیف و ثقیل، و سبب ثقیل را جز در فاصله ها وجود نیست لازم آید که فاصله از ارکان نباشد والاّ در تقسیم سبب بر خفیف و ثقیل هیچ فایده نبود و از این تقسیم تداخل ارکان لازم آید. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ 1 مدرس رضوی ص26 ببعد). || میان. میانه. (یادداشت بخط مؤلف). || بازداشت. برزخ. حائل و بازداشت میان هر دو چیز. (یادداشت بخط مؤلف). || (اصطلاح چاپخانه) پارهء سرب ساده ای که بر آن حرفی از حروف نباشد و آن را برای جدا کردن کلمات از یکدیگر در میان آنها گذارند. || گشادگی. (یادداشت بخط مؤلف). || دوری. (یادداشت بخط مؤلف).
-بافاصله؛ (اصطلاح چاپخانه) کلماتی که از هم جدا گذارند. بی فاصله عکس آن است.
ترکیب های دیگر:
-فاصله دادن.؛ فاصله دار. فاصله گرفتن. رجوع به این ترکیبات شود.
(1) - شمس قیس آن را وتد مقرون گوید.

فاصله دادن.

[صِ لَ / لِ دَ] (مص مرکب)میان دو چیز جدایی انداختن و آنها را از یکدیگر دور کردن. رجوع به فاصله شود.

فاصله دار.

[صِ لَ / لِ] (نف مرکب) هر دو یا چند چیز که از یکدیگر فاصله داشته باشند. رجوع به فاصله شود.

فاصلهء صغری.

[صِ لَ / لِ یِ صُ را](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کلمهء چهارحرفی که سه حرف اول آن متحرک و چهارمی ساکن باشد. رجوع به فاصله (اصطلاح عروض) شود.

فاصلهء کبری.

[صِ لَ / لِ یِ کُ را](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کلمهء پنج حرفی که چهار حرف اول آن متحرک و پنجمی ساکن باشد. رجوع به فاصله شود.

فاصله گرفتن.

[صِ لَ / لِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) چند قدم با کسی فاصله گرفتن؛ کنایه از احترام قائل شدن نسبت به او. (یادداشت بخط مؤلف). || دوری کردن بسبب نفرت داشتن یا احتیاط کردن.

فاصولیة.

[یَ] (معرب، اِ)(1) لوبیا. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فاسلو شود. || در تداول عامهء عراق، لوبیای پخته که خوراکی است.
(1) - Phaseolos.

فاصة.

[صَ] (اِ) قصاب. (دزی ج2 ص 236).

فاضجة.

[ضِ جَ] (ع ص) رجوع به فضیج شود.

فاضجة.

[ضِ جَ] (اِخ) کوشکی از بنی نظیر در مدینه. (معجم البلدان).

فاضجة.

[ضِ جَ] (اِخ) قطعه زمینی در بین کوههای ضریة، و در بین این دو محل نه میل فاصله است. (معجم البلدان).

فاضح.

[ضِ] (ع ص) آشکارکننده. پرده دری کننده :
ناطقه چون فاضح آمد عیب را
می دراند پرده های غیب را.مولوی.
اسم فاعل از فضح. رجوع به فضخ شود. || (اِ) صبح را نیز گفته اند چون همه چیز را ظاهر میکند و از پرده بدرمی آورد. (اقرب الموارد).

فاضح.

[ضِ] (اِخ) جایی است در نزدیکی مکه پهلوی ابوقبیس که مردم شهرهای دیگر برای رفع احتیاجات خود بدانجا میرفتند. این محل را نظر به اینکه بنی جرهم و بنی قطوراء در آنجا جنگیدند و بنی قطوراء شکست خوردند و رئیس آنها کشته شد، فاضح (رسواکننده) خوانده اند. (از معجم البلدن) (منتهی الارب).

فاضح.

[ضِ] (اِخ) کوهی است در نزدیک ریم که وادیی در نزدیک مدینه است. (از معجم البلدان).

فاضحة.

[ضِ حَ] (ع ص) مؤنث فاضح. رجوع به فاضح شود.

فاضحة.

[ضِ حَ] (اِخ) نام جایی است. (منتهی الارب). ظاهراً همان فاضح یا فاضجه باشد. رجوع به فاضح و فاضجه شود.

فاضل.

[ضِ] (ع ص) فزونی یابنده. (از اقرب الموارد). || به مجاز کسی را گویند که در دانش و علم بر دیگران فزونی یابد، و بدین معنی در زبان فارسی بسیار رایج است. مقابل مفضول. دانشمند. صاحب فضل. مرد داننده. ج، فضلاء. (یادداشت بخط مؤلف) :
چون خویشتنت کند خرد باقی
فاضل نشود کسی جز از فاضل.
ناصرخسرو.
این بوسهل مردی امامزاده و محتشم و فاضل و ادیب بود اما شرارت و زعارت در طبع وی مؤکد شده. (تاریخ بیهقی). بونصر بر شغل عارضی بود که فرمان یافت و مردی سخت فاضل و زیبا و ادیب و خردمند بود. (تاریخ بیهقی).
تا تو در علم با عمل نرسی
عالمی، فاضلی، ولی نه کسی.سنائی.
فضل درد سر است خاقانی
فاضل از دردسر نیاساید.خاقانی.
جاهل آسوده فاضل اندر رنج
فضل مجهول و جهل معتبر است.خاقانی.
در ملت محمد مرسل نداشت کس
فاضلتر از محمد یحیی فنای خاک.خاقانی.
کس نبیند بخیلِ فاضل را
که نه در عیب گفتنش کوشد.
سعدی (گلستان).
|| زاید. فزونی. مازاد. (یادداشت بخط مؤلف) :آنچه فاضل و زیاد آمد با او رد گردانید و او را بازگشودند. (ترجمهء تاریخ قم ص161). || هنری. هنرور. هنرمند. (یادداشت بخط مؤلف). || نیکو و پسندیده : اگر نیم نانی بخوردی فاضلتر از این بودی. (گلستان). || بااهمیت و ارجمند : جامع شیراز جائی فاضل است. (فارسنامهء ابن بلخی ص133).
ترکیب ها:
-فاضلانه.؛ فاضل شدن. فاضل گردانیدن. فاضل گشتن. رجوع به این ترکیبات شود.

فاضل.

[ضِ] (اِخ) دهی از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد که در 12 هزارگزی جنوب خاوری صالح آباد واقع است. جلگه ای گرمسیر و دارای 40 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فاضل.

[ضِ] (اِخ) مردی است که داخل سوداگران ترکستان بود و بموجب نشان شیبانی، خان ترخان شده محافظت آن دروازه مینمود. و در شرح فتح سمرقند در رمان محمدخان شیبانی نام او آمده است. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص284 شود.

فاضل آب.

[ضِ] (اِ مرکب) آب زاید. (یادداشت بخط مؤلف). || در تداول امروز آبراهه هایی است که آب زاید و کثافات خانه ها از آن عبور کند و به خارج شهر رود. و در این معنی استعمال ظرف بجای مظروف است. فاضلاب.

فاضل آباد.

[ضِ] (اِخ) دهی از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان که در 11 هزارگزی باختر علی آباد و سر راه شوسهء گرگان واقع است. دشتی معتدل، مرطوب، مالاریایی و دارای 310 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء کفش گیری تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، تخم آفتاب گردان، هندوانه، خربزه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در آنجا چندین خانوادهء روسی ساکن هستند که کارهای نجاری و آهنگری دارند. فارس ها شال و کرباس میبافند. در آنجا پست بهداری و دبستان برقرار است. محصول این ده به خوبی معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فاضل آباد.

[ضِ] (اِخ) دهی از بخش دره شهر شهرستان ایلام که در 21 هزارگزی باختر دره شهر و یکهزارگزی جنوب راه مالرو هندمین به ایلام واقع است. جایی کوهستانی، گرمسیر و دارای 204 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء صیمره و محصول عمده اش غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فاضل آباد.

[ضِ] (اِخ) دهی از دهستان میربیک بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 33 هزارگزی باختر نورآباد و 21 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع است. جلگه ای سردسیر، مالاریایی و دارای 600 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه ها تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، لبنیات و پشم، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. ساکنان از طایفهء سادات، و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فاضل آباد.

[ضِ] (اِخ) دهی از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور که در 15 هزارگزی باختر چگنه بالا واقع است. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 153 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فاضل آبی.

[ضِ لِ] (اِخ) حسن بن ابی طالب یوسفی، معروف به فاضل آبی و نیز مشهور به ابن الزینب یا ابن الربیب. از شاگردان محقق اول و صاحب کتاب کشف الرموز بوده و با استاد خود مباحثاتی داشته. و از رجال اواخر قرن هفتم هجری بوده است. (از ریحانة الادب ج1 ص14).

فاضل آمدن.

[ضِ مَ دَ] (مص مرکب)افزون شدن. برتری یافتن. رجوع به فاضل و فضل شود.

فاضلات.

[ضِ] (اِ) آبی که به زیادت سرشاری از نهرها بدررود. (آنندراج). ظاهراً مصحف فاضل آب یا فضولات است. رجوع به فاضل آب شود.

فاضل اردکانی.

[ضِ لِ اَ دَ] (اِخ) شیخ محمدحسین. از اعاظم فقهای عهد ناصرالدین شاه که در سال 1302 یا 1305 ه . ق. در کربلا درگذشته است. (از ریحانة الادب ج1 ص59).

فاضل اسفراینی.

[ضِ لِ اِ فَ یِ] (اِخ)رجوع به محمد بن احمدبن سیف شود.

فاضل اصفهانی.

[ضِ لِ اِ فَ] (اِخ)رجوع به فاضل هندی شود.

فاضلان.

[ضِ] (اِخ) دو فاضل. در اصطلاح فقها و اصولیین منظور از فاضلان علامهء حلی و استادش ابن سعید است، و گروهی از جمله ملا صالح مازندرانی نوشته اند: گفته اند مراد از فلاضلان علامهء حلی و پسرش فخرالمحققین است، و این درست نیست. (از ریحانة الادب ج3 ص184).

فاضلانه.

[ضِ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) به روش بزرگان و دانشمندان، چنانکه گوییم: فلان این مقاله را فاضلانه نوشته است. || هرچه در آن نشانهء فضل و دانش توان دید. رجوع به فاضل (ع ص) شود.

فاضل ایروانی.

[ضِ لِ رَ] (اِخ) ملا محمد پسر محمدباقر ایروانی. زندگی و مرگ و مدفنش در نجف بوده است و از اکابر علمای اوایل قرن چهاردهم هجری بشمار است. از او چهارده کتاب در فقه و اصول و تقلید و اجتهاد باقی مانده. مرگش در سال 1306 ه . ق. بوده است. رجوع به ریحانة الادب ج3 ص180 شود.

فاضل بسطامی.

[ضِ لِ بَ] (اِخ) رجوع به بایزید بسطامی شود.

فاضل بسطامی.

[ضِ لِ بَ] (اِخ)نوروزعلی پسر محمدباقر. زادگاهش بسطام و درگذشت او در سال 1309 ه . ق. بود. (دانشوران خراسان). کتاب فردوس التواریخ را در ترجمهء رساله ای بنام ذهبیه یا مذهبیه منسوب به علی بن موسی الرضا نگاشته است. رجوع به سبک شناسی بهار ج3 ص392 شود.

فاضل بیرجندی.

[ضِ لِ جَ] (اِخ)رجوع به عبدالعلی شود.

فاضل تاشکندی.

[ضِ لِ کَ] (اِخ) ادیب گمنامی است که در کشف الظنون از او نام برده شده و رسالهء «بحث» او را با ابوالسعود دربارهء استعارهء تمثیلیه، صاحب مأخذ فوق بعنوان کتابی یاد کرده است. رجوع به کشف الظنون ج1 ستون 221 شود.

فاضل تونی.

[ضِ لِ] (اِخ) شیخ محمدحسین فاضل پسر ملا عبدالعظیم و فاطمه، در تون (فردوس) به سال 1257 ه . ش. تولد یافت. پدر و مادرش هر دو در زادگاه او درگذشتند. فاضل تونی در مدارس قدیم تحصیل کرد و در ادبیات ایران و زبان عرب اطلاعات وسیع داشت. وی در تاریخ 23 مهرماه 1312 ه . ش. معلم ادبیات عرب در دانشسرای عالی تهران شد. سپس پایهء استادی گرفت و در دانشکدهء ادبیات دانشگاه تهران از سال 1315 ه . ش. به مقام استادی رسید و تدریس زبان و ادبیات عرب و فلسفهء قدیم به او واگذار شد. استاد فاضل تونی از سیدحسن اصفهانی و سیدابوالقاسم کاشی جواز تدریس علوم معقول داشت و از سال 1321 ه . ش. علاوه بر تدریس در دانشکدهء ادبیات به استادی دانشکدهء علوم معقول و منقول نیز منصوب شد. فاضل تونی با اینکه در سال 1333 ه . ش. بعلت کِبَر سن بازنشسته شد از تدریس نیاسود و در سال 1334 ه . ش. چون در خود توانائی ادامهء تدریس را ندید طی نامه ای به تاریخ هشتم اردیبهشت ماه همان سال از رئیس دانشگاه تقاضا کرد که درس های او را به دیگری واگذارند. مجدداً در سال 1336 ه . ش. ابلاغ بازنشستگی مجدد به نام او صادر گردید. وی روز سیزدهم بهمن ماه 1339 ه . ش. از دنیا رخت بربست. (نقل به اختصار از پروندهء فاضل تونی در دانشگاه تهران).

فاضل تونی.

[ضِ لِ] (اِخ) ملا عبدالله بن محمد تونی بشروی مشهدی. مدتی ساکن مدرسهء شوشتری (تستری) اصفهان و سپس مقیم مشهد بوده و در راه سفر عتبات در شهر کرمانشاه به سال 1071 ه . ق. درگذشته است. از تألیفات او این کتب مشهور است: 1- حاشیهء مدارک. 2- شرح ارشاد علامه. 3- حاشیهء معالم. 4- فهرست تهذیب شیخ طوسی، که بسیار خوب و بی نظیر است. 5- وافیه در اصول. (از ریحانة الادب ج1 ص227).

فاضل تونی.

[ضِ لِ] (اِخ) ملا احمد بشروی مشهدی. از معاصران شیخ حر عاملی ساکن مشهد و برادر ملا عبدالله تونی بوده است. حاشیه ای بر شرح لمعه و دو رساله در حرمت غنا و رد صوفیه نوشته. تا سال 1071 ه . ق. زنده بوده ولی تاریخ مرگش معلوم نیست. (از ریحانة الادب ج1 ص226).

فاضل جم.

[ضِ لِ جَ] (اِخ) ملا حسین پسر ملا محمد جمعی. از علمای دینی اوایل قرن چهاردهم هجری و منسوب به جم در ایالت فارس است. کتابی بنام جام جم فی آثار العجم در تاریخ نوشته. درگذشت او در سال 1319 ه . ق. اتفاق افتاده است. (از ریحانة الادب ج3 ص180).

فاضل جواد.

[ضِ جَ] (اِخ) جوادبن سعیدبن جواد بغدادی کاظمی. از علمای معتبر قرن یازدهم هجری که حاوی فروع و اصول و جامع معقول و منقول بوده و تمامی اوقات به تحقیق و مطالعه اشتغال داشته است. متولد و ساکن کاظمین بوده و در اواخر عمر به اصفهان آمده است. از تألیفاتش چند کتاب در علوم دینی و احکام باقی مانده است. ظاهراً تا نیمهء قرن یازدهم هجری زندگی کرده است. (از ریحانة الادب ج3 ص180).

فاضل خان.

[ضِ] (اِخ) فاضل خان گروسی. مؤلف کتاب انجمن خاقان در شرح حال شعرای مداح فتحعلی شاه. شیوهء او شبیه شیوهء عبدالرزاق بیک و نشاط است. نامه ای از او به آقاخان محلاتی در دست است. (از سبک شناسی بهار ج3 صص 333-336). دارای دیوان شعر بوده و راوی تخلص میکرده است. رجوع به راوی شود.

فاضلخان.

[ضِ] (اِخ) (مدرسهء...) مدرسهء معروفی بود در مشهد خراسان. از بناهای فاضلخان علاءالدولهء تونی که در پیرامن 1060 ه . ق. به ساختمان آن آغاز کرد و برادرش ملا عبدالله تونی در 1075 ه . ق. آن را به پایان رسانید و در 1064 ه . ق. کتابخانه ای شامل 366 جلد کتاب بر آن وقف کرد و روزبروز بر آن افزوده گشت. صاحب مطلع الشمس بهای تقریبی این کتابخانه را به نقل از سفرنامهء فرز هفتادهزار تومان تعیین کرده است لیکن چون در 1308 ه . ش. این کتابخانه را به آستان رضوی در مشهد منتقل کردند از مجموع کتب آن بیش از سیصد جلد نمانده بود، در 1309 ه . ش. فهرستی برای این کتابخانه تهیه و چاپ شد. لیکن در 1311 ه . ش. این مدرسه داخل فلکه قرار گرفت و خراب شد و این کتابخانه متفرق گردید، برخی از آن را به کتابخانهء آستانه بردند و برخی دیگر را به مدرسهء نواب منتقل ساختند. (الذریعه ج9 ص403).

فاضلخان تونی.

[ضِ نِ تو] (اِخ) رجوع به فاضلخان (مدرسه...) شود.

فاضل خراسانی.

[ضِ لِ خُ] (اِخ) حاجی محمدعلی فاضل پسر عباسعلی، متولد مشهد، که در سال 1324 ه . ق. درگذشته است. (از دانشوران خراسان ص265).

فاضل خفری.

[ضِ لِ خَ] (اِخ) رجوع به خفری شود.

فاضل خوزانی.

[ضِ لِ] (اِخ) مولی زین العابدین. از توابع اصفهان بود. نصرآبادی در ضمن شرح حالش شعرهایی از او نقل کرده است. فاضل دیوان شعری هم داشته است. رجوع به الذریعه ج9 ص801 شود.

فاضل دربندی.

[ضِ لِ دَ بَ] (اِخ)آخوند ملا آقا پسر عابدین رمضان بن زاهد شیروانی. با شیخ مرتضی انصاری معاصر و از شاگردان شریف العلماء مازندرانی بوده است. در علم اکسیر نیز مهارت داشته و رساله ای در آن علم تألیف کرده است. میرزا محمد تنکابنی شاگرد او درباره اش گفته است: فصاحت و بلاغت دربندی مسلم عرب و عجم و در علوم عربیه بی نظیر و در علم رجال مرجع ارباب کمال بوده و نوادر بسیاری از وی منقول است. از آثارش این کتب مشهور است: 1- اسرارالشهاده، که نام دیگر آن اکسیرالعبادات است و اصل عربی و ترجمهء فارسی آن هر دو در ایران طبع شده است. 2- جواهر الایقان. 3- الجوهرة (یا جوهرالصناعة)، در اسطرلاب. 4- خزائن الاحکام. 5- رساله ای در اکسیر. 6- رساله ای در رجال و درایة. 7- سعادت ناصریه، که به نام ناصرالدین شاه تألیف شده است. 8- عناوین الادله، در اصول. و کتب دیگری نیز در علوم دینی و اخبار و اصول داشته است. (از ریحانة الادب ج2 ص15).

فاضل رضی.

[ضِ لِ رَ] (اِخ) رجوع به رضی استرابادی شود.

فاضل رومی.

[ضِ لِ] (اِخ) رجوع به قاضی زادهء رومی شود.

فاضل سراب.

[ضِ لِ سَ] (اِخ) رجوع به سراب شود.

فاضل سمرقندی.

[ضِ لِ سَ مَ قَ] (اِخ)(مولانا...) یکی از دانشمندان سمرقند. مولانا فاضل در سلک افاضل علماء سمرقند منتظم بود و بر شرح شمسیه حاشیه تصنیف فرمود. (حبیب السیر چ خیام ج4 ص104).

فاضل سیوری.

[ضِ لِ سُ] (اِخ) رجوع به فاضل مقداد شود.

فاضل شدن.

[ضِ شُ دَ] (مص مرکب)برتری یافتن. رجوع به فاضل شود. || دانشمند شدن :
گرچه در گیتی نیابی هیچ فضل
مرد از او فاضل شده ست و زودیاب.
ناصرخسرو.
رجوع به فضل و فاضل شود.

فاضل طبسی.

[ضِ لِ طَ بَ] (اِخ)سام میرزا در تذکرهء سامی از اشعار او نمونه هایی آورده و گوید حافظ قرآن و صاحب دیوان شعر نیز بوده است. (از الذریعه ج9 ص801). رجوع به تذکرهء سامی ص159 شود.

فاضل عراقی.

[ضِ لِ عِ] (اِخ)محمدحسین فرزند علیمراد انصاری. دیوانی در مراثی بنام «مشکاة الرزیه» داشته که در سال 1324 ه . ق. در تهران طبع شده است. (از الذریعه ج9 ص801).

فاضل عینی.

[ضِ لِ عَ] (اِخ) محمودبن احمد موسی حلبی حنفی سروجی، مکنی به ابومحمد و ملقب به بدرالدین و معروف به فاضل عینی. از متبحران فقهای حنفی، قاضی القضاة دیار مصر بوده است. از تألیفات او این کتب مشهور است: 1- تاریخ البدر فی اوصاف اهل العصر، که شامل ده مجلد بوده است. 2- رمزالحقایق، در شرح کنزالدقایق دربارهء فقه حنفی. 3- شرح دررالبحار، در فقه حنفی. 4- شرح شواهد صغیر. 5- شرح شواهد کبیر، هر دو دربارهء شروح الفیهء ابن مالک. 6- شرح صحیح البخاری. 7- شرح معانی الاَثار. 8- طبقات الحنفیه. 9- طبقات الشعراء. 10- عقدالجمان فی تاریخ اهل الزمان. درگذشت فاضل عینی در سال 855 ه . ق. به سن 94سالگی بوده است. (از ریحانة الادب ج3 ص146).

فاضل قاضی.

[ضِ لِ] (اِخ) رجوع به قاضی فاضل شود.

فاضل قسطنطینی.

[ضِ لِ قُ طَ طی](اِخ) رجوع به کاتب چلبی شود.

فاضل قمی.

[ضِ لِ قُ] (اِخ) میرزا ابوالقاسم. رجوع به میرزای قمی شود.

فاضل قوشچی.

[ضِ لِ] (اِخ) رجوع به قوشچی شود.

فاضل کاشانی.

[ضِ لِ] (اِخ) گویند بیش از یکصدهزار بیت شعر گفته. (از الذریعه ج9 ص801).

فاضل کوکلتاش.

[ضِ لِ کُ کُ] (اِخ)یکی از سرداران ارغونی معاصر با سلطان حسین میرزا. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج4 ص358 شود.

فاضل گردانیدن.

[ضِ گَ دَ] (مص مرکب) برتری دادن. رجوع به فاضل شود. || دانشمند گردانیدن. تعلیم دادن. رجوع به فضل و فاضل شود.

فاضل گروسی.

[ضِ لِ گَ] (اِخ) رجوع به فاضل خان شود.

فاضل گشتن.

[ضِ گَ تَ] (مص مرکب)رجوع به فاضل شدن شود.

فاضل مازندرانی.

[ضِ لِ زَ دَ] (اِخ)میرزا محمدباقر. بهمراه علی قلی خان واله به هند سفر کرد، و در دهلی مرد. او را دیوان شعری بوده است. رجوع به الذریعه ج6 ص802 شود.

فاضل مراغی.

[ضِ لِ مَ] (اِخ) ملا احمد پسر علی اکبر مراغی. اهل تبریز و ساکن نجف بوده است. از علمای امامی اوایل قرن چهاردهم هجری و از شاگردان شیخ مرتضی انصاری بوده. از تألیفاتش این کتب مشهور است: 1- تحفهء مظفریه. 2- التعلیقة الکبیرة علی فرائدالانصاری. 3- تفسیر قرآن. 4- صیغ العقود. 5- القافیة و اقسامها و احکامها. کتب دیگری نیز داشته است. وفاتش را در سال 1310 ه . ق. نوشته اند. (از ریحانة الادب ج2 ص182).

فاضل مقداد.

[ضِ لِ مِ] (اِخ) مقدادبن عبدالله بن محمد بن حسین بن محمد حلی سیوری، مکنی به ابوعبدالله و ملقب به شرف الدین. از فقهای متکلم و از بزرگان علمای امامیه است که او را به سبب انتساب به قریهء سیور، فاضل سیوری نیز گفته اند. او از بهترین شاگردان شهید اول بود. از آثارش این کتب مشهور است: 1- آداب الحج. 2- آیات الاحکام. 3- الادعیة الثلاثون. 4- الاربعون حدیثاً. 5- ارشادالطالبین. 6- تجویدالبراعة فی شرح تجریدالبلاغة. 7- تفسیر مغمضات قرآن. 8- شرح الفیهء شهید اول. 9- شرح سی فصل خواجه نصیر طوسی. علاوه بر این متجاوز از ده کتاب دیگر در علوم دینی نوشته است. وفاتش در سال 826 ه . ق. اتفاق افتاده است. (از ریحانة الادب ج3 ص182 و 183).

فاضل مند.

[ضِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه که در 28 هزارگزی جنوب باختری رشخوار واقع است. در جلگه ای معتدل و دارای 243 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت، گله داری، کرباس بافی و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فاضل نوری.

[ضِ لِ] (اِخ) حاج میرزا بهاءالدین پسر حاج میرزا جواد. تولد او در اصفهان بود و در همان شهر به سال 1252 ه . ق. درگذشت. پسرش نصیرالدین نوری دیوانش را گرد آورده است.

فاضلة.

[ضِ لَ] (ع ص) مؤنث فاضل. ج، فاضلات، فواضل. رجوع به فاضل شود. || (اِ) (اصطلاح عروض) اجتماع چهار حرف متحرک و یک ساکن. این سخن از ابراهیم عبدالرحیم عروضی است که کلمهء پنج حرفی را که چهار حرف اول آن متحرک و پنجمین ساکن باشد فاضله (با ضاد منقوط) گفته است. رجوع به فاصله (با صاد بی نقطه) شود.

فاضلة.

[ضِ لَ] (اِخ) زن عبدالله بن انیس، معروف به فاضلهء انصاریه. از زنان همزمان پیامبر اسلام (صحابیه) بوده و روایاتی از او نقل شده است. (از کتاب الاصابة ج8 ص157).

فاضل همدان.

[ضِ لِ هَ مَ] (اِخ) رجوع به بدیع الزمان همدانی شود.

فاضل هندی.

[ضِ لِ هِ] (اِخ) محمد بن تاج الدین حسن بن محمد اصفهانی، مقلب به الفاضل الهندی. از دانشمندان اواخر دورهء صفوی و از بزرگان زمان خود در دانش و فنون بود. تولدش در سال 1062 ه . ق. اتفاق افتاد. دوران کودکیش در هندوستان گذشت و بهمین سبب او را هندی خواندند. کتابها و رساله ها و شروح و تعلیقاتی بر آثار علمی و ادبی نگاشت. از جملهء آثارش یکی کتاب کشف اللثام عن قواعد الاحکام در شرح قواعد علامه است که از کتب استدلالی فقه بشمار است. آثار دیگری نیز دارد. (از روضات الجنات موسوی خوانساری چ سنگی ص648). رجوع به ریحانة الادب ج3 ص183 شود.

فاضلی.

[ضِ] (اِخ) عطاءالله فاضلی. کتابی بنام محرق الاکباد در مصایب و مراثی نوشته است. (از الذریعه ج9 ص802).

فاضلی.

[ضِ] (اِخ) دهی از دهستان بیرم بخش گاوبندی شهرستان لار که در 81 هزارگزی شمال خاوری گاوبندی و کنار راه فرعی لار به اشکنان واقع است. جلگه ای گرمسیر، مالاریایی و دارای 52 تن سکنه است. آب آنجا از چاه و باران تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، خرما، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فاضل یمنی.

[ضِ لِ یَ مَ] (اِخ) یحیی بن قاسم العلوی، مقلب به عمادالدین و معروف به فاضل یمنی. مفسر دانشمندی از مردم یمن بود. از آثارش دو کتاب «تحفه الاشراف فی کشف غوامض الکشاف» و «درر الاصداف فی حل عقد الکشاف» معروف است. (از اعلام زرکلی ج3 ص1154).

فاضة.

[فاضْ ضَ] (ع اِ) سختی و بلا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فاط.

(اِ) به لغت رومی جدوار را گویند که ماه پروین است. (برهان). جدوار و کچوله و هرزهری. (ناظم الاطباء). رجوع به ماه پروین و جدوار شود. ارجانی گوید: گرم و خشک است. او را از بلاد ترکستان به اطراف برند و مضرت زهرها دفع کند، خاصه مضرت نیش را، و اگر به آب شربت کرده شود مضرت گزندگان را دفع کند. (ترجمهء صیدنة).

فاطر.

[طِ] (ع ص) آفریننده. خالق. (زمخشری). || آغازکننده در کار. (ناظم الاطباء). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. نوآفریننده. (مهذب الاسماء).
-فاطرالسموات؛ ابن عباس گوید: من نمیدانستم که فاطرالسموات چیست تا اینکه روزی دو اعرابی به نزد من آمدند که بر سر مالکیت چاهی نزاع داشتند و یکی آنها به دیگری میگفت: «أنا فَطَرْتُها» (من آن را کنده ام)؛ یعنی من آن را بنیاد نهاده ام. (از اقرب الموارد). آفرینندهء آسمانها. خدا : رب قد آتیتنی من الملک و علمتنی من تأویل الاحادیث فاطر السموات و الارض. (قرآن 12/101).
|| (سورهء...) سورة الملائکه. سورهء سی وپنجم قرآن پیش از یس. از سوره های مکیه و دارای 45 آیه است. (المنجد). || (ع ص) بعیر فاطر؛ شتری که دندان نیش وی برآمده باشد. (ناظم الاطباء).

فاطقی.

[طَ قی ی / طِ قی ی] (معرب، اِ)معرب فتقی رومی است که عدس مأکول باشد. (فهرست مخزن الادویه).

فاطل دیوا.

[طِ ؟] (اِ) عنصل است. (فهرست مخزن الادویه).

فاطم.

[طِ] (ع ص) شتربچهء از شیر بازشده. || ناقة فاطم؛ ناقه ای که سر یک سال بچه را از وی باز کنند. || ناقه ای که بچه اش به وقت فطام رسیده باشد. (از منتهی الارب).

فاطم آباد.

[طِ] (اِخ) از قریه های همدان. گویند مسجد جامع همدان در این نقطه بوده و در کنار آن مزارع و تاکستانها قرار داشته است. (از معجم البلدان).

فاطمة.

[طِ مَ] (ع ص) مؤنث فاطم. شتربچهء مادهء از شیر بازشده. (منتهی الارب). رجوع به فاطم شود. || زنی که بچهء دوساله را از شیر گرفته باشد. (غیاث).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ)(1) دهکده ای در کشور پرتقال است که در 100 هزارگزی شهر لیسبن قرار دارد. (المنجد).
(1) - Fatima.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) یکی از زنان ابومسلم خراسانی بوده است. (احوال و اشعار رودکی سعید نفیسی ج1 ص287 از ابن اثیر).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) ابوالاسد. ابوالاسد از رجال بنی مخزوم بوده و دختر او فاطمه برادرزادهء ابوسلمة بن عبدالاسد مخزومی از صحابیات به شمار می آید. با اینکه از اشراف قریش شمرده شده، ارتکاب سرقت نموده و به امر رسول خدا دست او بریده شده است. (از خیرات حسان اعتمادالسلطنه ص7). و رجوع به الاصابة ج8 ص160 شود.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) اندلسی. یکی از ادیبه های اندلس است که به حسن کتابت مشهور زمان و نادرهء دوران بوده است. (از خیرات حسان ص19).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر ابوحبیش بن عبدالمطلب قرشی تیمی صحابی است. (از الاصابه ج8).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر احمدبن ابراهیم طبری. از زنان محدث که در سال 770 ه . ق. درگذشته است. (از خیرات حسان اعتمادالسلطنه ص9).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر احمدبن سلطان صلاح الدین ایوبی. به روایت فقه و حدیث در زمان خود مشهور بود. زندگانیش میان سالهای 597 و 678 ه . ق. بوده است. (از اعلام زرکلی ج2 ص763).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر احمدبن علی ساعاتی که در فقه عالم بوده و کتاب مجمع البحرین را به خط نستعلیق خوش نوشته است. (از خیرات حسان ص10).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر احمدبن محمد حلبی. سیده ای است محدثه که بین سالهای 732 و 813 ه . ق. زندگی کرده است. این زن در شهر حلب تدریس می کرده است. (از خیرات حسان ص9).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر اسدبن هاشم بن عبدمناف هاشمی، مادر علی و برادرانش. گویند پیش از هجرت به مدینه آمد و در آنجا مرد. رجوع به الاصابه ج8 ص160 و خیرات حسان اعتمادالسلطنه ص7 شود.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر المثنی که بزرگان عرفا او را دارای مقام ولایت دانسته اند. و جامی بنابه کتاب نفحات الانس سالها خدمت او کرده درحالیکه سن او بیش از نودوپنج سال بوده، و گوید هر کس او را میدید چهارده ساله گمان میکرد (!). (از خیرات حسان ص15).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر جنیدبن عمروبن عبدشمس و همسر عباس بن عبدالمطلب، عموی پیغمبر. رجوع به الاصابه ج8 ص161 شود.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر حسن، مادر امام محمد باقر است. رجوع به حبیب السیر چ سنگی ج1 ص208 شود.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر حسن بن علی اقرع، مکنی به ام فضل. در سال 480 ه . ق. در بغداد درگذشت. خطش نیکو بود. (از الاعلام زرکلی ج2 ص763).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر حسین بن علی بن ابی طالب که از ام اسحاق دختر طلحة بن عبدالله تمیمی زاده شد. (از خیرات حسان اعتمادالسلطنه ص5). رجوع به حبیب السیر چ سنگی ج1 ص223 شود.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر خرستانی. منسوب به خلیل بن علی خرستانی و از استادان امام سیوطی است. (از خیرات حسان ص10).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر خشاب. شاعره ای از مردم شام بوده و در قرن هشتم هجری میزیسته است. (از خیرات حسان ص11).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر خطاب و خواهر عمر خلیفهء ثانی بوده و پیش از عمر اسلام اختیار نموده است. (از خیرات حسان ص19).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر زعبل. راویه است. (از یادداشت بخط مؤلف).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر سعدالخیربن محمد بن عبدالکریم. زنی فقیه بود. تولدش در اصفهان به سال 552 ه . ق. اتفاق افتاد و در سال 600 درگذشت. از راویان حدیث بود. (از اعلام زرکلی ج2 ص763).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر سلیمان بن عبدالکریم انصاری دمشقی. عالم حدیث بود و اجازت تدریس داشت و میان سالهای 620 و 708 ه . ق. زندگی کرد. (از اعلام زرکلی ج2 صص 763-764). از بیشتر از یکصد تن محدث روایت حدیث کرده است، و در قرن ششم هجری در اصفهان ساکن بوده است. (از خیرات حسان اعتمادالسلطنه ص8).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر شیبة بن ربیعة، همسر عقیل بن ابی طالب. (از کتاب الاصابة ج8 ص162).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر ضحاک بن سفیان کلابی که محمد بن عبدالله (ص) او را به زنی گرفت. (از کتاب الاصابة ج8 ص162).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر طلحة، زوجهء منصور دوانقی و از اولاد طلحه بوده است. رجوع به حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص275 شود.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر عباس بن الفتح بغدادی. علم فقه را خوب میدانسته و به حلیهء صلاح آراسته بوده. در رباط بغدادیه انزوا اختیار کرده و در تربیت و ارشاد نسوان جدی داشته و در مباحث علمی با ماهران علما مباحثه میکرده است. این زن بر منبر میرفته و موعظه میکرده است. (از خیرات حسان ص12).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر عبدالقادربن محمد بن عثمان، مشهور به بنت قریمزان. میان سالهای 878 و 966 ه . ق. زیسته است. (از اعلام زرکلی ج2 ص764). رجوع به بنت قریمزان شود.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر عبدالله جوردانیه. عالم حدیث و در زمان خود در شهر اصفهان پایه ای بلند داشت. زندگانیش میان سالهای 434 و 524 ه . ق. بود. (زرکلی ج2 ص764). دختر عبیدالله جزدانیه، کنیه اش ام ابراهیم بوده و از مردم چزدان. ابوالفتح اسعدبن ابی الفضائل محمودبن خلف عجلی اصفهانی از او حدیث شنیده است و از وی روایت کند. (یادداشت بخط مؤلف).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر عبدالله، مادر عثمان بن ابی العاص الثقفی. (الاصابه ج8 ص163).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر عبدالملک بن مروان، از خلفای بنی امیه، و زوجهء عمر بن عبدالعزیز و عم زادهء اوست. در ترک اسباب تجمل و حشمت پیروی از شوهر خود مینمود، و گویند در آغاز خلافت شوهرش به دستور او و رضای خود تمام زینت ها و جواهر خود را به بیت المال بخشید. (از خیرات حسان ص12).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر علاءالدین محمد بن احمد سمرقندی. مؤلف تحفة الفقهاست. این زن با پدر و شوهرش علاءالدین کاشانی در شهر کاشان منزل داشته است و مشکلات و مسائل شرعی را برای مردم حل میکردند. او را بسبب تسلطی که در علم فقه داشته فاطمهء فقیهه نیز خوانده اند. (از خیرات حسان ص16 و 17).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر عمر بن خطاب از ام کلثوم بنت علی بن ابی طالب. و بعضی نام او را رقیه گفته اند. (یادداشت بخط مؤلف).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر عمرولیث و همسر محمد بن حسن درهمی، خلیفهء سیستان در زمان عمرولیث. (از تاریخ سیستان ص236).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر قاسم بن جعفربن ابی طالب، نوادهء جعفر برادر علی بن ابی طالب و زوجهء حمزة بن عبدالله بن زبیر است. (از خیرات حسان ص14).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر قیس بن خالد القرشی. از نخستین کسانی است که مهاجرت کرده، از زنان صحابی و صاحب جمال و کمال بود. مرگش در حدود 50 ه . ق. است. (از اعلام زرکلی ج2 ص764).

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر محمد بن عبدالله، پیامبر گرامی اسلام. در بیستم جمادی الثانیه به سال پنجم بعثت در مکه به دنیا آمد. مادرش خدیجه بود. او را به القاب سیدة نساء العالمین، طاهرة، صدیقة، زاکیة، راضیة، مرضیة، بتول، زهرا و مادرش را به لقب بنت خویلا(1)خوانده اند. او زوجهء علی بن ابی طالب و مادر امامین حسنین است. (از یادداشتهایی بخط مؤلف). شیخ طوسی و اکثر علما ذکر کرده اند که ولادت آن حضرت روز بیستم جمادی الاَخر سال دوم بعثت و به روایتی سال پنجم بعثت اتفاق افتاده و مادرش خدیجه بوده است، و مطابق روایات و احادیث فاطمه در شکم مادر سخن میگفته است. فضایل و مناقب آن مخدره زیاده از آن است که در اینجا ذکر شود. وفات آن حضرت در سیُم جمادی الاَخره واقع شده. (از منتهی الآمال حاج شیخ عباس قمی صص 94-102). وفاتش را به سال 11 هجری نوشته اند و گویند شش ماه پس از مرگ پدرش از دنیا رفته. از او 18 حدیث صحیح نقل شده است. (از اعلام زرکلی ج2 ص764).
(1) - در تاریخ سیستان ص52 خویله ضبط شده است.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر محمد. رجوع به فاطمهء تنوخیه شود.

فاطمة.

[طِ مَ] (اِخ) دختر موسی کاظم، که در عرف ما به حضرت معصومه معروف است. مجلسی مینویسد: هنگامی که مأموران عباسی حضرت علی بن موسی الرضا را برای تفویض ولایت عهد به خراسان طلبید، خواهرش فاطمهء معصومه یک سال بعد به شوق دیدار برادر عازم آن دیار شد و در ساوه بیمار شد و شخصی بنام موسی بن خزرج از جانب سعد او را با احترام به قم وارد کرد و 17 روز بعد حضرت معصومه در خانهء این مرد جان سپرد، و او را در نقطه ای که بابلان خوانده میشد به خاک سپردند. آقا شیخ مهدی سلطان العلماء به نقل از کتاب لواقح الانوار فی طبقات الاخیار تاریخ زندگی آن عِلّیه را میان سالهای 183 و 201 ه . ق. و بدین ترتیب مدت عمرش را هیجده سال نوشته است، که البته این درست به نظر نمیرسد چون سال وفات حضرت موسی کاظم یعنی پدر فاطمه 183 است و چهار سال پیش از آن هم حضرت در زندان بوده و به این ترتیب تولد فاطمهء معصومه نمیتواند در سال 183 باشد و لااقل باید چهار سال پیش از آن اتفاق افتاده باشد و به این ترتیب حداقل عمر فاطمهء معصومه 21 تا 22 سال میشود. در شهر قم در محل بابلان قدیم امروز بقعهء بزرگ و گنبد زرین آرامگاه معصومه از دور چشم ها را خیره میکند و زیارتگاه شیعیان است. (نقل به اختصار از کتاب انجم فروزان عباس فیض ص 56 ببعد). و رجوع به معصومه شود.

فاطمه اره.

[طِ مَ / مِ اَرْ رَ / رِ] (اِ مرکب)زنی سخت بی شرم. (یادداشت بخط مؤلف). کنایه است برای زنانی که حرمت خود و دیگران را نگه ندارند و سخنانشان نیش دار باشد. اصلاً «فاطمه ارّه» نام یکی از قهرمانان هزارویکشب یعنی زن معروف پینه دوز بغدادی است. رجوع به الف لیلة وَلیلة شود.

فاطمة الزهراء .

[طِ مَ تُزْ زَ] (اِخ) رجوع به فاطمه دختر محمد شود.

فاطمهء بردعیه.

[طِ مَ یِ بَ دَ عی یَ](اِخ) در اردبیل بوده و از عارفات متکلم به شطح به شمار می آمده است. (رجوع به نفحات الانس جامی چ تهران ص621).

فاطمهء تنوخیة.

[طِ مَ یِ تَ خی یَ] (اِخ)دختر محمد بن احمد تنوخیه. آخرین زنی است که در دمشق به گفتن حدیث اشتغال داشت. (از اعلام زرکلی ج2 ص764).

فاطمه خاتون.

[طِ مَ] (اِخ) از ارکان دولت توراکیناخاتون، زوجهء اوکتای قاآن. (از جهانگشای جوینی ج1 ص199 و 202).

فاطمهء خضرویه.

[طِ مَ یِ خَ یَ] (اِخ)دختر امیر بلخ و زن احمدبن خضرویهء بلخی و یکی از زنان مشهور طریقت متصوفه است. ابویزید بسطامی گفت: من اراد ان ینظر الی رجل من الرجال المجنو تحت لباس النسوان فلینظر الی فاطمة. هجویری گوید: چون وی را ارادت توبه پدیدار آمد به احمد کس فرستاد که مرا از پدر بخواه، وی اجابت نکرد. دیگرباره کس فرستاد و گفت یا احمد من تو را مردانه تر از این میپنداشتم که در راه حق به زنی راهبُر باشی نه راهبَر. احمد کس فرستاد وی را از پدر بخواست. پدر به حکم تبریک وی را به احمد خضرویه داد و فاطمه ترک شغل و مشغلهء دنیا بگرفت و به حکم عزلت با احمد بیارامید تا احمد را قصد زیارت بایزید افتاد و فاطمه را با وی موافقت کرد. چون پیش بایزید اندرآمد نقاب از روی برداشت و با وی گستاخ وار سخن میگفت. چون احمدبن معاذ رازی به نیشابور آمد احمد خواست تا وی را دعوتی کند، با فاطمه مشاورت کرد، وی گفت چندین گاو و گوسفند باید و چندین حوائج و چندین شمع و عطر، و با این همه بیست خر نیز بباید تا بکشیم. احمد گفت کشتن خران چه معنی دارد؟ گفت چون کریمی به خانهء کریمی مهمان آید باید که سکان محله را نیز از آن خبر باشد. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به کشف المحجوب چ روسیه صص 149 - 150 شود.

فاطمهء زهرا.

[طِ مَ یِ زَ] (اِخ) رجوع به فاطمه دختر محمد بن عبدالله شود.

فاطمه سلطان.

[طِ مَ / مِ سُ] (اِ مرکب)دارکوب. (یادداشت بخط مؤلف). داربر. رجوع به دارکوب شود.

فاطمه سلطان.

[طِ مَ سُ] (اِخ)فاطمه سلطان امامی دختر شکراللهمیرزا دارا. شاعره ای از مردم ابهر بوده که منظومه ای بنام هدیهء فاطمیه ساخته است. (الذریعه ج9 ص802).

فاطمه سلطان.

[طِ مَ سُ] (اِخ) دختر حاج میرزا حسین و نوهء قائم مقام فراهانی (متولد ششم رجب 1282 ه . ق.) در کتاب «از رابعه تا پروین» ذکر او آمده و نمونه ای از قصایدش در خیرات حسان اعتمادالسلطنه نقل شده است.

فاطمهء صغری.

[طِ مَ یِ صُ را] (اِخ)دختر علی بن ابی طالب (متوفی در سال 117 ه . ق.) است. (از اعلام زرکلی ج2 ص864).

فاطمه نیشابوری.

[طِ مَ یِ نی / نَ] (اِخ)از قدماء نساء خراسان بوده است و از کبار عارفات. ابویزید بسطامی قدس الله سرّه بر وی ثناء گفته است و ذوالنون مصری از وی سؤالها کرده. در مکه مجاور بوده و گاهی به بیت المقدس میرفت و باز به مکه مراجعت میکرد. و در راه عمره در سال 223 ه . ق. مرد. روزی برای ذوالنون چیزی فرستاد، ذوالنون قبول نکرد و گفت در قبول کردن چیزی از نسوان مذلت است و نقصان. فاطمه گفت: در دنیا هیچ صوفی از آن بهتر و بزرگتر نیست که سبب در میان نبیند. ابویزید گفته است که در عمر خود یک مرد و یک زن دیدم، آن زن فاطمهء نیشابوریه بود، از هیچ مقام او را خبر نکردم که آن چیز وی را عیان نبوده. یکی از مشایخ ذوالنون را پرسید که را بزرگتر دیدی از این طائفه؟ گفت: زنی بود در مکه که وی را فاطمهء نیشابوریه میگفتند و در فهم معانی قرآن سخنانی میگفت که مرا عجب می آمد. (از نفحات الانس چ تهران 1336 ه . ش. ص 620). و رجوع به خیرات حسان السلطنه ص18 شود.

فاطمی.

[طِ می ی / می] (ص نسبی)منسوب است به حضرت فاطمه. (سمعانی). در ایران خانواده های بسیاری که از نسل خاندان رسالت اند خود را فاطمی خوانده اند، و اولاد رسول را از جانب فاطمهء زهرا فاطمی گویند. (از یادداشت بخط مؤلف). || پیروان مذهب اسماعیلی. قرمطی. سبعی. هفت امامی. باطنی. ملحد. حشاش. (از یادداشت بخط مؤلف). علت نامیدن این دسته از مسلمانان به فاطمی، انتساب آنان به خلفای فاطمی مصر است که بیش از همهء حکمرانان اسلامی در راه اشاعهء مذهب اسماعیلی کوشیده اند :
زیر رکاب و علم فاطمی
نرم شود بیخردان را رقاب.ناصرخسرو.
ای پسر دین محمد بمثلْ چون جسد است
که بر آن شهره جسد فاطمیان همچو سرند.
ناصرخسرو.
خورشید فاطمی شد و باقوت
برگشت و از نشیب به بالا شد.ناصرخسرو.

فاطمی.

[طِ می ی / می] (اِخ) خلفای فاطمی؛ فاطمیان. رجوع به فاطمیان شود.

فاطمیان.

[طِ] (اِخ) شیعیان شام در زمان بنی امیه دچار تضییقات هولناک بودند و در زمان عباسیان نیز آسوده نزیستند و بسیاری از آنان در زندانها جان سپردند. دسته ای راه مشرق و جمعی راه مغرب را پیش گرفتند، از جمله ادریس بن عبدالله بن حسن مثنی برادر محمد بن عبدالله بن حسن (کسی که با منصور بیعت کرد و سپس بیعت او را شکست) بطرف مصر رفت و از ترس عباسیان در آنجا مخفی ماند و شیعیان مقیم مصر از آن جمله رئیس برید عباسیان او را جای امنی نگه داشته و سپس به مراکش بردند و به کمک او شیعیان مراکش حکومتی بنام «ادریسیان» تشکیل شد که از 172 تا 375 ه . ق. دوام یافت. ادریسیان خود را خلیفه نمیخواندند. دولتی که در میان مسلمانان افریقا تشکیل شد و قوتی گرفت دولت فاطمیان بود. اینان خود را از این جهت فاطمی میگفتند که منتسب به حضرت فاطمه دختر پیغمبر بودند. و همچنین آنها را عُبیدی میخواندند زیرا مؤسس دولت فاطمی عبیدالله مهدی نام داشت. همان هنگام که دولت شیعی آل بویه در مشرق جهان اسلام تشکیل یافت دولت فاطمی هم در مغرب کشورهای اسلامی به وجود آمد. و در موقع حملهء آل بویه به بغداد شیعیان مغرب نیز به مصر حمله کردند و گروهی از شیعیان ایرانی به معزالدولهء دیلمی پیشنهاد کردند که خلافت را از عباسیان بگیرد و به فاطمیان واگذارد. معزالدوله بخاطر مصالح خود این پیشنهاد را نپذیرفت اما باز هم نفوذ خاندان آل بویه شیعیان را روزبروز نیرومندتر ساخت، تا جایی که خلیفهء عباسی ناچار شد نام پادشاه دیلمی را در خطبه ها یاد کند و جشن ها و سوگواری های مذهبی برای آل علی رواج یافت. فرمانروایان فاطمی ابتدا در افریقیه حکومت داشتند و مرکز آنها شهر مهدیه بود و چنانکه گفته شد اینان خود را از فرزندان حسین و خانوادهء فاطمه دختر پیغامبر اسلام میشمردند و بااینکه مورخانِ طرفدار عباسیان این نسبت را نادرست میدانند دلیل قاطعی برای رد این نسبت نداریم. شیعیان مصر در آغاز طرفدار علی بودند اما چون علویان به ایرانیان بیشتر روی آوردند آنها نیز از طرفداری خود کاستند و تنها در هم شکستن قدرت عباسیان را هدف قرار دادند. در سال 254 ه . ق. احمدبن طولون که مردی ترک و سنی بود والی مصر شد و برای خشنودی خلیفه بیش از پیش به آزار و شکنجهء علویان پرداخت و آنها را صدمه زد. اما با ظهور آل بویه و ضعف عباسیان، شیعیان مصر کم کم جان گرفتند بطوریکه هنگام ورود جوهر صقلی مملوک و سردار فاطمیان به خاک مصر (سال 356 ه . ق.) افکار عمومی مردم تسلیم بود و کشور مصر به آسانی به دست فاطمیان افتاد. جوهر صقلی تمام آثار و شعائر عباسی را از مصر برانداخت، شهر قاهره را بنا کرد و مولای خود معزالدین فاطمی را به مصر آورد. دولت فاطمی چهارده نفر بودند و از 297 تا 567 ه . ق. در مصر و افریقیه فرمان راندند که از میان آنها ده تن مرکز حکومتشان در مصر بود. فاطمیان از نظر تشکیلات فرمانروایی پیرو و نظیر عباسیان بودند ولی در امور دینی با آنان مخالفت شدید میکردند و مطیع فتوای علمای شیعی بودند. یعقوب بن کلس وزیر العزیز بالله فاطمی کتابی راجع به فقه اسماعیلی تألیف کرد. خلفای فاطمی برای انتشار آن کتاب همه نوع جد و جهد نمودند تا آنجا که خود وزیر آن را برای طلاب درس میگفت و بزرگان در مجلس درس او حضور می یافتند. و احکام شرعی از روی مندرجات آن کتاب صادر میشد و مسجد عمروعاص (جامع عتیق) یکی از مراکز تدریس آن بود و برای فراگرفتن آن جایزه و انعام داده میشد. سی وپنج تن از فقها که در مجلس درس وزیر شرکت میکردند از طرف خلیفهء فاطمی مقرری ماهیانه دریافت میکردند و خلیفه در نزدیک جامع ازهر به آنها خانه داده بود. و هر سال در عید فطر این فقیهان را خلعت پوشانیده سوار بر استر به کاخ خود می آورد تا مردم به آموختن فقه شیعی اسماعیلی تشویق شوند. خلفای دیگر فاطمی از جمله الحاکم برای مطالعه و استنساخ کتب شیعه مؤسساتی دایر کردند. الظاهر که در 411 ه . ق. خلیفه شد فقهای مالکی و شافعی را از مصر بیرون کرد. خلافت فاطمیان نیز مانند عباسیان دارای سه دوره است: ابتدا با کمک عربها و بربرها حکومت کردند، سپس بربرها و آنگاه ترکها در مصر فرمانروا گشتند. بربرها مردمی سخت گیر و خشن هستند که در شمال افریقا اقامت دارند و همین طور که ایرانیان در مشرق با علویان کمک کردند بربرها نیز در مغرب به یاری علویان برخاستند. بربرها مثل اعراب از چند قبیلهء کوچ نشین تشکیل میشدند و مسلمانان ناچار بودند برای ادارهء این قبایل سلحشور و خشن رنج فراوانی را بپذیرند. این قوم در ظرف نیم قرن دوازده مرتبه مسلمان شدند و دوباره از اسلام برگشتند و با مسلمانان به جنگ پرداختند و فقط در زمان موسی بن نصیر در اواخر قرن اول هجری در دیانت اسلام ثابت ماندند و همین که مسلمانان غیرعرب برای کینه جویی از امویان برخاستند، بربرها نیز به آنها پیوستند و از سقوط بنی امیه خشنود شدند اما از تأسیس یک دولت اموی در اندلس که همسایهء آنها بود دلتنگ شدند و ازآنرو برای کینه جویی از بنی امیهء اندلس، با فاطمیان همدست گشتند. در مقابل، امویان اندلس دوستی گروهی از بربرها را با پول خریدند و این کشمکش ادامه یافت. اقوام بربر دین اسلام را تا اواسط افریقا انتشار دادند و بخصوص پس از آنکه در اسلام پایدار گشتند به اقوام مجاور حمله برده آنها را مسلمان ساختند. عبیدالله مهدی نخستین خلیفهء فاطمی در اواخر قرن سوم هجری در افریقا قیام کرد و از همان موقع بربرها به کمک وی شتافتند و تا دیر زمانی با فاطمیان همراهی میکردند، بخصوص قبایل صنهاجه، کتامه، هواره از دوستان فداکار فاطمیان شدند. عبیدالله مهدی که در سال 297 ه . ق. بر مسند حکمرانی استقرار یافت، ملازمان خود را از بربرها برگزید. همین طور القائم بامر الله پسر او (322 ه . ق.) و پس از وی المنصور بنصر الله (324 ه . ق.) و المعزّ لدین الله (341 ه . ق.) با کمک بربرها مأموران عباسی را از افریقا راندند. در زمان المعز لدین الله فاطمیان مصر را گشودند و شهر قاهره را ساخته آن را پایتخت قرار دادند، اما العزیز بالله فرزند المعز مانند عباسیان عدهء زیادی ترک و دیلم استخدام کرد و آنان را به ملازمت خویش اختصاص داد و مثل آن بود که بر جان خویش از بربرها بیم دارد. این پیش آمد سبب شد که میان ترکها و بربرها رقابت پدید آید تا آنکه العزیز بالله مُرد و پسرش الحاکم بامر الله در سال 386 ه . ق. به خلافت رسید و چون به بربرها علاقه مند بود آنان را مجدداً پیش کشید و مقرر گردید ابن عمار کتامی بربری مقام وساطت (وزارت) داشته باشد. ابن عمار طبعاً ترکان و دیلمان را راند و بربرهای هم نژاد خود را که در زمان العزیز عقب رفته بودند دوباره به کارهای مهم گماشت، و به قدری دربارهء ملازمان غیربربر بیداد کرد که صقلبی پیشوای ترکان و دیلم قیام کرد و ابن عمار را برکنار ساخت و خودش به مقام وساطت رسید و ترکان و دیلمان را بکارهای مهم گماشت. در این اثناء الحاکم بامر الله درصدد قتل ابن عمار برآمد و بزودی فکر خود را به انجام رسانید و نه تنها او، بلکه بسیاری از سران بربر را که ملازم پدر و جدش بودند کشت و همین اقدام او پایهء حکمرانی فاطمیان را متزلزل کرد و ترکان دیلمان را بدون رقیب گذارد. پس از الحاکم پسرش الظاهر لاعزاز دین الله خلیفه شد (411 ه . ق.) او مردی عیاش و ترک دوست بود، و در زمان او بربرها بیش از پیش مضمحل شدند. پس از الظاهر، المستنصر در سال 427 ه . ق. به خلافت رسید و چون مادرش کنیزی زنگی بود غلامان سیاه را دور خود جمع کرد و از آنان هنگ مخصوص تنظیم نمود که شماره اش به هزار میرسید و درعین حال ترکان را نیز مینواخت و خواهی نخواهی میان ترکان و سیاهان اختلاف و زدوخورد شدت داشت، تا آنجا که خلیفه برای آرام ساختن آنان از شام کمک خواست و امیر لشکر بنام بدرالجمالی، که اص ارمنی بود از سوریه به مصر آمد و رجال دولت را کشت و عده ای سپاهی ارمنی در مصر نگاه داشت و از آن ببعد ارمنیها بجای بربرها سرداران سپاه گشتند و دارای قدرت و نفوذ شدند. در همان اوقات سلجوقیان بر عراق و فارس دست یافتند و حکومت آل بویه را منقرض ساختند و شیعیان شرق را سرکوب نمودند. سلجوقیان دسته ای از امرا و سرداران خود را بنام اتابکان به فرمانداری ولایات تابعه فرستادند و چنانکه گفتیم این سرداران تدریجاً در محل فرمانروایی خود مستقل شدند و از آنجمله نورالدین زنگی که بر شام دست یافت دسته ای از سپاهیان کُرد را برای تقویت حکومت خود استخدام کرده بود. در میان این کردها دو مرد دلیر بنام نجم الدین ایوب و برادرش اسدالدین شیرکویه بواسطهء دلیری و مردانگی بسیار از سایر همگنان برتر گشتند و در سراسر شام شهرت زیاد یافتند. در آن هنگام (سال 555 ه . ق.) عاضدبن یوسف فاطمی که مرد ناتوان بی اراده ای بود در مصر حکومت داشت. وزیران و بزرگان کشور از ضعف خلیفه استفاده کرده دست به بیداد زدند. از طرفی با خود میجنگیدند و از طرف دیگر به مردم ستم میکردند و مملکت را به خرابی می کشاندند. در میان وزیران خلیفه مردی بنام شاور بود که از همکاران خود رنج بسیار میدید و برای انتقام و کینه جویی از مصر بشام آمد و از نورالدین زنگی کمک خواست تا رقیبان خود را از میان بردارد. نورالدین از موقع استفاده کرده اسدالدین شیرکویه را با عده ای از ممالیک به مصر فرستاد و شاور را به وزارت رساند. شاور هم متعهد شد که هرساله یک سوم درآمد مصر را برای نورالدین بفرستد. همان اوقات جنگهای صلیبی شدت داشت و نورالدین بیش از پیش در امور مصر مداخله کرده و شیرکویه را از طرف خود در مصر مستقر نمود. یوسف بن نجم الدین ایوبی مشهور است که با عموی خود به مصر آمد و بعدها یکی از حکمرانان نامی اسلام گشت. شیرکویه در سال 564 ه . ق. در مصر مرد و پسر برادرش صلاح الدین جانشین او و نایب نورالدین زنگی شد. صلاح الدین ابتدا بنام وزارت خلیفه و نیابت نورالدین در مصر حکومت میکرد. والی چون مرد بلندهمت جاه طلبی بود ضعف خلیفه را غنیمت شمرده به فکر استقلال افتاد و پس از مرگ المعاضد به نام خلیفهء عباسی در قاهره خطبه خواند و اسماً خلافت را از خاندان شیعی فاطمی به بنی عباس منتقل ساخت و درواقع خود حکمران مستقل آن کشور شد. (از تاریخ تمدن اسلام جرجی زیدان ترجمهء علی جواهرکلام ج4 صص 276 - 286). در مورد انتساب فاطمیان به خاندان رسالت سخن بسیار است. دشمنان فاطمیان منکر این بودند که سلسلهء فاطمی از محمد بن اسماعیل سرچشمه گرفته است و تأسیس این اسماعیلیه را به عبدالله بن میمون قداح (اواخر قرن دوم هجری) نسبت میدادند و امامان غایب و خلفای فاطمی را از اولاد او میدانستند. اگر عده ای از خود اسماعیلیان نیز به اینکه قداح جد این سلسله است اعتقاد نداشتند، ممکن بود این نظر را یک اختراع ناشی از کینه جویی دانست، پس اگرچه در تعیین ارزش نظریات مختلف میتوان به یک سو یا سوی دیگ متمایل بود اما نمیتوان به یقین رسید. (از سخنرانی استرن ترجمهء دکتر نصر، مجلهء دانشکدهء ادبیات سال 9 شمارهء 1).

فاطمیة.

[طِ می یَ] (ص نسبی) مؤنث فاطمی. رجوع به فاطمی شود.

فاطمیة.

[طِ می یَ] (اِخ) فاطمیان. رجوع به فاطمیان شود.

فاطمیة.

[طِ یَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور که در 15 هزارگزی جنوب خاوری نیشابور واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 44 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، پنبه، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فاطمیة.

[طِ می یَ] (اِخ) از فروع فرقهء بومسلمیه که پس از قتل ابومسلم به مرگ او قطع کردند و به امامت دختر او فاطمه گرویدند. (از کتاب خاندان نوبختی از مروج الذهب ج2 ص187). رجوع به فاطمه دختر ابومسلم شود.

فاطن.

[طِ] (ع ص) زیرک. (از اقرب الموارد). زیرک و دانا. (غیاث) (آنندراج) :
پیش اهل دل ادب بر باطن است
زآنکه دلْشان بر سرائر فاطن است.مولوی.

فاطورچی.

[رَ] (اِ مرکب) ترکی است. رجوع به فطوره چی شود.

فاطوس.

(معرب، اِ) ماهی عظیمی است که کشتیها را میشکند، و دریانوردان آن را میشناسند و کهنهء حیض را میگیرند و بر کشتی می آویزند تا فاطوس بگریزد، و بهمین سبب آن را حوت الحیض نیز گفته اند. (حیات الحیوان ج2 ص176). آن را قاطوس، غاطوس، عاطوس، قیطس و فاغوس نیز آورده اند، و گمان میرود قاطوس با قاف درست تر باشد زیرا یونانی آن کته(1) و کتس(2)است و حرف کاف از نظر مخرج صوتی به قاف نزدیکتر است و در تبدیل و تعریب به قاف میتواند بدل شود نه به فاء. رجوع به حوت الحیض و قاطوس شود.
(1) - Kete.
(2) - Ketos.

فاطونیقی.

(معرب، اِ) بستان افروز است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به بستان افروز شود.

فاطویل.

[] (اِ) فوفل است. (فهرست مخزن الادویه).

فاطی.

(اِ) مخفف فاطمه. (یادداشت بخط مؤلف).
-امثال: این حرفها برای فاطی تنبان نمیشود ، نظیر: قبر آقا گچ میخواهد و آجر. (امثال و حکم چ2 ج1 ص233)؛ منظور این است که این سخن مرا قانع نمیکند، یا آنچه میگویی به درد من نمیخورد.

فاظ.

(اِ) صاحب منهاج گوید و صاحب جامع: آن دوایی ترکی است که دفع مجموع زهرها و گزیدگیها کند. چون به آب سرد بیاشامند دردهای سخت ساکن گرداند. مؤلف گوید: ظن من آبی است که جدوار است که از طرف ختا می آورند. (اختیارات بدیعی). در برهان با این معنی «فاط» (با طاء بی نقطه) ضبط شده است. رجوع به فاط شود.

فاعتبروا یا اولی الابصار.

[فَعْ تَ بِ رو یا اُ لِلْ اَ] (ع جملهء فعلیهء امری) در مقام شگفتی از چیزی یا کاری یا گفتاری بر زبان رانند. پس عبرت گیرید ای دارندگان چشم (بینایان).

فاعتبروا یا اولی الالباب.

[فَعْ تَ بِ رو یا اُ لِلْ اَ] (ع جملهء فعلیهء امری) مانند عبارت بالا به کار رود. و معنی آن، عبرت گیرید ای صاحبان عقل.

فاعرة.

[عِ رَ] (ع اِ) ابن درید گوید نوعی است از انواع عطرها، و فاعره دانه ای است به اندازهء نخود و پوست او شکافته بود و سخت باشد. ارجانی گوید: فاعره گرم و خشک است در دو درجه و بواسطهء عطریت که در اوست معده را قوت دهد. (ترجمهء صیدنه). مؤلفان برهان، انجمن آرا، آنندراج و همچنین ضریر انطاکی و حکیم مؤمن و بسیاری دیگر، این کلمه را با غین منقوط ضبط کرده اند. رجوع به فاغره شود.

فاعل.

[عِ] (ع ص، اِ) کنندهء کار. عمل کننده. ج، فاعلون، فَعَلة. (از اقرب الموارد) :
تویی وهاب مال و جز تو واهب
تویی فعال جود و جز تو فاعل.منوچهری.
|| (اصطلاح نحو) آنچه فعل یا شبه فعل را به آن نسبت دهند. (تعریفات). نزد نحویان چیزی است که فعل یا شبه فعل را بدان نسبت دهند و پیش از فعل درمی آید زیرا بدان قیام میکند، و مراد از فاعل اسمی حقیقی یا مضمر است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1148). هر فعلی به کننده یا به ذاتی باید متعلق باشد که عمل فعل مزبور به او اسناد داده شود، و ذات مذکور را فاعل یا مسندالیه گویند. (دستور زبان فارسی پنج استاد چ دانشگاه ج1 ص115). || (اصطلاح فلسفه) آنچه از کلمهء فاعل مفهوم و اراده میشود کنندهء کار و انجام دهندهء فعلی است که فعل او مقرون به اختیار و اراده اش باشد، و از این جهت است که عنوان فاعلیت در موردی صادق است که ولو یک «آن» هم باشد متلبس به فاعلیت نباشد، و به عبارت دیگر از لحاظ مفهوم عرفی فاعل به کسی گویند که فعلش مقرون به اراده اش باشد. در اصطلاح فلسفه اکثر کلمهء فاعل مرادف با علت آمده است. فلاسفه فاعل را برحسب تقسیم اولیه به دو قسم کرده اند: یکی فاعل مختار و دیگری فاعل موجب. بالجمله کلمهء فاعل در فلسفه مقابل قابل به کار برده شده و بمعنای تأثیرکننده است، چنانکه قابل بمعنی قبول کنندهء اثر از فاعل است. ابوالبرکات بغدادی میگوید: فاعل به چیزی گفته میشود که در امری تأثیر کند و تأثیر آن سبب استحالهء متأثر شود. صدرا گوید: فلاسفهء الهی از کلمهء فاعل «مبدء و مفید وجود» را اراده میکنند و فلاسفهء طبیعی «مبدء حرکت» را اراده مینمایند، و آنچه شایسته تر به اسم فاعل است همان معنای اول باشد. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی سجادی صص 223-224).

فاعلاتن.

[عِ تُ] (ع اِ) یکی از افاعیل عروضی که بصورت واحدی برای سنجش وزن شعر به کار میرود و در تقطیع اشعار کلمات را از نظر حروف ساکن و متحرک با آن مطابقه میکنند. این لفظ یکی از هشت یا شش واحدی است که در بحر رمل مثمن یا مسدس برای سنجش گنجانده میشود. در زبان فارسی بیشتر اشعار وزنی دارد که با صورت تام بحور عروضی تطبیق نمیکند و شعری که با هشت یا شش فاعلاتن کامل مطابق باشد کمیاب است. اشعار مثنوی مولانا جلال الدین بلخی در بحر رمل مسدس محذوف (یا مقصور) است یعنی در هر مصراع فاعلاتن سوم به فاعلن (یا فاعلاتْ) تبدیل میشود:
بشنو از نی چون حکایت میکند
فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
و این شعر سعدی در مثمن مقصور:
ای دریغا گر شبی در بر خرابت دیدمی
سرگران از خواب و سرمست از شرابت دیدمی
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
از صورت صحیح و سالم این بحر شمس قیس رازی دو نمونهء زیر را (یکی مثمن و دیگری مسدس) آورده است:
باز درپوشید گیتی تازه و رنگین قبایی
عالمی را کرد مشکین بوی زلف آشنایی
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
و نمونهء مسدس این است:
ای نگارین روی دلبر زآنِ مایی
رخ مکن پنهان چو اندر جان مایی.
واحد عروضی فاعلاتن مرکب از یک سبب خفیف (فا) و یک وتد مقرون (علا) و سبب خفیف دیگر (تن) است. در بحرهای دیگر عروض نیز واحد فاعلاتن از زحاف و تغییر افاعیل دیگر به وجود می آید. رجوع به المعجم فی معاییر اشعار العجم چ 1 دانشگاه ص99 ببعد و نیز رجوع به رمل در همین لغت نامه شود.

فاعل المختار.

[عِ لُلْ مُ] (ع اِ مرکب) کسی که بتواند کاری را با قصد و ارادهء خود انجام دهد. (تعریفات). رجوع به فاعل مختار شود.

فاعل النهار.

[عِ لُنْ نَ] (ع اِ مرکب) سازندهء روز. لقبی است که شیخ اشراق به خورشید داده است. رجوع به مجموعهء دوم مصنفات شیخ اشراق چ هنری کربین ص150 شود.

فاعلتن.

[عِ لَ تُ] (ع اِ) در علم عروض مزاحف (مخفف) فاعلاتن است که یکی از ارکان بحور شعر است. (فرهنگ نظام).

فاعل خاص.

[عِ لِ خاص ص] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فاعلی است که منشأ صدور فعل واحد بر وتیرهء واحد باشد. در مقابل فاعل عام که منشأ صدور افعال متکثره است، و به عبارت دیگر هرگاه فاعل مبدء صدور یک فعل خاص باشد و همیشه منشأیت صدور فعل آن یکسان باشد فاعل خاص نامیده میشود. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی).

فاعل مختار.

[عِ لِ مُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در مقابل فاعل بالجبر است، و آن عبارت از فاعلی است که منشأ فاعلیت او علم و اراده به اضافهء اختیار باشد به نحوی که هرگاه بخواهد فعلی را انجام دهد و اگر نخواهد انجام ندهد. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی).

فاعلن.

[عِ لُ] (ع اِ) در علم عروض نام رکنی است از بحور شعر که مرکب است از یک سبب خفیف و یک وتد، و بحر متدارک از آن تنها تقطیع میشود و بحر مدید از آن و فاعلاتن و بحر بسیط از آن و مستفعلن. (فرهنگ نظام). و رجوع به المعجم فی معاییر اشعار العجم (بحر متدارک) شود.

فاعل ناقص.

[عِ لِ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فاعلی است که صدور فعل از او مسبوق به مقدمات و اموری چند و به عبارت دیگر حصول اثر از آن منوط و متوقف بر حرکات و معداتی باشد. در مقابل فاعل تام که بدون معدات و امور دیگر منشأ صدور فعل است. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی). علت ناقصه.

فاعلة.

[عِ لَ] (ع ص) تأنیت فاعل. رجوع به فاعل شود.
- علت فاعله؛ یکی از علل چهارگانه، و آن را علت محرکه نیز نامند. (یادداشت بخط مؤلف). علت فاعلی امری است که مفید وجود شی ء باشد و خارج از ذات معلول است. (فرهنگ اصطلاحات فلسفی جعفر سجادی ص202).
- قوهء فاعله؛ به قوهء محرکه عضلات میگویند، و قوهء عامله هم مینامند، اما از نظر عرفی میان قوهء عامله و قوهء فاعله فرق است. (از فرهنگ اصطلاحات فلسفی ص223).

فاعلی.

[عِ] (ص نسبی) منسوب به فاعل. رجوع به فاعل شود.
- حالت فاعلی (اسنادی)؛ آن است که اسم فاعل یا مسندالیه واقع شود. (از دستور زبان فارسی پنج استاد چ دانشگاه ج1 ص35). این حالت را فاعلیت هم گفته اند.
- صفت فاعلی.؛ رجوع به صفت شود.
- علت فاعلی؛ علت فاعله. رجوع به فاعله شود.

فاعلیت.

[عِ لی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)فاعل بودن. حالت فاعلی. رجوع به فاعلی شود.

فاعلیة.

[عِ لی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث فاعلی. رجوع به فاعلی شود.

فاعو.

(اِ) فاعی. صدای گوسفند. (از قاموس کتاب مقدس).

فاعو.

(اِخ) موضعی است در ادوم، و بعضی را گمان چنان است که فاعی همان فواره است که در آن نواحی خرابهء آن دیده شود. (قاموس کتاب مقدس).

فاعوس.

(ع اِ) به عربی اسم حیه است، و وعل را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). مار. (اقرب الموارد). || سر نره. (آنندراج). || بلا و پیش آمد. || کوزهء سرتنگ که از آن آب خورند. || نام یکی از بازیهای عرب. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || (ص) سنگین و سالمند از چهارپایان. (اقرب الموارد).

فاعوسة.

[سَ] (ع ص، اِ) مؤنث فاعوس. رجوع به فاعوس شود. || آتشی که دود ندارد. (اقرب الموارد). || کُس، بدان جهت که گشاده گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). به عربی فرج را گویند جهت آنکه منفعس یعنی منفرج میگردد. (فهرست مخزن الادویه).

فاعول.

(ع ص) آنکه بسیار کند کاری را. در فرهنگها شرحی بر این صیغه نیامده است و توضیح فوق به قیاس آورده شد.

فاعی.

(ع ص) خشمناک کف برآورده از دهان. (آنندراج) (اقرب الموارد). مؤنث آن فاعیة است.

فاعی.

(اِخ) نام موضعی. رجوع به فاعو (اِخ) شود.

فاعیس.

(اِ) مرزنجوش است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به مرزنگوش و مرزنجوش شود.

فاعیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث فاعی. رجوع به فاعی شود. || زن سخن چین. (اقرب الموارد). || (اِ) شکوفهء حنا. (اقرب الموارد). نیلوفر هندی باشد. (آنندراج) (برهان). اصمعی و لیث گویند: فاعیه گل خیار را گویند. ارجانی گوید: معتدل است در گرمی و سردی و خشکی در دو درجه و درد دهان را عظیم سودمند است از درد عضوی که شکسته باشد. و درد تهی گاه را سودمند است. (ترجمهء صیدنة).

فاغ.

(پسوند) مزید مؤخر امکنه. (یادداشت بخط مؤلف). || (اِ) قسمی اطلس روسی است، و گویا در این معنی لفظ هم روسی باشد. (از فرهنگ نظام).

فاغ.

(اِخ) از قرای سمرقند است. (معجم البلدان).

فاغر.

[غِ] (اِ) گلی باشد خوشبو و به زردی مایل، برگ آن مانند گل زنبق دراز میشود و اغلب در هندوستان میباشد، و به هندی رای چنپا خوانند. (برهان). فاغره. فاغیه. بیخ نیلوفر هندی. نام عربی این دارو عموماً بصورت مؤنث «فاغرة» آمده است. و مایرهوف گمان میبرد که «فاغر» در اصل نسخه اشتباه کاتب است. (حاشیهء برهان چ معین). گلی است مایل به زردی و بسیار خوشبو مانند زنبق و طولانی و در بلاد هند کثیرالوجود و به هندی رای چتپا (؟) نامند. (فهرست مخزن الادویه). صاحب انجمن آرا نام هندی آن را رای چنپا (با نون) ضبط کرده است، و هم او و صاحب آنندراج آن را با فاغیه یکی دانسته اند. || جانورکی است. (منتهی الارب).

فاغرة.

[غِ رَ] (ع اِ) بوی خوش است، یا آن کبابه یا بیخ نیلوفر است. (منتهی الارب). فاغیه. رای چنپا. فاغر. فارغه. فاخره. کبابهء شکافته. دهن باز. دهان باز. (یادداشت بخط مؤلف). به فارسی فاخره و کبابهء شکافته نامند، و آن بزرگتر از کبابه و تا بقدر نخودی است و تا به نصف شکافته، و در جوف او دانهء کوچکی است مدور و سیاه و برّاق و باعطر. و از هند و بلاد سودان آرند. در اول و دوم گرم و در آخر آن خشک و با قوت محلله و بسیار قابض و مقوی معده و هاضمه و جگر و مفتح سدد و منقی اخلاط بلغمی و سوداوی و جهت اسهال مزمن و جنون و ریاح غلیظ و امراض باردهء دماغی و احشا نافع، و لخلخه و بوییدن او جهت تقویت دماغ و دل مفید است و مصدع محرور و مصلحش کافور و نیلوفر و روغن بادام و گلاب، و شربتش تا دو درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن). نوعی از عطر است، و آن دانه ای باشد دهان گشاده، و سخت به مقدار نخودی. و بعضی گویند بمعنی فاغر است که گل رای چنپا باشد. و بمعنی اول عربی میدانند. (برهان). مقوی معده است. (نزهة القلوب). رجوع به فاخره و فاغر شود.

فاغوش.

(اِ) به سریانی شیطرج هندی را نامند. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن) (برهان).

فاغی.

(ص نسبی) منسوب به فاغ که از قرای سمرقند است. (سمعانی).

فاغیة.

[یَ] (ع اِ) شکوفهء حنا یا گل یا شکوفهء خوشبوی که از سر به زیر نشاندن شاخش برآید. (منتهی الارب). به عربی اسم شکوفهء حناست و به سریانی لفجی کفررا و به رومی اورسیقون و به یونانی سداموفور نامند. و در حدیث آن است از حضرت رسول که: احب الریاحین الفاغیة... و بهترین آن تازهء سفید حلوالرایحه است. و معتدل در حرارت و برودت است و جهت اورام حارّه نافع و باعث کرم نخوردن پارچهء پشمی است. (فهرست مخزن الادویه). || (ص) سخن چین. (منتهی الارب). رجوع به فاغر و فاغره شود.

فاغیه.

[یَ / یِ] (اِ) بمعنی فاغر است. (فهرست مخزن الادویه). فاغر است که گل زردی باشد خوشبوی در هندوستان مانند زنبق، و به هندی رای چنپا گویند. و گل حنا و درخت حنای گل کرده را نیز گفته اند. (برهان). || هر شکوفه را نیز گویند که خوشبوی باشد. (برهان).

فاف.

(ص) زبان بسته و لکنت کننده در سخن. (غیاث از فردوس اللغات).

فاف.

(اِخ)(1) شهری در جزیرهء قبرس. (نخبة الدهر دمشقی ص142).
(1) - Paphos.

فافا.

(ص) بدیع. و اصل آن واه واه یعنی وه وه بوده (!) بمعنی خوب خوب، و واو و فاء به یکدیگر تبدیل جسته اند. (آنندراج). چیزی بدیع و نیکو. (اوبهی). هر چیز نیکو و غریب. (برهان) :
تو همی گوی شعر تا فردا
بخشدت خواجه جامهء فافا.
بلجوهر (از یادداشت بخط مؤلف).

فافاری.

(اِ) فلفل. (فهرست مخزن الادویه).

فافالس.

[] (اِ) جزر بری است. (فهرست مخزن الادویه).

فافان.

(اِخ) جایی است بر ساحل دجله زیر میافارقین. وادی الرزم در این مکان است. (معجم البلدان).

فافایس.

[] (اِ) فاخته است. (فهرست مخزن الادویه).

فافردوس.

[] (معرب، اِ) اسم یونانی بردی است. (تحفهء حکیم مؤمن). پاپیروس. رجوع به فافیر و پاپیروس شود.

فافش.

[] (معرب، اِ) اسم یونانی بطیخ است. (تحفهء حکیم مؤمن).

فافلیس.

(اِخ) الاَمدی. طبیب. (تاریخ الحکمای قفطی ص262). رجوع به آمِدی شود.

فافلیون.

(معرب، اِ) بطیخ. (فهرست مخزن الادویه).

فافور.

(ع اِ) اسم عربی برنجاسف است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه).

فافوش.

(اِ) شکاف. (دزی ج2 ص236).

فافیر.

(معرب، اِ) بردی. پاپیروس. (یادداشت بخط مؤلف). اسم بردی است. (فهرست مخزن الادویه). به لغت مصر قسمی از بردی است که از او کاغذ سازند. (تحفهء حکیم مؤمن). فافیرا. فافیورس. فافیروس. پاپیروس. رجوع به پاپیروس شود.

فافیرا.

(معرب، اِ) رجوع به فافیر شود.

فافیروس.

(معرب، اِ) معرب پاپیروس است. رجوع به فافیر و پاپیروس شود.

فافیس.

(معرب، اِ) بقلة الحمقاء است. (فهرست مخزن الادویه).

فافیورس.

[] (معرب، اِ) بردی. (فهرست مخزن الادویه). صورت غلطی از فافیروس معرّب پاپیروس است. رجوع به پاپیروس و فافیروس شود.

فافیوس.

(معرب، اِ) به یونانی کمون بری است، و شاه ترج (شاه تره) برّی را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فاق.

(ع اِ) کاسهء پر از طعام. || روغن زیتون پخته. || دشت هموار. || مرغی است آبی درازگردن. (منتهی الارب). طائری طویل العنق. (فهرست مخزن الادویه). || (ص) مرد درازبالای برهم و مضطرب اندام. (از منتهی الارب).

فاق.

(اِ) شکاف قلم و شکاف ریش بلند. (یادداشت بخط مؤلف). هر یک از دو قسمت جداشده از یکدیگر قلم و ریش و امثال آن. در تداول عام، خط یا شکاف موی سر را نیز گویند، و در این معنی محرّف فرق است. (فرهنگ نظام): ریش دوفاق، قلم دوفاق. (یادداشت بخط مؤلف). || نام قسمی از پارچهء ابریشمی، و در این معنی یک لفظ اروپایی است. (فرهنگ نظام). نوعی تافته. (یادداشت بخط مؤلف). در اروپایی بودن «فاق» بهمین صورت تردید باید کرد، مگر آنکه صورت مشابهی باشد. || معرب فاژ است که باز کردن دهان باشد. (از لغات محلی شوشتر، خطی). رجوع به فاژ و فاژه شود.

فاق.

(ترکی، اِ) سوفار تیر. (از چراغ هدایت). و آنچه از استادان فن تیراندازی مسموع شده این است که فاق ریسمان خامی است که در وسط چلهء کمان به عرض یک انگشت پیچند تا سوفار بر آن بند کرده و زه بکشند. (آنندراج) (فرهنگ نظام).

فاقت.

[قَ] (ع اِمص) فاقة. فقر و بینوائی :اهل مکنت به فقر و فاقت ممتحن گشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص4). رجوع به فاقه شود.

فاقد.

[قِ] (ع ص) آنکه چیزی یا کسی از دست او رفته باشد. (اقرب الموارد). مقابل واجد.
- فاقد چیزی بودن؛ نداشتن آن. (یادداشت بخط مؤلف).
|| زن شوی یا پسر گم کرده. زن شوی یا پسر مرده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گاو ماده که بچه اش را دده خورده، و کذا ظبیة فاقد. (منتهی الارب). رجوع به فقد و فقدان شود.

فاقدار.

(نف مرکب) آنچه شکاف داشته باشد. رجوع به فاق شود.

فاقدالبصر.

[قِ دُلْ بَ صَ] (ع ص مرکب)نابینا. (آنندراج). آنکه چشم و بینایی ندارد.

فاقر.

[قِ] (اِخ) نام روزی از روزهای عرب است. (از معجم البلدان).

فاقران.

[قِ] (اِخ) ظاهراً ناحیتی بوده است در نزدیکی قزوین. (تاریخ گزیده چ کمبریج ص832 و 833).

فاقرلو.

[قِ] (اِخ) دهی از دهستان سربند بخش سربند شهرستان اراک که در 27 هزارگزی راه عمومی واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 199 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و چشمه تأمین میشود و محصول عمده اش غلات و انگور و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فاقرة.

[قِ رَ] (ع اِ) بلا. || (اِمص) سختی. (منتهی الارب). ج، فواقر. || پشت مازوی. (زمخشری). || کار سخت بزرگ که بشکند مهرهء پشت را. (ترجمان جرجانی).

فاقشیر.

(معرب، اِ) سرطان است. (فهرست مخزن الادویه).

فاقع.

[قِ] (ع ص) سخت زرد. (منتهی الارب). هر چیز بسیار زرد و أصفر. (آنندراج): صفراء فاقع؛ زرد زلال. زردی زرد. (یادداشت بخط مؤلف). || هر رنگ خالص بی آمیغ، سپید باشد یا غیر آن. (منتهی الارب): احمر فاقع؛ سرخ خالص. (یادداشت بخط مؤلف).

فاقعة.

[قِ عَ] (ع اِ) سختی. بلا. ج، فواقع. (منتهی الارب).

فاق قلم.

[قِ قَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به فاق شود.

فاقوس.

(اِخ) شهری است در مشرق مصر، و در آخر دیار مصر در جوف شرقی از سمت شام واقع است. (از معجم البلدان).

فاقه.

[قَ / قِ] (از ع، اِمص) فاقت. فقر و نیازمندی. از این کلمه فعل از باب افتعال آید نه از ثلاثی مجرد. (از اقرب الموارد). درویشی. (منتهی الارب) :
ناقهء همت به راه فاقه ران تا گرددت
توشه خوشهء چرخ و منزلگاه راه کهکشان.
خاقانی.
شاکرم از عزلتی که فاقه و فقر است
فارغم از دولتی که نعمت و ناز است.
خاقانی.
داد بخششها و خلعت های خاص
آن عرب را کرد از فاقه خلاص.مولوی.
طاقت بار فاقه ندارم. (گلستان).
مرد درویش که بار ستم فاقه کشید
به در مرگ همانا که سبکبار آید.(گلستان).
طایفه ای از درویشان از جور فاقه به جان آمده بودند و از درویشی به فغان. (گلستان).

فاقیة.

[یَ] (ع اِ) شکوفهء حنا. (یادداشت مؤلف). رجوع به حنا شود.

فاک.

[فاک ک] (ع ص) پیر کلان سال از مردم و شتر. (منتهی الارب). || سخت گول. ج، فَکَکة، فِکاک. (منتهی الارب): هو فاکٌّ تاکٌّ؛ او احمق است. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فاک.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش زابلی شهرستان سراوان که در چهارهزارگزی خاور زابلی و یک هزارگزی جنوب راه مالرو زابلی به سوران واقع است و 3 خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج).

فاکتور.

[تُرْ] (فرانسوی / انگلیسی، اِ)(1)عامل. (از وبستر). || حق العمل کار. (حییم). || در اصطلاح بازار، برگهای کوچک صورت خرید جنس را فاکتور می گویند. این استعمال درست نیست.
(1) - انگلیسی: Factor، فرانسوی: Facteur.

فاکر.

[کِ] (ع ص) اندیشه کننده در کاری. (غیاث).

فاکن.

[کُ] (اِ) در لهجهء گیلکی، آلاچیق. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به آلاچیق شود.

فاکولته.

[تِ] (فرانسوی اِ)(1) دانشکده. در فارسی بسیار کم به کار میرود.
(1) - انگلیسی: Faculty، فرانسوی: Faculte.

فاکه.

[کِهْ] (ع ص) خداوند میوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). میوه فروش. (یادداشت بخط مؤلف). || مرد خوش طبع. خوش ذات. (منتهی الارب). خوش منش. (ربنجنی). ج، فاکهین. (یادداشت بخط مؤلف).

فاکه.

[کِهْ] (اِخ) ابن سعد، مکنی به عقبه. صحابی است. (یادداشت بخط مؤلف).

فاکه.

[کِهْ] (اِخ) ابن مغیرة بن مغیره... مخزومی. یکی از جوانان قریش بود که با هنده دختر عتبه ازدواج کرد. او را خانه ای بود که برای مهمانی اختصاص داشت، و مردم بدون اجازه در آن وارد می شدند. (از عقدالفرید ج7 ص94).

فاکهانی.

[کِ نی ی] (ع ص نسبی)میوه فروش. (منتهی الارب). سیبویه گوید: فروشندهء میوه را مانند لبان و نبال [ و عطار و بقال ]، فَکّاه نمیگویند، زیرا این وزن سماعی است. (از اقرب الموارد).

فاکهانی.

[کِ] (اِخ) تاج الدین عمر بن علی. رجوع به تاج الدین... شود.

فاکهة.

[کِ هَ] (ع اِ) میوه، هرچه باشد، جز خرما و انگور و انار. (از منتهی الارب). || درخت خرمای عجیب. (از اقرب الموارد). خرمابن بشگفت آورنده. (منتهی الارب). || نوعی شیرینی. (اقرب الموارد). حلوایی است. (منتهی الارب). || آنچه با خوردن آن خوشی حاصل آید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || فاکهة الشتاء؛ آتش. (اقرب الموارد). ج، فواکه. || (ص) خوش طبع و پاک نفس و بسیارخنده و خنده زنان سخنگوی با یاران.

فاکهی.

[کِ] (ع ص نسبی) این انتساب میوه فروش را افاده کند. (از سمعانی).

فاکهی.

[کِ] (اِخ) تاج الدین عمر بن علی بن سالم اللخمی الاسکندری (654-731 ه . ق.) عالم علم نحو و از مردم اسکندریه بود. او را کتابی بنام «الاشاره» است در نحو، و آثار دیگر نیز دارد. (از اعلام زرکلی ص720).

فاکهی.

[کِ] (اِخ) عبدالله بن احمد مکی (899-972 ه . ق.). از علمای زبان عرب است که زادگاه و محل وفاتش مکه بوده است. مدتی مقیم مصر بود و در فقه و ادب هر دو دست داشت. او را کتابهایی است بنام شرح الاجرومیه و شرح القطر که هر دو را در علم نحو نوشته است. (از اعلام زرکلی ص546).

فاکهی.

[کِ] (اِخ) محمد بن علی فاکهی مکی، مکنی به ابوالسعادات (923-982 ه . ق.). از فقهای شافعی و آشنا به ادب بود. مولد او مکه و محل وفاتش هند بوده است. از کتابهایش نورالابصار در فقه و رساله ای در لغت معروف است. (از اعلام زرکلی ص857).

فاکهی.

[کِ] (اِخ) محمد بن اسحاق. معاصر ازرقی است. وی کتاب تاریخ مکه را نوشت و در حدود سال 230 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ص763). ابن الندیم نام کتاب او را «مکه و اخبارها فی الجاهلیة و الاسلام» ضبط کرده است. رجوع به الفهرست شود.

فال.

(ع اِ) در عربی فَأل با همزه. شگون. ضد طیره، بمعنی نیک و بد هر دو استعمال نمایند. (منتهی الارب). اغور. آغال. شگون. (ناظم الاطباء) :
من این نامه فرخ گرفتم به فال
همی رنج بردم به بسیار سال.فردوسی.
جهانجوی را آن بد آمد به فال
بفرمود کش سر ببرّند و یال.فردوسی.
کار گیتی همه بر فال نهاده ست خدای
خاصه فالی که زند چاکر و چون من چاکر.
فرخی.
بر همه شاها ز پی این جمال
قرعه زدم نام تو آمد به فال.نظامی.
امروز مبارک است فالم
کافتاد نظر بر آن جمالم.سعدی (طیبات).
|| طالع و بخت. (ناظم الاطباء). اختر. (صحاح). || پیش بینی و عاقبت گویی و غیب گویی. (ناظم الاطباء) :
پراندیشه شد نامدار از بهی
ندید اندر او هیچ فال بهی.فردوسی.
- علم فال؛ علمی است که بوسیلهء آن برخی از حوادث آینده دانسته میشود. و این کار بوسیلهء تعبیر کلام مسموع یا گشودن قرآن یا کتب بزرگان مثل دیوان حافظ و مثنوی و نظایر آن که به تفأل شهرت دارد انجام می پذیرد. برخی از علمای دین تفاؤل با قرآن را مجاز شمرده، به گفتهء بعضی از صحابه استناد جسته اند که محمد (ص) تفاؤل را دوست میداشت و از تطیر منع می فرمود. (از کشف الظنون).
- فال افکندن؛ فال زدن. فال گرفتن :
فرستادهء شاه چون این بدید
بیفکند فالی چنان چون سزید.فردوسی.
-فال ناپلئون گرفتن؛ کنایه از بیکاری و پریشانی است.
-هم فال و هم تماشا؛ در تداول امروز بمعنی به یک تیر دو نشان زدن است. به یک کرشمه دو کار.

فال.

(اِ) کپه. بخش بخش چیزی (چهارچهار یا بیشتر یا کمتر)، چنانکه گویند: گردو فالی یک قران، یا گردوی تازه فالی صنار. (یادداشت بخط مؤلف).
-فال فال کردن؛ به توده های جدا قسمت کردن. (یادداشت بخط مؤلف).
|| مچر. یک دانه تخم مرغ که در جایی گذارند تا همه روزه مرغ در آنجا تخم کند. (یادداشت بخط مؤلف).

فال.

(اِخ) دهی است از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 71 هزارگزی جنوب خاوری کنگان و کنار راه فرعی لار به گله دار واقع است. جلگه ای گرمسیر، مالاریایی و دارای 685 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فال.

(اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومه شهرستان بیرجند که در 61 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع است. دامنه ای گرمسیر و دارای 252 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فالاد.

(اِ) بیهوده گفتن. (یادداشت بخط مؤلف، از حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).

فالاد.

(اِخ) نام پارسی رود فرات است که از مشاهیر رودهای عالم است و از جانب ارمنیه برمیخیزد. مصب آن خلیج فارس است و ممر آن زیاده از هزاروچهارصد میل است. و فرات معرب آن است. (انجمن آرا).

فالافس سقلینوس.

[] (معرب، اِ مرکب)صنف کبیر زوفراست منسوب به اسقلینوس حکیم جهت آنکه او اول کسی است که معرفت بدان بهم رسانیده. (از فهرست مخزن الادویه).

فالاقنش.

[قُ نِ] (معرب، اِ) ایدوسارون. ایدوصارون(1). رجوع به ایدوسارون شود.
(1) - Hedysarum.

فالامس.

[] (معرب، اِ) فاسی است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به فاسی شود.

فالامغرسطس.

[] (معرب، اِ) به یونانی نوعی قصبی است که آن را میشل نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فالامینی.

[] (معرب، اِ) به یونانی فورنج نهری است. (فهرست مخزن الادویه).

فالانجقون.

(معرب، اِ) فالنجقین است. (حکیم مؤمن). به یونانی اسم رتیلا است. (فهرست مخزن الادویه). آن را فالانجیقون (با یاء) نیز آورده اند. (فهرست مخزن الادویه).

فالانجیطوس.

(معرب، اِ) به یونانی اسم رتیلا است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فالانجقون شود.

فال بین.

(نف مرکب) کسی که فال میگیرد. طالع بین. رجوع به فال شود.

فالتو.

[تُ] (هندی، اِ) چیز علاوه و زاید. این لفظ هندی است و تنها اهل بنادر خلیج که تماس با هندیها دارند استعمال میکنند. (از فرهنگ نظام).

فالج.

[لِ] (ع مص) سست و فروهشته شدن نصف بدن، و مجازاً سست و بیکار شدن عضوی از بدن. (از اقرب الموارد) (فرهنگ نظام). || در طب فالج بمعنی سست شدن تمام بدن غیر از سر هم هست، و اگر در سر هم اثر کند سکته است. (فرهنگ نظام). این توضیح کاملاً دقیق و درست نیست. رجوع به سکته شود. || (اِ) شتر ستبر دوکوهانی که برای جفت گیری از سند می آورند. (اقرب الموارد). || (ص) کسی که نصف یا حصه ای از بدنش سست و بیکار شده باشد. (فرهنگ نظام) (اقرب الموارد). || مرد مظفر و منصور را گویند. (برهان). مصحف فاتح است. (حاشیهء برهان چ معین).

فالج.

[لِ] (اِخ) نام مردی است، و آن فالج بن حلاوهء اشجعی است. (از منتهی الارب).

فالچی.

(ص مرکب) فالگیر. فالکباز. طالع بین. (یادداشت بخط مؤلف). و رجوع به فال و فالکباز شود.

فالح.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز که در 60 هزارگزی شمال خاوری ایذه واقع است. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 290 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه، محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6)0

فال دیدن.

[دی دَ] (مص مرکب) فال گرفتن. رجوع به فال و فال بین شود.

فالر.

[] (اِخ) گویند نام زن یافث است که یکی از سه پسر نوح پیامبر بوده است. برخی نام زن یافث را «زدفت نبث» نوشته اند. رجوع به عقدالفرید ج7 ص271 شود.

فالرغس.

[لِ غِ] (معرب، اِ)(1) به یونانی مرغی است که آن را لک لک میگویند. استخوان او را با خود داشتن عشق را زایل میکند و بیضهء او خضاب موی باشد. و فالرغوس هم به نظر آمده است که بعد از غین، واو باشد. (برهان). لک لک. لقلق است که بتلارج نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - یونانی: Pelarghos (اشتینگاس).

فالرمون.

[] (اِ) شراب کهنهء بسیار قوی حاد. (فهرست مخزن الادویه).

فالری.

[لِ] (اِخ) یکی از بلاد قدیمی ایتالیا در سرزمین اتروریا، نزدیک رود تیبر بود که در 394 ق . م. به دست رومیان افتاد. (تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی).

فال زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) فال گرفتن. طالع بینی :
بر قرعهء چار حد کویت
فالی زنم ازبرای رویت.نظامی.
به فرخندگی فال زن ماه و سال
که فرخ بود فال فرخ به فال.نظامی.
از غم و درد مکن ناله و فریاد که دوش
زده ام فالی و فریادرسی می آید.حافظ.
رجوع به فال شود.

فال زن.

[زَ] (نف مرکب) فالگیر. فالکباز. فالبین. طالع بین :
به پیش زن فال زن برگذشت
به مهتر نگه کرد و اندرگذشت.فردوسی.
رجوع به فال شود.

فالس.

[لِ] (اِ) پوست درختی است در طور سینا، ثمر آن مانند بلوط. (فهرست مخزن الادویه).

فال سبحه.

[لِ سُ حَ / حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) استخارهء مشهور که از سبحه گیرند. (آنندراج) :
اختر دلیل و صدق سبیل و قضا وکیل
در بند فال سبحهء صددانه ام هنوز.نظیری.
رجوع به استخاره شود.

فال سنگک.

[لِ سَ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) طرق؛ فال سنگک زدن کاهن. (از منتهی الارب). گروهی از کاهنان از روی سنگریزه ها و حبوب و دانه ها چون گندم و هسته غیبگویی می کنند. (از مقدمهء ابن خلدون ترجمهء محمدِ پروین گنابادی ج1 ص198). و آنان را اهل طَرْق خوانند، چه طَرْق بمعنی فال گرفتن کاهن به سنگ ریزه و آمیختن پنبه به پشم است. و در فارسی فال نخود معروف است. (حاشیهء مأخذ فوق). رجوع به طَرْق و فال نخود شود.

فال شانه.

[لِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فالی است که از شانه برگیرند. (آنندراج) :
گشادِ عقدهء اخگر بود در طالع سوزم
که فال شانه امشب از خیال زلف او دیدم.
عبداللطیف خان.
خواهد فتاد دامن زلفش به دست ما
این فال را ز شانهء شمشاد دیده ایم.
صائب (از آنندراج).
رجوع به فال شود.

فالطراحین.

[] (معرب، اِ) حب الورد است. (فهرست مخزن الادویه).

فال طغرا.

[لِ طُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فالی است بدین ترتیب که اگر با نیت طلب خیر قرآن را بگشایند و بر ابتدای صفحهء قرآن مجید «بسم الله» یا اسم حق تعالی درآید مبارک است. (از آنندراج) (غیاث).

فالظ.

[فَظْظْ] (علامت اختصاری) رمز است از فالظاهر. (یادداشت بخط مؤلف). مرادف است با «ظاهراً».

فالعة.

[لِ عَ] (ع اِ) بلا و سختی. ج، فوالع. (منتهی الارب).

فالعیاذبالله.

[فَلْ ذُ بِلْ لاه] (ع جملهء اسمیه، صوت مرکب) پس پناه بر خدا از دست شیطان. (یادداشت بخط مؤلف). در مورد تحذیر و استنکاف از قبول امری به کار رود. صورتی از «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» است : اگر فالعیاذبالله میان ما مکاشفتی به پای شود، ناچار خونها ریزند. (تاریخ بیهقی).

فال فال.

(ق مرکب) بخش بخش. قسمت قسمت. چندتاچندتا. کپه کپه.
- فال فال کردن؛ کپه کپه کردن.
رجوع به فال شود.

فالفس.

[] (معرب، اِ) صنفی از ثمار است. (فهرست مخزن الادویه).

فالق.

[لِ] (ع ص، اِ) شکاف کوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درخت خرمایی که در حال شکوفه کردن باشد. (از منتهی الارب). || زمین پست میان دو پشته. (منتهی الارب).
-فالق الاصباح؛ شکافندهء صبح، یعنی خدا. (از فرهنگ نظام) :
فالق الاصباح اسرافیل وار
جمله را در صورت آرد آن دیار.مولوی.
- فالق الحب؛ آفرینندهء آن یا برون آرندهء برگش به شکافتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فالق.

[لِ] (اِخ) موضعی است مر بنی کلاب را، و در آن آبکی است. (منتهی الارب). از منازل ابوبکربن کلاب است در نجد. (از معجم البلدان).

فالقة.

[لِ قَ] (ع اِ) زمین پست میان دو پشته. (منتهی الارب). رجوع به فالق شود.

فال قهوه.

[لِ قَهْ وَ / وِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فالی که از اشکال پیداآمده بر ظرف یا فنجان قهوه گیرند، پس از آنکه قهوه را بنوشند و مدتی قهوه خوری را وارونه گذارند. (یادداشت بخط مؤلف).

فالک.

[لِ] (ع ص) دختر گردپستان. (منتهی الارب).

فالکباز.

[لَ] (نف مرکب) بمعنی فالگیر است. (انجمن آرا). فالگیری را گویند که بر سر کوچه و بازار نشسته بجهت مردمان فال میگیرد. (برهان). از فال + ـَک (پسوند تصغیر) + باز. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فال شود.

فال کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) فال زدن. فال گرفتن. (یادداشت بخط مؤلف) : و این فالی بود که... بکرده بودند و فال کرده چون کار کرده بود. (از تاریخ سیستان، یادداشت بخط مؤلف).

فال کلند.

[لِ کُ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صاحب آنندراج آرد: یکی از ایرانیان می گفت که شخصی سر و روی خود پوشیده، نهانی بر در خانهء بیگانه رود و غربالی با کلندی همراه دارد و غربال را با کلند مینوازد و صاحب خانه چیزی را از مأکول یا مشروب در غربال میکند و از آن چیز بر نیک و بد کار تفاؤل کنند. (از آنندراج). این اصطلاح جز در مأخذ فوق دیده نشد، و در هر صورت مرادف فالگوش و قاشق زنی و نظایر آن است. رجوع به فالگوش شود.

فال گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) چند تا میوه را بالای هم چیدن، و آن چنانست که میوه فروشان در وقت وفور میوه برگهای سبز را بالای سینی فراشی گسترده، چند تا میوه بر روی هم می چینند و اندک اندک بر روی سینی فاصله داده هر جا چند تای دیگر میگذارند، و آن را فال فال مینامند، و فالی به چند دینار میفروشند. (آنندراج). رجوع به فال فال شود.

فال گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) فال زدن :
کسی در عشق فال بد نگیرد
وگر گیرد برای خود نگیرد.نظامی.
چرخ از رخ مه جمال گیرد
مجنون به رخ تو فال گیرد.نظامی.
رجوع به فال زدن شود.

فالگو.

(نف مرکب) فالگوی. آنکه فال زند و تعبیر کند و سرانجام آن را بگوید. فالگیر. فال زن. فالکباز :
همان نیز گفتار آن فالگو
که گفت او بپیچد ز تخت تو رو.فردوسی.
بسان فالگویانند مرغان بر درختان بر
نهاده پیش خویش اندر پر از تصویر دفترها.
منوچهری.
مرد را عقل رایزن باشد
سغبهء فالگوی زن باشد.سنایی.

فالگوش.

(اِ مرکب) عملی که زنان در شب چهارشنبه سوری کنند، و آن ایستادن بر سر چهارراه ها و تفأل و تطیر به گفتار عابرین باشد. (یادداشت بخط مؤلف). به آواز مردم گوش گذاشته از سخن آنها فال گرفتن. (آنندراج). رجوع به فال و فال کلند شود.

فالگوی.

(نف مرکب) فالگیر. رجوع به فالگو شود.

فالگویی.

(حامص مرکب) کار فالگو. فالگیری. طالع بینی. فال بینی. رجوع به فال و فال بینی شود.

فال گیر.

(نف مرکب) فالچی. فال گو. زاجر. (یادداشت بخط مؤلف). شخصی که ادعای اخبار از مستقبلات کند بتوسط احضار اموات و سؤال نمودن از ایشان، و این مطلب در شریعت موسوی ممنوع بود و مرتکب آن بایستی سنگسار شود. (قاموس کتاب مقدس).

فالگیری.

(حامص مرکب) عمل فالگیر. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فالگیر شود.

فاللیس.

(اِخ) بیرونی نویسد وی از جملهء اصحاب تعالیم است و او ادواری را استخراج کرد که به ادوار فاللیس موسوم است. و نخستین دور آن در سال 418 بخت نصر بود، و هر دور آن 76 سال شمسی است. (از آثار الباقیه چ ساخاو ص27).

فال مال.

(اِ) فرنجمشک. (فهرست مخزن الادویه).

فالمینوس.

[لِ] (معرب، اِ) به رومی بل است. (فهرست مخزن الادویه).

فالنامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) کتابی است که در آن آداب فال گرفتن و دعاها و دستورهای مربوط به آن مندرج باشد.

فالنجقین.

[لِ] (معرب، اِ) لغت یونانی و بمعنی دواءالرتیلا است. از یک بیخ نبات او دو سه شاخ میروید و در بعضی مکان متفرق و در بعضی مجتمع میباشد. برگش باریک و گلش سفید شبیه به سوسن و از آن کوچکتر و تخمش سیاه و شبیه به نصف عدس و از آن باریکتر و بیخش کوچک و باریک و زرد است و بعد از خشکی سفید میشود. در سیُم گرم و خشک، برگ و گل و تخم او جهت گزیدگی رتیلا و عقرب و رفع معض سریع الاثر است. (تحفهء حکیم مؤمن). مؤلف برهان آن را فالِنْجقَین ضبط کرده است و نویسد: پیوسته در تلهای خاک روید. برگ و گل و تخم آن را بکوبند و بیاشامند، گزیدگی عقرب و رتیلا را سودمند است. (برهان).

فالنجیطس.

[] (معرب، اِ) فالنجقین. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به فالنجقین شود.

فال نخود.

[لِ نُ خوَدْ / خُدْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فالی است که پیرزنان با دانه های نخود گیرند، و ترتیب آن چنین است که دستمالی در پیش خود گسترند و چندین دانه نخود بر آن گذارند، هر کس که فال خواهد پولی بدیشان دهد و ایشان دانه های نخود بر روی دستمال افشانند و از طرز قرار گرفتن نخودها دربارهء شخص پیشگویی هایی کنند. این تعبیرها پایه و اساسی ندارد و اگر دقت شود هر یک از فالگیران به نوعی تعبیر کنند.

فالندی.

[] (اِ) بیخ کبر. (فهرست مخزن الادویه).

فالودج.

[دَ] (معرب، اِ) معرب پالوده. رجوع به پالوده شود.

فالودق.

[دَ] (معرب، اِ) معرب پالوده. (آنندراج). اصل این کلمه در زبان پهلوی مختوم به «گ» بوده و در تعریب به قاف و گاه به جیم بدل شده است. رجوع به پالوده شود.

فالوده.

[دَ / دِ] (اِ) صورت دیگری است از واژهء پارسی پالوده. رجوع به پالوده شود.

فالوذ.

(معرب، اِ) فولاد. || پالوده، که حلوائی است از آرد و شیر. (از منتهی الارب). رجوع به فالوذج و فالوده و پالوده شود.

فالوذج.

[ذَ] (معرب، اِ) معرب پالوده. جوهری در صحاح گوید: درست آن فالوذ یا فالوذق است و فالوذج غلط است. (یادداشت بخط مؤلف) :
فالوذج یمنع من نیله
ما فیه من عقد و انضاج
یسبح فی لجة یاقوتة
للوز حیتان من العاج
کأنّما ابرز من جامه
ثوب من اللاذ بدیباج.
ابوطالب عبدالسلام بن الحسین المأمونی.
روی انّ الحسین بن علی رأی رج یعیب الفالوذج فقال لباب البرّ بلعاب النحل ما عاب هذا مسلم. (مکارم الاخلاق طبرسی). قیل لاعرابی علی مائدة لبعض الخلفاء و قد حضر فالوذج و هو یأکل منه: یا هذا انه لایشبع منه احد الاّ مات فامسک یده ساعة ثم ضرب بالخمس و قال استوصوا بعیالی خیراً. (از کشکول). رجوع به فالوذق و فالوذ و فالودج و پالوده شود.

فالوذق.

[ذَ] (معرب، اِ) پالوده. حلوائی است که از آرد و شیره ترتیب دهند. (منتهی الارب). رجوع به پالوده و فالوذ شود.

فالونک.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان رامجرد بخش اردکان شهرستان شیراز که در 71 هزارگزی جنوب خاوری اردکان و کنار راه فرعی زرقان به بیضا واقع است. جلگه ای معتدل، مالاریایی و دارای 82 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فاله.

[لَ] (اِخ) شهر کوچکی در نزدیکی ایذه در خوزستان. (از معجم البلدان).

فالی.

(اِ) گوشت مغاکچهء سرین. (یادداشت بخط مؤلف).

فالی.

(ص نسبی) سمعانی نویسد: منسوب است به یکی از بلاد فارس. (الانساب). منسوب به فال است. رجوع به فال شود. || و نیز منسوب است به فاله در خوزستان. رجوع به فاله شود.

فالی.

(اِخ) علی بن احمد، ادیب فاضل و شاعر ماهر، مکنی به ابوالحسن و منسوب به دیهی فال نام در آخر سمت جنوبی نواحی فارس و یا به شهری فاله نام نزدیک ایذج (ایذه) از بلاد خوزستان بوده، و در بصره اقامت داشته و از مشایخ آنجا استفاده نموده و در سال 448 ه . ق. در بغداد وفات یافته است. مدفنش در مقبرهء جامع منصور است. (از ریحانة الادب ج3 ص187).

فالیا.

(اِخ) از دیه های وازکرود قم. (ترجمهء تاریخ قم ص137). در فرهنگهای جغرافیایی نام آن دیده نشد، و به نظر میرسد که این ده ویران شده یا نام دیگری گرفته است.

فالیز.

(اِ) معرب پالیز. خربزه زار را گویند. (آنندراج) :
یکی را زمین نیستانست و شوره
یکی کشت و فالیز و شدیار دارد.
ناصرخسرو.
رجوع به پالیز شود.

فالیزان.

(اِخ) دهی است از دهستان کوه پایهء بخش آبیک شهرستان قزوین که در 24 هزارگزی باختر آبیک و چهارهزارگزی راه شوسه واقع است. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 185 تن سکنه است. آب آنجا از چشمهء بهار و فاضل آب رود محلی تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و هندوانه، شغل اهالی زراعت و بیشتر معاش آنها از کشت هندوانهء دیمی و صنایع دستی زنان گیوه چینی و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فالیزبان.

(اِ مرکب) آنکه نگهبان فالیز و بوستان باشد، مانند باغبان.

فالیزک.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حمام بخش جنت آباد شهرستان مشهد که در 30 هزارگزی شمال باختری صالح آباد و 3 هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی مشهد به صالح آباد واقع است. دامنه ای معتدل و دارای 154 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، بادام، انگور، سیب و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فالینوس.

(معرب، اِ) رستنیی باشد که آن را شاه تره گویند و در دواها به کار برند. خوردن آن حکه و جرب را نافع است. (از برهان) (فهرست مخزن الادویه).

فالیوالقیوس.

(معرب، اِ) اصابع الصفر. (فهرست مخزن الادویه).

فالیوس.

(معرب، اِ) به یونانی، ملبوس. (فهرست مخزن الادویه).

فالیة.

[یَ] (ع اِ) کوکال خجک دار. (منتهی الارب). جنسی از خنافس بود خال دار که پیوسته بر سوراخ مارها بود. (اقرب الموارد). || فالیة الافاعی؛ اوائل شر و بدی. (منتهی الارب).

فام.

(اِ) قرض. دین. (برهان). وام :
به فعل نیک و به گفتار خوب، پشت عدو
چو عاقلان جهان زیر فام باید کرد.
ناصرخسرو.
رجوع به وام شود. || لون و رنگ. (برهان). و در این معنی به تنهایی مستعمل نیست و جزء دوم کلمات دیگر است. (یادداشت بخط مؤلف). و ترکیب آن بیشتر با اسم رنگهای مختلف و اسم اشیاء زینتی و درخشان صورت گیرد و بعنوان صفت مرکب بکار رود، مانند ترکیبات زیر:
-آیینه فام؛ شفاف و درخشان :
یکی خود پولاد آیینه فام
نهاد از برِ فرق چون سیم خام.نظامی.
- ازرق فام؛ کبود :
برخیز تا یکسو نهیم این دلق ازرق فام را
بر باد قلاشی دهیم این شرک تقوی نام را.
سعدی.
-بیجاده فام؛ سرخرنگ :
کشیدند بر طرهء کوی و بام
شقایق نمطهای بیجاده فام.نظامی.
-خورشیدفام؛ درخشان و روشن :
چو روی زمین گشت خورشیدفام
سخنگوی بندوی برشد به بام.فردوسی.
-زنگارفام؛ کبودرنگ. سبزرنگ. آسمانی :
ساقیا می ده که مرغ صبح بام
رخ نمود از بیضهء زنگارفام.
سعدی (خواتیم).
-سرخ فام؛ سرخرنگ :
بفرمود مهتر که جام آورید
بدو در می سرخ فام آورید.فردوسی.
-سیه فام؛ سیاهرنگ :
شنیدم که لقمان سیه فام بود
نه تن پرور و نازک اندام بود.سعدی.
-فیروزه فام؛ آبی رنگ :
سحرگه که طاوس مشرق خرام
برون زد سر از طاق فیروزه فام.نظامی.
-لعل فام؛ قرمزرنگ :
برافروخت رخسارهء لعل فام
یکی بانگ زد هر دو را پور سام.فردوسی.

فاماس.

(اِخ) نام رودی به دهستان علیای نهاوند. (یادداشت بخط مؤلف). فاماست. رجوع به فاماست شود.

فاماست.

(اِخ) دهی است از دهستان بالای شهرستان نهاوند که در 22 هزارگزی جنوب شهرستان نهاوند و 8 هزارگزی جنوب راه شوسهء نهاوند به ملایر و بروجرد واقع است. دامنه ای، سردسیر و دارای 495 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، لبنیات، توتون، چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فامخواه.

[خوا / خا] (نف مرکب)وام خواه. طلبکار. بستان کار. آنکه مطالبهء وام خود کند. (یادداشت بخط مؤلف). || آنکه از کسی وام گرفتن خواهد. دائن. (یادداشت بخط مؤلف).

فامدار.

(نف مرکب) مدیون. (یادداشت بخط مؤلف) :
فامداران تو باشند همه شهر درست
نیست گیتی تهی از فام ده و فامگذار.
سوزنی.

فام ده.

[دِهْ] (نف مرکب) بستانکار. طلبکار. وامخواه. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فامدار شود.

فامر.

[مِ] (اِخ) شهری است در حوالی فرخار، و نزدیک آن شهر بیابانی است که آهوی مشک در آن بیابان نافه اندازد. (برهان) (اوبهی) :
رسد دو نسیم از لب مدح خوانش
به دریای بیر و بیابان فامر.قادری.
(از یادداشت مؤلف).
صاحب آنندراج آن را فامره نیز ضبط کرده است، و این ضبط ظاهراً مأخوذ از نزهة القلوب حمدالله مستوفی است. رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص72 شود. صاحب برهان نیز فامره بمعنی فامر ضبط کرده است.

فامره.

[مِ رِ] (اِخ) یکی از دهات شراهین در عراق جم. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ج3 ص72). رجوع به فامر شود.

فامرین.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان بزچلو از بخش وفس شهرستان اراک که در 8 هزارگزی جنوب باختری کمیجان و سر راه عمومی شراء کمیجان واقع است. جایی کوهستانی و سردسیر و دارای 840 تن سکنه است. آب آن از دو رشته قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فامگزار.

[گُ] (نف مرکب) پرداخت کنندهء وام :
فامداران تو باشند همه شهر درست
نیست گیتی تهی از فام ده و فامگزار.
سوزنی.

فامنین.

[مَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان که در 31 هزارگزی جنوب قصبهء رزن به همدان واقع است. جلگه ای سردسیر، مالاریائی و دارای 4170 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول عمده اش غلات، حبوبات، صیفی، لبنیات، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت دستی زنان قالی بافی است. دارای 50 دکان و یک دبستان است. راه فرعی شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فامور.

(اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان کازرون است که در جنوب خاوری بخش واقع است. آبادیهای آن در شمال، خاور و جنوب خاوری دریاچهء فامور پراکنده شده است. هوای آن گرم و مالاریایی است و آب مشروب و زراعتی آنجا از چشمه و قنات تأمین میگردد. محصول عمدهء دهستان غلات، حبوبات، برنج، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. از 5 آبادی تشکیل شده و قریه های مهم آن عبارتند از: قلعه نارنجی، کرامت آباد و مالکی. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). پانزده فرسنگ در نیم فرسنگ از قریهء الک به باغ ترنجی امتداد آن است. از شمال و مشرق و مغرب به بلوک کازرون و از جنوب به بلوک جره محدود میشود. هوایش گرم و شغل اهالی ماهیگیری است. دارای 1300 نفر جمعیت و مرکزش به اسم ده پاکاه 100 خانوار سکنه دارد. منبت سازی در آنجا شیوع دارد. (از جغرافیای تاریخی غرب ایران ص112)0

فامة.

[مَ] (اِخ) شهری است در ولایت شام. آنجا میوه بسیار خیزد، و میوه فروش را فامی خوانند که نسبت به این شهر است. (از تاریخ بیهقی ص127).

فامی.

[می ی] (ص نسبی) منسوب به فامه. رجوع به فامة شود. || منسوب به احمد فامی نیشابوری. (سمعانی). || میوه فروش. (تاریخ بیهقی). رجوع به فامة شود. || شیرفروش. (منتهی الارب). ظاهراً درست به نظر نمیآید.

فامیتی.

(اِخ) حمدالله مستوفی در ذکر تومان همدان آرد: «ناحیهء دوم از ماوین چهل ویک پاره دیه است و دیه درودا و اقاباد و... و فامیتی معظم قرای آن است. (نزهة القلوب چ لیدن ج3 ص72).

فامیل.

(از فرانسوی، اِ)(1) خانواده. (فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی). || بستگان و نزدیکان و خویشاوندان. خاندان. (یادداشت بخط مؤلف).
ترکیب ها:
-بی فامیل.؛ بی فک و فامیل. فامیلدار.
(1) - فرانسوی: Famille، انگلیسی: .Family

فامیلی.

(ص نسبی) منسوب به فامیل. خانوادگی. || (ق) بطور دسته جمعی و خانوادگی، چنانکه گویند: فامیلی به مهمانی رفتیم.

فامین.

(اِخ) دهی است به بخارا. (منتهی الارب). از قرای بخاراست. (معجم البلدان). شهری است به ماوراءالنهر از ناحیت سروشنه بر راه خجند و فرغانه و اندر وی حصاری است محکم. جایی با کشت و برز بسیار است. (حدود العالم). از قرار معلوم روزی شهر بوده و سپس ویران شده و از آن دهی باقی مانده است.

فامینی.

(ص نسبی) منسوب به فامین که از قرای بخاراست. (سمعانی).

فامیة.

[یَ] (اِخ) دهی است به واسط. (منتهی الارب). صاحب آنندراج آن را افامیه (با همزهء مفتوح) کرده است. رجوع به فامیه شود.

فامیة.

[یَ] (اِخ) شهر بزرگی است و یک ناحیه است از سواحل حمص. (از معجم البلدان). شهری است به شام. (منتهی الارب).

فان.

(ع ص) نابودشونده. (از اقرب الموارد). در فارسی بصورت فانی با یاء اصلی بکار رود. رجوع به فانی شود. || پیر سالخورده. (از اقرب الموارد). رجوع به فانی شود.

فانافس ابراقلیون.

[] (معرب، اِ مرکب)نبات جاوشیر است. (تحفهء حکیم مؤمن). به یونانی درخت جاوشیر بود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به جاوشیر شود.

فانافس ارنیون.

[] (معرب، اِ مرکب)نوعی صغیر زومراست منسوب به اطبای حرون که قریه ای است از جبال شام. || زوفای خشک. (فهرست مخزن الادویه).

فانافس اسقیون.

[] (معرب، اِ مرکب)اسم یونانی دوقوی کبیر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

فانافس حمرونیون.

[] (معرب، اِ مرکب) روفرای کوچک. نوعی از زرنیخ. (تحفهء حکیم مؤمن).

فاناک.

(ص مرکب) سخنی که در آن «فاء» بسیار آید: فأفأة؛ مانند دحرجة، سخن فاناک گفتن. (منتهی الارب).

فانتزی.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) خیال. وهم. تصور. || هوی. هوس. بلهوسی. || میل. خواست. خواهش طبع. تفنن. (فرهنگ فرانسهء نفیسی). در تداول عامهء روزنامه های امروز نوشته ای را گویند که پایبند اصول خاص یک سبک نباشد و نویسنده آن را برای تفنن و تفریح نوشته باشد.
(1) - Fantaisie.

فاندیک.

(اِخ) فندیک. رجوع به فندیک شود.

فانس.

[نِ] (اِخ) یکی از دلیران شهر هالیکارناس که در شرح لشکرکشی کمبوجیه به مصر نام او آمده است. (از ایران باستان پیرنیا ج1 ص486).

فانسقه.

[نُ قَ / قِ] (از روسی، اِ) فانوسقه. جای فشنگ. (یادداشت بخط مؤلف). || قسمی تفنگ بوده است که از زمان فتح علیشاه تا اوایل سلطنت ناصرالدین شاه قاجار در ایران معمول بوده است. (یادداشت بخط مؤلف).

فانش.

(اِ) بطیخ. (فهرست مخزن الادویه).

فانق.

[نِ] (ع ص) نازک اندام: املد فانق؛ نازک خوش عیش. (منتهی الارب). رجوع به فُنُق شود.

فانقین.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین که در 28 هزارگزی باختر معلم کلایه و 14 هزارگزی راه عمومی واقع است. جایی کوهستانی سردسیر و دارای 147 تن سکنه. آب آنجا از رودخانهء شاهرود و فاضل آب فلار تأمین می شود. محصول عمده اش غلات و مختصر برنج و شغل اهالی زراعت است. راه صعب العبور مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فانکشف.

[فَنْ کَ شَ فَ] (ع جملهء فعلیه)پس معلوم شد. پس آشکار شد. در تداول طلاب علوم دینیه به کار میرفت. (یادداشت بخط مؤلف).

فانکیر.

(اِخ) از دیه های جهرود قم. (ترجمهء تاریخ قم ص139).

فانوس.

(یونانی، اِ)(1) هر چراغی که جهت روشن کردن مسافت زیادی بر بالای بلندی مانند منار و جز آن، نصب کنند. (ناظم الاطباء). || آلتی که از مواد غیر حاجب نور سازند. خواه آن ماده شیشه و بلور باشد یا کاغذ یا پارچه و در آن چراغ گذارند تا از باد محفوظ بماند. (ناظم الاطباء). گمان میکنم این کلمه از یونانی فانس گرفته شده باشد که بمعنی شفاف است. پیراهن شمع را با مادهء خاص شفافی میساختند که نور را زیاد میکرد. (از یادداشت های مؤلف). || چراغ محفظه داری که در آمدورفت با خود بردارند، و هموج [ هَ / هِ / هُ ] نیز گویند. (از ناظم الاطباء). || در اصل بمعنی سخن چین، و فانوس شمع را از این جهت گویند که روشنی بیرون دهد. (منتهی الارب). نمام. (یادداشت بخط مؤلف).
(1) - یونانی: .Phanos

فانوس خیال.

[سِ خَ / خیا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فانوسی باشد که در آن صورتها کشند و آن صورتها به هوای آتش به گردش درآید. (برهان) :
این چرخ فلک که ما در او حیرانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم
خورشید چراغ دان و عالم فانوس
ما چون صوریم کاندر آن حیرانیم.خیام.
|| کنایه از آسمان هم هست. (برهان) (انجمن آرا). آن را فانوس خیالی هم گویند. (از غیاث). فانوس گردان. رجوع به فانوس گردان شود.

فانوس دریایی.

[سِ دَرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چراغی که در بندرگاهها بالای برجی برپا کنند و شبها برای هدایت کشتی ها آن را بیفروزند. رجوع به فار شود.

فانوس کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) برنده و حامل فانوس. (یادداشت بخط مؤلف). در قدیم اشخاص معروف و روحانیان هنگام شب که به محافل و میهمانی ها میرفتند یکی را برای بردن فانوس با خود میبردند.

فانوس گردان.

[سِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فانوس خیال. (برهان). رجوع به فانوس خیال شود.

فانوس نارنج.

[سِ رَ / رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فانوسی باشد که نارنج را خالی کرده و نقش ها در آن کنند و چراغ در آن افروزند، و این چنین فانوس در هندوستان از گِل و از کدوی تلخ و هندوانه نیز سازند. (آنندراج).

فانه.

[نَ / نِ] (اِ) چوبکی باشد که درودگران در میان چوبهای بزرگ نهند، و در ولایت آذربایجان سکنه گویند. (صحاح الفرس). چوبی که میان شکاف چوب گذارند. (آنندراج). || چوبی که در پس دروازه برای بستن در استوار کنند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
تو را خانه دین است و دانش در آن
در این خانه شو سخت کن در به فانه.
ناصرخسرو.
|| مخفف زفانه که زبانهء آتش و زبانهء چوب باشد. || زبانهء ترازو. (برهان). || چوبکی که زیر ستون نهند تا بلندتر باشد. (یادداشت بخط مؤلف). تیری که یک سر آن بر دیوار شکسته استوار کنند و سر دیگر بر زمین محکم سازند تا دیوار را از افتادن بازدارد. (فرهنگ اسدی). بنایان این مورد را شمع گویند. || حوض کوچک. (برهان).

فانی.

(ع ص) ناپاینده. (ربنجنی). نیست شونده. ناپایدار :
اگر عقل فانی نگردد تو عقلی
وگر جان همیشه بماند تو جانی.منوچهری.
ما همه فانی و بقا بس تو راست
ملک تعالی و تقدس تو راست.نظامی.
|| (اصطلاح عرفان) کسی را گویند که در راه شناخت حق و وصال معشوق از خود درگذرد و در معشوق فنا شود تا به او بقا پذیرد :
گر مرا در عشق خود فانی کنی
باقیت بر جان من شکرانه ای است.عطار.
چو فانی شد دلت اندر ره عشق
قرار عشق جانان بی قرار است.عطار.
خوش است عمر دریغا که جاودانی نیست
پس اعتماد بر این پنج روز فانی نیست.
سعدی.
|| پیر سالخورده. (منتهی الارب). پیری که قوای او رفته باشد. (از اقرب الموارد).
- دار فانی؛ کنایت از دنیاست که پایدار نماند.

فانی.

(اِخ) جلال الدین. رجوع به جلال الدین دوانی شود.

فانی آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان شوراب بخش اردل شهرستان شهرکرد که در 6 هزارگزی شمال باختری اردل و یکهزارگزی جادهء کوهرنگ واقع است. سکنهء آن 33 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فانیاس.

(اِخ)(1) از اهل لِس بُس که مورخ و فیلسوف بود و آگاهی کامل بر وقایع عهود قدیم داشت. پلوتارک در کتاب خود از او نام برده است. (از ایران باستان ج1 ص825).
(1) - Phanias.

فانی اصفهانی.

[یِ اِ فَ] (اِخ) آقا سیدرضا، خلف صدق جناب میر فاضل هندوستانی آباء و اجدادش همه سادات عالی درجات و فضلای ستوده حالات بوده اند. والدش میر فاضل به ایران توجه فرموده و در دارالسلطنهء اصفهان توطن نموده است. شجرهء سلسلهء سیادتش به بیست واسطه کمابیش به ابراهیم بن امام موسی الکاظم می پیوندد. سیدرضا پس از تحصیل علوم ظاهری به تصفیهء نفس و سلوک پرداخته و رشتهء صحبت از میر و ملوک قطع ساخته، به ریاضت شرعیه و عبادات قلبیه کوشیده و بادهء ذوق و حال نوشیده، به مراتب عالی فایض شد. گویند از صحبت اهل دنیا رسته و با اصحاب حال پیوسته بود و گاهی فکر شعری مینمود و غزلی یا مثنویی موزون میفرمود. فقیر [ رضاقلی هدایت ] اشعار او را مرتب و مدون نموده، دیباچه ای مختصر بر دیوان او نگاشته است. (از ریاض العارفین چ سنگی صص273-274).

فانید.

(معرب، اِ) معرب پانید است و نوعی از حلوا، و بمعنی قند و شکر نیز گفته اند. آب نیشکر اگر پس از طبخ و انعقاد بی تصفیه باشد آن را قند سیاه گویند و اطبا شکر سرخ خوانند، و شکر بر سه نوع است یکی سیاه رنگ، دیگر سرخرنگ، و دیگر سفید. چون شکر سفید را بجوشانند و صافی نموده منعقد گردانند آن را نبات سفید گویند و چون دو مرتبه تصفیه کرده در ظرفی بریزند که در آن جدا گردد آن را شکر سلیمانی گویند. چون سیم تصفیه نمایند و در قالب صنوبری بریزند آن را فانید گویند. (از آنندراج). لیث گوید عصارهء نیشکر چون منجمد شود فانید از او سازند. (از ترجمهء صیدنه). به پارسی پانید گویند. بهترینش آن بود که از قند سپید سازند. طبیعتش گرم و خشک است. در دوم شکم را نرم دارد و سرفه را دفع کند و سینه را نیکو بود. (تحفهء حکیم مؤمن). فانید کعب الغدا را گویند. (از اختیارات بدیعی) : این جمع را مویزبای باید ساخت و حلوای فانید مزعفر. (اسرارالتوحید).
ز بنگاه حاتم یکی نیک مرد
طلب ده درم سنگ، فانید کرد.سعدی.
مؤلف برهان با ذال معجم ضبط کرده است. رجوع به فانیذ شود.
- فانید سجزی؛ نوعی فانید که به سیستان کردندی. (یادداشت بخط مؤلف، از ابن البیطار). فانیده. رجوع به فانیده شود.

فانیدن.

[دَ] (مص) تصفیهء شکر نمودن و پالودن آن را. (آنندراج). رجوع به پانیدن شود.

فانیده.

[دَ / دِ] (اِ) فانید. رجوع به فانید و فانیدن شود.

فانی دهدار.

[یِ دِ] (اِخ) خواجه محمد بن محمود دهدار. از فضلا و علمای روزگار. رسالات و تصنیفات و شروح متعدده و متکثره دارد. حواشی محققانه نیز بر بعض کتب و خطب نوشته است، از جمله شرح خطبة البیان و حاشیهء رشحات و حاشیهء نفحات و شرح گلشن راز از اوست. فاضلی درویش نهاد و حکیمی خوش اعتقاد بوده. و این رباعی از اوست:
منظور یقین دو حالت است از اشیاء
هر لحظه وجود دگر و حکم بقا
تجدید وجود از عدم ذاتی ماست
وآن حکم بقا رابطهء فعل خدا.
(از ریاض العارفین چ سنگی ص228).

فانیذ.

(معرب، اِ) معرب پانید که قند سپید باشد. (منتهی الارب) (برهان).(1) رجوع به فانید شود.
(1) - فرانسوی: Penide (از حاشیهء برهان).

فانی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) رفتن. نابود شدن :
فانی نشود هرچه کآن بقا یافت
زیرا که بقا علت فنا نیست.ناصرخسرو.
|| (اصطلاح صوفیه) ترک دنیا و از خود گذشتن و سپردن طریقت حق است به امید بقای ابدی یا بقای بالله. رجوع به فانی و فنا شود.

فانی طرون.

[] (معرب، اِ) سپستان. (فهرست مخزن الادویه).

فانی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) نابود کردن. از میان بردن. افناء. نیست کردن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فانی شود.

فانی کور.

[یِ] (اِخ) شاعری فارسی زبان از بخاراست. و معما را نیک میداند و طبعش غرایب پسند است. از اوست این مطلع:
نه داغ تازه مرا بر دل مشوش بود
ز کاروان غمت مانده جای آتش بود.
(از مجالس النفائس میر علیشیر نوایی چ حکمت ص160 و 90).

فانیوس.

[] (معرب، اِ) کمون بری. (فهرست مخزن الادویه).

فانیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث فانی. رجوع به فانی شود.

فاو.

(اِخ) دهی است به صعید مقابل قاو. (منتهی الارب). بدون همزه، نام قریه ای است در صعید مشرق میل، در برّ. (معجم البلدان).

فاوا.

(ص) شرمنده و رسوا. (برهان) :
بس که بخشد کف تو درّ و گهر
بحر شرمنده گشته و فاوا.عمعق بخاری.
|| (اِ) شرمندگی و رسوایی. (برهان).

فاوانیا.

(اِ) عودالصلیب. بوزیدان. عودالکهینا. کهیانیا. نارمشک. رمان مصری. عودالریح. (یادداشت بخط مؤلف). درخت عودالصلیب باشد. بجهت دفع نقرس و صرع و کابوس نگه دارند و دخان کنند. و آن را فاونیا به حذف الف نیز گفته اند، و عودالریح همان است. (برهان). دو نوع است: نر و ماده. آنچه نر است بیخی است سپید به سطبری انگشت و در طعم آن قبضی است. آنچه ماده است بیخ او را و فرع او را شاخه های بسیار است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بیخ گیاهی است کمتر از ذرعی و بیخش یک عدد و بقدر شبری و چون بشکند خط صلیبی نخ مودار گردد، لاجرم عود صلیبش خوانند. (از منتهی الارب). بیخ نباتی است کمتر از ذرعی و پرشعبه. قسم نر او شبیه به نبات زردک... و قسم مادهء او بیخش هفت و هشت عدد شبیه به بلوط و جوف او خط صلیبی و نباتش مثل کرفس بری و گلش بنفش مایل به سیاهی و غلاف ثمرش شبیه به غلاف بادام و دانه های او مثل دانهء انار بسیار سرخ و وسط دانه ها سیاه و مایل به بنفشی و قابض. از مطلق فاوانیا مراد قسم نر است و قوتش تا هفت سال باقی، و در آخر دوم گرم و خشک است و تصریح نموده اند که چون آفتاب در میزان بوده او را بغیر آلت آهنی قطع کنند بالخاصیه او مؤثر است والاّ منحصر است در افعالی مزاجی، و آنچه با خطوط صلیبی باشد در خواص بهتر از زمرد دانسته اند، و او محلل ریاح غلیظه و مُدِرّ شروع حیض و ملطف و مجفف و با قوت قابضه و مقوی جگر و گرده و جهت صرع بغایت نافع. حتی تعلیق آن و مطبوخ او در شراب حابس اسهال و شرب او با شراب مسکن درد معده و بخور او جهت اکثر امراض دماغی مفید و ضماد او جهت صرع و ضربه و سقطه و رفع آثار بشره و نقرس نافع. و مضر معده و مصلحش کثیر او. شربتش یک مثقال و بدلش در صرع زمرد است و در سایر امراض زرآوند مدحرج و حابس حیض و نزف الدم و جهت فالج و رعشه و صرع و جنون و وسواس. و تا پانزده عدد او با شراب قابص جهت نزف الدم رحم و درد و سوزش معده و سنگ مثانهء اطفال و با ماءالعسل جهت کابوس و صرع و بخور ثمر او جهت صرع و جنون و تعلیق او جهت رفع فزع اطفال و سعوط روغن ثمر او جهت صرع مفید و داشتن صلیب او با خود که در پارچهء زرد بسته باشند و به شروط مذکوره بریده باشند جهت عسر ولادت و رفع سحر و هیبت در نظرها مجرب دانسته اند. گویند در خانه یی که آن باشد، جن و جانوران گزنده داخل نمیشوند و چون قمر نظر تثلیث به زهره داشته باشد در زیر سر دو خصم گذارند موجب الفت دائمی ایشان شود. (از تحفهء حکیم مؤمن). بوزیدان. تیرهء فاوانیا(1) که دارای برگهای بسیار ضخیم و پرچمهای بسیار است نوع مهم آن فاوانیا(2) یا عودالصلیب است که دانه و ریشهء آن را پزشکان در امراض کبد به کار می برده اند. (گیاه شناسی گل گلاب ص228).
(1) - Crassulacees. (2) - آن را Sedum Telephium نامیده اند. و فاوانیا = فاونیا شکل سریانی عربی کلمهء یونانی Paiwniaیا Pivoine = Paionia فرانسوی است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فاورد.

[وَ] (اِخ) دهی است از رستاق خوی. (ترجمهء تاریخ قم ص118). در بعض نسخ جاورد ضبط شده است. رجوع به جاورد شود.

فاوست.

(اِخ)(1) یوهان. نام جادوگر و حقه باز معروف قرن شانزدهم م. است که در ادبیات و افسانه های اروپا شهرت دارد. دربارهء واقعیت وجود چنین شخصی سخن بسیار است. نام او نخستین بار در نامه ای آمده است که به تاریخ بیستم اوت 1507 م. بوسیلهء راهب کل، اسپن هایم(2) بنام بندیکتین تریثمیوس(3) به یک ریاضی دان یا ستاره شناس نوشته شده است. تریثمیوس او را بعنوان جادوگری که با یک اسم بالابلند قیافهء فیلسوفانه ای دارد، یاد میکند. دومین نوشته یی که در آن نام فاوست ذکر شده نامه ای از ک. موت(4) به هَینریش اوربان(5) و مورخ سوم اکتبر 1513 م. است و موت نیز فاوست را بعنوان یک زبان باز با احتیاط و احترام یاد میکند. یک روحانی پروتستان ضمن اینکه نبوغ و جادوگری را بعنوان دو موهبت فوق طبیعی قیاس و ارزیابی میکند از فاوست نام میبرد. یادداشتهای این مرد پروتستان که یوهان گاست(6) نام داشته به سال 1543 م. انتشار یافته است. این مرد عجیب در تمام افسانه هایی که در قرون وسطی به وجود آمده اثر داشته است و کتابهای متعددی بنام فاوست انتشار یافته است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Faust, Johann.
(2) - Sponheim.
(3) - Benedictine Trithmius.
(4) - K.Mudt.
(5) - Heinrich Urbanus.
(6) - Gast.

فاوسطاریون.

[] (معرب، اِ) رعی الحمام. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به فارسطاریون شود.

فاوطلها.

[] (معرب، اِ) به یونانی ذرت. (فهرست مخزن الادویه).

فاونیا.

[وَ / وِ] (اِ) فاوانیا. رجوع به فاوانیا شود.

فاوه.

[وَ] (اِخ) روستایی است به طایف. (منتهی الارب). از مخلفه های طائف است. (از معجم البلدان).

فاویان.

(اِخ) دهی از دهستان جلگهء بخش خوانسار شهرستان گلپایگان در 14 هزارگزی خاور گلپایگان و 15 هزارگزی خاور راه شوسهء گلپایگان به خوانسار واقع است. جلگه ای گرمسیر، مالاریایی و دارای 480 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه، قنات و چاه تأمین میشود. محصول عمده اش پنبه و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فاها.

(اِ) اسم هندی خبطیانا. (تحفهء حکیم مؤمن).

فاهقة.

[هِ قَ] (ع اِ) زخم تیر یا هر جراحت که خون از وی روان باشد، یا داغ فهقه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فاهم.

[هِ] (ع ص) اسم فاعل از فهم. (اقرب الموارد). رجوع به فهم شود.

فای.

(اِخ) دهی از دهستان شاخه وبند (بلوک باوی) بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 62 هزارگزی خاور اهواز و 17 هزارگزی جنوب راه فرعی رامهرمز به اهواز واقع است. دشتی گرمسیر، مالاریایی و دارای 105 تن سکنه است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان از طایفهء سادات غرابی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فایا.

(اِخ) شهر بزرگی است بین منبج و حلب، از اعمال منبج. (منتهی الارب).

فایت.

[یِ] (ع ص) فائت. ازمیان رفته. فوت شده : اگر غفلت و تقصیری در راه آید فرصت فایت گردد. (سندبادنامه ص218). اگر آن نکته ها به دست نیامده باشد غبنی باشد از فایت شدن آن. (از بیهقی). رجوع به فائت شود.

فایتن.

[تُ] (روسی، اِ)(1) نوعی درشکه، و در تداول شهرهای شمال ایران فایتون مطلق درشکه است. از روسی به فارسی آمده است. (از یادداشت بخط مؤلف).
(1) - Phaeton.

فایح.

[یِ] (ع ص) فائح. رجوع به فائح شود.

فایخة.

[یِ خَ] (اِخ) از نواحی یمامه است. (از معجم البلدان).

فاید.

[یَ] (حرف اضافه) بر وزن شاید، بمعنی «تا»ست که کلمهء انتها باشد، و در عربی حتی گویند. (برهان) :
خداوند است و میر میرزاد است
ز عهد عصر آدم فاید اکنون.
قطران (از آنندراج).

فاید.

[یِ] (اِخ) رجوع به فائد شود.

فایده.

[یِ دَ / دِ] (از ع، اِ) فائدة. سود. بهره. نتیجه : این قصه هرچند دراز است در او فایده هاست. (تاریخ بیهقی).
گرچه موش از آسیا بسیار دارد فایده
بیگمان روزی فروکوبد سرش خوش آسیا.
ناصرخسرو.
امید بسته برآمد ولی چه فایده، زآنک
امید نیست که عمر گذشته بازآید.سعدی.
قصه به هرکه میبرم فایده ای نمیدهد
مشکل درد عشق را حل نکند مهندسی.
سعدی.
رجوع به فائده شود.
-بافایده؛ فایده مند.
-بی فایده؛ : فریاد بی فایده برداشتند. (گلستان).
-پرفایده:پرفایده و نعمت چون ابر به نوروز
کز کوه فرودآید چون مشک مقطر.
ناصرخسرو.
-فایده داشتن:مرا مگوی که سعدی طریق عشق رها کن
سخن چه فایده دارد که پند می ننیوشم.
سعدی.
-فایده کردن:ثنا و «طالَ بقا» هیچ فایده نکند
که در مواجهه گویند راکب و راجل.سعدی.
رجوع به فائده شود.

فایز.

[یِ] (ع ص) فائز. رستگار. غالب و چیره. (یادداشت بخط مؤلف). فائز. رجوع به فائز شود.

فایزة.

[یِ زَ] (ع ص) مؤنث فایز. رجوع به فایز و فائز شود.

فایش.

[یِ] (اِخ) وادیی در خاک یمن. (از معجم البلدان).

فایش القبطی.

[یِ شُلْ قُ] (ع اِ مرکب)باقلای قبطی. (حکیم مؤمن). صحیح آن فابش است و با یاء خطای نساخ است. رجوع به فابس و فابش شود.

فایشی.

[یِ] (ص نسبی) منسوب به فایش. (سمعانی).

فایض.

[یِ] (ع ص) فائض. رجوع به فائض شود.

فایق.

[یِ] (ع ص) فائق. برگزیده و بهترین از هر چیزی. (منتهی الارب) : شکرینه که از شکر فایق کنند معتدل باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فائق شود.

فایق.

[یِ] (اِخ) روستایی است، و از آن روستاست قریهء ماودانه. (یادداشت بخط مؤلف).

فایندر.

[یِ دَ] (اِخ) دهی از دهستان رود میان خواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه که در 12 هزارگزی شمال باختری رودمیان و 4 هزارگزی شمال باختری میان تربت به نیازآباد واقع است. جلگه ای گرمسیر و دارای 289 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه آن مالرو است و از شمال لاج اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فئات.

[فِ آ] (ع اِ) جِ فئة. دسته ها. گروه ها. طرف ها. رجوع به فئة شود.

فئام.

[فِ] (ع اِ) گروه مردم. || گلیم که بر هودج کشند. ج، فُؤْم. (منتهی الارب).

فأد.

[فَءْدْ] (ع مص) در خاکستر گرم نهادن نان را و کوماج کردن. یا جای کردن کوماج در خاکستر. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بریان نمودن گوشت را. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بر دل کسی زدن. || بددل گردانیدن. || دردناک شدن دل، یا بیمار شدن آن. (منتهی الارب).

فأد.

[فَءْدْ] (ع اِ) دارویی است. رجوع به دزی ج2 ص235 شود.

فأر.

[فَءْرْ] (ع مص) کندن. حفر کردن. || (اِ) جانوری که در خانه ها زیست کند و گربه او را شکار کند. ج، فئران، فِئَرة. (از اقرب الموارد). موش. در متون فارسی بجای همزه با الف ضبط شده، و حکیم مؤمن و صاحب مخزن الادویه خواص طبیعی و طبی آن را در ذیل «فار» آورده اند. رجوع به فار شود. || ماهیچه و تکهء گوشت. (اقرب الموارد).

فئر.

[فُ ءَ] (ع اِ) جِ فأر (موش). رجوع به فأر شود.

فئر.

[فَ ءِ] (ع ص) موش افتاده. لبن و طعام و هر چیز که موش در آن افتاده باشد. || مکان فئر؛ جای موشناک. (منتهی الارب).

فئران.

[فِءْ] (ع اِ) جِ فأر. رجوع به فأر شود.

فأرمانی.

[فَءْرْ] (ع ص مرکب) فارمان. مرکب از فأر بمعنی موش + مان، پسوند تشبیه فارسی، روی هم یعنی چیزی که شبیه موش باشد. (دزی ج2 ص236 از لطایف ثعالبی).

فأرة.

[فَءْ رَ] (ع اِ) مفرد فأر. یک موش، برای مذکر و مؤنث هر دو. (از اقرب الموارد). رجوع به فأر شود.

فئرة.

[فِءْ رَ / فِ ءَ رَ / فَ ءِ رَ] (ع اِ) نوعی از طعام زچه که از دانه شمبلید و خرما پزند. فُؤارة. (منتهی الارب).

فئرة.

[فِ ءَ رَ] (ع اِ) جِ فَأْر. موشان. موشها. فُئَر. فِئْران. رجوع به فَأْر شود.

فئرة.

[فَ ءِ رَ] (ع ص) ارضٌ فَئِرة؛ زمین موشان. (منتهی الارب). زمین موشناک. (ناظم الاطباء).

فأرة البیش.

[فَءْ رَ تُلْ] (ع اِ مرکب)بیش موش. رجوع به بیش موش شود.

فأرة المسک.

[فَ ءْ رَ تُلْ مِ] (ع اِ مرکب)نافهء مشک. (منتهی الارب).

فأس.

[فَءْسْ] (ع مص) به تیشه زدن و شقه کردن. (از اقرب الموارد). شکافتن و زدن به تبر. (منتهی الارب). || بر تندی پس سر زدن کسی را. || طعام خوردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) آلتی که دستهء کوتاه دارد و بدان چوب و جز آن را قطع کنند. ج، اَفْؤُس، فُؤوس. (اقرب الموارد). تبر. تیشه. || فأس اللجام؛ کام لگام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فأس الرأس؛ طرف تندی پس سر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فأس الرَّحی؛ تبر آسیا. رجوع به تبر آسیا شود.

فأفأ.

[فَءْ فَءْ] (ع ص) سخن فاناک گوینده و اِکثارکننده فا را. (منتهی الارب). مطرزی گوید: فأفأ کسی است که جز به کوشش، توانایی بر بیرون آوردن کلمه از زبان خود ندارد و در آغاز به حرفی شبیه به فا ابتدا کند سپس بسختی حروف کلمه را بدرست ادا کند. (اقرب الموارد).

فأفأة.

[فَءْ فَ ءَ] (ع مص) مانند دحرجة، سخن فاناک گفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) بستگی در زبان. (اقرب الموارد). فاناکی. (منتهی الارب).

فأل.

[فَءْلْ] (ع اِ) فال. رجوع به فال شود.

فأم.

[فَ ءَ] (ع مص) سیراب شدن. || پر شدن دهان بعیر از گیاه تر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پیه ناک گردیدن سر کتف شتر. (منتهی الارب). و فعل بدین معنی مجهول استعمال شود. (از اقرب الموارد).

فأما.

[فَ اَمْ ما] (ع حرف ربط) بمعنی اما به کار رود : فاما آتش جم بجانب ارزرم بود. انوشیروان آن را به کاریان به ناحیت فارس نقل کرد. (ترجمهء تاریخ قم ص88). رجوع به «اما» شود.

فأو.

[فَءْوْ] (ع مص) زدن و شکافتن. || شکافتن سر به زخم شمشیر. (منتهی الارب). رجوع به فأی شود. || (اِ) شکاف و فرجه میان دو کوه. || زمین سپردهء نرم میان دو زمین سنگلاخ سوخته. || شیب. || جای فروشدن آفتاب. || تنگ جای وادی که به سوی جای فراخ رود. || ریگ تودهء گرد. || زمین مغاک نیکوخاک میان کوهها. || جای تابان و لغزان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فأو.

[فَءْوْ] (اِخ) راهی است بین قارتین و ناحیة الدر. (از معجم البلدان).

فأو.

[فَءْوْ] (اِخ) دهی است به صعید. (منتهی الارب).

فأو.

[فَءْوْ] (اِخ) موضعی است به ناحیهء دَوْلَج. (منتهی الارب).

فأوی.

[فَءْ وا] (ع اِ) سر نره. (منتهی الارب).

فأی.

[فَءْیْ] (ع مص) شکافتن سر به زخم شمشیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فب.

[] (اِ) وزنی معادل چهار مکوک باشد. (مفاتیح).

فب.

[فُب ب] (اِخ) جایی در کوفه. (از معجم البلدان). موضعی است به کوفه. یا بطنی است از همدان. (منتهی الارب).

فبر.

[فَ] (اِ) ببر. (دزی ج2 ص236).

فبراریوس.

[فِ] (لاتینی، اِ) فبریر. (آثار الباقیه). فبرایر. (ابن خبیر). فوریه. نام ماه دوم از سال میلادی است. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فوریه شود.

فبریر.

[فِ] (اِ) فوریه. (دزی ج2 ص236). فبراریوس. رجوع به فوریه شود.

فبها.

[فَ بِ] (ع صوت مرکب) بسیار خوب. فنعم المطلوب. (یادداشت بخط مؤلف). این ترکیب خلاصهء جمله «فبها المراد» است : اگر بار یابمی فبها و نعم و اگر نه بازگردم. (تاریخ بیهقی).

فبی.

[فُبْ بی] (ص نسبی) منسوب به فب. رجوع به فب شود.

فبی.

[فُبْ بی] (اِخ) سعدان بن بشر. (سمعانی). رجوع به سعدان شود.

فبیداس.

[فَ] (اِخ) از سرداران لاسه دمون بود، که در سال 382 ق . م. با دسته ای از سپاهیان اسپارتا وارد تبا گردید، و بر کادمه مسلط شد و بالنتیجه اپامی ننداس را بر ضد اسپارتا برانگیخت. (تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی).

فبیل سرا.

[فَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان پلرود بخش رودسر شهرستان لاهیجان، که در 18 هزارگزی جنوب خاوری رودسر و چهارهزارگزی جنوب بی بالان واقع است. جلگه ای معتدل، مرطوب، مالاریایی و دارای 65 تن سکنه است. شغل اهالی گله داری و چایکاری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

فت.

[فَت ت] (ع مص) سست کردن ساعد و بازو را. (منتهی الارب). || متفرق ساختن یاران شخصی را از او. || کوفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ریزه ریزه نمودن. (منتهی الارب). || به انگشتان شکستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکافتن سنگ را. (منتهی الارب).

فت.

[فَت ت / فُت ت / فِت ت] (ع ص، اِ) پراکنده. (منتهی الارب). یقال: هم اهل بیت فت؛ ای منتشرون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکاف در سنگ سخت. (اقرب الموارد).

فتاء .

[فَ] (ع مص) جوان شدن. || جوانمردی نمودن. (منتهی الارب). || (اِمص) جوانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتاء .

[فِ] (ع اِ) جِ فَتیّ. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). جوانان. رجوع به فتی شود.

فتائل الرهبان.

[فَ ءِ لُرْ رُ] (ع اِ مرکب)نباتی است بقدر ذرعی، تیره رنگ و مایل به سفیدی، و برگش مانند برگ حنا و کوچکتر از آن، گلش زرد و مجتمع و تخمش مانند تخم تره تیزک و بیخش خوشبو، منبتش کنار دریاها، و گرم و خشک و بغایت مقوی باه و رافع زکام و عسرالنفس و سرفه و ربو و ریاح غلیظه. ضماد او محلل صلابات و رافع مفاصل و نقرس و عرق النسا و ورم انثیان و فسخ عصب، و مربای بیخ او انفع از زنجبیل و هاضم و مسخن معده و گرده و مثانه و مدر بول و محرک باه و محلل مواد بارده است. (از تحفهء حکیم مؤمن). درختکی است به بالای ذراعی و گاهی کمی بلندتر، و برگ حناء صغیر را ماند. ریشهء آن خوشبوست و کشیشان از شاخ آن فتیلهء چراغ کنند، و آن را در مصر زنجبیلیه نامند. (از یادداشت بخط مؤلف).

فتاب.

[فَ] (اِ) نان فتیر. (فهرست مخزن الادویه).

فتات.

[فُ] (ع اِ) ریزه و شکسته از هر چیزی. (منتهی الارب): ماتفتت من الشی ء؛ ریزهء نان را گویند. (اقرب الموارد). فَتات؛ ریزهء نان را گویند، و ریزهء هر چیز را نیز گفته اند. (برهان). تحقیق اینکه واژهء فوق اص فارسی است یا عربی، میسر نشد.

فتاتو.

[فَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش خمام شهرستان رشت، که در دوهزار و پانصد گزی خاور راه شوسهء خمام به بندرانزلی واقع است. جلگه ای معتدل، مرطوب و دارای 410 تن سکنه است. آب آنجا را نهر کته سر سفیدرود تأمین میکند. محصول عمدهء این ده برنج، غلات، توتون، سیگار، صیفی و شغل اهالی زراعت و حصیربافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فتاح.

[فَتْ تا] (ع ص) گشاینده. (مهذب الاسماء). مبالغهء فاتح. (از اقرب الموارد) :
هر دو فتاح و رمز را مفتاح
هر دو سردار و علم را بندار.خاقانی.
|| (اِ) حاکم. (از تفسیر ابوالفتوح) (اقرب الموارد). داور. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || نوعی از مرغان. ج، فتاتیح. (منتهی الارب). پرنده ای است سیاه، و آن را ام عجلان نامند. (اقرب الموارد). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء).

فتاح.

[فَتْ تا] (اِخ) دهی از دهستان گیلان شهرستان شاه آباد، که در 9 هزارگزی جنوب خاوری گیلان و یکهزار و پانصد گزی راه شوسهء گیلان به ایلام و شاه آباد قرار دارد. جایی کوهستانی، گرمسیر و دارای 60 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء چله تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، حبوب، پنبه، صیفی، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. اهالی از طایفهء کلهر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فتاح آباد.

[فَتْ تا] (اِخ) دهی است از دهستان تیلکوه بخش دیوان درهء شهرستان سنندج که در 30 هزارگزی شمال باختری دیواندره و دوهزارگزی جنوب راه شوسهء دیواندره به سقز قرار دارد. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 180 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فتاح آباد.

[فَتْ تا] (اِخ) دهی از دهستان یک مههء بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز، که در 27 هزارگزی جنوب خاوری مسجدسلیمان و کنار راه شوسهء مسجدسلیمان و هفتگل قرار دارد. جایی کوهستانی، گرمسیر و دارای 120 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء تمبیان تأمین میشود و محصول عمده اش غلات است. اهالی بیشتر کارگر شرکت نفت هستند و عده ای به زراعت اشتغال دارند و از طایفهء هفت لنگ بختیاری اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فتاح آباد.

[فَتْ تا] (اِخ) دهی از دهستان میربیک شهرستان خرم آباد، که در 34 هزارگزی باختر نورآباد و 18 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه قرار دارد. جایی تپه ماهور، سردسیر و دارای 240 تن سکنه است. آب آن از چشمه ها و رودخانهء حسن کاویار تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء شاهسوند هستند و زمستانها به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فتاح تنکابنی.

[فَتْ تا حِ تُ بُ / تَ بُ](اِخ) (ملا...) همان حکیم مؤمن نویسندهء کتاب تحفه در خواص ادویه است. رجوع به حکیم مؤمن شود.

فتاح خان.

[فَتْ تا] (اِخ) از سرداران ایل بختیاری و معاصر کریمخان زند است، که پس از غلبهء سپاه کریمخان بر لرستان و جایگاه آن ایل بسوی عراق و عربستان گریخت. سپس با چند تن دیگر از یاران و هم قطاران خود دوباره روی دوستی با کریم خان نمود. (از مجمل التواریخ گلستانه ص156 و 246).

فتاح کندی.

[فَتْ تا کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چای باسار بخش پلدشت شهرستان ماکو، که در 15 هزارگزی جنوب باختری پلدشت و دوهزارگزی جنوب راه شوسهء پلدشت به ماکو واقع است. جلگه ای معتدل، مالاریایی و دارای 300 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء زنگمار تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات، پنبه، کرچک، بزرک، برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فتاحة.

[فَ حَ] (ع اِمص) فیروزی و نصرت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتاحة.

[فِ / فُ حَ] (ع اِمص) حکم میان دو خصم. (منتهی الارب): فلان ولی الفتاحة. (اقرب الموارد).

فتاحة.

[فُ حَ] (ع اِ) مرغکی است که بر آن خطهای سرخ بود. (اقرب الموارد).

فتاحی.

[فَتْ تا] (ص نسبی) منسوب به فتاح. رجوع به فَتّاح شود.

فتاحی.

[فَتْ تا] (اِخ) مولانا یحیی سیبک. از جملهء علم و فضل خراسان، که در جمیع علوم ماهر بود و در فن عروض مسلم و مشهور. شبستان خیال، تصنیف اوست و در این کتاب تخلص او فتاحی است و «اسراری» نیز گاهی تخلص میکرده، و در تخلص فتاحی غزلی سروده که مطلع آن این است:
ای که دور لاله ساغر خالی از می می کنی
رفت عمر، این داغ حسرت را دوا کی میکنی؟
و در تخلص اسراری این غزل را در تتبع خواجه حافظ سروده است:
ارهء برگ کنب ای بنگیان زآن تیز شد
تا برد بیخ نهال عمر ایمان شما.
(از مجالس النفائس ص188 و 189).
با توجه به مأخذ بالا از شعرای قرن نهم هجری و همزمان امیر علیشیر نوایی بوده است.

فتاحیة.

[فُ یَ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فَتّاح شود.

فتاخ.

[فِ] (اِخ) زمین شنزاری است در دهناء. (از معجم البلدان). و موضعی است. (منتهی الارب).

فتادگی.

[فُ / فِ دَ / دِ] (حامص)افتادگی :
یک لحظه در آن فتادگی ماند
برجست به چرخ و سر برافشاند.نظامی.
رجوع به افتادگی و افتادن شود.

فتادن.

[فُ / فِ دَ] (مص) افتادن :
خداوندا چو آید پای بر سنگ
فتد کشتی در آن گردابهء تنگ.نظامی.
گر نه ز صبح آینه بیرون فتاد
نور تو بر خاک زمین چون فتاد؟نظامی.
رباخواری از نردبانی فتاد
شنیدم که هم درنفس جان بداد.سعدی.
رجوع به افتادن شود.

فتاده.

[فُ / فِ دَ / دِ] (ن مف / نف) افتاده :
یا به یاد این فتادهء خاک بیز
چونکه خوردی جرعه ای بر خاک ریز.
مولوی.
مردی نبود فتاده را پای زدن.پوریای ولی.
رجوع به افتادن و فتادن شود.

فتار.

[فِ](1) (ع مص) آرمیدن سپس جوشش و به سستی آوردن سپس درشتی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آرمیدن سرما. || کوتاهی کردن در کار. (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به ضم اول ضبط شده است.

فتار.

[فُ] (ع اِ) آغاز غش. (اقرب الموارد).

فتاریدن.

[فِ دَ] (مص) کندن. || شکافتن و دریدن و پریشان ساختن. || از هم جدا کردن. || ریختن. (برهان). رجوع به فتالیدن شود.

فتاط.

[] (اِ) سپستان. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به سپستان شود.

فتافت.

[فَ فِ] (ع اِ) رازها. یقال: بینهم فتافت؛ ای اسرار لاتسمع و لاتفهم. (منتهی الارب). گفتگوهای پنهانی. (المنجد).

فتاق.

[فِ] (ع اِ) مایهء قوی که زود رساند خمیر را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آفتاب و قرن آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج). || شکافتگی ابر از شعاع آفتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || لیف ابیض. (فهرست مخزن الادویه). بن پوست سپید خرمابن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || چوب خوشهء خرما، یا خوشهء خشک و کج شدهء آن. (منتهی الارب). || چند اخلاط است از داروهای آمیخته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنچه نخست پیدا شود از شعاع آفتاب. اعلای آفتاب. قرن الشمس. (اقرب الموارد). || عین الشمس. (اقرب الموارد).

فتاک.

[فُتْ تا] (ع ص، اِ) جِ فاتک، دلیر. (منتهی الارب) : روز دیگر که ترک تیغ زن از مکمن افق سر برزد، تیغ زنان ناپاک از فتاک اتراک مراکب گرم کردند. (جهانگشای جوینی). رجوع به فاتک شود.

فتاک.

[فَتْ تا] (ع ص) بسیارفتک.

فتال.

[فَ / فِ](1) (اِمص) از هم گسستن. بریدن و شکستن. پیچیدگی. (برهان). || (نف مرخم) پراکنده، گسلنده و کشنده. (فرهنگ اسدی). در این معنی بصورت پساوند فاعلی استعمال شود و مرخم فتالنده است، مانند گهرفتال و زره فتال. در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی این کلمه بجای فتالیدن آورده شده و با شواهدی از شعرا معنی آغازیدن و افشاندن و گسستن میدهد. (از یادداشت بخط مؤلف) :
گهرفتال شد این دیده از جفای کسی
که بود نزد من او را تمام ریز فتال (؟).
شاه سار.
جز از گشاد تو در چنبر فلک که برد؟
فروغ خنجر الماس فعل مغزفتال.ازرقی.
|| (ن مف مرخم) ازجای برکنده. (فرهنگ اسدی). || نونشانده. (برهان).
(1) - در فرهنگ اسدی به کسر اول ضبط شده است.

فتال.

[فَتْ تا] (ع ص) مبالغت در فَتْل. (اقرب الموارد). رجوع به فَتْل شود. || کسی که نخ و ریسمان و مانند آنها را تاب داده و فتیله میکند. (از اقرب الموارد). || (اِ) هزاردستان. (منتهی الارب). بلبل. (اقرب الموارد).

فتال.

[فَتْ تا] (اِخ) خلیل بن محمد بن ابراهیم بن منصور دمشقی. او راست: شرح بر الدر المختار، شرح بر دلائل الاسرار و لامیهء ابن الوردی و تألیفات دیگر. وی به سال 1186 ه . ق. در شهر دمشق درگذشت. (از اعلام زرکلی ج1 ص299).

فتال.

[فَتْ تا] (اِخ) محمد بن حسن بن علی بن احمدبن علی، حافظ واعظ، مکنی به ابوعلی و ملقب به فتال. از مردم نیشابور است. او راست: روضة الواعظین، که بین ارباب موعظه و تذکیر مشهور است. و التنویر فی معانی التفسیر. (از روضات الجنات چ سنگی ص591).

فتالیدن.

[فَ / فِ دَ] (مص) از جای اندرآهختن و از جای بکندن. (فرهنگ اسدی). کندن. || ریختن. (برهان). افشاندن و تکان دادن. (فرهنگ اسدی) :
باد برآمد به شاخ سیب شکفته
بر سر میخواره برگ گل بفتالید.
عمارهء مروزی.
|| دریدن و شکافتن. (برهان) :
که با خشم چشم ار برآغالدت
به یک دم هم از دور بفْتالدت.اسدی.
|| پریشان کردن و پراکنده کردن. || از هم جدا کردن و گسستن. (برهان). رجوع به فتال شود.

فتالیده.

[فَ / فِ دَ / دِ] (ن مف) اسم مفعول از فتالیدن. پراکنده کرده :
وآن شرر گویی طاووس به گرد دم خویش
لؤلؤ خرد فتالیده به منقار بود.منوچهری.

فتان.

[فُ] (نف، ق) افتان :
دلش حیران شد از بی یاری بخت
فتان، خیزان، ز ناهمواری بخت.
نظامی.
رجوع به افتان و افتادن شود.

فتان.

[فَ] (ع اِ) غلافی از پوست که بر پالان کشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتان.

[فَتْ تا] (ع ص) مبالغت در فتنه. سخت فتنه جو. عظیم فتنه انگیز. (اقرب الموارد). || شورانگیز. (ربنجنی). سخت زیبا و دلفریب که به زیبایی مردم را مفتون سازد. آشوبگر :
سخن دراز کشیدیم و همچنان باقی است
حدیث دلبر فتان و عاشق مفتون.سعدی.
پارسایی و سلامت هوسم بود ولی
شیوه ای میکند آن نرگس فتان که مپرس.
حافظ.
|| زرگر. || دزد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) دیو. (منتهی الارب). شیطان. (اقرب الموارد).

فتانان.

[فَتْ تا] (ع اِ) نکیر و منکر. || درم و دینار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتانة.

[فَتْ تا نَ] (ع ص) تأنیث فتان. رجوع به فَتّان شود. || (اِ) سنگ محک. (تعریفات جرجانی) (اقرب الموارد).

فتاوی.

[فَ] (ع اِ) جِ فتوی. رجوع به فتوی شود.

فتاة.

[فَ] (ع اِ) مؤنث فتی. ج، فتیات. (منتهی الارب). زن جوان. (ترجمان علامه جرجانی ترتیب عادل بن علی). || کنیزک. (ترجمان علامه جرجانی) (اقرب الموارد).

فتأ.

[فَتْءْ] (ع مص) شکستن چیزی را. || فرومیرانیدن. (منتهی الارب). آرام گردانیدن. || خاموش کردن آتش را. (اقرب الموارد). || فراموش کردن و بازایستادن از چیزی. (منتهی الارب). || مافتأ؛ پیوسته: مافتأ یذکره؛ پیوسته ذکرش میکند. (منتهی الارب).

فتح.

[فَ] (ع مص) گشادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامه جرجانی). || فیروزی و گشایش کفرستان. (منتهی الارب). پیروز شدن. (اقرب الموارد). گشودن و تسخیر کردن شهری یا سرزمینی :
از پس فتح بصره، فتح یمن
وز پس هر دو فتح شام و حجاز.فرخی.
فتح جهان را تو کلید آمدی
نز پی بیداد پدید آمدی.نظامی.
|| گشودن قنات را تا آب آن روان گردد. || گشاده گردانیدن چیزی را. (اقرب الموارد). || گشاده گردیدن سوراخ پستان شتر. || فرمان دادن میان دو خصم. (منتهی الارب). قضاوت میان مردم. || رو آوردن دنیا به کسی. || یاری کردن خدا پیمبر خود را. || عالم ساختن خدا کسی را و شناساندن بدو. (اقرب الموارد). || (اِ) آب روان از چشمه و جز آن. (منتهی الارب). آب روان در نهرها. || (اِمص) پیروزی. (اقرب الموارد).
- یوم الفتح؛ چون مطلق آید در مغازی رسول (ص) مراد فتح مکه است. (یادداشت بخط مؤلف). و آن را یوم الخندمه نیز گویند. (از مجمع الامثال میدانی).
|| اول باران بهار. (منتهی الارب). اول مطر الوسمی. (اقرب الموارد). || جای جریان. (منتهی الارب). مجری. || بار درخت نبع که شبیه بن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || روزی که خدا به کسی رساند. || (اِمص) نوعی از حرکت که دهان برای تلفظ آن گشوده شود. (اقرب الموارد). گشودن قاری دهان خود را نیز فتح نامند، و آن را تفخیم گویند. تفخیم یا شدید باشد یا متوسط. شدید آن است که شخص دهان خویش را بدان حرف به نهایت درجه بگشاید و این عمل در قراءت قرآن غیرجائز است و در زبان عرب اص جاری نیست. متوسط پایین فتح شدید و امالهء متوسط را نامند، و در اینکه آیا اماله فرعی است از فتح، یا هر یک اصلی هستند برأسه، اختلاف کرده اند. وجه اول آن است که اماله بدون سبب نباشد. پس اگر فاقد سبب بود فتح و اماله در آن باشد و عرب آن را مفتوح نسازد. پس شیوع فتح بر اصالتش و شیوع اماله بر فرعیتش محقق باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1104).

فتح.

[فَ] (اِخ) سورهء چهل وهشتم از قرآن. از سوره های مدنی و دارای بیست ونه آیت است، پیش از سورهء حُجُرات. (یادداشت بخط مؤلف).

فتح.

[فُ تُ] (ع ص) در فراخ گشاده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شیشهء فراخ سر. (منتهی الارب). شیشهء بی سربند و بی غلاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتح.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه باشت و بابویی بخش گچساران، که در چهارهزارگزی شمال راه شوسهء گچساران به بهبهان قرار دارد. جایی کوهستانی و معتدل، و دارای 150 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنها عبا و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنان از طایفهء باشت و بابویی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش جعفرآباد شهرستان ساوه که 35 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گله زن بخش خمین شهرستان محلات که 40 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه که 62 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی از دهستان زهرا از بخش بویین شهرستان قزوین که در 15 هزارگزی بویین و کنار راه فرعی بویین به اشتهارد قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 406 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، چغندرقند، یونجه و شغل اهالی زراعت و جوال و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران که در 3 هزارگزی جنوب باختری شهرری قرار دارد و جلگه ای معتدل و دارای 164 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش صیفی، سبزی، چغندرقند، و شغل اهالی زراعت است. کنار راه شوسهء تهران به قم واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی از دهستان بهنام غرب بخش ورامین شهرستان تهران، که در هشت هزارگزی جنوب خاوری ورامین و 3 هزارگزی ایستگاه پیشوا قرار دارد. جلگه ای، معتدل، مالاریایی و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق پیشوا اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران، که در شانزده هزارگزی باختر ورامین و دوازده هزارگزی باختر شوسهء ورامین به تهران واقع است. جلگه یی معتدل و مالاریایی و دارای 335 تن سکنه است. راه مالرو دارد و از طریق باغ خواص ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بزچلو از بخش کمیجان شهرستان اراک که در چهارهزارگزی خاور کمیجان قرار دارد. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 542 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، بنشن، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان فرمهین بخش فراهان شهرستان اراک است که در 21 هزارگزی راه عمومی قرار دارد. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) مزرعهء کوچکی است از دهستان صرصر بخش صیدآباد شهرستان دامغان که در هشت هزارگزی جنوب خاوری صیدآباد واقع است. دارای 5 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهران رود بخش بستان آباد شهرستان تبریز، که در مسیر شوسهء تبریز به میانه قرار دارد. جلگه ای سردسیر و دارای 370 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غلات، حبوبات، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش شاهین دژ شهرستان مراغه که در 9 هزارگزی شمال راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب قرار دارد. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 239 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، کرچک، حبوب، بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار، که در 49 هزارگزی خاور بیجار و 3 هزارگزی حسن تمو قرار دارد. جایی تپه ماهور، سردسیر و دارای 540 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول عمده اش غلات، لبنیات، انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان که در 14 هزارگزی خاور فرسفنج قرار دارد. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیک بخش دلفان شهرستان خرم آباد، که در 58 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 29 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 270 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه ها و رودخانهء حسن کاویار تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد. ساکنان آن از طایفهء شاهسوند هستند و زمستانها به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سگوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد، که در 13 هزارگزی باختر زاغه در کنار و جنوب راه شوسهء خرم آباد به بروجرد قرار دارد. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 115 تن سکنه است. آب آنجا از سراب ریگ سفید تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی و جاجیم بافی است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنان آن از طایفهء سگوند هستند و زمستانها به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان برده بره بخش اشترینان شهرستان بروجرد، که در چهارهزارگزی شمال باختری اشترینان و کنار راه مالرو جعفرآباد به نبی آباد قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 110 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسنوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، که در چهارهزارگزی جنوب الشتر و سه هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به الشتر قرار دارد. جلگه ای سردسیر و دارای 90 تن سکنه است. آب آنجا از سراب زز تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، حبوب، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد، که در 15 هزارگزی جنوب باختری نورآباد و 12 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه قرار دارد. جلگه ای سردسیر و دارای 90 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه ها تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز، که در 26 هزارگزی شمال زرقان و شش هزارگزی راه شوسهء شیراز به اصفهان قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 1555 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء سیوند تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، چغندر، برنج، حبوب و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوار بخش سروستان شهرستان شیراز که در 95 هزارگزی باختر سروستان و یکهزارگزی راه شوسهء شیراز به فیروزآباد قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 453 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء قره آغاج تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، چغندر، صیفی و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان قریة الخیر بخش داراب شهرستان فسا که در 30 هزارگزی جنوب خاوری داراب و کنار راه فرعی داراب به فرک قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 364 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و چاه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، پنبه، توتون و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان خفر شهرستان جهرم، که در 26 هزارگزی جنوب خاوری باب انار و پنج هزارگزی راه شوسهء شیراز به جهرم قرار دارد. جلگه ای گرمسیر و دارای 315 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء قره آغاج تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، خرما، مرکبات و شغل اهالی زراعت و باغبانی و گیوه بافی است. دبستان و راه شوسهء فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش نی ریز شهرستان فسا، که در 18 هزارگزی شمال خاوری نیریز، کنار راه فرعی نیریز به چاهک قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 124 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بنارویهء بخش جویم شهرستان لار که در 12 هزارگزی جنوب خاوری جویم و سه هزارگزی شوسهء جهرم به لار قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 117 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه شوسهء فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاپور بخش مرکزی شهرستان کازرون، که در 21 هزارگزی شمال باختری کازرون و سه هزارگزی شمال شوسهء کازرون به بوشهر قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 113 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء شاپور تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان شهرستان شیراز، که در 86 هزارگزی خاور زرقان و سه هزارگزی راه فرعی خفرک به ارسنجان قرار دارد. جلگه ای معتدل، مالاریایی و دارای 84 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش بافت شهرستان سیرجان، که از شمال به دهستان گوغر، از خاور به دهستان حومهء بافت، از جنوب به دهستان جمیل آباد و از باختر به دهستان بلورد محدود است. جلگه ای سردسیر است. محصول عمدهء آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. از 19 آبادی تشکیل شده و روی هم 2213 تن جمعیت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) مرکز دهستان فتح آباد بخش بافت شهرستان سیرجان، که در 18 هزارگزی باختر بافت و دوهزارگزی خاور راه گوغر به حشون واقع است. جلگه ای سردسیر و دارای 545 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. مزارع زورآباد، شیرویه، کوشک برج، گلوسرخویه و آریان جزء این ده است. ساکنان از ایل افشارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیریز بخش زرند شهرستان کرمان، که در 60 هزارگزی باختر زرند و سر راه زرند به بافق قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 372 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، حبوب، پنبه، پسته و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان، که در 12 هزارگزی جنوب زرند قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 237 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، حبوب، پسته، پنبه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی ایشان قالی بافی با نقشه است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان برج اکرم بخش فهرج شهرستان بم، که در ده هزارگزی جنوب فهرج و دوهزارگزی راه مالرو فهرج به برج اکرم قرار دارد. جلگه ای گرمسیر و دارای 117 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، خرما، حنا و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از هنزا از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، که در ده هزارگزی باختر ساردوئیه، سر راه مالرو ساردوئیه به بافت قرار دارد. جایی کوهستانی و سردسیر، و دارای یکصد تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی ایشان پارچه بافی است. راه مالرو دارد. ساکنان از طایفهء مهنی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت که در 18 هزارگزی جنوب سبزواران و کنار رودخانهء هلیل واقع است. دارای 38 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قهستان بخش مرکزی شهرستان سیرجان که در 28 هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد، سر راه مالرو قنات نو به ده سراج واقع است. دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان، که در 83 هزارگزی جنوب راه فرعی راور به یزد واقع است. دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پاریز بخش مرکزی شهرستان سیرجان که در 60 هزارگزی شمال سعیدآباد، سر راه مالرو شهاب الدین به پاریز واقع است. جایی کوهستانی و دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان که در یکهزارگزی شمال باختری کرمان و یکهزارگزی شمال راه فرعی کرمان به زرند واقع است. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گور بخش ساردوئیهء شهرستان کرمان، که در 42 هزارگزی جنوب راه مالرو ساردوئیه و 3 هزارگزی جنوب راه مالرو ساردوئیه به دارزین واقع است. دارای 14 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان، که در 3 هزارگزی باختر کرمان و دوهزارگزی جنوب راه فرعی کرمان به چترود واقع است. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راور شهرستان کرمان که در یکهزارگزی جنوب خاوری راور و یکهزارگزی راه فرعی راور به کوهبنان واقع است و 3 خانوار سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور که در 18 هزارگزی جنوب نیشابور قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 130 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور، که در 9هزارگزی خاور فدیشه قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 429 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش طبس شهرستان فردوس، که در 7هزارگزی باختری طبس و 3 هزارگزی باختر راه مالرو عمومی طبس به خداآفرین قرار دارد. جلگه ای گرمسیر و دارای 110 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، خرما، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارسک بخش بشرویهء شهرستان فردوس، که در 37 هزارگزی جنوب بشرویه و یکهزارگزی خاور راه شوسهء عمومی بشرویه به دوهک قرار دارد. جلگه ای، گرمسیر و دارای 120 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، پنبه، ارزن، سردرختی، ابریشم و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش صفی آباد شهرستان سبزوار، که در 17 هزارگزی شمال خاوری صفی آباد قرار دارد. جایی کوهستانی و معتدل، و دارای 325 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، زیره، پنبه، سردرختی، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان نقاب بخش جغتای شهرستان سبزوار، که در 33 هزارگزی شمال خاوری جغتای سر راه شوسهء عمومی قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 322 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرکهنهء بخش حومهء شهرستان قوچان، که در 3 هزارگزی شمال باختر قوچان و 18 هزارگزی شمال شوسهء قدیمی قوچان به شیروان قرار دارد. جلگه ای سردسیر و دارای 243 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و انگور، و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه، که در 10 هزارگزی شمال خاوری رشخوار و 10 هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی تربت حیدریه به رشخوار قرار دارد. جلگه یی گرمسیر و دارای 2422 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، انگور، ابریشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهوید بخش حومهء شهرستان فردوس، که در 26 هزارگزی شمال خاوری فردوس و چهارهزارگزی جنوب راه مالرو عمومی گناباد به فردوس قرار دارد. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 599 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، پنبه، ابریشم و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مزارع شاه آباد، خوش منزل، کلاته و گررزوئی جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان فیض آباد بخش فیض آباد شهرستان تربت حیدریه که در 12 هزارگزی جنوب فیض آباد قرار دارد. دشتی معتدل و دارای 138 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و ابریشم و شغل اهالی زراعت، گله داری و شال بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، که در 35 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی مشهد به تربت حیدریه و زاهدان قرار دارد. دامنه ای معتدل و دارای 144 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد و از علی آباد و محمدآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیم بلوک بخش قاین شهرستان بیرجند که در 53 هزارگزی شمال باختری قاین و 9 هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی قاین به گناباد قرار دارد. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 103 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، زعفران، و شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند که در 81 هزارگزی جنوب خاوری قاین و کنار راه اتومبیل رو اسفدن به اسفج قرار دارد. جایی کوهستانی، گرمسیر و دارای 45 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و زعفران، و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء شهرستان مشهد، که در 48 هزارگزی شمال باختری مشهد، کنار راه شوسهء مشهد به قوچان قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 178 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، چغندر، نخود. شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرات و مروست بخش شهربابک شهرستان یزد، که در 72 هزارگزی شمال باختری شهربابک و پنج هزارگزی خاور راه شوسهء مروست به هرات خوره قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 828 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی ایشان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شهربابک، کنار راه عمومی. جلگه ای معتدل و دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، حبوب، کشمش، بادام. شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، که در 35 هزارگزی جنوب باختری فلاورجان و سه هزاروپانصدگزی راه باغ بهادران به گردنه سرخ قرار دارد. و دارای 28 تن سکنه است. آب آنجا از زاینده رود تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فتح آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مهتاب بخش حومهء شهرستان اصفهان، که در 24 هزارگزی شمال خاوری اصفهان و شش هزارگزی شمال راه شوسهء اصفهان به یزد واقع است. دارای 18 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فتح آباد پخل.

[فَ دِ پُ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریونهء شهرستان نیشابور که در 18 هزارگزی جنوب نیشابور قرار دارد. جایی شوره زار، گرمسیر و دارای 77 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آبادرستاق.

[فَ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش نی ریز شهرستان فسا، که در 13 هزارگزی باختر نی ریز و یکهزارگزی شمال راه شوسهء شیراز به نیریز قرار دارد و دارای 47 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتح آباد سربنان.

[فَ سَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان، که در 45 هزارگزی شمال خاوری زرند و پنج هزارگزی راه مالرو زرند به راور قرار دارد. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و حبوب، و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد عرب.

[فَ دِ عَ رَ] (اِخ) رجوع به عرب شود.

فتح آباد علیشاه.

[فَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان دستگردان بخش طبس شهرستان فردوس، که در 109 هزارگزی شمال طبس قرار دارد. جلگه ای گرمسیر و دارای 24 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، شالی کاری، پنبه، ذرت، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد کال.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور که در 12 هزارگزی جنوب نیشابور قرار دارد. جایی شوره زار و دارای 180 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح آباد معین زاده.

[فَ دِ مُ دِ] (اِخ)دهی است از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان که در بیست هزارگزی شمال باختری رفسنجان و چهارهزارگزی شمال راه شوسهء رفسنجان به یزد قرار دارد. جلگه ای سردسیر و دارای 50 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، پنبه، پسته، حبوب و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتح آباد یزدان آباد.

[فَ دِ یَ] (اِخ)دهی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان، که سر راه مالرو زرند به بافق قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 273 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، پنبه، پسته، حبوب. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فتحات.

[فَ تَ] (ع اِ) جِ فتحه. رجوع به فتحه شود.

فتح الباب.

[فَ حُلْ] (ع اِ مرکب) گشادگی کارها. (آنندراج) (غیاث) :
به فتح الباب دولت بامدادان
ز در پیکی درآمد سخت شادان.
نظامی.
|| آغاز و موسم. (غیاث) (آنندراج). || باران سخت. و در بهار عجم نوشته که کنایه از نظر دو کوکب که با یکدیگر خانه هایشان مقابل باشد، چون عطارد که خانهء او جوز است ناظر باشد به مشتری که خانه اش قوس است، و هرگه چنین شود باران ببارد. (از آنندراج). اصطلاح احکام نجوم اتصال دو ستاره است به نظر یا تناظر، در صورتی که بیت آن دو در مقابل یکدیگر باشد. چون کوکب زحل و شمس که خانه هایشان یعنی اسد و دلو در مقابل هم واقع است. و فتح باب را بر تغییر هوا و نزول باران و برف دلیل کنند. (یادداشت بخط مؤلف). بیرونی گوید: هر آن دو کوکب که خانه های ایشان به مقابلهء یکدیگرند، چون میان ایشان اتصال بود او را فتح باب خوانند بمعنی گشادن در. پس اتصال قمر یا آفتاب به زحل فتح باب خوانند و دلیل باران و برف آرمیده بود، و اتصال زهره بر مریخ فتح باب باران و سیل و تگرگ و رعد و برق بود و اتصال عطارد به مشتری فتح باب بادها. (التفهیم چ همایی صص498-499). صاحب کفایة التعلیم میگوید: لفظ فتح باب در اصل اصطلاح نجومی نبوده و آن را منجمان اسلام برای رفع تهمت کفر و زندقه به کار برده اند، و سبب استعمال این لفظ در نجوم آن است که چون منجمی گفتی: «اگر فلان کوکب به فلان پیوندد باران ببارد زیرا خانه هایشان برابر یکدیگر است»، فقهاء اسلام او را تکفیر کردندی، به حکم چند آیت و خبر که آمده است. پس منجمان برای دفع تکفیر تمسک بدین آیت کردند: ففتحنا ابواب السماء بماء منهمر(1). و این اتصال را فتح باب نام کردند. (از حاشیهء التفهیم ص499). رجوع به فتح باب شود.
(1) - قرآن 54/11.

فتح الدین.

[فَ حُدْ دی] (اِخ) ابن سیدالناس. رجوع به ابن سیدالناس شود.

فتح الدین.

[فَ حُدْ دی] (اِخ) یکی از سرداران مستعصم آخرین خلیفهء عباسی در جنگ با هلاکوخان است. رجوع به حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص318 شود.

فتح الدین.

[فَ حُدْ دی] (اِخ) رجوع به عبدالله بن محمد شود.

فتح الدین.

[فَ حُدْ دی] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن شهید. رجوع به محمد بن ابراهیم شود.

فتح الدین.

[فَ حُدْ دی] (اِخ) محمد بن محمد، معروف به ابن سید. رجوع به ابن سید شود.

فتح الفتوح.

[فَ حُلْ فُ] (اِخ) نام جنگی است که میان عرب و ایرانیان در نهاوند به زمان عمر بن خطاب درگرفت، و سالار عرب در این جنگ نعمان بن مُقْرِن بود. (یادداشت بخط مؤلف): و پس از جنگ نهاوند که تازیان آن را فتح الفتوح نامیده اند قدرت شاهنشاهی ساسانی در هم شکست و راه برای فاتحان باز شد. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی ص8).

فتح الله.

[فَ حُلْ لاه] (اِخ) از شعرای قرن نهم هجری و معاصر میر علیشیر نوایی است. نوایی آرد: مولانا فتح الله جوانی است که طبعش در معما خوبست. (از مجالس النفائس چ حکمت ص252).

فتح الله.

[فَ حُلْ لاه] (اِخ) ابن محمودبن محمد العمری الانصاری البیلونی. از ادبای حلب بود. در سال 977 ه . ق. متولد شد و در سال 1070 درگذشت. از او یک دیوان بر تفسیر بیضاوی و رسالهء دیگری بنام مجامیع به جا مانده است. (از اعلام زرکلی ص765).

فتح الله.

[فَ حُلْ لاه] (اِخ) ابن النحاس. شاعری روان طبع و مشهور از مردم حلب بود. از زادگاه خود به سیر و سفر پرداخت و از دمشق و قاهره و حجاز دیدن کرد و سپس در مدینه مستقر گردید و جامهء فقر پوشید و درویش شد. در مدینه به سال 1052 ه . ق. / 1642 م. درگذشت. او را دیوان شعری است. (از اعلام زرکلی ص766).

فتح الله.

[فَ حُلْ لاه] (اِخ) ابن شیخ مظفرالدین علی، معروف به شیخ فتح الله. از شعرای قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری. وی از مادر، فرزند مولانا جلال الدین دوانی است. در جوانی کسب فضایل و کمالات حکمی و شعری نموده و طبع شعرش بغایت نیکو بود. در ایام طاعون در بورسه به سال 920 ه . ق. درگذشته است. مولانا ماتمی شیخ فتح را در خواب دید و از او احوال آخرت پرسید. او در جواب این بیت گلشن راز را گفت:
چو ممکن گرد امکان برفشاند
بجز واجب دگر چیزی نماند.
(از مجالس النفائس نوایی ص389).

فتح الله.

[فَ حُلْ لاه] (اِخ) شیبانی، فتح الله خان، فرزند محمد کاظم، مکنی به ابوالنصر. در سال 1241 ه . ق. / 1825 م. متولد شد و بخ سال 1308 ه . ق. / 1890 م. درگذشت. وی از شاعران توانای دورهء بازگشت است. خاندانش در کارهای لشکری و دیوانی عهد قاجاری تصرف و دخالت داشتند. و او خود در جوانی در خدمت محمدشاه درآمد و به ستایش او و پسرش ناصرالدین شاه و فرزندان پادشاه اخیر پرداخت. وی در نظم و نثر هر دو دست داشت و از آثار خود مجموعه هایی بنام دُرج درر، گنج گهر، زبدة الاَثار، فتح و ظفر، مسعودنامه، تنگ شکر، شرف الملوک، کامرانیه، یوسفیه، خطاب فرخ، مقالات سه گانه، فواکه السحر، جواهر مخزون، لاَلی مکنون، و نصایح منظومه ترتیب داد. مهارتش بیشتر در نظم قصاید به روش شاعران قدیم خاصه شاعران قرن پنجم هجری است. برگزیده ای از آثار منظومش در سال 1308 ه . ق. / 1890 م. در استانبول با مقدمه ای از اسماعیل نصیری قراجه داغی در شرح حال شاعر و آثار او به طبع رسیده. «درج درر» نیز جداگانه چاپ شده است. (از گنج سخن تألیف صفا ج3 ص240).

فتح الله.

[فَ حُلْ لاه] (اِخ) شیرازی، حکیم. در حکمت و معرفت صاحب پایگاه، معاصر و مجالس اکبرشاه و دوست فیضی دکنی بود و در هندوستان درگذشت. این رباعی از اوست:
می از خم معرفت چشیدن مشکل
وز هستی خویشتن بریدن مشکل
تحقیق نکات اهل عرفان آسان
اما به حقیقتش رسیدن مشکل.
(از ریاض العارفین رضاقلی هدایت ص227).

فتح الله.

[فَ حُلْ لاه] (اِخ) کاتب. امیر علیشیر نوایی نویسد: از جملهء کاتبان بی نظیر مسلم است و جمیع خطوط را از غبار و ثلث و غیرهما به یک قلم مینویسد در غایت خوبی و زیبایی، و کسی بسیار خوش صحبت است و بسیار اشعار استادان یاد دارد. سلطان صاحب قران او را از تبریز به اسطنبول آورده است. وی کاتب معتبر شاه اسماعیل صوفی بوده و اکنون [ در زمان میر علیشیر ] کاتب سلطان روم است ولیکن چون فضایل اعتباری ندارد او نیز اعتباری ندارد و معیشت بسهولت نمیگذراند. شعر نیکو میگوید و این شعر از اوست:
چه شد ای بیوفا کز ما نکردی یاد بگذشتی
چراغ عیش ما کشتی، روان چون باد بگذشتی.
(از مجالس النفائس چ حکمت ص393).

فتح الله.

[فَ حُلْ لاه] (اِخ) کاشی. صاحب تفسیر منهج الصادقین و شرح نهج البلاغه، از شاگردان علی بن حسن زواره ای فقیه و مفسر عهد صفوی است. (از سبک شناسی بهار ج3 ص303).

فتح اللهبلاغی.

[فَ حُلْ لاه بُ] (اِخ)دهی است از دهستان قوری چای بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 45500 گزی باختر قره آغاج و 34 هزارگزی خاور راه شوسهء مراغه به میاندوآب قرار دارد. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 150 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول عمده اش غلات، نخود، بزرک، و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فتح اللهکندی.

[فَ حُلْ لاه کَ] (اِخ)دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 47 هزارگزی جنوب مراغه و شش هزارگزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب قرار دارد. جلگه ای و معتدل و دارای 46 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء لیلدن و محصول عمده اش غلات، چغندر، نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فتح الهی.

[فَ اِ لا] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند، که در 47 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند قرار دارد. دامنه ای و معتدل و دارای 22 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتح باب.

[فَ حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از باز کردن در و گشاد کارها باشد. (برهان) :
گفته ناگفته کند از فتح باب
تا از آن نی سیخ سوزد نی کباب.مولوی.
بیا که فرقت تو چشم من چنان دربست
که فتح باب وصالت مگر گشاید باز.حافظ.
رجوع به فتح الباب شود. || ابتدای بارندگی. (برهان) :
تو آن کسی که ز باران فتح باب کَفَت
مزاج سنگ شود مستعد نشوونما.انوری.
رجوع به فتح الباب شود. || نظر دو کوکب که خانه های ایشان مقابل باشد. (برهان). و در این باره ذیل فتح الباب بتفصیل شرح داده شد. رجوع به فتح الباب شود.

فتح بن ادریس.

[فَ حِ نِ اِ] (اِخ) ابن نصر کاتب، مکنی به ابوالفضل وی در محرم سال 315 ه . ق. درگذشت. او از جمله رواتی است که از الرمانی محمد بن یحیی، و حمیدبن مسعدة روایت حدیث کرده است. (از ذکر اخبار اصبهان ج2 ص157).

فتح بن حجاج.

[فَ حِ نِ حَجْ جا] (اِخ)مؤلف تاریخ سیستان آرد: مأمون حکومت سیستان را به فتح بن حجاج داد و فتح، سهل بن حمزه را به خلافت خویش بدانجا فرستاد. سپس خود در ذی القعدهء سال 194 ه . ق. به سیستان آمد و میان او و محمد بن حصین القوسی که شهر را بر او میشورانید جنگ درگرفت و محمد بن حصین بسوی شعبه رفت، و بدان زمان فقیه سیستان خالدبن مضا الدهلی بود که اتفاقاً در همان سال درگذشت. فتح مردی شعردوست بود و شعرای سیستان او را شعر میگفتند. روزی که شعر آنها را شنید گفت: «اینجا شاعر نیک نباشد». باز روزی عماربن عیسی الشاعر به مجلس او بود، حدیث شعر رفت، عمار گفت: من یکی شعر حسب حال اندر مدحت امیر بگویم اگر نیک آید سعادتی باشد، گفت: بگوی! [ پس از خواندن شعر ] فتح برخاست و او را بجانب خویش بنشاند و ده هزار درم بداد. حکومت فتح بن حجاج در سیستان روز چهارشنبه دوازده روز مانده از محرم سنهء سبع و تسعین و مائه (197 ه . ق.) به پایان آمد. (از تاریخ سیستان صص170-171).

فتح بن خاقان.

[فَ حِ نِ] (اِخ) ابن احمدبن غرطوح. از ادبا و شاعران فصیح و در نهایت هوشمندی و ذکاوت بود. اصل وی از مردم پارس و شاهزاده است. متوکل عباسی او را برادر خود خواند و وزارت خویش بدو داد، سپس فرمانروایی شام را به وی سپرد تا در آنجا نایب خلیفه باشد، و برای او کتابخانه ای فراهم آورد که از بزرگترین گنجینه های کتب آن روز بود. وی کتابی بنام «اختلاف الملوک» و کتابهای دیگر موسوم به «الصید و الجوارح» و «الروضة و الزهر» نوشت. خود او بهمراه متوکل به قتل رسید و سال قتلش 247 ه . ق. / 861 م. است. وی را نباید با فتح بن خاقان یا فتح بن محمد صاحب القلائد اشتباه کرد. (از اعلام زرکلی ص765). ابن الندیم نویسد: خلیفه او را بر فرزندان و کسان خویش مقدم میداشت و یحیی منجم برای فتح کتابخانه ای گرد کرد که بزرگتر از آن، از لحاظ کثرت عدد کتب و نیکویی دیده نشده بود. فصحاء عرب و علمای کوفی و بصری در خانهء او فراهم میشدند. او همواره به مطالعهء کتب مشغول بود و همیشه کتابی در آستین داشت و با یافتن کوچکترین فراغت، حتی در مجلس خلیفه بدان میپرداخت. علاوه بر کتبی که ذکر آن گذشت کتاب البستان نیز بدو منسوب است اما این کتاب تألیف محمد بن عبدربه ملقب به رأس البقل است. (الفهرست ابن الندیم).

فتح بن خاقان.

[فَ حِ نِ] (اِخ) فتح بن محمد. رجوع به فتح بن محمد شود.

فتح بن سعید.

[فَ حِ نِ سَ] (اِخ) موصلی، مکنی به ابونصر (گاه وی را با فتح موصلی معروف اشتباه میکنند و هر دو فتح نزد اهل علم شهرت دارند). از تقوی و پرهیزکاری او داستانها گفته اند: عیسی بن هشام یکی از دوستان او آرد که: روزی بر او وارد شدم و وی را سخت گریان دیدم چنانکه اشکهایش را در میان انگشتانش میدیدم و ناگاه دیدم که رنگ اشکهای او به زردی گرایید. گفتم: «ای فتح خون گریه میکنی!» گفت: اگر تو بر من وارد نشده بودی یا متوجه تو نشده بودم راستی خون گریه میکردم. گفتم: برای چه گریه میکنی؟ گفت: اشکهای من به خاطر تخلفی است که در انجام واجبات حق عزوجل روا داشته ام. مردی گفته است که: فتح را پس از مرگش به خواب دیدم و پرسیدم: خداوند با تو چه کرده؟ گفت: مرا ببخشید. گفتم: در اشکهایت چه فایده ای بود؟ گفت: مرا به خدایم نزدیک کرد... مرگ وی را به سال 220 ه . ق. نوشته اند. (از صفة الصفوة ج4 صص 155 - 161).

فتح بن سیدالناس.

[فَ حِ نِ سَیْ یِ دِنْ نا] (اِخ) رجوع به ابن سیدالناس شود.

فتح بن شخرف.

[فَ حِ نِ شَ رَ] (اِخ) ابن داودبن مزاحم کشی، مکنی به ابونصر. ابوالفرج بن جوزی او را در شمار زهاد و عباد و علمای اهل بغداد نام برده و از او حکایاتی نقل کرده است و گفتار بعضی مشایخ دربارهء وی آورده است، از جمله گوید: امام احمدبن حنبل گفته است: از خراسان مانند فتح بن شخرف کسی بیرون نیامده است. (از صفة الصفوة ابن الجوزی ج2 ص227). جامی گوید: از قدمای مشایخ خراسان است. سیزده سال در بغداد بود و از بغداد قوت نخورد، از انطاکیه وی را سویق می آوردند و میخورد. در حالت نزع با خود چیزی میگفت. گوش به او داشتند میگفت الهی اشتدّ شوقی الیک فعجل قدومی علیک. چون وی را می شستند بر ساق وی نبشتهء بزرگ سبز (؟) برخاسته از پوست [ دیدند ] که «الفتح لله»، شیخ الاسلام از قول ابراهیم حربی گفت که من حاضر بودم و آن نوشته را دیدم. گویند سی وسه بار بر وی نماز کردند قریب سی هزار مرد. مرگ او در نیمهء شعبان سال 273 ه . ق. بود. (از نفحات الانس جامی چ جدید تهران ص48).

فتح بن علی.

[فَ حِ نِ عَ] (اِخ) ابن محمد بنداری. وی در اصفهان متولد شد. و در حدود سال 620 ه . ق. به شام سفر کرد. و چون بر دو زبان پارسی و عربی تسلط کافی داشت از طرف عیسی بن ابی بکربن ایوب پادشاه شام مأمور ترجمهء شاهنامهء فردوسی به زبان عربی گردید. ترجمهء او از روی نسخه ای که در سال 384 ه . ق. بوسیلهء فردوسی تدوین شده بود صورت گرفته و به همین سبب متن اصلی آن برخی از قسمتهای شاهنامهء کامل را ندارد. این ترجمه را فتح بن علی خود، الشاهنامه نامیده است. اخیراً در سال 1350 ه . ق. / 1932 م. عبدالوهاب عزام مصری کتاب الشاهنامه را، پس از مطابقهء نسخه های مختلفی که از آن در کتابخانهء دانشگاه کیمبریج و نیز در برلن موجود بود تصحیح کرد و به چاپ رسانید و مقدمه ای محققانه بر آن افزود. (از کتاب فردوسی طوسی تألیف محمد استعلامی ص101).

فتح بن علی.

[فَ حِ نِ عَ] (اِخ) موصلی. رجوع به فتح موصلی شود.

فتح بن محمد.

[فَ حِ نِ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن عبیداللهبن خاقان بن عبدالقیسی الاشبیلی الوزیر، معروف به فتح بن خاقان و مکنی به ابونصر. او کاتب و مورخ بود. در اشبیلیه به سال 470 ه . ق. / 1078 م. به دنیا آمد و در آنجا رشد کرد. وی بسیار سفر میکرد، و در مراکش به سال 529 ه . ق. / 1134 م. به قتل رسید. از نوشته های او یکی «قلائدالعقیان» است دربارهء شعرای مغرب (افریقای شمالی) و دیگر «مطمح الانفس و مسرح التأنس فی ملح اهل اندلس». (از اعلام زرکلی ص766). او در کتاب قلائدالعقیان شرح حال شعرای مغرب را به بهترین عبارت نوشته است. گویند هنگامی که در اندیشهء تألیف این کتاب بود به تمام امیران و وزیران و اعیان اندلس که اهل شعر و ادب بودند پیام فرستاد و آنها را از اندیشهء خود آگاه کرد و از آنها خواست که نمونه ای از شعر یا نثر خود را برای وی بفرستند تا در کتاب خویش بیاورد، آنان نمونهء آثار خود را با کیسه های دینار برایش میفرستاده اند. وی کسانی را که صله ای برایش فرستاده اند ستوده است و آنها را که از نیکی به او تغافل کرده اند هجا کرده است. این کتاب بارها در فرانسه و مصر و جاهای دیگر به چاپ رسیده است. کتاب دیگر او نیز به طبع رسیده است. (از معجم المطبوعات ستون 1434 و 1435).

فتح بن محمد.

[فَ حِ نِ مُ حَمْ مَ] (اِخ) ابن وشاح الازدی الموصلی، مکنی به ابومحمد. ابن الجوزی او را در شمار گزیدگان عباد اهل موصل نام برده و حکایاتی از صبر و زهد و تضرع وی آورده است. وفات او را به سال 170 ه . ق. نوشته اند. (از صفة الصفوة ج4 ص155).

فتح بن موسی.

[فَ حِ نِ سا] (اِخ) ابن حماد الاموی الجزایری القصری. به سال 588 ه . ق. / 1192 م. در جزیرة الخضرا متولد شد. وی فقیهی آشنا به علم و ادب و حکمت و منطق بود. به بغداد و حماة و دمشق سفر کرد و در نظامیهء بغداد به تدریس پرداخت و ریاست دیوان انشاء به او سپرده شد. سپس رهسپار مصر گردید و بر مسند قضا نشست. و در فائزیه تدریس کرد و در آنجا به سال 663 ه . ق. / 1265 م. درگذشت. از کتابهای او یکی «نظم المفصل للزمخشری» و «نظم سیرة ابن هشام» و «نظم اشارات ابن سینا» و دیگر منظومه ای در علم عروض است. (از اعلام زرکلی ص766). او را فتح بن موسی الخضراوی نیز گفته اند.

فتح حضرت.

[فَ حَ رَ] (اِخ) ابن شخرف (یا شنجرف) المروزی. رجوع به فتح بن شخرف شود.

فتح خان.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان نارویی بخش شیب آب شهرستان زابل که در 32 هزارگزی خاور سه کوهو و 3 هزارگزی خاور راه فرعی بندکوهک به زابل قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 85 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فتحعلی.

[فَ عَ] (اِخ) آخوندزاده. میرزا فتحعلی فرزند میرزا احمد تقی، بنابر آنچه از شماره های 43، 44 و 45 روزنامهء کشکول چ تفلیس نقل شده از دانشمندان اواخر قرن سیزدهم هجری است که پس از تحصیل علوم متداول قدیم و جدید، در اصول و آداب مناظره مهارتی بسزا یافته و تمام همت خود را در تفحص احوال ملل اسلامی و تحقیق در اطراف علل عدم ترقی ایشان مصروف داشته و برای انتقال تمدن ملل غرب به شرقیان کوشش بسیار کرده است. وی در تمام آثار عربی، ترکی و پارسی خود به انتقاد رسوم مدنی، اجتماعی، اداری، سیاسی، ادبی و اخلاقی ملل اسلامی پرداخته است. زبدهء آثارش الفبای اختراعی اوست که آن را در سال 1274 ه . ق. بجای الفبای کنونی کشورهای اسلامی پیشنهاد کرد. دو رسالهء دیگر به ترکی و پارسی در تاریخ خطوط و نواقص الفبای معمول و محاسن الفبای اختراعی خود نوشته است. این فکر او را میرزا ملکم خان، میرزا یوسف خان تبریزی (مستشارالدوله) و میرزا حسین خان نایب اول وزارت امور خارجه و دیگران تعقیب کردند و بعض آنها الفباهای دیگری اختراع نمودند، ولی چون هیچ یک نتوانست نواقص خط کنونی را کام اصلاح نماید، مقبولیت عامه پیدا نکرد. (از ریحانة الادب ج1).

فتحعلیخان.

[فَ عَ] (اِخ) افشار. یکی از سرداران خاندان افشار است که پیش از روی کار آمدن کریمخان زند با او و برادرش اسکندرخان جنگهایی کرد و بارها از یاران کریمخان شکست خورده، سرانجام تسلیم او شد و جزو یاران او درآمد. اما چون در مَحالات بختیاری ظلم بسیار به عجزه و مساکین نموده بود به فرمان کریمخان زند اعدام شد. (از مجمل التواریخ گلستانه صص 241 - 246 و 265 - 271).

فتحعلیخان.

[فَ عَ] (اِخ) صاحب دیوان. میرزا فتحعلیخان فرزند حاج میرزا علی اکبر قوام الملک شیرازی است. او فرزند کهتر حاجی ابراهیم خان اعتمادالدوله صدر اعظم فتحعلیشاه است که سابقاً کلانتر شیراز و در محاربات آغا محمدخان و لطف علیخان زند طرفدار قاجاریه بود. فتحعلیخان میان سالهای 1280 و 1290 ه . ق. به مقام صدارت رسید ولی بناگاه مورد خشم خاقان واقع شد و خود و دودمانش برافتاد. (از سبک شناسی ج3 ص400).

فتحعلیخان.

[فَ عَ] (اِخ) صبا. رجوع به صبا شود.

فتحعلیخان.

[فَ عَ] (اِخ) قاجار. شاه طهماسب دوم [ صفوی ] به تحریک نادر او را به قتل رسانید. وی از مردم استرآباد بود. پسر او محمدحسنخان آنجا را پایتخت خود کرد و سلسلهء قاجاریه را به وجود آورد. (از مجمل التواریخ گلستانه و مازندران و استرآباد رابینو). ولادت او به سال 1097 ه . ق. و قتلش 1139 و مدفنش در خواجه ربیع است. (از یادداشت بخط مؤلف).

فتحعلی شاه.

[فَ عَ] (اِخ) قاجار. باباخان معروف به فتحعلیشاه پسر حسینقلی خان، برادر اعیانی آغا محمدخان قاجار است. آغا محمدخان، گرچه نسبت به خانوادهء خود جور و ستم میکرد، برادرزادهء خود باباخان را طرف توجه قرار داد و ولیعهد خود کرد. و بارها گفته بود: این همه خون ریختم تا باباخان براحتی سلطنت کند. هنگام قتل آغا محمدخان (1212 ه . ق.) باباخان حکمران فارس بود و چون این خبر به او رسید بیدرنگ بسوی تهران حرکت کرد. در همان روزها صادق خان شقاقی که قاتلان آغا محمدخان نزد او پناهنده شده بودند قزوین را محاصره کرد و دعوی سلطنت نمود. و از طرف دیگر علیقلی خان برادر آغا محمدخان نیز سلطنت را حق خود میدانست. اما طولی نکشید که علیقلیخان را کور و صادق خان شقاقی را فراری کردند. پس از خوابیدن این دو فتنه محمدخان پسر زکیخان زند از بصره به بهبهان و کازرون آمد و سپس در اصفهان، سیلاخور و عراق با لشکر قاجار بنای زدوخورد گذاشت و چون تاب و توانش نماند، قصد فرار کرد ولی در نزدیکی دزفول به دست حسن خان والی گرفتار و سپس نابینا و به تهران فرستاده شد. در این موقع بار دیگر حسینقلی خان برادر فتح علیشاه یاغی شد و مدعی تخت و تاج گردید. او هم سرانجام دستگیر و کور شد. مخالفت سلیمانخان نظام الدوله هم به جائی نرسید و ناچار شد از شاه عذرخواهی کند. این وقایع و سرکشی ها تا سال 1213 ه . ق. طول کشید. در این سال فتحعلیشاه پسر خود عباس میرزا را ولیعهد کرد و به آذربایجان فرستاد و چون نادرمیرزا پسر شاهرخ افشار پس از قتل آغا محمدخان بر خراسان چیره شده بود، شاه، خود برای نجات خراسان رهسپار آن سامان شد. این کار تا سال 1218 ه . ق. طول کشید و سرانجام نادرمیرزا را که قصد فرار داشت دستگیر کرده، به تهران فرستادند و در تهران به قتل رسانیدند. پیش از پایان کار نادرمیرزا، فتحعلیشاه نسبت به حاج ابراهیم که در زمان لطفعلیخان زند کلانتر شیراز بود و پس از تسلیم شهر به آغا محمدخان وزیر او شده بود، بدگمان شده و او را با یارانش به قتل رسانیده بود. با این جنگ و کشتارها در سال 1217 ه . ق. بنیاد پادشاهی فتحعلیشاه استوار گردید اما مشکل تازهء او روابط دولت ایران با دولت های خارج بود که کار را بر آن پادشاه دشوار مینمود. مهمترین وقایع سیاسی آن زمان رقابت انگلیس و فرانسه و تجاوزات دولت روس به اراضی ایران و تیرگی روابط عثمانی با ایران بود که هر یک را باید جداگانه مطالعه کرد:
1- رقابت انگلیس و فرانسه: دولت انگلیس که از طریق کمپانی تجارتی هند در کشور وسیع هندوستان قدرت و نفوذی بهم زده بود در اروپا دچار سردار بزرگی چون ناپلئون بناپارت امپراطور فرانسه گردید. ناپلئون میخواست از راه ایران هند را تسخیر کند و به این منظور با فتحعلیشاه وارد مذاکره گردید. در این گیرودار روسها گرجستان و بعضی نواحی دیگر را گرفته بودند. ناپلئون ابتدا ژوبر را در سال 1220 ه . ق. و سپس ژنرال گاردان را با بیست وچهار تن از افسران فرانسوی در سال 1222 ه . ق. به ایران فرستاد و متعهد شد که روسها را از ولایات شمالی ایران اخراج کند، و در مقابل، دولت ایران به نیروهای فرانسوی اجازه دهد که از راه این کشور به هندوستان بروند. پیش از این تاریخ رابطهء فتحعلیشاه با انگلیسها خوب بود و حتی قول داده بود که با افغانها در صورتی آشتی کند که آنها مزاحم متصرفات انگلیس نشوند. با این حال از نظر مصالح آن روز خود پیشنهاد گاردان و دولت فرانسه را قبول کرد. سپاهیان فرانسوی نیروهای ایران را منظم کردند و جنگ پیاده، استعمال توپ و تفنگ را به شیوهء معمول اروپا به ایرانیان آموختند. باید یادآوری کرد که در پیشرفت این کار تدبیر و لیاقت مرزا بزرگ قائم مقام فراهانی بسیار مؤثر بود. از طرفی دولت انگلیس برای جلب رضایت پادشاه ایران به دست و پا افتاد. سر جان ملکم(1) از طرف فرمانفرمای هند و هارفرد جونز(2) از جانب دولت انگلستان به ایران آمدند و در سال 1223 ه . ق. به دربار فتحعلیشاه رسیدند. اُمَنای دولت در یک مجلس مشورت تصمیم گرفتند بر ژنرال گاردان ایرادهایی بگیرند، از جمله اینکه گاردان متعهد شده بود که پس از عقد پیمان دوستی ناپلئون با الکساندر امپراطور روس در خصوص حدود ایران مذاکره شود، درحالیکه در معاهدهء «تیل سیت» نامی از ایران برده نشده بود. بنابراین هارفرد جونز سفیر انگلیس به تهران آمد و گاردان به فرانسه بازگشت. سفیر انگلیس متعهد شد که هر سال 200000 تومان برای جنگ با روسیه به ایران بدهد و سه سال بعد از این تعهد ششصدهزار تومان زر مسکوک و سی هزار قبضه تفنگ و بیست هزار عراده توپ به دولت ایران داده شد و سی تن مهندس و مربی نظام به ایران آمدند. باید گفت که با این همه سیاست انگلیس تنها هدفی که داشت خنثی کردن نقشه های ناپلئون بود، و در سال 1227 ه . ق. / 1812 م. که دوباره کار روس و فرانسه به جنگ کشید با روسها متحد شد و سپس برای سرنگون ساختن امپراطوری ناپلئون به اتحاد دولت های اروپایی دیگر پیوست، و در همان سال بود که عهدنامهء گلستان بین ایران و روس با کوشش و دخالت انگلیسها منعقد گردید و در سال 1229 ه . ق. بموجب معاهده ای دولت ایران به انگلیسها تعهد سپرد که سپاهیان هیچ یک از دولتهای اروپایی را از خاک ایران اجازهء عبور بسوی هندوستان ندهد و در صورت حملهء افغانها از این طرف به کمک انگلیسها بشتابد و در مقابل، دولت انگلیس تعهد کرد که در صورت وقوع جنگ بین ایران و دولت های اروپایی انگلستان پس از کوشش در صلح اگر نتواند دولتین را آشتی دهد بوسیلهء لشکر هندوستان یا با پرداخت سالی دویست هزار تومان در تمام مدت جنگ دولت ایران را یاری نماید و در ضمن بر کیفیت هزینهء آن نظارت مستقیم داشته باشد. باوجود این عهدنامه، مساعدت دولت انگلیس دردی را دوا نکرده و بار دیگر روسها به ایران حمله کردند و سرانجام قسمتهای دیگری را بموجب عهدنامهء ترکمانچای از ایران گرفتند. در اینجا باید به این نکته اشاره کنیم که انگلیس ها، صرف نظر از اینکه برای ایران سودمند نبودند پس از فتحعلیشاه در جنگهای ایران و افغانستان رسماً مداخله نموده و ایران را مجبور کردند تا از پیشرفتهای خود صرف نظر نماید.
2- جنگهای ایران و روس: در زمان آغا محمدخان والی گرجستان بنام هراکلیوس خود را تحت حمایت روسها درآورد ولی به جهاتی در آن زمان گرجستان تابع روسیه نگردید، چه پس از قتل عام تفلیس به امر آغا محمدخان و تصمیم کاترین دوم امپراطریس روس برای جنگ با ایران و عزیمت آغا محمدخان به قصد رزم با روسها، بواسطهء فوت کاترین سپاه روس از مرز ایران بازگشت و تا زمان فتحعلیشاه خیال دولت ایران از آن جانب آسوده بود. در زمان فتحعلیشاه پس از مرگ امپراطور پل و روی کار آمدن الکساندر در روسیه، گرگین فرزند هراکلیوس که والی گرجستان شده بود مانند پدرش حمایت روس را نپذیرفت ولی چون بطور ناگهان درگذشت روسها گرجستان را تصرف کردند و این کار در سال 1218 ه . ق. به جنگ ایران و روس انجامید. روسها گنجه را مسخر کردند و حکام قراباغ و بعضی دیگر از شهرها نیز با خصم بنای چاپلوسی گذاشتند. بناچار فتح علیشاه ولیعهد و فرزند خود عباس میرزا را به مقابله با روسها فرستاد و پس از مدتی خود نیز بسوی کارزار حرکت کرد. در سال 1219 ه . ق. کار جنگ بالا گرفت و باوجود نظم سپاه روس، سردار آنها بنام سیسیانف(3) بواسطهء رشادت ایرانیان نتوانست ایروان را تسخیر کند و به تفلیس بازگشت. در زمستان سال بعد روسها عازم تسخیر انزلی و رشت شدند. حسینعلیخان حاکم بادکوبه چند کشتی روسی را در آب غرق کرد و مردانه در برابر روسها ایستاد. سیسیانف برای فریب و جلب حسینعلیخان بطرف بادکوبه آمد و در مجلسی که برای ملاقات آنها تشکیل شد به دستور حسینعلیخان کشته شد و سر و دستش را برای فتحعلیشاه فرستادند. ایرانیان ده سال تا 1228 ه . ق. در برابر روسها ایستادند و چون در همان سال مربیان انگلیسی نیز کمکی به ایرانیان نمیکردند در جنگ اصلاندوز عباس میرزا شخصاً توپچی شده بود و اگر عدم اطلاع و پرورش صحیح نظامی و آمیزش و سازش برخی از حکمرانان شمال رود ارس با روسها نبود، چند ولایت مزبور نیز به دست روسها نمیافتاد. فتحعلیشاه بناچار با وساطت سفیر انگلیس موافقت کرد و به معاهدهء شوم گلستان که در قریه ای بدین نام در قراباغ منعقد شد تن درداد و کلّیهء نقاط و بلادی را که در تصرف روسها بود به آنها واگذاشت. در فصل اول این معاهده جنگ بین دولتین برای ابد متروک شمرده شده بود اما فقط چهار سال بعد یعنی در سال 1232 ه . ق. یرملوف(4) از جانب دولت روسیه به ایران آمد تا دولت ایران را وادارد که در جنگ روس و عثمانی به کمک روس وارد جنگ شود و مردم خوارزم را نیز از آزار کردن به بازرگانان روسی بازدارند و نیز یک نمایندهء تجارتی روسیه در رشت اقامت گزیند و مؤتمنی برای تعیین حدود طالش معین شود. خلاصهء جواب فتح علیشاه قول اقدام برای فتح خوارزم و رد دیگر پیشنهادات یرملوف بود. این موضوع تا سال 1240 ه . ق. مسکوت ماند. در این سال روسها رسماً پیمان خود را شکستند و به اراضی گوکجهء ایروان طمع کردند. از ایران سفیری برای مذاکره در این باره به تفلیس رفت و در همین حال روسها قریهء «بالغ لو» را گرفتند. از طرف دیگر چند تن از مجتهدین ایران به زبان روسها سخن گفتند و درباریان و مردم را تحریص نمودند و هنگامی که سفیری از جانب نیکلا امپراطور روس به ایران آمد و پیشنهاد کرد که شخصی از طرف این دولت برای تهنیت و دیدار امپراطور تازهء روس به آنجا رود، از سفارت او نیز فایده ای دست نداد و چند تن از درباریان فتحعلیشاه مانند نشاط و ابوالحسن خان شیرازی که مخالف ادامهء جنگ بودند مورد بغض روحانیون قرار گرفتند. بزودی سپاه ایران قسمتی از متصرفات روسها را بازگرفت و گروهی کثیر از روسیان را اسیر کرد. در سال 1241 ه . ق. دوباره سپاه روس به سرداری «مدوف» لشکر ایران را شکست داد و امیرخان سردار را کشت و بار دیگر گنجه به دست روسها افتاد. عباس میرزا تا کنار رود ارس عقب نشینی کرد. در سال 1243 ه . ق. دوباره عباس میرزا روسها را در قریهء اشترک ایروان شکست فاحشی داد. اما بواسطهء نفاق درباریان به او مساعدت کافی نشد و فتحعلیشاه ناگهان به تهران بازگشت و پشت سپاه ایران سست شد و حسنخان ساری اصلان که سرداری متهور بود قلعهء سردارآباد را رها کرد و گریخت و بزودی ایروان به دست روسها افتاد و آنها که از ضعف سپاه ایران آگاه شده بودند قصد تبریز کردند. سرانجام تبریز در سال 1243 ه . ق. به تصرف روسها درآمد و پاسکیویچ گروهی دیگر را مأمور تصرف خوی کرد و آن شهر بدون جنگ فتح شد و عباس میرزا از در مصالحت درآمد و در دهخوارقان (آذرشهر) با سردار روس ملاقات کرد و با دخالت سفیر انگلیس معاهدهء ترکمانچای در سال 1243 ه . ق. بسته شد. این معاهده بیشتر ایران را تحت نفوذ بیگانگان درآورد و بموجب آن قسمتی دیگر از ولایات شمالی ایران به روسها داده شد و یک معاهدهء بازرگانی به این معاهده ملحق گردید که پایهء استقلال اقتصادی ایران را متزلزل کرد و در آن برای تجار روس امتیازات زیادی پیش بینی شد و حتی مقرر گردید که دعاوی بین اتباع دولتین در کنسولخانهء روس و طبق قوانین روسیه حل و فصل شود و حق قضاوت کنسولی یا کاپیتولاسیون به آنها داده شد و همین امر باعث شد که دیگر دولتهای خارجی نیز برای خود چنین حقی طلب کنند. در همان سال 1243 ه . ق. گریبایدوف خواهرزادهء پاسکیویچ که سفیر روس در ایران بود در تهران کشته شد و نزدیک بود که بار دیگر آتش جنگ شعله ور شود اما چون جرم او به دولت متبوعش ثابت شد باز روابط حسنه برقرار گردید. توضیح مختصر این داستان این است که: گریبایدوف از روی کبر و غرور حرکات ناشایسته میکرد و از جمله آصف الدوله را مجبور کرده بود که دو تن از کنیزان خود را به او دهد، و بهانهء او این بود که ارمنی ها نباید در ایران بمانند در حالیکه این دو کنیز مسلمان شده بودند و همین عنف و زور او باعث خشم علما و ریختن مردم به خانهء او گردید و در این جریان مردم طهران او را با سی وهفت تن از اتباعش کشتند. خسرومیرزا پسر عباس میرزا از طرف شاه با نامهء معذرت به دربار روسیه رفت و یکی از اتباع روسیه که از غوغای خانهء گریبایدوف نجات یافته بود به حقیقت امر شهادت داد و غائله خوابید.
3- جنگهای ایران و عثمانی: در سال 1235 ه . ق. روابط ایران با عثمانی تیره شد و علت آن بود که سلیم پاشا حاکم بایزید قبایل حیدرانلو و سیبکی را از ایران حرکت داده و به اراضی عثمانی منتقل ساخته بود و دولت عثمانی در این مورد به اعتراض ایران توجهی نمیکرد. از طرف دیگر گماشتگان دولت عثمانی چه در بغداد و در چه در ارزنة الروم اصول دوستی را مراعات نمیکردند و علاوه بر این بعضی از اراضی سلماس را نیز ازآنِ خود میدانستند. سرانجام این حرف های بی حساب در سال 1236 ه . ق. موجب تیرگی شدید روابط و شعله ور شدن آتش جنگ گردید. سرلشکر ارزنة الروم فرستادهء نایب السلطنه را زندانی کرد و صادق پاشا را که تحت الحمایهء ایران بود به قتل رسانید. بنابراین عباس میرزا عازم جنگ عثمانی شد. لشکر عثمانی از سردار ایران بنام حسن خان ساری اصلان شکست خورد و در ظرف دو ماه با حملات متوالی او و عباس میرزا شهرهای بایزید، ملاذگرد، تبلیس، اخلاط و ارجیش با توابع آن به دست ایرانیان افتاد و اکثر اهالی شهرها زینهار خواسته اطاعت پادشاه ایران را گردن نهادند و در تمام آن شهرها خطبه بنام فتحعلیشاه خوانده شد. دولت عثمانی لشکری برای داودپاشا به بغداد فرستاد و او را وادار به قتل و غارت در سرحدات ایران کرد. این سپاه نیز از شاهزاده محمدعلی میرزا فرمانگذار عراقین شکست خورد و اگر عمر این شاهزاده به پایان نمیرسید بغداد هم فتح میشد. سال بعد باز عثمانی ها با سپاه کثیر توپراق قلعه را محاصره کردند ولی از حسن خان ساری اصلان شکست خوردند. در این میان پیدا شدن مرض وبا در موصل و بغداد کار جنگ را متوقف کرد و چون فتحعلیشاه و عباس میرزا قصد تسخیر عثمانی را نداشتند در سال 1238 ه . ق. بین دولتین مصالحه برقرار شد.
4- فتنهء وهابیها: عبدالوهاب خان که ظاهراً مدتی در اصفهان و بصره علوم قدیم خوانده بود مذهبی آورد و بعضی چیزها را بدعت دانست و گنبد و بارگاه و تزیین قبور بزرگان دین و زیارت و بوسیدن آستانهء آنها را شرک پنداشت، و یکی از مشایخ عرب بنام عبدالعزیز به مذهب او گروید و پسر عبدالعزیز بنام مسعود در سال 1216 ه . ق. به کربلا حمله کرد و پس از قتل پنج هزار نفر زن و مرد ضریح امام حسین را شکست و جواهر و قندیل ها و خشت های طلا را به یغما برد و این موضوع باعث خشم تمام مسلمانان شد و فتح علیشاه سلیمان پاشا والی بغداد را به دفع او تحریک کرد. اما با مرگ سلیمان پاشا قدرت عبدالعزیز بالا رفت و تا سال 1226 ه . ق. نواحی نجد به تصرف او درآمد و عزم تسخیر مسقط نمود. لشکر ایران از راه مسقط بطرف «درعید» که حصن وهابیان بود شتافت و امرای مسعودبن عبدالعزیز شکست سختی خوردند و امام مسقط به شکرانهء این پیروزی به والی فارس پیشکشی قابلی تقدیم نمود. اما کسی که بر وهابیها شکست بزرگتری وارد کرد محمدعلی پاشا فرمانروای مقتدر و مصلح مصر بود.
5- سایر وقایع در سال 1222 ه . ق. حاجی فیروزالدین میرزای افغان حکمران هرات یکی از گماشتگان خود را بنام یوسف علی خان به مخالفت با دولت ایران تحریک کرد. مقارن همان ایام صوفی اسلام از اهالی بخارا مدعی کشف و کرامت شده، حاجی فیروزالدین که گمان میکرد با کمک کرامات او میتواند کاری از پیش ببرد با پنجاه هزار لشکری از هرات بیرون آمد اما از سپاه ایران شکست فاحشی خورد و در این معرکه صوفی اسلام نیز کشته شد و حاج فیروزالدین خراج دوسالهء هرات را تقدیم و یوسف علی خان را تسلیم نمود. چهار سال بعد دوباره علم مخالفت برافراشت ولی باز تسلیم شد و بر جای خود نشست.
واقعهء دیگر زمان فتحعلیشاه عصیان خوانین خراسان است که در سال 1228 ه . ق. مقارن شکست ایران از روسها در جنگ اصلاندوز اتفاق افتاد. اینان در این شورش محمدرحیم خان حکمران خوارزم را به کمک خویش طلبیده بودند و بهمین ترتیب هر روز غوغای تازه ای در آن دیار برپا می شد. سرانجام فتحعلیشاه پسر دیگر خود حسنعلی میرزا (شجاع السلطنه) را در 1232 ه . ق. والی خراسان کرد و او موفق شد خراسان را امن کند. بار دیگر در 1243 ه . ق. خوانین خراسان شوریدند و در 1245 ه . ق. حکمران خوارزم به خراسان لشکر کشید و سرانجام عباس میرزا که برای فرونشاندن فتنه های یزد و کرمان به آن جانب رفته بود عازم خراسان شد و در آخرین مراحل مبارزات خود از طرف پدر به تهران احضار گردید و فرزند خود محمدمیرزا را بجای خویش به هرات فرستاد و پس از کسب اجازهء بازگشت به خراسان در ارض اقدس بسبب تشدید بیماری کلیه که از سالها پیش بدان مبتلا بود در سال 1249 ه . ق. درگذشت. یک سال پس از مرگ عباس میرزا (1250 ه . ق.) فتحعلیشاه در اصفهان جهان را بدرود گفت.
در زمان او چنانکه اشاره شد وقایع مهمی رخ داد و باب دخالت اجانب و بخصوص روسها در امور داخلی کشور ما باز شد و استقلال سیاسی و اقتصادی و قضایی ایران متزلزل گردید. اگر فتحعلیشاه کمی دوراندیش بود از تضاد سیاستهای آن دوره بخوبی میتوانست استفاده کند. در اوج بحران و گرفتاری و خرابی کشور او سرگرم خوشگذرانی بود، و سپهر در ناسخ التواریخ نام 158 تن از زنان او را آورده و اشاره کرده است که از آغاز جوانی تا پایان عمرش از او دوهزار فرزند و فرزندزاده به وجود آمد. نویسندهء مزبور نام چهل وهشت دختر و شصت پسر او را ذکر کرده است. در زمان فتحعلیشاه روحانیون اقتدار بی اندازه داشتند و چنانکه اشاره کردیم در سال 1240 ه . ق. که پیمان میان ایران و روس از طرف روسها نقض شد، روحانیان شاه را به جنگ واداشتند. در دربار فتحعلیشاه نفاق بین امرا و وزرا حکمفرما بود و بیشتر شکستهای ایران در جنگها نتیجه همین مسأله بود. با این حال فتحلعیشاه از نظر رحم و مروت از دیگر شاهان قاجار و بخصوص از آقا محمدخان بهتر بوده است. او در موقع اجرای حکم اعدام روی خود را برمیگرداند. استبداد ناصرالدین شاه را نداشت و در بعض موارد میرزا بزرگ قائم مقام را در امور اصلاحی تشویق میکرد. این پادشاه ادبا و شعرا را دوست میداشت و خود گاهی شعر میگفت. از وزیران معروف او باید نام میرزا شفیع صدراعظم (متوفی 1234 ه . ق.) و حاج محمدحسین خان اصفهانی (نظام الدوله) و پسرش عبداللهخان امین الدوله (وزیر اعظم) را ذکر کرد. از وزرای بزرگ این عهد مشاور و وزیر لایق عباس میرزا، میرزا بزرگ قائم مقام فراهانی را باید نام برد. (نقل با اختصار و تصرف از تاریخ مفصل ایران تألیف عبدالله رازی).
(1) - Sir J. Malcolm.
(2) - Harford Jones. (3) - سیسیانف در ایران معروف به ایشپِخْتُر است.
(4) - Yermelov.

فتح کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)گشادن. گشودن :
دلیر آمدی سعدیا در سخن
چو تیغت به دست است، فتحی بکن.سعدی.
رجوع به فتح شود.

فتح موصلی.

[فَ حِ مَ / مو صِ] (اِخ) از بزرگان و متقدمان مشایخ موصل است. بشر حافی از نظیران اوست. هفت سال پیش از بشر حافی به سال 220 ه . ق. از دنیا رفته است. روز عید اضحی در کوی ها می گذشت. آن قربانها دید که میکردند، گفت خدایا دانی که چیزی ندارم که برای تو قربان کنم. من این دارم. پس انگشت بر گلو نهاد و بیفتاد. بنگریستند، برفته بود و خطی سبز بر گلوی وی ظاهر. (از نفحات الانس ص47). در ورع و مجاهده بغایت بود و حزنی و خوفی غالب داشت و خود را پنهان میداشت از خلق، تا حدی که دسته ای کلید بر هم بسته بود برشکل بازرگانان، هر کجا رفتی [ آن کلیدها ] در پیش سجاده بنهادی تا کسی ندانستی که او کیست... نقل است که روزی فتح را سؤال کردند از صدق، دست در کورهء آهنگری کرد، پاره ای آهن تافته بیرون آورد و بر دست نهاد و گفت: صدق این است... (از تذکرة الاولیاء عطار چ نیکلسن ج1 ص274).

فتح نامه.

[فَ مَ / مِ] (اِ مرکب) فیروزی نامه. (یادداشت بخط مؤلف). نامه ای که از جانب سلطان یا سپهسالار لشکر پس از فتح اقطار ممالک نوشته میشد تا به همهء مردم آگاهی داده شود. اگر لشکر شکست میخورد این نامه را «شکست نامه» می گفتند و لازم بود در آن علل شکست چنانکه موجب تسلی خاطر مردم باشد بیان گردد. اما هنگامی که سردار یا پادشاه فتح میکرد شرح دلیری ها و مردانگی های او و یارانش را در فتح نامه با آب و تاب مینوشتند و چون فتح نامه به شهرها میرسید جشن و سور برپا میشد : بونصر را بگوی تا فتح نامه نسخت کند. (تاریخ بیهقی). فتح نامه ها به اطراف ممالک روان ساخت. (دولتشاه).

فتح نوآباد.

[فَ حِ نُو] (اِخ) نام قدیم دیهی در نزدیکی قم در ناحیهء وازکیرود. (از ترجمهء تاریخ قم ص137).

فتحة.

[فُ حَ] (ع اِ) فرجه. (اقرب الموارد). شکفتگی. (منتهی الارب). || نازش مردم به چیزی که دارد، از ملک و ادب و از علم و هنر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتحه.

[فَ حَ / حِ] (از ع، اِ) علامت حرکت فتح. (اقرب الموارد). زبر، و استعمال این نزد بصریان در مبنی و معرب هر دو آمده. (غیاث). صورت آن در کتابت این است: «ــَـ». (یادداشت بخط مؤلف) :
امروز بیامدی به صلحش
کش فتحه و ضمه برنشاندی.سعدی.
|| شکاف قلم. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فتح شود.

فتحی.

[فَ حا] (ع اِ) باد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتحی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فتح.

فتحی.

[فَ] (اِخ) از شعرای قرن نهم هجری. در مجالس النفائس آمده است: مولانا فتحی، از شعرای سلطان یعقوب است و این مطلع از اوست:
مجنون چو شام عید نظر بر هلال کرد
دیوانه گشت و ابروی لیلی خیال کرد.
(از مجالس النفائس ص312).

فتحی.

[فَ] (اِخ) اندجانی (ملا...). از شعرای قرن نهم هجری است. در مجالس النفائس آمده است: ملا فتحی، از ولایت اندجان است و در ملازمت بابرمیرزا میباشد و این بیت از اوست:
منکر عشق اند بی دردان بحمداللَّه که من
دردمندم، عاشقم، بیدرد باری نیستم.
(از مجالس النفائس ترجمهء فخر هروی ص158).

فتحی.

[فَ] (اِخ) پاشا زغلول (1279 ه . ق. / 1863 م. - 1332 ه . ق. / 1914 م.)، موسوم به احمد و معروف به فتحی پاشا زغلول، فرزند شیخ ابراهیم زغلول است. وی در فن قضا از نوابغ مصر بشمار است. تولدش در قریهء ابیان بود. تحصیلات خود را در مصر آغاز کرد و سپس به فرانسه رفت و در سال 1304 ه . ق. به قاهره بازگشت و مناصب قضایی به عهده گرفت. (از اعلام زرکلی ص59). او راست. 1- الاَثار العربیة الفتحیة. (مجموعهء مقالات). 2- الاَثار الفتحیة، بکوشش احمد حمدان. 3- الاسلام، خواطر و سوانح. 4- اصول الشرایع، ترجمه از اثر معروف بنتام. 5- جوامع الکلم، ترجمه از گوستاو لوبون. 6- رسالة فی تزویر الاوراق. 7- روح الاجتماع، ترجمه از گوستاو لوبون. 8- روح الشرایع، ترجمه از بنتام. 9- سرّ تطور الامم، نوشتهء گوستاو لوبون، ترجمه به عربی. 10- سرّ تقدم الانکلیزا السکسونیین، ترجمه از ادموند دیمولان. 11- شرح القانون المدنی. 12- لجنة اصلاح الجامع الازهر. 13- المحاماة فی کل زمان و مکان، در حقوق و تاریخ نظامات حکومت و سیاست در مصر. 14- الملاحظات القانونیه. 15- من امیر الی السلطان، کتابی که امیر مصطفی فاضل پاشا در 1866 م. به سلطان عبدالعزیز نوشته است. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1435).

فتحی.

[فَ] (اِخ) ترندی، اسمش حکیم علی بن محمد است. وی معاصر سلطان بهرامشاه غزنوی بود و با حکیم سنایی و مختاری غزنوی معاشرت داشت. اشعارش کمیاب است و آنچه باقی مانده شیرین و لطیف است. در توحید گوید:
تابنده به فرمان تو شد چشمهء خورشید
گردنده به تقدیر تو شد گنبد خضرا
چون رحمت تو بدرقهء چشم و زبان شد
این نرگس مینا شد و آن سوسن گویا.
(از مجمع الفصحاء رضاقلی هدایت ج1 ص372).

فتحی.

[فَ] (اِخ) دفتری، فتحی بن محمد (متوفی به سال 1159 ه . ق. / 1746 م.). از مشاهیر دمشق بود. شعر می گفت و شاعران دیگر او را مدح می گفتند. سعید السمان مدایح او را در کتابی بنام «الروض النافح فیما ورد علی الفتح من المدائح» گرد آورده است. (از اعلام زرکلی ص767 از سلک الدرر).

فتحی.

[فَ] (اِخ) شیروانی. از سخنوران متوسط و از رندان صوفی نهاد است. او راست:
ماه رویا قل هو الله احد
این چه رخسار است؟ الله الصمد
لم یلد بی مثل لم یولد که اوست
آفرید از گل بدین خوبی جسد
در سحاب صنع صانع قطره ای است
لم یلد یولد له کفواً احد.
(از دانشمندان آذربایجان ص294).

فتحی.

[فَ] (اِخ) قزوینی. از شاعران عهد صفوی است. مؤلف تحفهء سامی آرد: به بیاعی مشغول است و گاهی شعر میگوید. این مطلع از اوست:
خواهم ای دیده که حیران نگاری باشی
هرزه گردی نکنی در پی یاری باشی.
(از تحفهء سامی ص149).

فتحی کور.

[فَ] (اِخ) از قزوینست. وی بسیار مردم آزار بود. در جوانی وفات یافت و این مطلع از اوست:
غریب بر سر کوی حبیب میمیرم
اجل بیا که به جایی غریب میمیرم.
(از تحفهء سامی ص154).

فتخ.

[فَ] (ع مص) نرم کردن انگشتان و خم کردن مفاصل انگشتان پا برای نشستن. (اقرب الموارد). سست شدن بندهای اندام و نرم و فروهشته گردیدن آن. (منتهی الارب). || فروهشتن عقاب بالهای خود را. (اقرب الموارد) (لسان العرب).

فتخ.

[فَ تَ] (ع مص) استرخاء مفاصل و نرمی آن. (اقرب الموارد). || دراز و پهنا گشتن کف دست و پا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پهن و فروهشته گردانیدن انگشتان. || سست کردن انگشتان پای وقت نشستن. (منتهی الارب). رجوع به فَتْخ شود. || (اِ) جِ فتخة. || پیه مانندی در شتران. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زنگلهء خرد و بی آواز. (منتهی الارب) (آنندراج). || هر زنگ که آواز ندهد. (اقرب الموارد).

فتخاء .

[فَ] (ع ص) عقاب فروهشته بال. عقابی که سست کند بال را وقت فرودآمدن. (منتهی الارب). مؤنث افتخ. (اقرب الموارد). || (اِ) چیزی است همچو کالبد خشت که بر آن انگبین چین نشیند. (منتهی الارب). شبه مِلْبَن من خشب یقعد علیه مشتارالعسل. (اقرب الموارد). || (ص) ناقة فتخاءالاخلاف؛ ناقه ای که اخلاف پستانش بجانب شکم باشد بلند برآمده، و کذا امرأة فتخاءالاخلاف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این وصف برای ناقه ذم است و زن و دیگر پستانداران را مدح. (اقرب الموارد).

فتخات.

[فَ تَ] (ع اِ) جِ فتخة. رجوع به فتخة شود.

فتخ ماده.

[فَ خِ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) علتی که بدان فرج زن بآماسد و چون برِ مرد شود خصیه بآماسد. و آن را قبح ماده هم گویند، کذا فی القنیه. (از مؤید الفضلا) (از آنندراج).

فتخة.

[فَ خَ / فَ تَ خَ] (ع اِ) انگشتری کلان که در دست و پا کنند. (منتهی الارب). حد فاصل انگشتان سبابه و ابهام انگشتری نقرهء بی نگین است، و اگر در آن نگین باشد خاتم است. ج، فَتَخ، فُتوخ، فَتَخات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتدن.

[فُ / فِ تَ دَ] (مص) افتادن. فتادن. رجوع به افتادن شود.

فتر.

[فَ تَ] (اِ) ازگیل. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به ازگیل شود.

فتر.

[فِ] (ع اِ) مابین دو انگشت سبابه و ابهام وقتی که گشاده باشد. (از اقرب الموارد).

فتر.

[فَ] (ع اِ) ضعف. || تکهء گوشت. || مقدار معلومی از خوراک. (اقرب الموارد). رجوع به فَتَر شود.

فتر.

[فُ] (ع اِ) بوریای برگ خرما که بر آن آرد بیزند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتر.

[فَ تَ] (ع اِ) پی. || گوشت پی ناک و درشت. || مقدار معلومی از طعام. رجوع به فَتْر شود. || (اِمص) سستی. (منتهی الارب).

فتر.

[فِتْ تَ](1) (ع اِ) ماهیی که چون آن را به پای بسپری سستی در پای پدید آید چندان که عرق کنی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد بضم اوّل (فُتَّر) ضبط شده است.

فترات.

[فَ تَ] (ع اِ) جِ فَتْرت. (اقرب الموارد) : دل قوی دار که چنین فترات در جهان بسیار بوده است. (تاریخ بیهقی). رجوع به فترت شود.

فتراک.

[فِ] (اِ) تسمه و دوالی باشد که از پس و پیش زین اسب آویزند، و آن را به ترکی قنجوقه(1) گویند. (برهان). سموت زین باشد. (اسدی). ترک بند. (یادداشت بخط مؤلف) :
برافکند برگستوان بر سمند
به فتراک بربست پیچان کمند.فردوسی.
احمد مرسل که خرد خاک اوست
هر دو جهان بسته به فتراک اوست.نظامی.
به فتراک ار همی بندی خدا را زود صیدم کن
که آفتهاست در تأخیر و طالب را زیان دارد.
حافظ.
(1) - مؤلف آنندراج غنجقه ضبط کرده است.

فترت.

[فَ رَ] (ع اِ) فترة. رجوع به فترة شود.

فتردن.

[فَ تَ دَ](1) (مص) دریدن و پاره کردن. (برهان). دریدن از یکدیگر. (اسدی) :
خود برآورد و باز ویران کرد
خود ترازید و باز خود بفترد.خسروی.
-برفتردن؛ کندن. (یادداشت بخط مؤلف) :
یک دم بکش قندیل را
بیرون کن اسرافیل را
پر برفتر جبریل را
نه لا گذار آنجا نه لم.سنایی.
(1) - مؤلف در یادداشتهای خود این کلمه را به کسر اول و ضم ثانی بر وزن سپردن ضبط کرده اند.

فترة.

[فَ رَ] (ع اِمص) سستی. (منتهی الارب). ضعف و شکستگی. (اقرب الموارد). || (اِ) زمان میان دو پیامبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سمکه رعاده. (فهرست مخزن الادویه). ماهیی است در رود نیل که اگر آن را با پای بسایی در پای سستی عارض شود و تا عرق نکنی رفع نگردد. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فِتَّر شود.

فتریدن.

[فَ تَ دَ](1) (مص) دریدن و شکافتن. (برهان) (آنندراج). || کندن. (برهان). رجوع به فتردن و فتاریدن و فتالیدن شود.
(1) - به کسر اول هم درست است. (برهان).

فتسم.

[فَ تَ سُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رودبار شهرستان رشت، که در 3 هزارگزی باختر رودبار واقع است. جلگه ای معتدل، مرطوب و دارای 159 تن سکنه است. آب آنجا از نهر فیل ده تأمین میشود و محصول عمده اش غلات، لبنیات و زیتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. مزرعهء دوآب سر جزء این ده محسوب میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فتش.

[فَ] (ع مص) کاویدن. (منتهی الارب) تصفح. || پرسیدن و بسیار جستن. (اقرب الموارد). جستجو کردن. (غیاث).

فتغ.

[فَ] (ع مص) به پا مالیدن چیزی را چندانکه شکسته گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فت فت کردن.

[فِ فِ کَ دَ] (مص مرکب) آهسته و بشتاب چیزی را به کسی گفتن و غالباً با نیتی بد. (یادداشت بخط مؤلف). پت پت یا پچ پچ کردن. نجوی.

فتفته.

[فِ فِ تَ / تِ] (اِ) نجوایی سریع و طویل برای فریبی یا ایجاد فتنه ای. (یادداشت بخط مؤلف). فت فت کردن. رجوع به فت فت کردن شود.

فتفتة.

[فَ فَ تَ] (ع مص) سیر ناخوردن شتر آب را. (منتهی الارب).

فتق.

[فَ] (ع مص) شکافتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ضد رتق. || شکافتن دوخت های لباس تا تکه های آن از هم جدا گردد. (اقرب الموارد). || گشادن نافهء مشک. (منتهی الارب). بیرون آوردن بوی مشک با فروکردن چیزی در آن. || مایهء بسیار قوی انداختن در خمیر: فتق العجین؛ مایه نهاد در خمیر. (اقرب الموارد). || حرب افتادن میان قوم. (منتهی الارب): فتق بین القوم؛ شق عصاهم فرجع الحرب بینهم. (اقرب الموارد). || مفارقت کردن جماعت را. || خلاف ورزیدن. || (اِ) جای باران نارسیده که در پیرامونش باریده باشد. (منتهی الارب). ج، فُتوق. || خِصْب. فراوانی. || صبح. (اقرب الموارد). || زمین و هر چیز گشاده و فراخ. (از منتهی الارب). || (اصطلاح صوفیه) مقابل رتق. صاحب کشف اللغات گوید: فتق نزد صوفیه مقابل رتق، عبارتست از تفصیل ماده مطلقاً به صور مادهء نوعیه با ظهور آنچه بود در حضرت احدیت از شؤون ذاتیه، چون حقایق گویند بعد از تعین در خارج. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج2 ص1129). || تفرق الاتصالی که اندر غشاء افتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بیماریی است که در پوست خایه پیدا گردد به انحلال پرده و کفتگی و شکافتگی در آن و درآمدن جسم غریب که پیش از شکافت محصور بود در وی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این جسم اگر پیدا است فتق ثربی گویند و اگر امعاء است معوی و اگر ریح، ریحی، و اگر آب، مائی، و اگر مادهء غلیظ، لحمی. (منتهی الارب). غری. قری. دبه خایگی. تناس. (یادداشت بخط مؤلف). || در تداول شوشتر، رودهء دراز و در تداول خراسان و گناباد، غروک. (از لغات محلی شوشتر، خطی). روده که به کیسهء خایه فرودآید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
-فتق الاُرْبَیات؛ فتق بیغولهء ران، و آن علت زنان را نیز افتد. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).
-فتق بند؛ جداگانه شرح داده خواهد شد. رجوع به فتق بند شود.
-فتق مراقّالبطن؛ فتق پوست شکم، و این علت زنان را نیز افتد. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).

فتق.

[فَ تَ] (ع مص) گشاده کس گردیدن زن. || (اِ) فراخی و ارزانی سال. (از منتهی الارب). || پگاه. سپیده دم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتق.

[فُ تُ] (ع ص) زن چرب زبان گشاده سخن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتق.

[فُ تُ] (اِخ) دهی است به طائف. (منتهی الارب). قریه ای است در طائف، و گویند از مخلفه های طائف است. (از معجم البلدان).

فتقاء .

[فَ] (ع ص) زن گشاده کس. (منتهی الارب).

فتق بابک.

[فَ تَ قِ بَ] (اِخ) فاتک. فدیک. نام پدر مانی. (ابن الندیم). این اسم بصورت فاتق، فایق بن مایان (یا مامان) و فتق بابک بن ابی برزام آمده است. رجوع به فاتک و فدیک شود.

فتق بند.

[فَ بَ] (اِ مرکب) بیضه بند. بندی که مانع بیرون آمدن فتق شود. (یادداشت بخط مؤلف). وسیله ای است مرکب از یک قسمت پهن و برجسته و یک دنبالهء چرمی یا پارچه ای که مبتلایان به بیماری فتق زیر شکم خود بندند تا فتق بیرون نیاید. فتق بند انواع مختلفی دارد: برخی از آن ساده و برخی دیگر جفتی است که مورد استعمال هر یک بستگی به نوع بیماری فتق دارد. در تصویر این صفحه انواع آن دیده میشود.

فتق کوه.

[] (اِخ) در نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن صورت فوق بصورت نسخه بدل قفق کوه آمده است و ظاهراً صورت مصحف قفق کوه است. رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ج3 شود.

فتک.

[فَ / فِ / فُ] (ع مص) به کار خواستهء نفس درآمدن. (منتهی الارب). به کارهایی که نفس بدان مایل بود، پرداختن. (اقرب الموارد). || بناگاه گرفتن. || ناگاه کشتن کسی را. (منتهی الارب). کشتن از روی غفلت یا به انتهاز فرصت. (اقرب الموارد) : ... و هدم و فتک و صواعق در کمین. (کلیله و دمنه). فی الجمله چون از رزم خوارزم فارغ شدند از سبی و نهب و فتک و سفک بپرداختند. (جهانگشای جوینی). || رویاروی زخم رسانیدن، یا عام است. || دلیری کردن. || ستیهیدن در کار. (از منتهی الارب). الحاح و لجاجت کردن. (اقرب الموارد).

فتک.

[فَ] (اِخ) آبی است در اجاء، یکی از دو کوه طی. (معجم البلدان).

فتکر.

[فِ کِ / فِ تَ] (ع اِ) بلا. سختی. (منتهی الارب). بر وزن هِزَبر، شدت و داهیه. ج، فِتَکْرون. (اقرب الموارد). || کار شگفت و بزرگ. (منتهی الارب).

فتکلین.

[فُ تَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب). داهیه. (اقرب الموارد).

فتل.

[فَ] (ع مص) تافتن چیزی را. || روی گردانیدن از کسی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || برگشته رای کردن کسی را. (منتهی الارب) (لسان العرب). || آواز خواندن بلبل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سپسایگی برگردانیدن. || در پی فریب رفتن. || (اِ) آنچه برگ نباشد و قائم مقام برگ گردد. || گیاه تافته برگ که گشاده نشود. || آواز هزار. (منتهی الارب).

فتل.

[فَ تَ] (ع اِمص) برآمدگی و سختگی آرنج شتر، یا دوری میان آرنج و پهلوی آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتلاء .

[فَ] (ع ص) گران جسم و خمیده پا: ناقة فتلاء؛ ناقهء گران جسم و خمیده پا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتلک.

[فَ تَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت، که در ده هزارگزی شمال خاوری رودبار و مشرق سفیدرود قرار دارد. جلگه ای معتدل، مرطوب و دارای 194 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه سار و محصول عمده اش غلات، لبنیات، زیتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فتلة.

[فَ لَ] (ع اِ) غلاف دانهء سلم و طلح که نخستین برآید خاصه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکوفه. (منتهی الارب). آنچه بجای برگ بود، یا آنچه گسترده نبود از رستنی لکن پیچیده بود. (اقرب الموارد). رجوع به فتل شود. || سختی عصب ذراع. (اقرب الموارد).

فتلیدن.

[فَ تَ دَ] (مص) فتریدن و فتاریدن و فتالیدن، که ریختن و شکافتن و کندن و غیره باشد. (برهان). رجوع به فتاریدن و فتالیدن شود.

فتم.

[] (ص) بی اصل و بی تخم. (اسدی). این لغت به این هیئت و معنی در هیچ یک از فرهنگ ها به دست نیامد. (حاشیهء فرهنگ اسدی).

فتمة.

[فَ مَ] (ع اِ) نوعی گیاه. (دزی ج2 ص240).

فتمه سر.

[فَ مَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش صومعه سرای شهرستان فومن که در 11 هزارگزی شمال صومعه سرا و 3 هزارگزی خاور راه شوسهء صومعه سرا به اباتر قرار دارد. جلگه ای معتدل، مرطوب و دارای 1607 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء تنیان تأمین میشود و محصول عمده اش برنج، سیگار، مختصر نیشکر، ابریشم، چای و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فتن.

[فَ تَ] (اِ) شکل و شمایل. (برهان).

فتن.

[فَ] (ع مص) آزمودن چیزی را. (منتهی الارب). || به شگفت آوردن کسی را. || در فتنه افکندن کسی را. || در فتنه افتادن کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || در آتش سوختن. (منتهی الارب). سوختن. (ترجمان علامهء جرجانی) (اقرب الموارد). || در رنج افکندن. (ترجمان علامه جرجانی). || (اِ) حال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گونه. (منتهی الارب). گویند: العیش فتنان؛ یعنی زندگی بر دو گونه است: تلخ و شیرین. (اقرب الموارد).

فتن.

[فِ تَ] (ع اِ) جِ فتنه :
اوستاد اوستادان زمانه عنصری
عنصرش بی عیب و دل بی غشّ و جانش بی فتن.
منوچهری.
نشنیده ام اندر ختن بر صورتی چندین فتن
هرگز نباشد در چمن سروی بدین خوش منظری.
سعدی.
رجوع به فتنه شود.

فتن.

[فُ] (ع اِ) جِ فتین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فتین (ع اِ) شود.

فتن.

[فَ تَ] (اِخ) نام ملکی در هندوستان. (برهان). شهری است در گجرات، معرب پتن. (غیاث). پاتنه(1). این کلمه در اصل نام زبان مردمی است که در جنوب افغانستان و شمال پاکستان و بلوچستان سکونت دارند. سپس خود این قبائل و آن گاه یکی از شهرهای آنان بدین نام خوانده شده است. زبان پتن یکی از زبانهای شرقی فلات ایران است که با دو لهجهء مختلف گفتگو میشود، یکی لهجهء پَشتو که مخصوص شمال شرقی و مرکز آن شهر پیشاور است و دیگری پَختو که در جنوب و جنوب غربی رواج دارد و مرکزش شهر قندهار است. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Patana.

فتنان.

[فَ] (ع اِ) بامداد و شام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتن رود.

[فَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب بخش بجستان شهرستان گناباد که در 9 هزارگزی جنوب خاور بجستان و 5 هزارگزی خاور راه شوسهء عمومی بجستان به فردوس قرار دارد. جایی کوهستانی، گرمسیر و دارای 12 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و ارزن است. مردم این ده در زمستان به زین آباد میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتنة.

[فِ نَ] (ع مص) آزمودن. || گداختن و در آتش انداختن سیم و زر جهت امتحان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بازداشتن کسی را از رأی و نظرش. (اقرب الموارد). || گمراه کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) چیزی که بوسیلهء آن حال آدمی از خیر و شر آشکار گردد، چنان که در بحرالمعانی در تفسیر آیهء «انما نحن فتنه...» (قرآن 2/102) چنین آمده است: و در اصل فتنه بمعنی گداختن زر در بوته است برای به دست آوردن عیار آن. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (تعریفات میر سیدشریف جرجانی). آزمایش. || گناه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گناه ورزی. (منتهی الارب). || عذاب. || مال. || فرزند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || محنت. (منتهی الارب). ابتلاء. (اقرب الموارد). || شگفت به چیزی. (منتهی الارب). عبرت. (اقرب الموارد). || (ص) فریفته. مفتون. (یادداشت بخط مؤلف) :
قصر تو زین سخن همی خندد
بر تو ای فتنهء بر سرای غرور.ناصرخسرو.
خرد سرگشته بر روی چو ماهش
دل و جان فتنه بر زلف سیاهش.نظامی.
مرغِ فتنهء دانه، بر بام است او
پر گشاده، بستهء دام است او.مولوی.
|| (اِمص) گمراهی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ناگرویدگی. (منتهی الارب). کفر. (اقرب الموارد). || ناسپاسی. || رسوایی. (منتهی الارب). فضیحت. (اقرب الموارد). || دیوانگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خلاف. (منتهی الارب). آشوب. دویی. (یادداشت بخط مؤلف). اختلاف مردم در آراء و در آنچه میان ایشان واقع شود از قتال. (اقرب الموارد). جنگ و نزاع :
فتنه را بر سر گرفتم چون سر کار از تو داشت
عقل را سر برگرفتم چون به فرمانت نبود.
خاقانی.
-فتنة السَّرّاء؛ زنان. (التاج). و در حدیث آمده است: ابتلیتم بفتنة الضراء فصبرتم و ستبتلون بفتنة السراء؛ اراد فتنة السیف و فتنة النساء. (ذیل اقرب الموارد).
-فتنة الصدر؛ وسواس. (ذیل اقرب الموارد).
-فتنة الضَّرّا؛ شمشیر. (ذیل اقرب الموارد).
-فتنة المحات؛ پرسش و پاسخ در قبر. (ذیل اقرب الموارد).
-فتنة المَحْیاء؛ عدول از راه. (ذیل اقرب الموارد).
ترکیب های دیگر:
-فتنه افکندن.؛ فتنه انداختن. فتنه انگیز. فتنه انگیختن. فتنه جو. فتنه جوی. فتنه خیز. فتنه زای. فتنه شدن. فتنه گر. فتنه گشتن. فتنه نشان. رجوع به ذیل هریک از این کلمات شود.

فتنة.

[فِ نَ] (اِخ) نام کنیزک بهرام گور است، و او چنگ را بغایت خوب مینواخت. حکایت او و قهر و غضب بهرام او را، و بر بام قصر بردن او گاو را مشهور است. (برهان) :
فتنه نامی هزار فتنه در او
فتنهء شاه و شاه فتنه بر او.نظامی.

فتنه افکندن.

[فِ نَ / نِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) آشوب برپا کردن و خلاف انگیختن در چیزی یا میان کسان :
گفت اینک اندر آن کارم شها
کافکنم در دین عیسی فتنه ها.مولوی.
در میانْشان فتنه و شور افکنم
کاهنان خیره شوند اندر فنم.مولوی.
رجوع به فتنه شود.

فتنه انداختن.

[فِ نَ / نِ اَ تَ] (مص مرکب) فتنه افکندن :
چه فتنه بود که حسن تو در جهان انداخت
که یک دم از تو نظر برنمیتوان انداخت؟
سعدی.
رجوع به فتنه و فتنه افکندن شود

فتنه انگیختن.

[فِ نَ / نِ اَ تَ] (مص مرکب) فتنه انداختن. فتنه افکندن :
مینگیز فتنه، میفروز کین
خرابی میاور به ایران زمین.نظامی.
رجوع به فتنه و فتنه افکندن و فتنه انداختن شود.

فتنه انگیز.

[فِ نَ / نِ اَ] (نف مرکب) آنکه فتنه انگیزد. آنکه خلاف در میان دیگران اندازد. آشوبگر :
مگو کز راه من چون فتنه برخیز
چو برخیزم تو باشی فتنه انگیز.نظامی.
دروغ مصلحت آمیز به از راست فتنه انگیز. (گلستان).
عالم از شور و شر عشق خبر هیچ نداشت
فتنه انگیز جهان غمزهء جادوی تو بود.
حافظ.
فتنه جو. فتنه خیز. رجوع به فتنه شود.

فتنه جو.

[فِ نَ / نِ] (نف مرکب) فتنه جوی. آنکه در پی برپا کردن آشوب باشد و فتنه را خوش دارد. فتنه انگیز. رجوع به فتنه شود. || سپاهی. جنگجو :
آمد از دهگان سبکپایی که: یکجا آمدند
از سوار و از پیاده، فتنه جویی ده هزار.
مسعودسعد.
رجوع به فتنه و فتنه جوی شود.

فتنه جوی.

[فِ نَ / نِ] (نف مرکب)فتنه جو :
ای فلک زود گرد، وای بر آن
کو به تو فتنه جوی مفتون شد.ناصرخسرو.
رجوع به فتنه جو شود.

فتنه خیز.

[فِ نَ / نِ] (نف مرکب) آشوبگر. فتنه جو. فتنه انگیز :
بر سر راه او نشانیده ست
جلوهء قدّ فتنه خیز مرا.ظهوری (از آنندراج).

فتنه زای.

[فِ نَ / نِ] (نف مرکب) فتنه خیز. آنچه از آن فتنه پدید آید :
قند ز شب پوش او، هست شب فتنه زای
صبح قیامت شده ست از شب او آشکار.
خاقانی.
رجوع به فتنه و فتنه خیز شود.

فتنه شدن.

[فِ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب)مفتون شدن. (یادداشت بخط مؤلف). فریفته شدن. سخت پای بند گشتن :
بر خواب و خورد فتنه شدستند خرس وار
تا چند گه چون او بخورند و فرومرند.
ناصرخسرو.
فتنه فروکشتن از او دلپذیر
فتنه شدن نیز بر او ناگزیر.نظامی.
ابتدای توبهء او آن بود که بر کنیزکی فتنه شد چنانکه قرار نداشت.... (تذکرة الاولیاء عطار).رجوع به فتنه شود.

فتنه گر.

[فِ نَ / نِ گَ] (ص مرکب) آنکه ایجاد فتنه کند. فتنه جو. فتنه انگیز :
چون ز فتنه گران تهی شد جای
پیش خود فتنه را نشاند ز پای.
نظامی.
رجوع به فتنه انگیز شود.

فتنه گشتن.

[فِ نَ / نِ گَ تَ] (مص مرکب)فتنه شدن. مفتون شدن. فریفته شدن :
از گروهی که با رسول و کتاب
فتنه گشتند بر یکی فرناس.ناصرخسرو.
رجوع به فتنه شود.

فتنه نشان.

[فِ نَ / نِ نِ] (نف مرکب) آنکه باعث خفتن فتنه و برقراری آرامش گردد. آنکه فتنه را فرونشاند :
خشمت اندر سوز خصم و نهیت اندر شر خلق
فتنهء آتش کش است و آتش فتنه نشان.
فرخی.
شاد باش ای مطاع فتنه نشان
ای ز امن تو خفته فتنه، ستان.
ابوالفرج رونی.
«فتنه» بنشست و برگشاد زبان
گفت، ای شهریار فتنه نشان.نظامی.
رجوع به فتنه شود.

فتنی.

[فِ تَ] (اِ) نوعی فوطه. لُنگ از نوع بهتر. (یادداشت بخط مؤلف).

فتنی.

[فُتْ تَ] (اِخ)(1) محمد بن طاهر الصدیقی الهندی، ملقب به جمال الدین. تولدش به سال 910 ه . ق. / 1504 م. بود. از علمای حدیث است، او را ملک المحدثین گفته اند. نسبت او به فتن از شهرهای گجرات هند است. او راست: مجمع بحارالانوار فی غرائب التنزیل و لطائف الاخبار، در چهار مجلد، تذکرة الموضوعات. وی بسال 986 ه . ق. / 1578 م. درگذشت. (از اعلام زرکلی ص908).
(1) - باید فَتَنی باشد، و تشدید تاء و ضمّ فاء که زرکلی ضبط کرده غلط است، زیرا شهر منسوب الیه پتن Patana و معرب آن فتن به فتح تاء میشود.

فتو.

[فَ تَ] (ص) عربده جوی و مغرور. بصورت فنو هم آمده است. (برهان). رجوع به فنو و فنودن شود.

فتو.

[فُ تُوو] (ع اِ) جِ فتی. (منتهی الارب). رجوع به فتی شود.

فتوا.

[فَتْ] (ع اِ) فتوی. رجوع به فتوی شود.

فتوت.

[فَ] (ع ص) کوفته. فتیت. || ریزه ریزه نموده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) نان فتیر. (فهرست مخزن الادویه).

فتوت.

[فُ تُوْ وَ] (ع اِمص) جوانی. (زمخشری) (اقرب الموارد). سیبویه گوید: در جمع و مصدر این ریشه یاء به واو بدل شود، و این ابدال کم نظیری است. (از اقرب الموارد). || سخا و کرم. (اقرب الموارد) (تعریفات). بخشندگی. بخشش. دهش. (یادداشت بخط مؤلف). || مروت. (اقرب الموارد). جوانمردی و مردانگی. (یادداشت بخط مؤلف) : مرا که در صدر مروت نشسته و عقد فتوت بسته. (گلستان). || (اصطلاح تصوف) در اصطلاح اهل حقیقت آن است که خلق را به دنیا و آخرت از خویش نرنجانی. (تعریفات). کفّ نفس از آزار رساندن به خلق، بخشش موجود، ترک شکایات از فقد موجود باشد. علی بن ابی بکر اهوازی گوید: فتوت آن است که خویشتن را در این جهان از جمیع جهانیان فروتر شناسی. مفسرین فتوت را به بت شکنی تعریف کرده اند، چنانکه در سرگذشت حضرت ابراهیم خلیل الله به روایت یکی از افراد خاندانش، در قرآن آمده است که «قالوا سمعنا فتی یذکرهم یقال له ابراهیم» (قرآن 21/60)، پس بت هر کس روان اوست و هرکه با روان خویش مخالفت ورزید جوانمرد بحقیقت اوست، و نیز چنین است در خلاصة السلوک. (از کشاف اصطلاحات الفنون). فتوت و جوانمردی را دو مظهر است. یکی فردی، یعنی صفات و خصائص خاصهء افراد، اعم از اینکه آن افراد بهم گرد آیند و یا منفرداً زندگی نمایند. دیگر اجتماعی یعنی مجموعهء اعمال و آداب و آثار و احوالی که این افراد را پدید آورده اند و به رعایت آن ملزمشان ساخته. فتوت فردی که مظاهر مختلف داشته خاص سرزمین واحد و قوم بخصوص نیست و لااقل هر قوم و طایفه ای در ادوار مختلف تاریخ، به یکی از این صفات و مظاهر متصف بوده است. بخشش و آزادگی و شجاعت و فرزانگی از فتوتند. شجاعت و مهمان نوازی را نزد عرب به حد کمال توان دید. آزادمردی و دلیری و بزرگ منشی و وفای به عهد را در سرزمین پهناوری که مسکن نژاد آریا و قوم ایرانی است هرچه تمام تر میتوان یافت. پس اگر محققی بلحاظ کرم و شجاعت منبع فتوت فردی را در عرب بجوید راهی نه بر صواب رفته و اگر بسبب آزادگی و رادی سرچشمهء جوانمردی را منحصراً در ایران پژوهش کند باز به بیراهی گراییده است. عنصری که در فتوت تأثیر خاص کرده است - خاصه در فتوت اجتماعی - تصوف است و صحیح تر آن است که بگوییم فتوت اجتماعی پس از آمیختن فتوت فردی با تصوف پیدا آمده است. عنصر دیگر که همچون تصوف سهمی بسزا در پرورش و نمایاندن فتوت اجتماعی دارد عیاری است. عیاران طایفه ای بوده اند از مردم که در ظاهر شغل دستبرد زدن به کاروان و تاختن از محلی به محل دیگر داشتند اما در عین راهزنی و دستبرد، از طریق جوان مردی و نمک شناسی گامی بیرون نمی نهادند و در رعایت جانب مردانگی و بلندنظری مثل بودند. دفاع یک قسمت از شهر یا محله به عهدهء اینان بود. به اهل محل خویش تجاوز نمیکردند، دروغ نمی گفتند، خیانت نمی کردند، مشق پیاده روی و تیراندازی و شمشیرزنی و خنجرگذاری و دیگر آداب سپاهکشی میکرده اند. نکتهء دیگری که در مقدمهء بحث فتوت اجتماعی باید بدان اشارت کرد موضوع غازیان مطوعه است. غازیان مطوعه کسانی بودند که از شهرهای اسلام به طوع و رغبت و به هزینهء خود دسته دسته گرد می آمدند و در سرحدها به حرب کفار میرفتند. حق آن است که عیاری و تصوف دو عامل مهم تغییر فتوت لغوی استعاری به فتوت اصطلاحی شده است. در اوایل قرن پنجم هجری در بلاد شام فتوتی پدید آمد بنام «احداث» (جِ حدث مرادف فتی) و معروفترین آنان اَحداث شهر حلب بودند. فتوت شاطری و عیاری در عصر سلجوقی با مقاومت شدید مواجه شد و بسبب قتل و نهب و اخلال و فسادی که میکردند کم کم فتوت به پرهیزگاری و دینداری گرایید و اجتماعات فتیان سرّی شد. و در خفا کار تبلیغ این فتوت که عکس العمل فتوت عیاری مرسوم در بلاد عرب، خاصه بغداد بود بالا گرفت و در حقیقت صوفیه به تنزیه و تصفیهء آن پرداختند، و یکی از مشاهیر فتیان این دوره کتابی بنام «الفتوة» ساخته است. در قرن ششم هجری حتی دارالخلافهء بغداد اندک گرایشی بدان نمود و وزیر خلیفه ابوالکرم به سال 532 ه . ق. برادرزادهء خود را وادار کرد که به دست ابن بکران به فتوت گراید. (نقل از سخنرانی محمد دبیرسیاقی دربارهء آئین جوانمردی). ملا حسین واعظ کاشفی کتابی بنام فتوت نامه نوشته و آداب و رسوم فتیان را در آن نگاشته است. وی گوید(1): موضوع علم فتوت نفس انسان باشد، از آن جهت که مباشر و مرتکب افعال جمیله و صفات حمیده گردد و تارک و رادع اعمال قبیحه و اخلاق رذیله شود، به اراده. و به عبارت دیگر تجلیه و تخلیه و تزکیه و تصفیه را شعار و دثار خود سازد تا رستگاری یابد و به نجات ابد رسد. فتوت را سه مرتبه است: اول سخا که هرچه دارد از هیچکس واندارد، دوم صفا که سینه را از کبر و کینه پاک و پاکیزه سازد، و مرتبهء آخر وفاست که هم با خلق نگه دارد و هم با خدا. مظهر صفت فتوت فتی یا جوانمرد نامیده می شود. ابراهیم خلیل به عقیدهء اهل فتوت اول نقطهء دایرهء فتوت و ابوالفتیان است، از پس او یوسف صدیق، سدیگر یوشع بن نون، چهارم اصحاب کهف و پنجم مرتضی علی. اما از فتی مطلق مراد علی بن ابی طالب است و سند سلسلهء فتوت به آن حضرت منتهی میگردد. هر دسته از اهل فتوت پیرو و مرید شیخی و پیری بوده اند و به او دست ارادت داده و از جان و دل فرمان او را مطیع و احکام و اوامر او را مجری میشده اند. شرایط ارادت پنج بوده است: توبهء به صدق، ترک علایق و اشغال دنیوی، دل با زبان راست داشتن، اقتداء درست کردن و درِ مرادات بر خود بستن. لوازم مرید گرفتن بیست وهشت بوده است: چهار فرض، چهار سنت، چهار ادب، چهار ارکان، چهار شرط و هشت مستحب. اما چهار شرط: اول آنکه مرید را غسل فرماید، دوم تحقیق مهم مرید کند که پیش تر دست ارادت به دیگری نداده باشد، سوم چون خواهد دست مرید گیرد و درود فرستد به محمد و آل او، چهارم آب و نمک در مجلس حاضر کند. کسانی که در حلقهء اهل فتوت وارد میشده اند جز از پیر سه نفر دیگر را نیز باید خدمت کنند: یکی نقیب که شغل او تفحص احوال و رسیدگی به غور امور و حسب و نسب اهل فتوت بوده است، دوم پدر عهد که داوطلب را به عهد خدا می آورده و آیهء عهد و عهدنامه و خطبهء طریقت را بر او میخوانده است، سوم استاد شَدّ که میان کسی را که داعیهء قبول این مسلک و شاگردی چنین استاد داشته است می بسته و او را پس از اجرای آداب میان بستن فرزند طریق خلف میخوانده است. ارکان میان بستن شش بوده است: اول آنکه استاد اقسام شَدّ و انواع آن را داند و بیان کند، دوم فرزند را چهل روز خدمت فرماید و پس از آن برداشت کند، سوم آب و نمک در مجلس حاضر کند، چهارم چراغ پنج فتیله برافروزد، پنجم میان فرزند به شرط ببندد، ششم حلوای شرط را ترتیب کند. آب و نمک اشارت است بدانکه اهل طریق باید چون آب صافی و روشن دل باشند و حق نمک یکدیگر رعایت کنند تا چون آب و نمک در همه جا راه داشته باشند. چراغ پنج فتیله اشارت است به چراغ دل که به محبت پنج تن آل عبا باید افروخت تا عالم وجود بدان روشن گردد. هنگامی که میخواستند میان کسی را ببندند در مکان وسیع پاکیزه ای مجلس می ساختند و پیر و پدر عهدالله و استاد شد و نقیب و برادران طریق در محفل حاضر می شدند و دو سجاده رو به قبله یکی برای پیر و یکی برای استاد شَدّ می انداختند و دو برادر طریقت بر دست چپ پدر عهد می نشستند و اگر پیر حاضر نبود مصحفی بر روی سجادهء او می نهادند و کاسهء آب صافی در مجلس حاضر میکردند و قدری نمک سفید پاک که هیچ چیز به آن آمیخته نباشد می آوردند. نقیب برمیخاست و پس از قرائت آیهء مخصوص نمک را در آب میریخت و سپس چراغ پنج فتیله روشن میکردند و آیهء نور قرائت میشد و پدر عهد فرزند را پس از خواندن آیهء عهد، به عهد می آورد و نصایحی به او میداد. سپس استاد شَدّ برپا میخاست و فرزند را بر طرف چپ خود نگاه میداشت و هر دو روی به پیر میکردند و استاد دوازده امام یاد میکرد. پس به دست راست دست فرزند می گرفت چنان که انگشت ابهام خود بر انگشت ابهام او مینهاد. پس سه بار کلمهء شهادت بر او میخواند و به تجرید او را از کبایر توبه میداد. پس دست چپ بر سر فرزند مینهاد و نظر بر صفه های مجلس میکرد. پس فاتحه میخواند و تکبیر میگفت و سند و پیران و اهل شَدّ و بیعت را یاد میکرد و جداگانه پیر و استاد خود را ذکر خیر می گفت. پس دست چپ از سر فرزند به کتف راست او فرودمی آورد و صلوات میفرستاد به رسول و اهل بیت او و فرزند را همانجا میگذاشت و سه قدم خود بازپس میرفت، پس فاتحه برمیخواند و پای راست یک قدم فرا پیش مینهاد. آنگاه سورهء اخلاص میخواند و پای راست پیش مینهاد و یک بار سجادهء شدّ از کتف خود برمیگردانید و به دست چپ فرودمی آورد. در این هنگام شَدّ را راست بر میان سجاده می اندازند، چنان که چون نماز گزارد پیشانی او بر میان شَدّ باشد. پس شیخ برخیزد و دو رکعت نماز شَدّ بگزارد و میان بستگان در دنبال به وی اقتدا کنند، پس سلام بازدهد و شیخ اینجا خطبهء طریقت بخواند... چون خطبه خوانده شود ارکانی که در کتاب فتوت نامه(2) مذکور است بخوانند بر فرزند و حجت گیرند سه بار. آنگاه استاد شَدّ برخیزد و هر دو دست به زیر شَدّ درآورد، پس دست راست و چهار انگشت در زیر شَدّ آرد و انگشت ابهام به زیر شَدّ دارد. پس از روی سجاده بر دارد و بوسه بر میان شد دهد و بر کتف خود اندازد. پس رو به قبله بایستد چنانکه هر دو انگشت ابهام پای بر کنار سجاده باشد و باز شَدّ را از گردن خود به دست راست فرودآرد و بر سجاده اندازد. آنگاه دست چپ را بلند دارد و بر گردن فرزند اندازد چنانکه هر دو سر شَدّ در پیش میان وی به هم رسد و شَدّ را حمل دهد و به سه کرت به میان فرزند رساند. اول به دست راست فرودآرد و بگوید: یا حی و یا قیوم. پس به دست چپ فرودآرد و بگوید: یا ذا الجلال و الاکرام. سوم بار به میان فرزند رساند و بگوید: یا هو، یا من هو لا اله الا هو. پس دعای فتوت امام جعفر صادق بخواند و گره شَدّ زند. آنگه سخنی که باید گفت در گوش فرزند بگوید. پس آب و نمک را به حاضران بچشاند و اگر حلوا باشد به شرط برساند. پس بعد از سه روز فرزند را به نظر استاد آورند و استاد گره از میان وی بگشاید و گوید که بستم میان این فرزند به بقا و اکنون گشادم به فنا. پس شَدّ را به گردن فرزند اندازد. به عقیدهء اهل فتوت خلفای علی در میان بستن چهار تن بودند: اول سلمان فارسی مأمور مداین، دوم داود مصری مأمور مصر، سوم سهیل رومی مأمور روم، و چهارم ابومحجن ثقفی مأمور یمن. و سند میان بستگان هر یک از ممالک اسلامی به یکی از چهار تن می پیوندد. (نقل به اختصار از مقالهء عباس اقبال در شمارهء 6 و 7 مجلهء شرق). داش مشتی ها و لوطیها نیز صورت دیگر از جوانمردان هستند که در دوره های اخیر در ایران دستگاهی و آدابی داشته اند و از لوازم آنها هفت وصله بوده است به شرح زیر: زنجیر بی سوسهء یزدی، جام برنجی کرمانی، دستمال بزرگ ابریشمی کاشانی، چاقوی اصفهانی، چپق چوب عنّاب یا آلوبالو، شال لام الف لا و گیوهء تخت نازک. داش مشتی ها از پستی و چاپلوسی و قیود و تشریفات به دور بوده اند و کارهای کثیف و پست را دوست نداشتند. هرگز یک نفر داش به کسب حلاجی، دلاکی، کناسی و حمالی نمی پرداخت. داش ها در هر کوچه و گذر قدرتی داشتند، به اهالی محل خود تجاوز نمیکردند و حق نمک را می شناختند. قاپ بازی و لیس بازی از سرگرمی های آنها بود. الفاظ و کلمات را به معانی خاص به کار میبردند تا حرفهای خصوصی آنها را دیگران نفهمند. (از یادداشت های محمد دبیرسیاقی). در هر صورت در دوره های مختلف در ایران عیاران و جوانمردان به صورتهای مختلف ظهور کرده اند. و رجوع به فتیان شود.
(1) - فتوت نامهء سلطانی، ملا حسین واعظ کاشفی، نسخهء خطی ملک الشعراء بهار.
(2) - فتوت نامهء سلطانی، ملا حسین واعظ کاشفی، نسخهء خطی ملک الشعراء بهار.

فتوتروپیسم.

[فُ تْرُ / تُ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) نورگرایی. ساقهء نباتات پیوسته بطرف روشنایی میرود، چنانکه گلدانهائی که در اتاق گذاشته میشوند و مدتی میمانند ساقه های آنها بطرف روشنایی خم میشود. چیزی که موجب انحراف گیاه میشود مطابق تجربه های متعدد دانشمندان هلندی در قسمتهای انتهایی ساقه و ریشه اثر میکند و همین نقاط انتهایی است که انحراف پیدا میکند. مطابق تجربه های ونت(2) اگر نوک ساقه یا ریشه بریده شود، انحراف پدید نخواهد آمد، زیرا که مادهء رویشی که آن را هرمن(3) گویند تولید نمیشود. از دانه گندمی که تازه جوانه زده ساقه ای بیرون می آید به شکل استوانه که آن را می توان لولهء بسته ای تصور کرده و تأثیر ژئوترپیسم و فتوترپیسم در آن واضح است ولی اگر دو یا سه میلیمتر از انتهای آن بریده شود انحرافی در آن پدید نخواهد آمد ولی میتوان قسمت بریده شده را بر روی قطعه ای از ژلوز قرار داد و هرمن آن را در ژلوز گرفت. چون سر لولهء گندمی را ببرند و قطعه ای از ژلوز هرمن دار به روی آن نهند، چنانکه به همهء قسمت های بریده شده تماس پیدا کند، لوله مستقیم بالا میرود ولی اگر ژلوز را به قسمی قرار دهند که به یک طرف لوله تماس داشته باشد لوله فقط از طرفی منحرف میشود که هرمن رویشی در آن اثر کرده است. (از گیاه شناسی گل گلاب ص113).
(1) - Phototropisme.
(2) - Went.
(3) - Hormone.

فتوت نامه.

[فُ تُوْ وَ مَ / مِ] (اِ مرکب)کتابی که در آن آداب و اصول آیین جوانمردی نوشته شده باشد. رجوع به فتوت شود.

فتوح.

[فَ] (ع اِ) نخستین باران بهار. (منتهی الارب). اول المطر الوسمی. (اقرب الموارد). || (ص) ناقه ای که سوراخ پستانش فراخ بود. ج، فُتُح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فتوح.

[فُ] (ع اِمص) حصول چیزی بیش از آنچه توقع رود. (تعریفات). حاصل شدن چیزی از آنچه توقع آن نباشد. (از اقرب الموارد). گشایش و گشاد کارها. (یادداشت بخط مؤلف) :
طمع کم دار تا گر بیش یابی
فتوحی بر فتوح خویش یابی.نظامی.
از زهد ندیده ام فتوحی
تا کی زنم آبگینه بر سنگ؟سعدی.
|| (اِ) جِ فتح : در اول فتوح خراسان که ایزد خواست که مسلمانی آشکارتر گردد. (تاریخ بیهقی). || (اصطلاح صوفیه) مال و نعمتی که درویش یا پیر را به رایگان چون نذر و مانند آن آرند. (یادداشت بخط مؤلف) : از آن فتوحی که تو را دوش بوده است مرا نصیبی کن. (تذکرة الاولیاء عطار).
اندکی خلق خوشترک باید
ور فتوحی است مشترک باید.اوحدی.
نذر و فتوح صومعه در وجه می نهیم
دلق ریا به آب خرابات برکشیم.حافظ.

فتوح.

[فُ] (اِخ) ابن محمودبن مروان بن ابی الجنوب. از خاندان مروان بن ابی حفصه بود و شعر میگفت. دیوان او را ابن الندیم نزدیک صد ورق نوشته است. (از الفهرست ص229).

فتوح آباد.

[فُ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که در 18 هزارگزی جنوب خاوری فدیشه قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 131 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فتوح آباد.

[فُ] (اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز که در 48 هزارگزی جنوب خاوری زرقان و یکهزارگزی راه فرعی بندامیر به خرامه قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 320 تن سکنه است. آب آنجا از رود کر تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. و این قریه را گدادن هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتوح آباد.

[فُ] (اِخ) دهی است از دهستان رامجرد بخش اردکان شهرستان شیراز که در 72 هزارگزی جنوب خاوری اردکان و کنار راه فرعی پل خان به کامفیروز قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 239 تن سکنه است. آب آنجا از رود کر تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، برنج، چغندر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتوحات.

[فُ] (ع اِ) شهرهایی که به جنگ گشوده شود. (از اقرب الموارد ). || جِ فتوح. رجوع به فتوح شود.

فتوحی.

[فَ] (اِ) جامه ای که بر سینه پوشند، و به عربی آن را صُدَیر گویند. (آنندراج از نفائس اللغات).

فتوحی.

[فُ] (ص نسبی) نسبت است به فتوح. رجوع به فتوح شود.

فتوحی مروزی.

[فَ یِ مَرْ وَ] (اِخ)اثیرالدین. رجوع به اثیرالدین شود.

فتوخ.

[فُ] (ع اِ) جِ فتخة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فتخة شود. || بندهای پنجهء شیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتوده.

[فُ دَ / دِ] (ن مف) فریفته و مغرور. (برهان). و بجای تاء با نون هم ضبط شده است. رجوع به فنوده شود.

فتور.

[فُ] (ع مص) آرمیدن آب سپس جوشش. (منتهی الارب). آرمیدن حرارت آب. (اقرب الموارد). رجوع به فتر و فاتر شود. || آرام شدن پس از تندی، و نرم شدن بعد از سختی. (اقرب الموارد). سستی آوردن بعدِ درشتی. (منتهی الارب). || سست و نرم گردیدن بندها. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پیمودن چیزی را از میان دو انگشت سبابه و ابهام. (منتهی الارب). || (اِمص) انکسار. (بحر الجواهر). || سستی. ضعف. (یادداشت بخط مؤلف) :
در زمانه گر فتوری هست در کار من است
ورنه بس محکم نهادی ملک و ملت را اساس.
ظهیر فاریابی.
آنگهم از خود بران تا شهر دور
تا دراندازم در ایشان صد فتور.مولوی.
روی تو بر پشت زمین خلق را
موجب فتنه ست و فتور ای صنم.سعدی.

فتور.

[] (یونانی، اِ) سمک. (فهرست مخزن الادویه). فترة. رجوع به فترة شود.

فتور.

[فُ] (اِخ) مسقط الرأس بلعام است که بر نهر فرات واقع بود. (قاموس کتاب مقدس).

فتور کردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول زنان، غلو کردن و سخت از اندازه گذشتن. (یادداشت بخط مؤلف). زیاده روی و مبالغه.

فتوره چی.

[فَ رَ / رِ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) فطوره چی. رجوع به فطوره چی شود.

فتوری.

[] (یونانی، اِ) سمک. (فهرست مخزن الادویه). فتور. فتره. رجوع به فتور و فتره شود.

فتوسنتز.

[فُ تُ سَ تِ] (فرانسوی، اِ)(1)کربن گیری. نورساخت، و این مخصوص رستنی های سبز است. رستنی های سبز علاوه بر تنفس در مقابل نور عملی مخالف انجام میدهند، یعنی انیدرید کربنیک میگیرند و اکسیژن خارج میکنند. در تاریکی رستنی های سبز فقط تنفس میکنند ولی در روشنایی هم تنفس می کنند و هم کربن گیری یا فتوسنتز می کنند. (از گیاه شناسی گل گلاب ص73).
(1) - Photosynthese.

فت و فراوان.

[فَتْ تُ فَ] (ص مرکب، از اتباع) در تداول عامه، بسیار فراوان. سخت بسیار. (یادداشت بخط مؤلف).

فتوق.

[فُ] (ع اِ) جِ فتق. (اقرب الموارد). رجوع به فتق شود. || باران اندک. (منتهی الارب): عام ذوفتوق؛ ای قلیل المطر. (اقرب الموارد). || آفات مانند وام، درویشی و بیماری. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فتوک.

[فُ] (ع مص) به کار خواستهء نفس درآمدن. || بیباک شدن جاریه. || مبالغه نمودن در خبث. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || تندی کردن به کسی. || ناگهان کشتن کسی را. || فرصت جستن برای کشتن کسی و کشتن او را. || الحاح در چیزی. (اقرب الموارد).

فتوک.

[فَ] (اِخ) رابینو نام آن را در شمارهء دهکده های بخش سخت سر شهرستان تنکابن آورده است. (مازندران و استرآباد ترجمهء وحید مازندرانی ص144).

فتون.

[فُ] (ع مص) آزمودن چیزی را. (منتهی الارب). فتنة. رجوع به فتنة شود. || به شگفت آوردن کسی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فتنة شود. || در فتنه افکندن کسی را. || در فتنه افتادن. (منتهی الارب). || خواهش زنا کردن با زن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بی عقل و مال گردیدن. (منتهی الارب). || ربودن زن دل کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عذاب کردن کسی را. (منتهی الارب). || بسوی خود کشاندن مال مردم را. (اقرب الموارد). رجوع به فتنة شود.

فتون.

[فِ] (ع اِ) جِ فِتَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فتوة.

[فِتْ وَ] (ع اِ) جِ فتی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَتی شود.

فتوة.

[فُ تُوْ وَ] (ع مص) فتوت. رجوع به فتوت شود.

فتوی.

[فَتْ وا] (ع اِ) فتوا. فرمان فقیه و مفتی. (منتهی الارب). آنچه عالم نویسد در موضوع حکم شرعی. آنچه فقیه نویسد برای مقلدان خود، یا دربارهء حکم شرعی موضوعی، یا آنچه بدیشان گوید در آن باره. رأی فقیه در حکم شرعی فرعی. فتواء. فتیا. وچرگری. (یادداشت بخط مؤلف). ج، فتاوی. (اقرب الموارد). در فارسی بیشتر با فعل دادن ترکیب شود :
کجا عقل یا شرع فتوی دهد
که اهل خرد دین به دنیا دهد؟
سعدی (بوستان).
عزت نفسم فتوی نداد. (گلستان).
ز من مپرس که فتوی دهم به مذهب عشق
نظر به روی تو شاید که بردوام کنند.
سعدی (بدایع).
فقیه مدرسه دی مست بود و فتوی داد
که می حرام، ولی به ز مال اوقاف است.
حافظ.
-فتوی پرسیدن؛ استفتاء. (یادداشت بخط مؤلف).
-فتوی خواستن؛ فتوی پرسیدن.
-فتوی دادن؛ افتاء. (یادداشت بخط مؤلف).

فتویه.

[فَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان گودهء بخش بستک شهرستان لار که در 24 هزارگزی شمال بستک و کنار راه شوسهء لار به بستک قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 73 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء گوگردی و باران تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فتة.

[فِ تَ] (ع اِ) سبو. ج، فتون. (منتهی الارب). لام الفعل آن به تاء بدل شده است. (اقرب الموارد). || ثمر تازه شبیه به حبة الخضرا. (فهرست مخزن الادویه).

فتة.

[فَتْ تَ / فُتْ تَ] (ع اِ) پشکل خشک ریزه یا سوختهء ریزه که زیر چخماق نهند تا آتش به وی درگیرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || یک توده از خرما. (اقرب الموارد). یک لخت از خرما. (منتهی الارب).

فته طلب.

[فَ تَ / تِ طَ لَ] (نف مرکب)پَته طلب. جوازطلب. رجوع به پته شود.

فته کش.

[فَ تَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری که در 29 هزارگزی جنوب خاوری بهشهر و جنوب رودخانهء نکا واقع است. جایی کوهستانی، جنگلی، معتدل، مرطوب و دارای 285 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و رودخانهء نکا تأمین میشود. محصول عمده اش برنج، غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فتی.

[فَ تا] (ع ص، اِ) جوان. (منتهی الارب). جوان نورسیده. (اقرب الموارد). ج، فتیان، فِتْیة، فِتْوة، فُتُو، فُتیّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
گفت معشوقی به عاشق کای فتی
تو به غربت دیده ای بس شهرها.مولوی.
به اماله نیز خوانند. (غیاث) :
پیر گفت ای فتی آن زر که ندارم چه دهم
گفت اخسأ قطع الله یمین العجمی.خاقانی.
در تک آب ار تو بینی صورتی
عکس بیرون باشد این نقش ای فتی.
مولوی.
|| جوانمرد نیکوخوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بنده. (ترجمان علامهء جرجانی). استعاره آرند عبد را. (اقرب الموارد).

فتی.

[فَ تی ی] (ع ص) جوانه سال از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، فِتاء، افتاء. (منتهی الارب).

فتی.

[فُ تَی ی] (ع اِ مصغر) مصغر فَتی. (اقرب الموارد). || کاسهء حریفان شوخ و بیباک. (منتهی الارب). قدح الشطار. (اقرب الموارد).

فتیا.

[فَتْ] (ع اِ) فَتْوی. رجوع به فتوی شود.

فتیات.

[فَ تَ] (ع اِ) جِ فتاة. رجوع به فتاة شود.

فتیان.

[فَ تَ] (ع اِ) شب و روز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فتیان.

[فِتْ] (ع اِ) جِ فتی. رجوع به فَتی شود. || عیاران. جوانمردان. رجوع به فتوت شود.

فتیان.

[فَتْ] (اِخ) قبیله ای از بجیله که ربیعة فتیانی از آنهاست. (منتهی الارب). بجیله خود بطنی است عظیم که منتسب به مادرشان بجیله است و از پشت انماربن اراش بن کهلان قحطانی اند که به بطون چند تقسیم میشوند. (از معجم قبائل العرب ج1 ص63). رجوع به بجیله شود.

فتیان.

[فِتْ] (اِخ) ابن سبع بن بکربن اشجع، از خاندان غطفان، از قبیلة عدنانیه، جد جاهلی این خاندان است. نسبت به او فتیانی است و معقل بن سنان از فرزندان اوست. (اعلام زرکلی ج2 ص767).

فتیان.

[فِتْ] (اِخ) ابن علی اسدی، معروف به شهاب شاغوری (532 ه . ق. / 1137 م. - 615 ه . ق. / 1218م.). ادیب و شاعر بود. به گروهی از سلاطین پیوست و آنان را بستود و فرزندان آنها را تعلیم کرد. نشأة و وفات او در دمشق بود و منسوب به شاغور از توابع آن است. او را دیوان شعری است. (از اعلام زرکلی ج2 ص767).

فتیانی.

[فِتْ] (ص نسبی) منسوب به فتیان که قبیله ای است. (از سمعانی). رجوع به فتیان شود.

فتی العسکر.

[فَ تَلْ عَ کَ] (اِخ) محمد بن منصوربن زیاد. از ندیمان هارون الرشید است و رشید او را فتی العسکر خوانده بود. وی پس از رشید از ندیمان فرزند او محمد امین گردید. (از کتاب الوزراء و الکُتّاب ص215).

فتیت.

[فَ] (ع ص، اِ) کوفته و ریزه ریزه کرده. (منتهی الارب). فَتوت. (اقرب الموارد). || نان ریزه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نان خشک است که بسیار نرم ساییده باشند و مستعمل آن از نان گندم است. قلیل الغذا و مخفِّف رطوبت معده و مولد ریاح و سواد و دیرهضم و مضر احشای ضعیفه است و کهنهء او بسیار زبون تر و مورث قولنج و مسدّد، و مصلحش شکر است. (تحفهء حکیم مؤمن). نان فتیر است که فتیت نیز نامند، و فتیت هر چیزی را نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فَتوت شود.

فتیتة.

[فَ تَ] (ع اِ) یک قطعه از چیز ریزه ریزه شده، و آن اخص از فتیت است. (اقرب الموارد). رجوع به فتیت شود.

فتیخ.

[فَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

فتیدن.

[فُ / فِ دَ] (مص) فتادن. افتادن :
از شهر تو رفتیم و تو را سیر ندیدیم
وز شاخ درخت تو چنین خام فتیدیم.
مولوی (دیوان شمس).

فتیده.

[فَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان که در هشت هزارگزی خاور لنگرود و دوهزارگزی شمال شوسهء لنگرود به رودسر واقع است. جلگه ای معتدل، مرطوب و دارای 1296 تن سکنه است. آب آنجا از شلمان رود و استخر تأمین میشود. محصول عمده اش برنج، نی شکر، کنف، صیفی، ابریشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فتیس.

[فَ] (یونانی، اِ) عفص. (فهرست مخزن الادویه).

فتیق.

[فَ] (ع ص) شتر کفته و شکافته از فربهی. || رجل فتیق اللسان؛ مرد تیززبان. || نصل فتیق الشفرتین؛ پیکان دوزبان. || صبح فتیق؛ بامداد روشن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فتیل.

[فَ] (ع ص) تافته. (منتهی الارب). مفتول. (اقرب الموارد). || (اِ) رسن باریک از پوست خرمابن، و گاهی آن را بر حلقهء دو چوب استادهء وادیج بندند. (منتهی الارب). ریسمان باریکی از لیف خرما یا موی یال یا پوست. (اقرب الموارد). || رشتهء دانه خرما. (منتهی الارب). آنچه در چوبچهء هستهء خرما بود. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). || آنچه از چرک بدن که با انگشتان بتابی. (اقرب الموارد). ریم و چرک به انگشتان تافته. (منتهی الارب).

فتیلة.

[فَ لَ] (ع اِ) ریسم میان دو انگشتان تافته. (منتهی الارب).

فتیله.

[فَ لَ / لِ] (معرب، اِ) معرب پلیته. پنبه و مانند آن که اندکی تافته در چراغ نهند و یک سر آن را که به برون سوی دارد میسوزند روشنائی دادن را. (یادداشت بخط مؤلف) :
این چراغ شمس کو روشن بود
نز فتیلهء پنبه و روغن بود.مولوی.
- فتیلهء جراحت؛ آنچه از پنبهء سست بافته یا پنبه یا جامه های تنگ که بر دهانه و درون ریش و خستگی (زخم) نهند تا ظاهر ریش و خستگی ملتئم نشود و ریم به درون نماند. (یادداشت بخط مؤلف).
- فتیلهء شمع (یادداشت بخط مؤلف)؛ریسمانی که در میان شمع نهند و بدان شعله افروزند.
ترکیب های دیگر:
-فتیله تاب.؛ فتیله سوز. فتیله شدن. فتیله عنبر. فتیله کردن. فتیله مو.
|| به فارسی شافه نامند، جهت تلیین طبع و جذب مواد از اعالی بدن مستعمل است و در جمعی که قوهء مسهل نداشته باشند بدل حقنه، و اقسام آن در دستورات مذکور است. (تحفهء حکیم مؤمن).

فتیله تاب.

[فَ لَ] (اِخ) از درویشان اوایل قرن دهم هجری. محرابی کرمانی نویسد: مجذوبی بود که به درویش فتیله تاب مشهور شده بود و چنین میگویند که او تاجر بوده و ملت (مذهب) مجوس یا آفتاب پرست داشت، اما گاهی کلمه ای میگفت و گاهی نیز کفر میگفت و حقیقت او معلوم نبوده. و امیر قوام الدین علی فرموده است که: او تاجر بود، چون از بجرون آمد او را به کشتی حالتی دست داده بود، از نقد و جنس آنچه داشت مجموع در دریا ریخت و از جمله پانزده من مروارید بود. و کاتب مکرراً از او کرامات و غرایب مشاهده نموده بود... عادت او این بود که فتیلهء چراغ بسیار دایم با خود داشت، ناگاه به کسی رسیدی و دو سه عدد به او دادی و بگذشتی، و گاهی فلوس که به او میدادند میگرفت و گاه بود که نمیگرفت و زیاده از فلوس از هیچ کس نمی ستاد و البته فتیله در عوض میداد. شبها اکثر در دروازهء چنگرت به سر میکرد و آخر در مدرسهء خانزاده چند روز مریض و مزمن شده بود و از همان یک محل برنمیخاست تا وفات کرد. (از مزارات کرمان ص197 و 198).

فتیله سوز.

[فَ لَ / لِ] (اِ مرکب) شمعدان. (آنندراج).

فتیله شدن.

[فَ لَ / لِ شُ دَ] (مص مرکب)به هم بسته شدن مو از بی شانگی و بی احتیاطی، مثل موی فقرای هند. (آنندراج).

فتیلهء عنبر.

[فَ لَ / لِ یِ عَمْ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فتیله ای که از عنبر سازند و بوی خوش میدهد. (آنندراج) :
گر عطر طرهء تو میسر شود مرا
رگ در بدن فتیلهء عنبر شود مرا.محمد باقر.

فتیله کردن.

[فَ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) تافتن. مفتول کردن. (یادداشت بخط مؤلف).

فتیله مو.

[فَ لَ / لِ] (ص مرکب) کنایه از رند و دیوانه و احمق. (آنندراج).

فتین.

[فَ] (ع اِ) زمین سوزان سنگلاخ که گویی سنگش در حال سوختن است. ج، فُتْن. (اقرب الموارد). زمین سنگلاخ سوخته و زمین سنگناک سیاه. (منتهی الارب).

فتین.

[فَ] (اِخ) وادیی است که در شعر مذکور است. (معجم البلدان).

فتیة.

[فِتْ یَ] (ع اِ) جِ فتی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فَتی شود.

فتیة.

[فَ تی یَ] (ع ص) مؤنث فَتّی. ج، فِتاء، افتاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فث.

[فَث ث] (ع اِ) به عربی اسم ارزن است، به هندی باجری نامند. نبات آن شبیه به نبات ذرت و حب آن شبیه به جاورس است. و اهل هند آن را بسیار میخورند نان آن پخته و دیگر انواع. (فهرست مخزن الادویه). گیاهی است که در خشکسال نان دانهء آن خورند یا آن را بپزند و بخورند. || درخت حنظل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درختی که در دشتها و بیشه ها روید و دانه اش مانند نخود است. (اقرب الموارد). || (ص) پراکنده: تمر فث؛ خرمای پراکنده. || (مص) پراکنده کردن حیوان پشکل خود را. (از منتهی الارب).

فثاثید.

[فَ] (ع اِ) ابرهای سپید برهم نشسته. || آسترهای جامه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). واحد آن فثاد است، و گویند واحد ندارد مانند تعاشیب. (اقرب الموارد).

فثافید.

[فَ] (ع اِ) فثاثید. رجوع به فثاثید شود.

فثأ.

[فَثْءْ] (ع مص) به آب بازایستانیدن دیگ را از جوش. (منتهی الارب). فرونشاندن جوشش. (اقرب الموارد). || شکستن خصم را به سخن. (منتهی الارب). || به گرم کردن فرونشاندن سردی چیزی را. (اقرب الموارد). || بازداشتن چیزی را از کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جوشیدن شیر پس از بالا برآمدن کف و پاره پاره شدن آن. (منتهی الارب). || فرونشاندن خشم کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فثوء. رجوع به فثوء شود.

فثج.

[فَ] (ع مص) کم گردیدن. || فرونشاندن گرمی آب را از آب سرد. || گران کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فثح.

[فَ ثِ] (ع اِ) هزارخانهء شکنبه. ج، افثاح. (منتهی الارب). فحث. (اقرب الموارد). || مازی است گران و کلان که به انبان ماند. (منتهی الارب).

فثغ.

[فَ] (ع مص) شکستن سر کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فثوء .

[فُ] (ع مص) فثأ. رجوع به فثأ شود.

فثیموس.

[] (معرب، اِ) به یونانی، دند. (فهرست مخزن الادویه).

فثیمون.

[] (معرب، اِ) به یونانی، لیمو. (فهرست مخزن الادویه).

فثیمون.

[] (اِخ) ابن کلاب. رجوع به ابن کلاب شود.

فج.

[فُ / فِ] (ص) فروهشته لب را گویند، یعنی کسی که لب زیرین او فروافتاده باشد. (برهان).

فج.

[فُ / فِ] (از ع، اِ) راه فراخ و گشاده. (برهان). در این معنی عربی است. رجوع به فَجّ شود.

فج.

[فَج ج] (ع مص) بلند کردن زه کمان را. || گشاده نمودن هر دو پای خود را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) راه گشاده میان دو کوه. ج، فجاج (منتهی الارب)، و آن از شعب گشاده تر باشد. ج، فجاج، اَفِجّة. (اقرب الموارد).

فج.

[فِج ج] (ع اِ) میوه خام. (منتهی الارب) (فهرست مخزن الادویه). || خربزهء شامی که هندوانه نامندش. (منتهی الارب). اکثر اطلاق آن بر میوهء خام مینمایند. و بطیخ شامی را نیز نامند که بطیخ هندی است. (فهرست مخزن الادویه). و نوعی از آن را شفیقی خوانند. (نزهة القلوب). || (ص) کال. نارس. ناپخته. نرسیده. (یادداشت بخط مؤلف).

فج.

[فَج ج] (اِخ) جایی یا کوهی در دیار سلیم. (از معجم البلدان).

فجا.

[فَ / فِ] (اِ) بقیهء انگور و خرما که بر درخت مانده باشد. (برهان).

فجا.

[فِ] (ع مص) فجاء. رجوع به فجاء شود. || (ص) ناگهان :
بادت بقای عمر به شادی هزار عید
عید عدو و عید ز جان دادن فجا.سوزنی.
آنچنانش تنگ آورد آن قضا
که منافق را کند مرگ فجا.مولوی.
رجوع به فجاء و فجاءة شود.

فجاء .

[فِ] (ع مص) بناگاه درآمدن بر کسی و گرفتن او را. || (اِ) جِ فجوة. (منتهی الارب). رجوع به فجوة و فجا شود.

فجاء .

[فَجْ جا] (ع ص) قوس فجاء؛ کمان که زه از قبضه اش دور باشد. (منتهی الارب).

فجائع.

[فَ ءِ] (ع اِ) فجایع. جِ فجیعة. (منتهی الارب). رجوع به فجایع شود.

فجاءة.

[فُ ءَ] (ع مص) ناگاه گرفتن کسی را. || ناگاه درآمدن بر کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) آنچه بناگاه بر تو درآید. (اقرب الموارد). || موت فجاءة؛ مرگ ناگهانی. (یادداشت بخط مؤلف).

فجاءة.

[فُ ءَ] (اِخ) نام پدر قطری شاعر است. (منتهی الارب).

فجائی.

[فُ] (ص نسبی) ناگهانی. (یادداشت بخط مؤلف).

فجاج.

[فِ] (ع اِ) جِ فجّ. (منتهی الارب). رجوع به فجّ شود.

فجاج.

[فُ] (ع اِ) راه فراخ میان دو کوه. (منتهی الارب). راه فراخ آشکار میان دو کوه. (اقرب الموارد). فَجّ. رجوع به فج شود.

فجاجة.

[فَ جَ] (ع اِ) میوهء خام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فجار.

[فَ رِ] (ع اِمص) زناکاری. اسم است فجور را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) زن را نیز بدین کلمه خوانند، یعنی ای فاجرة، و این معدول فاجرة است و فقط در حالت ندا به کار رود. (اقرب الموارد).

فجار.

[فُجْ جا] (ع ص، اِ) جِ فاجر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بدکاران : تا معاندت فجار و تمرد کفار ظاهر گشت. (کلیله و دمنه).

فجار.

[فِ] (ع اِ) راهها. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) مصدر فاجَرَ. (اقرب الموارد). از باب مفاعلت است. || ایام الفجار؛ چهار روز است در ماههای حرام. (منتهی الارب). روزی است عرب را به عکاظ که در آن فساد کنند و هر حرامی را بر خود حلال شمرند. ج، اَفْجِرة. (اقرب الموارد). گویند ایام (جنگهای) فجار چهار است: نخست میان کنانة و هوازن، و هوازن شکست یافت. دوم میان قریش و کنانة. سوم میان کنانة و بنی نضربن معوید، و در آن کشتار بسیاری نبود. و چهارم که بزرگترِ آنهاست میان قریش و هوازن بود، و فاصلهء میان این جنگ و مبعث رسول (ص) 26 سال است و رسول علیه السلام در آن حاضر شد و چهارده سال به طول انجامید، و سبب آن این بود که براض بن قیس کنانی، عروة الرجال را بکشت و جنگ برانگیخته شد، و قریش ازآنرو این جنگ را فجار نامید که در اشهرالحرم واقع شد، پس گفتند: قد فجرنا اذا قاتلنا فیها؛ ای فسقنا. (از مجمع الامثال میدانی).

فجاع.

[فُ] (اِخ) نام جد علقمة است. (منتهی الارب). رجوع به علقمة شود.

فجام.

[فَ] (اِ) همان فاجام است. رجوع به فاجام شود.

فجایع.

[فَ یِ] (ع اِ) فجائع. جِ فجیعة. رجوع به فجیعت شود.

فجأ.

[فَجْءْ] (ع مص) گاییدن زن را. (منتهی الارب).

فجأ.

[فَجْءْ] (ع مص) گشاده سینه گردیدن کمان از زه. (منتهی الارب). || کلان شکم شدن ناقه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) میان دو پاشنهء شتر. || جِ فجوة. (منتهی الارب). رجوع به فجوة شود.

فجأة.

[فَ ءَ] (ع مص) ناگاه گرفتن کسی را. || ناگاه درآمدن بر کسی. (منتهی الارب). رجوع به فجاء و فجاءة شود.

فجح.

[فَ جَ] (ع مص) گشودن دو پای هنگام راه رفتن، و این زشت تر از فحج است. (اقرب الموارد). رجوع به فَجّ و فحج شود.

فجح.

[فُ جُ] (ع ص، اِ) ثقلاء از مردمان. (از اقرب الموارد). گرانجانان.

فجح.

[فُ] (اِخ) قبیله ای است. (منتهی الارب).

فجح.

[فُ] (اِخ) نام پدران قبیلهء فجوح. (منتهی الارب). رجوع به فجوح شود.

فج حیوة.

[فَجْ جُ حَیْ وَ] (اِخ) جایی است در اندلس از اعمال طلیطله. (معجم البلدان).

فجر.

[فَ] (ع مص) برانگیخته گردیدن بر گناه و زنا کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رو گردانیدن از حق. (منتهی الارب). عدول از حق. || فاسد گردیدن. (اقرب الموارد). || روان ساختن آب را. (منتهی الارب). آب راندن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامه جرجانی). گشودن راه آب را تا جاری شود. (از اقرب الموارد). || به شدن از بیماری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دروغ گفتن. || نسبت دروغ دادن. || مخالفت و عصیان کردن. (اقرب الموارد). || (اِ) سپیدی آخر شب. روشنی پگاه که سرخی آفتاب است در سیاهی شب. (منتهی الارب). بام. (دستور اللغة). روشنی. فلق. فجر دو باشد: فجر اول یا کاذب یا ذنب السرحان و فجر ثانی یا صادق که آن را فجر معترض نیز گویند. (یادداشت بخط مؤلف). سرخی خورشید در سیاهی شب، و گویند که آن پایان شب است چنانکه شفق آغاز آن است. (اقرب الموارد).
- صلوة فجر؛ نماز بامداد. دوگانه. رجوع به دوگانه شود.
|| (ص) طریق فجر؛ واضح. (اقرب الموارد).

فجر.

[فَ] (اِخ) سورهء هشتادونهم از قرآن. از سوره های مکیه و شامل سی آیت است. پس از سورهء غاشیه و پیش از سورة البلد قرار دارد.

فجر.

[فَ جَ] (ع اِمص) بخشش. || جوانمردی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): هو من اهل الفجر لا من اهل الفجور. (اقرب الموارد). || مردی و احسان. (منتهی الارب). معروف. (اقرب الموارد). || بسیاریِ مال. (منتهی الارب). مال و بسیاری آن. (اقرب الموارد).

فجر صادق.

[فَ رِ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بام پهنا. فجر دوم. فجر ثانی. رجوع به فجر شود.

فجر کاذب.

[فَ رِ ذِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بام بالا. ذنب السرحان. صبح نخستین. دم گرگ. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به ذیل فجر شود.

فج روحاء .

[فَجْ جُ رَ] (اِخ) بر سی میل است از مدینه. (منتهی الارب). راهی است بین مکه و مدینه، و حضرت رسول از این راه به بدر رفته است. (از معجم البلدان).

فجرة.

[فَ جَ رَ] (ع ص، اِ) جِ فاجر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فاجر شود.

فجرة.

[فُ رَ] (ع اِ) جای آب زهیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، فُجَر. (اقرب الموارد).
- فجرة الوادی؛ جای وسیعی که آب بسوی آن زهَد. (اقرب الموارد).

فجرة.

[فَ رَ] (ع مص) برانگیخته گردیدن بر گناه و زنا کردن. (منتهی الارب). رجوع به فجر شود. || رو گردانیدن از حق. (منتهی الارب). رجوع به فجر شود. || (اِ) جای فراخ.
- فجرة الوادی؛ جای فراخ رودبار که آب روان گردد بسوی آن. (منتهی الارب).

فجرة الوادی.

[فَ رَ تُلْ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

فجز.

[فَ] (ع مص) بزرگ منشی نمودن. (منتهی الارب). لهجه ای از فجس است. (اقرب الموارد).

فج زیدان.

[فَجْ جُ زَ] (اِخ) شهری است مشرف به شهر طیبه در افریقا. (معجم البلدان).

فجس.

[فَ] (ع مص) بزرگ منشی نمودن. بزرگی و کبر به خود بستن. تکبر. || بزرگی کردن. (منتهی الارب). || چیره شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فهر. (اقرب الموارد). || نو بیرون آوردن کاری را که زشت باشد. (منتهی الارب). ابتداع کاری که جز شر نباشد. (اقرب الموارد).

فجش.

[فَ] (ع مص) سر شکستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فراخ ساختن چیزی را. (منتهی الارب).

فجع.

[فَ] (ع مص) دردمند کردن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مصیبت زده ساختن. (منتهی الارب). اندوهگین کردن. (زوزنی). || دردمند شدن مردم به گم کردن چیز گرامی و عزیز. (منتهی الارب). || پهلو بر زمین نهادن. (از تاج المصادر بیهقی).

فجفاج.

[فَ] (ع ص) مرد بسیار زشت خویشتن آرای به زیادت از وسع خود و نازنده بدان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و گفته اند بسیارگوی و پریشان گوی. (اقرب الموارد).

فجفجه.

[فَ فَ جَ / جِ / فُ فُ جَ / جِ] (اِ)سخنی که در افواه افتد بطریق اخفاء، و سخن با هم آهسته گفتن، و این معرب پچ پچه است. (غیاث). رجوع به پچ پچ و پچ پچه شود.

فجکش.

[فَ کَ] (اِخ) قریه ای در زمین ریوند از نواحی نیشابور. (معجم البلدان). در مآخذ جغرافیایی متأخر نام آن نیست.

فج کو.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان که در 65 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 5 هزارگزی خاور راه مالرو رفسنجان به بافق واقع است. دارای دو خانوار سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فجل.

[فَ / فَ جَ] (ع مص) نرم و فروهشته گردیدن. (منتهی الارب). استرخاء. (اقرب الموارد). || سطبر شدن. (منتهی الارب). غلیظ شدن. (اقرب الموارد).

فجل.

[فُ / فُ جُ] (ع اِ) ترب. (منتهی الارب). به پارسی ترب گویند و به هندی مولی. ارجانی گوید: گرم و خشک است در دو درجه، و در او قوتی است که ورمها را تحلیل کند، و آب ترب علت یرقان را که مادهء او سودا بود سود دارد و نور چشم را زیادت کند و جگر را از ریختن آنچه بدو رسد از غذا مؤونت کند و درد گوش را سود دارد، و روغن او مسهل است، و تخم ترب از برگ او در قوت و منفعت زیادت است. و از خواص ترب آن است که بول را براند و گرده و مثانه را پاک گرداند. و یکی از مضار او آن است که تافتن شکم آرد. (ترجمهء صیدنة). بری و بستانی و شامی باشد. شامی آن است که تخم شلغم را در بوتهء ترب کرده غرس نمایند یا بعکس. بری او تندتر از بستانی و به درازی و بزرگی او نیست و قوتش به خردل قریب تر، و نزد بعضی خردل بری عبارت از اوست و بستانی را قسم مستدیر بیرون سیاه، قوی تر از سایر اجزاء و بعد از آن پوست و برگ ریزهء او، و بعد از آن برگ بزرگ و گوشت او به مراتب مذکوره، تا سیُم گرم و در دوم خشک و مدرّ بول و بعد از طعام هاضم و مخرج ریاح و محرک آروغ و نیکوکنندهء رنگ رخسار، و مداومت خوردن او باعث روییدن موی که ریخته باشد، و آب او مفتح سدد مخصوصاً با عسل. مطبوخ او جهت سرفهء مزمن و تلطیف خلط غلیظ و احتباس حیض و رفع ضرر فطر مفید، و اکثار او کشندهء عقرب است و طلای او بر بدن مانع مقاربت هوام. و آب شاخه های او را بدون برگ گرفته باشند بقدر یک وقیه جهت اخراج سنگ مثانه مجرب دانسته اند خصوصاً با سکنجبین. آب برگ و شاخ او بقدر ربع رطل با شکر جهت اخراج زردآب و مستقی نافع است، و چون در جوف ترب روغن گل ریخته گرم کنند تطور او جهت درد گوش سریع الاثر است. چون ترب را سوراخ کرده و چار درهم تخم شلغم را در آن جای دهند و ثقبه ها را با پاره های ترب مسدود کنند و خمیر بگیرند و در زیر آتش بپزند و با عسل تناول نمایند در اخراج سنگ مثانه مجرب است و باید سه روز به دستور سلوک نمایند، و اکثار خوردن ترب مورث معض و تعفن خلط و مضر سر و حلق و دندان و مصلحش عسل و زیره که در سرکه خیسانیده باشند، و ضماد او جهت قروح خبیثه و با شیلم جهت رویانیدن موی داءالثعلب و جوششهای آب دار مفید است، و پروردهء او در سرکه قاطع اخلاط غلیظه است و اص ضرری در او نیست. تخم ترب مدر بول و شیر و حیض و محرک باه است. جهت درد جگر بارد و ورم سپرز، و با شراب جهت گزیدن مار شاخ دار سودمند است. در سایر افعال قوی تر از اصل او و نیم مثقال او بعد از طعام هاضم آن و با سکنجبین بغایت مقوی جگر است. ضماد او جهت قوبا و با سرکه جهت زخم غانقرایا و با عسل جهت درد مفاصل و با کندش و سرکه جهت بهق سیاه مجرب است و قدر شربت تخم او یک درهم و از آب او سی درهم و از جرم او بیست درهم است. بری او بسیار گرم است و خوردن آن مستعمل نیست. شامی آن که قوتش مرکب از شلغم و ترب بستانی است گرمتر از شلغم و ضعیف تر از ترب است و مدر بول و محلل رطوبات و اکثار او مغثی و مصلحش نمک است و روغن ترب که در ابتدای تخم بستن ترتیب دهند بسیار سخن و قایم مقام روغن زیتون کهنه و روغن بلسان است و لطیف و گرمتر از روغن بیدانجیر و محلل قوی. تدهین آن جهت رفع شپش که بعد از امراض میرسد و جهت فالج و لقوه و بهق و برص و خشونت و درد گوش ریاحی نافع است. مؤلف تذکره گوید که چون ترب را خاییده بگذارند تا متعفن شود کرمها از آن متکون میگردد و چون در ظرفی ضبط نمایند یکدیگر را خورده چند عددی بماند و آن را حل کنند. در حل معادن بی عدیل است و افعال غریبه از او می آید. (از تحفهء حکیم مؤمن).

فجل باعشقی.

[فُ لِ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فجل شامی است. رجوع به فجل شود.

فجل بری.

[فُ لِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هیضمان. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فجل شود.

فجلة.

[فُ لَ] (ع اِ) یک ترب. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فجل شود.

فجم.

(1) [فَ / فَ جَ] (اِ) زکال و انگِشت که به هندی کولا گویند. (غیاث).
(1) - مصحّفِ «فَحْم». رجوع به «فَحْم» شود.

فجو.

[فَجْوْ] (ع مص) دور نمودن زه از قبضهء کمان. || گشادن در را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فجواء .

[فَجْ] (ع اِ) زمین فراخ و گشاده. (منتهی الارب). فجوة. رجوع به فجوة شود. || (ص) قوس فجواء؛ کمانی که زه از وی دور باشد. (منتهی الارب).

فجوات.

[فَ جَ] (ع اِ) جِ فجوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فجوة شود.

فجوح.

[فُ] (اِخ) نام پدران قبیلهء فجح است. (منتهی الارب). رجوع به فجح شود.

فجور.

[فُ] (ع مص) فجر. برانگیخته گردیدن بر گناه و زنا کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). تبه کاری. فسق. (یادداشت بخط مؤلف). بیشتر در فارسی مرادف فسق و بهمراه آن بکار رود :
دور از فجور و فسق و بری از ریا و زور
شسته رسوم زرق و نبشته دو نیم وی.
منوچهری.
فسق و فجور آغاز نهاد. (گلستان). || حالتی است که چون نفس را حاصل آید بدان مباشرت اموری برخلاف مروت کند. (تعریفات). || رو گردانیدن از حق. (منتهی الارب). عدول از حق. (اقرب الموارد). || دروغ گفتن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی تهذیب عادل) (تاج المصادر بیهقی). || تباهی نمودن. || میل کردن. || میل نمودن سوار از زین. || تباه گردیدن. (منتهی الارب). تباه گردیدن کار قومی. (اقرب الموارد). || کند گردیدن بینایی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فجر شود.

فجور.

[فَ] (ع ص) مرتکب گناه. (منتهی الارب). برانگیختهء بر گناه. وزن فعول مبالغه است. (اقرب الموارد). || زناکار. (منتهی الارب). زانی و زانیه. (اقرب الموارد). ج، فُجُر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فجوع.

[فَ] (ع ص) آنچه دردمند سازد مردم را از سختی، کذا: موت فجوع. (از منتهی الارب). فاجع. وزن فعول مبالغت است. (اقرب الموارد).

فج و فاج.

[فَ جُ] (اِ مرکب، از اتباع)فجفجه. از اتباع. (یادداشت بخط مؤلف). پچ پچ :
منم آن شاعری که قول من است
حسب بی قال و قیل و بی فج و فاج.
سوزنی.

فجوة.

[فَجْ وَ] (ع اِ) فرجه میان دو چیز. (اقرب الموارد). فرجه. (بحر الجواهر). || شکاف میان دو کوه و جز آن. (منتهی الارب). فراخی میان دو کوه. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). || زمین فراخ. (منتهی الارب). قسمتی از زمین که گشاده باشد: بینک و بین القبلة فجوة. (اقرب الموارد). || گشادگی میان سرای. (منتهی الارب). ساحت خانه. (اقرب الموارد). || ردهء میان بطن مقدم و مؤخر. (از بحر الجواهر). ج، فجوات، فِجاء . (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فجوی.

[فَجْ وا] (ع اِ) مؤنث افجی. (منتهی الارب). فجواء. (اقرب الموارد).

فجة.

[فُجْ جَ] (ع اِ) شکاف. (منتهی الارب). فرجهء میان دو کوه. (اقرب الموارد). فجوة. رجوع به فجوه شود.

فجیر.

[فُجْ جَ] (اِخ) نام یکی از طوایف بنی کعب خوزستان. (جغرافیای سیاسی کیهان ص90). رجوع به بنی کعب شود.

فجیرة.

[فُ جَ رَ] (اِخ) جایی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

فجیع.

[فَ] (از ع، ص) در تداول فارسی، دردناک. اسف بار. جانگداز. رقت آور، چنانکه گوییم: فلان را به وضعی فجیع کشتند.

فجیعانه.

[فَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)به زاری. (یادداشت بخط مؤلف). به وضع فجیع. رجوع به فجیع و فاجع شود.

فجیعت.

[فَ عَ] (ع اِ) سختی. ج، فجائع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فچفچه.

[فُ فُ چَ / چِ] (اِ) سخنی که بر زبانها و میان مردم افتاده باشد لیکن بعنوان سرگوشی و خفیه به هم گویند. (برهان: لغات متفرقه). فجفجه. رجوع به فجفجه شود.

فچنر.

[فِ نِ] (اِخ) فیزیکدان آلمانی. فخنر. رجوع به فخنر شود.

فح.

[فَح ح] (ع مص) بردمیدن مار از دهن. (منتهی الارب). صوت برآوردن مار از دهان. فَحیح. تفحاح. (اقرب الموارد). || دمیدن در خواب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) آواز مار که از دهن وی برآید. (منتهی الارب). فحیح. (اقرب الموارد).

فح.

[فَ] (ع حرف ربط) رمز است از فَحینَئِذٍ. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فحینئذ شود.

فح.

[فَح ح] (ع اِ) خربزهء هندی. (ربنجنی).

فحا.

[فَ / فِ] (ع اِ) دیگ افزار. (منتهی الارب). بمعنی ابزارالقدر است مانند پیاز و سیر و گشنیز و غیرهم. (از فهرست مخزن الادویه). دیگ افزار خشک. (منتهی الارب). البزر او یابسه. ج، اَفْحاء. (اقرب الموارد).

فحاحیل.

[فَ] (ع اِ) جِ فُحّال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فُحّال شود.

فحاش.

[فَحْ حا] (ع ص) مرد فحش گوی. (منتهی الارب). مؤنث آن فحاشة است. (اقرب الموارد). زشتگوی. (ربنجنی). آنکه دشنام بسیار گوید. بدزبان. دهن دریده. آنکه در جواب از حد درگذرد. (یادداشت بخط مؤلف).

فحاشی.

[فَحْ حا] (حامص) کار فحاش. رجوع به فحاش شود.

فحاص.

[فَحْ حا] (ع ص) بسیارفحص. (اقرب الموارد). رجوع به فحص شود.

فحال.

[فِ] (ع اِ) جِ فحل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فحال.

[فُحْ حا] (ع اِ) خرمابن نر. ج، فحاحیل، فحل، فحول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): فحال النخل؛ خرمابنان بی بر، یعنی نر. (یادداشت بخط مؤلف).

فحالة.

[فِ لَ] (ع مص) گشنی کردن. (منتهی الارب). ذکورة الفحولة. (اقرب الموارد). || (اِ) جِ فحل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فحل شود.

فحام.

[فِ] (ع اِ) جِ فحمة. (منتهی الارب).

فحام.

[فُ] (ع مص) گریستن کودک چندان که سپری شود آواز وی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بانگ کردن گوسفند و کودک. (منتهی الارب).

فحام.

[فَحْ حا] (ع ص) این نسبت ذغال فروش را میرساند. (سمعانی). انگِشت گر. انگِشت فروش. ذغال فروش. ذغالی. (یادداشت بخط مؤلف).

فحاوی.

[فَ] (ع اِ) جِ فحواء و فحوی. (اقرب الموارد). رجوع به فحواء شود.

فحتان.

[فَ] (اِخ) جایی است که زیدبن رفاعه لشکر زیدبن حارثه را در آن مکان ملاقات کرد و آنچه از قومش به امر حضرت رسول گرفته بودند بازگرفت. (از معجم البلدان).

فحت موآب.

[فَ تِ] (اِخ) والی موآب. رئیس خانوادهء معتبر سبط یهودا که برخی از ایشان با زور به بابل مراجعت نمودند. (از قاموس کتاب مقدس).

فحث.

[فَ] (ع مص) بازکاویدن از چیزی. (منتهی الارب). در برخی از لهجه ها فحص است. (اقرب الموارد). در پارسی با بحث بشیوهء اتباع به کار رود: بحث و فحث یا بحث و فحص.

فحث.

[فَ حِ] (ع اِ) هزارخانهء شکنبه. (منتهی الارب). صورتی از کلمهء حفث. (اقرب الموارد). حثف. هزارلا. (یادداشت بخط مؤلف).

فحج.

[فَ] (ع مص) بزرگ منشی نمودن. (منتهی الارب). تکبر. (اقرب الموارد). || به رفتار فحج رفتن. (منتهی الارب). جلو پا را به هم نزدیک و پشت پاها را از هم دور کردن. || راه رفتن افحج. (اقرب الموارد). رجوع به افحج شود.

فحج.

[فَ حَ] (ع مص) رفتار که در آن پیش پایها نزدیک گذارند و پاشنه ها دور. (منتهی الارب). و در مغرب تباعد میان ساقین را در مرد و چهارپا گویند. (اقرب الموارد). || سخت دوری میان هر دو پا. (منتهی الارب).

فحجل.

[فَ جَ] (ع ص) بمعنی فنجل است. (منتهی الارب). رجوع به فنجل شود.

فحح.

[فُ حُ] (ع ص، اِ) اژدهای جوشان. (منتهی الارب). افعی های باهیجان. (اقرب الموارد). رجوع به فَحّ شود.

فحس.

[فَ] (ع مص) به دهان و زبان گرفتن از دست آب و جز آن را. || به دست مالیدن جو را چندانکه خار و جز آن از وی دور گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فحش.

[فُ] (ع مص) از حد درگذشتن در بدی. || درگذشتن از حد در جواب و ستم کردن در آن. (منتهی الارب). دشنام. سقط. ناسزا. با دادن یا شنیدن صرف شود. (یادداشت بخط مؤلف). نافرجام گفتن. (مجمل اللغه) :
پاک است ز فحش ها زبانم
همچون ز حرامها ازارم.ناصرخسرو.
به فحش و هزل جوانی به پیری آوردم
که هیچ شرم نبود از جوان و از پیرم.
سوزنی.
از دو دیوانم به تازی و دری
یک هجا و فحش هرگز کس ندید.خاقانی.
زهر از قبل تو نوشداروست
فحش از دهن تو طیبات است.سعدی.
|| نیک زفت شدن. (منتهی الارب). || آشکاری و بی پردگی :
به پارسایی و رندی و فحش و مستوری
چو اختیار به دست تو نیست معذوری.
سعدی.

فحشاء .

[فَ] (ع اِمص، اِ) معصیت زشت. (ترجمان علامه جرجانی) (مجمل اللغه). بدی که از حد درگذرد. (زمخشری). زشت کاری. (ربنجنی). هو ما ینفر عنه الطبع السلیم و یستنقصه العقل المستقیم. (تعریفات). || زنا. (منتهی الارب). || نابکاری. (تفلیسی). || بی فرمانی. (ربنجنی). || زفتی در اداء زکات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فاحشه. (اقرب الموارد).

فحش دادن.

[فُ دَ] (مص مرکب) گفتن فحش به کسی. رجوع به فحش شود.

فحش کاری.

[فُ] (حامص مرکب) به یکدیگر دشنام گفتن، و بیشتر بصورت «فحش و فحش کاری» به کار رود.

فحش گفتن.

[فُ گُ تَ] (مص مرکب)فحش دادن. رجوع به فحش دادن شود.

فحص.

[فَ] (ع مص) واپژوهیدن. (تاج المصادر بیهقی). بازکاویدن از چیزی. (منتهی الارب): علیک بالفحص عن هذا الحدیث. (اقرب الموارد). فحث. رجوع به فحث شود. || تفتیش کردن. (منتهی الارب). || پر گردانیدن باران خاک را. || شتافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جنبیدن دندان پیشین کودک. || آشیانه ساختن سنگخوار در خاک. || (اِ) هر جا که جای باش مردم باشد. (منتهی الارب).

فحص.

[فَ] (اِخ) ناحیهء بزرگی از اعمال طلیطله. (معجم البلدان).

فحص.

[فَ] (اِخ) اقلیمی از اقالیم سوسه. (معجم البلدان).

فحص.

[فَ] (اِخ) اقلیمی در اشبیلیه. (معجم البلدان).

فحص الاجم.

[فَ صُلْ اَ] (اِخ) حصاری بلند و استوار در افریقا. (معجم البلدان).

فحص البلوط.

[فَ صُلْ بَلْ لو] (اِخ)موضعی است در غرب. (منتهی الارب).

فحص کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)کاویدن. جستجو کردن. رجوع به فحص شود.

فحصة.

[فَ صَ] (ع اِ) چاهک زنخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دفعه. مره. (اقرب الموارد).

فحض.

[فَ] (ع مص) شکستن هر چیزی، و اکثر استعمال آن در چیز تر آید مثل خیار و بادرنگ و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فحفاح.

[فَ] (ع ص) آنکه در آوازش گرفتگی باشد. (منتهی الارب).

فحفاح.

[فَ] (اِخ) نام جویی است در بهشت. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

فحفح.

[فَ فَ] (اِخ) ناحیه ای از کرخ در راه بغداد. (معجم البلدان).

فحفحة.

[فَ فَ حَ] (ع مص) درست کردن دوستی را و بی آمیغ گردانیدن. || عارض شدن گرفتگی در گلو در آواز. (منتهی الارب). رجوع به فحفاح شود. || دمیدن در خواب. (منتهی الارب).

فحل.

[فَ] (ع مص) گزیدن جهت گشنی شتران خود گشن برگزیده را. (منتهی الارب): فحل الابل؛ ارسل فیها فح. || گشن گذاشتن در شتران. (منتهی الارب). اختیار کردن گشن برای شتر ماده. (اقرب الموارد). || (ص، اِ) گشن از هر حیوان. ج، فحول، فحولة، افحل، فحال،فحالة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
هر آنچ او فحل تر باشد ز نخجیر
شکارافکن بر او خوشتر زند تیر.نظامی.
|| خرمابن نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نگاهدارندهء اسبان. (منتهی الارب). || بوریا که از برگ خرمابن نر بافند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درخت بی بر. (منتهی الارب). || راوی و بازگویندهء شعر و سخن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نیک دانا. ج، فحول. (منتهی الارب). مرد برجسته و نامور و نیکنام را نیز گویند :
نیک داند که فحل دورانم
دلم از چرخ ماده طبع فکار.خاقانی.
مفلق فرد ار گذشت از کشوری
مبدع فحل از دگر کشور بزاد.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 858).
گر گناهی در این خیانت هست
سوی فحلان کشید باید دست.نظامی.
|| دلیر و نیرومند : پارسیان فحلان مردان اند و ایشان را مسخر نتوانی کرد. (فارسنامهء ابن بلخی).

فحل.

[فَ] (اِخ) ستارهء سهیل، بدان جهت که از ستارگان دیگر برکنار باشد همچو گشن که وقت برجستن بر ماده از شتران کناره گزیند. (منتهی الارب). سهیل را گویند، چون از دیگر ستارگان کناره گیرد مانند جنس نر. (اقرب الموارد).

فحل.

[فَ] (اِخ) نام ابن عباس بن حسان که با یزیدبن مهلب کارزار نمود و به ضرب متخالف یکدیگر را کشتند. (منتهی الارب).

فحل.

[فَ] (اِخ) لقب علقمه، بدان جهت که چون امری ءالقیس مادر جندب را بسبب غالب آمدنش بر وی در شعر طلاق داده علقمه وی را در حبالهء نکاح خود درآورد. (منتهی الارب). رجوع به علقمهء فحل شود.

فحل.

[فَ] (اِخ) موضعی است به شام که در آن جنگها واقع شده. (منتهی الارب). مسلمانان را با رومیان در این مکان وقعه ای افتاد که هشتادهزار رومی کشته شد و این واقعه معروف و به یوم الفحل و یوم الردعة و یوم النیسان مشهور است. (معجم البلدان).

فحل آفاق.

[فَ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از دنیا و عالم سفلی است. (برهان: لغات متفرقه).

فحلا.

[فَ] (اِ) فاحشه، که به یونانی فربوس و ماطوس نامند. (فهرست مخزن الادویه). جندبیدستر.

فحلاماورس.

[] (سریانی، اِ) جندبیدستر که خصیهء خر است (!). (فهرست مخزن الادویه).

فحلان.

[فِ] (اِخ) دو کوه است از اجاء که رنگشان مایل به سرخی است. (معجم البلدان).

فحلة.

[فَ لَ] (ع ص) زبان دراز: امرأة فحلة؛ زن زبان دراز. (منتهی الارب). سلیطه. (اقرب الموارد).

فحلة.

[فِ لَ] (ع مص) گشنی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فحلی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فحل که موضعی است در شام. (سمعانی).

فحلی آفاق.

[فَ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فحل آفاق. رجوع به فحل آفاق شود.

فحلین.

[فَ لَ] (اِخ) جایی در کوه احد. (معجم البلدان).

فحم.

[فَ] (ع مص) فحام. گریستن کودک چنانکه سپری شود آواز وی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بانگ کردن گوسپند و کودک. (منتهی الارب). رجوع به فحام شود. || (اِ) انگِشت است که به هندی کویله نامند، و آن اخگری است که خاموش کرده باشند. (فهرست مخزن الادویه). انگِشت. (منتهی الارب). زغال. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
آن زمان که فحم اخگر می نمود
آن نه حسن کار نار حرص بود.مولوی.

فحم.

[فَ حِ] (ع ص) تکه بابانگ. (منتهی الارب).

فحمة.

[فَ مَ] (ع اِ) یک انگِشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فحم شود. || فحمة اللیل؛ اول شب و تاریکی آن یا شب سخت سیاه یا از مغرب تا هنگام خفتن مردم. ج، فحام، فحوم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فحمة السحر؛ هنگام بامداد. || فحمة بن جمیر؛ نیم شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فحواء .

[فَحْ] (ع اِ) دیگ افزار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فحا. رجوع به فحا شود. || مقصود از سخن. (مهذب الاسماء). فحوی. رجوع به فحوی شود.

فحواوة.

[فَحْ وَ / فُحْ وَ] (ع اِ) معنی سخن و مضمون و روش آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فحواء و فحوی شود.

فحوص.

[فُ] (ع اِ) جِ فحص. رجوع به فحص شود.

فحول.

[فُ] (ع ص، اِ) جِ فحل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فحل شود. || فحول شعرا؛ چیره دستان در مهاجات. آنانکه چون با شاعری معارضه کنند چیره شوند. (منتهی الارب). صاحب اقرب الموارد فحول الشِعر ضبط کرده است. || دلیران :
خلق پرسیدند کای عم رسول
ای هزبر صف شکن، شاه فحول.مولوی.
|| نامداران : این مرد را برکشید و از فحول مردان روزگار شد. (تاریخ بیهقی). صورت جمع این کلمه در متون فارسی بیش از مفرد آن وسعت یافته است.

فحول.

[فَ] (ع اِ) گشن خرما را نامند. (فهرست مخزن الادویه). در اقرب الموارد و منتهی الارب این ضبط و این معنی نیست.

فحولة.

[فُ لَ] (ع مص) گشنی کردن. || (اِ) جِ فحل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فحل شود.

فحوم.

[فُ] (ع مص) آرمیدن چاه و استادن آب آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوشیدن در سیاهی شب. (اقرب الموارد). || درماندن مرد در جواب. || گریستن کودک چنانکه سپری شود آواز وی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). فحم. فحام. رجوع به فحام و فحم شود. || بانگ کردن گوسپند و کودک. (منتهی الارب). رجوع به فحم و فحام شود. || سیاه رنگ گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) جِ فحمة. رجوع به فحمة شود.

فحومة.

[فُ مَ] (ع مص) سیاه رنگ شدن. || (اِمص) سیاه گونی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فحوة.

[فَحْ وَ] (ع اِ) انگبین بی آمیغ. (منتهی الارب). الشهدة من العسل. (اقرب الموارد).

فحوی.

[فَحْ وا] (ع اِ) معنی سخن و مضمون و روش آن. (منتهی الارب). معنی. (دستور اللغة). مدلول. مفاد. تفسیر. تأویل. مراد. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فحواء شود.

فحة.

[فُحْ حَ] (ع اِ) گرمی و سوزش فلفل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فحیح.

[فَ] (ع اِ) آواز مار که از دهانش برآید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) بانگ کردن مار. (تاج المصادر بیهقی).

فحیص.

[فَ] (ع ص) کاونده از چیزی. (منتهی الارب). آنکه عیوب و اسرار دوستش را بجوید. (اقرب الموارد).

فحیل.

[فَ] (ع ص) مرد نیک دانا و نجیب. || مرد سخت گشنی کننده. (منتهی الارب). ذوالفحولة. (اقرب الموارد). || فحل فحیل؛ گشن نجیب بااصل و نیکو در گشنی. || کبش فحیل؛ تکه شبیه شتر نر در گشنی، نجابت و زیرکی. (منتهی الارب).

فحیم.

[فَ] (ع اِ) انگِشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فحم شود. || (ص) سخت سیاه. (منتهی الارب). سیاه. (اقرب الموارد).

فحیة.

[فَحْ یَ / فَ حی یَ] (ع اِ) آشامیدنی تنک، یا عام است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فخ.

(1) [فَ] (اِ) تله، و آن آلتی است که بدان جانور گیرند. نَژْنَک. (برهان). حباله. مصیده. احبول. احبوله. (منتهی الارب). لاتو. (برهان). طرق [ طُ / طِ ] . (منتهی الارب) :
تو نشسته خوش و عمر تو همی پرّد
مرغ کردار و بر او مرگ نهاده فخ.
ناصرخسرو.
چو طوق فاخته خط درکشید وز خط او
رمیده شد دل من همچو فاخته از فخ.
سوزنی.
جمله دانسته که این هستی فخ است
ذکر و فکر اختیاری دوزخ است.سوزنی.
فخم. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). رجوع به فخم شود. || شکار. (برهان). صید. (منتهی الارب). || شکارگاه. (برهان). عرب این لغت را به تشدید ثانی به کار برد. رجوع به فَخّ شود.
(1) - در عبری با حاء بی نقطه و در آرامی «فَحا» است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فخ.

[فَخ خ] (ع اِ) دام شکاری. ج، فخاخ، فخوخ. (منتهی الارب). و خلیل گوید آن مأخوذ از لغت عجم است. (اقرب الموارد). رجوع به فخ (بی تشدید) شود.

فخ.

[فَخ خ] (ع مص) خرخر کردن نائم در خواب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آواز دادن مار. (اقرب الموارد). رجوع به فح شود. || (اِمص) فروهشتگی هر دو پای. (منتهی الارب). فروهشتن هر دو پای. (اقرب الموارد).

فخ.

[فَخ خ] (اِخ) وادیی است در مکه قبل از وادی الزاهریه که عبدالله بن عمر و گروهی از یاران پیغمبر در این وادی مدفونند. (معجم البلدان). موضعی است به مکه، و در آن قبر ابن عمر است. (منتهی الارب).

فخاخ.

[فِ] (ع اِ) جِ فخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَخّ شود.

فخار.

[فَ] (ع مص) نازیدن. (منتهی الارب). فخر. فخارة. (اقرب الموارد) :
ای شده غره به ملک و مال و جوانی
هیچ بدین ها تو را نه جای فخار است.
ناصرخسرو.
خواجه و دستور شاه داور ملک و سپاه
دین عرب را پناه ملک عجم را فخار.
خاقانی.
|| نازیدن به خوی نیکو. (منتهی الارب). خودستایی به خصال و مباهات به مناقب و مکارم از نسب و حسب و جز آن چه در خود و چه در پدران. (اقرب الموارد). || افزون داشتن کسی را بر کسی در فخر. (منتهی الارب). تفضیل کسی بر کسی در فخر. (اقرب الموارد). رجوع به فخر شود.

فخار.

[فِ] (ع مص) نبرد کردن و برابری نمودن در فخر. (منتهی الارب). مصدر دوم باب مفاعله است، چون قیاس و مقایسه. رجوع به مفاخره شود.

فخار.

[فَخْ خا] (ع اِ) سبو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سفال. (ترجمان علامهء جرجانی). سفالینه. (منتهی الارب). خزف را نامند که به فارسی سفال است. (فهرست مخزن الادویه). خزف. صلصال. گل پخته را گویند پیش از پختن. (اقرب الموارد). در فارسی بیشتر بمعنی سفال پز و کوزه پز به کار رود. (از یادداشت بخط مؤلف). || (ص) مرد بسیارفخر. (منتهی الارب).

فخار.

[فَخْ خا] (اِخ) موسوی، سیدشمس الدین فخاربن معد موسوی حائری. مردی عالم، فاضل، ادیب و محدث بود. او را کتابی بنام «الرد علی المذاهب فی تکفیر ابی طالب» است. رجوع به روضات الجنات چ سنگی ص509 شود.

فخارة.

[فَ رَ] (ع مص) نازیدن. (منتهی الارب). فخر. فخار. (اقرب الموارد). رجوع به فخار شود. || نازیدن به خوی نیک. (منتهی الارب). فخار. خودستایی به خصال و مناقب و مکارم بر حسب و نسب دربارهء خود یا پدران خود. (اقرب الموارد). رجوع به فخار شود. || افزون داشتن کسی را بر کسی در فخر. (منتهی الارب). فخار. (اقرب الموارد). رجوع به فخار شود.

فخارة.

[فَخْ خا رَ] (ع اِ) یک فَخّار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَخّار شود.

فخاری.

[فَخْ خا ری ی] (ع ص) داشگر. (دستوراللغه). و این غیر از خزاف است که سفالینه فروش باشد. (یادداشت بخط مؤلف). بائع الفخار. (اقرب الموارد).

فخامت.

[فَ مَ] (ع مص) فخامة. رجوع به فخامة شود.

فخامة.

[فَ مَ] (ع مص) سطبر گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پر شدن. (منتهی الارب). || بزرگ شدن قدر و بالا رفتن مرتبهء کسی در چشم مردم. (اقرب الموارد).

فخب.

[فَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت واقع در سه هزارگزی شمال رشت و کنار راه فرعی رشت به پیربازار. ناحیه ای است جلگه، معتدل مرطوب که دارای 700 تن سکنه میباشد. آب آن از رودخانهء صیقلان مشروب میشود. محصولش برنج، صیفی، مرغابی است. اهالی به کشاورزی و صید گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فخت.

[فَ] (ص) پخت. پهن. پخش. (برهان).

فخت.

[فَ] (ع مص) بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سوراخ کردن سقف خانه. (اقرب الموارد). || واگشادن ظرف را. || زدن سر کسی را به شمشیر و بریدن. || بانگ کردن فاخته. || برآوردن [ باورچی ] گوشت پاره از دیگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دروغ گفتن مرد. (اقرب الموارد). || (اِ) ماهتاب که اول نمایان گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دام شکاری. (منتهی الارب). فخ. (اقرب الموارد). رجوع به فخ شود. || سوراخ های گرد در آسمان خانه. (منتهی الارب). شکاف های گرد در سقف. (اقرب الموارد).

فختج.

[فُ تَ / فَ تَ] (معرب، ص) معرب پخته. رجوع به می پخته شود. (یادداشت بخط مؤلف). بختج است که در پیش گذشت. (از کشاف اصطلاحات الفنون). مطبوخ. (اقرب الموارد). رجوع به پخته شود.

فخج.

[فَ] (ع مص) بزرگ منشی نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فخخ.

[فَ خَ] (ع اِمص) فروهشتگی هر دو پای. (منتهی الارب).

فخذ.

[فَ] (ع مص) بر ران کسی زدن. || شکستن ران کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بر ران رسیده شدن. (منتهی الارب).

فخذ.

[فَ / فِ] (ع اِ) ران. (منتهی الارب). ج، افخاذ. به کسر خاء نیز درست است. (اقرب الموارد). || گروه برادران و تبار مرد که کم از بطن باشد. (منتهی الارب). بطن مرد که از نزدیکترین عشیرهء او باشد. گویند: هذا فخذی؛ ای ادنی عشیرتی، و در این معنی مذکر است. ج، افخاذ. || فخذ الدب الاکبر؛ کوکب. (اقرب الموارد).

فخذ.

[فَ خِ] (ع اِ) ران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَخْذ شود.

فخذاء .

[فَ] (ع ص) زن که مرد را میان ران خود گیرد و بند نماید. (منتهی الارب).

فخر.

[فَ] (ع مص) چیره شدن بر کسی در مفاخرت. || چیره شدن بر کسی در نبرد. رجوع به فخار شود. || نازیدن. (منتهی الارب). مباهات. بالیدن. فخار. فخارة. افتخار. (یادداشت بخط مؤلف). خودستایی به خصال و مباهات به مناقب و مکارم چه دربارهء خود و چه دربارهء پدران خود. (اقرب الموارد) :
تن خویش را ازدرِ فخر کن
نشستنگه خویش استخر کن.فردوسی.
زمین است گنج خدای جهان
همان از زمین است فخر شهان.اسدی.
به دستگاه دبیری مرا چه فخر که من
به پایگاه وزیری فرونیارم سر.خاقانی.
|| نازیدن به خوی نیکو. (منتهی الارب). فخار. فخاره. رجوع به فخار شود. || افزون داشتن کسی را بر کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فخار. فخارة. رجوع به فخار شود. || بزرگ منشی نمودن. (منتهی الارب). فخار. رجوع به فخار شود. || بزرگی نمودن. (منتهی الارب) :
حیدر کز او رسید و ز فخر او
از قیروان به چین خبر خیبر.ناصرخسرو.
|| افزون شدن. || نیکویی کردن. (منتهی الارب). || تاختن بر مردم با برشمردن نیکی های خود. (تعریفات). || (اِمص) افتخار. شهرت. نازش. بالش. (یادداشت بخط مؤلف).

فخر.

[فَ خَ] (ع مص) ننگ داشتن. (منتهی الارب). انف. (اقرب الموارد).

فخر.

[فَ] (اِخ) (مولانا...) میر علیشیر نوایی آرد: جوانی لطیف و ظریف بود، و این مطلع از اوست:
دار دنیا نه مقام من ثابت قدم است
من و آن دار که دروازهء ملک عدم است.
(از مجالس النفائس چ حکمت ص401).

فخر.

[فَ] (اِخ) (امام...) رجوع به فخر رازی شود.

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) اسم قدیم قلعهء ری که فخرالدولة بن بویه عمارت آن را تجدید کرد و به نام خود نامید. (معجم البلدان).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت واقع در 3 هزارگزی شمال بازار لشت نشاء. جلگه ای معتدل مرطوب و دارای 350 تن سکنه میباشد. از سفیدرود مشروب میشود. محصولش برنج، صیفی، ابریشم است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهتاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان واقع در 8 هزارگزی جنوب صیدآباد و 6 هزارگزی ایستگاه امروان. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 400 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب، پنبه، بادام و انگور است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. یک دبستان دارد. از ایستگاه سرخده اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر (خیاو) واقع در 17 هزارگزی خاور خیاو و 15 هزارگزی شوسهء خیاو به اردبیل. ناحیه ای است واقع در جلگه ای معتدل و دارای 295 تن سکنه میباشد. از انارچای مشروب میشود. محصولات آن غلات، حبوب، میوه جات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش اسکو از شهرستان تبریز واقع در 13 هزارگزی شمال اسکو و دوهزارگزی شوسهء تبریز به سردرود در کنار خط آهن مراغه - تبریز. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل که دارای 11 تن سکنه می باشد. آب آنجا از چشمه مشروب میشود و محصول عمده اش غلات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان لک بخش قروهء شهرستان سنندج واقع در سی هزارگزی شمال باختری قروه و 6 هزارگزی شمال یالغوزآباد. ناحیه ای است واقع در دشت سردسیر که دارای 141 تن سکنه میباشد. آب آنجا از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، دیم، لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران می کنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بوانات بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده که در 6 هزارگزی جنوب خاوری سوریان و 66 هزارگزی شوسهء شیراز به اصفهان قرار دارد. جایی کوهستانی و دارای 673 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول عمده اش غلات، انگور و بادام و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش قیروکارزین شهرستان فیروزآباد که در 9 هزارگزی خاور قیر، کنار راه عمومی مالرو دهستان قرار دارد. جلگه ای گرمسیر و دارای 142 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء قره آغاج و محصول عمده اش غلات، برنج، خرما و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا از بخش اردکان شهرستان شیراز که در 64 هزارگزی جنوب خاوری اردکان واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 58 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول عمده اش غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان رامجرد بخش اردکان شهرستان شیراز که در 57 هزارگزی جنوب خاوری اردکان قرار دارد و دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهمنی بخش میناب شهرستان بندرعباس که در دوهزارگزی باختر راه میناب قرار دارد. جلگه ای گرمسیر و دارای 2500 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه و محصول عمده اش خرما و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سعیدآباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان که در 5 هزارگزی جنوب باختری سعیدآباد قرار دارد. جلگه ای سردسیر و دارای 250 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول عمده اش غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و مکاری است. راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش باختری شهرستان رفسنجان که در 9 هزارگزی شمال باختری رفسنجان قرار دارد. جلگه ای سردسیر و دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول عمده اش غلات، و پسته، پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان درآگاه بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 94 هزارگزی شمال باختری حاجی آباد و سر راه مالرو حاجی آباد به نیریز قرار دارد. جلگه ای گرمسیر و دارای 96 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول عمده اش خرما و غلات. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان خبر بخش بافت شهرستان سیرجان که در 66 هزارگزی جنوب باختری بافت قرار دارد. جایی کوهستانی، سردسیر و دارای 50 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول عمده اش غلات و حبوب، و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان که در 36 هزارگزی شمال کرمان قرار دارد و دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم که در 3 هزارگزی شمال خاوری راین و چهارهزارگزی باختر راه فرعی راین به نی بید قرار دارد و دارای 17 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نگار شهرستان سیرجان که دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالارخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه که در 40 هزارگزی شمال خاوری کدکن و 3 هزارگزی باختر جادهء شوسهء عمومی مشهد به زاهدان قرار دارد. دامنه ای معتدل و دارای 594 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، چغندر، تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه آن مالرو است و از علی آباد میتوان به آنجا اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان لب کویر بخش بجستان شهرستان گناباد که در 30 هزارگزی شمال باختری بجستان و سر راه مالرو عمومی سردق به بجستان قرار دارد. دشتی گرمسیر و خشک و دارای 997 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، ارزن، زیره و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. مزرعهء ابراهیم آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان درزآب بخش حومهء شهرستان مشهد که در 32 هزارگزی شمال باختری مشهد و دوهزارگزی باختر راه مشهد به ارداک قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 269 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند که در 97 هزارگزی جنوب خاوری قاین و 15 هزارگزی خاور راه اتومبیل رو اسغدن به اسفج قرار دارد. دامنه ای معتدل و دارای 222 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، شلغم و شغل اهالی زراعت، مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مزرج بخش حومهء شهرستان قوچان که در 6 هزارگزی خاوری قوچان و پنج هزارگزی خاور راه شوسهء عمومی قوچان به باجگیران قرار دارد. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 430 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، انگور و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9)

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسحاق آباد بخش قدمگاه شهرستان نیشابور که در 21 هزارگزی جنوب قدمگاه سر راه مالرو عمومی باغش به حصاریزدان قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 276 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان دهوک بخش طبس شهرستان فردوس که در 12 هزارگزی جنوب خاوری طبس، سر راه اتومبیل رو طبس به نایبند قرار دارد. جلگه ای گرمسیر و دارای 17 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، ذرت و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش نیر شهرستان یزد که در 22500 گزی جنوب باختری نیر قرار دارد و به راه نیر به ابرقو متصل است. جلگه ای گرمسیر و دارای 495 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول عمده اش غلات، بادام، توت، شلغم، سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنها کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرکن بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 19 هزارگزی جنوب فلاورجان و یکهزارگزی شمال جادهء اصفهان به مبارکه قرار دارد. جلگه ای معتدل و دارای 393 تن سکنه است. آب آنجا از زاینده رود تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، برنج، صیفی، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنها کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان میانکوه بخش مهریز شهرستان یزد، که در بیست هزارگزی جنوب باختری مهریز و 7 هزارگزی شمال راه فخرآباد به سریزد قرار دارد. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 375 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنها نساجی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان عقدا از بخش اردکان شهرستان یزد که در 36 هزارگزی جنوب اریحان واقع است. جلگه ای معتدل و دارای 289 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان دوآب بخش اردل شهرستان شهرکرد که در 26 هزارگزی شمال باختر اردل قرار دارد و دارای 40 تن سکنه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فخرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است مخروبه از بخش حومهء شهرستان نایین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فخرآباد بالا.

[فَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع در 34 هزارگزی شمال خاوری اشترینان کنار راه مالرو کلان به کله. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر که دارای 263 تن سکنه میباشد. آب آنجا از قنات مشروب میشود. محصول آنجا غلات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فخرآباد پائین.

[فَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع در 32 هزارگزی خاوری اشترینان کنار راه مالرو فخرآباد بالا به دره ریزه. ناحیه ای است کوهستانی که دارای 132 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصول آنجا غلات. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فخرآباد عارفی.

[فَ دِ رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران که دارای 42 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فخرآور.

[فَ وَ] (نف مرکب) آنکه فخر آورد. آنکه تفاخر کند. آنکه مفاخرت ورزد. که فخر فروشد.

فخر آوردن.

[فَ وَ دَ] (مص مرکب)تفاخر کردن. فخر فروختن. مفاخرت کردن.

فخرآوری.

[فَ وَ] (حامص مرکب) عمل فخرآور. فخرفروشی. تفاخر. مفاخرت :
ز رومی و چینی در آن داوری
خلافی برآمد به فخرآوری.نظامی.
رجوع به فخر شود.

فخرآوری.

[فَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان شیراز که در 20 هزارگزی خاور گناوه قرار دارد. جلگه ای معتدل و مرطوب و دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از چاه و محصول عمده اش غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فخراج.

[] (اِخ) نام یاقوتی بوده است از جوهرهای خاصهء محمدشاه بابری که به تصرف نادرشاه افشار آمده و سپس به دست شجاع الملک افغان افتاده و راجه رنجیت سنگر آن را از وی گرفته است. (از آنندراج) (انجمن آرای ناصری).

فخر اخلاطی.

[فَ رِ اَ] (اِخ) رجوع به فخرالدین اخلاطی شود.

فخر اسفندری.

[فَ رِ اِ فَ دَ] (اِخ)علی بن عمر فقیهی. رجوع به علی بن عمر شود.

فخر اصفهان.

[فَ رِ اِ فَ] (اِخ)شمس الدین محمد بن سعید. از نثرنویسان قرن هشتم هجری و معروف به شمس فخری است. وی در سال 745 ه . ق. / 1344 م. کتابی در لغت فارسی موسوم به معیار جمالی نوشت و آن را به نام پادشاه خوش قریحه و محبوب و ناکام فارس یعنی شیخ ابواسحاق اینجو مصدّر کرد. این کتاب شامل چهار قسمت است: قسمت اول در نه فصل در نظم و عروض، قسمت دوم در پنج فصل در قافیه و انوع مختلف شعر، قسمت سوم در صنایع و مجازات و استعارات، قسمت چهارم در لغت فارسی و لغات قدیم و نوادر. قسمت چهارم این کتاب که نزد علماء فقه اللغه شأن و منزلتی بیشتر دارد در غازان به سال 1885م. به دست کارل زالمان(1) به طبع رسیده است. تاریخ تألیف کتاب در قطعه ای مرکب از یازده بیت در مدح شیخ ابواسحاق ذکر شده است. (از سعدی تا جامی تألیف برون ترجمهء حکمت ص382). لغاتی که در قسمت چهارم معیار جمالی آمده به ترتیب حرف آخر مرتب است و سایر حروف در ترتیب کتاب در نظر گرفته نشده است. در دنبال هرچند واژه ای که شرح داده شده برسبیل مثال قصیده ای از خود در مدح ممدوح آورده است که کلمات را در آن گنجانده و در بسیاری از موارد اشعار وی عاری از معانی پخته و استوار است و از این نظر اعتباری بدان نیست. مأخذ بخش لغات معیار جمالی به تحقیق فرهنگ اسدی طوسی است. تازه ترین چاپ این کتاب به کوشش صادق کیا استاد دانشگاه تهران انجام شده و قسمت طبع شده فقط شامل بخش چهارم است. رجوع به معیار جمالی و مقدمهء کیا شود.
(1) - Karl (Carl) Salemann.

فخرالاسلام.

[فَ رُلْ اِ] (اِخ)عبدالواحدبن اسماعیل بن احمدبن محمد رویانی، مکنی به ابوالمحاسن. رجوع به ابوالمحاسن و عبدالواحد شود.

فخرالاسلام.

[فَ رُلْ اِ] (اِخ) المستظهری. رجوع به محمد بن احمدبن حسین شاشی (چاچی) شود.

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) ابوالمظفر چغانی. رجوع به ابوالمظفر شود.

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) ابن جهیر. رجوع به ابن جهیر شود.

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) ابومنصور کوفی. جد چهاردهم حمدالله مستوفی قزوینی مؤلف تاریخ گزیده و نزهة القلوب و ناظم ظفرنامه است. ابومنصور از جانب معتصم بن هارون الرشید حکومت قزوین یافت و در سال 223 ه . ق. به آن شهر آمد.او و فرزندان او که همه را فخرالدوله ابومنصور لقب بود قریب دویست سال بدان مهم قیام نمودند. (از تاریخ گزیده ص839).

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) ابومنصور کوفی. جد نهم حمدالله مستوفی صاحب تاریخ گزیده و نزهة القلوب که در زمان سلطان محمود سبکتکین در سال 421 ه . ق. درگذشت. (از تاریخ گزیده ص840).

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) ابومنصور کوفی. لقبی که فرزندان ابومنصور کوفی حاکم قزوین و جد چهاردهم حمدالله مستوفی مؤلف تاریخ گزیده داشته اند. و مستوفی در این باره نویسد: او و فرزندان او را همه فخرالدوله ابومنصور لقب بود و نام متفاوت بود. (تاریخ گزیده ص840).

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) چاولی. رجوع به چاولی شود.

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) دیلمی. پس از فوت مؤیدالدوله (373 ه . ق.) بزرگان و ارکان دولت مجلسی آراستند تا یکی از شاهزادگان دیلمی را به سلطنت اختیار کنند و چنین صلاح دیدند که فخرالدوله را که ارشد شاهزادگان دیلمی و از هر جهت برازنده و سزاوار سلطنت بود به پادشاهی برگزینند. به همین لحاظ صاحب بن عباد فرستاده ای بخراسان نزد فخرالدوله فرستاد و او را به ری دعوت کرد. فخرالدوله که مدتی انتظار چنین فرصتی را داشت تکلیف صاحب بن عباد را پذیرفت و بجانب ری شتافتند و در ماه رمضان سال 373 ه . ق. وارد آن شهر شد و چون اعتقادی به لیاقت صاحب بن عباد داشت وزارت را همچنان بدو سپرد. صاحب نیز با کاردانی خود تمام متصرفات دیلمیان را تحت نظر خویش درآورد و به دفع شورشیان پرداخت و مردم را هم آغوش امن و امان ساخت. باید یادآوری کرد که این شاهزاده در زمان برادرش مؤیدالدوله با کمک قابوس وشمگیر به جنگ برادر برخاسته و از او شکست خورده، سپس به خراسان نزد امیر سامانی پناه برده بود. چون فخرالدوله بر تخت سلطنت مستقر گردید جمیع شاهزادگان و امرای دیلمی در جلب رضایت وی کوشیدند و صمصام الدوله پسر عضدالدوله از خلیفهء عباسی درخواست که خلعت و لوای امارت جهت وی فرستد. ابوالحسین پسر دیگر عضدالدوله در خوزستان خطبه به نام فخرالدوله خواند و به سال 374 جواهر گرانبهایی بعنوان هدیه به خدمت وی فرستاد. در سال 375 شرف الدوله فرزند دیگر عضدالدوله درصدد تصرف اهواز و غلبه بر برادر کوچکتر خود برآمد و ابوالحسین که یارای ایستادگی نداشت به فخرالدوله پناه برد. فخرالدوله مقدم او را گرامی داشت و چندی پس از آن تاریخ وی را حکومت اصفهان داد. از این مقدمه چیزی نگذشت که ابوالحسین به تحریک مفسدان به خیال مخالفت با فخرالدوله افتاد. اما سپاهیان اصفهان وی را دستگیر کردند و به خدمت فخرالدوله فرستادند و فخرالدوله برادرزادهء نمک نشناس خود را زندانی کرد و وی تا پایان زندگانی فخرالدوله در زندان بود. فخرالدوله در سال 377 صاحب بن عباد را مأمور جمع آوری مالیات و اموال دیوانی تبرستان نمود، و چون صاحب این مهم را با کمال لیاقت انجام داد، موجبات رضایت فخرالدوله فراهم شد. صاحب علاوه بر این، شورش برخی از رجال آن دیار را نیز فرونشاند و استحکاماتی را که تا آن تاریخ فتح نکرده بود فتح کرد و در اواخر همان سال به ری بازگشت. در سال 379 شرف الدوله فرزند دیگر عضدالدوله در بغداد وفات یافت و بهاءالدوله برادر وی به حکومت بغداد رسید و شغل امیرالامرایی و شحنگی آن شهر بر وی مسلم گشت. صاحب بن عباد میخواست نفوذ خویش را بر بغداد نیز بگسترد. به همین مناسبت مرگ شرف الدوله را مغتنم شمرد و فخرالدوله را به رفتن بغداد تحریک کرد. فخرالدوله نیز که مردی جاه طلب بود که فتخ بغداد را باعث ازدیاد جاه و جلال خویش میدید دستور بسیج سپاه داد و بدانسوی شتافت. بهاءالدوله چون از کینهء عم خود در هراس بود کسی را جهت پوزش پیش وی فرستاد و درخواست صلح کرد. فخرالدوله نیز با وی از در رفق و مدارا درآمد و با این صلح کلیهء شاهزادگان دیلمی فخرالدوله را به ریاست خانواده پذیرفتند. فخرالدوله در پایان سال 379 به ری مراجعت کرد. در سال 385 صاحب بن عباد سخت بیمار شد و درگذشت. از وصیتی که بنابر قول حمدالله مستوفی صاحب تاریخ گزیده، صاحب بن عباد در بستر مرگ به فخرالدوله کرده است چنین برمی آید که فخرالدوله در ادارهء ملک کفایتی نداشته و عظمت و شکوه پادشاهی او مدیون لیاقت و کاردانی و تدبیر صاحب بن عباد بوده است. البته فخرالدوله به وصایای او عمل نکرد و حتی در همان روز مرگ امر به ضبط اموال او داد و فرزندانش را از ارث پدر محروم ساخت و با این اقدام مردم نسبت به او بدبین شدند بویژه فخرالدوله نزدیکان و خویشان صاحب را نیز تحت شکنجه قرار داد تا آنچه از اموال وی نزد ایشان مانده بود پس بگیرد و همین امر خشم مردم را نسبت به وی شدیدتر کرد. پس از صاحب وزارت فخرالدوله را ابوالعاس الفبی و پس از وی ابوعلی بن حمویه به عهده گرفتند که هر دوی ایشان بقول اکثر مورخان در بیدادگری تالی حجاج بن یوسف بودند. فخرالدوله در سال 387 درگذشت و درنتیجهء مالیات گزافی که طی 18 سال زمامداری از مردم گرفته بود جواهر گرانبها و درهم دینار بسیار در خزانه اش یافتند. (از تاریخ دیالمه و غزنویان عباس پرویز صص 92-93 با تصرف و اختصار).

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) شاه غازی بن زیار. در سال 770 ه . ق. درگذشت. از ملوک پادوسپانان بود. (از مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء فارسی ص193).

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) فخر الدولة و الدین. رجوع به فخرالدین مسعود شود.

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) فلک الامة ابوکالنجربن فناخسره. (آثار الباقیهء بیرونی ص133). رجوع به ابوکالنجار(1) شود.
(1) - صحیح کلمه کالیجار و ابوکالیجار است.

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) گرشاسب، نصرت الدین محمد. یکی از امرای کبودجامه بود. وی از طرف علاءالدین محمد خوارزمشاه در حدود 600 ه . ق. به قتل رسیده است. (از مازندران و استرآباد. رابینو ترجمهء فارسی ص195).

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) گلپایگانی. یکی از نوادگان فخرالدوله گرشاسب بود و به امر حسام الدوله اردشیر او را در رودخانهء بابل غرق کردند. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص195 از ترجمهء فارسی شود.

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) نماوربن بیستون (متوفی به سال 640 ه . ق.) از پادشاهان سلسلهء پادوسبانان است. (از مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء فارسی ص192). رجوع به پادوسبانان شود.

فخرالدوله.

[فَ رُدْ دَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهپایهء بخش حومهء شهرستان بجنورد که در 15 هزارگزی شمال باختری بجنورد و 10 هزارگزی شمال راه شوسهء بجنورد به مشهد قرار دارد. جایی کوهستانی سردسیر و دارای 450 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، بنشن، انگور و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیای ایران ج9).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) ابراهیم همدانی، متخلص به عراقی. اشاراتی از شرح زندگانی او غالباً در کتب تذکرهء صوفیان و شاعران بخصوص نفحات الانس جامی و مجالس العشاق حسین بایقرا یافت میشود. ولی چون معاصران وی دربارهء او چیزی ننوشته اند آنچه را در اینگونه کتب مندرج است با احتیاط باید پذیرفت. از متن تحریرات خود او که غالباً از مقولهء معانی عاشقانه است مطلب مهمی از احوال گوینده به دست نمی آید. او را میتوان یک قلندر تمام عیار دانست که بکلی در بند نام و مقام خود نبوده و هر صورت یا موجود نیکو و جمیل را آینه ای از طلعت دوست دانسته و در آن عکسی از جمال مطلق متجلی میدیده است، چنان که یکی از تذکره نویسان میگوید: «در طبیعت او فقط عشق را دست استیلا بود». بنابه سخن جامی، شیخ عراقی در همدان متولد شد و در کودکی قرآن را از بر کرد و میتوانست به آواز شیرین و درست قرائت کند. وقتی که هفده ساله بود جمعی از قلندران به همدان فرودآمدند و در میان ایشان جوانی صاحب جمال بود و چون از آنجا بازگشتند عراقی را که جمال آن درویش بچه مفتون ساخته بود، تاب توقف نماند و از پی ایشان به هندوستان رفت. در مولتان به شاگردی شیخ بهاءالدین زکریا نائل گردید. بعد از ورود در آن جایگاه او را التزام چله بفرمود که یک اربعین باید عزلت پیشه کند و به مراقبت و تفکر پردازد. لیکن در همین روز دیگر درویشان نزد شیخ به شکایت آمدند و گفتند که عراقی بجای سکوت و تفکر به سرودن غزلی که خود ساخته مشغول است و آن را در چند روز به تمام مطربان شهر آموخته و اکنون در همهء میکده ها با چنگ و چغانه میسرایند، و آن غزل که یکی از اشعار بسیار معروف عراقی است این است:
نخستین باده کاندر جام کردند
ز چشم مست ساقی وام کردند
چو با خود یافتند اهل طرب را
شراب بیخودی در جام کردند...
به عالم هر کجا درد و غمی بود
بهم کردند و عشقش نام کردند
چو خود کردند راز خویشتن فاش
عراقی را چرا بدنام کردند؟
وقتی که شیخ بهاءالدین بیت آخر را شنید گفت: عراقی را کار تمام شد، پس او را نزد خود طلبید و گفت: «عراقی! مناجات در خرابات میکنی؟ بیرون آی!» پس چون بیرون آمد، شیخ خرقهء خود بر دوش او انداخت و او خود را بر زمین افکند و سر در قدم شیخ نهاد. شیخ وی را از خاک برداشت و پس از آن دختر خود را نیز به عقد وی درآورد که از او پسری آمد و به کبیرالدین موسوم گشت. بیست وپنج سال سپری شد و شیخ بهاءالدین وفات یافت درحالیکه عراقی را جانشین خود ساخته بود. دیگر درویشان از این رهگذر بر او حسد بردند و نزد پادشاه وقت از عراقی شکایت کردند و او را به اعمال خلاف شرع متهم ساختند و او نیز از هندوستان مهاجرت کرد و به مکه و مدینه شتافت و از آنجا به آسیای صغیر مسافرت فرمود. در قونیه مجلس درس شیخ صدرالدین قونیوی معروف را دریافت که کتاب فصوص الحکم شیخ محیی الدین عربی را تدریس میکرد. در همانجا معروف ترین کتاب منثور خود را موسوم به لمعات تألیف و تقدیم شیخ کرد. شیخ آن را بپسندید و تحسین فرمود. امیر مقتدر روم معین الدین پروانه شاگرد و مرید عراقی بود و گویند برای او خانقاهی در توقات بنا کرد و او را به محبتها و انعام خود مخصوص ساخت. بعد از وفات او عراقی از قونیه به مصر رفت. گویند بر رغم سعایت معاندان سلطان مصر او را بپذیرفت و شیخ الشیوخ مصر گردانید. پس از آنجا به شام رفت و در آنجا هم بخوبی مقدم او را پذیرفتند، و هم در آنجا پس از شش ماه اقامت پسرش کبیرالدین از هندوستان به وی ملحق گردید. وی در هشتم ذوالقعدهء 688 ه . ق. / 23 نوامبر 1289 م. در همانجا درگذشت و در قبرستان صالحیهء دمشق در کنار مزار صوفی بزرگ شیخ محیی الدین العربی که 50 سال پیش از وی درگذشته بود مدفون گشت. آثار عراقی علاوه بر غزلیات شامل یک مثنوی است بنام عشاقنامه و یک کتاب منثور بنام لمعات. لمعات رساله ای است در تصوف که چنانکه در فوق ذکر شد مبنی بر تعلیمات استاد بزرگ محیی الدین عربی است. کتاب نسبةً کوچکی است مشتمل بر هفت تا هشت هزار کلمه و در ضمن آن قطعات منظوم بسیار مندرج است. جامی شرحی بر این کتاب نگاشته و آن را اشعة اللمعات نامیده است. این کتاب منقسم است بر 28 لمعه که محتمل است به تناسب 28 حرف الفبا این عدد را انتخاب کرده باشد. (از سعدی تا جامی ادوارد برون ترجمهء حکمت ص144 به بعد). مطابق تحقیقی که سعید نفیسی در مقدمهء دیوان عراقی کرده است نام پدر او عبدالغفار و اص از اهالی ناحیهء المر - میان همدان و زنجان - و مولدش روستای کومجان بوده است. وفات وی بنابر مقدمهء دیوان، روز هشتم ذی القعدهء سال 688 ه . ق. اتفاق افتاده است. داراشکوه در سفینة الاولیاء تصریح کرده که وی 82 سال عمر داشته و بنابراین تاریخ تولدش به سال 606 ه . ق. میشود اما بنابر مقدمهء دیوان چون عمر وی 78 سال بوده تولدش بسال 610 باید اتفاق افتاده باشد و این درست تر است. روستایی که بعنوان مولد عراقی نام برده شد روستای کمیجان است که هنوز به همین نام وجود دارد و اکنون مرکز دهستان بوزچلو (بزچلو) از بخش وفس شهرستان اراک است. (از مقدمهء سعید نفیسی بر کلیات عراقی).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) ابوالعباس احمد شیرازی. کتابی دربارهء موطن خود بنام شیرازنامه به سال 744 ه . ق. تألیف کرده و در شرح احوال رجال به مشایخ بیش از شعرا توجه کرده است. (از سعدی تا جامی برون ترجمهء حکمت ص386).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) ابوسلیمان داودبن ابی الفضل بناکتی. رجوع به ابوسلیمان داود شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) احمد ارکوشی تبریزی. کسی است که در زمان ارغون خان پس از سعدالدولهء جهود وزارت روم به او واگذار شد. حمدالله مستوفی نویسد: «چون حصل ملک روم به خرج شهزادگان و لشکری که آنجا بودند وفا نمیکرد خواجه فخرالدین احمد ارکوشی تدبیر کرد و املاک دیوانی به ارباب مناصب فروختن گرفت. تا بیشتر روم ملک شد و بر ارباب غمخوارگی آن واجب گشت و بدین تدبیر شایسته آن ملک معمور ماند... (تاریخ گزیده صص 485-486).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) احمدبن محمد، مکنی به ابوسعید. رجوع به احمد شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) اخلاطی (یا فخر اخلاطی). یکی از کسانی است که در تأسیس زیج خانی، در زمان هلاکو، با خواجه نصیر طوسی همکاری داشته است. رجوع به تاریخ گزیده ص581 شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) اسعد گرگانی. از داستانسرایان بزرگ ایران است. کاملترین صورتی که از نام او داریم همانست که در لباب الالباب ثبت شده است. عوفی گوید: «کمال فضل و جمال هنر و غایت ذکا، و ذوق شعر او در تألیف کتاب ویس و رامین ظاهر و مکشوف است». مجموع اطلاعی که از لباب الالباب به دست می آید همین است. دیگر تذکره نویسان اگرچه اطلاع بیشتری از حال او داده اند لیکن همهء آنها غلط و بخطاست، مث دربارهء ویس و رامین او دولتشاه سمرقندی یک بار در شرح حال نظامی عروضی آن را به وی نسبت داده و یک بار در شرح حال نظامی گنجه ای آن را از گویندهء پنج گنج دانسته است. لطفعلی بیک آذر در ذکر حال او گفته است که «از فصحای جرجان و این دو شعر از او یادگار است»:
نگارا تو گل سرخی و من زرد
تو از شادی شکفتی و من از درد
مرا مادر دعا کرده ست گویی
که از تو دور بادا آنچه جویی.
هدایت در مجمع الفصحا او را معاصر محمد بن محمود سلجوق (511-525 ه . ق.) دانسته و نظم حکایت «ویسه و رامین» را به وی نسبت داده و در این باره افسانه ای نیز آورده که فخرالدین به یکی از غلامان محمد بن محمود دلبستگی داشت و بعد از مرگ آن غلام از خدمت دامن کشید و «در آن اوقات بجهت مشغولی خود حکایات ویسه و رامین را که بعضی به نظامی عروضی و غیره نسبت میدهند منظوم نموده، گویند ده هزار بیت است». این است مجموعهء اطلاعاتی که قدما و متأخران دربارهء فخرالدین اسعد داده اند. معاصر بودن فخرالدین با محمودبن محمد سلجوقی همچنان محال است که نسبت داشتن منظومهء ویس و رامین به نظامی عروضی یا نظامی گنجه ای. برای آنکه اطلاع بیشتری از حال فخرالدین اسعد داشته باشیم بهتر آن است که از اشعار وی یاوری بخواهیم: فخرالدین اسعد مردی مسلمان و بر مشرب اهل اعتزال یا فلاسفه بوده است و این معنی از وصف و ستایش او از یزدان و کیفیت خلق عالم و وصف مخلوقات که در آغاز منظومه آمده است در نهایت وضوح میتوان دریافت. در همین ابیات است که فخرالدین اسعد نفی رؤیت از خداوند کرده و جسمیت یا تشبیه، و چونی و چندی و کجایی و کیی را از وجود او دور دانسته است:
نه بتواند مر او را چشم دیدن
نه اندیشه در او داند رسیدن
نه نیز اضداد بپْذیرد، نه جوهر
نه زآن گردد مر او را حالْ دیگر
نه هست او را عَرَض با جوهری یار
که جوهر بعد از او بوده ست ناچار
نشاید وصف او گفتن که چون است
که از تشبیه و از وصف او برون است.
تربیت و شهرت فخرالدین اسعد باید در اوائل قرن پنجم هجری صورت گرفته باشد، زیرا دورهء شاعری و شهرتش مصادف بوده است با عهد سلطان ابوطالب طغرل بیک بن میکائیل بن سلجوق (425-455 ه . ق.) و فخرالدین نام او را بصراحت در کتاب خود آورده است و از فتوح پیاپی و چیرگیهای او بر سلاطین خوارزم و خراسان و طبرستان و گرگان و ری و اصفهان اعزام سپهداران به کرمان و مکران و موصل و اهواز و شیراز و اران و ارمن، و هدیه فرستادن قیصر روم و پادشاه شام و آمدن منشور و خلعت و لوای حکومت در اصفهان سخن میراند، و چنین برمی آید که او در فتح اصفهان و توقف چندماهه در آن شهر با سلطان همراه بوده است و بعد از آنکه سلطان از اصفهان به قصد تسخیر همدان خارج شد، فخرالدین در اصفهان ماند و تا زمستان 443 که عمید ابوالفتح مظفر نیشابوری از جانب سلطان در اصفهان بود همانجا ماند. در یکی از ملاقات های فخرالدین و عمید ابوالفتح المظفر حدیث ویس و رامین بر زبان حاکم اصفهان رفت و این اشارت به نظم داستان ویس و رامین کشید. از این پس از حال فخرالدین اسعد خبری نداریم جز آنکه میدانیم بسیاری از وقایع که او در آغاز کتابش ذکر کرده مربوط به بعد از سال 443 ه . ق. است. مث داستان هدیه فرستادن پادشاه شام مربوط به سال 446 است که طغرل شهر ملاذگرد را در محاصره گرفته بود. بنابراین نظم داستان ویس و رامین باید بعد از سال 446 صورت گرفته باشد. و چون غیر از طغرل بیگ اسم پادشاه دیگری در این کتاب نیست، نظم داستان باید پیش از سال 455 (مرگ طغرل) به پایان رسیده باشد، و از همین نکته هم مدلل میشود که وفات فخرالدین اسعد بعد از سال 446 و گویا در اواخر عهد طغرل سلجوقی اتفاق افتاده است نه در سال 442 که در شاهد صادق آمده است، و نیز با توجه به این نتیجه و استناد به یک مورد از منظومهء ویس و رامین میتوان تصور کرد که ولادت شاعر در آغاز قرن پنجم هجری اتفاق افتاده باشد زیرا او در پایان داستان میگوید:
چو این نامه بخوانی ای سخندان
گناه من بخواه از پاک یزدان
بگو یا رب بیامرز این جوان را
که گفته ست این نگارین داستان را.
و بنابر آنچه گفتیم چون نظم داستان بین سالهای 443 و 455 ه . ق. صورت گرفته و شاعر نیز در پایان کار نظم آن، جوان بوده ولادتش لااقل باید در اوایل قرن پنجم اتفاق افتاده باشد.
اما داستان ویس و رامین از داستانهای کهن فارسی است. صاحب مجمل التواریخ و القصص این قصه را به عهد شاپور پسر اردشیر بابکان منسوب دانسته و گفته است: «اندر عهد شاه پور اردشیر قصهء ویس و رامین بوده است و موبد برادر رامین صاحب طرفی بود از دست شاپور به مرو نشستی و خراسان و ماهان به فرمان او بود»(1)، لیکن به عقیدهء ما باید این قصه پیش از عهد ساسانی و لااقل در اواخر عهد اشکانی پیدا شده باشد زیرا آثار تمدن دورهء اشکانی و ملوک الطوایف آن عصر در آن آشکار است. این داستان پیش از آنکه فخرالدین اسعد آن را به نظم آورد در میان ایرانیان شهرت داشت. قدیمترین کسی که در دورهء اسلامی از این داستان در اشعار خود یاد کرده ابونواس است که در یکی از فارسیات خود چنین گفته است:
و ما تتلون فی شروین دستی
و فرجردات رامین و ویس.
داستان ویس و رامین خلاف بسیاری از کتابهای پهلوی پیش از اسلام که در نخستین قرنهای هجری به عربی درآورده بودند از آن زبان نقل نشده بود، لیکن در بعضی از نواحی ایران هنوز نسخی از متن پهلوی آن در میان مردم رایج و مورد علاقهء آنان بود و در اصفهان مردم بر اثر دانستن زبان پهلوی آن کتاب را می شناختند و می خواندند. فخرالدین اسعد در بیان مذاکراتی که دربارهء این کتاب با ابوالفتح مظفر نیشابوری حاکم اصفهان داشت چنین گفته است:
ندیدم زآن نکوتر داستانی
نماند جز به خرم بوستانی
ولیکن پهلوی باشد زبانش
نداند هرکه برخواند بیانش
نه هر کس آن زبان نیکو بخواند
وگر خواند همی معنی نداند...
در این اقلیم آن دفتر بخوانند
بدان تا پهلوی از وی بدانند.
ابوالفتح مظفر از فخرالدین اسعد خواستار شد تا این داستان را به حلیهء نظم بیاراید و شاعر به خدمتی که حاکم فرموده بود میان بست و به ترجمه آن از پهلوی به پارسی و درآوردن آن به نظم همت گماشت. روش فخرالدین اسعد در نظم این داستان همان است که ناقلان داستانهای قدیم به نظم فارسی داشتند، و این طریقه از قرن چهارم در میان شاعران متداول بود و دربارهء آن و این که چگونه هنگام «نقل» رعایت اصل داستان و حفظ معانی و گاه حتی رعایت الفاظ متون اصلی را میکرده اند در کتاب حماسه سرایی در ایران(2) بحث شده است. تصرف شاعران در اینگونه داستانها آراستن معانی به الفاظ زیبا و تشبیهات بدیع و اوصاف دل انگیز، یعنی آرایشهای ظاهری و معنوی است و علاوه بر این در مقدمهء کتاب و آغاز و انجام فصلها نیز گاه سخنانی از خود دارند، فخرالدین اسعد در مقدمات داستان بر همین طریق رفت، لیکن از آن پس از روایات کتبی و شفاهی دربارهء این داستان استفاده کرد و نسج سخن بر منوالی است که نمیتوان تصور کرد که تصرفات بسیاری در آن کرده باشد. متن پهلوی کتاب چنانکه فخرالدین اسعد گفته فاقد آرایشهای لفظی و معنوی است و شاعر در آن تشبیهات و استعارات زیبا به کار برده. کلام فخرالدین اسعد در همه جا، در کمال سادگی و روانی است و درنتیجهء تأثیر متن پهلوی ویس و رامین بسیاری از کلمات و ترکیبات پهلوی را به شعر خود راه داده است، مانند «دژخیم» و «دژپسند» و «دژمان» که در دو بیت ذیل بمعنی بدخو، بدخواه و بداندیش است:
مگر دژخیم ویسه دژپسند است
که ما را این چنین در غم فکنده ست.
چو شاهنشه زمانی بود دژمان
به خشم اندر خرد را برد فرمان.
ویس و رامین از باب آنکه بازماندهء یک داستان کهن ایرانی و ازآنروی که ناظم آن به بهترین نحو از عهدهء نظم آن برآمده و اثر خود را با رعایت جانب سادگی به زیور فصاحت و بلاغت آراسته است، بزودی مشهور و مورد قبول واقع شد، لیکن چون در برخی از موارد دور از موازین اخلاقی و اجتماعی محیط اسلامی ایران است، از دورهء غلبهء عواطف دینی در ایران و نیز پس از سروده شدن منظومه های نظامی و مقلدان وی، از شهرت و رواج آن کاسته و نسخ آن کمیاب شد. مسلماً فخرالدین اسعد را غیر از ویس و رامین اشعار دیگری بوده است، و عوفی قطعه ای از او را در بدگویی از ثقة الملک یافته است (نقل به اختصار از تاریخ ادبیات در ایران ج2 ص370 به بعد)، و آن قطعه این است:
بسیار شعر گفتم و خواندم به روزگار
یک یک به جهد بر ثقة الملک شهریار
شاخی تر از امید بکشتم به خدمتش
آن شاخ خشک گشت و نیاورد هیچ بار
دعویّ شعر کرد و ندانست شاعری
وآنگاه کرد نیز به نادانی افتخار
زو گاوتر ندیدم و نشنیدم آدمی
در دولتش عجب غلطی کرد روزگار
امّید من دریغ بدان خام قلتبان
اشعار من دریغ بدان روسپی تبار.
(از لباب الالباب چ نفیسی ص418).
(1) - مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص94.
(2) - از ذبیح الله صفا.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) اینجو. یکی از امرای زمان آل مظفر و از نزدیکان امیر مبارزالدین محمد بود که در اختلافات امیر مبارزالدین و پسرش شاه شجاع در توطئه ای بر ضد شاه شجاع اعتراف کرد و تسلیم وی شد. (از تاریخ عصر حافظ تألیف غنی صص 169-171).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) بناکتی. رجوع به ابوسلیمان داود شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) پیرک. وزیر شاه محمود اینجو بود و به دست غیاث الدین کیخسرو برادر شاه مسعود در سال 738 ه . ق. در فارس به قتل رسید. رجوع به تاریخ عصر حافظ تألیف غنی ص34 شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) جاربردی. رجوع به جاربردی شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) حروفی، خواجه فخرالدین. یکی از کسانی است که در جاویدان کبیر نام ایشان برده شده و از پیروان فرقهء حروفی است. رجوع به حروفیان شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) خوارزمی، مبارکشاه بن حسین. وزیری بزرگوار و سخاوت شعار، غریب نواز، و مهمان دوست بود. در خدمت سلطان غیاث الدین غوری مرجع اصحاب نیاز و ملجأ ارباب آز بود. حاجت هر کس را روا کردی و مقصد هر تن را برآوردی. اشعار بسیار داشته است. (از مجمع الفصحاء ج1 ص373).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) دهراجی. خاندان او به فضایل در خراسان مثل بوده اند. از خیالات اوست:
مهترانی که در جهان هستند
همه از جام بخل سرمستند
پای احسان خویش نگشادند
دست امکان ما فروبستند.
(از مجمع الفصحاء ج1 ص374).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) رازی. رجوع به فخر رازی شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) رمضان بن رستم خراسانی، مکنی به ابن الساعاتی. رجوع به ابن الساعاتی شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) ریی. یکی از حکام دوران غازان خان است که به دستور وی در شهرری قدیم عماراتی افزوده و گروهی را در آن ساکن گردانیده است و جز در نزهة القلوب حمدالله مستوفی (چ لیدن ص53) جایی ذکر او دیده نشد.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) سلمانی. نام این شخص در شرح جنگ شاه شیخ ابواسحاق و امیر یاغی باستی چوپانی، در شمار اکابر شیراز و همراهان ابواسحاق آمده است. رجوع به تاریخ عصر حافظ تألیف غنی ص56 شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) طریحی، فخرالدین بن محمد بن علی بن احمدبن طریح نجفی، معروف به شیخ طریحی. صاحب تفسیر مجمع البحرین. مردی فاضل، پرهیزگار، فقیه و شاعر بود و علاوه بر اثر معروفی که ذکر آن رفت کتب دیگری در فقه و مجموعه ای از خطابه ها و رسائل دارد. او را در شمار معاصران ذکر کرده اند. (از روضات الجنات چ سنگی ص510). گذشته از مجمع البحرین و مطلع النیرین کتب زیرین نیز از اوست: 1- المنتخب فی جمع المراثی و الخطب. 2- تمییز المتشابه من الرجال. 3- غریب الحدیث. 4- جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال. 5- کشف غوامض القرآن. 6- جواهر المطالب فی فضایل علی بن ابی طالب. 7- مراثی الحسین. 8- نزهة الخاطر و سرور الناظر، در بیان لغات قرآن. طریحی در سال 1085 ه . ق. / 1674 م. در رماحیه وفات یافت و در نجف مدفون گردید. (از اعلام زرکلی ص768).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) فتح الله. از شعرای قرن هشتم هجری و برادر حمدالله مستوفی است. حمدالله مستوفی گوید: فخرالدین فتح الله برادرم غزلیات نیکو دارد، و در مجابات اوحدی گفته:
صد گره باز بر آن زلف معنبر زده بود
عالمی را چو سر زلف به هم برزده بود
در چمن گشت چمان ساغری از باده به دست
متمائل شده گویی دو سه ساغر زده بود
لونی از غالیه بر برگ سمن ساخته بود
نقطه بر روی از آن خال معنبر زده بود
عرصهء باغ ز انواع ریاحین خود را
ازبرای قدمش بر زر و زیور زده بود
غمزه اش قصد دل خلق خدا کرده و فتح
بهر او بر دل خود ناوک خنجر زده بود.
(از تاریخ گزیده صص 828 - 829).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) عبدالمسیح. یکی از سرداران قلج ارسلان سلطان سلجوقی آسیای صغیر است که در جنگی شهرهای سیواس و قیصریه را به قلمرو قلج ارسلان افزوده است. (از تاریخ گزیده ص482).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) عراقی. رجوع به فخرالدین (ابراهیم) شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) عیسی بن مودودبن علی بن عبدالملک بن شعیب (متوفی به سال 584 ه . ق. / 1188م.). اص ترک بود و در حماة متولد شده و به کشورهای عربی سفر کرده و در آنجا ماندگار شده بود. وی به حکومت شهر تکریت (ساحل دجله) رسید و در همانجا به دست یاران خود کشته شد. از او رسائل و دیوان شعری بر جای مانده است، و شعرش نیکوست. (از اعلام زرکلی ص754).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) قراارسلان. رجوع به قراارسلان شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) قلانسی. از حکما و فضلای زمان خود بوده، صاحب تألیف و تصنیف است و گاهی شعری هم گفته. (از مجمع الفصحاء ج1 ص377).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) کاملی، ملقب به فخرالدین (متوفی به سال 775 ه . ق. / 1373 م.). از امیران دولتهای مجاهدیه و فاضلیه در یمن بود و بهمراه مجاهد به دیار مصر گام نهاد. خزرجی گوید: وی بزرگ امیران بود و در آن زمان کسی با او برابر نبود و هیچ کس به پای او نمیرسید. در برابر حادثه مردی دلیر و پایدار بود. نیکوکار و دادگستر و رعیت پرور بود. مردم او را دوست می داشتند و در یمن در غوغایی به قتل رسید. (از اعلام زرکلی ص341 از العقود اللؤلؤیه).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) کرمانی، نامش ملک مسعودبن بهمن بود. روزگاری در کرمان سلطنت و حکمرانی داشته. امیری فاضل و صاحب نظم عربی و فارسی بوده است. (مجمع الفصحاء ج1 ص41).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) گرگانی. رجوع به فخرالدین (اسعد...) شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) محمد بن علامة الحلی. نزد پدرش به فخرالدین و در موارد و مراصد دیگر به فخرالمحققین ملقب است. (از روضات الجنات ص614). رجوع به فخرالمحققین شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) مراغی. یکی از کسانی است که در ساختن رصدخانه مراغه با خواجه نصیر طوسی همکاری کرده است. رجوع به سبک شناسی ج3 ص160 شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) مروزی، فخرالدین خالدبن ربیع مکی. رجوع به خالد شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) مسعود. خسرو ایران، ملک الجبال، فخرالدین مسعودبن عزالدین حسین. اولین پادشاه از شنسبانیه (آل شنسب) بامیان است. وی پدر حسام الدین علی و برادر سلطان علاءالدین غوری است. تاریخ وفاتش معلوم نیست ولی محقق است که تا سنهء 558 ه . ق. در قید حیات بوده، چه طبقات ناصری گوید که در ابتدای سلطنت سلطان غیاث الدین غوری فخرالدین مسعود لشکر به جنگ برادرزاده ها (یعنی سلطانان غیاث الدین و معزالدین غوری) کشید و جلوس غیاث الدین غوری در سال 558 بود. ملک الجبال لقبی است که عموماً بر ملوک غور اطلاق کنند، چه غور ولایتی است کوهستانی. (از تعلیقات چهارمقاله از محمد معین ص3 و 4). رجوع به آل شنسب شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) معنی، فخرالدین بن قرقماش بن فخرالدین الاول. از خاندان معن (متولد سال 980 ه . ق. / 1634 م.). نسبش به ربیعة بن نزار میرسد و از بزرگترین امیران این خاندان است و او را در گیرودار جنگهای صلیبی در سوریه مقام بود. زادگاهش شوف (در لبنان) است و بعد از پدرش در آن شهر به سال 1011 ه . ق. به امارت رسید و کارش بالا گرفت و حکام بعلبک با او از در سازش درآمدند. فخرالدین بر بیروت مستولی شد و حکومتش چنان قدرتی یافت که پیش از آن سابقه نداشت. وی از راه دریا به ایتالیا سفر کرد و با خاندان مدیسی که بر قسمتی از فرانسه حکومت داشتند پیوست و از سال 1021 تا 1026 ه . ق. در آنجا بود. سپس دوباره به لبنان بازگشت و قلمرو خود را تا حدود حلب گسترش داد و از سوی مغرب به قدس رسانید. در سال 1036 دستگیر و با دو پسرش زندانی گردید و سپس کشته شد. فخرالدین مردی شجاع و نیک نفس و نسبت به آبادانی ملک علاقه مند بود و آثاری از وی باقی است. (از اعلام زرکلی صص767 - 768).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) منوچهر شروانشاه. از شروانشاهان و یکی از ممدوحان خاقانی شروانی است. رجوع به شروانشاهان شود.

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) (مولانا...) فخر دردمندان و درویشان بود و مرهم ریش دلریشان. معمیات مشکل را آسان می گشود و معما نیز می گفت. (مجالس النفائس چ حکمت ص254).

فخرالدین.

[فَ رُدْ دی] (اِخ) نورستانی. وی تحصیل علوم ظاهری کرده و همیشه در خاطر میداشته است که بعد از تحصیل علوم به سلوک راه خدای تعالی اشتغال کند. وقتی در یکی از مدارس مصر خانه ای داشته و در آنجا به مطالعه مشغول بوده است. برای تشحیذ خاطر از خانهء خود بیرون آمده، داعیهء سلوک بر دلش تازه گشته و با خود گفته است: «آخر روزی از آنچه در آنم بیرون می باید آمد، امروز آن روز است»، و دیگر به خانهء خود بازنرفته است و همچنان خانه را با کتابها و متاعهای دیگر در باز گذاشته و پیش شیخ علی که در آن وقت در مصر به ارشاد متعین بوده، رفته و به سلوک مشغول گشته و تا پایان زندگی او در صحبتش بوده و پس از مرگش در طلب کاملی مکمل سفر اختیار کرده است. در آن وقت محیی الدین طوسی از اولاد غزالی شهرتی تمام داشته و فخرالدین در طوس به صحبت وی درآمده و سپس دست ارادت به شیخ حافظ داده و تا شیخ زنده بوده در صحبت او مانده است و پس از مرگ او به ولایت جام آمده و در جوار تربت شیخ الاسلام احمد اربعین نشسته و مورد اخلاص و اعتقاد قرار گرفته است. جامی گوید: «به خاطر می آید که در خرجردجام در سرایی که تعلق به والدین فقیر میداشت نزول فرموده بود و من چنان خرد بودم که مرا پیش زانوی خود نشانده بود و به انگشت مبارک نامهای مشهور چون عمر و علی بر روی هوا می نوشت و من آن را می خواندم. تبسم می نمود و تعجب می فرمود و آن شفقت و لطف وی در دل من تخم محبت و ارادت این طائفه شد». فخرالدین نورستانی بعد از سال 820 ه . ق. از خراسان عزیمت زیارت حرمین شریفین کرد و از آنجا به مصر رفت و به جوار رحمت حق پیوست و قبر وی در قرافه نزدیک قبر امام شافعی است و در آنجا به سیدی فخرالدین مشهور است. (از نفحات الانس جامی چ تازهء تهران ص452 و 453).

فخر الرازی.

[فَ رُرْ را] (اِخ) رجوع به فخر رازی شود.

فخرالزمان.

[فَ رُزْ زَ] (اِخ) ابوالمحاسن، مسعودبن علی بیهقی. رجوع به مسعود شود.

فخرالفارسی.

[فَ رُلْ] (اِخ) رجوع به فخر فارسی شود.

فخرالکتاب.

[فَ رُلْ کُتْ تا] (اِخ)حسن بن علی بن ابراهیم جوینی. رجوع به طغرایی شود.

فخرالکتاب.

[فَ رُلْ کُتْ تا] (اِخ) رجوع به جوینی شود.

فخرالمتکلمین.

[فَ رُلْ مُ تَ کَلْ لِ](اِخ) لقب حافظ شیرازی است. (ریحانة الادب ج3 ص197). رجوع به حافظ شود.

فخرالمحققین.

[فَ رُ لْ مُ حَقْ قِ] (اِخ)محمدبن علامهء حلی، گاه او را به لقب فخرالاسلام، فخرالدین و رأس المدققین هم خوانده اند. از اعاظم و محققان علمای امامیه و از ثقات و مدققین فقهای شیعه و جامع علوم عقلی و نقلی بوده است. و پدر وی با آن همه عظمت و دانش او را بسیار تمجید کرده و در دیباچهء بسیاری از مصنفات خود نام او را آورده است. در مجالس المؤمنین از حافظ ابرو نقل است که وقتی فخرالمحققین با پدرش به خدمت سلطان محمد خدابنده آمد جوانی دانشمند، بزرگ، نیکواخلاق و پسندیده خصال بود. تألیفات فخرالمحققین بدین قرار است: 1- ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد که آن را به دستور پدر خود تصنیف کرده است و به قول شیخ بهایی نظیر آن در فقه استدلالی تألیف نشده است. این کتاب تا باب نکاح در زمان خود علامه و بقیه بعد از مرگ او تألیف شده است. 2- تحصیل النجاة، که موضوع آن اصول دین است. 3- ثبات الفوائد فی شرح اشکالات القواعد، که همان ایضاح الفوائد است، نخست آن را بدین اسم خوانده و سپس نامش را به ایضاح تبدیل نموده است. 4- جامع الفوائد، فی شرح خطبة القواعد که تنها خطبهء قواعد علامه را شرح داده است. 5- حاشیه ای بر ارشاد الاذهان علامه. 6- حاشیه ای بر قواعد علامه، و آن غیر از ایضاح مذکور در فوق است. 7- شرح مبادی الاصول علامه. 8- شرح نهج المسترشدین علامه. 9- غایة السؤل فی شرح تهذیب الاصول علامه. 10- الکافیة الوافیه، در علم کلام. 11- منبع الاسرار. وفات فخرالمحققین شب جمعه پانزدهم جمادی الاَخرهء سال 771 ه . ق. در سن هشتادونه سالگی بوده است. (از ریحانة الادب ج3 صص 197 - 199).

فخرالمشایخ.

[فَ رُلْ مَ یِ] (اِخ) رجوع به عمرانی شود.

فخرالملک.

[فَ رُلْ مُ] (اِخ) خراسانی، ملقب به شمس الدوله. یکی از ممدوحان امام هروی شاعر معروف قرن هفتم هجری است که شاعر را مدتی در تحت حمایت خود داشت. (از سعدی تا جامی برون ترجمهء حکمت ص138).

فخرالملک.

[فَ رُلْ مُ] (اِخ) علی بن حسن، مکنی به ابوالمظفر. فرزند خواجه نظام الملک است که به وزارت سلطان برکیارق و سلطان سنجر سلجوقی رسیده است. (از تاریخ بیهقی ص74). آغاز وزارت او در حضرت سلطان برکیارق سال 488 ه . ق. بود و پس از این دوران قصد نیشابور کرد و در آنجا سنجر او را به وزارت خواند، و تا پایان عمر در نیشابور ماند. ولادت او را به سال 434 ه . ق. / 1042 م. نوشته اند و مدت زندگانیش که در سال 500 پایان یافته 66 سال بوده است. (از اعلام زرکلی ج2 ص664).

فخرالملک.

[فَ رُلْ مُ] (اِخ) محمد بن علی بن خلف (مقتول به سال 407 ه . ق. / 1016 م.) وزیر بهاءالدولة بن عضدالدولهء دیلمی و از بزرگترین وزرای آل بویه است. مولد او به واسط بود و چون بهاءالدوله آوازهء عقل و ادب او را شنید وی را وزارت داد. او مردی بخشنده بود و بسیاری از شعراء او را میستودند، و حاسب کرخی کتاب الفخری را در جبر و مقابله به اسم او نگاشت. پس از مرگ بهاءالدوله پسر وی سلطان الدوله او را به وزارت باقی گذارد و چندی در خدمت وی به احترام تمام بزیست، سپس از او خطاهایی سر زد و سلطان الدوله را نبخشید و در اهواز بکشت. (از اعلام زرکلی ج3 ص944).

فخران.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاخنات بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 79 هزارگزی شمال باختری درمیان و 12 هزارگزی خاور شاخن قرار دارد. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 202 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فخر بناکتی.

[فَ رِ بَ کَ] (اِخ) رجوع به ابوسلیمان (داودبن ابی الفضل...) شود.

فخر جرجانی.

[فَ رِ جُ] (اِخ) رجوع به فخرالدین (اسعد گرگانی) شود.

فخر خلخالی.

[فَ رِ خَ] (اِخ) (مولانا...) از فرزندان مشایخ کبار خلخال. به شرف و نسب آراسته و به زیور طبع سلیم پیراسته. و طبع نظم نیکو دارد. این غزل از اوست:
خواهم از عشق بتی شیفته و زار شوی
تا ز حال من دیوانه خبردار شوی
تا کی ای غنچهء بشکفته به رغم من زار
همچو گل خنده زنان همنفس خار شوی؟
مولانا رسم عشق و عاشقی جوانان در روم بنیاد نهاد و در عشق جوانی باقی نام فانی گشت. (مجالس النفائس چ حکمت ص391).

فخر رازی.

[فَ رِ] (اِخ) محمد بن عمر بن حسین بن علی طبرستانی. مولد وی به ری بود و در هرات مدفون گردید. لقبش فخرالدین و منسوب به خاندان قریش است. کنیتش ابوعبدالله و مشهور به امام رازی و امام فخرالدین و فخر رازی است. وی از فحول حکما و علمای شافعی است و جامع علوم عقلی و نقلی بوده و در تاریخ و کلام و فقه و اصول و تفسیر و حکمت و علوم ادبیه و فنون ریاضیه وحید عصر خود بود. (ریحانة الادب ج3 ص192). تاریخ تولد او به سال 544 ه . ق. است و در سال 606 درگذشته است. کتابهای او در زمان خود وی مورد اقبال مردم واقع شد و بصورت کتاب درسی درآمد. فارسی را نیکو می نوشت و تفسیر قرآنش بر این سخن دلیل است. (از اعلام زرکلی ج3 ص958). شاه محمد قزوینی آرد: امام را در هر علم تصنیفی معتبر و مشهور است و این شعر از اوست:
ای دل ز غبار جهل اگر پاک شوی
تو روح مجردی بر افلاک شوی
عرش است نشیمن تو شرمت ناید
کآیی و مقیم توده ای خاک شوی؟
(از مجالس النفائس چ حکمت ص322).
در حوزهء درس امام رازی بیش از دوهزار تن دانشمند برای استفاده می نشستند. حتی در موقع سواری نیز قریب 300 تن از فقها و شاگردان برای استفاده در رکابش میرفتند و با اینهمه بسا بودی که در اثر ژرف بینی و تعمق در جرح و تعدیل اقوال حکمای یونان برخی شبهات در مطالب عقلی و دینی ابراز میداشت و افکار و اذهان مستمعان را به تشویش و اضطراب می انداخت و چه بسا که از حل آن خودداری میکرد. امام با اسماعیلیان مخالف بود و از آنها بصراحت بد میگفت و از فدائیان آنها که در همه جا برای کشتن دشمنان خود آماده بودند بیم نداشت. مطابق روایتی که در صحت آن تردید رواست، روزی یکی از شاگردان وی که از فدائیان اسماعیلی بود و امام نمیدانست به امام گفت: مطلبی محرمانه دارم، و برای بازگفتن آن به کتابخانهء خصوصی امام فخررازی رفت و در آنجا امام را زمین زد و کاردی تیز از میان کتاب خود بدرآورد و بر گلوی امام نهاد، و چون امام بر سر منبر گفته بود که ملاحده برهان قاطعی بر حقانیت خود ندارند فدائی به وی گفت: این برهان بُرندهء ماست، و سپس از قول حسن صباح به وی گفت که برهان دوم ما هم این کیسه زر سرخ نیشابوری است که هرساله از وکیل ما در ری موسوم به ابوالفضل نیاتی دریافت خواهی داشت، و اگر بار دیگر زبان درازی نمایی برهان نخستین (کارد) را خواهی یافت. امام بنابر همان روایت برهان دوم یعنی هر سال یک کیسه زر را پذیرفت و قول داد که مادام العمر نسبت به سیدنا (حسن صباح) حق شناس باشد. در اواخر زندگی، امام فخر به خوارزم رفت و بجهت پاره ای اختلاف نظرها در مسائل دینی محکوم به اخراج از بلد گردید و از خوارزم به ماوراءالنهر و سپس به زادگاه خود تبعید گردید و در آنجا دو دختر پزشک ثروتمندی را به عقد دو پسر خود درآورد و چون پزشک مزبور چندی بعد درگذشت ثروت وی در دست امام افتاد و به خوارزم سفر کرد و مورد عنایت خوارزمشاه واقع گردید. در هرات توطن گزید و تا پایان عمر به وعظ و مطالعه و تصنیف اشتغال ورزید. نمونه هایی دیگر از اشعار فارسی او در اینجا نقل میشود:
کُنْهِ خردم درخور اثبات تو نیست
وآرامش جان جز به مناجات تو نیست
من ذات تو را به واجبی کی دانم
دانندهء ذات تو بجز ذات تو نیست
و رباعی دیگر:
هر جا که ز مهرت اثری افتاده ست
سودازده ای بر گذری افتاده ست
در وصل تو کی توان رسیدن کآنجا
هر جا که نهی پای سری افتاده ست.
درگذشت او روز شنبه عید فطر سال 606 ه . ق. بوده، و به نوشتهء بعضی نظر به احترامی که از طرف دولت وقت دربارهء وی می شده در دل فرقهء کرامیه حسدی به وجود آمده و وی را مسموم کردند. (از دانشمندان نامی اسلام تألیف محمود خیری صص268 - 275). آثار فخر رازی در علوم نقلی و عقلی بسیار و اهم آنها از این قرار است: 1- الاربعین فی اصول الدین، که شامل چهل مسأله از مسائل کلامی بوده و برای پسرش محمد تألیف شده است. 2- اساس التقدیس، که برای سیف الدین ملک عادل در کلام نگاشته شده و در قاهره به چاپ رسیده است. 3- اسرارالتنزیل و انوارالتأویل، که امام میخواسته است آن را در چهار قسمت در اصول، فروع، اخلاق، مناجات و دعوات تألیف کند. امام پس از اتمام قسمت اول درگذشته است. 4- اسرارالنجوم، که به نقل حاجی خلیفه، ذهبی آن را به امام نسبت داده است. 5- الانارات فی شرح الاشارات، در این کتاب فخر رازی اشارات ابن سینا را بطرز «قال... اقول...» شرح کرده و اعتراض و انتقاد بسیار بر بوعلی وارد آورده و خلاصه ای از همین شرح را خود بنام لباب الاشارات تدوین نموده است. 6- البیان و البرهان فی رد علی اهل الزیغ و الطغیان. 7- تحصیل الحق، که رساله ای است در کلام. 8- تعجیزالفلاسفه. 9- تفسیر کبیر، موسوم به مفاتیح الغیب، که بارها در مصر و استانبول چاپ شده و به قول ابن خلکان حاوی تمام مطالب غریبه میباشد، لیکن خود امام موفق به اتمام آن نشده است و شیخ نجم الدین احمدبن محمد قمولی تتمه ای بر آن نگاشته است، و عمر او نیز وفا نکرده و اتمام آن به دست قاضی القضاة احمدبن خلیل خویی انجام یافته است. 10- تهذیب الدلائل و عیون المسائل. 11- زبدة العالم فی الکلام. 12- السر المکتوم فی مخاطبة الشمس و القمر و النجوم. حاجی خلیفه در صحت نسبت این تألیف تردید کرده و گوید: در کتابی دیدم که این اثر از ابوالحسن علی بن احمد مغربی است. 13- شرح السقط الزند. 14- شرح قانون ابن سینا. 15- شرح مفصل زمخشری. 16- شرح نهج البلاغه. 17- الطریقة فی الخلاف و الجدل. 18- عصمة الانبیاء. 19- الفراسة، که ملخص کتاب ارسطو است و پاره ای مطالب مهم بدان افزوده شده است. 20- فضایل الصحابة. 21- القضاء و القدر. 22- اللطائف الغیاثیة. 23- اللوامع البینات فی شرح اسماء الله و صفاته، این کتاب در قاهره چاپ شده است. 24- المباحث العمادیة فی مطالب المعادیة. 25- المباحث المشرقیة، کتابی است بزرگ در علوم الهی و طبیعی، و تمامی آراء حکما و نتایج اقوال ایشان را با جوابهای آنها حاوی بوده و بعض مطالب آن به قول صاحب کشف الظنون مخالف شریعت بوده است. 26- محصل افکار المتقدمین و المتأخرین من الحکماء و المتکلمین، این کتاب در قاهره بهمراه تلخیص المحصل خواجه نصیر طوسی چاپ شده است. 27- المسائل الخمسون، در اصول کلام. 28- المطالب العالیة فی الکلام. 29- المعالم فی اصول الفقه. 30- الملخص، در منطق و حکمت. 31- مناقب الامام الشافعی. 32- نهایة الایجاز، در علم بیان، که در قاهره چاپ شده است. 33- نهایة العقول فی الکلام فی درایة اصول، که رساله ای است در اصول دین. (از ریحانة الادب ج3 صص 193-194).

فخرز.

[فَ رِ] (ص) فربه و قوی هیکل. (برهان) :
شد فخرز و شد فخرز از داد تو هر عاجز
لاغر نشود هرگز آن را که تو پروردی.
مولوی.
(از فرهنگ نظام از حاشیهء برهان چ معین). || مرطوبی. (برهان).

فخرستان.

[فَ رِ] (اِخ) ناحیتی بوده است ب هفارس که از رودخانهء کر مشروب میشود. ابن بلخی در شرح رودخانهء کر نویسد: بندی بر آب این رود کرده بودند از قدیم که آب این ناحیت میداد و به روزگار فتور خراب شده بود. اکنون اتابک چاولی آن بند را عمارت کرد و ناحیت آبادان شد و آن را فخرستان نام نهاد. (فارسنامه ص128).

فخر فارسی.

[فَ رِ فا] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن احمد، مکنی به ابوعبدالله. طبیب و فاضل بود. به سال 622 ه . ق. / 1225 م. درگذشت. او را در اصول کلام تصنیفاتی است. اصل وی از شیراز بود و در مصر سکونت گزید و همانجا درگذشت. (از اعلام زرکلی ج3 ص841).

فخر کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)نازیدن. بالیدن. (یادداشت بخط مؤلف) :
عملت کو، به عمل فخر کن ایرا که خدای
با تو ازبهر عمل کرده در این وعده ثواب.
ناصرخسرو.
غایت کام و دولت است آنکه به خدمتت رسید
بنده میان بندگان فخر کند به چاکری.
سعدی.
رجوع به فخر شود.

فخر گرگانی.

[فَ رِ گُ] (اِخ) رجوع به فخرالدین (اسعد...) شود.

فخرلو.

[فَ خِ] (اِخ) دهی است از دهستان اوریاد بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع در 36 هزارگزی شمال باختری ماه نشان و 20 هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر که دارای 257 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. این ده به تازکنده نیز معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فخرود.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 44 هزارگزی شمال باختری درمیان و سه هزارگزی شمال شوسهء عمومی بیرجند به شاهدخت. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 176 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فخره.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کاشان، واقع در 22 هزارگزی جنوب خاوری کاشان، کنار راه فرعی کاشان به ابوزیدآباد. ناحیه ای است واقع در جلگهء شن زار، معتدل و دارای 170 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولات آن پنبه و تنباکو است. اهالی به کشاورزی و قالی بافی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فخری.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فخر. رجوع به فخر شود.

فخری.

[فَ] (اِ) نوعی از انگور. (آنندراج).

فخری.

[فَ] (اِخ) اصفهانی. رجوع به فخر اصفهان شود.

فخری.

[فَ] (اِخ) ایروانی، اسمش میرزا عباس، شهیر به حاج میرزا آقاسی. (مجمع الفصحاء ج2). رجوع به حاج میرزا آقاسی شود.

فخری.

[فَ] (اِخ) هراتی، سلطان محمد بن امیری. کسی است که اولین بار مجالس النفائس امیر علیشیر نوایی را از ترکی به پارسی گردانید و آن را لطایف نامه خواند. ریو به نقل از تذکرهء الهی او را یکی از قصیده سرایان شاه طهماسب دانسته و تذکره ای دربارهء زنان بنام جواهرالعجائب به او نسبت داده است. فخری از مردم هرات بوده و پس از گذراندن مراسم حج در زمان شاه طهماسب بصوب سند رهسپار شده و عیسی ترکخان حاکم آنجا او را بگرمی پذیرفته است. به او آثار دیگری نسبت داده اند از جمله تذکرة النساء و تحفة الحبیب را بنام خواجه حبیب الله وزیر خراسان ساخته است. رجوع به مجالس النفائس چ تهران ص کح از مقدمهء حکمت شود.

فخری آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه واقع در نه هزارگزی خاور کوزران و سه هزارگزی باختر رودخانهء مرگ. ناحیه ای است وسیع واقع در دشت سردسیر و دارای 120 تن سکنه است. از سراب میرعزیزی مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب، لبنیات، توتون، چغندرقند، صیفی و برنج است. اهالی به کشاورزی و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فخری گرگانی.

[فَ یِ گُ] (اِخ) فخر گرگانی. رجوع به فخرالدین (اسعد گرگانی) شود.

فخریه.

[فَ ری یِ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور که در سه هزارگزی جنوب نیشابور واقع است. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 304 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول عمده اش غلات است. اهالی به کشاورزی اشتغال دارند. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فخش.

[فَ] (ع مص) هیچکاره گردانیدن چیزی را و بی تیمار گذاشتن. (منتهی الارب). ضایع گردانیدن چیزی را. (اقرب الموارد از ابن عبّاد).

فخفره.

[فَ فَ رَ / رِ] (اِ) سبوس آرد گندم و آرد جو را گویند. (برهان). نخاله. (فهرست مخزن الادویه) :
فخری مکن بر آنکه تو میدهء بره خوری
یارت به آب درزده یک نان فخفره.
ناصرخسرو.
آن یکی میخورد نان فخفره
گفت سائل چون بدین داری شره؟مولوی.

فخفور.

[فَ] (اِ مرکب) فغفور. (برهان). رجوع به فغفور شود.

فخلمه.

[فَ لَ مَ / مِ] (اِ) مشتهء حلاجان را گویند، و آن آلتی است از چوب که بر زه کمان زنند تا پنبه حلاجی شود. (برهان). محتمل است فخمه (بدون لام) و اسم آلت از مصدر فخمیدن باشد.

فخم.

[فَ خَ] (اِ) چادری که نثارچینان بر سر دو چوب بندند تا بدان از هوا نثار ستانند. (اسدی) (برهان) :
از گهر گرد کردن به فخم
نه شکر چیده هیچ کس، نه درم.عنصری.
ز بس گوهر اندر کنار و فخم
همه پشت چینندگان شد بخم.اسدی.
|| چادرشبی که در زیر درخت میوه دار گیرند و درخت را بتکانند تا میوه در آن جمع شود. (برهان). || شربتی از آب. (حاشیهء دیوان ناصرخسرو چ حاج سیدنصرالله تقوی ص264) :
دل از علم او شد چو دریا مرا
چو خوردم ز دریای او یک فخم.
ناصرخسرو (دیوان ص 264).
کسی که جوی روان است ده به باغش در
به وقت تشنه چو تو بهره زآنْش یک فخم است.
ناصرخسرو (دیوان ص 264).
معنی اخیر در هیچ فرهنگی دیده نشد.

فخم.

[فَ] (ع ص) مرد بزرگ قدر و گرامی. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || منطق فخم؛ سخن درست استوار. خلاف رکیک. (منتهی الارب). جزل. (اقرب الموارد).

فخمدن.

[فَ مِ دَ] (مص) فخمیدن. رجوع به فخمیدن شود.

فخمده.

[فَ مِ دَ / دِ] (ن مف) فخمیده. زده. محلوج. فلخیده. فلخمیده. (یادداشت بخط مؤلف). پنبه را گویند که پنبه دانه از آن بیرون آورده باشند. (برهان). رجوع به فخمیده شود.

فخمنده.

[فَ مَ دَ / دِ] (نف) آنکه بزند پنبه را و پنبه دانه از آن بیرون آرد. رجوع به فخمیدن شود.

فخمیدن.

[فَ دَ] (مص) دانه از پنبه جدا کردن است. (انجمن آرا). فلخودن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). زدن. حلج. (یادداشت بخط مؤلف) :
گر بخواهی که بفخمند تو را پنبه همی
من بیایم که یکی فلخمه دارم کاری.حکاک.
جوان بودم و پنبه فخمیدمی
چو فخمیدمی دانه برچیدمی.طیان.

فخمیده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف) پنبه ای که تخم آن را برآورده باشند. (فهرست مخزن الادویه). زده. فخمده. فلخیده. فلخمیده. (یادداشت بخط مؤلف). خلف تبریزی آرد: پنبه ای را گویند که پنبه دانهء آن را جدا کرده و برآورده باشند و هنوز حلاجی نکرده باشند. (برهان).

فخمیة.

[فُ خَ می یَ] (ع اِمص) تعظّم. استعلاء. (اقرب الموارد). در منتهی الارب فُخَیْمة. بر وزن جهینة و بمعنی بزرگی و بلندی ضبط شده است.

فخن.

[فَ خَ] (اِ) میان و درون باغ. (برهان) :
فخن باغ بین ز ابر و ز نم
گشته چون عارض بتان خرم.دقیقی.

فخنر.

[فِ نِ] (اِخ)(1) گوستاو تئودور. فیلسوف دانشمند آلمانی. در سال 1801 م. متولد شد و در 1822 در علوم زیستی از دانشگاه لیپزیک فارغ التحصیل گشت، پس از آن باقی عمر خود را در این شهر گذراند. او به ریاضی و علوم طبیعی علاقه داشت و در 1834 استاد طبیعیات گردید اما در 1843 پس از بیماری شدید و طولانی که نیروی بینایی او را بسیار ضعیف کرد دوباره به مطالعهء فلسفهء زیبایی شناسی و روانشناسی فیزیکی روی آورد. و سرانجام در هیجده نوامبر 1887 در لیپزیک درگذشت. فخنر جهان را یک جاندار عالی میداند و حتی گیاهان و ستارگان را جزو جانداران میشمارد و میگوید: خدا، یا روح عالم، وجود مشابه آدمی دارد و قانون های طبیعی جلوه هایی از کمال الهی است. باوجود دقت فیلسوفانه، شهرت فخنر ارتباط به کار دقیقی دارد که در 1860 زیر عنوان «اصول روانشناسی فیزیکی» منتشر ساخت. اساس روانشناسی فیزیکی فخنر بر این است که ذهن و تن آدمی جدا آفریده شده اند ولی عم وجه مختلف یک واقعیت اند. (ترجمه و اختصار از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Fechner, Gustav Theodor.

فخوخ.

[فُ] (ع اِ) جِ فَخّ. رجوع به فَخّ شود.

فخور.

[فَ] (ع ص) نازنده. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل ص76) (منتهی الارب). به تکلف ستاینده خویشتن را. فخرکننده. (اقرب الموارد). || ناقهء بزرگ پستان کم شیر. (منتهی الارب). و گوسفند اهلی بزرگ پستان و کم شیر. (از اقرب الموارد). || پستان سطبر درشت تنگ سوراخ کم شیر. || خرمابن بزرگ تنهء گنده شاخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). درخت نخل قوی شاخ پربرگ. (فهرست مخزن الادویه). || اسب بزرگ و دراز نره. (منتهی الارب).

فخور.

[فُ] (ع مص) نازیدن. || نازیدن به خوی نیکو. || افزون داشتن کسی را بر کسی در فخر. (منتهی الارب). رجوع به فخر و فخار شود.

فخوز.

[فَ] (ع ص) ضرع فَخور؛ پستان سطبر تنگ سوراخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فخور. رجوع به فخور شود.

فخة.

[فَخْ خَ] (ع اِمص) فروهشتگی هر دو پای. (منتهی الارب). || (اِ) خواب که بعدِ جماع آید. (منتهی الارب). قیل هی النومة بعد الجماع. (تاج العروس). خوابی که در آن خرخر کنند. (از اقرب الموارد). || زن چرکین. || زن سطبر. || خواب بر پشت. || خواب بامدادی. || کمان نرم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فخیخ.

[فَ] (ع ص) خرخر کردن در خواب. (منتهی الارب). بجست کردن خفته. غطیط. (تاج المصادر بیهقی). || دمیدن بوی. (منتهی الارب). || (اِ) فخیخ الافعی؛ آواز مار که از دهن وی آید. (منتهی الارب). فحیح با حاء مهمله صحیح تر است. (اقرب الموارد). رجوع به فحیح شود.

فخیر.

[فَ] (ع ص) آنکه با تو ناز و فخر کند. || مرد مغلوب در فخر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فخیر.

[فِخْ خی] (ع ص) بسیار نازنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فخیراء .

[فِخْ خی] (ع مص) نازیدن. || نازیدن به خوی نیکو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || افزون داشتن کسی را بر کسی در فخر. (منتهی الارب). || مباهات به نیکی ها و بزرگواری ها و حسب و نسب و جز آن، چه در خود و چه در پدران خود. (اقرب الموارد).

فخیرة.

[فِخْ خی رَ] (ع ص) بسیارفخر. و هاء برای مبالغه است. (اقرب الموارد). رجوع به فخر شود.

فخیره.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل، واقع در 8 هزارگزی جنوب باختری ده دوست محمد و یکهزارگزی جنوب راه مالرو زابل به ده دوست محمد. ناحیه ای است واقع در جلگه، گرم و معتدل که دارای 307 تن سکنه است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخیره مارگان.

[فَ رَ ما] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل، واقع در 10 هزارگزی باختر ده دوست محمد و نزدیک مرز افغانستان. ناحیه ای است واقع در جلگه، گرم و معتدل که دارای 100 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فخیری.

[فِخْ خی را] (ع مص) نازیدن. نازیدن به خوی نیکو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || افزون داشتن کسی را بر کسی در فخر. (منتهی الارب). || مباهات به مناقب و مکارم و حسب و نسب و جز آن، چه در خود و چه در پدران خود. (اقرب الموارد). فخر. فخار. فخارة. فخیراء. رجوع به فخر شود.

فخیز.

[فَ] (اِ) آهنی باشد سرتیز که بر پاشنهء کفش و موزه نصب کنند. (برهان). ظاهراً مصحف مهمیز است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به مهمیز شود.

فخیم.

[فَ] (ع ص) بزرگ قدر. || هر چیز بزرگ. (غیاث). فخم.

فخیمة.

[فُ خَ مَ] (ع اِمص) بزرگی. || بلندی. (منتهی الارب). در اقرب الموارد ضبط آن به تقدیم میم بر یاء است. رجوع به فخمیة شود.

فدا.

[فِ / فَ] (از ع، اِ) در تداول فارسی، بجای فداء. رجوع به فداء شود. || چیزی که از آن درگذرند و در راه مقصود واگذارند، و در این معنی در ادب پارسی بیشتر به حالت اضافه به کار رود :
فدای تو دارم تن و جان خویش
نخواهم سر و تخت و فرمان خویش.
فردوسی.
فدای آن قد و زلفش که گویی
فروهشته ست از شمشاد شمشاد.
لبیبی (از صحاح الفرس).
جان خاقانی فدای روی جان افروز توست
گرچه خصم اوست جانان یار جانان جان تو.
خاقانی.
باک مدار سعدیا گر به فدا رود سری
هر که به معظمی رسد ترک دهد محقری.
سعدی.
فدای پیرهن چاک ماهرویان باد
هزار جامهء تقوی و خرقهء پرهیز.حافظ.

فدا.

[فَ] (اِخ) اردستانی، نامش میرزا سعید. از سادات حسینی و از احفاد حکیم الملک بانی مدرسهء نیم آورد اصفهان و مولدش اردستان و موطنش اصفهان بود. سیدی جلیل القدر، ادیب و کریم بود و محمد شاه قاجار با او نظر لطف داشت. طبع خوش و اشعار دلکش داشته است. (از مجمع الفصحاء ج2 ص383). (از الذریعه ج9 ص814 از مدایح معتمدیة).

فداء .

[فِ] (ع مص) رها کردن امیر، اسیر کافر را در مقابل مالی یا اسیر مسلمانی. (تعریفات). مفادات. کسی را از اسیری بازخریدن. (زوزنی). || (اِ) فدیه. بازخرید. (یادداشت بخط مؤلف). مالی که در عوض مفدی داده شود. (اقرب الموارد) : با یکدیگر صلح کردند و نصر را به فداء در میان نهادند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص231).

فدائی.

[فِ / فَ] (از ع، اِ) آنکه جان خود را برای جان دیگری از دست دادن خواهد. (یادداشت بخط مؤلف). کسی را گویند که دانسته مرتکب امری شود به رغبت و رضای خود، که سلب حیات را لازم داشته باشد، نه به اکراه و زور یا به حکم پادشاهی و شیخی. (برهان) :
فدائی ندارد ز مقصود چنگ
اگر بر سرش تیر بارند و سنگ.سعدی.
چندانکه از زهر و مکر و فدائی حذر کنند، از آه خستگان و نالهء مجروحان برحذر باشند. (مجالس سعدی ص23). || عاشق. || دزد و خونی. (برهان).

فدائی.

[فِ / فَ] (اِخ) لقب گروهی از پیروان حسن صباح. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به اسماعیلیه شود.

فدائی.

[فَ] (اِخ) استرآبادی (یا تبریزی). رجوع به فدائی تبریزی شود.

فدائی.

[فَ] (اِخ) تبریزی. از شعرای گمنام قرن نهم هجری است. در مجالس النفائس آمده است: سیدزاده ای است و همراه پدر به زیارت مکه مشرف شده. ظاهرش صفای تمام دارد و طبعش نیز خالی از صفایی نیست. این مطلع از اوست:
همیشه روی به دیوار بود مجنون را
که از رقیب بپوشد سرشک گلگون را.
(مجالس النفائس چ حکمت ص87).
در ص 261 از چاپ فوق او را استرآبادی دانسته و همان مطلع را نیز نقل کرده است.

فدائی.

[فَ] (اِخ) تهرانی اسمش محمودبیگ از ایل تکلو است. لباس فقر پوشید و به اصفهان مهاجرت کرد و در آنجا نزد افورلوخان ماند. نصرآبادی شعر او را آورده است. (الذریعه ج9 ص815).

فدائی.

[فَ] (اِخ) طهرانی. رجوع به فدائی تهرانی شود.

فدائی.

[فَ] (اِخ) کرمانی. از معاصران آذر بیگدلی است. آذر نویسد: اسمش حاج محمد و از اهل دارالامان کرمان است. صحبتش اتفاق افتاد. طبع روانی دارد و در تاریخ گویی مسلط است. این مطلع از اوست:
یکسان بود اگر رسدم سر بر آفتاب
یا تابدم ز بی کلهی بر سر آفتاب.
(از آتشکده چ زوار ص414).

فدائی.

[فَ] (اِخ) یزدی، اسمش سیدیحیی پسر میرزا محمدعلی وامق بن سیدمحمدباقر طباطبائی، از جانب مادر یزدی بود. وفاتش به سال 1355 ه . ق. اتفاق افتاد. تذکرهء میکده را که تألیف پدرش بود، بخط خود نوشته و پایان این استنساخ سال 1262 ه . ق. است. (الذریعه ج9 ص816).

فدائیان.

[فِ / فَ] (اِخ) رجوع به اسماعیلیه شود.

فدائی لاهیجانی.

[فَ یِ لا] (اِخ) از شعرای همزمان شاه اسماعیل صفوی است. هدایت نویسد: خلف الصدق شیخ محمد لاهیجی شارح گلشن راز شبستری است و بنابراین او را شیخ زاده می خواندند. از جانب شاه اسماعیل صفوی به رسالت نزد محمدخان شیبانی رفته، آخرالامر عزلت گزیده و در شیراز فوت شده است. از اشعار اوست:
وه کز تو غم خویش نهفتن نتوانم
وز بیم رقیبان به تو گفتن نتوانم
طالع نگر ای شوخ که چون در سخن آیی
بیخود شوم از شوق و شنفتن نتوانم.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص27).
هدایت در ریاض العارفین سال درگذشت او را 927 ه . ق. ذکر کرده است.

فدائی لاهیجی.

[فَ یِ لا] (اِخ) رجوع به فدائی لاهیجانی شود.

فداد.

[فَدْ دا] (ع ص) بلند و درشت آواز. (منتهی الارب). و مؤنث آن فدادة است. (اقرب الموارد). || سخت پاسپرکننده. (منتهی الارب). شدیدالوطأ. (اقرب الموارد). || خداوند گله در صد تا هزار شتر. || متکبر. ج، فدادون. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فدادون.

[فَدْ دا] (ع ص، اِ) جِ فداد. رجوع به فداد شود. || شتربانان. چوپانان. خربندگان. || گاوبندگان. || کشاورزان. || کسانی که پیوسته در شتران باشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنانکه آواز را بلند و درشت نمایند در کشتها و ستوران خود، و در این باره حدیثی است: ان الجفاء و القسوة فی الفدادین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فدادة.

[فَدْ دا دَ] (ع اِ) غوک. || (ص) مرد بددل. (منتهی الارب). جبان. (اقرب الموارد).

فدادة.

[فُ دَ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب). یکی از فداد. (اقرب الموارد).

فدادین.

[فَدْ دا] (ع ص، اِ) جِ فَدّان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَدّان شود.

فدا شدن.

[فِ / فَ شُ دَ] (مص مرکب) از میان رفتن در راه کسی یا چیزی یا مقصودی :
موم و هیزم چون فدای نار شد
ذات ظلمانیّ او انوار شد.مولوی.
فدای جان تو، گر من شوم فدا چه شود
برای عید بود گوسفند قربانی.سعدی.
رجوع به فداء شود.

فداغ.

[فَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای ششگانهء بخش مرکزی شهرستان لار. حدود و مشخصات آن به قرار زیر است: از شمال ارتفاعات بالنگستان و دهستان ارد، از جنوب و باختر دهستان بیرم و کوه گاوبست، از خاور دهستانهای صحرای باغ و حومه. این دهستان در باختر بخش واقع گردیده، هوای آن گرم است و آب مشروب آن از چشمه و قنات و باران تأمین میشود. زراعت آن اغلب دیمی است. محصولاتش غلات، خرما، پنبه، کنجد، تنباکو و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی مردم گلیم بافی است. از چهار آبادی دیده بان، فداغ، خلیلی، لب اشکن تشکیل شده و دارای 2200 تن سکنه است. ساکنین اغلب از طایفهء قریش هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فداغ.

[فَ] (اِخ) ده مرکزی دهستان فداغ بخش مرکزی شهرستان لار، واقع در 108 هزارگزی باختر لار کنار راه فرعی لار به بیرم. ناحیه ای است واقع در جلگه، گرمسیر و دارای 919 تن سکنه است. از قنات و چاه مشروب میشود. محصولاتش غلات، پنبه و خرماست. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فدافن.

[فَ فِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان کاشمر، سر راه مالرو عمومی کاشمر به جنت آباد. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 2529 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، انگور و پنبه است. اهالی به کشاورزی و قالی بافی گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فداکار.

[فِ / فَ] (ص مرکب) آنکه خود را یا مال خویش را فدا کند. باگذشت. رجوع به فدا شود.

فداکاری.

[فِ / فَ] (حامص مرکب)گذشت. کاری که از فداکار سر زند. رجوع به فداکار و فدا شود.

فدا کردن.

[فِ / فَ کَ دَ] (مص مرکب)گذشت از چیزی :
فدا کرده جان را همه پیش من
به دل مهربان و به تن خویش من.فردوسی.
پس از نیکویی ها و صد گونه رنج
فدا کردن کشور و تاج و گنج.فردوسی.
ز گنج خسروی و ملک شاهی
فدا کردش که میکن هرچه خواهی.نظامی.
یار آن بود که مال و تن و جان فدا کند
تا در سبیل دوست به پایان برد وفا.سعدی.
صائب چو ذره ای است چه دارد فدا کند
ای صدهزار جان مقدس فدای تو.صائب.

فداکل.

[فَ کِ] (ع اِ) کارهای بزرگ و سترگ. (منتهی الارب). عظام امور، و گویا مفردش فدکل است. (از اقرب الموارد).

فداگان.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کارواندر بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 57 هزارگزی جنوب باختری خاش و 5 هزارگزی شمال شوسهء خاش به ایرانشهر. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فدام.

[فَ / فِ] (ع اِ) دهان بند آتش پرستان و عجمیان که وقت آب خوردن بدان دهان را بندند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سرپوش ابریق. (منتهی الارب). || صافیی که بر دهانهء ابریق نهند تا آنچه در آن است بدان تصفیه گردد. (اقرب الموارد). || پالونه. || دستار. (منتهی الارب). در این معنی منتهی الارب ضبط لغت را به تشدید ثانی هم آورده است. || پتفوزبند گاوان. (منتهی الارب). در این معنی هم در منتهی الارب به تشدید و تخفیف دال هر دو آمده است.

فدام.

[فِ] (ع ص، اِ) جِ فَدْم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَدْم شود.

فدام.

[فِ] (ع اِ) غمامة. (اقرب الموارد).

فدام.

[فَدْ دا] (ع اِ) سرپوش ابریق. || پالونه. (منتهی الارب). فدام بمعنی صافی. (اقرب الموارد). رجوع به فدام [ فَ / فِ ]شود.

فدام.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ایراندگان بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 73 هزارگزی جنوب خاش و 18 هزارگزی خاور شوسهء خاش به ایرانشهر. دارای 36 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فدامت.

[فَ مَ] (ع مص) درشتی و جفاکاری. (غیاث). فدامة. رجوع به فدامة شود.

فدامة.

[فَ مَ] (ع مص) گنگلاج گردیدن. (منتهی الارب). رجوع به فَدم شود. || درمانده در سخن شدن. (منتهی الارب). فدم گردیدن. (اقرب الموارد). رجوع به فدم شود. || گول و درشت خوی شدن. (منتهی الارب). فَدامت. رجوع به فدامت و فدم شود.

فدامة.

[فَدْ دا مَ] (ع اِ) فَدّام. فَدام. فَدّوم. گویند: از فرط فدامت گویی بر دهانش فَدّامة نهاده است. (اقرب الموارد). رجوع به فدم و فَدّام [ فَ د د ] شود.

فدان.

[فَدْ دا] (ع اِ) گاو نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دو گاو قلبه ران مقرون همدیگر، و یکی را فدان نگویند. (اقرب الموارد). || ساخت آماج کشاورز. ج، فدادین. (منتهی الارب). آلت شخم دو گاو. جمع آن بدون تشدید اَفْدِنة و فُدُن است. (اقرب الموارد). || در مساحت چهارصد و به قولی سیصدوسی قصبهء(1) مربع. (اقرب الموارد). بیست وچهار قیراط. (یادداشت بخط مؤلف). فدان را منتهی الارب به تخفیف دال ضبط کرده است.
(1) - قصبه؛ مقیاسی است در مساحت برابر با 3 متر و 48 جو. رجوع به قصبه شود.

فدان.

[فَدْ دا] (اِخ) قریه ای از اعمال حران در الجزیره که گویند زادگاه ابراهیم خلیل بوده است. (از معجم البلدان).

فدان.

[فِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایراندگان بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 72 هزارگزی جنوب خاش و 28 هزارگزی خاور شوسهء خاش به ایرانشهر. ناحیه ای است کوهستانی گرمسیر و دارای 150 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، خرما و برنج است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فداوه.

[] (اِ) ضفدع است. (فهرست مخزن الادویه).

فداویة.

[فَ وی یَ] (اِخ) اسم آبی بوده است مر بنی یربوع را. رجوع به عقدالفرید ج6 ص68 شود.

فدایی.

[فِ / فَ] (ص نسبی) رجوع به فدائی شود.

فدح.

[فَ] (ع مص) گرانبار کردن وام، کسی را. || سنگین کردن بار بر دوش کسی. (از اقرب الموارد).

فدخ.

[فَ] (ع مص) به سنگ سر شکستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکستن شی ء را. (اقرب الموارد).

فدر.

[فَ] (ع مص) سرد گردیدن گوشت پخته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدر.

[فُ] (ع اِ) جِ فادر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فادر شود. || جِ فدور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). صاحب اقرب الموارد، جمع فدور را به ضم اول و ثانی آورده است.

فدر.

[فَ دَ] (ع اِ) بز کوهی کلان سال، یا عام است. ج، فُدور، مَفْدِرة، مَفْدُرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدر.

[فُ دُ] (ع اِ) جِ فَدور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فُدْر و فَدور شود.

فدر.

[فَ دِ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). || چوب زودشکن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدر.

[فُ دُرر] (ع اِ) سیم. (منتهی الارب). فضه. (فهرست مخزن الادویه) (اقرب الموارد). || (ص) کودک فربه یا نزدیک بلوغ رسیده. (منتهی الارب). غلام سمین. (اقرب الموارد).

فدر.

[فِ] (اِخ)(1) نام یکی از کتب افلاطون. (ابن الندیم).
(1) - Phedre.

فدراسیون.

[فِ دِ یُنْ] (فرانسوی، اِ)(1)اتحادیهء چند کشور. (حییم). دولتی که چند ایالت با هم تشکیل دهند. (وبستر). || اتحاد. (حییم). || در تداول فارسی امروز به انجمنی اطلاق می شود که برای تنظیم و نظارت بر امور اجتماعی تشکیل گردد، و بیشتر مورد استعمال آن در کارهای ورزشی است.
(1) - Federation.

فدرال.

[فِ دِ] (فرانسوی، ص)(1) مؤتلف. (وبستر). هم عهد. متحد. (حییم). || حکومتی که از چند بخش کشوری تشکیل گردد و این قسمتها از یک دولت مرکزی متابعت کنند. || پیمانی. (حییم). || اتحادی. (حییم).
(1) - Federal.

فدرد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 6 هزارگزی خاور تربت حیدریه و 3 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی تربت به خواف. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل و دارای 870 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، چغندر و پنبه است. اهالی به کشاورزی و گله داری و کرباس بافی گذران میکنند. راه مالرو دارد. از پل غوریان میتوان اتومبیل برد. این ده را به اصطلاح محلی پدرد نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). رجوع به پدو شود.

فدرس.

[فِ دِ رُ] (اِخ) فِدْر. رجوع به فِدْر شود.

فدرنجک.

[فَ رَ جَ] (اِ) دیوی است که در خواب آدمی را فروگیرد، و حکما گویند مادهء سوداوی است که در خواب چنان نماید، و آن را به عربی کابوس و عبدالجنه خوانند. || پیرامون دهان از طریق بیرون. (برهان).

فدرنک.

[فَ رَ] (اِ) رجوع به فدرنگ شود.

فدرنگ.

[فَ رَ] (اِ) چوبی گنده و سطبر و قوی که در پس کوچه اندازند تا در گشوده نگردد. || چوبی که گازران بر جامه زنند و جامه را بدان تاب دهند. (برهان) :
پای بیرون منه از پایگه دعوی خویش
تا نیاری به در کونِ فراخت فدرنگ.
خطیری (از لغت فرس).
|| چوبی که دقاقان جامه بدان کوبند و در خانه ها زنان به رخت و پوشیدنی و غیره زنند و تاه کنند و آن را جندره و رختمال خوانند. || کنایه از قرمساق و دیوث هم هست. || به زبان ماوراءالنهر خوردنی و طعامی باشد که در دستمالی بسته از جایی به جایی برند. || دستور. (برهان).

فدرونک.

[فَ نَ] (اِ) سنگی که بر کنگره های قلعه و حصار گذارند تا چون دشمن به پای دیوار آید بر سرش اندازند. (برهان).

فدرة.

[فِ رَ] (ع اِ) پاره ای از گوشت پخته. || پاره ای از شب. || پاره ای از کوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قطعه ای از کوه و یا آنچه را در بالای کوه مشرف باشد فدره گویند. (اقرب الموارد از الاساس و التاج).

فدرة.

[فُ دَ رَ] (ع ص) تنها رونده: رجل فدرة؛ مرد تنها رونده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدره.

[فَ رَ / رِ] (اِ) بوریائی که از برگ خرما و جز آن بافند و بر بالای چوبها و پرواره های سقف خانه اندازند و خاک و گل بر آن ریزند. (برهان).

فدس.

[فُ] (ع اِ) تننده. (منتهی الارب). عنکبوت. (فهرست مخزن الادویه) (اقرب الموارد). ج، فِدَسة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فدسة شود.

فدسة.

[فِ دَ سَ] (ع اِ) جِ فدس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فدس شود.

فدسی.

[فُ] (ص نسبی) ازهری گوید: در خلصاء مغاکی دیدم که به فدسی معروف بود و نمیدانم نسبت آن به چه بود. در تاج آمده است: فدسی برای این گفته اند که مغاک مزبور پر از عنکبوت و مهجور بود و چوپانان بندرت در آن میرفتند. ضبط آن را فِدَسی که نسبت به جمع فدس است نیز آورده اند. (از اقرب الموارد).

فدسی.

[فَ دَ سی ی] (ص نسبی) مرد ناشناخته نسبت. (منتهی الارب).

فدش.

[فَ دِ] (ع ص) گول و نادان در کار: رجل فدش؛ مرد گول و نادان در کار. (منتهی الارب). افرق. (اقرب الموارد).

فدش.

[فَ] (ع مص) سر شکستن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فدخ شود.

فدشخوار.

[فَ دَ خوا / خا] (اِخ) سلسلهء جبالی است از درهء خوار ری تا سوادکوه و دماوند و سلسلهء البرز تا رودبار قزوین. (از حاشیهء مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص36).

فدشخوارگر.

[فَ دَ خوا / خا گَ] (اِخ)لقب برادر انوشیروان که حاکم طبرستان بوده است. و صاحب مجمل التواریخ گوید: او را [ انوشیروان را ] فدشخوارگرشاه گفتندی به روزگار پدرش زیرا که او پادشاه طبرستان بود و فدشخوار نام کوه و دشت باشد. (مجمل التواریخ ص36). بهار در حاشیه نویسد: جایی دیده نشد که انوشیروان پادشاه طبرستان و پدشخوارگر باشد، و برادرش این لقب را داشته است. (مجمل التواریخ حاشیهء ص36).

فدشک.

[فِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند، واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری خوسف و 8 هزارگزی جنوب جادهء شوسهء عمومی خوسف به خور. ناحیه ای است واقع در جلگه و گرمسیر که دارای 1033 تن سکنه است. از قنات و رودخانه مشروب میشود. محصولاتش غلات و پنبه است. اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. راه مالرو دارد. اغلب اهالی شتردار و مکاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فدشکوه.

[فِ دِ] (اِخ) ده بزرگی است از دهستان شیبکوه زاهدان بخش مرکزی شهرستان فسا، واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری فسا و 2 هزارگزی راه شوسهء فسا به جهرم. ناحیه ای است واقع در جلگه، گرمسیر و مالاریائی که دارای 1924 تن سکنه است. آب آن از قنات و چاه تأمین میشود. محصولاتش غلات، حبوب، پنبه، خرما، لیمو و انار است. اهالی به کشاورزی و قالی بافی گذران میکنند. دبستان و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فدع.

[فَ] (ع مص) شکستن و اندکی شکافتن. (از اقرب الموارد).

فدع.

[فَ دَ] (ع اِمص) کجی خردگاه دست و پای، چندانکه کف دست و پا چپ رویه برگردد. || کجی است در بندها، گویی از جای خود زائل شده، و آن اکثر در ارساغ ستور خلقی باشد. || خمیدگی میان کف پا. کجی استخوان ساق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کژی مابین ران و سم ستور. || برآمدگی پیشگاه سپل شتر. || (مص) خمیده و مرتفع گردیدن پیش و پس کف پا. || رفتار بر پشت پا. (منتهی الارب).

فدعاء .

[فَ] (ع ص) مؤنث افدع. (منتهی الارب). رجوع به افدع شود.

فدعمیه.

[فَ عَ می یَ] (اِخ) یا رأس. رجوع به رأس و رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6 (ذیل رأس) شود.

فدعة.

[فَ دَ عَ] (ع اِ) جای کجی از دست و پا. (منتهی الارب). جای کجی از پا، مثل نزعة و صلعة. (اقرب الموارد).

فدغ.

[فَ] (ع مص) شکستن. || شکستن و کفانیدن چیزی کاواک را. || روغن را بر روی طعام کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدغ.

[فَ دَ] (ع اِمص) خمیدگی است در کف پا. (منتهی الارب). رجوع به فَدَع شود.

فدغم.

[فَ غَ] (ع ص) مرد نیکوصورت بزرگ هیکل. || روی خوب پرگوشت. || ترهء آبناک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدغمة.

[فَ غَ مَ] (ع مص) پرگوشت گردیدن روی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدفد.

[فَ فَ] (ع اِ) دشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
به وقت رفتن و طی کردن مسالک ملک
هواش فدفد و دریا سراب و کُه صحراست.
انوری.
|| جای سخت و درشت و بلند. || زمین برابر و هموار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدفد.

[فُ دَ فِ] (ع ص) بلند و سخت آواز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شیر خفتهء جغرات شده. (منتهی الارب).

فدفد.

[فُ فُ] (ع ص) بلند و درشت آواز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدفد.

[فَ فَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

فدفدة.

[فَ فَ دَ] (ع اِ) آوازی شبیه به آواز مار که از پوست برآید. (منتهی الارب). || (مص) صوت برآوردن شدید. (اقرب الموارد). || دویدن گریزان از درنده یا از دشمن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدک.

[فَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه، واقع در 36 هزارگزی شمال باختری قصبه رود و 5 هزارگزی جنوب باختری شوسهء عمومی تربت حیدریه به سلامی. ناحیه ای است واقع در جلگه و گرمسیر که دارای 408 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، پنبه، زیره و بنشن است. اهالی به کشاورزی، گله داری و کرباس بافی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فدک.

[فَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انار شهرستان رفسنجان، واقع در 38 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 5 هزارگزی خاور شوسهء رفسنجان به یزد. دارای چهل تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فدک.

[فَ دَ] (اِخ) قریه ای در حجاز که از آنجا تا مدینه دو روز راه است، و گویند سه بخش بوده است و هنگامی که رسول اکرم خیبر و قلاع آن را فتح کرد، سه قلعه پایداری کردند و محاصرهء آنها به دشواری گرایید، و اهل فدک قاصدی نزد رسول خدا فرستادند که اموال و میوه های خود را به نصف، تقسیم و مصالحه نمایند، و رسول (ص) این غنیمت جنگی را پذیرفت. در این ناحیه چشمه ها و نخلستانهایی بود و سپس عمر بر آن دست انداخت و هنگامی که فتوح مسلمین وسعت یافت آن را به ورثهء رسول اکرم بازداد. بر سر این ده بین علی و عباس بن عبدالمطلب اختلاف بود. علی میگفت: آن را رسول اکرم در زمان خود به فاطمه بخشیده است و عباس آن را ملک رسول میدانست و خود را وارث او میشمرد و سرانجام عمر بن عبدالعزیز در زمان خلافت خود به والی مدینه دستور داد که آن را به فرزندان فاطمه واگذارد. دربارهء این ده سخن بسیار است و در اینکه بعد از رسول اکرم کار آن به کجا کشید اختلاف روایت موجود است. (از معجم البلدان). دهی که پیغمبر (ص) در آنجا باغ خرما داشت. (غیاث از صراح). این در خیبر بود و رسول اکرم آن را به فاطمه علیهاالسلام بخشید و ابوبکر از او بازگرفت. (یادداشت بخط مؤلف). دهی است به خیبر، و از آن ده است فدکی. (منتهی الارب). و این ده را به نام فدک پسر حام بن نوح خوانده اند. (منتهی الارب) :
لعنت کنم بر آن بت کز فاطمه فدک را
بستد به قهر تا شد رنجور و خوار و غمگین.
ناصرخسرو.

فدک.

[فَ دَ] (اِخ) نام پسر حام بن نوح، و فدک خیبر به نام او خوانده شده است. (از منتهی الارب).

فدکی.

[فَ دَ] (ص نسبی) نسبت به قریه ای است که در نزدیکی مدینه واقع شده. (سمعانی). رجوع به فدک شود.

فدکی.

[فَ دَ] (اِخ) ابن اعبد، پدر میا، مادر عمروبن الاهتم. (منتهی الارب).

فدم.

[فَ] (ع ص) گنگلاج. (منتهی الارب). گران زبان. (دستوراللغه). درمانده در سخن از کندی و کمی فهم و هوش. (از اقرب الموارد). بعیدالفطنة. (اقرب الموارد از مصباح). || مرد گول درشت بدخوی. (منتهی الارب). مرد درشتخوی احمق. (اقرب الموارد). ج، فِدام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سرخ سیررنگ. (منتهی الارب). سرخ سیررنگ. آنچه سرخی آن شدید نباشد. || خبز فدم؛ نان سفت. (اقرب الموارد).

فدم.

[فَ] (ع مص) دهان بند نهادن بر دهن. (منتهی الارب). || فدام بر ابریق نهادن. (اقرب الموارد). رجوع به فدام شود.

فدمة.

[فَ مَ] (ع ص) مؤنث فدم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَدْم شود.

فدن.

[] (ع اِ) صبغ سرخ پیر (؟). (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فدم شود. || کوشک. (آنندراج). در منتهی الارب و اقرب الموارد این معنی ضبط نشده است.

فدن.

[فِ دُ] (اِخ)(1) یکی از شاگردان سقراط. (یادداشت بخط مؤلف). فادو. از فیلسوفان یونان و از مردم مدینهء الیس(2) بود. در آخرین سالهان قرن پنجم ق . م. به دنیا آمد و در جنگی که در سالهای 401 و 400 ق . م. میان اسپارت و الیس درگرفت وی در آتن بود و در مکتب سقراط درس میخواند. با افلاطون همدرس بود و به همین سبب افلاطون یکی از رساله های خود را به نام او «رسالهء فدن» خوانده است. پس از مرگ سقراط فدن (فادو) به الیس بازگشت. افکار و عقاید خاص او روشن نیست و از آثار افلاطون نیز مطلب جالب توجهی که نشانهء اندیشه های خاص او باشد دستگیر نمیشود. نوشته های او نیز مانند رساله های افلاطون صورت مباحثه داشته است. (از دایرة المعارف بریتانیکا). نام این شخص در کتب فارسی فادن، فدن و فاذن آمده است ولی ضبط آن در منابع اروپایی فادو(3) است. رجوع به فاذن و فادن شود.
(1) - Phedon.
(2) - Elis.
(3) - Phaedo.

فدور.

[فُ] (ع مص) سست گشتن از گشنی و بازایستادن. (منتهی الارب). || سرد گشتن گوشت پخته. (اقرب الموارد). || بالا رفتن بز کوهی از کوه. (اقرب الموارد). رجوع به فَدْر شود.

فدور.

[فُ] (ع اِ) جِ فَدَر. || جِ فادر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدور.

[فَ] (ع اِ) بز کوهی کلان سال، یا عام است. ج، فُدْر، فُدُر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدوکس.

[فَ دَ کَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) مرد درشت اندام. (منتهی الارب). مرد سخت. (اقرب الموارد). || شتر نیک توانا و بزرگ هیکل. (منتهی الارب).

فدوکس.

[فَ دَ کَ] (اِخ) معرفة، نام اخطل غیاث بن غوت تغلبی است. (منتهی الارب).

فدوم.

[فَدْ دو] (ع اِ) فدام. فَدّام. صافی سر کوزه. (اقرب الموارد). || کهنه ای که عجمان و مجوس هنگام آب خوردن بر دهان بندند. (اقرب الموارد). دهان بند عجمیان. (آنندراج). فدام. فَدّام، و آن چیزی است که مجوس گاه آشامیدن بر دهان بندند. (یادداشت بخط مؤلف).

فدومة.

[فُ مَ] (ع مص) گنگلاج گردیدن. (منتهی الارب). فدم بودن. (از اقرب الموارد). و رجوع به فَدم شود. || درمانده در سخن شدن. || گول و درشتخوی شدن. (منتهی الارب). || فَدامة. (اقرب الموارد). و رجوع به فدامة شود.

فدوند.

[فَدْ وَ] (اِ) فدرنگ، و آن چوبی باشد که در پس در اندازند تا در گشوده نگردد. (برهان). رجوع به فدرنگ شود.

فدوی.

[فَ دَ] (از ع، ص نسبی، اِ) فدائی. منسوب به فداء. رجوع به فداء و فدائی شود. || در تداول فارسی زبانان بجای «من» در مکاتبات و مخاطبات با بزرگان مستعمل است. (یادداشت بخط مؤلف).

فدوی.

[فِ دَ وی ی] (ع ص نسبی)سربهاشونده و عوض کسی جان دهنده و قربان شونده. (از فردوس اللغات از غیاث) (آنندراج). ظاهراً همان فَدَوی است و صاحب غیاث در ضبط آن دچار خطا شده است.

فدویه.

[فَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار، واقع در 198 هزارگزی باختر لار و جنوب رود قره آغاج. ناحیه ای است واقع در جلگه، گرمسیر، مالاریائی که دارای 177 تن سکنه است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصولاتش غلات و خرما است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فدویی.

[فَدْ دو] (ص نسبی) منسوب به فدویة که نام اجدادی است. (سمعانی).

فدی.

[فَ دا] (ع مص) فِدی. رجوع به فداء شود. || (اِ) مالی که در عوض مفدی داده شود.
-فداک ابی، فدی لک ابی؛ هنگام دعا کردن کس آرند، یعنی پدرم را فدای تو کنم. و آن از مصادری است که عامل آن بسبب کثرت استعمال حذف شود. (از اقرب الموارد).

فدی.

[فِ دا] (ع مص) فداء. فَدی. رجوع به مصادر مذکور شود. || جِ فدیة. رجوع به فدیة شود.

فدی.

[فِ] (از ع، ص) در فارسی، ممال فداء بمعنی قربانی شده و فداشده است :
همتش را سپهر کفش بساط
دولتش را زمانه کبش فدی.ابوالفرج.
تنم به مهر اسیر است و دل به عشق فدی
همی به گوش من آید ز لفظ عشق ندی.
ادیب صابر.
فلان مجاور دولتسرای(1) وقت مرا
که تن به مهر اسیر است و دل به عشق فدی.
سیف اسفرنگ (دیوان ص483).
(1) - ن ل: خلوت سرای.

فدیات.

[فِ دَ] (ع اِ) جِ فدیة. (اقرب الموارد). رجوع به فدیة شود.

فدیت.

[فِدْ یَ] (ع اِ) از مادهء فدیه یا فداء است، و آن بمعنی عوضی است که بوسیلهء آن آدمی از مکروهی که بسوی او رسیده، رهایی می یابد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). بدل. (ترجمان علامه جرجانی ترتیب عادل بن علی). سربها. (یادداشت بخط مؤلف). آنچه در عوض مفدی از مال عطا شود. (اقرب الموارد) : تضرع ها کرد و ملتزم جزیت و فدیت شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص293). ج، فِدی، فِدَیات. (اقرب الموارد). رجوع به فدیة شود.

فدیت لک.

[فَ دَ تُ لَ] (ع جمله فعلیه دعایی) فدایت گردم. برخیِ جانت شوم. پیش بمیرم تو را. پیش مرگت شوم. قربانت گردم. (یادداشت بخط مؤلف) :
ای پیک پی خجسته چه نامی فدیت لک
هرگز سیاه چرده ندیدم بدین نمک.حافظ.

فدید.

[فَ] (ع اِ) بانگ و آواز سخت و شدت آن، یا آواز دویدن گوسپندان، یا آواز دویدن گوسپندان آمیخته با آواز شبانان و رانندگان، یا آوازی است شبیه آواز مار که از پوست برآید. (منتهی الارب). || شتران بسیار. یقال: لفلان فدید من الابل؛ ای کثیر. (منتهی الارب). رجوع به فداد شود.

فدید.

[فَ] (ع مص) بانگ کردن، یا سخت بانگ کردن، یا به آواز مانا به آواز مار که از پوست برآید بانگ برآوردن. (از منتهی الارب). || بلند کردن مرد آواز خویش را، و به قولی سخت بانگ کردن، یا آوای دویدن گوسپند برآوردن، یا همچون آوای دویدن گوسپند با چوپان و رانندگان بانگ برآوردن، یا همانند آوای ماری که از پوست برآید بانگ زدن. (از اقرب الموارد). || دویدن انسان. || ترسانیدن کسی را به وعدهء بد. یقال: هو یَفُدّ لی (بالضم) و یعد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکافتن شتر زمین را به سپل خود از شدت گام نهادن بر زمین. (از اقرب الموارد).

فدید.

[فَ] (اِخ) موضعی است به حوران، و از آن موضع است سعیدبن خالد عثمانی که در زمان مأمون دعوی خلافت کرد. (منتهی الارب).

فدیشه.

[فَ شِ] (اِخ) نام یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان نیشابور، و محدود است از طرف شمال به بخش سرولایت، از باختر به بخش حومهء شهرستان سبزوار، از خاور به بخش حومه و از جنوب به شهرستان کاشمر. موقعیت بخش جلگه و در طاغنکوه معتدل و در دهستان عشق آباد گرمسیر است. محصول آن غلات، بنشن و انواع میوه است. از اهالی مردان به کشاورزی و کسب و مالداری و قالیچه بافی، و زنان با قالیچه و پلاس بافی گذران میکنند. این بخش از سه دهستان بنام طاغنکوه، عشق آباد، تخت جلگه متشکل و دارای 51 آبادی بزرگ و کوچک و 26766 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فدیک.

[فُ دَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). تصغیر فَدَک... عمرانی گوید: جایگاهی است. (از معجم البلدان).

فدیک.

[فَ] (اِ) از اعلام اشخاص در قرون اولی اسلام است، و شاید با فاتک نام پدر مانی بی ارتباط نباشد.

فدیک.

[فُ دَ] (اِخ) ابن سلیمان قیسرانی، مکنی به ابوعیسی. تابعی است. (یادداشت بخط مؤلف). نام مردی از صحابه. (سمعانی). فدیکی به وی منسوب است. نام وی در کتاب المصاحف سجستانی آمده است. رجوع به المصاحف ص142 شود.

فدیکات.

[فُ دَ] (اِخ) خاندان ابوفدیک که مردی خارجی است. (منتهی الارب).

فدیکی.

[فُ دَ] (ص نسبی) منسوب به فدیک که نام مردی از صحابه بود. (سمعانی).

فدیلیون.

[] (معرب، اِ) به یونانی عقل است. (فهرست مخزن الادویه).

فدین.

[فُ دَ] (ع اِ مصغر) مصغر فَدَن بمعنی کاخ مشید است. (از معجم البلدان). رجوع به فَدَن شود.

فدین.

[فُ دَ] (اِخ) مصغر نام قریه ای است بر کنار خابور بین ماکین و قرقیسیا که در آن جنگی افتاد. (از معجم البلدان).

فدین.

[فَدْ دَ] (اِخ) جایگاهی است از سرزمین حوران که عبدالرحمان بن محمد بن ابی بکر صدیق در آنجا درگذشت و مدفون شد. وی در زمرهء فقیهانی بود که ولیدبن یزیدبن عبدالملک بن مروان از آنان دربارهء طلاق قبل از نکاح استفتا کرد. (از معجم البلدان).

فدینی.

[فَدْ دی] (ص نسبی) منسوب به فدین. رجوع به فَدّین شود.

فدینی.

[فَدْ دی] (اِخ) سعیدبن خالدبن محمد بن عبدالله بن عمروبن عثمان بن عفان بن ابی العاص بن امیة الاموی عثمانی فدینی. با مأمون همزمان بود و در روزگار وی خروج کرد و پس از ابوالعمیطر علی بن یحیی مدعی خلافت شد... آنگاه یحیی بن صالح با سپاهی بدو روی آورد و چون به نزدیک دژ (حصن) وی که به فدین معروف بود رسید، فدینی از آنجا بگریخت و یحیی بن صالح دژ را بگرفت و منهدم کرد. رجوع به معجم البلدان شود.

فدیة.

[فِدْ یَ] (ع اِ) سربها. (منتهی الارب). آنچه از مال بجای مفدی داده شود. (از اقرب الموارد). ج، فِدی، فِدَیات، مانند سدره و سدرات. (اقرب الموارد). فِدْیَت. رجوع به فدیت شود. || در تداول علوم فدیه و فداء بدلی یا عوضی است که مکلف بدان از مکروهی که به وی متوجه است رهایی یابد. (از تعریفات جرجانی). مبلغی است که ازبرای غلامان یا اسرا داده میشود. (قاموس کتاب مقدس).
-فدیة الفطر؛ نیم صاع است از گندم و یک صاع از حبوب دیگر. (منتهی الارب). آنچه در روز عید فطر برطبق اصول مذهبی بپردازند: خذ علی هدیتک و فدیتک؛ یعنی بگیر طوری را که بر آن بودی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فدیهه.

[فَ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان بابک بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 32 هزارگزی شمال باختری تربت حیدریه و 18 هزارگزی شمال شوسهء عمومی کاشمر به تربت حیدریه. ناحیه ای است تپه ماهور و سردسیر که دارای 410 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولش غلات و شغل اهالی کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فذ.

[فَذذ] (ع ص) تنها و یگانه. ج، اَفْذاذ، فذود. (منتهی الارب). فرد، یقال: ذهبا فذین. (از اقرب الموارد). || (اِ) اول تیر قمار، و هی عشرة اولها الفذ ثم التوأم ثم الرقیب ثم الحلس ثم النافس ثم المسبل و ثم المعلی و ثلثه لا انصباء لها و هی السفیح و المنیح و الوغد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اول تیر از هفت تیر قمار. (آنندراج). || (ص) تمر یا خرمای متفرق. (از اقرب الموارد): تمر فذ؛ خرمای پراکنده. (منتهی الارب).

فذ.

[فَذذ] (ع مص) سخت طرد کردن کسی را. (از اقرب الموارد). سخت راندن. || دور کردن. (منتهی الارب). و این معنی در اقرب الموارد چنین آمده است: فذ کسی؛ دور بودن وی یا نشنیدن او.

فذالک.

[فَ لِ] (از ع، اِ مرکب) باقی و بقیهء چیزی. (غیاث). || خلاصه. (یادداشت بخط مؤلف). اصل این کلمه از ریشهء رباعی فَذْلَکَ بوده است و در پارسی الفی را بخطا بر آن افزوده اند : فذالک آن بود که بودنی بوده است. به سر نشاط باید شد. (تاریخ بیهقی).
هرگز مباد بر تو فذالک شمار عمر
کاندر شمار فضل و کرم بی فذالکی.سوزنی.
ما همان مرغیم خاقانی، که ما را روزگار
میدواند وین دویدن را فذالک کشتن است.
خاقانی.
در نواحی نه گاو ماند و نه کشت
دخل را کس فذالکی ننوشت.نظامی.
حسابی که آن را فذالک نباشد
ز خود برگرفتی زهی بی حسابی.جوینی.
معمو در رسم الخط بدون الف نوشته میشود. رجوع به فذلک و فذلکة شود.

فذراسپ.

[فِ] (اِخ) پتراسپ. فذراسف. رجوع به پیترسپ شود.

فذراسف.

[فِ سُ] (اِخ) پیتراسب. رجوع به پیترسپ شود.

فذشوارگر.

[فَ ذِشْ گَ] (اِخ) پتشخوارگر. رجوع به پتشتخوارگر شود.

فذلک.

[فَ ذا لِ] (ع اِ مرکب) مأخوذ از تازی، باقی و بقیهء چیزی. (ناظم الاطباء) (آنندراج از شرح خاقانی). و به اصطلاح اهل حساب، جمع بعد از تفصیل. (آنندراج از شرح خاقانی و مؤید). به اصطلاح اهل دفتر، جمع حساب پس از تفصیل. (ناظم الاطباء) :
با حسابم خوش ار فذلکم اوست
نی غلام مقر چو مالکم اوست.سنائی.
کبری شمر ممالک این سبز بارگاه
صغری شمر فذلک این تیره خاکدان.
خاقانی.
تا حشر فذلک بقا باد
توقیع تو دادگستران را.خاقانی.
|| در کلام علما بمعنی اجمال فصل است. (کشاف اصطلاحات الفنون).
-فذلک شدن؛ منقضی شدن. سپری شدن. (یادداشت بخط مؤلف) :
فذلک شد شمار خدمت من
بر او از جملگی و گیج گیجی.سوزنی.
رجوع به فذالک شود.

فذلکة.

[فَ لَ کَ] (ع مص) به پایان رسانیدن حساب را و پرداخته و فارع شدن از آن، مخترعة من قوله اذا اجمل حساب: فذلک کذا و کذا. (از منتهی الارب). به انجام رسانیدن حساب خود را و پرداختن آن را و فارغ گشتن از آن، و این فعلی است اختراعی از فرمودهء خداوند اذا اجمل حسابه: و قال فذلک کذا و کذا. (ناظم الاطباء). فذلک حسابه؛ یعنی به نهایت رسانید آن را و فارغ شد از آن، و این منحوت گفتار حاسبان است که هرگاه حساب خویش را مجمل آرند گویند: فذلک کذا و کذا، اشاره به حال و نتیجهء آن. (از اقرب الموارد). || چنانکه خفاجی در حاشیهء بیضاوی آورده در سخن علما فذلکه بمعنی اجمال چیزی است که تفصیل یابد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). در سخن دانشمندان بمعنی اجمال مطلبی است که نخست بتفصیل آرند. || (اِ) هر آنچه نتیجهء متفرع بر گفتهء پیشین باشد، خواه حساب و خواه جز آن. (از اقرب الموارد). فذلکه بمعنی مجمل کلام و خلاصهء آن است و چنانکه از کلام مولا عبدالحکیم دریافته میشود، بدان نتیجه را اراده کنند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). مجمل سخن و نتیجهء آن. (از اقرب الموارد).
-فذلکة الحساب؛ آن است که پس از تفصیل به دست آید. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

فذوذ.

[فُ] (ع اِ) جِ فَذّ. (اقرب الموارد). رجوع به فذ شود.

فذورد.

[فَذْ وَ] (اِخ) قریه ای است. (معجم البلدان).

فذیانکث.

[فَذْ نَ کَ] (اِخ) از نواحی هیطل در ماوراءالنهر. (معجم البلدان). ظاهراً معرب پدیانه است. رجوع به پدیانه شود.

فر.

[فَ / فَرر] (اِ) شأن و شوکت و رفعت و شکوه. (برهان) :
سری بی تن و پهن گشته به گرز
نه شان رنگ ماند و نه فر و نه برز.
ابوشکور بلخی.
به فر و هیبت شمشیر تو قرار گرفت
زمانه ای که پرآشوب بود پالاپال.دقیقی.
ای امیر مهربان این مهرگان خرم گذار
فرّ و فرمان فریدون ورز با فرهنگ و هنگ.
منجیک ترمذی.
ز دستور پاکیزهء راهبر
درخشان شود شاه را گاه و فر.فردوسی.
بقاش باد و به کام مراد دل برساد
مباد خانهء او خالی از سعادت و فر.فرخی.
ز فرّ جود تو شد خوار در جهان زر و سیم
نه خوار گردد هر چیز کآن شود بسیار؟
ابوحنیفهء اسکافی.
سپهداران او هر جا که رفتند
به فر او همه گیتی گرفتند.
فخرالدین اسعد.
تا به فر دولت او دشمنان را سپری کردند. (مجمل التواریخ و القصص).
ز فر ماه فروردین جهان چون خلد رضوان شد
همه حالش دگرگون شد همه اسمش دگرسان شد.
امیرمعزی.
تخت تو تاج آسمان تاج تو فر ایزدی
حکم تو طوق گردنان طوق تو زلف سعتری.
خاقانی.
ز فر بزم تو دی بود در نعیم بهشت
ز دست حادثه امروز میکشم تعذیب.
ظهیر فاریابی.
بدان فرزانگی وآهسته رایی است
بدانست او که آن فر خدایی است.نظامی.
دو قرص نان اگر از گندم است اگر از جو
دوتای جامه اگر کهنه است اگر از نو
هزار بار نکوتر به نزد ابن یمین
ز فر مملکت کیقباد و کیخسرو.ابن یمین.
-فر گرفتن؛ شکوه و شوکت بدست آوردن. شکوه و جلال یافتن :
از خرد بدگهر نگیرد فر
کی شود سنگ بدگهر گوهر؟سنایی.
گرفت از ماه فروردین جهان فر
چو فردوسی همی شد هفت کشور.عنصری.
ترکیب های دیگر:
-بافروبرز.؛ بافروجاه. زور و فر. زیب و فر. فر کیان. فر یزدان. فر و نژاد. به آیین و فر بودن :
چو فرزند باشد به آیین و فر
گرامی به دل بر چه ماده چه نر.فردوسی.
|| سنگ و هنگ. (برهان). ارج و سنگ. (صحاح الفرس). || نور، چه مردم نورانی را فرمند و فرهومند گویند. (برهان). پرتو. روشنی. تاب. تابش. تابداری. (ناظم الاطباء). || برازش و زیبایی و برازندگی و زیبندگی. (برهان) :
دیدی تو ریژ و کام بدو اندرون بسی
با ریدکان مطرب بودی به فر و زیب.
رودکی.
هست چندانکه در این شهر نبات است و درخت
اندر آن خلقت فضل است و در آن صورت فر.
فرخی.
عارضش را جامه پوشیده ست نیکویی و فر
جامگان را ابره از مشک است و زآتش آستر.
عنصری.
سال کو خرمن جوانی دید
سوخت هر خوشه ای که زیب و فر است.
خاقانی.
|| سیلاب. || پَر، اعم از پر مرغ خانگی و پر مرغان دیگر. (برهان). فر همای، شاید همان پر همای باشد. (از یادداشت بخط مؤلف) :
کبک وش آن باز کبوترنمای
فاخته رو گشت به فر همای.نظامی.
فره. خره. فرهی. در فارسی جدید فرخ، فرخنده، فرخان و فرهی از همین ریشه است. (از حاشیهء برهان چ معین). ... خورنه(1)، در زبان پهلوی خور(2) و در فارسی فر شده است. (ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی ص167). || داد و عدل و عدالت. || ریاست و فرماندهی. || استقلال. || سیاست و عقوبت. (ناظم الاطباء).
(1) - xvarenah.
(2) - khvarr.

فر.

[فَ / فِ] (پیشوند) پیشوند است بمعنی پیش، جلو، بسوی جلو، و غیره، چنانکه در کلمات فرخجسته، فرسوده، فرمان. در پارسی باستان و اوستا: فْرَ(1)، ارمنی: هْرَ(2)، هندی باستان: پْرَ(3). (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - fra.
(2) - hra.
(3) - pra.

فر.

[فِ] (فرانسوی، اِ)(1) آهن. حدید. || اتو. || آلات آهنی برای داغ کردن. (نفیسی). || آنچه با آن موی سر را به کمک حرارت چین و شکن دهند. || درفش داغ. (نفیسی). || و نیز در تداول فارسی نوعی از اجاق خوراک پزی را گویند که با گاز نفت کار میکند.
(1) - Fer.

فر.

[فِرر] (اِ صوت) آواز گرفتن بینی. (یادداشت بخط مؤلف).

فر.

[فُ] (اِ) کتابخانهء یهودان. (برهان).

فر.

[فِ] (اِ) چین و شکن موی را گویند. در فرهنگهای فارسی موجود ضبط آن مشاهده نشد، و گمان میرود مأخوذ از زبان فرانسه باشد. رجوع به «فر» (فرانسوی) شود.

فر.

[فَرر] (ع مص) گریختن. (منتهی الارب). فرار. || گریختن از دشمن. || وسعت دادن سوار جولان خود را برای انعطاف. (از اقرب الموارد). || نگریستن دندان ستور را تا سال آن معلوم نمایند. (منتهی الارب). گشودن دهان چارپای را برای آنکه ببینند سالش چیست. || رفتن بسوی چیزی. || از آنچه در نفس کسی است استنطاق کردن وی را. || جستجو کردن از کاری. (از اقرب الموارد). بازکاویدن از کار. (آنندراج). || میل کردن. مَفَرّ. مَفِرّ. (اقرب الموارد). رجوع به مصادر مذکور شود. || (ص) گریزنده، و مذکر و مؤنث و جمع و مفرد در وی یکسان است. (منتهی الارب): رجل فر؛ ای فار، و ازین معنی است: هذان فر قریش افلا ارد علی قریش فرها. (از اقرب الموارد). و گاه «فَرّ»، جمعِ «فارّ» است، مانند راکب و رکب. (از اقرب الموارد).

فر.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان گزاز پائین بخش سربند شهرستان اراک، واقع در 24 هزارگزی شمال آستانه سر راه شوسهء اراک به ملایر. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر که دارای 115 تن سکنه است. از رودخانهء طوره مشروب میشود. محصولاتش غلات و بنشن است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. شعبهء پست و تلگراف و یک مهمانخانه و سه قهوه خانه سر راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فرآشفتن.

[فَ شُ تَ] (مص مرکب)برآشفتن. فرآشوبیدن. رجوع به فرآشوبیدن شود.

فرآشوبیدن.

[فَ دَ] (مص مرکب)برآشوبیدن. برآشفتن. فرآشفتن :
چون کار جهان چنین فراشوبد
سر برکند از جهان جهانداری.ناصرخسرو.
رجوع به فرآشفتن شود.

فرآوردن.

[فَ وَ دَ] (مص مرکب)فراآوردن. حاصل کردن. رجوع به فراآوردن شود.

فرآورده.

[فَ وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب) فراآورده. محصول. آنچه به دست آورده شده. رجوع به فراآورده شود.

فرآوریدن.

[فَ وَ دَ] (مص مرکب) به زیر آوردن و به زیر آمدن کنانیدن. || فروبردن و بلع کردن و فرودادن. (ناظم الاطباء).

فرا.

[فَ] (حرف اضافه)(1) نزدِ. نزدیک. پیش: فرا او رفتم؛ پیش او رفتم. (یادداشت بخط مؤلف). سوی. طرف. جانب. (برهان) :
به حبل ستایش فرا چَهْ مشو
چو حاتم اصم باش و غیبت شنو.
سعدی (بوستان).
سر فرا گوش من آورد و به آواز حزین
گفت کای عاشق دیرینهء من خوابت هست؟
حافظ.
|| (اِ)کنج و گوشه. (برهان). || بالا و بلندی. رجوع به فراز شود. || (ص) بلند. مقابل فرو.
- فراپایه؛ بلندپایه. (یادداشت بخط مؤلف) :
چو آفتاب فروزان به تخت ملک بمان
چو آسمان فراپایه در زمانه بپای.فرخی.
رجوع به فراز شود.
|| نزدیک. || دور. (برهان) :
وقتی افتاد فتنه ای در شام
هر یک از گوشه ای فرارفتند.سعدی.
|| (حرف اضافه) بِ (به). با : فرمانبردار نباشد که فرا پادشاه تواند گفت: کن و مکن! (تاریخ بیهقی).
رفت نهانیش فرا خانه برد
بدرهء دینار به صوفی سپرد.نظامی.
که گفت آن روی شهرآرای بنمای
چو بنمودی دگرباره فراپوش.سعدی.
به بیچارگی تن فرا خاک داد
دگر گرد عالم برآمد چو باد.سعدی.
|| در :
فروماند تو را آلودهء خویش
هوای دیگری گیرد فراپیش.نظامی.
(1) - و گاه بصورت پیشوند آید، چون فراخواندن و نظایر آن.

فرا.

[فَ] (ع اِ) گورخر که فراء و حمارالوحش نامند. (فهرست مخزن الادویه) (اقرب الموارد).
- امثال:
کل الصید فی جوف الفرا ؛ مثل است، یعنی هر صیدی در فرا هست. و مثل آورده میشود برای کسی که نیازمندیهای بسیار دارد و یکی از آنها که بزرگتر است برآورده شود و در آن هنگام این مثال برایش گفته میشود یا هنگامی گفته شود که شخص به از دست رفتن بقیهء نیازمندیهای خویش بی اعتنا است. (از اقرب الموارد).

فرا.

[فَ] (اِخ) نام یکی از دهکده های دهستان پریجان سوادکوه در مازندران که اکنون بدین نام شناخته نمیشود. (از مازندران و استرآباد ترجمهء فارسی ص156).

فراآتاکس.

[فْرا / فِ کِ] (اِخ) پسری که از پشت فرهاد چهارم اشکانی و از بطن کنیزکی رومی موسوم به ثرموزا به وجود آمد، و در تواریخ یونانی و رومی نامش بدین سان ضبط شده است. پیرنیا گمان کرده است که این کلمه صورت رومی فرهادک (فرهاد کوچک) باشد. رجوع به ایران باستان ج3 ص2381 شود.

فراآمدن.

[فَ مَ دَ] (مص مرکب) پیش آمدن :
برخیز و فراآی و قدح پر کن و پیش آر
زآن باده که تابنده شود زو شب تاری.فرخی.
رجوع به فرا شود.

فراآوردن.

[فَ وَ دَ] (مص مرکب)فرآوردن. حاصل کردن. ساختن. رجوع به فرا شود.

فراآورده.

[فَ وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب) محصول به دست آمده. رجوع به فرآورده و فرا شود.

فراء .

[فَ] (ع اِ) فرا. رجوع به فرا شود.

فراء .

[فَرْ را] (ع ص) این انتساب پوستین دوز را میرساند. (سمعانی). پوستین دوز. پوستین فروش. (یادداشت بخط مؤلف). || مویینه فروش. (یادداشت بخط مؤلف). || پوست پیرا. واتگر. (یادداشت بخط مؤلف). چرمساز. (نفیسی). صانع پوست. (اقرب الموارد). دباغ.

فراء .

[فَرْ را] (اِخ) معاذبن مسلم بن سارهء انصاری نحوی کوفی، مکنی به ابوعلی و مسلم و ملقب به فراء یا هراء. از اصحاب حضرت باقر و حضرت صادق و استاد کسائی نحوی بود و علامهء حلی و گروهی از علمای رجال وی را از ثقات شمرده اند. عمر درازی داشته و در اواخر قرن دوم هجری درگذشته است. (از ریحانة الادب ج3).

فراء .

[فَرْ را] (اِخ) یحیی بن زادبن عبدالله منظور الاسلمی الدیلمی، مکنی به ابوزکریا و معروف به فراء. امام کوفیان و داناترین آنها در نحو و لغت و فنون ادب است. او را در نحو امیرالمؤمنین می گفتند. و ثعلب گفته است که اگر فراء نبود زبان عرب نبود. وی در کوفه تولد یافت و سپس به بغداد رفت و به دستگاه مأمون پیوست و تعلیم و پرورش فرزندان او را به عهده گرفت و بیشتر روزهایش را بدینگونه میگذرانید. سرانجام در راه مکه درگذشت. زندگانیش میان سالهای 144-207 ه . ق. 761 - 822 م. بود. وی با وجود تقدم در لغت، فقیهی متکلم بود و به ایام و اخبار عرب نیز آشنا بود و نجوم و طب را هم خوب می دانست. از نظر فکر متمایل به اعتزال بود. از کتابهای اوست: المعانی، که چهار جزء دارد و موضوع آن تفسیر است. کتاب اللغات. المفاخر. ما تلحن فیه العامة. آلة الکتاب. اختلاف اهل کوفة و البصرة و الشام فی المصاحف. الجمع و التثنیة فی القرآن. الحدود، که به دستور مأمون تألیف شده است. مشکل اللغة. فراء تصانیف خود را با بیانی فیلسوفانه می نوشت. (از اعلام زرکلی از ارشاد و وفیات الاعیان). ابن الندیم کتاب دیگری بنام الوقف و الابتداء فی القرآن نسبت داده است. رجوع به ابوزکریا یحیی بن زیاد و... الفهرست ابن الندیم شود.

فراء .

[فَرْ را] (اِخ) ابومحمد حسین بن مسعودبن محمد، معروف به الفراء البغوی. از فقهای شافعی و ملقب به محیی السنة بود. در علوم تبحر داشت و فقه را از قاضی حسین بن محمد که یکی از شاگردان فقه مروزی بود، آموخت. در تفصیل کلام الله تصنیفی کرده و پاره ای از مشکلات را از قول پیامبر اکرم توضیح داده است. وی از راویان حدیث و کتب بسیار به او منسوب است. وجه تسمیهء فراء به کار فراء و فروش آن است، و بغوی نسبت به بغ و بغشو و از موارد شاذ نسبت بخلاف قیاس است. سمعانی گوید که فراء در مرورود درگذشت و در کنار استادش قاضی حسین به خاک سپرده شد. از آثارش دو کتاب مصابیح السنة در حدیث و معالم التنزیل در تفسیر معروف است و هر دو در مصر به طبع رسیده است. (از معجم المطبوعات ج1 ستون 573). زندگی وی میان سالهای 436-510 ه . ق. / 1044-1117 م. بوده است. (از اعلام زرکلی از وفیات الاعیان). و رجوع به حسین بغوی شود.

فراء .

[فَرْ را] (اِخ) کوهی است در نزدیک مدینه و نزدیکی خاخ. (از معجم البلدان).

فرائد.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فرید و فریدة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فرید و فریدة شود. || نزد بلغا مختص به فصاحت است نه بلاغت، چه آن عبارت است از ایراد کلمه ای که قائم مقام دانهء گوهر واسطهء گردن بند باشد و چنین دانه باید که درّ یتیم بود، و ایراد چنین کلمه ای دلالت کند بر بلندی و عظمت و فصاحت کلام و نیرو و روانی گفتار و اصالت نژادی سخن به نحوی که اگر آن کلمه از گفتار بیفتد، بر طبع گویندهء فصیح زبان سخت گران آید، مانند حصحص در این آیت: الاَن حصحص الحق(1). و الرفث در این آیت: احل لکم لیلة الصیام الرفث الی نسائکم(2) و... (از کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - قرآن 12/51.
(2) - قرآن 2/187.

فراارتس.

[فْرا / فَ اُ تِ] (اِخ) نام یکی از پادشاهان ماد است که 22 سال سلطنت کرده و دوران شاهی او پس از دیوکس بوده است. او را با فرااورتس پدر دیوکس نباید اشتباه کرد. رجوع به فرااورتس، و ایران باستان ج1 ص215 به بعد شود.

فرائس.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فریسة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فریسة شود.

فرائش.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فریش. (اقرب الموارد). رجوع به فریش شود.

فرائص.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فریصة. (اقرب الموارد). رجوع به فریصة شود.

فرائض.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فریضة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فریضة شود. || دانشی که چگونگی تقسیم ارث بر مستحقان بوسیلهء آن دانسته شود. (تعریفات). و آن را بابی از فقه شمرده اند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

فرائض پنجگانه.

[فَ ءِ ضِ پَ گا نَ / نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نمازهای پنجگانه. (آنندراج). || ارکان ایمان که پنج است: صوم، صلوة، حج، زکوة و یک بار خواندن کلمهء شهادت، یا نزد بعضی علماء خمس که به سادات دهند. (آنندراج).

فرائض خمس.

[فَ ءِ ضِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نمازهای پنجگانه. فرائض پنجگانه. رجوع به فرائض پنجگانه شود.

فراافکندن.

[فَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) به میان آوردن : بار داد و وزیر و سپهسالار و اعیان حاضر آمدند و از این حدیث فراافکند. (تاریخ بیهقی). رجوع به فرا شود.

فرااورتس.

[فْرا / فْ تِ] (اِخ) پدر دیاکس یا دیوکس پادشاه ماد که میان سالهای 708 تا 655 ق . م. پادشاهی کرد. رجوع به ایران باستان ج1 ص176 شود.

فرائیم.

[فَ] (اِخ) فرزند یوسف بن یعقوب. (یادداشت بخط مؤلف) :
به جایش فرائیم فرخ نشست
به عدل و سخا پیش بگشاد دست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
در مأخذ دیگری دیده نشد. شاید اصل کلمه مصحف «ابراهیم» باشد.

فرائین.

[فَ] (اِخ) نام یکی از اعیان ایران که با قباد فیروز معاصر بود. (ولف) :
گوا کرد زرمهر و خرداد را
فرائین و بندوی و بهزاد را.فردوسی.

فرائین.

[فَ] (اِخ) یکی از پادشاهان ایران قدیم که او را گراز نیز گفتندی. (ولف) :
فرائین چو تاج کیان برنهاد
همی گفت چیزی که آمَدْش یاد.فردوسی.
در مأخذ دیگری نام وی دیده نشد.

فراب.

[فَرْ را] (اِخ) قریه ای است از قرای اردستان اصفهان. (معجم البلدان).

فراب.

[فَ] (اِخ) قریه ای در سفج که در هشت فرسخی سمرقند بوده است. (از معجم البلدان).

فرابر.

[فَ بَ] (اِ مرکب) در هر میوه دو قسمت موجود است، یکی هسته ها و دیگر فرابر که از هر طرف هسته ها را فراگرفته است. (از گیاه شناسی گل گلاب ص184).

فرابردن.

[فَ بُ دَ] (مص مرکب) پیش بردن. رجوع به فرا شود.

فرابرز.

[فَ بُ] (اِخ) نام پهلوانی بوده است ایرانی از سپهداران و رایزنان دارا، و او مردی بود که پیوسته دارا در کارها با او مشورت کردی و او را به جنگ اسکندر رخصت نداد. (برهان). در تاریخ ایران باستان و نیز در شاهنامه نام این پهلوان ضبط نشده است. و شاید تصحیف فرامرز است. رجوع به فرامرز شود.

فرابریدن.

[فَ بُ دَ] (مص مرکب) به پایان رساندن و سر چیزی را با دقت هم آوردن : [ امیر مسعود ] امیدهای فراوان داد و آن حدیث فرابرید. (تاریخ بیهقی).

فرابستن.

[فَ بَ تَ] (مص مرکب) بستن. با دقت بستن :
دل از دنیا بردار به خانه بنشین پست
فرابند در خانه، به فلج و به پژاوند.رودکی.
رجوع به بستن شود.
- در فرابستن؛ مسدود کردن. پیش کردن در :
دل از دنیا بردار و به خانه بنشین پست
فرابند در خانه به فلج و به پژاوند(1).رودکی.
(1) ن ل: در خانه فروبند به فلج و به پژاوند.

فرابسته.

[فَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)زیادت بود. (فرهنگ اسدی چ عباس اقبال) :
ای جای جای کاسته به خوبی
باز از تو جای جای فرابسته.
دقیقی (از اسدی).
مؤلف در حاشیهء نسخهء چاپ مأخذ فوق حدس زده اند که صحیح آن «فزایسته» باشد، و صحت این حدس قطعی به نظر میرسد.

فرابه.

[فَ بَ / بِ] (اِ مرکب) پرآب. رود پرآب. (تاریخ قم ص65).

فرابه.

[فَ بَ] (اِخ) مردی بوده است در قرن پنجم هجری از ملوک کابل. ملک اعظم بر او خشم گرفت و از پیش خودش براند. و او با جماعتی از حواشی و ممالیک و خدمتگارانش از پیش او بیرون آمد و آمد تا به زمین قم و بدین موقع فرودآمد. (از ترجمهء تاریخ قم ص65).

فرابه.

[فَ بَ] (اِخ) نام دهی است و این ده را فرابه بنا کرده است، و گویند آن را بدین علت فرابه نام نکردند بلکه بسبب آن نام کردند که آب آن بسیار بود و فرابه یعنی پرآبه. (از ترجمهء تاریخ قم ص65).

فرابی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فراب که قریه ای است در هشت فرسخی سمرقند. (سمعانی). رجوع به فراب شود.

فرابی خان.

[فَ] (اِخ) از طوایف ترکمن ساکن خاک ایران است که در درهء کارنا و گرگان سکونت دارند.

فراپایه.

[فَ یَ / یِ] (ص مرکب) بلندپایه :
چو آفتاب فروزان به تخت ملک بمان
چو آسمان فراپایه در زمانه بپای.فرخی.
رجوع به فرا شود.

فراپذیرفتن.

[فَ پَ رُ تَ] (مص مرکب)پذیرفتن : فروتنی کردن و فرمان بردن و هرچه گوید فراپذیرفتن. (تذکرة الاولیاء عطار). رجوع به فرا شود.

فراپشت.

[فَ پُ] (ق مرکب) بر پشت.
-فراپشت کردن؛ بر دوش انداختن : امیر مسعود فرمود تا قبای خاصه آوردند و فراپشت وی کردند. (تاریخ بیهقی).

فراپوش.

[فَ] (اِمص مرکب) بیهوشی. (آنندراج) (انجمن آرا). حماقت و گولی و ابلهی و نادانی. (ناظم الاطباء).

فراپوشیدن.

[فَ دَ] (مص مرکب) غمز. مواراة. (تاج المصادر بیهقی). چشم پوشی کردن.

فراپیش.

[فَ] (ق مرکب، حرف اضافه مرکب) اَمام. (مهذب الاسماء). در پیش چیزی :
اینهمه محنت که فراپیش ماست
اینْت صبورا که دل ریش ماست.نظامی.
فراپیش او غلامی چراغی در دست گرفته بود. (ترجمهء تاریخ قم).
-فراپیش آمدن:اگر صد وجه نیک آید فراپیش
چو وجهی بد بود زآن بد بیندیش.نظامی.
-فراپیش داشتن؛ عرضه کردن. (یادداشت بخط مؤلف) :
آینهء جهد فراپیش دار
درنگر و پاس رخ خویش دار.نظامی.
متاعی که در سلهء خویش داشت
بیاورد و یک یک فراپیش داشت.نظامی.
-فراپیش گرفتن؛ پیش انداختن : لوط را فرمود که برخیز و رختهای خود را برگیر و دختران را فراپیش گیر. (قصص الانبیاء ص57).
-فراپیش نهادن:به خوان زر نهادندی فراپیش
هزاروهفتصد مثقال کم بیش.نظامی.
هر جا که قدم نهی فراپیش
بازآمدن قدم بیندیش.نظامی.
رجوع به فرا شود.

فرات.

[فُ] (ع ص، اِ) خوشترین آب. (ترجمان علامه جرجانی ترتیب عادل بن علی). آب صاف شیرین خوشگوار. (فهرست مخزن الادویه). آب شیرین. (یادداشت بخط مؤلف). آب بسیار گوارا، یا آبی که از فرط گوارایی عطش را بشکند، و در مفرد و جمع یکی است چنانکه گوییم: ماء فرات و میاه فرات، و بندرت بصورت فِرْتان جمع بسته شود. (اقرب الموارد). آب خوش و نیک شیرین. (منتهی الارب) :
دیده از دیدنش نگشتی سیر
همچنان کز فرات مستسقی.سعدی.
روان تشنه برآساید از کنار فرات
مرا فرات ز سر برگذشت و تشنه ترم.سعدی.
|| دریا. (منتهی الارب). بحر. (اقرب الموارد).

فرات.

[فُ] (اِخ) نهر عظیمی است که با دجله پیوندد و هر دوی آنها یک نهر شوند در عبادان و به خلیج فارس ریزند. (اقرب الموارد). حمزة گوید: فرات معرب است، و نام دیگرش فالادرود است زیرا در کنار دجله مانند اسب جنیبتی (یدک کش) است، و در پارسی جنیبت را فالاد گویند. سرچشمهء فرات را در ارمنیه دانسته اند و سپس از قالقیلا که در نزدیکی خلاط است و آن کوهستان را دور میزند و سپس وارد ارض الروم میشود و بسوی کَمْخ می آید و از آنجا بسوی ملطیه راه می پیماید و بطرف سمیساط میرود. نهرهای کوچکی در آن میریزند که عبارتند از نهرهای سنجة، کیسوم، دَیْصان و بلیخ. فرات پس از آن به قلعة نجم میرسد که در مقابل منبج است و سپس راه خود را از نقاط دَوْسَر، الرقة، رجة مالک بن طوق، عانه و هیت ادامه میدهد و به نهرهای کوچکتری تقسیم میشود و مزارع سواد را مشروب میکنند. از جملهء این نهرهای کوچکتر نهر سورا است که بزرگتر آنها شمرده میشود و دیگر نهرالملک. نهر صرصر، نهر عیسی بن علی و کوثا، نهرسوق اسد و الصراط، نهر کوفه، فرات عتیق و نهر حلة بنی مزید است که همان نهر سورا باشد. پس از سیراب شدن مزارع قسمتی از آنها بالای واسط و برخی دیگر میان واسط و بصره به دجله می پیوندند و سرانجام دجله و فرات یکی میشوند و نهر عظیمی تشکیل میدهند که عرض آن نزدیک یک فرسخ است. فرات را فضائل بسیار است، از جمله گفته اند چهار نهر فرات، نیل و سیحون و جیحون از بهشت اند. (معجم البلدان). اکنون فرات به سه نهر تقسیم میشود: البوکمال، الرقة و المیادین و رشتهء مرکزی آن دیرالزور. طول این رودخانه 2165 کیلومتر است. (اعلام منجد). یکی از نهرهای مشهور و معظم آسیای غربی است که منبعش در کوههای آسیای صغیر و در ارض روم میباشد و از آنجا به جنوب امتداد می یابد و از حدود شام میگذرد و تا حلب 800 میل راه می پیماید و در این فاصله نهرها و رودهای فرعی بدان وارد میشود. در روی آن کشتیهای بزرگی تا 70 میلی مصب حرکت میکنند. (از قاموس کتاب مقدس) :
تیغ تو از کلات فرودآورد هزبر
تیر تو از فرات برآرد نهنگ را.دقیقی.
ز پیش همایش برون تاختند
به آب فرات اندر انداختند.فردوسی.
آب زمزم داد بطحایی تو را
از فرات آبی به بطحایی فرست.خاقانی.
ریگ تو را آب حیات از کجا
بادیه و فیض فرات از کجا.نظامی.
فالاد. فالادرود. رجوع به فالاد شود.

فرات.

[فُ] (اِخ) دهی است از دهستان مهتاب رستاق بخش صیدآباد شهرستان دامغان، واقع در پنجاه هزارگزی جنوب صیدآباد و هفت هزارگزی ایستگاه امروان. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل که دارای 450 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، پنبه، پسته، انگور و حبوب است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. یک باب دبستان و راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فرات.

[فُ] (اِخ) ابن فرات، کنیهء چهار تن از وزراست. (اعلام المنجد). رجوع به ابن فرات شود.

فرات.

[فُ] (اِخ) ابوکریمه. تابعی و محدثه است. رجوع به ابوکریمه شود.

فرات.

[فُ] (اِخ) ابن ابراهیم بن فرات کوفی. صاحب تفسیر کبیری است که به شیوهء اخبار تألیف شده و بیشتر اخبارش از زبان ائمه است. محدث نیشابوری نام فرات را در کتاب رجال خود آورده و گفته است: مجلسی اخبار او را معتبر دانسته و حسن ضبط آن را تمجید کرده است. (از روضات الجنات ص511).

فرات.

[فُ] (اِخ) ابن حیان العجلی. از بنی سعد است و در زمان جنگ حُنَین اسلام آورده است. وی از معاصران رسول اکرم بوده است. رجوع به تاریخ گزیده ص242 و امتاع الاسماء ص112 و 265 شود.

فرات.

[فُ] (اِخ) ابن السائب الجزری، مکنی به ابوسلیمان. تابعی است، و نیز مکنی به ابوالعلی است. رجوع به ابوسلیمان شود.

فرات.

[فُ] (اِخ) ابن شحناثا الیهودی. طبیب عیسی بن موسی بود و در زمان منصور و خلیفهء عباسی درگذشت. وی از شاگردان ثیاذوق یا ثاذون طبیب مخصوص حجاج بن یوسف بوده است. (از تاریخ علوم عقلی تألیف صفا حاشیهء ص38).

فرات.

[فُ] (اِخ) ابن عبدالله مصری. او را سی ورقه شعر است. (ابن الندیم).

فرات.

[فُ] (اِخ) قزاز، مکنی به ابوعبدالله. تابعی و از روات حدیث است. رجوع به ابوعبدالله شود.

فراتافرن.

[فْرا / فَ فِ] (اِخ) والی پارت در زمان اسکندر مقدونی که از جانب وی مأور شد برای سرکوبی شورش هراتیها به کمک سرداران دیگر بشتابد. این شخص ایرانی بوده است و پس از تقسیم ممالک اسکندر نیز بنابه روایت دیودور (کتاب 18 بند 3) بار دیگر پارت را به او واگذاشته اند، بخصوص دیودور در نقل این روایت او را «فراتافرن ایرانی» خوانده است. رجوع به ایران باستان ص1658 و 1966 و 2007 شود.

فراتاکارا.

[فْرا / فَ] (اِ)(1) یوستی این کلمه را عنوان امیران فارس در دورهء پارتها دانسته است و به قول گوت اشمیت(2) در دورهء اول از سه دوره ای که در فارس زمان اشکانی دیده میشود نام امیران در روی سکه ها چنین بوده است، و البته گوت اشمید این کلمه را بصورت «فریت کارا»(3) آورده است. رجوع به ایران باستان ج3 ص3625 شود.
(1) - fratakara.
(2) - Gut Schmidt.
(3) - fritkara.

فراتاگون.

[فْرا / فَ گُنْ] (اِخ) نام یکی از زنان داریوش کبیر که دختر آرتان است و داریوش از او دو پسر بنام آبراکوام و هی پرانت داشت. باید گفت که فراتاگون نوهء ویشتاسب و درحقیقت برادرزادهء داریوش بوده است و پس از مرگ آرتان چون او را فرزند دیگری نبود تمام خواستهء او به دخترش فراتاگون رسید. رجوع به ایران باستان ج1 ص782 شود.

فراتان.

[فُ] (اِخ) فرات و دجله. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فراتر.

[فَ تَ] (ق مرکب) پیش تر. (آنندراج). جلوتر. آن سوتر. (یادداشت بخط مؤلف). اغلب در ترکیب به کار رود، مانند :
بگفتا فراتر مجالم نماند
بماندم که نیروی بالم نماند.سعدی.
-پای فراتر نهادن:از نرد سه تا پای فراتر ننهادیم
هم خصل به هفده شد و هم دادسر آمد.
سوزنی.
-فراتر آمدن؛ پیش آمدن : نه جای خود نشست بلکه فراتر آمد. (تاریخ بیهقی).
بدین صفت که تویی دل نه جای حضرت توست
فراتر آی که ره در میان جان داری.سعدی.
-فراتر رفتن؛ پیش رفتن و نزدیک شدن به چیزی :
آن آتشی که قبلهء زردشت و عید اوست
میدیدمش ز دور و نرفتم فراترش.خاقانی.
-فراتر شدن:عجب درماند شاپور از سپاسش
فراتر شد که گردد روشناسش.نظامی.
که حیف است از اینجا فراتر شدن
دریغ است محروم از این در شدن.سعدی.
|| (ص تفضیلی) بیشتر و ارزنده تر : هر حکمتی را اعجازی هرچه فراتر. (کلیله و دمنه). فراتر صورت تفضیل «فرا» است. رجوع به فرا شود.

فراترک.

[فَ تَ رَ] (ق مرکب) کمی پیشتر. پیش ترک. رجوع به فراتر شود.

فرات عتیق.

[فُ تِ عَ] (اِخ) نام یکی از نهرهای فرعی فرات که در واسط و بطایح می نشیند و در زیر دیه مطاره از بطایح بیرون آمده به آب دجله ضم میشود. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص210). رجوع به فرات شود.

فراتق.

[فُ تِ] (معرب، اِ) معرب فلاته و فراته. (یادداشت بخط مؤلف). در منتهی الارب و اقرب الموارد یافت نشد. رجوع به فراته شود.

فراته.

[فُ تَ / تِ] (اِ) آب انگور است که نشاسته و آرد گندم در آن ریزند و چندان بجوشانند که به قوام آید و سخت شود و آن را به رشته ای که مغز بادام یا مغز جوز کشیده باشد مانند شمع بریزند، و آن را در آذربایجان باسْدُق گویند با دال ابجد. (برهان) (آنندراج). نیدد است که به شیرازی میده گویند. (فهرست مخزن الادویه). حلوایی است که آن را میده گویند، و معرب آن فراتق است. (السامی). فلاته. فراتق. (زمخشری). فلاتج. ملبن. (یادداشت بخط مؤلف). در تداول تهرانی باسلق گویند. رجوع به فراتق و فلاته شود.

فراته دار.

[فْرا / فَ تَ] (اِ مرکب) حکمران یا پادشاه دست نشانده در زمان سلوکیها و پارتی ها. (از ایران باستان ج2 ص1595).

فراتی.

[فُ] (ص نسبی) منسوب به فرات. (سمعانی). در اعلام نام کسی بصورت فراتی دیده نشد.

فراتین.

[فَ] (اِ) گفتار و سخن آسمانی، چه فراتین نواد بمعنی آسمانی زبان است. به لغت زند و اوستا نوادر زبان را گویند. (برهان). و تبدیل فرازین است که از دساتیر نقل شده است. (آنندراج) (انجمن آرا).

فراتین.

[فُ تَ] (اِخ) دجله و فرات. رجوع به فراتان شود.

فراتیه.

[فَ تی یَ] (اِخ) نام دهی بوده است از توابع قم : و خراج ضیاع فراتیه نهصد و سی و هفت دینار... (ترجمهء تاریخ قم ص124).

فراثة.

[فُ ثَ] (ع اِ) آنچه در جگر و شکنبه باشد. (منتهی الارب). آنچه از سرگین در شکنبه مانده باشد. (اقرب الموارد).

فراج.

[] (اِخ) نام یکی از توابع بصره که در ذکر ولایت منصوربن جعفر و انهزام سعید از زنج (زنگیان) آمده است. (از کامل التواریخ ابن اثیر ج7 ص96). ممکن است واژهء زنگی باشد.

فراجون.

[فَ] (اِخ) فراچون. رجوع به فراچون شود.

فراچنگ.

[فَ چَ] (ق مرکب) در چنگ. (آنندراج). رجوع به فرا چنگ آوردن شود.

فرا چنگ آوردن.

[فَ چَ وَ دَ] (مص مرکب) در چنگ آوردن. (از آنندراج). به چنگ آوردن :
گر باشد چون شراره در سنگ
چون آهنش آورم فرا چنگ.نظامی.
بگفتا گر کسیش آرد فرا چنگ
بگفت آهن خورد ور خود بود سنگ.نظامی.
رجوع به فرا شود.

فراچون.

[فَ] (اِخ) فراجون. گویا از روستاهای ترمذ بوده است. در مآخذ جغرافیایی متأخر و قدیم و نیز در فرهنگ جغرافیایی افغانستان نام آن ضبط نشده است و فقط در چند مورد در انیس الطالبین ذکر شده است : چون به پشتهء فراچون رسی تو را به پیری ملاقات خواهد شد. (انیس الطالبین ص20). استر تو را از پشتهء فراچون ما بازگردانیدیم. دانستیم که تو به طلب حقیقتی بطرف ترمذ میرفتی. (انیس الطالبین ص175). رجوع به فراجون و ترمذ شود.

فراچیدن.

[فَ دَ] (مص مرکب) جمع کردن. پس کشیدن. فرا خود چیدن. رجوع به فرا خود چیدن شود.

فراح.

[فَ] (ع اِمص) شادی و خرمی و شادمانی و سرور. || شوخی و بی پروایی. || ولگردی. (ناظم الاطباء). در منتهی الارب و اقرب الموارد صورت مصدری به اینگونه ضبط نشده است. رجوع به فرح شود.

فراح.

[فَ] (اِخ) نام جایی است که در شعر جعدی آمده است. (از معجم البلدان). فراخ. رجوع به فراخ شود.

فراحناک.

[فَ] (ص مرکب) فرحناک. (ناظم الاطباء). رجوع به فرحناک شود.

فراحی.

[فُ حا] (ع ص، اِ) مانند سُکاری، جِ فَرْحان بمعنی شادان. (منتهی الارب) (آنندراج). جِ فَرْحان. (اقرب الموارد). رجوع به فَرْحان شود.

فراخ.

[فَ] (ص) گشاد. (برهان). واسع. مقابل تنگ. (یادداشت بخط مؤلف). باز :خدیجه دست فراخ کرد و بسیار ببخشید. (ترجمهء تاریخ بلعمی).
به گور تنگ سپارد تو را دهان فراخ
اگرْت مملکت از حد روم تا خزر است.(1)
کسائی مروزی.
بدیدم به زیر کلاهش فراخ
دهانی و زیر دهان خنجری.منوچهری.
تا پای نهند بر سر حران
با کون فراخ گنده و ژنده.عسجدی.
چشمهای واو و قاف و فا درخور یکدیگر و بر یک اندازه بود، نه تنگ و نه فراخ. (نوروزنامه). || پهناور. گسترده. (یادداشت بخط مؤلف). عریض. پهن. (ناظم الاطباء) :
من اندر نهان زین جهان فراخ
برآورده کردم یکی سنگلاخ.بوشکور.
شما را دل از مرز و شهر فراخ
بپیچید و از باغ و میدان و کاخ.فردوسی.
مرا غم آید اگرچه مرا دل است فراخ
زمانِ دادن و بخشیدنِ بدان کردار.فرخی.
زمینی همه روی او سنگلاخ
به دیدن درشت و به پهنا فراخ.عنصری.
آن ولایت بزرگ و فراخ را دخل بسیار است. (تاریخ بیهقی).
مر امّید را هست دامن فراخ
درختی است بررفته بسیارشاخ.اسدی.
جهانی فراخ است و خوش کاین جهان
در او کمتر از حلقه انگشتری است.
ناصرخسرو.
بر اهل خراسان فراخ شد کار
امروز که ابلیس میزبان است.ناصرخسرو.
چشم خواجه ز چشمهء سوراخ
چشمهء تنگ دید و آب فراخ.نظامی.
در طلب روی تو گرد جهان فراخ
ابرش فکرت مدام تنگ عنان آمده.عطار.
به هیچ یار مده خاطر و به هیچ دیار
که بر و بحر فراخ است و آدمی بسیار.
سعدی.
|| بسیار. (برهان). فراوان. وافر. هنگفت. (یادداشت بخط مؤلف). ارزان. (ناظم الاطباء) : ناحیتی است آبادان و نعمت فراخ. (حدود العالم). ای پسر نعمت بر لشکر فراخ مکن که از تو بی نیاز شوند. (کلیله و دمنه). هوا خوش بود و باد سرد و نان فراخ. (چهارمقاله).
در تف این بادیهء دیولاخ
خانهء دل تنگ و غم دل فراخ.نظامی.
|| شاد و سرخوش: امیر چاشتگاه فراخ برنشست. (تاریخ بیهقی).
-پای فراخ نهادن؛ از حد خود تجاوز کردن :
دیو باشد رعیت گستاخ
چون گذاری نهند پای فراخ.نظامی.
-روز فراخ شدن؛ روز فراخ گشتن. بالا آمدن روز.
-روز فراخ گشتن؛ بالا آمدن روز :
ماند ماهان فتاده بر در کاخ
تا بدانگه که روز گشت فراخ.نظامی.
در این ترکیبات فراخ بیشتر بصورت صفت به کار رفته و صفت مرکب یا حاصل مصدر مرکب ساخته است: فراخ آبرو، فراخ آبرویی، فراخ آستین، فراخ آهنگ، فراخ ابرو، فراخ ابروی، فراخ ابرویی، فراخ باز شدن، فراخ بال، فراخ بر، فراخ بوم، فراخ بین، فراخ پیشانی، فراخ جای، فراخ چشم، فراخ چشمه، فراخ حال، فراخ حوصلگی، فراخ حوصله، فراخ خو، فراخ خویی، فراخ دامن، فراخ درم، فراخ دست، فراخ دستی، فراخ دل، فراخ دو، فراخ دوش، فراخ دهان، فراخ دهانه، فراخ دهن، فراخ دیده، فراخ رفتن، فراخ رَو، فراخ رو، فراخ روزی، فراخ رَوی، فراخ روی، فراخ زهار، فراخ زیست، فراخ سال، فراخ سالی، فراخ سخن، فراخ سخنی، فراخ سر، فراخ شاخ، فراخ شانه، فراخ شدن، فراخ شکاف، فراخ شکم، فراخ شلوار، فراخ عطا، فراخ عنان، فراخ عیش، فراخ قدم، فراخ کام، فراخ کردن، فراخ گام، فراخ گردیدن، فراخ گشتن، فراخ گلو، فراخ مایه، فراخ مزاح، فراخ میان، فراخنا، فراخ نان ونمک، فراخ نشستن، فراخ نعمت، فراخی. رجوع به ذیل هر یک از این ترکیبات شود.
(1) - ن ل: تا حد زاست.

فراخ.

[فِ] (ع اِ) جِ فَرْخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بچه های طیور است. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به فَرْخ شود.

فراخ.

[فِ] (اِخ) یا ذات الفراخ. جایی است در حجاز در دیار بنی ثعلبة بن سعد. (معجم البلدان).

فراخ آبرو.

[فَ] (ص مرکب) خوش و دارای زندگانی بابرکت و خرم. (از ناظم الاطباء). رجوع به فراخ ابروی شود.

فراخ آبرویی.

[فَ] (حامص مرکب)خوشی بابرکت و زندگانی خرم. (ناظم الاطباء). آبرومند زیستن. با آبروی زیاد بودن. در مآخذ دیگر یافت نشد.

فراخ آستین.

[فَ] (ص مرکب) جوانمرد و صاحب همت و کریم و بخشنده. (برهان) (آنندراج) :
فراخ آستین شو کز آن سبز شاخ
فتد میوه در آستین فراخ.نظامی.
رجوع به فراخ شود.

فراخ آهنگ.

[فَ هَ] (ص مرکب)دورپرواز. تیری که هدف های دور را میزند :
از میان دو شاخهای خدنگ
جست مقراضهء فراخ آهنگ.نظامی.
رجوع به فراخ شود.

فراخا.

[فَ] (حامص، اِ) فراخی و گشادگی. (برهان). فراخنای چیزی. (اسدی). فسحت. وسعت. (یادداشت بخط مؤلف) :
شادیت باد چندانک اندر جهان فراخا
تو با نشاط و شادی، با رنج و درد اعدا.
دقیقی.
ای بی تو فراخای جهان بر ما تنگ
ما را به تو فخر است و تو را از ما ننگ.
سعدی.
مگر لیلی نمیداند که بی دیدار میمونش
فراخای جهان تنگ است بر مجنون چو زندانی.
سعدی (از بدایع).
|| محل فراخی و گشادگی، یعنی چیزی که فراخی و گشادگی قایم به اوست. (برهان). پهنه. (یادداشت بخط مؤلف). عرض. پهنا. (ناظم الاطباء) :
چون خطّ دراز است بی فراخا
خطی که درازاش بیکران است.ناصرخسرو.
رجوع به فراخ شود.

فراخاستن.

[فَ تَ] (مص مرکب) قیام کردن. (یادداشت بخط مؤلف). برخاستن :چون فضلویه فراخاست ایشان را شوکتی پدید آمد. (فارسنامهء ابن بلخی ص164).رجوع به فرا شود.

فراخ ابرو.

[فَ اَ] (ص مرکب) فراخ ابروی. رجوع به فراخ ابروی شود.

فراخ ابروی.

[فَ اَ] (ص مرکب) آنکه به عشرت گذراند و با مردم به شکفتگی برخورد کند. (از آنندراج). رجوع به فراخ آبرو شود.

فراخ ابرویی.

[فَ اَ] (حامص مرکب) به عشرت گذراندن و با مردم به شکفتگی برخوردن. (آنندراج) :
چو بنمود شاه از سر نیکوی
بدان تنگ چشمان فراخ ابروی.نظامی.
رجوع به فراخ آبرویی شود.

فراخ الحمام.

[فِ خُلْ حَ] (ع اِ مرکب) به پارسی کبوتربچگان گویند. گرم و خشک است و در اول درد پشت را که از خلط غلیظ بود دفع کند و گرده را فربه گرداند و باه را برانگیزد و سریع العفونت باشد. مصلحش سرکه و گشنیز است. (تحفهء حکیم مؤمن). ابن ماسویه گوید: گرمتر از گوشت تمام مرغان بود و دشوار هضم شده و خون بسیار در وی متولد بود. صاحب منهاج گوید: مفلوج را گوشت وی خوردن سود دهد و گوشت وی کثیرالفضول بود و سریع العفونت تا به حدی که مهر آورد و مصلح وی سرکه و گشنیز بود و محرورمزاج، اولی آن بود که به آب غوره و گشنیز و مغز خیار مالنگ خورند. رازی گوید: گوشت وی گرم و خشک بود و پیه او را حرارت ظاهر بود و موافق محروری نبود، الا سهل تر از گوشت مرغ از شکم بیرون آید، خاصه چون به آب و نخود و شبت و نمک بپزند. و مرق وی نافع بود سر و مزاج را، کسی که شکم وی قبض داشته باشد و درد پشت که سبب آن خلطی غلیظ بود مزمن. گرده را فربه کند و باه را زیاد گرداند. اما مضر بود به چشم و دماغ، خاصه بریان کرده و اولی آن بود که چیزی بر سر وی بپاشند، اکل بریان کردهء او خون را بسوزاند و باشد که به جذام کشد، خاصه در مزاج طفلان کوچک. (از اختیارات بدیعی). رجوع به حَمام شود.

فراخ باز شدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب)انفهاق. (تاج المصادر بیهقی). بسیار باز شدن. رجوع به انفهاق شود.

فراخ بال.

[فَ] (ص مرکب) دست باز. کریم و بخشنده. فراخ آستین :
فراخبال کند عدل تنگ قافیه را
چنانکه چرخ ردیف دوام او زیبد.خاقانی.
رجوع به فراخ آستین شود.

فراخ بال.

[فَ] (ص مرکب) آسوده خاطر. (ناظم الاطباء).

فراخ بر.

[فَ بَ] (ص مرکب) فراخ سینه. (ناظم الاطباء). دارای سینهء پهن و خوش اندام : عبدالملک مردی بود سپیدروی و فراخ بر و میانه بالا. (مجمل التواریخ و القصص).

فراخ بوم.

[فَ] (ص مرکب) زمین و دشت پهناور : موضعی خوش و فراخ بوم و بسیارنعمت ازبهر ایشان اختیار کرده ام. (ترجمهء تاریخ قم ص250).

فراخ بین.

[فَ] (نف مرکب) کنایت از کسی که همه را یکسان بیند. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
عشق فراخ بین را نازم که بی تفاوت
از آب و خاک خم ریخت گل در بنای مسجد.
واله هروی.

فراخ پیشانی.

[فَ] (ص مرکب) اجبه. اجله. (منتهی الارب). آنکه پیشانی وی فراخ و پهن بود. آنکه پیشانی پهن و گشاد دارد. (یادداشت بخط مؤلف) : عثمان مردی بود سفیدروی و... و فراخ پیشانی شهلاچشم... (ترجمهء تاریخ طبری). رجوع به فراخ شود.

فراختگی.

[فَ تَ / تِ] (حامص)افراختگی. رجوع به افراختگی شود.

فراختن.

[فَ تَ] (مص) افراختن. بلند ساختن. (برهان). فراشتن. (آنندراج) :
آهو همی گرازد گردن همی فرازد
گه سوی کوه تازد گه سوی راغ و صحرا.
کسائی.
فراختم علم فتنه را به هفت فلک
بگستریدم فرش ستم به هفت اقلیم.سوزنی.
از نمودار هفت گنبد خویش
گنبدی زآسمان فراخته بیش.نظامی.
-برفراختن:ره پهلوانان نسازد همی
سرت بآسمان برفرازد همی.فردوسی.
بدینگونه چون کار لشکر بساخت
به گردون کلاه کیان برفراخت.فردوسی.
گه ز بالا سوی پستی بازگردد سرنگون
گه ز پستی برفرازد سوی بالا برشود.فرخی.
-سر فراختن:همه بد سگالید و با کس نساخت
به کژّی و نامردمی سر فراخت.فردوسی.
-گردن فراختن:اگر تشریف شه ما را نوازد
کمر بندد رهی، گردن فرازد.نظامی.
رجوع به افراختن و افراشتن شود.

فراختنی.

[فَ تَ] (ص لیاقت) آنچه قابل افراختن باشد، چون درفش و جز آن. رجوع به فراختن و افراختن شود.

فراخته.

[فَ تَ / تِ] (ن مف) افراخته. افراشته.
-فراخته بال:چیست مرغابی فراخته بال
سر او را به دو جهت منقار.سوزنی.
-فراخته سر:بر هفت فلک، فراخته سر
تاج قزل ارسلان ببینم.خاقانی.

فراخ جای.

[فَ] (اِ مرکب) جای گشاده: فجرة الوادی؛ فراخ جای رودبار که آب روان گردد بسوی آن. (منتهی الارب). رجوع به فجرة الوادی شود.

فراخ چشم.

[فَ چَ / چِ] (ص مرکب)اَعْیَن. آنکه چشمی بزرگ و گشاده دارد. (یادداشت بخط مؤلف) : واشق مردی بود معتدل بالا و فراخ چشم. (مجمل التواریخ و القصص).

فراخ چشمه.

[فَ چَ / چِ مَ / مِ] (ص مرکب) آنچه سوراخها و چشمه هایش گشاده باشد، چون: روبندهء فراخ چشمه. (یادداشت بخط مؤلف). و در تداول مردم تهران، غربال فراخ چشمه.

فراخ حال.

[فَ] (ص مرکب) قاهی. (منتهی الارب). آنکه کار و بارش خوب است. (یادداشت بخط مؤلف).
-فراخ حال بودن؛ در رفاه زیستن. (یادداشت بخط مؤلف).
-فراخ حالی؛ غضارت عیش. رفاه. (یادداشت بخط مؤلف).

فراخ حوصلگی.

[فَ حَ / حُو صِ لَ / لِ](حامص مرکب) شرافت و بزرگواری و نجابت. (ناظم الاطباء). || بردباری و وقار. (آنندراج). رجوع به فراخ حوصله شود.

فراخ حوصله.

[فَ حَ / حُو صِ لَ / لِ](ص مرکب) کنایت از بردبار و باوقار. (آنندراج).

فراخ خو.

[فَ] (ص مرکب) واسع الذراع. (منتهی الارب). خوشخو. بردبار. فراخ حوصله. رجوع به فراخ حوصله شود.

فراخ خویی.

[فَ] (حامص مرکب)پرحوصلگی. (یادداشت بخط مؤلف). هِزّة. اَریحیت. غُمورة. (منتهی الارب).

فراخ دامن.

[فَ مَ] (ص مرکب)فراخ دست. (آنندراج). آنچه دامنش گسترش دارد :
در جیب دل نگنجد عشق فراخ دامن
آیینه سکندر آیینه دان ندارد.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).
رجوع به فراخ دست شود.

فراخ درم.

[فَ دِ رَ] (ص مرکب) پولدار. مرفه. ثروتمند :
تنگدستان ز من فراخ درم
بیوگان سیر و بیوه زادان هم.نظامی.

فراخ دست.

[فَ دَ] (ص مرکب)فراخ آستین. جوانمرد. بخشنده. (برهان). توانگر. (یادداشت بخط مؤلف). فراخ آستین. صاحب ثروت. دولتمند. (آنندراج). رجوع به فراخ آستین شود. || فراخ دامن. (آنندراج). رجوع به فراخ دامن شود. || صاحب همت. (برهان) (انجمن آرا).

فراخ دستی.

[فَ دَ] (حامص مرکب)جود. مقابل تنگدستی. (یادداشت بخط مؤلف) : او بزرگتر کسی بود اندر حلم و سخاوت و فراخ دستی. (مجمل التواریخ و القصص). مردم از فراخ دستی خوشدل بودند. (ترجمهء تاریخ قم ص180).

فراخ دل.

[فَ دِ] (ص مرکب) پردل. بی باک. || شکم باره و پرخور : مردی بود از بنی خزاعه نام او سلیمان بن عمرو و کنیتش ابوعینان. مردی فراخ دل و خورنده. (ترجمهء تاریخ طبری).

فراخ دو.

[فَ دَ / دُو] (نف مرکب) تیزرو. مرکبی که راههای دور رود و گامهای بزرگ بردارد: اسب فراخ دو. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فراخ رو شود.

فراخ دوش.

[فَ] (ص مرکب) چهارشانه. درشت اندام. شانه پهن : [ خلیفه مهتدی ]مردی بود فراخ پیشانی، شهلاچشم، اضلع فراخ دوش، سرخ روی... (ترجمهء تاریخ طبری).

فراخ دهان.

[فَ دَ] (ص مرکب)فراخ دهن. رجوع به فراخ دهن شود.

فراخ دهانه.

[فَ دَ نَ / نِ] (ص مرکب)چیزی که دهانهء آن گشاد و فراخ باشد. (ناظم الاطباء).

فراخ دهن.

[فَ دَ هَ] (ص مرکب) کنایت از پرگوی و بی صرفه گوی است. (از آنندراج). بسیارگو و بدزبان. (انجمن آرا). اوسق. (منتهی الارب). بسیارگو و پوچ گو و هرزه چانه و بدزبان. (برهان). رجوع به فراخ دهان شود.

فراخ دیده.

[فَ دی دَ / دِ] (ص مرکب)چشم ودل باز. بخشنده. گشاده نظر :
تنگدستی فراخ دیده چو شمع
خویشتن سوخته برابر جمع.نظامی.
رجوع به فراخ آستین و فراخ دست شود.

فراخ رفتن.

[فَ رَ تَ] (مص مرکب)کنایت از با شتاب و تعجیل رفتن. (برهان) (ناظم الاطباء).

فراخ رو.

[فَ رَ / رُو] (نف مرکب) به تعجیل و شتاب رونده. || کسی که از حد خود بیرون رود. مسرف. هرزه خرج. (برهان).

فراخ رو.

[فَ] (ص مرکب) مردم گشاده رو و شکفته و خندان. || کسی که پیوسته به عیش و عشرت گذراند. (برهان). || آن که با مردم خوشرویی و خوش خلقی کند. (برهان) (ناظم الاطباء). فراخ روی. رجوع به فراخ روی شود.

فراخ روزی.

[فَ] (ص مرکب) آن که رزقی فراوان و بسیار دارد. (یادداشت بخط مؤلف) : ستوران فراخ روزی تر از مردم اند. (جامع الحکمتین ناصرخسرو ص206).
-امثال: فراخ روزی را با قحطسال چه کار؟ (امثال و حکم دهخدا).

فراخ روی.

[فَ رَ] (حامص مرکب)گشادبازی. (یادداشت بخط مؤلف) :
مکن فراخ روی در عمل اگر خواهی
که وقت دفع تو گردد مجال دشمن تنگ.
سعدی (گلستان).
رجوع به فراخ رو شود.

فراخ روی.

[فَ] (ص مرکب) شکفته رو و گشاده پیشانی. (آنندراج). فراخ رو :
دریا که چنین فراخ روی است
بالایش قطره های جوی است.نظامی.
رجوع به فراخ رو شود.

فراخ زهار.

[فَ زِ] (ص مرکب) زنی که فرج او فراخ باشد. جمشاء. (منتهی الارب). رجوع به جمشاء شود.

فراخزیدن.

[فَ خَ دَ] (مص مرکب) به پیش خزیدن. رجوع به فرا شود.

فراخ زیست.

[فَ] (ص مرکب) آن که در نعمت و راحت بود: رجل راخ؛ مرد فراخ زیست. (منتهی الارب).

فراخ سال.

[فَ] (اِ مرکب) سالی که در آن غلات و اجناس بکثرت پیدا شود. (آنندراج). مقابل تنگ سال. (یادداشت بخط مؤلف) :چون جو راست برآید و هموار، دلیل کند که آن سال فراخ سال بود و چون پیچیده و ناهموار برآید تنگسال بود. (نوروزنامهء خیام).

فراخسالی.

[فَ] (حامص مرکب) مقابل تنگسالی و قحط سالی. فراخ سال : قحط سالی به فراخسالی مبدل گشت به برکت وجود دانیال. (ترجمهء تاریخ قم ص296). رجوع به فراخسال شود.

فراخ سخن.

[فَ سُ خَ] (ص مرکب)پرگوی و بی صرفه گوی. (آنندراج). بسیارگوی. مکثار. (یادداشت بخط مؤلف) :
گرچه برحق بود فراخ سخن
حمل دعویش بر محال کنند.سعدی.

فراخ سخنی.

[فَ سُ خَ] (حامص مرکب)پرگویی : بنده حد ادب نگاه میدارد در این فراخ سخنی اما چاره نیست. (تاریخ بیهقی).رجوع به فراخ سخن شود.

فراخ سر.

[فَ سَ] (ص مرکب) دهن گشاد از شیشه و مانند آن : در شیشه ای فراخ سر کنند و روز اندر آفتاب و شب اندر جای گرمی نهند. (ذخیره خوارزمشاهی). رجوع به فراخ دهن شود.

فراخ شاخ.

[فَ] (اِ مرکب) گاو. گاو نر. ورزاو. ورزگاو. (از یادداشت بخط مؤلف) :سیصد سر اسب و فراخ شاخ و گوسفند. (جهانگشای جوینی). حاضران قصهء شاخ زدن فراخ شاخ را از او پرسیدند. (انیس الطالبین ص137). به این مبلغ چهل وهفت دینار فراخ شاخی بگیر و زراعت کن. (انیس الطالبین ص99).

فراخ شانه.

[فَ نَ / نِ] (ص مرکب) اکتف. (منتهی الارب). آن که شانه هایش پهن باشد. رجوع به اکتف شود.

فراخ شدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب)اتساع. (مصادر اللغهء زوزنی) (منتهی الارب) (آنندراج). انفساح. اندماج. (تاج المصادر بیهقی). || آسان شدن کار :
بر اهل خراسان فراخ شد کار
امروز که ابلیس میزبان است.ناصرخسرو.
رجوع به فراخ شود.

فراخ شکاف.

[فَ شِ] (ص مرکب) گشاد. فراخ: مضروجة؛ چشم فراخ شکاف. (منتهی الارب). رجوع به فراخ شود.

فراخ شکم.

[فَ شِ کَ] (ص مرکب) آن که شکم فراخ دارد، چون: دیگ فراخ شکم و کوزهء فراخ شکم. (یادداشت بخط مؤلف). || اَکول. (مهذب الاسماء). پرخور. (یادداشت بخط مؤلف).

فراخ شلوار.

[فَ شَلْ] (ص مرکب)تن پرور. کاهل. (یادداشت بخط مؤلف). نظیر آن در تداول عام: گیوه گشاد. (امثال و حکم) :در همه عراق توان گفت مردی لشکری چنانکه به کار آید، نیست. هستند گروهی کیائی و فراخ شلوار. (تاریخ بیهقی).

فراخ عطا.

[فَ عَ] (ص مرکب) واسع. (مهذب الاسماء). فراخ آستین. فراخ دست. رجوع به فراخ دست شود.

فراخ عنان.

[فَ عِ] (ص مرکب) مرکبی که عنانش آزاد باشد :
گاه از او اشهب فراخ عنان
گاه از او ادهم درازرکاب.سوزنی.

فراخ عیش.

[فَ عَ / عِ] (ص مرکب)مرفه الحال. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فراخ روزی، فراخ آستین، فراخبال و فراخ دست شود.

فراخ قدم.

[فَ قَ دَ] (ص مرکب) آن که گامهای بلند و فراخ بردارد :
به هیچ جا نرسد رهرو فراخ قدم
جز آن فراخ قدم که ش دو عالم است دو گام.
امیرخسرو.
فراخ گام. رجوع به فراخ گام شود.

فراخ کام.

[فَ] (ص مرکب) خوشحال. || دولتمند. (آنندراج). فراخ روزی. رجوع به فراخ روزی شود.

فراخ کرت.

[فَ کَ] (ص مرکب) دریای بزرگ ساحل و فراخ کناره. (مزدیسنا و... تألیف معین ص312 چ2).

فراخ کرت.

[فَ کَ] (اِخ) (دریای...) میان دریای جنوب ایران و اقیانوس هند است. گروهی از خاورشناسان نیز آن را با بحر خزر تطبیق کرده اند. (مزدیسنا و... تألیف معین ج 2 ص312) : تشتر رایومند فرهمند دگرباره از دریای فرخ کرت برخیزد. (ترجمهء تیریشت کردهء 6 بند 32).

فراخ کرد.

[فَ کَ] (ص مرکب)فراخ کرت. رجوع به فراخ کرت شود.

فراخ کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)گشاده کردن. || بزرگ کردن بنایی یا محوطه ای : مسجد مدینه رسول بفرمود تا فراخ کردند و عمارتش بیفزود. (مجمل التواریخ و القصص). || باز کردن در. گشودن. فراز کردن. مفتوح کردن. (زمخشری).

فراخ کندوری.

[فَ کَ] (ص مرکب)کندوری سفره باشد و فراخ کندوری سخی و دست گشاده است. (امثال و حکم). فراخ آستین. فراخ دست : مردی بود که از وی رادتر و فراخ کندوری تر و حوصله دارتر و جوانمردتر کم دیدند. (تاریخ بیهقی).

فراخ گام.

[فَ] (ص مرکب) مرکبی که گامهای بلند بردارد و تیزرو باشد: اسب فراخ گام. (یادداشت بخط مؤلف). فراخ قدم. رجوع به فراخ قدم شود.

فراخ گردیدن.

[فَ گَ دی دَ] (مص مرکب) گشاد شدن. فراخ شدن. رجوع به فراخ شدن و فراخ گشتن شود.

فراخ گشتن.

[فَ گَ تَ] (مص مرکب)گشاد شدن. فراخ شدن : آن خانه فراخ گشت به برکت قدم رسول. (تاریخ بیهقی).

فراخ گلو.

[فَ گَ] (ص مرکب) فراخ سر. فراخ دهانه. رجوع به فراخ دهانه شود.

فراخ مایه.

[فَ یَ / یِ] (ص مرکب) کنایت از مرد کاردان و بلندحوصله. (آنندراج).

فراخ مزاح.

[فَ مِ] (ص مرکب) آن که بسیار شوخی کند و پیوسته لطیفه گوید. (یادداشت بخط مؤلف) : وی مردی فراخ مزاح بود. (تاریخ بیهقی).

فراخ میان.

[فَ] (ص مرکب) ضلیع. (منتهی الارب): فرس ضلیع؛ اسب تمام خلقت بزرگ و فراخ میان. (منتهی الارب).

فراخنا.

[فَ] (اِ مرکب) مقابل تنگنا. فراخا. فراخی. (یادداشت بخط مؤلف). فراخا. فراخی. گشادگی. (برهان). || پهنا :
سودی نکند فراخنای بر و دوش
گر آدمیی عقل و هنر پرور و هوش.سعدی.
|| محل فراخی و گشادگی. (برهان). رجوع به فراخا شود.

فراخ نان و نمک.

[فَ نُ نَ مَ] (ص مرکب) بخشنده. آن که خوان گسترد و مردمان به میهمانی خواند و بنوازد : اگر خواهی برتر از مردمان باشی فراخ نان و نمک باش. (قابوسنامه). فراخ آستین. فراخ دست. فراخ عطا. فراخ کندوری. رجوع به این ترکیب ها شود.

فراخندگی.

[فَ خَ دَ / دِ] (حامص مرکب) صفت فراخنده. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فراخنده شود.

فراخنده.

[فَ خَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از فراخیدن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فراخیدن شود.

فراخ نشستن.

[فَ نِ شَ تَ] (مص مرکب)از یکدیگر دور نشستن. تفسح. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فراخ شود.

فراخ نعمت.

[فَ نِ مَ] (ص مرکب)پرنعمت. جایی که در آن نعمت ها فراوان بود :آن شهری شد فراخ نعمت. (مجمل التواریخ و القصص). رجوع به فراخ روزی شود.

فراخواندن.

[فَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) احضار. گفتن که برگردد. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فرا شود.

فراخور.

[فَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)شایسته و لایق و سزاوار. (برهان) :خدمتکاران که فراخور وی باشند. (تاریخ بیهقی). || مناسب. متناسب. درخور. (یادداشت بخط مؤلف) : پیغام فراخور نبشته بود. (تاریخ بیهقی). فراخور هر موضعی که شکار خواهند کرد آلات آن از سلاحها و چیزهای دیگر تعیین کنند. (جهانگشای جوینی).

فراخویش.

[فَ خویشْ / خیشْ] (ق مرکب) بخود. معمولاً با فعلی همراه آید : نه پدر کار پسر میتوانست ساخت نه خویش فرا خویش میرسید. (جهانگشای جوینی). رجوع به «فرا» شود.

فراخویشتن.

[فَ خویشْ / خیشْ تَ](ق مرکب) فراخویش. رجوع به فراخویش شود.

فراخه.

[فَ خَ / خِ] (اِمص) موی بر اندام راست شدن. فراخیدن. (یادداشت بخط مؤلف). قشعریره. (منتهی الارب). رجوع به فراخیدن شود.

فراخی.

[فَ] (حامص) گشادگی. پهنا. فراخا. فراخنا :
سرایی بر سپهرش سرفرازی
دو میدانش فراخی و درازی.نظامی.
|| فراوانی. وفور. خصب. رفاه. وسعت. ضد قحط و تنگی. (یادداشت بخط مؤلف) : فراخی که از تنگی آمد پدید
جهان آفرین داشت آن را کلید.فردوسی.
آن قحط برخاست و فراخی پدید آمد. (قصص الانبیاء ص130). خدای عزوجل رحمت کرد و باران داد و فراخی پیدا شد. (مجمل التواریخ و القصص).
شه چو عادل بود ز قحط منال
عدل سلطان به از فراخی سال.سنایی.
فراخی باد از اقبالش جهان را
ز چترش سربلندی آسمان را.نظامی.
فراخی در جهان چندان اثر کرد
که یک دانه غله صد بیشتر کرد.نظامی.
فراخی در آن مرز و کشور مخواه
که دلتنگ بینی رعیت ز شاه.سعدی.
|| افزونی. بیشی. (یادداشت بخط مؤلف).

فراخی چشم.

[فَ یِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خوشخویی و وفاداری. (آنندراج).

فراخیدن.

[فَ دَ] (مص) موی در بدن برخاستن و راست ایستادن. (برهان). فراشیدن. افراشیدن. فراخه. فراشه. اقشعرار. (یادداشت بخط مؤلف). || از هم جدا کردن. (برهان). رجوع به فراخه شود.

فراخیده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف / نف) مویی که بر بدن برخاسته باشد. رجوع به فراخیدن شود.

فراخیگاه.

[فَ] (اِ مرکب) کنایت از جایی که در آن مأکولات و مشروبات بسیار باشد و به آسانی توان یافت. (آنندراج) :
تا ببینندشان بر آن سر راه
دور گشتند از آن فراخیگاه.نظامی.

فراخیه.

[فَ یَ] (اِخ) نام قومی از تخس. (حدود العالم).

فراخیه.

[فَ یَ] (اِخ) نام دهی که متعلق به قوم فراخیه بوده است. (از حدود العالم).

فراد.

[فِ] (ع اِ) یکی فَرْد و فَرِد و فرید و فردان. (اقرب الموارد).

فراد.

[فَرْ را] (ع ص) فروشنده و سازنده فرائد. (اقرب الموارد). مرواریدفروش و مرواریدساز. (منتهی الارب).

فراد.

[فْرا / فَ دَ] (اِخ) نام یکی از شهرهای مادهاست که در فاصلهء بیست وهفت روزه راه از ارمنستان واقع بوده است. رجوع به ایران باستان ج3 ص2357 شود.

فرادات.

[فْرا / فَ] (اِخ) پارسی. کسی است که اسکندر مقدونی مطابق روایات مورخان پس از مغلوب کردن مردم شمال ایران، او را به حکومت آنها گماشت. (از ایران باستان ج2 ص1647). فرادات پیش از آنکه مطیع اسکندر شود حاکم تپوریها بود. (از ایران باستان ج2 ص1644).

فرادات اول.

[فْرا / فَ تِ اَوْ وَ] (اِخ)ظاهراً نام یکی از پادشاهان اشکانی است که قبیلهء غیرآریائی مردها را از تبرستان به قفقاز کوچانیده است. (از یسنا ج1 ص51). ظاهراً این شخص همان فرادات حاکم تپورهاست که در مأخذ فوق او را از اشکانیان دانسته اند. رجوع به فرادات شود.

فرادادن.

[فَ دَ] (مص مرکب) به سویی متوجه کردن. پیش بردن گوش یا عضو دیگر را، چنانکه گوییم: گوش فرادادم. || شرح دادن و بیان کردن : تفصیل حال وی فرادهم. (تاریخ بیهقی). || گردانیدن و نمودن : چون به وقت میعاد لشکر دیلم حمله بردند فایق پشت فراداد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص47).

فراداشتن.

[فَ تَ] (مص مرکب) افراختن و بلند کردن. (ناظم الاطباء). || به سویی متوجه کردن. فراپیش بردن. رجوع به فرادادن شود. || نگه داشتن: چراغی فرا راه من دارید. (یادداشت بخط مؤلف) : من آن شب در آن موضع حاضر بودم و شما را چراغ فرامیداشتم. (سندبادنامه ص50). || منصوب کردن. گماشتن : دو پسر خویش را ابوالحسن و ابوسعید به نیابت خویش فراداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص434).
-گوش فراداشتن؛ استماع. (یادداشت بخط مؤلف).

فرادر.

[فَ دَ] (اِ مرکب) چوبی که در پس در کوچه اندازند. (برهان). از: فرا + در. فردر. فردره. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرادزان.

[فَ] (اِخ) از دیه های وازکرود قم. (ترجمهء تاریخ قم ص137). در مآخذ جغرافیایی متأخر نام آن یافت نشد.

فرادست.

[فَ دَ] (ق مرکب) بیشتر با فعل آمدن به کار رود و بمعنی پیش آمدن باشد :
مگر باز سپید آمد فرادست
که گلزار شب از زاغ سیه رست؟نظامی.
چو عیسی بر دو زانو پیش بنشست
خری با چارپا آمد فرادست.نظامی.
|| با فعل دادن، بمعنی سپردن و تسلیم کردن :ابوالقاسم بدین تسویل و تخجیل فریفته شد و زمام خویش فرا دست نصر داد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص231).

فرادمبه.

[فَ دُ بَ] (اِخ) فرادنبه. رجوع به فرادنبه شود.

فرادنبه.

[فَ دُمْ بَ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان گندمان بخش بروجن شهرستان شهرکرد، واقع در 11 هزارگزی باختر بروجن متصل به راه بروجن به اصفهان. ناحیه ای است واقع در دامنهء کوه و معتدل که دارای 4004 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصولاتش غلات، حبوب، کتیرا و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنعت دستی زنان قالی بافی است. راه ماشین رو و یک باب دبستان و نیز یک قلعهء قدیمی و یک زیارتگاه و در حدود 35 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فرادة.

[فِ دَ] (ع مص) تنها شدن. (تاج المصادر بیهقی).

فرادی.

[فُ دا] (ع ص، ق) یکان یکان. (زمخشری). یکی پس از دیگری. (اقرب الموارد). یک یک. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی ص75).
- نماز فرادی؛ مقابل نماز جماعت.
|| (اِ) جِ فرد، مقابل زوج. (اقرب الموارد) (صحاح). رجوع به فرد شود.

فرا دید آوردن.

[فَ وَ دَ] (مص مرکب)پدید آوردن. (یادداشت بخط مؤلف) :ایزدتعالی آنجا روشنائی فرا دید آورد. (تاریخ سیستان).

فرادیدن.

[فَ دَ] (مص مرکب) بدیدن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فرا شود.

فرادیس.

[فَ] (ع اِ) جِ فردوس. (آنندراج) (اقرب الموارد). اصل آن رومی است و معرب شده است. (اقرب الموارد) (معجم البلدان). رجوع به فردوس شود.

فرادیس.

[فَ] (اِخ) جایی در دمشق، و فع محله ای است که یکی از دروازه های دمشق بدان منسوب است. (از معجم البلدان).

فرادیس.

[فَ] (اِخ) جایی در حلب از اعمال قنسرین، و متنبی در اشعار خود بدان اشارت کرده است. (از معجم البلدان).

فرادیسی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فرادیس که جایی است در دمشق. (سمعانی).

فرادیسی.

[فَ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم یزید دمشقی فرادیسی. محدث است و منسوب است به فرادیس شام. رجوع به لباب الانساب ج2 ص199 شود.

فرار.

[فِ] (ع مص) رَوْغ. (اقرب الموارد). گریختن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (اقرب الموارد). گریختن از پیش دشمنی. (اقرب الموارد) : چنانکه شب دررسید در پردهء ظلمت راه فرار پیش کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص425).

فرار.

[فَ](1) (ع مص) گشودن دهان ستور را برای دانستن سن او از روی دندانهایش. (اقرب الموارد). دندان ستور نگریستن. (مصادر اللغة زوزنی). || (اِ) بچهء شتر و بز و گاو وحشی. (اقرب الموارد) (فهرست مخزن الادویه). برهء میش و بزغاله و گاو وحشی. (منتهی الارب). || جِ فریر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فریر شود.
(1) - به کسر و ضم اول نیز آمده است.

فرار.

[فَرْ را] (ع ص) سخت گریزنده و پویه دونده. (منتهی الارب). فارّ. (اقرب الموارد). رجوع به فارّ شود. || (اِ) در عبارت حریری بمعنی زیبق است بسبب سرعت سیلان آن، و نیز به اصطلاح اهل صناعت کیمیا زیبق است. (فهرست مخزن الادویه): و انصَلَتَ منا انصلات الفَرّار. (حریری از اقرب الموارد). رجوع به زیبق و زاووق شود.

فراراندن.

[فَ دَ] (مص مرکب) به پیش راندن. رجوع به فرا شود.

فراراندن.

[فَ دَ] (مص جعلی) (از: فرار + اندن) مصدر جعلی از فرار عربی. گریزاندن. (یادداشت بخط مؤلف).

فراراوشنک.

[فَ شَ] (اِخ) نام یکی از نواده های فریدون است که فرزندان او در فارس، در دورهء کیانی سلطنت داشته است. رجوع به فارسنامهء ابن بلخی چ کمبریج ص12 شود.

فرارت.

[] (اِخ) پلارد. دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران، واقع در 11 هزارگزی جنوب علیشاه عوض و 12 هزارگزی رباط کریم. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل که دارای 100 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، صیفی و انگور است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه فرعی دارد. تپه ای از آثار قدیم در اراضی این قریه وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فرارجام.

[] (اِ) نام روان سپهر ثوابت است. (انجمن آرا) (فرهنگ دساتیر). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است.

فرار دادن.

[فِ / فَ دَ] (مص مرکب)گریزانیدن. (آنندراج). رجوع به فراراندن (مص جعلی) شود.

فرارسیدن.

[فَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب)نزدیک شدن و رسیدن وقت چیزی یا کاری :اگر او را قضای مرگ فرارسد تخت ملک ما را باشد. (تاریخ بیهقی).
از پیل کم نه ای که چو مرگش فرارسد
در حال استخوانْش بیرزد بدان بها.خاقانی.
زآن پیش کَاجل فرارسد تنگ
وَایام عنان ستاند از چنگ...نظامی.
چون اجلش فرارسید از بی دست وپایی نتوانست گریخت. (گلستان). || توانا بودن. فرصت یافتن. قادر شدن : قرب صدهزار آدمی هلاک شد و کس به غسل و تکفین و تدفین ایشان فرانمیرسید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص326).

فرارش.

[فَ رِ] (اِخ) نام فرشتهء رب النوع اسب است. (انجمن آرا). فرشته ای که رب النوع اسب است. (فرهنگ دساتیر). از برساخته های فرقهء آذرکیوان.

فرارفتن.

[فَ رَ تَ] (مص مرکب) گریختن. دور شدن :
وقتی افتاد فتنه ای در شام
هر یک از گوشه ای فرارفتند.سعدی.
|| تعجب کردن. وارفتن :
فرارفت و گفت ای عجب این تویی
فرشته نباشد بدین نیکویی.سعدی (بوستان).
|| رفتن :
اگر به باغ فرارفتمی، زبانم هیچ
نیافتی ز خروشیدن و نکوهش مال.فرخی.

فرار کردن.

[فِ / فَ کَ دَ] (مص مرکب)گریختن. جَستن. رجوع به فرار شود.

فرارون.

[فَ] (ص) کسی یا چیزی که نه بطریق صلاح بازپس رود یعنی روز به نباشد و روزبروز پس رود. (از برهان). پهلوی فْرَرُن(1) بمعنی عالی، مستقیم و راست، و فرارونی بمعنی تقوی و استقامت است. در لغت فرس آمده: «فرارون، کواکب بیابانی است، آنکه رفتنشان بازپیش بود...». فرارون بمعنی پاکدامن و نیکوکردار و پرهیزگار در مقابل لغت «اوارون» بمعنی گناهکار و شریر آمده، و هیچ ربطی با کواکب بیابانی ندارد. (از حاشیهء برهان چ معین). به نظر میرسد جزو دوم این کلمه همان باشد که در بیرون و وارون هست و بمعنی سوی و طرف است. فرارون یعنی بسوی مخالف، و از این لحاظ شاید در حرکت های پیش و پس ستاره استعمال شده، و حرکت سعد را فریرون و نحس را فرارون گفته اند. ممکن است فرارون سعد باشد. (یادداشت بخط مؤلف). چیزهایی که در پی یکدیگر آمده باشند عموماً، و ستارگان خرد که در آسمان دنبال یکدیگر دیده شوند خصوصاً. (شعوری) :
ستاره شمر چون فرارون بیافت
دوید و بسوی فریدون شتافت.فردوسی.
(1) - fraron.

فراروی.

[فَ] (ص مرکب) سرشناس و معروف : کسانی که نامدار و فراروی بودند همه آنجای حاضر بودند و بنشستند. (تاریخ بیهقی).

فراری.

[فِ / فَ] (ص نسبی) گریزان. در حال فرار. (یادداشت بخط مؤلف).

فراریج.

[فَ] (ع اِ) جِ فُرّوج که بچهء دجاج باشد. (فهرست مخزن الادویه). جِ فرّوج [ فُ / فَ ] . (اقرب الموارد).

فراری شدن.

[فِ / فَ شُ دَ] (مص مرکب) گریزان شدن. ناچار به فرار گردیدن. رجوع به فرار و فراری شود.

فراری کردن.

[فِ / فَ کَ دَ] (مص مرکب) فرار دادن. فراراندن. رجوع به فرار دادن و فراراندن شود.

فراز.

[فَ] (ص) پهن شده و پخش گردیده. || سرکش، اعم از مردم نافرمان و اسب سرکش. || بلندشونده و بالارونده. || بلند. (برهان).
- به فراز شدن.؛ فرازرفتن. رجوع بدین کلمات شود.
|| جمع آمده. (برهان). در این معنی بیشتر با فعل های آمدن، آوردن، شدن و گردیدن همراه آید. رجوع به ذیل ترکیبات آن شود. || گشاده و باز کرده شده. (برهان). باز. (یادداشت بخط مؤلف).
ترکیب ها:
-فرازآمدن.؛ فرازشدن. فرازکردن. فرازگردیدن. فرازگشتن. در این معنی از اضداد است و بمعنی بسته نیز آید. رجوع بدین کلمات شود.
|| بسته. (برهان) (ناظم الاطباء) :
زستن و مردنت یکی است مرا
غلبکن در چه باز یا چه فراز.
ابوشکور بلخی.
تا پاک کردم از دل زنگار حرص و طمْع
زی هر دری که روی نهم در فراز نیست.
خسروانی.
من و او هر دو به حجره در و می مونس ما
باز کرده در شادی و در حجره فراز.
فرخی.
هر یکی همچو نهنگی و ز بس جهل و طمع
دهن علم فراز و دهن رشوت باز.
ناصرخسرو.
ره بیرون شد از عشقت ندانم
در هر دو جهان گویی فراز است.انوری.
خواه ظلَم پاش و خواه نور کزین پس
دیدهء خاقانی از زمانه فراز است.خاقانی.
غالب آمد خندهء زن، شد دراز
جهد می کرد و نمی شد لب فراز.مولوی.
در معرفت بر کسانی است باز
که درهاست بر روی ایشان فراز.سعدی.
در این معنی همواره با یک فعل ربطی یا یک رابطه همراه است. || (نف مرخم) بمعنی فروز باشد که از افروختن است. (برهان). در این معنی باید با کلمه ای چون «آتش» ترکیب شود، و در آن صورت مأخوذ از مصدر فرازیدن باشد، چه آتش فراز یعنی آتش فروز. (یادداشت بخط مؤلف). || (اِ) بلندی. (برهان). سربالایی. مقابل نشیب :
شیب تو با فراز و فراز تو با نشیب
فرزند آدمی به تو اندر به شیب و تیب.
رودکی.
زمین چون ستی بینی و آب رود
بگیرد فراز و نیاید فرود.ابوشکور بلخی.
که روزی فراز است و روزی نشیب
گهی شاد دارد گهی بانهیب.فردوسی.
که هر کس که دید آن دوال و رکیب
نپیچد دل اندر فراز و نشیب.فردوسی.
نشیبهاش چو چنگال های شیر درشت
فرازهاش چو پشت نهنگ ناهموار.فرخی.
کس نبیند فروشده به نشیب
هرکه را خواجه برکشد به فراز.فرخی.
گاهش اندر شیب تازم گاه تازم بر فراز
چون کسی کو گاه بازی برنشیند بر رسن.
منوچهری.
آب رونده به نشیب و فراز
ابر شتابنده بسوی سماست.ناصرخسرو.
جوانی چون نشیبت بود از آن تازان همی رفتی
کنون پیری فراز توست از آن خوش خوش همی نازی.
ناصرخسرو.
حاسد او گفت کآید هر فرازی را نشیب
ناصح او گفت آید هر نشیبی را فراز.
سوزنی.
جستم سراپای جهان، شیب و فراز آسمان
گر هیچ اهلی در جهان دیدم مسلمان نیستم.
خاقانی.
خدای از هر نشیب و هر فرازی
نپوشیده ست بر من هیچ رازی.نظامی.
ماهرویا همه اسیر تواَند
چند در شیب و در فراز آیند؟عطار.
آرزومند کعبه را شرط است
که تحمل کند نشیب و فراز.سعدی.
روندگان طریقت ره بلا سپرند
رفیق عشق چه غم دارد از نشیب و فراز؟
حافظ.
|| باز کردن و گشودن در. (برهان). رجوع به فرازشدن، فرازگردیدن و فرازگشتن شود. || پوشیدن، و به این معنی از اضداد است. || آلت تناسل. || وصل، چه فرازیدن، وصل کردن را نیز گویند. (برهان). رجوع به فرازیدن شود. || خون که عربان دم خوانند. (برهان). || (ق) پیش و حضور. (برهان). در این معنی با یک فعل ربطی همراه میشود.
ترکیب ها:
- فرازآمدن.؛ فرازرفتن. فرازآوردن. فرازشدن. رجوع به این کلمات شود.
|| نشیب. زیر. (برهان). در این معنی از اضداد است. || (اِ) زبر. بالا. (برهان) (یادداشت بخط مؤلف) :
چو خورشید تابنده بگشاد راز
به هر جای بنمود چهر از فراز.فردوسی.
از فراز همت او آسمان را نیست راه
وز ورای ملکت او این زمین را نیست جای.
منوچهری.
سیل مرگ از فراز قصد تو کرد
تیز برخیز از این مهول مسیل.ناصرخسرو.
گوهر کان فریدون شهید
بر فراز تاج دارا دیده ام.خاقانی.
اهل شروان چون نگریند از دریغ او که مرغ
گر شنیدی بر فراز نارون بگریستی.خاقانی.
منم یا رب در این دولت که روی یار می بینم
فراز سرو سیمینش گل پربار می بینم.
سعدی.
گیرم فراز گنبد گردان است
آرمْش زی نشیب به استادی.
ادیب نیشابوری.
-از فراز...؛ بر بالای چیزی :
کنون تا بجای قباد اردشیر
به شاهی نشست از فراز سریر.فردوسی.
-بر فراز شدن؛ بالا رفتن از چیزی. بر روی چیزی رفتن : از پیش چنان بود که بلال بر فراز شدی و گفتی: الصلوة. (ترجمهء تاریخ طبری).
-سرفراز؛ مقابل سرافکنده. باافتخار.
-سرفرازی؛ سرفراز بودن. افتخار. خودستایی. تفاخر :
همه مردمی سرفرازی کند
سر آن شد که مردم نوازی کند.نظامی.
چو آن سرفرازی نمود، این کمی
از آن دیو کردند، از این آدمی.سعدی.
-گردن فراز؛ آنکه گردن خود را همواره راست گیرد و سرافکنده نباشد. سربلند. سرفراز :
همان تیرباران گرفتند باز
بر آن اسب و بهرام گردن فراز.فردوسی.
چو گردون کند گردنی را بلند
به گردن فرازان درآرد کمند.نظامی.
نماند از وشاقان گردن فراز
کسی در قفای ملک جز ایاز.سعدی.
-گردن فرازی؛ سربلندی. افتخار. تفاخر :
توانم که گردن فرازی کنم
به شمشیر با شیر بازی کنم.نظامی.
|| قریب و نزدیک. (برهان) :
با می چونین که سالخورده بود چند
جامه بکرده فراز پنجه خلقان.رودکی.
مکن چشم بر بدمنش باز و گردش
مگرد و مشو تا توانی فرازش.ناصرخسرو.
|| عقب و پس. || (ق) باز که از تکرار است، چنانکه فرازده، یعنی بازبده. || بمعنی زمان باشد، چنانکه گویند: از صباح فراز، یعنی از صباح باز، و از دیروز فراز، یعنی از دیروز باز. (برهان). در این معنی با «از» همراه خواهد بود :
تا جهان بود از سر آدم فراز
کس نبود از راه دانش بی نیاز.رودکی.
وآنک به شادی یکی قدح بخورد زوی
رنج نبیند از آن فراز و نه احزان.رودکی.
گر نبودم به مراد دل او دی و پریر
به مراد دل او باشم از امروز فراز.فرخی.
|| کنار چیزی. سر چیزی :
گرچه برخوانند هر دو لیک نتوان از محل
بر فراز خوان مگس را همچو اخوان داشتن.
سنایی.
|| نزد. (یادداشت بخط مؤلف). در این معنی با فعل ربطی همراه شود.
ترکیب ها:
- فرازآمدن.؛ فرازآوردن. فرازشدن. رجوع به این ترکیبات شود.
|| (حرف اضافه) بمعنی باء تأکید و زینت بر سر افعال درآید. (یادداشت بخط مؤلف). زیاده و زاید باشد. (برهان) :
وز بر خوشبوی نیلوفر نشست
چون گه رفتن فرازآمد بجست.رودکی.
هیچکس را این فراز نباید گفت. (تاریخ بیهقی).

فرازآباد.

[فَ] (اِ مرکب) عالم بالا. (آنندراج). عالم علوی که افلاک است. برساختهء فرقهء آذرکیوان. (فرهنگ دساتیر).

فرازآشکوب.

[فَ] (اِ مرکب) بام پیش آمده از بنا. (یادداشت بخط مؤلف).

فرازآمدن.

[فَ مَ دَ] (مص مرکب) نزدیک شدن : تا زنده باشی کس فراز تو نیارد آمد. (مجمل التواریخ و القصص).
از درخت باردارش بازنشناسی ز دور
چون فرازآیی بدو در زیر برگش بار نیست.
ناصرخسرو.
فرازآمد به گرد بارگه تنگ
به تندی کرد سوی خسرو آهنگ.نظامی.
|| رسیدن :
دلم پرآتش کردی و قد و قامت کوز
فرازنامد هنگام مردمیت هنوز.آغاجی.
مار را چون اجل فرازآید
به سر راه خلقش آز آید.سنایی.
چو سقراط را رفتن آمد فراز
دواسبه به پیش اجل رفت باز.نظامی.
که هنگام کوچ آمد اینک فراز
به جای دگر میکنم ترکتاز.نظامی.
|| پیش آمدن : آخر ملک کشمیر به صلح فرازآمد. (مجمل التواریخ و القصص). || پدید آمدن :
فرازآیند از هر سو بسی مرغان گوناگون
پدید آرند هر فوجی به لونی دیگر الحانها.
ناصرخسرو.
|| وارد شدن : روا نبود که فرزند رسول فراز آید و برنخیزی. (تذکرة الاولیاء).
|| بالا آمدن :
نگونسار گشتی به چاه دراز
که هرگز از او برنیایی فراز.اسدی.
|| به هم آمدن. بسته شدن :
دوش نامد چشمم از فکرت فراز
تا چه میخواهد ز من جافی زمن.
ناصرخسرو.
کنون در زیر هر گلبن قنینه در نماز آید
نبیند کس که از خنده دهان گل فرازآید.
فرخی.
|| بازآمدن :
به خسته درنگری صحتش فرازآید
به مرده برگذری زندگی ز سر گیرد.سعدی.

فرازآمده.

[فَ مَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آمده. پدیدشده. مخلوق. آفریده :
رفتند یکان یکان فرازآمدگان
کس می ندهد نشان بازآمدگان.
(منسوب به خیام).
رجوع به فراز شود.

فرازآوردن.

[فَ وَ دَ] (مص مرکب) فراهم آوردن و گرد کردن : لشکر به حرب فرازآورد و مسلمانان صف کشیدند. (ترجمهء تاریخ طبری).
به روم اندرون هرچه بودش ز گنج
فرازآوریده ز هر سو به رنج.فردوسی.
برو لشکر آور ز هر سو فراز
نباید که این کار گردد دراز.فردوسی.
رجوع به فراز شود. || نیز بمعنی آوردن باشد، چنانکه فراز هیچ معنی ندهد مگر تأکید را :
یکی مجمر آتش بیاورد باز
بگفت از بهشت آوریدم فراز.دقیقی.
|| کشانیدن به جایی یا بسوی چیزی :
من او را به دامت فرازآورم
سخنهای چرب و دراز آورم.فردوسی.
|| پیش آوردن :
به ایشان رسی هیچ تندی مکن
نخستین فرازآر شیرین سخن.فردوسی.
نوبهار آمد و آورد گل تازه فراز
می خوشبوی فرازآور و بربط بنواز.
منوچهری.
|| فرودآوردن :
بازگرد از بد و بر نیک فرازآر سرت
به خرد کوش، چو دیوان چه دوی باز فراز؟
ناصرخسرو.
|| پدید آوردن :
ز مرده تن زنده آری فراز
پدید آوری مرده از زنده باز.اسدی.
|| برآوردن و بالا کشیدن :
چو دلو آبی از چَهْ نیارد فراز
رسن خواه کوتاه و خواهی دراز.نظامی.
رجوع به فراز شود.

فرازاارت.

[فْرا / فَ اُ] (اِخ) نام والی پارس در زمان حملهء اسکندر. رجوع به ایران باستان ج2 ص1870 شود.

فرازانیدن.

[فَ دَ] (مص) فراختن آتش. (یادداشت بخط مؤلف) :
بگوی تا بفروزند و برفرازانند
بدو بسوزان دی را صحیفهء اعمال.
منجیک ترمذی.
رجوع به فراختن و فراز شود. || بالا بردن. رجوع به فرازیدن شود.

فرازبردن.

[فَ بُ دَ] (مص مرکب)نزدیک بردن. پیش بردن :
به شیر آنکسی را که بودی نیاز
بدان خواسته دست بردی فراز.فردوسی.
به ساغر لب خویش بردم فراز
مرا هر لبی گشت چون شکّری.منوچهری.
رجوع به فراز شود.

فرازخواندن.

[فَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) پیش خواندن. بسوی خود خواندن. رجوع به فراخواندن و فراز شود.

فرازد.

[فَ زِ] (ع اِ) جِ فرزدق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

فرازداشتن.

[فَ تَ] (مص مرکب) پیش آوردن. نزدیک ساختن. پائین آوردن :
گر ستوهی ز قال حدثنا
سر به سرّ خدای دار فراز.ناصرخسرو.
|| در برابر چیزی نگه داشتن : ماهی از دریا برآوردی و به آفتاب چشمه فرازداشتی تا بریان شدی و بخوردی. (ترجمهء تاریخ طبری). رجوع به فراز شود.

فرازرسیدن.

[فَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب)نزدیک شدن :
رسیدند زی شهر چندان فراز
سپه خیمه زد بر نشیب و فراز.رودکی.
... فرازرسید آن حال دید، خیره گشت. (مجمل التواریخ و القصص). || فرارسیدن :
چو هنگام حاجت رسیدی فراز
به آن در جهان دست کردی دراز.نظامی.
چونکه وقت بها رسید فراز
گونه گونه بهانه کرد آغاز.نظامی.
رجوع به فرا و فرارسیدن شود. || فراهم آمدن و پدید آمدن. پیدا شدن :
چون زمانی بر آن کشید دراز
لشکر از هر سویی رسید فراز.نظامی.
رجوع به فراز شود.

فرازرفتن.

[فَ رَ تَ] (مص مرکب) نزدیک رفتن :
به شاهنامه بر ار هیأت تو نقش کنند
ز شاهنامه به میدان رود به جنگ فراز.
سوزنی.
نازنین را ز سر برون شد ناز
پیش آن زخم خورده رفت فراز.نظامی.
نرود مرغ سوی دانه فراز
چون دگر مرغ بیند اندر بند.سعدی.
رجوع به فراز شود.

فراز شدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب)نزدیک شدن : هر دو سپاه به یکدیگر فراز شدند و یک زمان حرب کردند. (ترجمهء تاریخ طبری).
خسرو گیتی مسعود، که مسعود شود
هرکه یک روز شود بر در او باز فراز.
فرخی سیستانی.
چون بر اهل شهر باز شدند
برشان دیگران فراز شدند.سنایی.
|| بسته شدن :
در جنگ هر دو سپه شد فراز
به سوی سپه پهلوان گشت باز.اسدی.
گر گنه کردی در او هست باز
توبه کن کاین در نخواهد شد فراز.عطار.
|| باز شدن و گشوده گردیدن :
سفرهء جود ورا تا بازگستردند، شد
بخل را ز آژنگ ابرو چهره چون سفره فراز.
سوزنی.
رجوع به فراز شود.

فرازصیص.

[فَ] (اِخ) صاحب قاموس کتاب مقدس آرد: کروف گمان دارد که آن محل بلندی است که در وادی حصاصة به مسافت هشت میل به مسافت عین جدی واقع است و دیگری گمان دارد که آن محل مرتفعی است که مشرف به عین جدی میباشد و از آنجا راهی فیمابین ساحل بحیرة الموت و جبال یهودا واقع است. (از قاموس کتاب مقدس).

فرازع.

[فَ زِ] (ع اِ) جِ فرزعة. (منتهی الارب). پاره های گیاه. (از آنندراج). رجوع به فرزعة شود.

فرازق.

[فَ زِ] (ع اِ) جِ فرزدق. (منتهی الارب). فرازد. رجوع به فرازد و فرزدق شود.

فراز کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)نزدیک کردن. پیش آوردن : دست فراز کرد و قبضه ای از خاک برگرفت. (قصص الانبیاء). بهاءالدوله سر به طایع فراز کرد یعنی در گوش سخنی میگویم و پس گوشش به دندان برکند. (مجمل التواریخ و القصص). رجوع به فراز آوردن شود. || بستن :
مهر و کینش مثل دو دربانند
در دولت کنند باز و فراز.فرخی سیستانی.
دیده از دنیا فراز می کنی، ایشان را چیزی بگذار. (تذکرة الاولیاء عطار).
به روی خود در طَمّاع باز نتوان کرد
چو باز شد به درشتی فراز نتوان کرد.
سعدی.
حضور مجلس انس است و دوستان جمعند
و ان یکاد بخوانید و در فراز کنید.حافظ.
رجوع به فراز شود.

فراز کشیدن.

[فَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) پیش کشیدن. به سوی خود کشیدن :
چو من فراز کشیدم به خویشتن لب او
دل حسود ز غم خویشتن فراز کشید.
فرخی سیستانی.
-خویشتن فراز کشیدن؛ درهم شدن از غصه و رنج. رجوع به فراز شود.
|| بالا کشیدن و از غلاف درآوردن شمشیر و مانند آن را :
تیغ چون بر سری فراز کشند
ریگ ریزند و نطع بازکشند.نظامی.

فراز گردیدن.

[فَ گَ دی دَ] (مص مرکب) بسته شدن :
فراشو چو بینی در صلح باز
که ناگه در توبه گردد فراز.سعدی.
رجوع به فراز شدن و فراشدن و فراز شود.

فرازگرفتن.

[فَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)پس گرفتن. بازگرفتن. (یادداشت به خط مؤلف) : غلام را گفت هرچه در آستین دارد فرازگیر. هرچه داشتم همه از من بازگرفت. (تاریخ بیهقی). رجوع به فراز شود.

فراز گشتن.

[فَ گَ تَ] (مص مرکب) فراز گردیدن. فراز شدن. فراز آمدن. بسته شدن :
چون کشته ببینیم، دو لب گشته فراز
از جان تهی این قالب فرسوده به آز،
بر بالینم نشین و میگوی به ناز
کای من تو بکشته و پشیمان شده باز!
رودکی.
رجوع به فراز گردیدن و فراز شدن شود.

فرازمان.

[فَ] (اِ) حکم و فرمان. (برهان). حکم و فرمان عالی. (آنندراج). برساختهء دساتیر و تصرفی در لغت «فرمان» است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرمان شود.

فرازندگی.

[فَ زَ دَ / دِ] (حامص) صفت فرازنده. رجوع به فرازنده شود.

فرازنده.

[فَ زَ دَ / دِ] (نف) بلندکننده. (آنندراج). بالاکننده و افرازنده. (ناظم الاطباء) :
خداوند خورشید و گردنده ماه
فرازندهء تاج و تخت و کلاه.فردوسی.
فروزندهء اختر کاویان
فرازندهء تخت و بخت کیان.فردوسی.
-برفرازنده؛ فرازنده. آنکه چیزی را چون درفش و جز آن افراشته سازد و برپا کند :
که ای برفرازندهء آسمان
به جنگش گرفتی به صلحش بمان.سعدی.
-سرفرازنده؛ سرفراز. مفتخر :
مهان جهان پیش تو بنده اند
وز آن بندگی سرفرازنده اند.فردوسی.
رجوع به فراز شود.

فرازنو.

[فِ زِ نو / نَ / نُو] (اِ) پروانهء چراغ. (ناظم الاطباء).

فرازنه.

[فَ زِ نَ] (ع اِ) جِ فرزین و فرزان. در تداول متأخر اعراب به کار میرود. (یادداشت به خط مؤلف).

فراز و نشیب.

[فَ زُ نِ / نَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) بلندی و پستی. سربالایی و سرازیری :
که این ترک بدساز مردم فریب
نبیند همی از فراز و نشیب.فردوسی.
رجوع به فراز شود.

فرازه.

[فَ زَ / زِ] (اِ) جای بلند. (ناظم الاطباء) (آنندراج). فراز. رجوع به فراز شود.

فرازی.

[فَ] (حامص، اِ) بلندی. سربالائی :
بدو گفت کای ریمن پرفریب
مگر کز فرازی ندیدی نشیب.فردوسی.
باز باید شدن از شر به سوی خیر به طبع
کز فرازی سوی پستی چو به طبع آمده باز(1).
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 202).
رجوع به فراز شود.
(1) - ن ل:
باز باید شدن از شر سوی خیر به طبع
کز فرازی سوی گو گوی به طبع آید باز.
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص112).

فرازیدن.

[فَ دَ] (مص) بند کردن. ضد گشادن. (آنندراج). وصل کردن. (برهان ذیل کلمهء فراز). || بالا بردن. افراشتن. فراختن :
ز گرد سواران و از یوز و باز
فرازیدن نیزه های دراز.فردوسی.
دل خویش و کف خویش و رخ خویش و سر خویش
بزدای و بگشای و بفروز و بفراز.منوچهری.
- برفرازیدن؛ بالا بردن. افراشتن :
طلسمی که ضحاک سازیده بود
سرش بآسمان برفرازیده بود.فردوسی.
- سر فرازیدن؛ سرفرازی نمودن. به خود بالیدن :
روی بین و زلف جوی(1) و خال خار و خط ببوی
کف گشای و دل فروز و جان ربای و سر فراز.
منوچهری (دیوان ص 44).
می و قمار و لواطه(2) به طریق سه امام
مر تو را هر سه حلال است هلا سر بفراز.
ناصرخسرو.
رجوع به فراز شود.
(1) - ن ل: ژول. (دیوان چ دبیرسیاقی ص 44).
(2) - ن ل: قیمار و لواطت. (دیوان چ دانشگاه ص113).

فرازیده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف) افراشته. بالابرده. افراخته. فراخته. رجوع به فراخته و فرازیدن شود.

فرازین.

[فَ] (ع اِ) جِ فرزان. (منتهی الارب).

فرازین.

[فَ] (ص نسبی) بالایی. فرازی. اعلی. ضد فرودین. (از آنندراج). رجوع به فراز و فرازی شود.

فرازین اروند.

[فَ اَرْ وَ] (اِ مرکب) زبده و خلاصهء عالم علوی. (آنندراج). از برساخته های فرقهء آذرکیوان.

فرازین اروند.

[فَ اَرْ وَ] (اِخ) نام کتابی از تألیفات شهنشاه عجم جمشید (!). (آنندراج). از برساخته های فرقهء آذرکیوان.

فرازین پایه.

[فَ یَ / یِ] (اِ مرکب) مرتبهء اعلی، به خلاف فرودین پایه، چه فراز و فرود ضد یکدیگرند. رجوع به فراز شود. (از آنندراج). از برساخته های فرقهء آذرکیوان.

فراس.

[فَ] (ع اِ) نوعی از خرمای سیاه جز شهریز. (منتهی الارب). خرمای سیاه. (فهرست مخزن الادویه). خرمای سیاهی که شهریز نیست. (اقرب الموارد).

فراس.

[فَرْ را] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (اقرب الموارد).

فراس.

[فِ] (اِخ) رجوع به بنی فراس شود.

فراس.

[فِ] (اِخ) ابن حسن خراسانی. از شاگردان احمدبن خلف و محمد بن خلف است که از سازندگان آلات فلکی بودند. (از فهرست ابن الندیم).

فراس.

[فِ] (اِخ) ابن یحیی همدانی کوفی. کاتب و محدث است. (منتهی الارب). وی مکنی به ابویحیی نیز بوده است. (یادداشت به خط مؤلف).

فراساارت.

[فْرا / فِ اُ] (اِخ) فرازاارت. رجوع به فرازاارت شود.

فراسات.

[فَ] (ع اِ) جِ فراست. رجوع به فراست شود.

فراست.

[فِ سَ] (ع اِمص) فهم و ادراک و زیرکی و دانایی و قیافه و آن علمی است که از صورت پی به سیرت برند. (غیاث اللغات). فراسة : کلیله گفت: تو چه دانی که شیر در مقام حیرت است؟ گفت: به خرد و فراست خویش. (کلیله و دمنه). فصلی بنوشتم بدان حال که بر وفق حدس و فراست من آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
ناکسان را فراستی است عظیم
گرچه تاریک طبع و بدخویند.سعدی.
عقل و کیاستی و فهم و فراستی زایدالوصف داشت. (گلستان). به فراست به جای آوردم که معزول است. (گلستان).
فال مؤمن فراست نظر است
وین ز تقویم و زیج ما به در است.اوحدی.
رجوع به فِراسة شود.

فراست.

[فَ سَ] (ع مص) سواری کردن و دانائی در مقدمهء اسبان و اسب شناختن. (غیاث اللغات). اسب شناسی است و دربارهء آن کتابها به فارسی و عربی نگاشته شده است. رجوع به فَراسَة شود.

فراستاندن.

[فَ سِ دَ] (مص مرکب)پذیرفتن. قبول کردن : شنونده آن را باور دارد و خردمندان آن را بشنوند و فراستانند. (تاریخ بیهقی). پادشاهان در وقت، چنین تقربها فراستانند. (تاریخ بیهقی). || ستدن. گرفتن. فراستدن. رجوع به فرا شود.

فراستدن.

[فَ سِ تَ دَ] (مص مرکب)فراستاندن. رجوع به فراستاندن شود.

فراست شناس.

[فِ سَ شِ] (نف مرکب)قیافه شناس. (آنندراج) (غیاث). و قیافه علمی است که بدان از صورت، سیرت شناخته میشود. (غیاث) :
فرستاده ام سوی هر کشوری
فراست شناسی و صورتگری.نظامی.
بد و نیک هر صورتی از قیاس
شناسم که هستم فراست شناس.نظامی.
چنین داد پاسخ فراست شناس
که فرمان شه را پذیرم، سپاس.نظامی.
رجوع به فِراست شود.

فراستک.

[فَ تُ] (اِ) فراستوک. (آنندراج). فرستوک. پرستو. رجوع به فرستوک و پرستو شود.

فراست مند.

[فِ سَ مَ] (ص مرکب)دارندهء فِراست. بافِراست. رجوع به فِراست و فِراسة شود.

فراست نامه.

[فِ سَ مَ / مِ] (اِ مرکب)کتابی که در آن بیان علم قیافه مندرج باشد. (آنندراج).

فراستو.

[فَ] (اِ) فراستک. فراستوک. پرستو. رجوع به فراستوک و فرستوک شود.

فراستوک.

[فَ] (اِ) به معنی پرستوک است که خطاف باشد. (برهان). پرستوک باشد که به تازی خطاف گویند. (فهرست مخزن الادویه). تبدیل پرستوک است. (انجمن آرا) (آنندراج) :
ای قحبه بنازی به دف و دوک
مسرای چنین چون فراستوک.زرین کتاب.
رجوع به فراستو شود.

فراسته.

[فَ تَ / تِ] (اِ) پروانهء چراغ. (آنندراج). مصحف فَراشة (با شین معجمه) است. رجوع به فَراشة شود.

فراسته.

[فَرْ را تَ / تِ] (اِ) جاروب که بدان خاک روبند. (آنندراج از مؤید الفضلاء). مصحف فَرّاشَة. رجوع به فَرّاشَة شود.

فراسخ.

[فَ سِ] (ع اِ) جِ فرسخ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فرسخ شود.

فرا سر.

[فَ سَ] (حرف اضافه + اسم) بر سر. (آنندراج). گرد سر. گرداگرد سر :
بسکه از نرگس تو فتنه فزوده ست رواج
دامن فتنه چو دستار فرا سر پیچم.
ابونصر نصیرای بدخشانی (از آنندراج).
|| زیر سر : همانجا خفتی بر زمین و بالش فرا سر نه. (تاریخ بیهقی). رجوع به فرا شود.

فراسن.

[فُ سِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فراسوده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف / نف) بسیار کهنه و ازهم رفته. (آنندراج) (برهان). فرسوده. رجوع به فرسوده شود.

فراسة.

[فِ سَ] (ع اِمص) اسم است تفرس را، و آن استدلال به امور آشکار است بر امور پنهانی. (اقرب الموارد). دانایی به نشان و نظر. اسم است تفرس را و منه الحدیث: اتقوا فراسة المؤمن. (منتهی الارب). علمی که به وسیلهء آن از خلقت مردم پی به اخلاق برند. (یادداشت به خط مؤلف). علمی که بدان اخلاق انسان از هیأت و مزاج و توابع او دریافته شود، و حاصلش استدلال به خلق ظاهر دربارهء خلق باطن است. علم فراست علمی است که معدود و در فروع علوم طبیعی است. علم به قوانینی است که به وسیلهء آن قوانین شناخته میشود امور نهانی به واسطهء بینایی در امور آشکار و موضوع این علم علامات امور آشکار در بدن انسان است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح تصوف) در اصطلاح اهل حقیقت، مکاشفهء یقین و معاینهء غیب است. (تعریفات). نزد اهل سلوک، اطلاع یافتن بر مکاشفهء یقین و معاینهء سِرّ است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). نیز گفته اند اطلاع خداوند بر آنچه در دل باشد تا دل نیز به نور اطلاع خداوندی بر رازهای غیب آگاهی یابد و این معنی عبارت از نوری است که پیغمبر اکرم (ص) فرموده: المؤمن ینظر بنور الله. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به فِراست شود.

فراسة.

[فِ سَ] (ع اِ) سورة. ابن الندیم نویسد: هر یک از اسفار توراة به چند فراسة تقسیم شود و معنی فراسة، سورة است. (الفهرست چ مصر ص 34).

فراسة.

[فَ سَ] (ع مص) زیرک و نیک ماهر گردیدن در سواری و شناخت اسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سواری کردن. (منتهی الارب).

فراسی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به بنی فراس. (سمعانی).

فراسیاب.

[فَ] (اِ مرکب) افراسِ آب. حباب. شیشه مانندی که به سبب باریدن باران بر روی آب به هم میرسد. (برهان).

فراسیاب.

[فَ] (اِخ) افراسیاب که پادشاه ترکستان بوده. (برهان). افراسیاب پور پشنگ شاه ترکستان. (آنندراج) (انجمن آرا) :
غوغا کنیم یک تنه چون رستم و دریم
درع فراسیاب به پیکان صبحگاه.خاقانی.
گو دشمن اگر فراسیاب است
تنها زندش چو آفتاب است.نظامی.
رجوع به افراسیاب شود.

فراسینا.

[فَ] (معرب، اِ) به یونانی کراث است. (فهرست مخزن الادویه).

فراسیون.

[فَ] (معرب، اِ) گیاهی است که به عربی صدف الارض گویند و در مؤید گوید: گندنای کوهی است و در کتب طبی نیز چنین است. (آنندراج). نام گندنای کوهی باشد و آن را به تازی حشیشة الکلب و صوف الارض و سندیان الارض خوانند. چون با نمک بر گزیدگی سگ دیوانه (هار) ضماد کنند نافع باشد. و فراسین هم گفته اند و در فرهنگ سروری با شین و بر وزن تراویدن نوشته اند. (برهان). ارجانی گوید: فراسیون گرم است در دو درجه و خشک است در سه درجه. سده های جگر و سپرز را بگشاید و بیماری یرقان را منفعت کند و درد گوش کهنه را تسکین دهد. بدل او در ادویه هم سنگ او سنبل است و ثلثان او اسارون. و تخم معصفر نیم جزو او. (ترجمهء صیدنه). فدیه البحر است. (فهرست مخزن الادویه). نباتی است مابین شجر و گیاه و شاخهای بسیار از یک اصل میروید و مربع و با اندک زغب و مایل به سفیدی و برگش به قدر انگشت مهین و مایل به استداره و چین دار و باخشونت و تلخ و تخمش محیط ساق او و بعضی گلش مایل به زردی و بعضی مایل به ازرقی. منبتش خرابها و کوهها و در آخر ثور و اوایل جوزا گل کند و قوتش تا شش سال باقی است. به غایت منقی سینه و شش باشد. از لزوجات و مدر حیض و بول و شیر و عروق و محلل ریاح غلیظ و بلغم غلیظ و با قوت تریاقیه و جالی اعضای باطنی و ظاهری و مقوی آن و مخرج جنین و مشیمه و امثال آن. طبیخ او با شکر و انجیر و عسل و ایرسا، جهت ربو و سرفهء کهنه و ضیق النفس، و با شربت بنفشه جهت قرحهء ریه و التیام جراحت آن بی عدیل است. با روغن زیتون و روغن گل جهت درد امعاء و با ادویه مناسب جهت سپرز و پهلو و تهی گاه و سنگ مثانه و خائیدن و بلع کردن آب او جهت قلاع و درد معده مفید باشد. ضماد او جهت جراحات کهنه و داخس و بردن گوشت فاسد زخمها و تحلیل خنازیر و نضج دمل و گشودن آن نافع... و مضر مثانه و گرده به حدی که اکثار او موجب ادرار خون شود و مصلحش کتیرا و عسل و سنبل و نزد بعضی رازیانه پادزهر ضرر اوست و مقوی فعل آن است. قدر شربتش تا سه درهم و بدلش در امراض سینه پرسیاوشان است دو وزن او، و در تحلیل ریاح اسارون و در اسهال لزوجات افتیمون و انیسون است و چون زمین را مغاک کرده به آتش گرم کنند و آتش را برداشته، فراسیون را در او فرش نموده علیلی را که از برودت و ریاح زمین گیر شده باشد بر روی آن بخوابانند و از فراسیون بر آن لحاف کرده پس بپوشانند تا گرمی مغاک بر طرف شود در رفع امراض آن شخص مجرب دانسته اند. و چون در آب انگور فراسیون ریخته سه ماه بگذارند و بعد از آن صاف کنند، شراب مذکور در رفع اورام باطنی و امراض سینه و دفع فضلات و مواد بادره به غایت نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن صص 172-173).

فراش.

[فِ] (ع اِ) گستردنی. (منتهی الارب) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آنچه گسترده میشود و بر آن میخوابند. فِعال به معنی مفعول است. (اقرب الموارد). جامهء خواب :
علی بود مردم که او خفت آن شب
به جای نبی بر فراش و دثارش.
ناصرخسرو.
چهل سال سر بر بالین ننهاد و اندر فراش نخفت مگر به تعبد ایزدتعالی مشغول بودی. (مجمل التواریخ و القصص).
از فراش کهن بلات رسید
تا از این نورسیده خود چه رسد.خاقانی.
|| زن مرد. (منتهی الارب). هر یک از دو همسر، زوجه یا زوج فراش یکدیگر خوانده میشوند. (اقرب الموارد). زوجه را هم گویند به کنایت. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || زوجیت. (کشاف اصطلاحات الفنون). همسری.
- تجدید فراش کردن؛ زن دیگر خواستن. دوباره زن گرفتن. دوزنه کردن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به تجدید فراش شود.
|| آشیانهء مرغ. || جای زبان از تک دهان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اصطلاح فقه) فقها گویند: فراش متعین بودن زن است برای ثبوت نسبت فرزندانی که از او متولد شوند و این فراش دو قسم بود: قوی و ضعیف. فراش قوی فراش زن عقدی است و ضعیف آن فراش ام ولد است زیرا نسبت فرزند ام ولد به مجرد نفی مولی منتفی شود اما نسبت فرزند زن عقدی جز به سبب لعان منتفی نگردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

فراش.

[فَ] (ع اِ) گِل و لای خشک شده بر روی زمین. آنچه از گِل و لای که پس از عبور آب بر زمین بخشکد. || غوره های شراب و دوشاب. || حبابهایی که بر شراب میماند. || قطره های خوی. (منتهی الارب). || پروانه. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پروانه. واحد آن فراشة است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فراشة شود. || یکی از دو رگ سبز زیر زبان و هر دو را فراشان گویند. || دو آهن پاره که بدان افسار ستور را به کام بندند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فراش.

[فَرْ را] (ع ص، اِ) صیغهء مبالغه از فرش. (از اقرب الموارد). آنکه فرش و بساط را گسترد : فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگسترد. (گلستان).
تا جهان بوده ست فراشان گل
از سلحداران خار آزرده اند.سعدی.
حشمت مبین و سلطنت گل که بسپرد
فراش باد هر ورقش را به زیر پی.حافظ.
|| پیشخدمت. خدمتکار : یک سال از فراشان تقصیرها پیدا آمد. (تاریخ بیهقی). فراش پیری بود که پیغام های ایشان آوردی. (تاریخ بیهقی).
شتربان و فراش با دیگ پر
نبودند جز پیشکار علی.ناصرخسرو.
فراشی پرده همی آویخت اندر بستان به عیسی آباد به دو جای. (مجمل التواریخ و القصص). چون فراش رسید و مرا بخواند موزه در پای کردم و چون درآمدم خدمت کردم و به جای خویش بنشستم. (چهارمقاله).
وندر گلوی دشمن دولت کند چو میخ
فراش او طناب در بارگاه را.سعدی.
|| نوکر اطاق. (دزی). اطاقدار. || کسی که در یکی از حرمهای مقدس مانند مدینه، کربلا یا مشهد برای افتخار و تیمن منصب جاروب کشی به عهده گیرد. || فرش باف. قالی باف. (دزی). || جاروب کش و به طور مطلق مأمور تنظیف :
بنشان از دلم غبار به می
که تویی صحن سینه را فراش.عطار.
- فراش راه؛ آنکه راهی را نگهبانی کند و یا راهنمای رهگذران باشد :
سیاهی توتیای چشم از آن است
که فراش ره هندوستان است.نظامی.
از آنان که بودند فراش راه
تنی چند رفتند نزدیک شاه.نظامی.
- || در این بیت کنایه از حضرت محمد (ص) است که فرماید: من حفر بئراً لاخیه وقع فیها :
مگر نشنیدی از فراش این راه
که هرکو چَه کَنَد افتد در آن چاه.نظامی.
ترکیب ها:
- فراشباشی.؛ فراشخانه. فراشی. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

فراش.

[فَرْ را] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 12هزارگزی جنوب دزفول و ده هزارگزی جنوب باختری شوسهء شوشتر به دزفول. ناحیه ای است واقع در دشت و گرمسیر که دارای 150 تن سکنه است. از رودخانه مشروب میشود. محصولاتش غلات، برنج و کنجد است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فراش.

[فَرْ را] (اِخ) دهی است از دهستان سرویزن بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه، سر راه فرعی ساردوئیه به راین. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر که دارای دویست تن سکنه است. از شش رشته قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوب است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه فرعی دارد. ساکنین از طایفهء مهنی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فراش.

[فَرْ را] (اِخ) دهی است از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، واقع در 27هزارگزی جنوب باختری صحنه و چهارهزارگزی جنوب بیستون، نزدیک راه هرسین، کنار رودخانهء گاماسیاب. ناحیه ای است واقع در دشت، سردسیر، معتدل که دارای 192 تن سکنه است. از رودخانهء گاماسیاب مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب و توتون است. پل مشهور چیر روی رودخانهء گاماسیاب نزدیک این آبادی است و می توان از سوی جنوبی رود گاماسیاب به این ده اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فراش آباد.

[فَرْ را] (اِخ) نام محلی در کنار راه شاهرود و نیشابور، میان خیرآباد و میامی که از تهران 425هزار گز فاصله دارد. (یادداشت به خط مؤلف). در مآخذ جغرافیایی متأخر نام این ده نیست.

فراش آباد.

[فَرْ را] (اِخ) موضعی است در فارس. پیرنیا نویسد: در یک وادی در سه منزلی فیروزآباد (فارس) از طرف غرب بنای کوچکی است که خیلی خراب شده و به واسطهء همین دو جهت مورد توجه زیاد نیست ولی گنبد آن قابل توجه و دقت است زیرا روی چهار جرز قرار گرفته و این جرزها را اتاقهایی به هم پیوسته است. این گنبد در فن معماری مرحله ای را نشان میدهد که فن طاق زنی از آن و چند مرحلهء دیگر گذشته تا به شکل مدور درآمده است. بنای فیروزآباد و سروستان و فراش آباد را اکثر علمای فن از دورهء ساسانیان میدانند، ولی دیولافوا که در 1880 م. این بناها را دیده عقیدهء راسخ دارد که از دورهء هخامنشی است و این کاخها را متعلق به والیانی میداند که در این دوره حکمران آن نواحی بوده اند. چون طاقها و گنبدهایی که در این محل دیده میشود در عمارات تخت جمشید و شوش نیست. (از ایران باستان ج2 صص 1617-1618).

فراشا.

[فَ] (اِمص) حالتی که آدمی را از به هم رسیدن تب واقع میشود و آن خمیازه و به هم کشیدن پوست بدن و راست شدن موی بر اندام باشد و آن حالت را به عربی قشعریره خوانند. (برهان) : هرکه در تن او خلطی بد بود در حال جماع فراشا به پشت او برآید و اندام او ناخوشبوی تر شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به فراشیدن شود.

فراشا.

[فَ] (اِخ) قریهء معروفی است در سواد عراق از اعمال نهر ملک که منزل حاج است بعد از صرصر. (از معجم البلدان). رجوع به فراشة شود.

فراشان.

[فَ] (ع اِ) دو رگ سبزرنگ زیر زبان. || دو آهن پاره که بدان فسار ستور را به کام لگام بندند. (منتهی الارب). رجوع به فراش شود.

فراشاه.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشکوه بخش تفت شهرستان یزد، واقع در 12هزارگزی باختر تفت، متصل به جادهء ارنون به تفت و یزد. ناحیه ای است کوهستانی و معتدل که دارای 1109 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولش غلات است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. صنعت دستی زنان آنجا کرباس بافی است. راه فرعی و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فراشباشی.

[فَرْ را] (اِ مرکب) از جملهء مقربان، فراش باشی یا مشعلدارباشی است و تفصیل شغل وی دو بابت است: بابت اول در ذکر تحویلات اوست و تحویل او بدین موجب است: قالی و قالیچه، تکیه نمد، دوشک، خیام و آنچه متعلق بدوست، پیه سوز، شمعدان، سوزنی، موم، شمع، پیه سوز گداخته، صابون، طناب، نوار، نمد لنگه الوان، گلیم، نمدبور، میلک، متقالی، چیت، دالبر، لندره، طشت مس، کاغذ پنجره، سریش، فانوس، موچکدان، پرتهایی چوبی، کجاوه و کجاوه پوش. بابت دوم در ذکر جماعتی که تابع و تابین فراش باشیان میباشند، بدین موجب است: خیمه دوز، لندره دوز، چراغچی، شماعی، فراش، صندوق ساز. (از تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 31). بدون تردید در مورد وظایف فراشباشی و صاحب جمع مشعل خانه به قرار شرح تذکرة الملوک ابهام و پیچیدگی وجود داشته و آدمی می پندارد که فراشباشی ریاست مشعل داران را به عهده داشته است. (از سازمان حکومت صفوی ترجمهء رجب نیا ص 128). || داروغهء چوبداران را گویند. (آنندراج). ظاهراً این معنی متأخر است و در زمان صفویه فراشباشی بدین معنی به کار نمیرفته است.

فراشبند.

[فَرْ را بَ] (اِ) بنای کوچک گنبددار متعلق به عهد اشکانیان. || نقاط اطراف بنای کوچک گنبددار. (فهرست تاریخ صنایع ایران).

فراشبند.

[فَرْ را بَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هفتگانهء بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد. حدود و مشخصات آن به قرار زیر است: از شمال دهستان جرهء بخش کازرون، از خاور دهستان حومهء فیروزآباد و کوههای کل و فرقه، از جنوب دهستان اربعه پائین، از باختر ارتفاعات خاوری خورموج و گردنه صندلی. جای دهستان جلگه است. این دهستان در شمال باختر بخش واقع گردیده، هوای آن گرم و خشک است و آب مشروب و زراعتی آنجا از چاه و چشمه و قنات تأمین میشود. محصولاتش غلات، خرما، برنج، تنباکو و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و باغبانی و گله داری گذران میکنند. از 12 آبادی تشکیل شده و دارای 7000 تن سکنه است و قراء مهم آن عبارتند از فراشبند (مرکز دهستان)، آویز و نوجین. راه ارتباطی دهستان با فیروزآباد فع مالرو و با کازرون اتومبیل رو است. از ایل قشقائی طوایف: عمله، اردکپان قتلو، گله زن اوغری، صفی خانی، چهاربنیجه، کره کانی، گله زن نمسری، رحیمی و مغانلو در این دهستان قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فراشبند.

[فَرْ را بَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان فراشبند از بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد، واقع در 56هزارگزی باختر فیروزآباد، کنار راه فرعی کازرون به فراشبند. ناحیه ای است واقع در جلگه و گرمسیر که دارای 3447 تن سکنه است. از چاه مشروب میشود. محصولاتش غلات و خرما است. اهالی به کشاورزی و باغداری و کسب گذران میکنند. این قصبه در حدود 20 دکان و یک دبستان چهارکلاسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فراشترو.

[فَ] (اِ) به معنی پرستوک است. (آنندراج). و آن پرنده ای باشد که بیشتر در سقفهای خانه ها آشیان کند و به عربی خطاف گویند. (برهان). پرستو. فراستک. فراستوک. رجوع به فراستوک شود.

فراشتروک.

[فَ] (اِ) فراشترو. رجوع به فراشترو شود.

فراشتک.

[فَ تُ] (اِ) پرستوک. (آنندراج). فراشتروک. خطاف. (برهان). رجوع به فراشترو شود.

فراشتگی.

[فَ تَ / تِ] (حامص)افراشتگی. افراختگی. فراختگی. رجوع به افراشتگی شود.

فراشتن.

[فَ تَ] (مص) مخفف افراشتن که به معنی بلند کردن و بالا بردن باشد. (برهان) :
از آبنوس دری اندر او فراشته بود
به جای آهن، سیمین همه بش و مسمار.
ابوالمؤید بلخی.
فراشته به هنر نام خویش و نام پدر
گذاشته ز قدر قدر خویش و قدر تبار.
فرخی.
- برفراشتن؛ بلند کردن. افراشتن :
ای روی داده صحبت دنیا را
شادان و برفراشته آوا را.ناصرخسرو.
رجوع به فراختن و افراختن و افراشتن شود.

فراشتو.

[فَ] (اِ) فراستو. (شعوری). فراشتک. فراشتروک. فراشترو. فراستوک. فراستک. پرستو. رجوع به پرستو شود.

فراشته.

[فَ تَ / تِ] (ن مف) افراخته. افراشته. بالابرده. بلندکرده :
گهی به بازی بازوش را فراشته داشت
گهی به رنج جهان اندرون بزد آرنج.
بوشکور.
چونانش همتی است رفیع و فراشته
کز فر هر دو فرقد مرقد کند همی.
منوچهری.
رجوع به فراشتن و افراشته و افراخته شود.

فراشخانه.

[فَرْ را نَ / نِ] (اِ مرکب) سرایی یا اطاقی که فراشان دربار در آن گرد آیند و منتظر اوامر مانند : بیست رطل خوردنی و شراب خاصه ندیمان را و بیست رطل از بهر بیت الشراب و فراشخانه و شستن اوانی را. (مجمل التواریخ و القصص). رجوع به فراش شود.

فراش خلوت.

[فَرْ را شِ خَلْ وَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) فراش مخصوص خلوت خانهء شاه و غیره. (یادداشت به خط مؤلف). آنکه اتاق را فرش میکند و خدمت اطاق امرا و قصر پادشاهی سپرده به اوست. (ناظم الاطباء).

فراشدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب) درشدن. درآمدن :
فراشو چو بینی در صلح باز
که ناگه در توبه گردد فراز.
سعدی.
رجوع به فرا، فرارفتن، فرازرفتن و فرازشدن شود.

فراششتر.

[فْرا / فِ شُشْ رَ] (اِخ)(1) یکی از دو برادری که وزیران کی گشتاسپ بودند و از افراد خاندان هوگو(2) به شمار میرفتند و در راه اشاعهء دین زردشت با او همراهی کرده اند و دختر فراششتر به زنی زردشت انتخاب شد. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی صص 77-78).
(1) - Frashaushtra.
(2) - Hvogva.

فراش غضب.

[فَرْ را شِ غَ ضَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کسی که قهر و غضب پادشاهی را اجرا میکند. (ناظم الاطباء). میرغضب. دژخیم. جلاد.

فراش کلا.

[فَرْ را کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کچرستاق بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در 9هزارگزی باختر المده و 1500گزی شوسهء المده به نوشهر. ناحیه ای است واقع در دشت، معتدل و مرطوب که دارای 200 تن سکنه است. از رودخانهء گچرود مشروب میشود. محصولاتش برنج و مختصر غلات و صیفی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه آن مالرو است. از دو محل بالا و پائین تشکیل می شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فراش وار.

[فَرْ را] (ق مرکب) مانند فراش و مستخدم :
سپهر از برای تو فراش وار
همی گستراند بساط بهار.نظامی.
رجوع به فراش شود.

فراشة.

[فَ شَ] (ع اِ) پروانه. (زمخشری). پروانهء چراغ. ج، فراش. (منتهی الارب). حیوانی دوبال که بر گرد چراغ میگردد و میسوزد. (اقرب الموارد). || پرهء قفل. (منتهی الارب). من القفل ما ینشب فیه. (اقرب الموارد). || استخوان تنک. (منتهی الارب). نازک از استخوان یا آهن. || آنچه مشخص باشد از فروع دو کتف. (اقرب الموارد). || مرد سبک و چست. (منتهی الارب). مرد سبک سر. میگویند: او جز فراشه ای نیست و این مثل در خفت و حقارت است. (اقرب الموارد). || آب اندک. (منتهی الارب).

فراشة.

[فَرْ را شَ] (ع اِ) جاروب. (غیاث). و رجوع به فراسته شود.

فراشة.

[فَ شَ] (اِخ) جایی در بادیه. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

فراشة.

[فَ شَ] (اِخ) دهی میان بغداد و حله. (منتهی الارب). از بغداد تا دیه صرصر دو فرسنگ و از او تا دیه فراشه هفت فرسنگ [ است ] . (نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ج3 ص166). دهی است بر سر راه بغداد به نجف و باید همان باشد که در معجم البلدان به صورت فراشا آمده است.

فراشی.

[فَرْ را] (حامص) کار فَرّاش. رجوع به فراش شود.

فراشی.

[فَرْ را] (ص نسبی) منسوب به فراش: جارو فراشی.

فراشی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به بنی فراشة که نام اجدادی است. (سمعانی).

فراشیان.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان آزادوار بخش جغتای شهرستان سبزوار، واقع در 31هزارگزی شمال جغتای و پنج هزارگزی شمال راه آهن. جلگه و معتدل و دارای 910 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و زیره است. اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فراشیدن.

[فَ دَ] (مص) لرزیدن و خود را به هم کشیدن در ابتدای تب باشد و آن را فراشا و به عربی قشعریره خوانند. (برهان). افراشیدن. فراخیدن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فراشا شود.

فراشیون.

[فَ] (معرب، اِ) گندنای کوهی. فراسیون. رجوع به فراسیون شود.

فراص.

[فِ] (ع ص) درشت. (اقرب الموارد). || سخت سرخ رنگ. || (اِ) جامه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ما علیه فراص؛ أی ثوب. (اقرب الموارد). رجوع به فراض شود. || جِ فِرصَة. (آنندراج). رجوع به فِرصة شود. || ساذج هندی. (فهرست مخزن الادویه). || (مص) مفارصة. هم دیگر را آب نوبت کردن. (ناظم الاطباء).

فراص.

[فَرْ را] (اِخ) نام بتی است که در بلاد سعدالعشیرة بوده است. (معجم البلدان).

فراصان.

[فَ] (اِخ) از رستاقهای همدان است. (معجم البلدان).

فراض.

[فِ] (ع اِ) جامه. گفته میشود: ما علیه فراضٌ؛ یعنی بر او جامه ای نیست و نیز گویند چیزی از جامه است. (اقرب الموارد). رجوع به فراص شود. || دهانهء جوی. (اقرب الموارد). || جِ فرض. (اقرب الموارد). رجوع به فرض و فروض شود.

فراض.

[فِ] (اِخ) جایی بین بصره و یمامه در نزدیکی فُلَیْج، از دیار بکربن وائل. (معجم البلدان).

فراض.

[فِ] (اِخ) تخوم شام و عراق و جزیره را گویند که در سمت مشرق فرات واقع شده است. خالدبن ولید به این مکان آمد و سپاهیان روم و عرب در اینجا به هم رسیدند، واقعه ای بسیار بزرگ رخ داد و گویند صدهزار تن در آن به قتل رسیدند و سرانجام خالد به حیره بازگشت. (معجم البلدان). شهری در حدود شام بر ساحل فرات. (یادداشت به خط مؤلف).

فراضة.

[فَ ضَ] (ع مص) فروض. کلانسال گردیدن گاو. (اقرب الموارد). || دانای فرائض گردیدن. (منتهی الارب).

فراط.

[فِ] (ع ص) الماء الفراط؛ آبی که هر یک از قبیله ها بدو سبقت جوید او را بود. (اقرب الموارد). آبی که هرکه پیش آید آن را، او را بود از قبیله. (منتهی الارب).

فراط.

[فُرْ را] (ع ص، اِ) جِ فارط. (اقرب الموارد). رجوع به فارط و فوارط شود.

فراطوس.

[فَ] (اِخ) جایی که ساکنان آن به بخردی و زیرکی موصوف اند. (آنندراج از فرهنگ اسکندرنامه).

فراطون.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند، واقع در 60هزارگزی شمال باختری شوسف و شش هزارگزی جنوب خاوری هشتوکان. ناحیه ای است کوهستانی و معتدل که دارای 15 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است و اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فراطة.

[فُ طَ] (ع ص) فِراط. (منتهی الارب). آبی که چند قبیله در آن مساوی باشند یعنی همه را بود و آنکه پیش آید آن را ازآنِ وی بود: هذا ماء فراطة بین القوم؛ هرکه پیش تر بدان سبقت جوید سیراب گردد و دیگران وی را مزاحمت نکنند. بئر فراطة نیز به همین معنی است. (اقرب الموارد). رجوع به فراط شود.

فراع.

[فِ] (ع اِ) جِ فرع. (منتهی الارب). || جِ فرع، به معنی مجرای آب. (از اقرب الموارد). || جِ فرعة. (منتهی الارب). سر کوه و بلندیهای آن. (اقرب الموارد). رجوع به فرعة شود.

فراعل.

[فَ عِ] (ع اِ) جِ فُرْعُل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بچه های کفتار. (از آنندراج). رجوع به فرعل شود.

فراعلة.

[فَ عِ لَ] (ع اِ) جِ فُرْعُل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فرعل شود.

فراعنه.

[فَ عِ نَ] (اِخ) جِ فرعون. (منتهی الارب). و فرعون نامی است که بر پادشاهان مصر قدیم اطلاق شده است. (المنجد). سلاطین قدیم مصر فرعون لقب داشتند. فراعنهء مصر بیست وشش سلسله بوده اند و تاریخشان تقریباً سه هزار سال میشود(1). پایتخت مصر گاهی منفیس(2) و زمانی تب(3)بوده. قدرت و عمران این مملکت در زمان سلطنت توتمس(4) سوم و رامسس(5) دوم که از فراعنهء تب بودند به اعلا درجه رسید. از آن پس مدتی متمادی دچار انحطاط شد تا عاقبت به همت فراعنهء سائیس(6) باز در سدهء هفتم ق.م. قوامی گرفت، لکن در سال 525 ق.م. به ضربت ایرانیان از پای درآمد. اساس تاریخ مصر بر تأثیر نیرومند نیل قرار گرفته است. مردم مصر که به صورت قبایلی صحراگرد بدین سرزمین قدم گذاشتند ناچار گردیدند که در برابر طغیان این رود به دستیاری همدیگر به دفاع برخیزند و منزل های خود را پهلوی هم روی بلندیها بسازند و بندهای متعدد ببندند. به این ترتیب به کشت و زرع زمین و زندگی اجتماعی و اطاعت از سرپرست عادت کردند و خاک مصر به چندین امارت منقسم گردید. مردم مصر به اسلاف خود می بالیدند و مدعی بودند که این ممالک را در بدو امر خداوندان اداره میکرده اند. سرانجام امارتهای مزبور همه در تحت لوای دو دولت درآمد: در شمال، مصر سفلی که پادشاه آن کلاهی سرخ رنگ، خوابیده و از عقب برگشته بر سر داشت و در جنوب، مصر علیا که پادشاهش کلاهی بلند و سفید به سر میگذاشت.
سلاطین مصر علیا به کرات با رقبا جنگیدند تا ایشان را به زیر ربقهء اطاعت خویش آوردند و مالک الرقاب تمام مصر گردیدند و از آن پس به نام فرعون شناخته شدند. فراعنهء مصر تاج مخصوصی مرکب از کلاه سرخ مصر سفلی و کلاه سفید مصر علیا بر سر گذاشتند تا علامتی از اجتماع دو دولت باشد. نخستین فرعون مصر منس(7) نام داشت که شهریار تی نیس(8) یا مصر علیا بود. تاریخ این سوانح کهنه را کسی به تحقیق نمیداند. مردم مصر در حدود چهارهزار سال قبل از میلاد مسیح مدنیتی داشته اند، خطی اختراع کرده بودند و تقویم داشتند. سلطنت منس را میتوان به احتمال در حوالی سال 3300 ق.م. دانست. از عهد منس که بانی سلسلهء اول بود متناوباً 26 سلسله در مصر سلطنت کرده اند. تاریخ ادوار فراعنه را میتوان به چهار دورهء اصلی تقسیم نمود. دولت قدیم به دوره ای اطلاق میشود که در طی آن شهر منفیس واقع در مصر سفلی مرکز دولت مصر بوده. مشهورترین سلاطین این دوره کئوپس(9) (خئوپس) و کفرن(10) و می کرینوس میباشند که اهرام سه گانهء مصر را بنا کرده اند. دولت قدیم جای خود را به دولت میانه (وسطی) داد. در این دوره شاهین فرعونی منفیس را ترک کرده بر کنگرهء تب (مصر علیا) قرار گرفت. این دولت پس از پانصد سال آبادی و اعتبار در نتیجهء هجوم هیکسس ها(11) که از آسیا آمده و چادرنشینانی غارتگر بودند از هم پاشید (در حدود 1700 ق.م.). طولی نکشید که مصر از تحت سلطهء هیکسس ها به در آمد و دوباره تب پایتخت گردید. فراعنهء این دوره در جنگاوری و کشورگشایی بر همه پیشی داشته اند و مصر را به منتهای شوکت خود رسانیده اند. مشهورتر از همهء آنها توتمس سوم و رامسس دوم بوده اند. در دورهء بعد به مناسبت جنگهای داخلی و هجومهای متوالی دولت مصر دچار تجزیه شد. فراعنهء سلسلهء بیست وششم که در سائیس سلطنت کردند اقتدار آنها را بازگرداندند ولی خیلی دیر بود و غلبهء ایرانیان در 525 ق.م. یکسره به استقلال مصر خاتمه بخشید.
دولت قدیم منفیس: منس و دیگر فراعنهء دو سلسلهء اول مقر سلطنتشان تی نیس واقع در نزدیکی آبیدوس(12) (مصر علیا) بود، ولی از سلسلهء سوم به بعد تاج و تخت سلاطین به مصر سفلی که از حیث تمول و عمران بر نواحی دیگر رجحان داشت منتقل گردید و منفیس پایتخت شد. منفیس در ساحل چپ نیل و تقریباً در جنوب قاهره و کنار دلتا قرار داشت و بنای استواری موسوم به دیوار سفید که میگفتند به فرمان منس ساخته شده، بر آن مشرف بود. ساختمان سد بزرگی را هم که شهر را از طغیان نیل حفظ میکرد به منس نسبت داده اند. این سد هنوز برجاست ولی از خود شهر منفیس که روزی از بزرگترین و مشهورترین بلاد جهان شمرده می شد حتی ویرانه ای برجای نمانده است. در منفیس جشن های بزرگ مذهبی بسیار میگرفتند و جمع کثیری از اطراف و اکناف مصر برای این جشن ها بدان شهر می آمدند. معتبرترین این جشن ها به افتخار گاو پیشانی سپید، آپی، گرفته میشد. کَهَنه در محوطه ای که در کنار معبد فتاه(13) (خداوند منفیس) واقع شده بود از این گاو نگهداری میکردند. گاو آپی سیاه بود و روی پیشانی لکه ای سفید و سه گوش داشت. زبان و اندام او هم علائم خاصی داشت که فقط کَهَنه آن را میدانستند. این گاو را تا زنده بود مانند خدایی پرستش میکردند چنانکه هیچ حیوان مقدسی تا این پایه در مصر قدر و منزلت نداشت. پس از مرگ جسد او را مانند سلاطین حنوط نموده در قبری میگذاشتند و متدینین باز به ستایش او می آمدند. دخمهء گاوهای پیشانی سفید را ماریت در سال 1851 م. در نزدیکی منفیس پیدا کرده است. پرستش گاو آپی که در زمان سلسلهء دوم معمول شد تا آخر تاریخ مصر دوام یافت. در میان فراعنهء دولت قدیم مشهورترین آنها سه پادشاه از سلسلهء چهارم یعنی کئوپس، کفرن و می کرینوس بوده اند که در حدود سدهء بیست وهشتم ق.م. میزیسته اند. امروز میتوان قیاس کرد که قدرتشان تا به چه پایه میرسیده است. بناهای مزبور همان اهرام ثلاثه است که به فاصلهء ده هزار ذرع از شمال منفیس نزدیک قریهء جیزه(14) برپای ایستاده اند و هیچکس از روی یک تصویر نمیتواند عظمت این بناهای پرهیمنه را پیش خود تصور کند. هیچ مسافر نمیتواند به آنها نظر افکند و خود را خوار و زبون نشمرد.
از این اهرام آنکه بلندتر است، هرم کئوپس است که ارتفاع نخستین آن 146 ذرع بوده و اکنون 137 ذرع بلندی دارد و طول ضلع موربش به 277 ذرع میرسیده است. این هرم عظیم ترین بنای سنگی روی زمین است. هرم کفرن کمی کوچکتر و بلندی آن 136 ذرع است. هرم می کرینوس بسیار کوتاهتر است و ارتفاعش فقط به 66 ذرع میرسد. سطح خارجی این اهرام پوششی از سنگ آهک داشته که در نهایت دقت بر هم سوار شده و صیقلی هم بوده است اما امروز تقریباً تمام آن ریخته است. این پوشش جلوی منافذ دالانهای پیچ درپیچ را که سرانجام به مدفن فرعون منتهی میشده میگرفته است. زیر پای هر یک از اهرام محوطهء وسیعی ترتیب داده و در آنجا اهرامی کوچکتر برای خانوادهء سلطنت می ساختند و علاوه بر آن معبدی برپا میکردند که پس از مرگ فرعون مخصوص پرستش او میشد، و به وسیلهء راهرو سربازی به محوطه ارتباط می یافت. برای تکمیل این مجموعه به دستور کفرن تخته سنگی عظیم را به شکل ابوالهول (شیری با سر انسان که بر روی دو پا نشسته بود) حجاری کردند و در جلگه ای که مجاور راهرو و معبد بود قرار دادند. ابوالهول جیزه که نیم آن تا چندی پیش در زیر شن فرورفته بود پیکر عظیمی است که بلندی پایش 20 ذرع و طول تنش 57 ذرع است و بی تردید مظهر خود کفرن بوده است. سنگهایی که در این بناها به کار رفته قسمتی از آن از مقطع های رشته جبال آرایی به وسیلهء قایق به این نقطه آورده میشده و برای رساندن آنها به کف هرم راههای بزرگ و سرازیر می ساختند و پس از پایان کار آن راهها را خراب میکردند. مردم مصر همه در سر این کارها مشغول بودند و کئوپس و کفرن محققاً در اثر همین بیگاریهای پرمشقتی که به مردم تحمیل میکردند به جبابره معروف شده اند و تنها می کرینوس به دینداری و عدالت شهرت یافت.
دولت وسطی: عاقبت دولت منفیس رو به ضعف گذاشت. در عهد فراعنهء بیحال، سلاطین باجگزار استقلالی پیدا کردند و در مصر حکومتی به شیوهء ملوک الطوایف برقرار شد که درست مانند حکومت های فرانسه پس از شارلمانی بود. پادشاهان مصر علیا که اص اهل تب بودند سلطنت مصر را تصاحب کردند و یازدهمین سلسلهء فراعنه را که آغاز دولت وسطی است تشکیل دادند. و در حدود 2200 ق.م. تب پایتخت مصر شد و جای منفیس را گرفت و بار دیگر کشور منظم و آباد و صاحب دولتی بزرگ گردید. فراعنهء دولت وسطی برای حفظ حدود و ثغور کشور استحکاماتی برپا کردند و قطعهء سینا را در تنگهء سوئز از نظر معادن مس آن تصرف کردند و از جنوب قسمتی از نوبه را به خیال بهره برداری از معادن طلای آن گرفتند و کوشیدند قدرت خود را تا شام بکشانند تا دولت مصر از چوب جنگلی نیز مستغنی باشد. با این حال پانصد سال بعد فتور تازه ای در کارها پدیدار گشت. هیکسس ها از آسیا راه افتادند و مواضع سرحدی را درهم شکستند و به نهب و غارت پرداختند و طرد آنها با محارباتی سنگین و طولانی انجام پذیرفت.
دولت تازهء تب: تخلیهء خاک مصر از اغیار، آغاز فصل تازه ای در تاریخ مصر گردید که باید آن را دولت دوم تب خواند، زیرا در این دوره هم اریکهء سلطنت در تصرف سلاطین تب بود که توانسته بودند هیکسس ها را از میهن خارج کنند. پس از بحران مزبور زندگی تازه ای در مصر پیدا شد که بسیار سریع و حیرت انگیز پیش میرفت و در زمان سلطنت سلسله های هیجدهم و نوزدهم به حداکثر شوکت و قدرت خود رسید. فراعنهء این دوره دست به عمران و آبادی زدند و معابدی را که در حملهء هیکسس ها خراب شده بود تعمیر کردند یا از نو ساختند و از اینگونه بناها به خصوص در تب که پایتخت بود بیشتر بنا کردند. بزرگترین معابدی که شاهکار معماری مصر شناخته شده و تماشای خرابه های آن بیننده را به حیرت می آورد از همین عصر است. فراعنه در ساختمان مقبرهء خود نیز اهتمامی جمیل داشتند. مقابر این عصر شکل هرم نداشت بلکه سردابهایی بود که در زیر زمین در دل سنگ می ساختند. این مقابر امروز در جایگاهی که موسوم به «وادی فراعنه» میباشد و نزدیک تب قرار دارد کشف شده و به صورت کوهی نمودار است و چون جسدهای مومیایی شدهء فراعنه نیز به دست آمده، میتوان از روی آنها سیمای فرعونان مقتدری چون توتمس سوم و ستی اول و رامسس دوم را پس از سه هزار سال در موزهء قاهره دید.
فراعنهء دولت جدید تب بیش از اسلاف خود به کشورگشایی دست زدند و نیز بیش از آنها در این راه کامیاب شدند و یکی از علل آن این بود که مردم مصر در طی مبارزات استقلال طلبی در برابر آسیائیان عزت نفسی یافته بودند و از طرف دیگر فنون جنگی در مصر پیش رفته بود و استعمال اسلحهء تازه را مصریان از دشمنان خود آموخته بودند و علاوه بر اینها فراعنه تسخیر اراضی مجاور تنگهء سوئز را در برابر هجوم آسیائیان ضرور میشمردند. در کشورگشایی هیچ یک از پادشاهان سلسلهء هجدهم به پای توتمس سوم که در سدهء هفدهم ق.م. میزیست، نمیرسید. دیوارهای معبد بزرگ کرنک اردوکشیهای او را به تمام و کمال شرح میدهد و بیان میکند که چگونه توتمس سوم را فتحی بزرگ نصیب می آید و چگونه دروازه های قلاع استوار فلسطین و شام بر وی گشوده میشود. توتمس تا کارکمیش(15) که در قسمت علیای فرات قرار داشته است، رانده و آنجا را به تصرف آورده است و چنان شوکت به هم زده که پادشاهان آسیا برایش تحفه و هدیه میفرستاده اند. لوحی از سنگ سماق در کرنک به دست آمده است که از زبان خداوندگار مصر آمن(16) سرودی ظفرنمون بر آن منقوش است و در خطاب به توتمس میگوید: «منشور حکمرانی بر کرهء خاک و شرق و غرب عالم را به نام تو توقیع کرده ام... تو با کمال جلال و جبروت خود از رود بزرگ ناهارینا گذشتی. مشیت من چنان بود که قدرت تو سراسر گیتی را بگیرد و اقوام مختلف با باج و خراج هنگفت در برابر شوکت و حشمت تو سر فروکنند... من آمدم و زیر بازوی تو را گرفتم تا سلاطین شمال فنیقیه را پایمال کنی، من آنها را از میان کوهپایه ها بیرون کشیدم و به پای تو انداختم...». شاعری که این سرود را ساخته مسلماً راه اغراق پیموده تا تملقی از فرعون گفته باشد، زیرا در واقع برای مصر در خارج از قارهء افریقا جز شام و فلسطین چیزی نبود. با اینهمه سلاطین آسیا به اولویت فرعون اذعان داشتند و دست اتحاد به سوی او دراز میکردند.
فراعنهء سلسلهء نوزدهم نیز سلاطین بسیار مقتدری بودند که در میان آنها از همه معروف تر رامسس دوم است که سلطنت او تقریباً 60 سال طول کشید. هیچ پادشاهی به اندازهء رامسس دوم معبد نساخته و هیچ کس مانند او دیوارهای معابد را غرق توصیف کارهای بزرگ خود نکرده است. در مصر و نوبه خرابه ای نیست که نام رامسس دوم بر آن نقش نباشد و حتی گاهگاه معماران او نام اسلافش را کنده و به جای آن ها نام رامسس را نوشته اند. از این رو در میان فراعنه ذکر رامسس دوم بیش از همه روی زبانهاست و یونانیان همهء کارهای مهم مصر را به او نسبت میدادند و فتح تمام آسیا و حتی هند را در تاریخ او می آورده اند، اما حقیقت این است که رامسس دوم به سختی توانست شام و فلسطین را بگیرد و قسمت شمالی شام را هم پس از چندی دوباره به خاندان هیتیت(17) پس داد و در جنگی که بر سر آن با قشون هیتیت کرد ناچار شد آشتی کند و دختر پادشاه هیتیت را نیز به زنی گرفت. غالباً در تاریخ دیده میشود که پس از فرمانروایی های طولانی و پرافتخار فتوری بر ارکان قویترین سلطنت ها مستولی میشود و دورهء انحطاطی فرامیرسد. این حالت پس از درگذشت رامسس دوم بر مصر دست یافت. از آغاز سدهء دوازدهم ق.م. فراعنه آنچه را در آسیا داشتند از دست دادند و همّ خود را صرف نگهداری ثغور کشور خود کردند. و در داخل کشور هم اغتشاش و شورشی چند بروز کرد و روز به روز دشوارتر گردید و سرانجام کار مصر به تجزیه کشید. لیکن چنان نبود که تنزل مصر را پایانی نباشد، زیرا آن مملکت را وسیلهء خلاصی بسیار بود و از حیث ثروت و صناعت و هنر و نظم و نسق به مراتب بر دشمنان خود مزیت داشت. بنابراین اگر سلطانی باعزم ظهور میکرد میتوانست باز آبادی و قدرت ازدست رفته را بازگرداند. سراسر تاریخ مصر پر از بحران های ناگهانی و هولناک است. مخوف ترین فتور تاریخ مصر غلبهء لشکر آشور است که در سدهء هفتم ق.م. با قیام مردم از مصر رانده شدند. ده سال از این ماجرا نگذشته بود که سلطان سائیس (مصر علیا) ساخلوهای آشوری را به کلی تار و مار کرده و قدرت خود را در سراسر مصر برقرار نموده و بیست وششمین سلسلهء فراعنه را تشکیل داد. مصر در روزگار فراعنه ای که از سائیس برخاسته بودند به درجه ای آباد شد که با درخشان ترین اعصار گذشته پهلوبه پهلو میرفت. به گفتهء هرودت «مصر هرگز از آن معمورتر و خوشبخت تر نبود، نه هرگز رود نیل تا این درجه برکات خود را شامل زمین مصر میکرد و نه خاک مصر تا این درجه به مردم آن سرزمین حاصل میداد». در آن ایام مصر شهرهای مسکون بسیار داشت.
بانی خاندان فراعنهء سائیس، پسامتیک(18) اول بود که همّ خود را در راه اعادهء آبادانی معابد مصروف داشت، و دخمهء گاو آپی را در منفیس مرمت کرد. جانشین او نخائوی(19) دوم بود که در مقابل مقاصد و مطالب مهم بسیار استوار و پایدار بود چنانکه صدوبیست هزار نفر را برای کندن ترعه ای از رود نیل به دریای احمر به کار گماشت و یک دسته کشتی را مجهز کرده و به گردش دور قارهء افریقا فرستاد و او بود که لوای فتح و ظفر را تا کنار فرات پیش برد ولی از نبوکدنزر(20) پادشاه بابل شکست خورد. آخرین فرعون بزرگ قرن ششم ق.م. آمازیس(21) بود که عصیان کرد و سلطنت را تصاحب نمود و سپس مدت چهل سال با حزم و عقل فرمانروایی کرد.
فراعنهء سائیس چون به دستیاری مزدوران یونانی روی کار آمده بودند، یونانیان را دوست داشتند و برای آنها ارج و منزلتی قائل می شدند. این امر گاهگاه با مقاومت شدید مصریان روبرو می شد، زیرا مردم مصر از نظر علاقهء شدید به مذهب خود و نیز در نتیجهء غرور ملی و تمدنی، اجانب را از هر قوم و ملتی، ناپاک میشمردند و برای آنها محلهء مخصوصی را در نظر میگرفتند. یونانیان با وجود احترامی که در نظر فرعون داشتند می بایست فقط در همان محله های مخصوص سکونت اختیار کنند. هنگامی که هرودت در سال 450 ق.م. از مصر دیدن کرد، سلطنت فراعنه به هم خورده بود و مصر در تحت لوای کشورگشای بزرگی که پادشاه ایران بود، میزیست. (از تاریخ ملل شرق و یونان تألیف آلبر ماله و ژوال ایزاک ترجمهء عبدالحسین هژیر صص 27-40). و رجوع به فرعون شود.
(1) - فردینان توتل در اعلام المنجد، سی سلسله ذکر کرده زیرا سلسله های پیش از وحدت مصر را نیز در شمار فراعنه آورده است.
(2) - Menphis.
(3) - Thebes.
(4) - Thoutmes.
(5) - Ramses.
(6) - Sais.
(7) - Menes.
(8) - Thinis.
(9) - Kheops.
(10) - Khephren.
(11) - Hixos.
(12) - Abidos.
(13) - Phtah.
(14) - Gizeh.
(15) - Karkemish.
(16) - Amon.
(17) - Hittite.
(18) - Psametik.
(19) - Nechao.
(20) - Nobuchodnosor.
(21) - Amasis.

فراغ.

[فُ] (اِ) فروغ و روشنایی چراغ و آتش و مانند آن. (برهان). فروغ. رجوع به فروغ شود.

فراغ.

[فِ] (اِ) باد سرد تابستان. (برهان) :
از هر سویی فراغ به جان تو
بسته یخ است پیش چو سندانا.
(منسوب به ابوالعباس).
صاحب برهان قاطع برای اینکه این شاهد واحد را قدری تعدیل کند فراغ را «باد سرد تابستانی» معنی کرده است. نه در زبان فارسی و نه در زبان عربی من مثالی نیافتم و گمان می کنم گردآورندگان لغت نامهء اسدی (لغت فرس) که ظاهراً هم عامی بوده و هم از اهل زبان ما نبوده اند و این بیت را دیده اند به قرینه این معنی را به کلمه داده اند. من گمان می کنم فراغ همان فراغ عربی است و «فراغ به جان تو» تعبیری در زبان ادب است به جای «دور از شما» یا «دور از جان شما» که امروز معمول است. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

فراغ.

[فِ] (ع اِ) برآمدن گاه آب از میان دلو از میان دسته. (منتهی الارب). ناحیتی از دلو که آب از آن فروریزد. (اقرب الموارد). || اسب نیکو و گشاده رفتار. (منتهی الارب). اسب نیکوی گشاده رفتار و هر چارپای دیگر. (اقرب الموارد). || تنگ بار. (منتهی الارب). العِدل من الاحمال. (اقرب الموارد). || حوض چرمین بزرگ و فراخ. || خنور. || شتر مادهء بسیارشیر فراخ غلاف پستان. || کمان تیردورانداز. || کمانی که زخم پیکانش فراخ باشد. || کاسهء بزرگ که برداشته نشود. ج، افرغة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پیکانهای پهن. (اقرب الموارد). || اودیة. وادیها. ابن اعرابی این کلمه را بدین معنی آورده و مفرد آن را ذکر نکرده و مشتقی از آن را نیز نگفته است. || (ص) رجل فراغ؛ مرد تندرو و فراخ گام. (اقرب الموارد از لسان العرب).

فراغ.

[فَ] (ع مص) پرداختن. (منتهی الارب) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). پرداخته شدن. (تاج المصادر بیهقی). فارغ شدن. (مصادر زوزنی) :
همی بود یک ماه با درد و داغ
نمی جست یک دم ز انده فراغ.فردوسی.
آنچه به فراغ دل بازگردد بباید نبشت. (تاریخ بیهقی). در آنچه به فراغ دل او پیوندد مبادرت نموده شد. (کلیله و دمنه). || آهنگ کردن به سوی چیزی. (منتهی الارب). قصد کردن. (اقرب الموارد). || تهی شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (مصادر زوزنی). تهی شدن ظرف. (اقرب الموارد). || ریخته شدن آب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) آسایش و پرواس و فراغت. (ناظم الاطباء) :
هرکه او خورده است دود چراغ
بنشیند به کام دل به فراغ.سنایی.
نیز شاید بود که کسی را برای فراغ اهل و فرزندان... به جمع مال حاجت افتد. (کلیله و دمنه). خلایق روی زمین آسوده و مرفه، پشت به دیوار امن و فراغ داده. (کلیله و دمنه). نفس فراغ را به سنان بدخویی مجروح نکند. (جهانگشای جوینی).
برخیز تا تفرج بستان کنیم و باغ
چون دست میدهد نفسی نوبت فراغ.
سعدی.
کسی دارد از علم عالم فراغ
که او چون قلم خورده دود چراغ.
امیرخسرو دهلوی.
قرار برده ز من آن دو نرگس رعنا
فراغ برده ز من آن دو جادوی مکحول.
حافظ.
|| امکان. اتفاق مناسب. فرصت. توفیق :
روزی از آنجا که فراغی رسید
باد سلیمان به چراغی رسید.نظامی.
|| خلوت : فراغ عبادت از این به میسر شود. (گلستان).

فراغ.

[فُ] (ع اِ) آب منی را گویند و آن آبی است که در هنگام احتلام و جماع و استمناء از مردم برآید. (برهان). فُراغة. آب مرد و آن نطفه است. (اقرب الموارد از لسان العرب).

فراغان.

[فَ] (اِخ) از قرای مرو است. (معجم البلدان).

فراغ افتادن.

[فَ اُ دَ] (مص مرکب) رها شدن. رهیدن. آسوده شدن : چون از ذکر انساب و تواریخ فرس فراغ افتاد... (فارسنامهء ابن بلخی). رجوع به فراغ شود.

فراغبال.

[فَ] (ص مرکب) آنکه بی تشویش معاش کند و بال در لغت عرب به معنی دل است. (از آنندراج). رجوع به فارغ بال و فارغ البال شود.

فراغ بال.

[فَ غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آسودگی خاطر. آسایش و راحتی خیال :
ور چو پروانه دهد دست فراغ بالی
جز بدان عارض شمعی نبود پروازم.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 230).

فراغت.

[فَ غَ] (ع مص) پرداختن. فراغ. رجوع به فراغ شود. || (اِمص) فرصت و مهلت. (ناظم الاطباء). مجال : دوست دیوانی را فراغت دیدار دوستان وقتی بود که از عمل فروماند. (گلستان). || آسایش و آرامی و استراحت. ضد گرفتاری از کار و شغل. (ناظم الاطباء). آسودگی. آرامش : بر جایهای ایشان نشینند و با فراغت روزگاری کرانه کنند. (تاریخ بیهقی). در هر چیزی که از آن راحتی و فراغتی به دل وی پیوندد، مبالغتی تمام باشد. (تاریخ بیهقی). پنداشتم که خداوند به فراغتی مشغول است، به گمان بودم از بار یافتن و نیافتن. (تاریخ بیهقی).
تنت گور است و پا الحد، دلت تابوت و جان مرده
فراغت روضهء خرم، مشقت دوزخ نیران.
ناصرخسرو (دیوان ص 358).
اکنون چیزی اندیشیده ام که تو را از آن فراغت باشد. (کلیله و دمنه).
هرچه امن و فراغت است و کفاف
یافت خاقانی از جهان هرسه.خاقانی.
تیرباران بلا پیش و پس است
از فراغت سپری خواهم داشت.خاقانی.
ز بهر فراغت سفر میگزینم
پی نزهت اندر قضا میگریزم.خاقانی.
بخت غنوده به درد دل غنوم(1) شب
گر به فراغت غنودمی، چه غمستی.
خاقانی (دیوان ص 805).
زیر آن تخت پادشاهی تاخت
به فراغت نشستگاهی ساخت.نظامی.
چو برگفت این سخن شاپور هشیار
فراغت خفته گشت و عشق بیدار.نظامی.
چو در بند وجودی راه غم گیر
فراغت بایدت راه عدم گیر.نظامی.
ملک فراغت زیر نگین رزق معلوم. (گلستان).
مور گرد آورد به تابستان
تا فراغت بود زمستانش.سعدی (گلستان).
فردا که سر ز خاک برآرم اگر تو را
بینم فراغتم بود از روز رستخیز.سعدی.
اگر تو فارغی از حال دوستان یارا
فراغت از تو میسر نمیشود ما را.سعدی.
سرمنزل فراغت نتوان ز دست دادن
ای ساروان فروکش کاین ره کران ندارد.
حافظ.
رجوع به فراغ شود. || فراموشی. (ناظم الاطباء) :
در بزرگی و گیرودار عمل
ز آشنایان فراغتی دارند.سعدی (گلستان).
|| بی اعتنایی و وارستگی : درویش از آنجا که فراغت ملک قناعت است التفاتی نکرد. (گلستان). || پروا. (لغت فرس اسدی).
- فراغت حاصل کردن؛ آسوده شدن. به پایان بردن کاری. معمو با «از» همراه آید. با دادن، داشتن و یافتن نیز ترکیب شود. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.
(1) - ن ل: دل غنود.

فراغت خانه.

[فَ غَ نَ / نِ] (اِ مرکب)خلوت خانه. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
کنیز هوشمند از جای برخاست
فراغت خانهء دیگر بیاراست.
بیانی (از آنندراج).
رجوع به فراغت شود.

فراغت دادن.

[فَ غَ دَ] (مص مرکب)بی نیاز کردن و فارغ ساختن :
فروغ روی شیرین در دماغش
فراغت داده از شمع و چراغش.نظامی.
رجوع به فراغت شود.

فراغت داشتن.

[فَ غَ تَ] (مص مرکب)غفلت داشتن. فراموش کردن :
در بزرگی و گیرودار عمل
ز آشنایان فراغتی دارند.سعدی.
|| آسوده بودن و راحت زیستن. رجوع به فراغ و فراغت شود.

فراغتکده.

[فَ غَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) جای عیش و عشرت. (ناظم الاطباء). از عالم عشرتکده. (آنندراج) :
میبرد جلوهء آسایشت از ره واله!
به فراغتکده رو بستر سیماب مبر.
واله هروی (از آنندراج).
رجوع به فراغت شود.

فراغت یافتن.

[فَ غَ تَ] (مص مرکب)پرداختن. به پایان رساندن. فراغ :
چو از گفتن فراغت یافت شاپور
دمش در مه گرفت و حیله در هور.نظامی.
رجوع به فراغ و فراغت شود.

فراغ جستن.

[فَ جُ تَ] (مص مرکب)آسودگی یافتن. آسوده شدن :
همی بود یک ماه با درد و داغ
نمی جست یک دم ز انده فراغ.فردوسی.
|| در پی آسایش و فراغ برآمدن. رجوع به فراغ شود.

فراغ خطی.

[فَ خَطْ طی] (حامص مرکب) خلاص. رهایی. آزادی. (ناظم الاطباء). فارغ خطی. رجوع به فارغ خطی شود.

فراغ داشتن.

[فَ تَ] (مص مرکب)آسودگی داشتن. فراغت داشتن. رجوع به فراغت داشتن و فراغ شود. || بی اعتنا بودن و بی نیازی نمودن :
بزرگان فراغ از نظر داشتند
از آن پرنیان آستر داشتند.سعدی.
رجوع به فراغ و فراغت داشتن شود.

فراغنه.

[فَ غِ نَ] (اِخ) جِ فرغانی. فرغانیان: المستعصم خلیفهء عباسی گروهی از مردم سمرقند و اسروشنه و فرغانه را برای خدمت در سپاه خود گرد آورد و آنها را فراغنه (فرغانیان) نامید. (از تاریخ تمدن اسلامی جرجی زیدان). رجوع به القفطی ص 200 شود.

فراغة.

[فُ غَ] (ع اِ) آب مرد و آن نطفه است. (اقرب الموارد از لسان العرب).

فراغة.

[فَ غَ] (ع مص) ناشکیبایی و بی آرامی. || فراخ شدن ضربت و طعنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فراغه.

[فُ غَ / غِ] (اِ) قلم پاک کن. (آنندراج). قطعه ای از ابریشم سیاه که قلم را بدان پاک کنند. (ناظم الاطباء).

فراغه.

[فَ غِ] (اِخ) دهی است از بخش ابرقو شهرستان یزد، واقع در 25هزارگزی جنوب باختر ابرقو، متصل به جادهء صدیق آباد به ابرقو. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل که دارای 405 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، پنبه و تره بار است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. هنر دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10). نام محلی کنار جادهء یزد و سورمق که میان گردنهء اطاق و ابرقو قرار دارد و دوری آن از یزد 233هزار گز است. (یادداشت به خط مؤلف).

فرافب.

[فَ فِ / فُ فِ] (ع اِ) درختی است که از آن پالان سازند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یک نوع درختی که از چوب آن پالان شتر سازند. (ناظم الاطباء).

فرافر.

[فُ فِ] (ع اِ) گوسالهء دشتی. (ناظم الاطباء). گوسالهء وحشی. (اقرب الموارد). || بزغالهء وحشی. بچه بز(1) وحشی. (اقرب الموارد). در لسان العرب فرافر مطلق بره و فرار بچهء بز و میش و گاو آمده است. || بچهء میش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). میش. (ناظم الاطباء). || آنکه بشکند هر چیزی را. (اقرب الموارد). || پستی که از بار درخت ینبوت سازند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). پست بر ینبوت. (آنندراج). پست که از ینبوت سازند یا پست ینبوت عمان. (لسان العرب). ثمر ینبوت است. (فهرست مخزن الادویه). || (ص) مرد گول و نادان در کار. (آنندراج). الرجل الاخرق. الطیاش. || مرد پرگوی. (اقرب الموارد). || اسب که در دهان بجنباند لگام را. || شیری که بیفشاند و بشکند قرین خود را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). فرافرة. رجوع به فرافرة شود. || شتری که هرگاه خورد نشخوار کند. (منتهی الارب) (آنندراج). الجمل اذا فطم و استجفر و اخصب و سمن. (اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب و به پیروی از آن در آنندراج و ناظم الاطباء این کلمه به لفظ «نر» تبدیل شده است.

فرافر.

[فَرْ را فَ] (اِ صوت) آواز نای و نفیر، از عالم شپاشاپ تیر و چکاچاک تیر و تیغ. (آنندراج از بهار عجم) :
ز فرافر سهمگین نفیر
سراسیمه شد خیره کش چرخ پیر.
عبدالله هاتفی (از آنندراج از بهار عجم).
در آن حشرگاه قیامت اثر
ز فرافر صرصر نایگر...
صادق بیک صادقی (از آنندراج از بهار عجم).

فرافرة.

[فُ فِ رَ] (ع ص، اِ) مؤنث فرافر. (اقرب الموارد). رجوع به فرافر شود.

فرافص.

[فُ فِ] (ع ص) شیر سخت درشت. (منتهی الارب). الاسد الشدید الغلیظ. (اقرب الموارد). || دد درشت. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد سخت گرفت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

فرافصة.

[فُ فِ صَ] (ع ص) فُرافِص. رجوع به فرافص شود.

فرافل.

[فُ فِ] (ع اِ) ثمر ینبوت است. (فهرست مخزن الادویه). پست ینبوت عمان. (آنندراج). فُرافِر. رجوع به فُرافِر شود.

فراق.

[فِ / فَ] (ع مص) جدایی. دوری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). از یکدیگر جدا شدن. (زوزنی) (منتهی الارب). از هم جدا شدن. به فتح هم آمده است: هذا فراق بینی و بینک. (قرآن 18/78). (اقرب الموارد). مقابل وصال :
به وصال اندر ایمن بدم از گشت زمان
تا فراق آمد بگرفتم چون برخفجا.آغاجی.
با وصال تو بودمی ایمن
در فراقم بمانده چون برخنج.آغاجی.
روز من گشت از فراق تو شب
نوش من شد از آن دهانت گبست.
اورمزدی.
دلم تنوره و عشق آتش و فراق تو داغ
جگر معلق بریان و سل(1) پوده کباب.طیان.
ای فراق تو دل ما بندگان را سوخته
صدهزاران شکر یزدان را که رستیم از فراق.
منوچهری.
که آید پس هر نشیبی فرازی
که باشد پس هر فراقی وصالی.
ابوالفرج رونی.
لابد فراق او بر وصال باید گزید. (کلیله و دمنه).
بر دل غم فراقت آسان چگونه باشد؟
دل را قیامت آمد، شادان چگونه باشد؟
خاقانی.
این توانید که مادر به فراق پسر است
پیش مادر سر تابوت پسر بگشایید.
خاقانی.
در پای فراق تو شوم کشته
چون وصل تو دسترس نمی آید.عطار.
کار یعقوب است از سوز فراق
دیده ای را بیت الاحزان باختن.
عطار (دیوان ص 482).
تا توانی پا منه اندر فراق
ابغض الاشیاء عندی الطلاق.مولوی.
دوش چون طاوس می نازیدم اندر باغ وصل
دیگر امروز از فراق یار می پیچم چو مار.
سعدی (گلستان).
گفت هذا فراق یا موسی
چون تویی بی وفاق یا موسی.اوحدی.
شنیده ام سخنی خوش که پیر کنعان گفت
فراق یار نه آن می کند که بتوان گفت.
حافظ.
زبان خامه ندارد سر بیان فراق
وگرنه شرح دهم با تو داستان فراق.حافظ.
روزی که در فراق جمال تو بوده ام
گریان در اشتیاق وصال تو بوده ام.جغتایی.
|| (اصطلاح صوفیه) در اصطلاح صوفیه مقام غیبت را گویند که از وحدت محجوب باشد که اگر یک لمحه عاشق از معشوق خود جدا شود آن فراق صدساله بود. و نیز فراق، غیبت را گویند از مقام وحدت یعنی بیرون آمدن سالک از وطن اصلی که عالم بطون است به عالم ظهور و از عالم ظهور به عالم بطون وصال است و این وصال جز از راه مرگ صوری حاصل نشود. (فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سیدجعفر سجادی) :
فراق روی تو بسیار شد چه چاره کنم
مگر لباس حیاتی که هست پاره کنم.
امیرحسن (از آنندراج از بهار عجم).
(1) - ریه. شش.

فراق آزموده.

[فِ / فَ زْ / زِ دَ / دِ](ن مف مرکب) فراق دیده. هجران کشیده. آنکه دوری عزیزان بسیار دیده باشد :
هزاردستان بر شاخ سرو او بخروش
چو عاشقان فراق آزموده وقت سحر.
فرخی سیستانی.
رجوع به فراق شود.

فراقد.

[فَ قِ] (ع اِ) جِ فرقد. رجوع به فرقد شود.

فراقد.

[فُ قِ] (اِخ) دره ای است نزدیک مدینه. ابن سکیت گوید: فراقد از شکاف غَیْقة به وادی الصفراء پیوندد. (معجم البلدان).

فراق کشیدن.

[فِ / فَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) تحمل جدایی کردن. هجران کشیدن :
غم زمانه خورم یا فراق یار کشم
به طاقتی که ندارم، کدام بار کشم.سعدی.
رجوع به فراق شود.

فراق کشیده.

[فِ / فَ کَ / کِ دَ / دِ](ن مف مرکب) هجران کشیده. جدایی دیده. تحمل فراق کرده. رجوع به فراق کشیدن شود.

فراق نامه.

[فِ / فَ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامه ای که در آن شرح جدایی از دوست بود :
فراق نامهء سعدی به هیچ گوش نیامد
که دردی از سخنانش در او نکرد سرایت.
سعدی.
فراق نامهء سعدی عجب که در تو نگیرد
و ان شکوت الی الطیر نحن فی الوکناتی.
سعدی.
رجوع به فراق شود.

فراقی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به فراق. آنچه دربارهء فراق بود :
پیاپی شد غزلهای فراقی
برآمد بانگ نوشانوش ساقی.نظامی.
رجوع به فراق و فراقیه شود.

فراقی.

[فِ] (اِخ) ملا فراقی از ولایت جوین است. مردی فقیر است. از اوست این مطلع:
شب قدر است زلف یار و دل گم کرده راه آنجا
نمی بینم دلیل روشنی جز برق آه آنجا.
(مجالس النفائس چ حکمت ص 168).
گویند با وجود اخلاق ذمیمه در خدمت سلاطین تقرب زیاد داشته، چندی قاضی سبزوار بوده و در آخر سیاحت خراسان کرده است. (آتشکده چ شهیدی ص 343).

فراقیه.

[فِ قی یَ] (ع ص نسبی) اشعاری که مشتمل بر فراق و دوری از معشوق باشد. (آنندراج). فراق نامه. رجوع به فراق، فراقی و فراق نامه شود.

فراک.

[فُ] (اِ) پشت که در مقابل رو است و به عربی ظهر خوانند. || (ص) حیز و مخنث. || پلید و پلشت. || زبون. (برهان).

فراک.

[فْرا / فِ] (انگلیسی، اِ)(1) نوعی لباس زنانهء بلند. || نوعی روپوش بچگانه. (فرهنگ «لرنر» آکسفورد). || شنل بلند رهبانان. (فرهنگ «لرنر» آکسفورد) (وبستر امریکایی). || لباس کارگری گشاد و راحت. (فرهنگ «لرنر» آکسفورد). || نیم تنهء نظامی. (فرهنگ حییم). || کت بلند سیاه رنگ مردانه ای که تا بالای زانو می آید و اکنون بیشتر به جای آن لباس دیگری پوشیده میشود که جامهء صبح(2) نام دارد. (از فرهنگ «لرنر» آکسفورد). این لباس در قرن نوزدهم بسیار معمول بوده است. (از وبستر امریکایی).
(1) - Frock.
(2) - Morning coat.

فراکردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب) پیش آوردن. فراز آوردن. فراز کردن. پیش آوردن و دراز کردن دست. (یادداشت به خط مؤلف) :دست فراکن و چیزی بخور. (تاریخ سیستان). دست فراکردند اندر اوانی فروختن. (تاریخ سیستان). || برگزیدن. انتخاب کردن. منصوب کردن : راست نیاید وزیری فراکردن و در هفته ای بر وی چنین مذلتی رسد، بر آن رضا دادن. (تاریخ بیهقی). || برانگیختن. وادار کردن : امیر مسعود عبدوس را فراکرد تا کدخدایان ایشان را بفریفت. (تاریخ بیهقی).رجوع به فرا و فراز و فراز کردن شود.

فراکرده.

[فَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)فرازکرده. بسته : اعور گفت: مرا بدان می آوری که چشم فراکرده باز کنم و در بسته گشایم؟ (تذکرة الاولیاء عطار). رجوع به فراز و فراز کردن شود.

فراکشیدن.

[فَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)پیش کشیدن. به سوی خود کشیدن. || بالا کشیدن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فراز کشیدن شود.

فراکن.

[فَ کَ] (اِ) جوی نوکندهء عمیق که در آن تازه آب جاری و روان شده باشد. || جوی بلند همچو جویی که در کمر کوه و امثال آن کنده باشند. || (ص) بلند که نقیض پست باشد. (برهان).

فراکندن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب) کندن. حفر کردن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرا شود.

فراکه.

[فَ کَ] (اِخ) قریه ای است در دوفرسنگی مغرب قلعه سوخته در فارس. (از فارسنامهء ابن بلخی).

فراکین.

[فَ] (اِ) به معنی فراکن است. (اوبهی). رجوع به فراکن شود.

فراگذاشتن.

[فَ گُ تَ] (مص مرکب)رها کردن و سر دادن. (یادداشت به خط مؤلف): رسنی بر پای او بستم و فراگذاشتم تا میچرد. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

فراگرد.

[فَ گَ] (اِخ) دریای بزرگی که بر گرد عالم میگردد و به جهت احاطه بر دور کرهء خاک به عربی آن را محیط گویند و مملکت چین قریب به آن دریاست. (انجمن آرا). منظور مؤلف انجمن آرا روشن نیست و این نام در مأخذ دیگری دیده نشد. گمان میرود که این مطالب مبتنی بر بی خبری مؤلف مزبور از جغرافیای عالم است و وی اقیانوس هند را محیط بر خشکی های عالم دانسته است.

فراگرفتن.

[فَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)بگرفتن. گرفتن. (یادداشت به خط مؤلف). اخذ. (تاج المصادر بیهقی) : گفت یا موسی فراگیر و مترس. (قصص الانبیاء).
صعب گردد به تو آن کار که اش داری صعب
بگذرد سهل گرش نیز فراگیری سهل.
ابن یمین فریومدی.
بعضی را بکشت و بعضی را به بردگی فراگرفت. (ترجمهء تاریخ قم). || برداشتن :قدحی آب فرات فراگرفت و بریخت. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 12). رجوع به فرازگرفتن و برگرفتن شود. || شمول. اشتمال. دربرگرفتن. (یادداشت به خط مؤلف). || آموختن و مطالعه نمودن. (آنندراج). آموختن و یاد گرفتن. (غیاث) :
بتی دارم که بیرون آورد از دین فرنگی را
فراگیرند از چشمش غزالان شوخ وشنگی را.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| معلوم کردن. (غیاث از چراغ هدایت). || گسترش یافتن. گسترده شدن. همه جا را گرفتن : مبادا که چون آتش بالا گیرد، عالمی را فراگیرد. (گلستان).
اول چراغ بودی و آهسته شمع گشتی
آسان فراگرفتی، در خرمن اوفتادی.سعدی.
|| پر کردن. (ناظم الاطباء) :
بسا نحیف نهالا که گر بپیراییش
فضای باغ فراگیرد از فروغ و فتن.قاآنی.
|| محاصره کردن. گرداگرد کسی یا چیزی را گرفتن : اتباع خوارزمشاه را به تیغ انتقام فراگرفتند و بعضی را بکشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی). آلتونتاش و ارسلان جاذب حصار او را فراگرفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || عادت کردن. || واپس گرفتن. || تصرف کردن. || نگاه داشتن. || ربودن. || منقبض بودن. || اسهال داشتن. (ناظم الاطباء).

فراگماشتن.

[فَ گُ تَ] (مص مرکب)برگماشتن. منصوب کردن. گماشتن : چون آن نواحی مستخلص شد، نایبی فراگماشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به فرا شود.

فراگوش داشتن.

[فَ تَ] (مص مرکب)گوش دادن و شنیدن. (ناظم الاطباء). این صورت مصدری درست به نظر نمی آید و ظاهراً آنچه در متون و تداول مردم است «گوش فراداشتن» است.

فراگه.

[فِ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان رودحلهء بخش گناوهء شهرستان بوشهر، واقع در 57هزارگزی جنوب خاوری گناوه و کنار رودحله. ناحیه ای است واقع در جلگه و گرمسیر و مرطوب که دارای 309 تن سکنه است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فرالاوی.

[فَ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن موسی. رجوع به ابوعبدالله فرالاوی شود.

فرام.

[فِ] (ع اِ) دارویی که شرم زن را تنگ سازد. (منتهی الارب). دارویی که زنان فرج خود را بدان تنگ کنند. (ناظم الاطباء). دوایی است که زنان برای تضییق فرج مستعمل دارند. (فهرست مخزن الادویه). || لته ای است که زنان حمول سازند آن را یا در ایام حیض فرج را بدان آکنند. (منتهی الارب). لتهء حیض. (ناظم الاطباء). رجوع به فرامة شود.

فرام.

[فَ] (ص) تندرو. (قاموس کتاب مقدس).

فرام.

[فَ] (اِخ) شهریار یرموت. (قاموس کتاب مقدس).

فرام.

[فَ] (اِخ) یکی از مشاهیر اموریان زمان یوشع. (قاموس کتاب مقدس).

فراماسون.

[فْرا / فِ سُنْ] (فرانسوی، اِ)(1)این کلمه در قرن سیزدهم میلادی به پیشه ورانی که با تیشه کار میکردند گفته می شد. (از دائرة المعارف انگلیسی). تیشه دار. هیزم شکن. || (اِخ) از قرن سیزدهم به بعد به کسانی گفته شده که در حوزه های سازمان اسرارآمیز فراماسونری شرکت میکردند. (از دایرة المعارف بریتانیکا). عضو یک جامعهء جهانی سِرّی که هدفش به ظاهر تبلیغ برادری، تعاون اجتماعی و کمکهای متقابل است. (از فرهنگ وبستر امریکایی). عضو انجمن سِرّی کهنی که در سراسر جهان شعبه هایی دارد و هدفش تبلیغ و تعلیم محبت، برادری و کمک های متقابل است. (از فرهنگ لرنر آکسفورد). سازمان فراماسونها را در زبان انگلیسی «فری میسنزهال»(2) میگویند. (از وبستر). رجوع به فراماسونری شود.
(1) - Freemason.
(2) - Freemasons' Hall.

فراماسونری.

[فْرا / فِ سُ نِ] (فرانسوی، اِ)(1) هماهنگی و تفاهم میان اشخاصی که علائق و تمایلات متشابه دارند. (از فرهنگ زبان امریکایی وبستر). || (اِخ) روش و سازمان فراماسونها. (از فرهنگ آکسفورد). در سازمان فراماسونری حوزه هایی به نام لژ(2)وجود دارد که همهء این لژها از یک کمیتهء مرکزی دستور میگیرند. فراماسونری در عین حال که یک سازمان سِرّی نیست اسرار پنهان بسیار دارد. امروز در کشورهای کمونیست، دیگر آثاری از فعالیت این سازمان به چشم نمیخورد، ولی در کشورهای اروپای غربی و امریکا هنوز حوزه های آن وجود دارد. تشکیلات فراماسونها از قرن سیزدهم م. به بعد سر و سامانی گرفت و تأسیس آن از قرن چهاردهم م. در لندن آغاز گردید. از اوایل قرن هیجدهم م. و به خصوص از سال 1717 فراماسونری در امریکا و آسیا هم نفوذ کرد و حوزه های وسیع آن در همین قرن در ایرلند، هند و دیگر کشورها به وجود آمد و همواره فعالیت خود را گسترش داد تا جایی که در طول 40 سال در تمام شهرهای معروف هندوستان از جمله بنگال، کلکته، مدرس و بمبئی لژهای فراماسونری تأسیس شد. در فرانسه نخستین حوزه در سال 1732 م. برپا شد و در کشورهای دیگر به ترتیب زیر سازمانهای فراماسونی به وجود آمد: آلمان 1733 م.، پرتقال 1735 م.، هلند 1735 م.، سویس 1740 م.، دانمارک 1745 م.، ایتالیا 1763 م.، بلژیک 1765 م.، روسیه 1771 م.، و سوئد 1773 م. به همین ترتیب نفوذ فراماسونری تا دورترین نقاط زمین گسترش یافت. در امریکای شمالی و مخصوصاً در ایالات متحدهء امریکا ایرلندیها و اسکاتلندیها از اوایل قرن هیجدهم برای ایجاد لژهای این سازمان دست به کار شده بودند. و در 1734 م. بنیامین فرانکلین که در آن روزگار بیست وهشت ساله بود، رهبر فراماسونهای پنسیلوانیا شد و در همان سال نخستین کتاب مربوط به این سازمان را در امریکا به چاپ رسانید. به دنبال این کوشش ها در فراماسونری، حوزه های رمزی پدید آمد. مث در امریکای شمالی «لژهای آبی» مخصوص فراماسونهایی بود که عضو سازمانهای کشوری بودند. (نقل به اختصار از دایرة المعارف بریتانیکا). ظاهراً فراماسونری در زمان ناصرالدین شاه قاجار در ایران هم نفوذ یافت. رجوع به فراموشخانه شود.
(1) - Freemasonry. .
(فرانسوی) , Loge(انگلیسی)
(2) - Lodge

فرامرز.

[فَ مَ] (اِخ) نام پسر رستم بن زال است. (برهان). از: فر (پیشاوند به معنی پیش) + آمرز؛ لغةً به معنی آمرزندهء دشمن (یوستی، نام نامه ص 90 ستون 2). (از حاشیهء برهان چ معین). ضبط صحیح این واژه باید به ضم میم باشد، و دو بار در اسکندرنامه با این ضبط در قافیه به کار رفته است :
چنین گفت رستم فرامرز را
که مشکن دل و بشکن البرز را.نظامی.
صاحب انجمن آرای ناصری نویسد: «آن در اصل فرمرز بوده یعنی شکوه زمین چنانکه کیومرث یعنی بزرگ زمین و تهم مرز که طهمورث معرب آن است یعنی شجاع زمین است».(1)
(1) - این وجه اشتقاق درست به نظر نمیرسد.

فرامرز.

[فَ مَ] (اِخ) ابومنصور. رجوع به کامل ابن اثیر ج9 ص216 و نیز رجوع به ظهیرالدین فرامرز شود.

فرامرز.

[فَ مَ] (اِخ) ظهیرالدین. رجوع به تتمهء صوان الحکمة و کامل التواریخ ابن اثیر ج 9 ص 216 و نیز رجوع به ظهیرالدین فرامرز شود.

فرامرز.

[فَ مَ] (اِخ) علی. رجوع به ظهیرالدین فرامرز در همین لغت نامه و نیز رجوع به کامل ابن اثیر ج 9 ص 216 شود.

فرامرز.

[فَ مَ] (اِخ) دهی بوده است میان نهاوند و بروجرد که در سه فرسنگی شهر نهاوند قرار داشته است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص 171).

فرامرزان.

[فَ مَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای ششگانهء بخش بستک شهرستان لار است. حدود و مشخصات آن بدین شرح است: از شمال دهستانهای حومه و گوده، از جنوب دهستانهای چارکی و حمدادی، از خاور دهستان حومه، از باختر دهستان اشکنان از بخش گاوبندی. جلگه ای است که رودخانهء شورمهران از وسط آن جاری است. این دهستان در جنوب باختری بخش واقع است. هوای آن گرم و خشک است و از باران و چاه مشروب میشود. و بطور کلی زراعت آن دیمی است. محصولاتش غلات، خرما، تنباکو و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از یازده آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و در حدود 5600 تن سکنه دارد. قراء مهم آن عبارتند از: کمشک، کچویه، پای تاوه و عالی احمدان. راه ارتباطی دهستان شوسهء فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فرامرزکلا.

[فَ مَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان شیرگاه بخش سوادکوه شهرستان قائم شهر، واقع در یازده هزارگزی شمال شیرگاه و 4هزارگزی باختر شوسه و راه آهن شیرگاه به قائم شهر. ناحیه ای است واقع در دامنه، معتدل و مرطوب که دارای 350 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش برنج، مختصر غلات، نیشکر و عدس است. اهالی به کشاورزی و تهیهء زغال و چوب فروشی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرامرزی.

[فَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خبر از بخش بافت شهرستان سیرجان که در 75هزارگزی جنوب بافت، سر راه مالرو خبر به چاه چغوک واقع و دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فرامش.

[فَ مُ] (اِ) مخفف فراموش که از یاد رفتن و از خاطر محو شدن باشد. (برهان). فراموش. فرامشت :
گرچه در داوری زبونکش نیست
از حسابش کسی فرامش نیست.نظامی.
ترکیب ها:
- فرامش شدن.؛ فرامشکار. فرامشکاری. فرامش کردن. فرامشی. رجوع به این مدخل ها و نیز رجوع به فرامشت و فراموش شود.

فرامشت.

[فَ مُ] (اِ) به معنی فراموش است که از یاد رفتن باشد. (برهان). فراموش. فرامش :
چون تیغ به دست آری مردم نتوان کشت
نزدیک خداوند بدی نیست فرامشت.
ناصرخسرو.
ترکیب ها:
- فرامشت کار.؛ فرامشتکاری. فرامشت کردن. فرامشتی. رجوع به این مدخل ها و نیز رجوع به فرامش شود.

فرامشت.

[فَ مُ] (اِ مرکب) آنچه کسی در دست گیرد. (برهان). از: فرا (پیشوند) + مشت.

فرامشتکار.

[فَ مُ] (ص مرکب)فراموشکار. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فراموش و فرامشکار و فرامشت شود.

فرامشتکاری.

[فَ مُ] (حامص مرکب)فراموشکاری. (یادداشت به خط مؤلف). نسیان : نسیان فرامشتکاری است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فرامشت و فراموشکاری شود.

فرامشت کردن.

[فَ مُ کَ دَ] (مص مرکب) فراموش کردن. فرامش کردن : ایشان را از این فرزند نیکونامی بود، گر زشت نامی همه فرامشت کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گاه باشد که مبوله خواهد تا بول کند، چون مبوله پیش آرند فرامشت کرده باشد که او خواسته است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
زبانش کرد پاسخ را فرامشت
نهاد از عاجزی بر دیده انگشت.نظامی.
رجوع به فرامشت و فراموش و فرامش و فرامش کردن شود.

فرامشتی.

[فَ مُ] (حامص) فراموشی. نسیان. (یادداشت به خط مؤلف) : ...روزگار و حالهاء او به فرامشتی افکندی، تا نیست شدی. (التفهیم).
آن گرگ بدان زشتی با جهل فرامشتی
یک یوسف کنعان شد تا باد چنین بادا.
مولوی.
و رجوع به فرامشت شود.

فرامش شدن.

[فَ مُ شُ دَ] (مص مرکب)فراموش شدن. از یاد رفتن :
هرگز فرامشت نشود دفتر خلاف
با دوستان چنین که تو تکرار میکنی.
سعدی.
گفتم اگر نبینمت مهر فرامشم شود
میروی و مقابلی غایب و در تصوری.
سعدی.
و رجوع به فرامش شود.

فرامشکار.

[فَ مُ] (ص مرکب) آنکه فراموش کند. (آنندراج). فراموشکار. فرامشتکار :
چو از شکرش فرامشکار گردیم
بمالد گوش تا بیدار گردیم.نظامی.
و رجوع به فرامش و فرامشتکار و فراموشکار شود.

فرامشکاری.

[فَ مُ] (حامص مرکب)فراموشکاری. (یادداشت به خط مؤلف). فرامشتکاری. رجوع به فرامش و فراموشکاری شود.

فرامش کردن.

[فَ مُ کَ دَ] (مص مرکب)از یاد بردن. فراموش کردن. نسیان :
فرامش تو را مهتران چون کنند؟
مگر مغز دل پاک بیرون کنند.فردوسی.
همه جان فدای سیاوش کنیم
نباید که این بد فرامش کنیم.فردوسی.
که هر کس که این بد فرامش کند
همی جان بیدار بیهش کند.فردوسی.
بدان داروی تلخ بیهش کنم
مگر خویشتن را فرامش کنم.نظامی.
دل که ندارد سر بیدادشان
باد فرامش کند از یادشان.نظامی.
چو خدمتگزاریت گردد کهن
حق سالیانش فرامش مکن.سعدی.
ای که هرگز فرامشت نکنم
هیچت از بنده یاد می آید؟سعدی.
مرغ پرنده اگر در قفسی پیر شود
همچنان طبع فرامش نکند پروازش.سعدی.
و رجوع به فرامش شود.

فرامش کرده.

[فَ مُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) ازیادرفته. فراموش شده :
ز بس کآرد به یاد آن سیمتن را
فرامش کرده خواهد خویشتن را.نظامی.
و رجوع به فرامش شود.

فرامشی.

[فَ مُ] (حامص) فراموشی. از یاد بردن :
با آن غم و رنج بی کناره
داروی فرامشی است چاره.نظامی.
و رجوع به فرامشتی و فراموشی شود.

فراموش.

[فَ] (معرب، اِ) به یونانی باقلی است. (فهرست مخزن الادویه).

فراموش.

[فَ] (اِ) از خاطر بردن. ببردن از یاد. (یادداشت به خط مؤلف). فرامشت. فرامش. فراموشیدن. (ویس و رامین). پهلوی فْرَمُش، پازند فَرْمُش، هندی باستان پْرَمَرْش، بلوچی شَموشَگ، سنسکریت پْرَمْرْشْتَ. نیبرگ پس از ذکر وجوه اشتقاق هرن و هوبشمان گوید: فرامش پهلوی باید از فْرَموش یا فْرَمورش ناشی شده باشد و مورْشْتَ از موشْت مأخوذ است. (نیبرگ ص 72). ازیادرفته. از خاطر محوشده. (از حاشیهء برهان چ معین) :
مبادت فراموش گفتار من
و گر دور مانی ز دیدار من.فردوسی.
مقیدان تو از ذکر غیر خاموشند
به خاطری که تویی دیگران فراموشند.
سعدی.
ترکیب ها:
- فراموش پیشه.؛ فراموشخانه. فراموش کاری. فراموش کردن. فراموش گشتن. رجوع به این مدخل ها شود.

فراموشاندن.

[فَ دَ] (مص) اِنساء. فراموشانیدن. از یاد خود یا دیگری ببردن. مقابل به یاد کسی آوردن. سبب فراموشی گشتن دیگران را. فراموش کنانیدن. (یادداشت به خط مؤلف).

فراموشانیدن.

[فَ دَ] (مص)فراموشاندن. رجوع به فراموشاندن شود.

فراموش پیشه.

[فَ شَ / شِ] (ص مرکب)آنکه فراموشی پیشهء او بود. (آنندراج). فراموشکار. بسیارنسیان. که فراوان فراموش کند.

فراموش جان.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان چادگان بخش داران شهرستان فریدن، واقع در 37هزارگزی جنوب داران، متصل به جادهء کوهرنگ. ناحیه ای است واقع در دامنهء کوه، سردسیر و دارای 871 تن سکنه. از رودخانه و قنات و چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و سیب زمینی است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه شوسه و زیارت گاهی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فراموشخانه.

[فَ نَ / نِ] (اِخ)(1)اصطلاحی است که در برابر واژهء «فراماسونری» یا «فری میسنزهال» در ایران به کار رفته است. رجوع به فراماسونری شود.
(1) - Freemasons' Hall.

فراموش شدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب)از یاد رفتن : واجب نکند که هرگز فراموش شود. (تاریخ بیهقی).
مگر تنگ بختت فراموش شد
چو دستت در آغوش آغوش شد.
سعدی (بوستان).
مستغرق یادت آنچنانم
کِم هستی خویش شد فراموش.سعدی.
رفتی و نمیشوی فراموش
می آیی و میروم من از هوش.سعدی.
به صورت زآن گرفتاری که در معنی نمی بینی
فراموشت شود این دو اگر با حور بنشینی.
سعدی.
و رجوع به فراموش شود.

فراموش شده.

[فَ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) ازیادرفته. (ناظم الاطباء). متروک. منسی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فراموش شدن شود.

فراموش عهد.

[فَ عَ] (ص مرکب) آنکه عهد و پیمان خود فراموش کند. که پابند پیمان نباشد. فراموشکار. بی وفا :
چو بیچاره شد پیشش آورد مهد
که ای سست مهر فراموش عهد.سعدی.

فراموشکار.

[فَ] (ص مرکب) آنکه خوی فراموشی دارد. فرامشتکار. (یادداشت به خط مؤلف). ساهی. (مهذب الاسماء). آنکه او را فراموشی بسیار دست دهد. کم حافظه :
عقل تو پیری است فراموشکار
تا ز تو یاد آرد، یادش بیار.نظامی.
و رجوع به فرامشتکار شود.

فراموشکاری.

[فَ] (حامص مرکب)نسیان. از یاد بردن. سوءحافظه. (یادداشت به خط مؤلف) :
ز پیری دگرگون شود رای نغز
فراموشکاری درآید به مغز.نظامی.
و رجوع به فراموشکار و فرامشتکاری شود.

فراموش کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)از یاد دادن. از یاد بردن. فرامش کردن. مقابل به یاد آوردن. (یادداشت به خط مؤلف) :
گر فراموش کرد خواجه مرا
خویشتن را به رقعه دادم یاد.شهید بلخی.
من فراموش نکردستم و نی خواهم کرد
آن تبوک جو و آن ناوهء اشنان تو را.
منجیک.
کنون داستانی ز نو گوش کن
غم و رنج گیتی فراموش کن.فردوسی.
فراموش کردی مگر کار اوی؟
که آزرده گشتی ز تیمار اوی.فردوسی.
فراموش کردی تو رزم سران؟
که بازآمدی با سپاهی گران.فردوسی.
چنین است آدم بی رای و بیهوش
کند سختی و شادی را فراموش.
فخرالدین اسعد.
ای خفته همه عمر شده خیره و مدهوش
وز عمر جهان بهرهء خود کرده فراموش.
ناصرخسرو.
بهرهء خویشتن از عمر فراموش مکن
رهگذارت به حساب است نگه دار حسیب.
ناصرخسرو.
دادم همه ننگ و نام بر باد
کردم همه نیک و بد فراموش.عطار.
یکی از پادشاهان پارسایی را دید، گفت: هیچت از ما یاد می آید؟ گفت: بلی، هرگاه که خدای را فراموش کنم. (گلستان).
میِ صِرفِ وحدت کسی نوش کرد
که دنیا و عقبی فراموش کرد.سعدی.
چنان قحط سالی شد اندر دمشق
که یاران فراموش کردند عشق.سعدی.
|| فراموش گردانیدن. از یاد کسی بردن. از خاطر بردن :
شربتی تلخ تر از زهر فراقت باید
تا کند لذت وصل تو فراموش مرا.سعدی.
- از دل فراموش کردن؛ از دل بیرون کردن. از یاد بردن :
جم اندیشه از دل فراموش کرد
سه جام می از پیش نان نوش کرد.
اسدی.
و رجوع به فراموش شود.

فراموش کننده.

[فَ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) ناسی. نسی. (منتهی الارب). فراموشکار. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فراموشکار شود.

فراموشگار.

[فَ] (ص مرکب)فراموشکار. (ناظم الاطباء). رجوع به فراموشکار شود.

فراموش گردیدن.

[فَ گَ دی دَ](مص مرکب) از یاد رفتن. فراموش شدن :
سگی را لقمه ای هرگز فراموش
نگردد، گر زنی صد نوبتش سنگ.
سعدی (گلستان).
نه هر وقتم به یاد خاطر آید
که خود هرگز نمیگردد فراموش.سعدی.
تو نیز ای که در توبه ای طفل راه
به صبرت فراموش گردد گناه.سعدی.

فراموش گشتن.

[فَ گَ تَ] (مص مرکب) از یاد رفتن. فراموش شدن :
سخن گوی بیفر و بیهوش گشت
پیامش سراسر فراموش گشت.فردوسی.
و رجوع به فراموش شود.

فراموشی.

[فَ] (حامص) ازیادرفتگی. حالت فراموشکار. مقابل یاد و ذکر. نسیان. (یادداشت به خط مؤلف) :
آخر گفتار تو خاموشی است
حاصل کار تو فراموشی است.نظامی.
چون فراموشی خلق و یادشان
با وی است او میرسد فریادشان.مولوی.
و رجوع به فرامشی و فراموش شود.

فراموشیدن.

[فَ دَ] (مص) فراموش کردن. (آنندراج). رجوع به فراموش کردن شود.

فرامة.

[فِ مَ] (ع اِ) لته که زنان در کُس گذارند. (منتهی الارب) (از ذیل اقرب الموارد از لسان العرب). لتهء حیض. (منتهی الارب). رجوع به فِرام شود.

فرامیشان.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه، واقع در 18هزارگزی شمال باختری رشخوار. ناحیه ای است واقع در جلگه و گرمسیر. دارای دویست تن سکنه است. از قنات و رودخانه مشروب میشود. محصولش غلات است. اهالی به کشاورزی و گله داری و قالیچه و کرباس بافی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرامین.

[فَ] (ع اِ) جِ فرمان. این تصرف فارسی زبانان عربی دان است که جمع لفظ فارسی به طور عربی آورده اند. (آنندراج). جِ فَرَمان فارسی است. (از اقرب الموارد). رجوع به فرمان شود.

فرامینیفر.

[فُ فِ] (فرانسوی، اِ)(1) از انواع پروتوزوئرها که در شمار حیوانات تک یاخته به حساب می آیند. فرامینیفرها با آمیب های حقیقی به واسطهء آمیب های جلددار مربوط میشوند. در این گروه پاهای کاذب زودتر و آسان تر از آمیب های معمولی تشکیل میشود و به محض تماس با فرامینیفر دیگر هر دوی آنها به هم می چسبند. جلد فرامینیفرهای آب شیرین مانند بندپایان از کیتین ساخته شده اما فرامینیفرهای دریازی جلدشان از کیتین ناقصی است که مواد آهکی دارد. جلد آهکی ممکن است گاه خیلی سخت شود و منظرهء ظروف چینی را پیدا کند ولی معمو هرچه نمو جلد در سطح خارجی زیاد شود در داخل از بین میرود. گاه اگر حجم پروتوپلاسم افزوده شود مقدار زائد آن از نقاط معینی از جلد خارج می شود و جلد تازه ای در گرد خود ترشح می کند و حجره ای بر حجره های دیگر آمیب افزوده میشود. این حجره های جدید گاه به یکدیگر می پیوندند و به صورت خط مستقیم یا غیرمستقیمی دنبال هم قرار میگیرند. در سطح جلد فرامینیفرها در اثر تکامل و به مرور زمان سوراخهایی برای پاهای کاذب ایجاد میشود. فرامینیفرها از نظر نحوهء زندگی گونه های مختلف دارند. برخی بر سطح دریاهای گرم و بسیاری از آنها در اعماق دریاها زندگی می کنند. پوستهء آهکی آنها پس از مرگ حیوان به صورت رسوباتی در قعر دریا فرومی نشیند. فرامینیفرها را به دو راسته تقسیم میکنیم: 1 - بی سوراخان: در جلد این نوع سوراخی به جز دهان وجود ندارد و تمام فرامینیفرهای آب شیرین از این راسته اند و جلد آهکی هم ندارند. 2 - سوراخ داران: همه دریازی هستند و صدفی شبیه چینی دارند و به اشکال مختلف مشاهده میشوند. (نقل به اختصار از جانورشناسی عمومی مصطفی فاطمی صص 96-100).
(1) - Foraminiferes.

فران.

[فِ] (اِخ) دهی است از دهستان برزاوند شهرستان اردستان، واقع در 48هزارگزی جنوب اردستان و 14هزارگزی شوسهء اردستان به نایین. ناحیه ای است کوهستانی و معتدل که دارای 556 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، کنجد، پنبه، پشم و روغن است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فران.

[فَ] (اِخ) آبی است مر بنی سلیم را. (منتهی الارب). آبی است بنی سلیم را که آن را معدن فران گویند و بدانجا مردم بسیاری است. منسوب است به فران بن بلی بن عمروبن الحاف بن قضاعة... (از معجم البلدان).

فران.

[فَرْ را] (اِخ) بلادی است وسیع به مغرب. (منتهی الارب).

فران.

[فَ] (اِخ) ابن بلی. از بنی قضاعة است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

فرانج.

[فَ نَ] (اِ) به معنی کابوس است و آن سنگینیی باشد که در خواب بر مردم افتد. (برهان). بختک. (یادداشت به خط مؤلف). فدرنجک. درفنجک. برفنجک. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به کابوس و بختک شود.

فراند.

[فَ نِ] (ع اِ) جِ فِرِنْد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دیگ افزار. (آنندراج). رجوع به فرند شود.

فرانده.

[فَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 8500گزی شمال آمل. ناحیه ای است واقع در دشت، معتدل مرطوب و دارای 230 تن سکنه است. از رودخانهء هراز مشروب میشود. محصولاتش برنج، کنف و صیفی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرانس.

[فُ نِ] (ع ص) شیر سطبرگردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرانس.

[فْرا / فِ] (اِخ)(1) رجوع به فرانسه شود.
(1) - France.

فرانسوا دو پرو.

[فْرا / فِ دُ پِ] (اِخ)(1)راهبی بود که در زمان ابوسعید ایلخانی از طرف پاپ ژان دوازدهم به ایران فرستاده شد تا ابوسعید را به دیانت مسیح راغب سازد و به ویژه او را به حمایت مردم ارمنستان که در زیر فشار مصریان قرار گرفته بودند برانگیزد. رجوع به «از سعدی تا جامی» تألیف ادوارد براون، ترجمهء حکمت ص 60 شود.
(1) - Francois de Peruse.

فرانسوا دو پروس.

[فْرا / فِ دُ پِ] (اِخ)فرانسوا دو پرو. رجوع به فرانسوا دو پرو شود.

فرانسوا شامپلیون.

[فْرا / فِ پُ یُنْ](اِخ)(1) کسی است که نخستین بار خطوط سنگ رزت را خواند و برای خواندن آن به مطالعهء زبان قبطی و تاریخ مصر پرداخت. وی از شرق شناسانی است که وجودش در تحقیق تاریخ مصر قدیم بسیار سودمند بوده است. رجوع به ایران باستان ج 1 ص 42 و شامپولیون شود.
(1) - Francois Champollion.

فرانسوی.

[فَ سَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به کشور فرانسه. اهل فرانسه. رجوع به فرانسه شود. || زبان مردم فرانسه. رجوع به فرانسه شود.

فرانسویه.

[فَ سَ وی یَ / یِ] (ص نسبی)رجوع به فرانسوی و فرانسه شود.

فرانسة.

[فَ نِ سَ] (ع اِ) جِ فرناس که به معنی رئیس دهاقین است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرانسه.

[فَ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام زبانی است که مردم کشور فرانسه بدان گفتگو کنند. رجوع به فرانسه و فرانسوی شود.
,(فرانسوی)
(1) - Francais .(انگلیسی) French

فرانسه.

[فَ سِ] (اِخ)(1) کشوری است که در آخرین قسمتهای غربی قارهء اروپا بین 51 درجه و 9 دقیقه تا 42 درجه و 23 دقیقهء عرض شمالی واقع است و طول جغرافیایی آن از 4 درجه و 38 دقیقهء غرب گرینویچ تا 8 درجه و 10 دقیقهء شرق آن نصف النهار است. وسعت خاکش 212721 میل مربع و پس از اتحاد جماهیر شوروی، بزرگترین کشور اروپاست. درازترین قطر آن از دنکرک(2) در ساحل شمالی، تا پیرنه(3) در حدود 621 میل میشود و بلندترین قطر عرضی آن هم در همین حدود است. این کشور تقریباً از همه طرف، به جز مرز بلژیک، با مناظر طبیعی از قبیل کوه، دریا و رودخانه احاطه شده است. پستی وبلندی های این سرزمین در دوران های مختلف زمین شناسی تحولات فراوانی به خود دیده است. رشته های آلپ(4) و پیرنه از آثار دوران سوم است. خاک فرانسه تقریباً به طور مساوی به دشتهای مسطح و تپه ها و کوهستانها تقسیم شده است و بلندترین قسمتهای مرتفع آن منطقهء کوهستانی آلپ است که در جنوب شرقی آن قرار دارد و بلندی آن در خاک فرانسه گاه به بیش از ده هزار پا از سطح دریا میرسد (بلندترین قلهء آلپ، مُن بلان(5) 15781 پا ارتفاع دارد).
سرزمین فرانسه از نظر ساختمان طبیعی به حوزه های مختلف تقسیم میشود که هر کدام به نام بزرگترین شهرستان آن حوزه خوانده میشوند و عبارتند از حوزه های: پاریس، نرماندی(6)، بریتانی(7)، لوار(8)، دشت های جنوب غربی، ماسیف سانترال(9)، پیرنه، کنارهای مدیترانه، ناحیهء آلپ، ژورا(10)، درهء راین(11) و ووژ(12). سواحل مدیترانه قسمت عمده ای از محصولات طبیعی فرانسه را پرورش میدهد. زیتون، انگور، انواع توت و میوه های دیگر در این قسمت به دست می آیند. حیواناتی که در این کشور زندگی میکنند بسیار متنوع اند. بالغ بر 90 گونه پستاندار از وحشی و اهلی در جنگل ها و روستاهای فرانسه دیده میشود. مطالعات زمین شناسی نشان میدهد که روزی در حوزهء رود رن(13) و حتی در ناحیهء پاریس حیواناتی از قبیل ماموت ها(14) میزیسته اند و سنگواره های آنها را زمین شناسان به دست آورده اند. آب و هوای فرانسه در همه جا یکسان نیست و در این سرزمین دو نوع آب و هوای متفاوت و ممتاز از هم دیده میشود. قسمت ساحلی مغرب که مجاور اقیانوس اطلس است بارانی و متغیر است. کوهستانها رگبارهای شدید دارد. در شمال و مغرب فرانسه که همان کنارهء اقیانوس است بادهای موسمی شدیدی در فصل زمستان میوزد که نظیر آن در قسمتهایی که آب و هوای اروپایی دارد دیده نمیشود. در این سرزمین از حدود سال 500 م. پادشاهی مستقل به وجود آمد و دولتی جدا از سازمان امپراتوری رم تشکیل شد. نخستین خاندانی که بر این کشور حکمرانی کرده اند به «مروانژیان»(15)معروفند. مؤسس این سلسله شخصی به نام کلویس(16) بود که پس از مرگش متصرفات او به چهار پادشاهی کوچکتر تقسیم شد. خاندان دیگر «کارولینژیان»(17) هستند که از معروفترین پادشاهان آنها شارل مارتل(18)است. شارلمانْی(19) پادشاه معروف فرانسه از افراد این خانواده است.
کاپیتین ها(20) سومین خاندانی هستند که در فرانسه فرمانروایی کرده اند. فیلیپ اول (1060-1108 م.)، لویس ششم (1108-1137 م.)، لویس هفتم (1137-1180 م.)، فیلیپ اگوستوس (1180-1223 م.)، لویس هشتم و لویس نهم از فرمانروایان معروف این خانواده اند. پادشاهی این خاندان در سال 1328 م. پایان یافت. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
پس از این دوره نوبت به سلسلهء والوا(21)میرسد که ابتدا در ایالت پیکاردی(22)میزیسته اند و اندک اندک توانستند قدرت پیدا کنند تا سرانجام در سال 1328 م. فیلیپ ششم نخستین پادشاه این خاندان که با شاهان سلسله های پیش قرابت نسبی نیز داشت فرمانروای بیشتر خاک فرانسه شد. این خاندان تا سال 1589 م. که آغاز کار بوربن ها است در فرانسه حکمرانی داشتند و معروفترین پادشاهان آنها عبارتند از: ژان نیکوکار(23) پسر فیلیپ ششم (1350-1364 م.)، شارل پنجم (1364-1380 م.)، شارل ششم (1380-1422 م.)، شارل هفتم (1422-1461 م.)، لویی یازدهم (1461-1481 م.)، شارل هشتم (1483-1498 م.)، لویی دوازدهم (1498-1515 م.)، فرانسیس اول (1515-1547 م.)، هانری دوم (1547-1559 م.)، شارل نهم (1560-1574 م.)، هانری سوم که عموزادهء هانری چهارم مؤسس سلسلهء بوربن ها و آخرین پادشاه والوا است (1574-1589 م.). (از فرهنگ وبستر).
خاندان بوربن ها(24): مؤسس این سلسله هانری چهارم عموزادهء گمنام هانری سوم است. سلطنتی که او به وجود آورد قریب دویست سال در فرانسه پایدار ماند. خود او تا 1610 م. بر کرسی پادشاهی مستقر بود و مردم فرانسه در زمان او تقریباً در امن و راحت بودند، اما از سال 1610 م. که لویی سیزدهم روی کار آمد بار دیگر استبداد بر این سرزمین حکمفرما شد و کاردینال ریشلیو(25)نیز او را در روش استبدادیش تأیید میکرد. ریشلیو مؤسس معروف آکادمی فرانسه در دوران لویی سیزدهم قدرتی یافت و حتی پیروان او هم در کارهای بزرگ اجتماعی تأثیر بسزایی داشتند. از جمله یکی از آنها به نام مازارَن(26) در دوران سلطنت لویی چهاردهم از افراد سرشناس و متنفذ کشور فرانسه گردید. از سال 1661 لویی چهاردهم حکومت مطلقه ای در فرانسه ایجاد کرد که تا آغاز قرن هیجدهم دوام یافت. او سلطنت را ودیعهء الهی میشمرد. کلبر(27) وزیر معروف او که از علمای بزرگ اقتصاد بود به وضع مالی فرانسه سر و صورتی داد. فرانسه در زمان لویی چهاردهم به اوج ترقی رسید و یک عصر طلایی در ادب و فنون این کشور به وجود آمد. سلطنت لویی چهاردهم در سال 1715 م. به پایان رسید و لویی پانزدهم به جای او نشست. این پادشاه روش وزارتخانه و هیأت دولت را در فرانسه ایجاد کرد، اما باز از سال 1743 به حکومت مطلقه گرایید. و بیش از سی سال با این روش فرمانروایی کرد. لویی شانزدهم که پس از وی زمام امور مملکت فرانسه را به دست گرفت از نامدارترین تاجداران کشور فرانسه بود. انقلاب کبیر فرانسه در زمان این پادشاه صورت گرفت. مردم فرانسه در اثر ظلم و بیدادگری اشراف و طبقهء فرمانروا از سال 1789 م. شورش آغاز کردند و پس از مبارزه های شدید به فتح زندان باستیل توفیق یافتند و حکومت مشروطه ای در فرانسه به وجود آوردند. اما این شیوه هم دیر نپایید و در سال 1793 پس از اعلام حکومت جمهوری لویی شانزدهم به دست مردم اعدام شد.
عناصر انقلابی فرانسه پس از این پیروزی چندی با دولت های استبدادی دیگر کشورها از جمله پروس و اتریش جنگیدند و در این جنگها یکی از سرداران غیور و جاه طلب فرانسه که پیروزی به دست آورده بود در میان مردم شهرت یافت و به دنبال پیشرفتهای پیاپی زمامدار کشور فرانسه شد. اما کار خودکامی او چنان بالا گرفت که بر خود نام امپراتور نهاد. این شخص ناپلئون بناپارت بود که سرانجام پس از نبردها و کشورگشایی های بی حساب نیروی مالی و سیاسی فرانسه را تضعیف کرد و از لشکریان متحد اتریش، پروس، بلژیک و انگلیس شکست خورد. انگلیسها او را اسیر کردند و به جزیرهء سنت هلن فرستادند. و او در همانجا به سال 1821 م. درگذشت. سران دولت های غالب در وین انجمنی به ریاست مترنیخ(28) صدراعظم اتریش تشکیل دادند و مرزهای فرانسه را به حدود پیش از فتوحات ناپلئون رساندند، سپس برادرزادهء لویی شانزدهم را به نام لویی هیجدهم بر این کشور مسلط ساختند و او را تحت حمایت مشترک خود درآوردند. اما عناصر انقلابی فرانسه تن به این اسارت ندادند و حتی شعله های انقلاب این سرزمین سراسر اروپا را فراگرفت. در سال 1830 انقلاب دیگری رخ داد که لویی فیلیپ به دنبال آن انقلاب روی کار آمد. سومین شورش در 1848 صورت گرفت که در آن روحانیان، اشراف و طرفداران بوربن ها در یک طرف و آزادی خواهان و جمهوری طلبان در طرف دیگر به جان هم افتاده بودند. این انقلاب دومین دوران حکومت جمهوری را در فرانسه به وجود آورد. چندی پس از انقلاب 1848 م. لویی ناپلئون رئیس جمهوری فرانسه شد و او هم اندکی بعد خود را به عنوان ناپلئون سوم پادشاه فرانسه خواند و سلطنت خود را خواست خدا و مردم شمرد. دیگر بار از سال 1870 م. انقلاب برپا شد و در 1871 جمهوری سوم به وجود آمد که تا سال 1914 که آغاز جنگ اول جهانی است دوام یافت.
در جنگ جهانی اول فرانسه با روسیه متحد بود و حتی مقداری سلاح برای روسیه ساخت. پس از جنگ سران کشورهای متخاصم در قصر تاریخی ورسای گرد آمدند و در ژانویهء 1919 م. پیمان آشتی را امضا کردند و معاهدهء صلح ورسای را معاهده های دیگری که در سن ژرمن، تریانن، نویی، سور و لوزان به امضا رسید تکمیل کرد. و تا مدتی موجب آرامش جهان گردید.
دومین جنگ جهانی تقریباً یک ربع قرن پس از جنگ اول آغاز شد. دولت فرانسه به موجب یکی از مواد اساسنامهء جامعهء ملل که پس از جنگ اول به تصویب رسیده بود میخواست از جنگ با آلمان خودداری کند، اما یکی از افسران برجستهء ارتش به نام شارل دوگل(29) مردم و سپاهیان را به دفاع در برابر خصم مغرور تشویق کرد و خود به لندن گریخت و در آنجا «کمیتهء ملی فرانسهء آزاد» را تأسیس کرد و با مارشال پتن(30) که فرمانده قوای دولتی بود درافتاد. مارشال پتن میخواست کشور خود را به صورت یک ایالت فاشیستی وابسته به آلمان درآورد و موافق آرزوی هیتلر یک مرکز تهیهء خواربار و محصولات کشاورزی برای آلمان صنعتی ایجاد کند. اما سرانجام قوای متفقین پاریس را محاصره و تسخیر کردند و در سال 1944 مقارن فتح پاریس دوگل به میان ملت خود بازگشت. در سالهای پس از جنگ دوم نیز فرانسه در مسائل جهانی و جنگ سرد تأثیر بسزایی داشته است. (از تاریخ جهان تألیف اما پتر اسمیث)(31).
(1) - France.
(2) - Dunkirk.
(3) - Pyrenees.
(4) - Alpes.
(5) - Mont Blanc.
(6) - Normandy.
(7) - Brittany.
(8) - Loire.
(9) - Massif central.
(10) - Jura.
(11) - Rhine.
(12) - Vosges.
(13) - Rhone.
(14) - Mammouths.
(15) - Merovangian.
(16) - Clovis.
(17) - Carolingian.
(18) - Charles Martel.
(19) - Charlemagne.
(20) - Capetians.
(21) - Valois.
(22) - Picardie.
(23) - John the Good.
(24) - Bourbons.
(25) - Richelieu.
(26) - Mazarin.
(27) - Colbert.
(28) - Metternich.
(29) - Charles de Gaulle.
(30) - Petain.
(31) - Emma P. Smith.

فرانسه مآب.

[فَ سِ مَ] (ص مرکب) کسی که در رفتار و گفتار به فرانسویان نماید. فرنگی مآب. رجوع به فرنگی مآب شود.

فرانسیس.

[فْرا / فِ] (اِخ) (سَن...) از بزرگان روحانی مسیحی است. وی در سال 1182 م. در آسیسی(1) که از شهرهای مرکزی ایتالیاست چشم به دنیا گشود. فرزند بازرگانی بزرگ بود و در جوانی زندگی بسیار خوشی داشت و هرچه را با پول به دست می آمد برای خود فراهم می ساخت. اما طبیعت حساس و تضاد موجود میان تجمل او و بی چیزی دیگران او را رنج میداد. در بیست سالگی بیماری سختی گرفت و پس از آنکه از بستر برخاست، همواره به دیدار بیچارگان و بیماران و به خصوص جذامیان میرفت. سرانجام از ثروت و ارث پدری خود چشم پوشید و جامه های فاخر خود را به یک لباس باغبانی بدل کرد و به صورت انسان بی خانمانی درآمد و به موعظه و هدایت دیگران پرداخت. دیر نپایید که مردمانی بدو گرویدند و او به همراه این پابرهنگان بی پول به گردش در اطراف کشور ایتالیا و تبلیغ تعلیمات مسیح پرداخت و تا سال 1229 م. بدینگونه زندگی کرد. (از تاریخ جهان تألیف اما پتر اسمیث صص 219-220). سن فرانسیس پایه گذار مکتبی است که پیروان آن فرانسیسکن خوانده میشوند. رجوع به فرانسیسکن شود.
(1) - Assici.

فرانسیس بیکن.

[فْرا / فِ بِ کِ] (اِخ)فرنسیس باکن. رجوع به باکن شود.

فرانسیسکن.

[فْرا / فِ کَ] (اِخ)(1) فردی که از عقاید مذهبی سن فرانسیس پیروی کند. (از دیکسیونر انگلیسی آکسفورد). سن فرانسیس در سال 1209 م. یعنی بیست سال پیش از مرگ خود از ثروت و تجمل زندگانی پدری دست کشید و با مشتی فقیر و پابرهنه به سیر و سیاحت و تبلیغ عقاید مسیح پرداخت. اندک اندک پیروان او دارای سازمانی شدند و مأموریت تبلیغی آنها گسترش یافت. فرانسیسکن ها لباسهای بلند و کهنه میپوشیدند و طنابی را به جای کمربند به کار می بردند و در سراسر اروپا به سیر و تبلیغ راه می سپردند و بی اینکه در فکر فردای خود باشند با عشق به مسیح از شهری به شهر دیگر میرفتند و مردم را به سوی زندگی دینی عمیق تری میخواندند. سن فرانسیس دوست نداشت که فرانسیسکن ها ثروت یا قدرتی داشته باشند، زیرا می ترسید که مبادا آنها پیروی مکتب مسیح را فراموش کنند. اما پس از مرگش این اصل از یاد رفت و در بسیاری از شهرها از جمله در زادگاه او کلیساهای باشکوه این فرقه ساخته شد. (از تاریخ جهان تألیف اما پتر اسمیث ص 220). فرانسیسکن جمعیتی رهبانی است که آن را در سال 1210 م. سن فرانسیس پایه گذاری کرد و امروز در مشرق هم معابد و آثار آنها به چشم میخورد. رهبانان این مکتب نگهبانان زمینهای مقدس اند. (از اعلام المنجد). رجوع به فرانسیس (سن...) شود.
(1) - Franciscan.

فرانشستن.

[فَ نِ شَ تَ] (مص مرکب)نشستن :
چون با دگری فرانشیند
خواهد که وجود تو نبیند.نظامی.
رجوع به فرا شود.

فرانق.

[فُ نِ] (معرب، اِ) پروانک که جانوری است بانگ کنان پیش شیر رود. (آنندراج). معرب پروانک فارسی است که به عربی برید و به فارسی سیاه گوش و به ترکی فارافلاق نامند و آن حیوانی است به قدر سگ کوچکی و به رنگ آهو و گوش آن سیاه و پیش پیش شیر میگویند میرود و گویند خبر میدهد از آمدن شیر و از سباع شکاری است. (فهرست مخزن الادویه). قره قولاخ. تفه. عناق الارض. پروانک. پروانه. برید. سیاه گوش. غنجل و آن را خادم نیز گویند و او حامل خرائط است. (از مفاتیح از یادداشت مرحوم دهخدا). || پیشرو لشکر. || دلیل. برید. (آنندراج). رجوع به پروانه و پروانک شود.

فرانقفورت.

[فْرا / فِ] (اِخ)(1) فرانکفورت. رجوع به فرانکفورت شود.
(1) - Frankfurt.

فرانقلن.

[فْرا / فِ لَ] (اِخ)(1) فرانکلین. رجوع به فرانکلین شود.
(1) - Franklin.

فرانک.

[فَ نَ] (اِ) پروانه. سیاه گوش. فرانه. فرانق. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرانق شود.

فرانک.

[فْرا / فِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام سکه ای است از ملک فرانسه. (آنندراج از مسافرت نامهء شاه ایران). واحد پول در فرانسه، بلژیک و سویس. (از فرهنگ آکسفورد). مأخوذ از نام فرانکوروم رکس(2)پادشاه فرانسویان است که برای نخستین بار سکه زد. (از فرهنگ زبان امریکایی وبستر).
(1) - Franc.
(2) - Francorum Rex.

فرانک.

[فَ نَ] (اِخ) نام مادر فریدون است. (برهان). مادر فریدون فرخ بود که او را در بیشهء مازندران پنهان کرده بود، چنانکه در تواریخ است. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) :
فرانک بدش نام و فرخنده بود
به مهر فریدون دل آگنده بود.فردوسی.

فرانک.

[فَ نَ] (اِخ) دختر دهقان برزین که زن بهرام گور بود. (ولف) :
مهین دخت را نام ماه آفرید
فرانک دگر بد، دگر شنبلید.فردوسی.

فرانک.

[فْرا / فِ] (اِخ)(1) یک فرد قبیلهء فرانکها که اص از قبایل ژرمن بودند و امپراطوری فرانکی(2) را به وجود آوردند و در حدود قرن نهم میلادی بر سراسر فرانسه، آلمان و ایتالیای امروز فرمانروایی داشتند. (از فرهنگ وبستر). || در یونان و کشورهای اسلامی این واژه به مردم اروپای غربی اطلاق میشود. (از فرهنگ زبان امریکایی وبستر). در زبان فارسی و متون متأخر آن «فرانک» به صورت «فرنگ» و «فرنگستان» عنوان ممالک اروپای غربی است نه عنوان مردم آن. مردم اروپا را ایرانیان فرنگی میگویند. رجوع به فرنگ، فرنگستان و فرنگی شود.
(1) - Frank.
(2) - Frankish.

فرانکفورت.

[فْرا / فِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای کهن و بزرگ آلمان است که در 17هزارگزی دارمشتات در کنار رود ماین واقع شده است. (از فرهنگ امریکایی وبستر).
(1) - Frankfurt.

فرانکلن.

[فْرا / فِ لَ] (اِخ)(1) بنیامین. رجوع به فرانکلین شود.
(1) - Franklin.

فرانکلین.

[فْرا / فِ] (انگلیسی، اِ)(1) این واژه در قرون وسطی، در انگلستان، به زمین دارانی اطلاق میشد که بین خرده مالکان و شوالیه ها قرار میگرفتند. (از فرهنگ آکسفورد). در قرون 14 و 15 میلادی به زمین دارانی گفته می شد که آزاده بودند اما در شمار اشراف قرار نمیگرفتند. (از فرهنگ زبان امریکایی وبستر).
(1) - Franklin.

فرانکلین.

[فْرا / فِ] (اِخ)(1) بنیامین (بنجامین). هر کس در اروپا و امریکا کمتر تجسسی در باب نوابغ جهان و خیرخواهان بشر کرده باشد، به اسم فرانکلین برخورده و با او آشنا شده است. مینیه(2) مورخ شهیر فرانسوی مینویسد: فرانکلین مردی نابغه، متقی، مظهر خوشبختی و افتخار بوده و زندگی باسعادت او بهترین نمونهء فرامین آسمانی است. سادگی و بی آلایشی طبیعت او بود و در گفتارش گیرندگی خاصی وجود داشت. روز هفدهم ژانویهء 1706 م. پانزدهمین پسر جوزف فرانکلین(3) به نام بنیامین، در شهر بستن(4) به دنیا آمد. جوزف در آن شهر به شمع سازی و صابون پزی مشغول بود و زندگی ساده ای داشت. میخواست بنیامین را در راه تحصیلات مذهبی و کلیسا بیندازد، اما فقر او را مجبور کرد که پسرش را پس از دو سال تحصیل در مکتب به کار در دکان خود بگمارد. سرانجام به خاطر ذوق سرشار مطالعه، پدر او را نزد برادرش فرستاد که ده سال در چاپخانهء او کار کند و 9 سال اول را بدون اجرت بگذراند. در این هنگام او 12ساله بود. خودش مینویسد: «در چاپخانه با شاگرد کتابفروشی آشنا شدم و در نتیجهء این دوستی گاهگاه کتابی به من امانت میداد که بخوانم...». از جملهء کتابهایی که او در کودکی خواند، تاریخ پلوتارک(5) بود که روسو(6) فیلسوف فرانسوی هم خود را از آن بسیار متأثر میداند. روسو و فرانکلین هر دو با زنان بیسوادی مزاوجت کردند، اما همانقدر که همسر ژان ژاک روسو بی تدبیر بود، زن فرانکلین کدبانویی منظم و مدیر بود و شاید همین اختلاف در زندگی آنها که در آغاز به هم شباهت بسیار داشت، دوگانگی پدید آورد.
کار در چاپخانه برای بنیامین خوش آیند بود زیرا در اینجا میتوانست کتاب بخواند. اندک اندک ذوق او آشکار شد و توانست اشعاری بسراید. جیمز فرانکلین برادر بنیامین که صاحب چاپخانه بود او را تشویق به چاپ و انتشار یکی از آثارش نمود و پس از آن او با تشویق پدر و رنج شبانروزی خود در نویسندگی پیش رفت. آنگاه تصمیم گرفت از پول غذای خود بکاهد و قسمتی از آن را صرف خرید کتاب کند. هنگامی که بنیامین 15ساله بود، برادرش جیمز یکی از مهمترین روزنامه های امریکا را منتشر می کرد. اما بنیامین که امید نداشت برادرش آثار فکر جوان او را در روزنامه اش به چاپ رساند، مقاله های خود را بی امضا در صندوق روزنامه می انداخت و بدین ترتیب نوشته های او به چاپ میرسید و جلب توجه میکرد. یکی از این مقاله ها موجب توقیف روزنامه و زندانی شدن جیمز گردید و پس از آن روزنامه با امتیاز تازه ای به نام بنیامین انتشار یافت و هنوز چند ماه از انتشار روزنامهء جدید نگذشته بود که ناسازگاری جیمز و بدرفتاری او بنیامین را ناچار ساخت که به نیویورک سفر کند. او در نیویورک و پس از آن در فیلادلفی مدتی دنبال کار گشت و سرانجام به تشویق سر ویلیام کیث(7) فرماندار فیلادلفی، در دسامبر 1724 برای تأسیس چاپخانهء تازه ای به لندن عزیمت کرد. اما وعده های فرماندار فیلادلفی دروغ بود و بنیامین در لندن غریب و بی پناه ماند و ناچار شد در چاپخانهء پالمر(8) به عنوان کارگر ساده استخدام شود. خودش مینویسد: در آنجا مشروب من فقط آب بود و کارگرهای دیگر که به افراط آبجو می نوشیدند هرگز نیروی بدنی مرا نداشتند و من گاهگاه دو صندوق را از پله ها با هم بالا میبردم در حالی که آنها یکی را هم نمیتوانستند به آسانی ببرند. سرانجام من توانستم در آنها تأثیر کنم و برایشان «باشگاه امساک و اعتدال» تشکیل دهم. فرانکلین در سال 1726 (در بیست سالگی) به فیلادلفی برگشت و با کمک یکی از دوستانش چاپخانه ای تأسیس کرد که به زودی در آن دیار به حسن عمل و خوبی شهرت یافت و استقامت و پشتکار عجیب بنیامین توجه همه را به سوی او معطوف ساخت.
فرانکلین در سال 1731 م. با دوشیزه «رید»(9) ازدواج کرد و همین زن بود که با وجود بی سوادی موفق شد در پیشرفت شوهرش نقش مؤثری داشته باشد. بنیامین به موازات پیشروی در کارهای اجتماعی تحصیل علم را هم ادامه میداد و حتی در فیلادلفی انجمنی تشکیل داد که همه هفته در آن بحث های فلسفی، علمی و اخلاقی به میان می آمد و اعضای آن موظف به تهیهء سخنرانی هایی بودند و همین انجمن بود که بنیاد کتابخانهء عمومی فیلادلفی را گذارد. فرانکلین کم کم وارد امور سیاسی شد و در 1736 م. رئیس دبیرخانهء مجلس پنسیلوانیا شد. یک سال بعد نمایندگی ریاست پست را در آن شهر به عهده گرفت، سپس نخستین سازمان دفاع در مقابل حریق را برپا کرد. در 1744 موفق شد طرح تشکیل یک ارتش ملی را برای پایداری در مقابل هجوم بومیان امریکا به تصویب برساند. در 1747 به نمایندگی مجلس عامه برگزیده شد و ناگهان حرفهء اصلی خود را رها کرد و به تجربه های الکتریکی پرداخت و همین مطالعات بود که به اختراع برق گیر معروف او انجامید. مقارن همان ایام برای تأسیس یک دانشکده در فیلادلفی به تکاپو افتاد و خود نزدیک چهل سال در ادارهء کارهای آن دانشکده شرکت داشت.
در 1751 م. توانست یک بیمارستان عمومی دائر کند. در 1753 م. رئیس کل پست ایالات متحده شد. در اختلافات مهاجرنشین های امریکایی با انگلستان قدم های مؤثری برداشت و او را به حقیقت میتوان پایه گذار استقلال امریکا شمرد. در سال 1757 مأمور شد که از طرف مجلس عمومی درخواست هایی به دربار انگلستان ببرد و پس از 5 سال در 1762 با موفقیت از لندن بازگشت و مورد تحسین مردم قرار گرفت. در انقلاب آزادیخواهان امریکا، پارلمان انگلستان او را برای استیضاح به لندن احضار کرد ولی در برابر پاسخ های متین او ناچار به سکوت شد و سرانجام در چهارم ژویهء سال 1786 آزادی امریکا اعلام گردید و مردم او را به ریاست دولت پنسیلوانیا برگزیدند و او پس از 84 سال عمر پر افتخار و شرافت، زندگی را در شب هفدهم آوریل 1790 م. به پایان رسانید. کنگرهء امریکا دو ماه برای بانی استقلال عزادار ماند. در پاریس میرابو سخنور نامدار انقلاب فرانسه از او به نیکی یاد کرد و مجلس ملی فرانسه به پیشنهاد او سه روز برای فرانکلین تعطیل شد. (از رسالهء شرح احوال فرانکلین نشریهء انجمن روابط فرهنگی ایران و امریکا).
(1) - Franklin, Benjamin.
(2) - Mignet.
(3) - Joseph Franklin.
(4) - Boston.
(5) - Plutarque.
(6) - J. J. Rousseau.
(7) - Sir W. Keith.
(8) - Palmer.
(9) - Miss Read.

فرانگ.

[فَ نَ] (اِخ) فرانک. نام دختر برزین و زن بهرام گور. در متون ضبط این کلمه با گاف فارسی مشاهده نشد ولی مرحوم دهخدا این صورت را به خط خود در یادداشتی ضبط کرده است.

فرانگولین.

[فْرا / فِ] (فرانسوی، اِ)(1) از انواع هتروگلوکزیدهاست و هتروگلوکزیدها یا هتروزیدها جزو گلوکزیدها می باشند و ترکیباتی هستند که از چند مولکول اُز و یک یا چند مادهء دیگر به وجود آمده اند و گاهی نیز دارای ترکیبات ازت هستند. (از گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص 119).
(1) - Franguline.

فرانمودن.

[فَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب)نشان دادن. (یادداشت به خط مؤلف). || وانمود کردن. (یادداشت به خط مؤلف) :فرامی نمود که برای طلب علم هجرت کرده ام. (کلیله و دمنه). فرانموده که او برخلاف پدر به عقیدت مسلمان است. (جهانگشای جوینی). از دلتنگی خون در شیشه میکرد و فرامی نمود که خنده است. (جهانگشای جوینی).
فرامی نمایم که می نشنوم
مگر کز تکلف مبرا شوم.سعدی.
چنان فرانمای که از خدمتکاران مایی. (ترجمهء تاریخ قم). رجوع به وانمودن، وانمود کردن و نیز رجوع به فرا شود.

فرانه.

[فَ نَ / نِ] (اِ) پروانه. فرانک. فرانق. سیاه گوش. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به پروانه و فرانک شود.

فرانهادن.

[فَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) قرار دادن. گذاشتن. نهادن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || در میان نهادن : آن روزگار که ما را با هم دوستی بود او را یاد دادم و همهء کارها با وی فرانهادم. (اسکندرنامه). رجوع به فرا شود.

فرانی.

[فَ] (ع اِ) جِ فُرْنیّ. (یادداشت به خط مؤلف). نانهای کلیچهء گرد و بزرگ. (ناظم الاطباء) :
نان داری اندر انبان ده گونه باستانی
چه قرص و چه میانه چه پهن و چه فرانی.
لامعی.
رجوع به فرنی شود.

فرانی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فران که بطنی است از قضاعه. (سمعانی). رجوع به فران شود.

فراو.

[فَ] (اِخ) رباطی است [ به ناحیت دیلمان ] بر سرحد میان خراسان و دهستان بر کران بیابان نهاده و ثغر است بر روی غور و اندر رباط یک چشمه آب است چندانک خورد را به کار شود و ایشان را هیچ کشت و برز نیست و غله از حدود نسا و دهستان آرند. (حدود العالم چ دانشگاه ص 144). رجوع به فراور و فراوه شود.

فراوار.

[فَ] (اِ) بالاخانهء تابستانی را گویند و به این معنی به حذف الف اول هم آمده است که فروار باشد. (برهان). فربال. فرباله. پروار. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به پروار شود.

فراواریدن.

[فَ دَ] (مص مرکب)فروخوردن. فروبردن. (یادداشت به خط مؤلف).

فراواز.

[فَ] (اِخ) نام دو رود است از رودهای بخارا که یکی را فراواز علیا گویند و دیگری را فراواز سفلی و نام دیگر فراواز سفلی کام دیمو است. (از تاریخ بخارای نرشخی ص 39).

فراوازجرد.

[فَ جِ] (اِخ) نام دهی است از رستاق دره و طسوج ارونجرد (یا اروندجرد). رجوع به ترجمهء تاریخ قم چ سیدجلال تهرانی ص 116 و 139 شود.

فراوان.

[فَ] (ص، ق) بسیار. وافر. کثیر. در زبان اوستایی فرونگ(1) و در کردی فراون(2) است. (از حاشیهء برهان چ معین). به بسیاری. به فراوانی. (یادداشت به خط مؤلف). به حد وفور. به طور فراوانی. (ناظم الاطباء) :
می آزاده پدید آرد از بداصل
فراوان هنر است اندر این نبید.رودکی.
اندر جهان کلوخ فراوان بود ولیک
روی تو آن کلوخ کز او کون کنند پاک.
منجیک.
زه ای کسایی! احسنت! گوی و چونین گوی
به سفلگان بر فریه کن و فراوان کن.
کسایی.
سر باره برتر ز ابر سیاه
بدو در فراوان سلیح و سپاه.فردوسی.
فراوان پرستنده پیشش به پای
ز زربفت پوشیده مکی قبای.فردوسی.
به دست وی اندر فراوان سپاه
تبه گردد از برگزینان شاه.فردوسی.
پاداش همی یابد از شهنشاه
بر دوستی و خدمت فراوان.فرخی.
خوب دارید و فراوان بستاییدش
هر زمان خدمت لختی بفزاییدش.
منوچهری.
دهقان به درآید و فراوان نگردشان
تیغی بکشد تیز و گلو بازبردشان.
منوچهری.
خواجه اسماعیل رنجهای بسیار کشید و فراوان گرم و سرد چشید. (تاریخ بیهقی). فراوان هدیه پیش سلطان آوردند. (تاریخ بیهقی).
من بر این مرکب فراوان تاختم
گرد عالم گه یمین و گه شمال.ناصرخسرو.
از فلک تنگدل مشو مسعود
گر فراوان تو را بیازارد.مسعودسعد.
مثل اندر عرب فراوان است
وز همه نیک تر یکی آن است.سنایی.
مبرتهای فراوان واجب داشت. (کلیله و دمنه).
کعبه گنج است و سیاهان عرب ماران گنج
گرد گنج آنک صف ماران فراوان آمده.
خاقانی.
دلم قصر مشبک داشت همچون خان زنبوران
برون ساده در و بام و درون نعمت فراوانش.
خاقانی.
فخرالدوله علی بن بویه که متصرف جرجان بود لشکر فراوان داشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). به حسن تدبیر و لطف رعایت مالی فراوان حاصل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
دو شه را در زفاف خسروانه
فراوان شرطها شد در میانه.نظامی.
چون ز درد توست درمان دلم
دردی دردت فراوان میخورم.عطار.
چه سالهای فراوان و عمرهای دراز
که خلق بر سر ما بر زمین بخواهد رفت.
سعدی.
دلم امید فراوان به وصل روی تو داشت
ولی اجل به ره عمر رهزن امل است.
حافظ.
|| توانگر. مالدار. || گشاد. عریض. || ژرف. عمیق. || کافی و به قدر احتیاج. (ناظم الاطباء).
- فراوان خِرَد؛ آنکه عقلش بسیار باشد :
که کهتر به که دارم و مه به مه
فراوان خِرَد باشم و روزبه.فردوسی.
- فراوان خزینه؛ آنکه گنج و خزاین بسیار دارد :
فراوان خزینه فراوان غم است
کم اندوه آن را که دنیا کم است.سعدی.
- فراوان خورش؛ پرخور. شکم پرست :
نباشد فراوان خورش تندرست
بزرگ آنکه او تندرستی بجست.فردوسی.
- فراوان سخن؛ پرگوی و گزافه گوی :
کسی را که مغزش بود باشتاب
فراوان سخن باشد و دیریاب.فردوسی.
فراوان سخن باشد آکنده گوش
نصیحت نگیرد مگر در خموش.سعدی.
به خنده گفت که: سعدی سخن دراز مکن
میان تهی و فراوان سخن چو طنبوری.
سعدی.
- فراوان شدن؛ بسیار شدن :
خورش ساخت با جایگاه نشست
همان تا فراوان شود زیردست.فردوسی.
- فراوان شکیب؛ آنکه شکیبایی بسیار دارد. صبور :
فراوان شکیب است و اندک سخن
گه راستی راست چون سروبن.نظامی.
- فراوان طمع؛ آنکه دارای توقع بسیار باشد. (ناظم الاطباء). طماع :
گروهی فراوان طمع، ظن برند
که گندم نیفشانده خرمن برند.سعدی.
- فراوان غم؛ آنکه غم و اندوه بسیار دارد :
فراوان خزینه فراوان غم است
کم اندوه آن را که دنیا کم است.سعدی.
- فراوان گناه؛ آنکه بسیار گناه کرده باشد :
بدو گفت مرد فراوان گناه
گنهکار درویش بی دستگاه.فردوسی.
- فراوان هنر؛ هنرمند. بسیارهنر. پرهنر :
دگر گفت مرد فراوان هنر
بکوشد که چهره نپوشد به زر.فردوسی.
چو رستم پدید آید و زال زر
همان موبدان فراوان هنر.فردوسی.
(1) - fravang.
(2) - ferawin.

فراوانی.

[فَ] (حامص) بسیاری. کثرت. (ناظم الاطباء) :
قطرهء اشکم، اما ز فراوانی ضعف
طاقتی نیست که از دیده به مژگان برسم.
خاقانی.
|| وفور نعمت. بسیاری طعام و خوراک. (ناظم الاطباء). خصب. رخاء. فراخی. نقیض تنگی. (یادداشت به خط مؤلف). || عمق. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح علوم تجربی در کتابهای درسی و دانشگاهی در مقابل کلمهء فرانسوی «فرکانس»(1) به کار میرود که به معنی بسامد، تکرر و کثرت وقوع است. رجوع به فرکانس شود.
(1) - Frequence.

فراور.

[فَ وَ] (اِخ) نام موضعی است در خراسان و در آنجا چشمه ای است که چون در آن چشمه غوطه خورند تب ربع را زایل کند. (برهان). ظ. مصحف «فراو» یا «فراوه» است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فراو و فراوه شود.

فراورتیش.

[فْرا / فِ وَ] (اِخ) فرورتیش پادشاه ماد. رجوع به فرورتیش شود.

فراوز.

[فَ وَ] (اِخ) فراواز. نام دو رود از رودهای بخارا. (تاریخ بخارای نرشخی ص 64). رجوع به فراواز و فراوه شود.

فراوند.

[فَ وَ] (اِ مرکب) چوب گنده ای باشد که در پس درِ کوچه نهند تا در گشوده نگردد. (برهان). از: فر (پیشاوند) + وند، به معنی بند. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به فدرنگ و فدوند شود.

فراوه.

[فَ وَ] (اِخ) شهرکی است از اعمال نسا بین نسا و دهستان خوارزم و از آن گروهی از اهل علم برخاسته اند و آن را رباط فراوه گویند. عبدالله بن طاهر آن را در خلافت مأمون بنا کرده است. (معجم البلدان). رجوع به فراو و فراور شود.

فراوی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فراوه. (از انساب سمعانی). رجوع به فراوه و فراور و فراو شود.

فراوی.

[فَ] (اِخ) محمد بن فضل بن احمدبن محمد بن احمد، مکنی به ابوعبدالله. یاقوت نویسد: شیخ شیوخ ما بود و امام و متفنن و اهل مناظره و محدث و واعظ و در میان مردم گرامی بود. و خود اهل علم را گرامی میداشت. از ابوعثمان اسماعیل بن عبدالرحمان صابونی و ابوحفص عمر بن احمدبن محمد بن مسرور و ابوبکر محمد بن قاسم صفار و ابواسحاق ابراهیم بن علی شیرازی و ابوبکر احمدبن حسن بیهقی و ابوالقاسم قشیری و ابوالمعالی جوینی و گروه بسیاری دیگر حدیث کند. از وی شیخ ما مؤیدبن محمد بن علی طوسی و ابواحمد عبدالوهاب بن علی بن سکینه بالاجازه روایت کنند. او را مجالسی است در وعظ و تذکیر که فراهم شده است. وی در شوال سال 503 ه .ق. به نیشابور درگذشت و نزدیک مدفن محمد بن اسحاق بن حربه به خاک سپرده شد. تولد او به سال 441 یا 461 ه .ق. بود. (از معجم البلدان).

فراوی.

[فَ] (اِخ) محمد بن قاسم، مکنی به ابونعیم. از حمیدبن زنجویه و جز او حدیث شنید. ابواسحاق محمد بن یحیی و جز او از وی روایت کنند. وی در عبادت کوشا بود. (از معجم البلدان).

فراوی.

[فَ] (اِخ) منصوربن عبدالمنعم بن عبدالله بن محمد بن فضل. وی [ از زادگاه خود فراو ]، به بغداد آمد و در آنجا از جد خود ابوالبرکات و از جد پدرش روایت کرد. سپس به بلاد خود بازگشت و به سال 608 ه .ق. به نیشابور درگذشت. از او وجیه بن طاهر شحامی حدیث شنید. تولد او در ماه رمضان سال 522 ه .ق. بود. (از معجم البلدان).

فراویز.

[فَ] (اِ) سجاف جامه و غیر آن. (برهان). به حذف الف نیز آمده است. (آنندراج). وژنگ. لبه. حاشیه. سجاف. (یادداشت مؤلف). پروز. فرویز. (حاشیهء برهان چ معین) : جمعی آمدند از عراق و شیخ ما را فرجیی آوردند سخت خوب و صوفیانه به فراویز. (اسرارالتوحید).
این فراویزی و آن بازافکنی خواهد ز من
من ز جیب آسمان یک شانه دان آورده ام.
خاقانی.

فراه.

[فَ] (اِخ) شهری است نزدیک به سبزوار هرات و از آنجاست ابونصر فراهی. طایفه ای از ملوک در آنجا حکمرانی کرده اند که با پادشاهان سیستان قرابت داشته اند. معین الدین [ اسفزاری ] نوشته است که در یک فرسنگی فراه کوهی است که آن را بارندک خوانند و در آن کوه طاقی سنگی است که همیشه از آنجا آب می چکد و مردم بدانجا به زیارت و طلب حاجت میروند و هر کس در پای این طاق سنگی دست به دعا بردارد، اگر چکیدن آب افزود او کامروا خواهد شد و اگر قطع شد و از چکیدن ایستاد حاجت روا نمیگردد. وی اصراری در حقیقت داشتن این معنی کرده است. (از آنندراج) (از انجمن آرای ناصری). در مآخذ جغرافیایی مانند معجم البلدان و حدود العالم نام این محل دیده نشد.

فراه.

[فَ] (اِخ) کوهی است در سیستان و نیز نام رودی است که از آن کوه جاری میگردد. (ناظم الاطباء).

فراهان.

[فَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش فرمهین شهرستان اراک است. این دهستان در شمال شهر اراک و کویر نمک میغان واقع و هوای آن سرد و سالم و آب کلیهء قراء آن از قنوات است که طول اکثر آنها به 6هزار گز میرسد. فراهان از سه قسمت به نام بالا و پائین و سادات تشکیل میگردد. جمع قراء دهستان فراهان 129 قریه و دارای 61هزار تن سکنه است. محصولاتش غلات، بنشن و میوه جات است. گله داری یکی از کارهای عمدهء سکنهء بخش و پوست برهء این حدود به خوبی معروف است و خریدار زیاد دارد. صنایع دستی زنان این دهستان قالی و قالیچه بافی با نقشه است. قراء مهم دهستان عبارتند از هزاوه که یکی از قراء خوش آب وهوای فراهان سادات بوده مولد مردان بزرگی مانند امیرکبیر، میرزا بزرگ فراهانی و میرزا ابوالقاسم قائم مقام است و فع در حدود هفتصد تن سکنه دارد. جلوس اباقاخان بن هلاکوخان بعد از پدر در تاریخ 13 رمضان 663 ه .ق. در این قصبه بوده است و ابنیهء باستانی به صورت خرابه در آن دیده میشود. قصبهء ساروق یکی دیگر از قراء مهم فراهان است که دارای 2500 تن سکنه است و حمدالله مستوفی نسبت بنای آن را به شاه طهمورث میدهد. سابقاً بسیار آباد و کرسی ولایت و مرکز حکمرانی بوده است. چند بقعه به نام 72 تن از قرن هفتم هجری در این قصبه ملاحظه میگردد. قالیچه های مرغوبی در این قصبه بافته میشود. دیگر از قراء قدیمی فراهان زلف آباد است که روزگاری شهر مهم و پرجمعیتی بوده است. قصبهء فرمهین در مرکز دهستان فراهان واقع و فع مرکز بخش است. قراء مهم دیگر فراهان عبارتند از نظام آباد، مرزجران، تلخ آب، فشک، یاستر، مشهدزلف آباد، فارسیجان، مشهدالکوبه، میغان. به واسطهء مسطح بودن اراضی در فصل خشکی به اکثر قراء فراهان اتومبیل میتوان برد. فع همه روزه بین فرمهین مرکز فراهان و شهر اراک اتومبیل رفت وآمد مینماید. کویر نمک میغان در قسمت جنوبی دهستان فراهان واقع است و قراء نزدیک به کویر به واسطهء مجاورت با کویر دارای هوای ناسالم و آب شورند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فراهانی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فراهان. رجوع به فراهان شود.

فراهانی.

[فَ] (اِخ) ادیب الممالک. رجوع به ادیب فراهانی شود.

فراهانی.

[فَ] (اِخ) قائم مقام، ابوالقاسم. رجوع به قائم مقام شود.

فراهانی.

[فَ] (اِخ) قائم مقام، میرزا بزرگ. رجوع به قائم مقام شود.

فراهانی.

[فَ] (اِخ) میرزا تقی خان امیرنظام. رجوع به امیرکبیر شود.

فراهت.

[فَ هَ] (ع اِمص) شأن. شوکت. شکوه مندی. زیبایی. (برهان). مأخوذ از فراهة عربی به معنی انبساط و شادمانی و شاد گردیدن. در فارسی «فره» و «فر» بدین معنی است. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به فراهة شود.

فراهختن.

[فَ هِ تَ] (مص مرکب)فراهیختن. آویختن. || تربیت نمودن. ادب کردن. (برهان). || بیرون آوردن. بیرون کردن. اخراج. (یادداشت به خط مؤلف).

فراه رود.

[فَ] (اِخ) رودی است در سیستان. رجوع به فراه شود.

فراهک.

[فَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 255هزارگزی جنوب کهنوج، سر راه مالرو جگین میناب. ناحیه ای است کوهستانی و گرمسیر که دارای هشتاد تن سکنه است. از رودخانه مشروب میشود. محصول آنجا خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فراهم.

[فَ هَ] (ص مرکب، ق مرکب) (از: فرا + هم) گردآمده و به دست آمده. موجود :
پیاده نباشم ز اسباب دانش
گر اسباب دنیا فراهم ندارم.خاقانی.
که هیچ آرزویی به عالم نبود
که یک یک بر آن خوان فراهم نبود.نظامی.
|| مجتمع. با هم. (آنندراج) : اطراف چنان فراهم و منقبض که گویی در صره بستستی. (کلیله و دمنه).
برچده زلفک فراهم او
کرده صبر از دلم پراکنده.سوزنی.
و بیشتر متمم صرفی مصادری چون: آمدن، آوردن، شدن، کردن باشد. رجوع به ترکیبات شود.
-فراهم آمدن؛ گرد آمدن. انجمن شدن. اجتماع کردن. واهم آمدن. فاهم آمدن. جمع شدن. خلاف پراکندن. (یادداشت به خط مؤلف). اجتماع. (منتهی الارب) : وحوش... روزی فراهم آمدند و به نزدیک شیر رفتند. (کلیله و دمنه).
مر بنات النعش را ماند سخن در طبع مرد
از هوای مدح تو آید فراهم چون پرن.
سوزنی.
- || ممکن شدن. (یادداشت به خط مؤلف). به دست آمدن. حاصل آمدن : واجب است بر کافّهء خدم و حشم که آنچه ایشان را فراهم آید از نصیحت بازنمایند. (کلیله و دمنه).
آسودگی مجوی که کس را به زیر چرخ
اسباب این مراد فراهم نیامده ست.خاقانی.
و رجوع به فراهم شود.
- فراهم آوردن؛ جمع کردن. گرد کردن :مقدمان هر صنف را فراهم آورد. (کلیله و دمنه). جوجو به گدایی فراهم آورده ام. (گلستان).
به گدایی فراهم آوردن
پس به شوخی و معصیت خوردن.
سعدی (صاحبیه).
گوسفندان را فراهم آورد و به یک جا جمع کند و بعد از آن دو بهره گرداند. (ترجمهء تاریخ قم).
- فراهم آورده؛ جمع آوری شده.
- || تألیف شده : این کتاب کلیله و دمنه فراهم آوردهء علما و براهمهء هند است. (کلیله و دمنه). و رجوع به فراهم آوردن شود.
- || برهم نهاده. روی هم چیده : خشتی چند فراهم آورده و مشتی دو خاک بر آن پاشیده. (گلستان). و رجوع به فراهم شود.
- فراهم افتادن؛ پیش آمدن. دست دادن. به وقوع پیوستن :
این وصلت اگر فراهم افتد
هم قرعهء کار بر غم افتد.نظامی.
و رجوع به فراهم شود.
- فراهم پیچیدن؛ فراهم کردن. جمع کردن. درهم پیچیدن : رحل و ثقل خویش فراهم پیچید و به بخارا رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی).و رجوع به فراهم شود.
- فراهم چیدن؛ بالا کشیدن. به سوی خود کشیدن. (یادداشت به خط مؤلف).
- دامن فراهم چیدن؛ خود را از کاری دور داشتن : دامن صحبت فراهم چینم و خاموشی گزینم. (گلستان). و رجوع به دامن... شود.
- فراهم شدن؛ اجتماع. گرد آمدن. انجمن شدن. (یادداشت به خط مؤلف) :
کسانی که در پرده محرم شدند
در آن داوری گه فراهم شدند.نظامی.
بلندی نمودن در افکندگی
فراهم شدن در پراکندگی.نظامی.
به هر مدتی فیلسوفان روم
فراهم شدندی ز هر مرز و بوم.نظامی.
و رجوع به فراهم شود.
- || نظام یافتن. بسامان شدن. مرتب گشتن. مقابل درهم شدن :
درهم شده ست کارم و در گیتی
کار که دیده ای که فراهم شد.خاقانی.
- فراهم کردن؛ گرد آوردن. جمع کردن :به پای دارد سنت ها را و فراهم کند آنچه پراکنده شده است از کار. (تاریخ بیهقی). ده هزار سوار ترک و عرب و دیلم فراهم کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی).
گر آرایش نظم از او کم کنم
به کم مایه بیتش فراهم کنم.نظامی.
- فراهم گردیدن؛ جمع شدن. گرد آمدن. (یادداشت به خط مؤلف) .
- فراهم گرفتن؛ جمع کردن.
- دامن فراهم گرفتن؛ خود را کنار کشیدن :قوم محمودی... بشکوهیدند و دامن فراهم گرفتند. (تاریخ بیهقی). و رجوع به فراهم و دامن... شود.
- فراهم گشتن؛ گرد آمدن. جمع شدن. (یادداشت به خط مؤلف). و رجوع به فراهم شدن شود.
- فراهم نشستن؛ با هم نشستن. مجلس ساختن. انجمن کردن :
فراهم نشینند تردامنان
که این زهد خشک است و آن دام نان.
سعدی (بوستان).
در همه شهر فراهم ننشست انجمنی
که نه من در غمش افسانهء آن انجمنم.
سعدی (بدایع).

فراهمه.

[فَ هَ مَ / مِ] (اِمص) نیکوروی و مودت. (آنندراج از مؤید الفضلاء). ظاهراً مصحف فراهیة یا فراهة است به معنی «نیکورو شدن ستور یعنی تیزرونده شدن او». رجوع به فراهة شود.

فراهمی.

[فَ هَ] (حامص مرکب) جمعیت. خلاف پراکندگی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فراهم شود.

فراهنجیدن.

[فَ هَ دَ] (مص مرکب)بیرون کردن. بیرون کشیدن. اخراج. (یادداشت به خط مؤلف) :
فراهنجد از بهر دین خدا
به تیغ از سر سرکشان اشتلم.ناصرخسرو.

فراهنگ.

[فَ هَ] (اِ) فرهنگ. دهنهء کاریز. (یادداشت به خط مؤلف) :
روشن شود از طبعش سیل کرم و جود
چون آب که روشن شود از کام فراهنگ.
خواجه علی شجاعی (از تاریخ بیهق).
در مآخذ دیگر لغت فارسی ضبط نشده است.

فراهة.

[فَ هَ] (ع مص) زیرک گردیدن. (از منتهی الارب). سخت زیرک شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). حاذق و ماهر گردیدن. (از اقرب الموارد). زیرکی و استادی و نیک رفتاری. (آنندراج). || نیک رو شدن ستور یعنی تیزرونده شدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). سخت زیرک شدن ستور. (مصادر زوزنی). || به نشاط آمدن و سبک شدن. || صبیح گشتن. (از اقرب الموارد).

فراهة.

[فَ هَ] (اِخ) جایی است به سیستان و از آن جا است ابونصر فراهی. (از تاج العروس). دهی است به سجستان. (منتهی الارب). و رجوع به فراه شود.

فراهی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فراه. (از معجم البلدان). رجوع به فراه شود.

فراهی.

[فَ] (اِخ) ابونصر. رجوع به ابونصر فراهی شود.

فراهی.

[فَ] (اِخ) شرف الدین محمد بن محمد فراهی. عوفی نویسد: ذاتی مجمع کمال فضایل و منبع زلال شمایل... در وقتی که این داعی را بر فره (فراه) گذری افتاد فلک به مصاحبت او مماشات نمود. از جفاء ارباب زمان شکایتی کرده بود و کارنامه ای پرداخته و در معنی وفا دقیقه ای دقیق آورده بر این جمله:
واو و فا و الف وفا باشد
تا در این عهد ما که را باشد...
و در مطلع آن کارنامه... این قصیده برآورده بود:
چو هست زیر نقاب عدم جمال وفا
صباء عهد مجوی و دم شمال وفا...
(از لباب الالباب چ لیدن ج 1 صص 259-260).
مرحوم قزوینی در تعلیقات بر این مطالب نویسد: این شاعر در طبقات ناصری به اسم ملک الکلام امام شرف الدین احمد فراهی مذکور است و او را در تهنیت ملک غازی یمین الدین بهرامشاه بن تاج الدین حرب از ملوک سیستان به غزو ملاحدهء قهستان قطعه ای است. پس معلوم میشود که صاحب ترجمه بعد از سنهء 612 ه .ق. در حیات بوده است. آن قطعه این است:
همایون و فرخنده بر اهل گیتی
مبارک رخ شاه فرخ نهاد است
شه نیمروزی و در عهد ملکت
خجسته هنوز اول بامداد است.
و نباید صاحب ترجمه را به ابونصر بدرالدین محمود (یا مسعود)بن ابی بکربن حسین بن جعفر فراهی صاحب نصاب الصبیان که معاصر یکدیگر و از اهل یک شهر بوده اند اشتباه نمود. (لباب الالباب چ لیدن ج1 صص352-353). و رجوع به ابونصر شود.

فراهی.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد، واقع در 26هزارگزی جنوب باختری صالح آباد، سر راه مالرو عمومی صالح آباد به تربت جام. ناحیه ای است کوهستانی و معتدل که دارای 71 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، ذرت و پنبه است. اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فراهیختن.

[فَ تَ] (مص مرکب)فراهختن. تأدیب نمودن. تربیت کردن. || آویختن. (برهان). رجوع به فراهختن شود.

فراهیخته.

[فَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)برکشیده. ادب کرده. فراخته. فرهخته. (انجمن آرای ناصری). و رجوع به فراهختن شود.

فراهید.

[فَ] (ع اِ) گوسپندان ریزه. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || جِ فرهود. (اقرب الموارد). رجوع به فرهود شود.

فراهید.

[فَ] (اِخ) نام جد خلیل بن احمد صاحب عروض و کتاب العین. (سمعانی ذیل نسبت فراهیدی).

فراهید.

[فَ] (اِخ) بطنی از ازد است. (سمعانی). رجوع به فراهیدی شود.

فراهیدی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فراهید که از ازد است. (سمعانی). رجوع به فراهید شود.

فراهین.

[فَ] (اِخ) نام یک ایرانی معروف در زمان قباد. (لغات شاهنامهء شفق ص 202). نام یکی از اعیان ایران که با قباد فیروز معاصر بود. (ولف) :
گوا کرد زرمهر و خراد را
فراهین و بندوی و بهزاد را.فردوسی.

فراهینان.

[فَ] (اِخ) از قرای مرو. (از معجم البلدان). قریه ای است در چهارفرسخی مرو. (سمعانی).

فراهینانی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب است به فراهینان. (سمعانی). رجوع به فراهینان شود.

فراهینه.

[فَ نَ] (اِخ) نام محلی کنار راه ملایر به همدان، میان سنگستان و همدان که از ملایر 83هزار و پانصد گز فاصله دارد. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

فراهیه.

[فَ هی یَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان میانه، واقع در شش هزارگزی شمال میانه و شش هزارگزی شوسهء تبریز به میانه. ناحیه ای است کوهستانی و معتدل و دارای 114 تن سکنه. از رودخانهء محلی مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب و بزرک است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فرا یاد آوردن.

[فَ وَ دَ] (مص مرکب) به یاد آوردن. و رجوع به یاد آوردن شود.

فراید.

[فَ یِ] (ع ص، اِ) فرائد. جِ فرید و فریدة. رجوع به فرائد شود.

فرایس.

[فَ یِ] (ع اِ) فرائس. جِ فریسة. رجوع به فرائس و فریسة شود.

فرایسته.

[فَ یِ تَ / تِ] (ن مف / نف)به معنی زیاد و زیاده. (برهان). زیادت بود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). شعوری نیز فرایسته (با راء مهمله) ضبط می کند، اما در فرهنگ سروری فزایسته است (با زای منقوط) و حق همان است. (یادداشت به خط مؤلف) . فزاییدن و فزایستن به معنی افزودن است. (یادداشت به خط مؤلف) :
ای جای جای کاسته از خوبی
باز از تو جای جای فرایسته.دقیقی.
و رجوع به فرابسته شود.

فرایص.

[فَ یِ] (ع اِ) فرائص. جِ فریصة. رجوع به فرائص و فریصة شود.

فرایض.

[فَ یِ] (ع اِ) فرائض. جِ فریضة. واجبات : جواب نامه ها بر این جمله داد که حدیث خانان ترکستان، از فرایض است به ایشان مکاتبت کردن. (تاریخ بیهقی). از فرایض احکام جهانداری آن است که به تلافی خللها... مبادرت شود. (کلیله و دمنه). به شرایط خدمت و فرایض طاعت قیام نمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی). و رجوع به فرائض شود. || (اصطلاح فقه) علمی که بدان تقسیم ترکه میان وارثان کنند. و رجوع به فرائض شود.

فرایضی.

[فَ یِ] (ص نسبی) منسوب به فرایض که تخصص در علم مواریث را افاده می کند. (از سمعانی). رجوع به فرائضی شود. و در تداول عربی امروز فَرَضی به کار برند.

فرایطانی.

[] (اِ) افلنجه است. (فهرست مخزن الادویه).

فرایوش.

[فَ] ازهوش رفته. (ص) بیهوش. (برهان).

فرب.

[فَ رَ] (اِخ) از جملهء شهرهاست و نواحی علیحده دارد و از لب جیحون تا فرب یک فرسنگ است و چون آب خیزد نیم گردد و گاه باشد که تا فرب آب جیحون رسد. فرب مسجد جامع بزرگ دارد و دیوارها و سقف آن از خشت پخته کرده اند چنانکه در وی هیچ چوب نیست و در وی امیری بوده که وی را به هیچ حادثه در بخارا نبایستی آمدن و قاضیی بوده که با بیداد شداد حکم ها راندی. (تاریخ بخارای نرشخی صص 23-24). شهرکی است از ماوراءالنهر بر لب جیحون و میر رود آنجا نشیند و اندر میان بیابان است. (حدود العالم). فردوسی گوید :
همی تاخت تا پیش شهر فرب
پرآژنگ رخ، پر ز دشنام لب.
رودخانه و بیابان و دشت اطراف آن را نیز بدین نام خوانده اند :
بیامد به آموی یک پاس شب
گذر کرد بر آب و ریگ فرب.فردوسی.
چو برگشت و آمد به دشت فرب
پرآژنگ رخسار و پرخنده لب.فردوسی.
و رجوع به فربر شود.

فرب.

[فَ رَ] (اِخ) رودخانه ای باشد بزرگ و عظیم. (برهان). رودی است به خراسان. (آنندراج). ظاهراً یکی از نهرهای بزرگ رود جیحون است که از کنار شهر فرب میگذشته است :
با سرشک عطای تو کس را
ننماید بزرگ رود فرب.عسجدی.
ایمنی و بیم دنیا هر دو با یکدیگرند
ریگ آموی است بیم و ایمنی رود فرب.
ناصرخسرو.

فرباره.

[فَ با رَ / رِ] (اِ) فر و شأن و شوکت و عظمت. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان). از برساخته های دساتیر است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فربال.

[فَ] (اِ) خانهء تابستانی و بالاخانه ای را گویند که اطراف آن درها و پنجره ها داشته باشد. (برهان). فروار. فرباله. فراوار. پروار. (حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به فرباله و پروار شود.

فرباله.

[فَ لَ / لِ] (اِ) خانهء تابستانی و بالاخانهء پنجره دار. فربال. (برهان). و رجوع به فربال شود.

فربانیون.

[فَ] (معرب، اِ) به لغت یونانی، گلی است که بیرونش سفید و اندرونش زرد است و به عربی عین البقر و اقحوان گویند. (برهان). اقحوان است. (فهرست مخزن الادویه).

فربر.

[فَ بَ] (اِخ) شهرکی است بین جیحون و بخارا. از این شهر تا جیحون قریب یک فرسخ مسافت است. این محل به رباط طاهربن علی معروف است. (از معجم البلدان) (مراصد الاطلاع). آقای مدرس رضوی در حاشیهء ص 7 تاریخ بخارا آن را با «فرب» یکی دانسته اند. رجوع به فرب شود.

فربرک.

[فَ بَ رَ] (اِ) خفاش. (فهرست مخزن الادویه). فرپرک. رجوع به فرپرک شود.

فربری.

[فَ بَ] (ص نسبی) منسوب است به فربر. (سمعانی). رجوع به فربر شود.

فربود.

[فَ] (ص) راست و درست باشد، چه فربودکیش و فربوددین کسی را گویند که در کیش و ملت و مذهب خود راست و درست باشد. (برهان). در پهلوی فرِهْبوت(1) به معنی مناعت و تکبر و فرَیبوت(2) به معنی کثرت و افراط است. متن برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - freh-but.
(2) - fraybut.

فربودم.

[] (اِ) کافور است. (فهرست مخزن الادویه).

فربودی.

[فَ] (ص) مخفف فربوددین است و آن کسی باشد که در دین و ملت خود راست و درست باشد. (برهان). رجوع به فربود شود.

فربه.

[فَ بِهْ] (ص) چاق. سمین. شحیم. فربی. (یادداشت به خط مؤلف). مقابل لاغر. (آنندراج). پروار. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). پرگوشت :
نشست اندر آن پاک فربه بره
که تیر اندر آن غرق شد یکسره.فردوسی.
بسی گوسفندان فربه بکشت
بیامد یکی جام زرین به مشت.فردوسی.
تو چنین فربه و آکنده چرایی، پدرت
هندوی بود، یکی لاغر و خشکانج و نحیف.
لبیبی.
چریدهء دیولاخ، آگنده پهلو
به تن فربه، میان چون موی لاغر.عنصری.
بوستان افروز پیش ضیمران
چون نزاری پیش روی فربهی.منوچهری.
پیلان را عرض کردند هزاروششصد نر و ماده، بپسندید، سخت فربه و آبادان بودند. (تاریخ بیهقی).
مرد، دانا شود ز دانا مرد
مرغ فربه شود به زیر جواز(1).ناصرخسرو.
قدر و بهای مرد نه از جسم فربه است
بل قدر مردم از سخن و علم پربهاست.
ناصرخسرو.
دولتش صید و صید فربه باد
روزش از روز و شب ز شب به باد.نظامی.
کس به خون ریزی چنین لاغر
تا که فربه نشد شتاب نداشت.عطار.
جانور فربه شود لیک از علف
آدمی فربه ز عزّ است و شرف.مولوی.
لاغر و فربه اند اهل جهان
کار عالم از این دو گونه بود.
امیرخسرو دهلوی.
|| قوی و سنگین، چون کوه فربه و زخم فربه و فوج فربه و آتش فربه. || معمور و آبادان، چون ملک فربه و گنج فربه. || بسیار و فراوان. (آنندراج).
- زمین فربه؛ زمین پرقوت. (یادداشت به خط مؤلف) :
دهقان کشتمند رضای خدای باش
و اندر زمین فربه دل تخم خیر کار.سوزنی.
- فربه شدن؛ نیک پرورده شدن و رشد یافتن. تسمن. (تاج المصادر بیهقی). پرگوشت شدن. چاق شدن :
جود لاغرگشته از دستش همی فربه شود
بخل فربه گشته از جودش همی لاغر شود.
فرخی.
ای کوفته نقارهء بی باکی
فربه شده به جسم و به جان لاغر.
ناصرخسرو.
- فربه شمردن؛ استسمان. (تاج المصادر بیهقی).
- فربه کردن؛ اِسمان. تسمین. (تاج المصادر بیهقی). چاق کردن :
چو گربه نوازی کبوتر بَرَد
چو فربه کنی گرگ یوسف دَرَد.
سعدی (بوستان).
- فربه گشته؛ چاق. سمین :
جود لاغرگشته از دستش همی فربه شود
بخل فربه گشته از جودش همی لاغر شود.
فرخی.
(1) - رجوع به دیوان ناصرخسرو چ مینوی ص 153 شود.

فربه.

[] (اِخ) از رستاق انارطسوج است. (تاریخ قم ص 121).

فربهی.

[فَ بِ] (حامص) مقابل لاغری. (آنندراج) :
تنت یافت آماس و تو ز ابلهی
همی گیری آماس را فربهی.اسدی.
لیکن از راه عقل، هشیاران
بشناسند فربهی ز آماس.ناصرخسرو.
چرب زبان گشتم از آن فربهی
طبع ز شادی پر و از غم تهی.نظامی.
چو گاو ار همی بایدت فربهی
چو خر تن به جور کسان دردهی.سعدی.
مکن صبر بر عامل ظلم دوست
که از فربهی بایدش کند پوست.
سعدی (بوستان).

فربی.

[فَ] (ص) به معنی فربه باشد که در مقابل لاغر است. (برهان). از اوستا تروپیثوه(1)، پهلوی فرپیه(2)، هندی باستان پراپیتو(3)، وخی فربی(4)، سریکلی فربه(5)، در اوراق مانوی به پارتی فربیو(6) به معنی چاق است. (حاشیهء برهان چ معین). از: فر + پیه؛ به معنی پیه دار. (لغات شاهنامهء شفق). فربه. چاق. سمین. لحیم. آکنده گوشت. (یادداشت به خط مؤلف) :
شد به گرمابه درون یک روز غوشت
بود فربی و کلان، بسیارگوشت.رودکی.
دو دندان به کردار پیل ژیان
بر و یال فربی و لاغر میان.فردوسی.
شکم گشت فربی و تن شد گران
شد آن ارغوانی رخش زعفران.فردوسی.
مَثَل لاغر و فربی مَثَل روح و تن است
روح باید تن بی روح ندارد مقدار.فرخی.
گوش و پهلو و میان و کتف و جبهه و ساق
تیز و فربی و نزار و قوی و پهن و دراز.
منوچهری.
ز رای روشن او مانده اختران خیره
ز کلک لاغر او گشته کیسه ها فربی.
ادیب صابر.
حرارت سخطت با گران رکابی سنگ
ذبول کاه دهد کوههای فربی را.
انوری.
به جز میان بتان هیچ لاغری نکشید
به دور دولت عدل تو بار فربی را.
سلمان ساوجی.
و رجوع به فربه شود.
- فربی شدن؛ چاق شدن :
همای کلک تو مرغی است لاغر
که از منقار او شد ملک فربی.فرخی.
- فربی کردن؛ فربه کردن. چاق کردن. تسمین. (یادداشت به خط مؤلف) :
فربی بکن و سیر بدین حکمت جان را
تا ناید از این بند برون لاغر و ناهار.
ناصرخسرو.
(1) - taropithwa.
(2) - frapih.
(3) - prapitva.
(4) - farbi.
(5) - farbe.
(6) - frbyw.

فربیا.

[فَ] (اِخ) از قرای عسقلان است. (از معجم البلدان). رجوع به عسقلان شود.

فربیانی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فربیا. (از معجم البلدان).

فربیانی.

[فَ] (اِخ) محمودبن فضل بن حیدربن مطر فربیانی المطری، مکنی به ابی الغنائم. سلفی او را دیده و از او حدیث شنیده است. (از معجم البلدان).

فربیدن.

[فِ / فَ دَ] (مص) فریبیدن. (آنندراج). رجوع به فریبیدن شود.

فربیط.

[فُ بَ] (اِخ) از نواحی مصر است. (از معجم البلدان).

فربیون.

[فَ] (معرب، اِ) فرفیون. دارویی باشد که چون بر گزیدگی جانوران و سگ دیوانه طلا کنند نافع باشد. (برهان). افربیون. از یونانی اوفوربیون(1). (حاشیهء برهان چ معین). افریبیون و فرفیون نیز گویند و ماکوب(2) خوانند. باید که چون فرفیون را از درخت گیرند دهان بربندند تا غبار آن به دندان نرسد که جمله دندانها بریزاند. چون بگیرند باید که باقلای مقشر در میان وی ریزند تا قوهء وی نگه دارد و مدتی در ظرف کنند. آنچه تازه بود زرد بود و زود در زیت بگدازد. (اختیارات بدیعی). محمد زکریا گوید: فرفیون صمغ مازریون است و مذب (کذا)(3) او در بلاد انطاکیه است. ارجانی گوید: فرفیون در چهار درجه گرم است و به قوتی که در اوست آب خام را که در امعاء باشد براند و قولنج و علتهای بلغمی را دفع کند و چون آب خواهد که در میان طبقات فرودآید و بینایی چشم را حجاب کند او را خرد بسایند چنانکه سرمه را و در چشم کشند او را از فرودآمدن منع کند و هرچه نیکوتر باشد قوت او تا چهار سال است و به تدریج قوت از او کم شود، چون هفت سال بر او بگذرد قوت از او زایل شود. (ترجمهء صیدنه).
(1) - Euphorbion. (2) - ن ل: ناکور.
(3) - شاید: منبت.

فرپرک.

[فَ پَ رَ] (اِ) شب پرک است و آن را مرغ عیسی گویند و مخلوق عیسی علیه السلام است. (برهان). قیاس کنید با شب پرک و شب پره. (از حاشیهء برهان چ معین). فربرک. خفاش. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فربرک شود.

فرت.

[فِ] (ع اِ) میان انگشت سبابه و ابهام. (منتهی الارب). لغتی است به معنی فِتْر. (از اقرب الموارد). رجوع به فِتْر شود.

فرت.

[فَ] (ع مص) فجور و بدکاری. (از اقرب الموارد).

فرت.

[فَ رَ] (ع مص) سست خرد شدن سپس دانشمندی. (از منتهی الارب). ضعف عقل پس از استواری. (از اقرب الموارد).

فرت.

[فَ] (اِ) تانه و تارهای جامه باشد که جولاهگان به جهت بافتن آراسته و مرتب ساخته باشند. (برهان).

فرت.

[فُ] (اِ) گیاهی است که درد شکم را سود دارد. (برهان) (فهرست مخزن الادویه). || روشن کردن و صاف کردن را نیز گویند به ریاضت و طاعت و آن را به عربی مجاهده گویند. (برهان). در فرهنگ دساتیر «فرتود» به معنی روشن ساختن دل و تصفیهء قلب است به رنج و ریاضت و پرستش یزدان که به تازی مجاهده گویند و ترجمهء لفظ اشراق است، چه حکیم اشراقی را «فرتودی» گویند. (از حاشیهء برهان چ معین). و رجوع به فرتود شود.

فرتاج.

[فِ] (ع اِ) نشانی است مر شتران را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرتاج.

[فِ] (اِخ) موضعی به بلاد طی. (منتهی الارب). ازهری گوید: موضعی است در بلاد طی و جز او گوید: آبی است بنی اسد را. (از معجم البلدان).

فرتاش.

[فَ] (اِ) وجود که در برابر عدم است. (برهان). برساختهء فرقهء آذرکیوان. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرتج.

[فَ تَ] (اِ) اطراف دهان. (آنندراج). مصحف فُرُنج است که در لغت فرس و برهان بدین معنی ضبط شده است. رجوع به فُرُنج شود.

فرت خوان.

[فَ خوا / خا] (اِخ) دهی است از دهستان گرکن بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 9هزارگزی جنوب گرکن و یک هزارگزی راه عمومی گرکن. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل که دارای 514 تن سکنه است. از زاینده رود مشروب میشود. محصولاتش غلات، برنج، صیفی و پنبه است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی زنان جاجیم و گلیم و کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فرترک.

[فَ تَ] (اِخ) در عهد پادشاهی سلوکی ها (قرن سوم ق.م.) در ایالت پارس چهار شهریار حکمرانی میکرده اند که آنان را فرترک یعنی والی میخوانده اند. اینان دستهء اول از شاهان پارس هستند. سکه هایی که از این والیان به جای مانده در یک طرف صورت صاحب سکه را با عبارتی به خط آرامی نشان میدهد و در جانب دیگر آن تمثال پادشاه دیده میشود که بر تختی نشسته و به درفشی مینگرد و این درفش شبیه به رایتی است که در موزائیک معروف «جنگ اسکندر و دارا» ترسیم کرده اند. در بعضی از سکه ها پادشاه در برابر آتشگاه یا معبدی ایستاده و همان درفش در نزدیک او دیده میشود. (ایران در زمان ساسانیان تألیف آرتور کریستنسن ترجمهء رشیدیاسمی چ 2 صص 105-106).

فرت فرت.

[فِ فِ] (ق مرکب) جَلد و شتاب. (آنندراج). به شتاب و شتابان و به زودی. (ناظم الاطباء).

فرتکة.

[فَ تَ کَ] (ع مص) ریزه ریزه کردن چیزی را. || گام نزدیک گذاشته رفتن. || تباه گردانیدن کار را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرتنة.

[فَ تَ نَ] (ع مص) سخن را به نیکو روش بیرون آوردن و به آواز نرم گفتن. || گام نزدیک گذاشته راه رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرتنی.

[فَ تَ نا] (ع اِ) بچهء کفتار. (منتهی الارب). || زن زناکار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || داه. (منتهی الارب). کنیزک خنیاگر. (از اقرب الموارد).

فرتنی.

[فَ تَ نا] (اِخ) کوشکی در مروالرود. (از معجم البلدان). قصری در مروالرود. (از اقرب الموارد).

فرتو.

[فَ] (اِ) عکس که پرتو نیز گویند. (آنندراج). پرتو. رجوع به پرتو شود.

فرتوت.

[فَ] (ص) پیر سالخورده و خرف شده و ازکاررفته را گویند. (برهان). خرف. (فرهنگ اسدی). فرتود. در کردی فُرتوته به معنی عجوزه. (از حاشیهء برهان چ معین) :
پیر فرتوت گشته بودم سخت
دولت تو مرا بکرد جوان.رودکی.
جهانی شده فرتوت چو پاغنده سروگیس
کنون گشت سیه موی و عروسی شده جماش.
بوشعیب.
دم مرگ چون آتش هولناک
ندارد ز برنا و فرتوت باک.فردوسی.
کنون شویش بمرد و گشت فرتوت
وز آن فرزند زادن شد سترون.منوچهری.
گفت ریمن مرد خام لک درای
پیش آن فرتوت پیر ژاژخای.لبیبی.
ز بوی گل و سنبل و ارغوان
همی گشت فرتوت از سر جوان.اسدی.
ای گنبد گردندهء بی روزن خضرا
با قامت فرتوتی و با قوت برنا.ناصرخسرو.
شباهنگام کاین عنقای فرتوت
شکم پر کرد از این یکدانه یاقوت.نظامی.
آن یکی میگفت بیکاری مگر
یا شدی فرتوت و عقلت شد ز سر؟مولوی.
کس از من نداند در این شیوه به
نبینی که فرتوت شد پیر ده.
سعدی (بوستان).
- فرتوت سال؛ ضعیف شده و ازکارافتاده از پیری. (ناظم الاطباء).
- فرتوت سر؛ به مجاز، کم خرد. آن که عقلش را از دست دهد :
مشعبد جهانی است فرتوت سر
کند کار دیگر، نماید دگر.جوینی.
- فرتوت شدگی؛ پیرشدگی و ازکاررفتگی از پیری. (ناظم الاطباء).

فرتوتی.

[فَ] (حامص) پیری و خرافت. (ناظم الاطباء). رجوع به فرتوت شود.

فرتود.

[فَ] (ص) فرتوت که پیر سالخورده و ازکارافتاده و خرف باشد. (برهان). رجوع به فرتوت شود.

فرتور.

[فَ تَ / تُو / فَ] (اِ) عکس. (فرهنگ اسدی). عکس باشد و با رابع مجهول بر وزن مخمور نیز همین معنی را دارد. (برهان) :
بود مزدور رویت ماه جاوید
چو فرتور جمال تست خورشید.
شرف الدین رامی.
فرتور می از قدح فتاده
بر سقف سرا چو آب روشن.
؟ (از فرهنگ اسدی).
آیا این کلمه «پرتوی می» [ یا فرتو می، به کسر واو ] نبوده و غلط خوانده شده است؟ (دهخدا از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به پرتو و فرتو شود.

فرتوک.

[فَ] (اِ) به معنی پرستو است و آن مرغی باشد که به عربی خطاف گویند. (برهان). مصحف پرستوک. (حاشیهء برهان چ معین). || خفاش که آن را مرغ عیسی گویند. (فهرست مخزن الادویه). در این معنی مصحف فرپرک است. رجوع به فرپرک و فرستوک شود.

فرث.

[فَ] (ع اِ) سرگین شکنبه. (ترجمان ترتیب عادل بن علی). سرگین. (فهرست مخزن الادویه). سرگین در شکنبه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : و انّ لکم فی الانعام لعبرة نُسقیکم ممّا فی بطونه من بین فرث و دم لبناً خالصاً سائغاً للشاربین. (قرآن 16/66). از روضهء نسل و حرث به مزبلهء روث و فرث فرودآمدن محض ضلالت است و عین جهالت. (مقامات حمیدی چ انزابی نژاد ص 151).
صبر شیر اندر میان فرث و خون
کرده او را ناعش ابن اللبون.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر 6 بیت 1409).
|| کشتی خرد. (منتهی الارب). رکوة. ج، فروث. (اقرب الموارد). || (مص) پاره کردن جگر. (مصادر زوزنی). زدن بر جگر کسی و حال آنکه او زنده است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || واکردن جلهء خرما. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). خنور برگ خرما را شکافته و بیرون و پراکنده کردن آنچه در آن بود. || شوریدن دل زن باردار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ریزه کردن. (منتهی الارب).

فرث.

[فَ رَ] (ع مص) سیر گردیدن. (منتهی الارب). سیر شدن. گویند: شرب علی فرث. (اقرب الموارد). || پراگنده و متفرق گشتن قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرثا.

[] (اِ) شعیر است که به فارسی جو نامند. || فوه است. (فهرست مخزن الادویه).

فرثاغورس.

[فِ رُ رُ] (اِخ) نام یکی از کتابهای افلاطون در مخالفت مغالطین. این رساله به نام شخصی موسوم به پروتاگوراس است که فرثاغورس صورتی از همین نام است و ابن الندیم در شرح حال جابربن حیان کتاب مصححات فرثاغورس را به جابر نسبت میدهد. (از یادداشتهای مؤلف). رجوع به پروتاگوراس و الفهرست ابن الندیم چ مصر ص 205 شود.

فرثانیون.

[] (معرب، اِ) اقحوان است. (فهرست مخزن الادویه). ظاهراً مصحف فربانیون است. رجوع به فربانیون شود.

فرثدة.

[فَ ثَ دَ] (ع مص) بسیار و پرگوشت گردیدن روی کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرثطة.

[فَ ثَ طَ] (ع مص) فروهشته و نرم افتادن در زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرج.

[فَ] (اِ) بر وزن و معنی ارج که قدر و قیمت و مرتبه و حد باشد. (برهان). ورج. (حاشیهء برهان چ معین).

فرج.

[فَ] (ع اِ) در لغت پیش آدمی را نامند و نزد فقهاء اعم از پیش و پس آدمی باشد و بیرجندی گفته که مراد به فرج در آداب غسل، پیش و پس زن و مرد است هرچند در لغت اختصاص به پیش یافته است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). اندام شرم جای. (منتهی الارب). عورت انسان و بر پیش و پس اطلاق میشود. ج، فروج. (از اقرب الموارد) : و مریم ابنة عمران التی أحصنت فرجها فنفخنا فیه من روحنا. (قرآن 66/12).
شاه خود این صالح است آزاد اوست
نی اسیر حرص فرج است و گلوست.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر 4 بیت 3122).
عشقشان و حرصشان در فرج و زر
دم به دم چون نسل سگ بین بیشتر.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر 6 بیت 1232).
شکم صوفیی را زبون کرد و فرج
دو دینار بر هردوان کرد خرج.
سعدی (بوستان چ یوسفی بیت 2770).
بطن و فرج توأمند، یعنی دو فرزندِ یک شکمند، مادام که این یکی بر جای است آن دگر بر پای است. (گلستان چ یوسفی ص 165).
- فرج کفتار؛ گویند هرکه فرج کفتار با خود دارد، دلهای مردم به محبتش مائل شود. (آنندراج).
|| جای ترسناک. (منتهی الارب). موضع ترس. (از اقرب الموارد). || سرحد ملک کفار. (منتهی الارب). سرحد چنانکه گویند: «فلان یُسَدُّ به الفرج»؛ یعنی مرز به او حمایت میشود. (از اقرب الموارد). || مابین هر دو پای اسب. (منتهی الارب). میان دو پای ستور. (از اقرب الموارد). || (مص) گشودن اندوه کسی و دور کردن آن. || گشادن مابین دو چیز را. || گشودن در. || جای باز کردن برای کسی در مجلس و ایستادن جای. || گشودن دهان به هنگام مرگ. (از اقرب الموارد).

فرج.

[فَ رَ] (ع مص) پیوسته واماندگی شرم جای. (منتهی الارب). || به هم ناپیوستن هر دو سرین جهت ضخامت و بزرگی. (منتهی الارب) (از تاج العروس). || شکافتن. (ترجمان ترتیب عادل بن علی). || دور کردن اندوه را. (منتهی الارب). اندوه وابردن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) اسم است از تفرج به معنی آسودگی از اندوه و غم و بیماری و آنچه نفوس را از آن کراهت است. (از اقرب الموارد). || گشایش. (منتهی الارب) : از خداوند سبحانه و تعالی نومید نیستم که ساعت تا ساعت فرج دهد. (تاریخ بیهقی). خدای تبارک و تعالی همهء بندگان خود را از عذاب قرض و دین فرج دهاد. (سفرنامهء ناصرخسرو). ممکن است که او را به نصیحت من فرجی حاصل آید. (کلیله و دمنه). || (اِخ) نام یکی از ادعیهء مشهور است که آغاز میشود به «یا عماد من لا عماد له...». (یادداشت به خط مؤلف).

فرج.

[فَ رِ] (ع ص) پیوسته گشاده عورت. (منتهی الارب). مردی که پیوسته عورتش گشاده باشد. (از لسان العرب).

فرج.

[فُ رُ / فُ] (ع ص) کسی که راز را نپوشد. (منتهی الارب). در اقرب الموارد به کسر اول و به ضم اول و دوم هم ضبط شده است. || کمان دورزه. (منتهی الارب). القوس البائنة عن الوتر. (اقرب الموارد). || زن با یک جامه. (از منتهی الارب). زن متفضله که یک جامه بیش نپوشد. (از اقرب الموارد).

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) شهری است در اندلس که به وادی الحجاره معروف است. در بین شمال و شرق قرطبه است و بین آن و طلیطله شهرهایی است. (معجم البلدان).

فرج.

[فَ] (اِخ) نصر گوید راهی است بین اُضاخ و ضریه و دو کوه طخفه و رجام در دو طرف آن است. (از معجم البلدان).

فرج.

[فُ] (اِخ) شهری است در آخر اعمال فارس. (از معجم البلدان). شهری است به فارس و از آن شهر است علی بن حسن بن علی محدث. (منتهی الارب).

فرج.

[فَ] (اِخ) شهرستانی است به موصل. (منتهی الارب).

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن ابی الحکم بن عبدالرحمان بن عبدالرحیم الیحصبی، مکنی به ابی الحسن. از علمای کم نظیر بود. وی روز دهم ذی الحجهء 448 ه .ق. درگذشت. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 21).

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن ابی الفرج بن یعلی التجیبی. قاضی طلیطله و مردی متدین و فاضل و عالم و خردمند بود و در قضاوت حسن سیرت داشت. وی به سال 470 ه .ق. در ماه رجب درگذشت. (الحلل السندسیة ج 2 ص 21).

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن زره. یکی از دانشمندان پیشین اصفهان بود و مافروخی نام وی را ضبط کرده است. رجوع به محاسن اصفهان ص 34 شود.

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن سلام. از روات حدیث بود. و او را کتابی بوده است. رجوع به عقدالفرید ج 7 ص 300 و 313 شود.

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن سهل یهودی. از دانشمندان اصفهان بود و مافروخی او را در شمار فلاسفه و مهندسان و منجمان و پزشکان اصفهان یاد کرده است. رجوع به محاسن اصفهان ص 34 شود.

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن عبدالله وذنکابادی. از روات حدیث بود و از عثمان بن سعید روایت کرد. رجوع به ذکر اخبار اصبهان ج 2 ص 157 شود.

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن غزلون بن خالد انصاری. از فتح بن ابراهیم حدیث کند. او را خطی خوش بود. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 21).

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن غزلون بن عسال الیحصبی الطلیطلی. از شیوخ خود روایت کرده است و فرزندش ابومحمد عبدالله بن فرج واعظ از وی حدیث کرده. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 21).

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن فضاله، مکنی به ابی الفضالة. از روات حدیث است. ابن عبدربه گوید: روزی منصور خلیفه سواره از خانهء خویش به درآمد و فرج بن فضاله در کنار باب الذهب نشسته بود. مردم به احترام خلیفه برخاستند و فرج برنخاست. خلیفه در خشم شد و او را خواست و گفت: چه چیز تو را از برخاستن مانع شد؟ گفت: میترسم که خداوند از من سؤال کند که: چرا چنین کردی؟ یا از تو بپرسد: چرا بدان رضا دادی؟ و حال آنکه این کار را رسول خدا زشت میشمرد. بدین سخن خشم خلیفه فرونشست و حوائج او را برآورد. (از عقدالفرید ج 2 ص 21). و رجوع به ابوفضاله شود.

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن قاسم غرناطی، مشهور به ابن لب و مکنی به ابی سعید. رجوع به ابن لب شود.

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) ابن یزید، مکنی به ابوشیبه. رجوع به ابوشیبه شود.

فرج.

[فَ رَ] (اِخ) مولی سیداحمدبن محمد غافقی. وی به مشرق کوچ کرده و در سفر حج ابوذر هروی را ملاقات کرد و ابوذر به او اجازهء روایت داد. وی مردی صالح و ثقه بود و در 476 ه .ق. درگذشت. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 21).

فرج آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کناررودخانهء شهرستان گلپایگان، واقع در 12هزارگزی شمال گلپایگان و دوهزارگزی خاور شوسهء گلپایگان به خمین. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل و دارای 82 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات و پنبه است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرج آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 33هزارگزی شمال باختری نورآباد و نه هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر که دارای 150 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات و پشم است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه مالرو دارد. ساکنان از طایفهء ولدوند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرج آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در هفده هزارگزی شمال خاوری الیگودرز و سیزده هزارگزی شمال شوسهء الیگودرز به گلپایگان. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل و دارای 1075 تن سکنه است. از چاه و قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، چغندر، پنبه و صیفی است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی زنان کرباس و قالی بافی است و راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرج آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاهرود بخش شاهرود شهرستان هروآباد میانه. ناحیه ای است کوهستانی و معتدل که دارای 73 تن سکنه است. از سه رشته قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوب است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فرج آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق کلارستاق بخش چالوس شهرستان نوشهر، واقع در پنج هزارگزی شمال چالوس در کنار دریا. ناحیه ای است واقع در دشت، معتدل و مرطوب و دارای 100 تن سکنه است. از رودخانهء چالوس مشروب میشود. محصولاتش برنج و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و صید ماهی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرج آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان قمرود بخش مرکزی شهرستان قم، واقع در سی هزارگزی شمال خاوری قم. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای هفتصد تن سکنه. از رودخانهء قره چای مشروب میشود. محصولاتش غلات، پنبه و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری و شترداری، قالی و جاجیم بافی گذران میکنند. راه مالرو دارد. ساکنان از طایفهء شاهسون هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرج آباد احمدلو.

[فَ رَ اَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش زرند شهرستان ساوه که دارای 110 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرجاء .

[فَ] (ع ص) مؤنث اَفْرَج و آن کسی است که دو سرین وی از بزرگی به هم نپیوندد. (از اقرب الموارد). کسی است که به هم نمیرسد دو طرف نشستنگاه او به واسطهء بزرگی. (شرح قاموس). || آنکه شرم جای او پیوسته منکشف باشد. (منتهی الارب). کسی است که همیشه در نشستن عورت او گشاده است. (شرح قاموس). و رجوع به افرج شود.

فرجاد.

[فَ] (ص) فاضل و دانشمند. (برهان). ظاهراً برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرجار.

[فِ] (معرب، اِ) معرب پرگار و آن آلتی باشد که بدان دائره کشند. (برهان). بِرکار. بیکار. معرب پرگار فارسی. (از اقرب الموارد). رجوع به پرگار شود.

فرجاری.

[فِ ری ی] (ع ص نسبی) معرب پرگاری. خط مستدیر را نامند. (از اقرب الموارد) (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به پرگاری شود.

فرجام.

[فَ] (اِ) بر وزن و معنی انجام است که به معنی انتها و آخر باشد. (برهان). عاقبت. (غیاث). خاتمه. ختام. (یادداشت به خط مؤلف). در زبان پهلوی فرژام و فرجام و فرجامینیتن(1)، از پارسی باستان ظاهراً فرجامه(2) از ریشهء گم(3) به معنی رفتن. (از حاشیهء برهان چ معین) :
ابله و فرزانه را فرجام خاک
جایگاه هر دو اندر یک مغاک.رودکی.
که چون باشد انجام و فرجام جنگ
که را بیش خواهد بد اینجا درنگ.دقیقی.
چنین است فرجام آوردگاه
یکی خاک یابد یکی فر و جاه.فردوسی.
شما هیچ دل را مدارید تنگ
چنین است آغاز و فرجام جنگ.فردوسی.
چرا به هم نکنی زر و سیم خویش به جهد
چرا نگه نکنی کار خویش را فرجام.فرخی.
زمستان را بود فرجام نوروز
چنان چون تیره شب را عاقبت روز.
فخرالدین اسعد.
همین است و یک رزم مانده ست سخت
بکوشیم تا چیست فرجام بخت.اسدی.
فرجام کار خویش نگه کن چو عاقلان
فرجامجوی روی ندارد به رود و جام.
ناصرخسرو.
همه فردای تو به از امروز
همه فرجام تو به از آغاز.مسعودسعد.
با خود گفت غفلت کردم و فرجام کار غافلان چنین باشد. (کلیله و دمنه).
خاقانیا منال که غم را چو تو بسی است
کاول نشست جفت و به فرجام فرد خاست.
خاقانی.
که شیرین انگبینی بود در جام
شهنشه روغن او شد به فرجام.نظامی.
پیر میخانه همی خواند معمایی دوش
از خط جام که فرجام چه خواهد بودن.
حافظ.
- بدفرجام؛ بدعاقبت : گدایی نیک سرانجام به از پادشاهی بدفرجام. (گلستان).
- بدفرجامی؛ بدعاقبتی :
وفاداری کن و نعمت شناسی
که بدفرجامی آرد ناسپاسی.
سعدی (صاحبیه).
- خوب فرجام؛ آنکه عاقبت کارش نیک باشد. خوش فرجام. خوشبخت :
برش تنگدستی دو حرفی نوشت
که ای خوب فرجام نیکوسرشت.
سعدی (بوستان).
- فرخنده فرجام؛ خوب فرجام. خوشبخت :
هم از بخت فرخنده فرجام تست
که تاریخ سعدی در ایام تست.
سعدی (بوستان).
- نافرجام؛ بدعاقبت. (غیاث) :
هیچ دانی که چیست دخل حرام
یا کدام است خرج نافرجام؟
سعدی (صاحبیه).
- نیک فرجام؛ خوب فرجام. عاقبت به خیر :
بخواند هوشمند نیک فرجام
نشاید کرد ضایع خیره، ایام.سعدی.
(1) - frazham, frajam, frajaminitan.
(2) - frajama.
(3) - gam.

فرجامانیدن.

[فَ دَ] (مص) به آخر و به انتها و به اتمام رسانیدن. کامل کردن. انتها دادن. منتهی کردن. اتمام. (یادداشت مؤلف). در پهلوی فرجامینیتن است. رجوع به فرجام شود.

فرجامجوی.

[فَ] (نف مرکب)عاقبت اندیش. دوراندیش. مآل اندیش :
فرجام کار خویش نگه کن چو عاقلان
فرجامجوی روی ندارد به رود و جام.
ناصرخسرو.
و رجوع به فرجام شود.

فرجامگاه.

[فَ] (اِ مرکب) گور است که قبر باشد و آن جایی است که آدمی را بعد از رحلت از دنیا در آنجا نهند. (برهان) :
بسی دشمن و دوست کردی تباه
کنون بازگشتت به فرجامگاه.فردوسی.
|| سرای دیگر. آخرت :
چنان دان که ریزندهء خون شاه
جز آتش نبیند به فرجامگاه.فردوسی.

فرجامیدن.

[فَ دَ] (مص) اختتام. به خاتمه رسیدن. به پایان رسیدن. (یادداشت مؤلف). || پایان دادن. به پایان رسانیدن. فرجامانیدن. (یادداشت مؤلف) :
لیکن فلکت همی بفرجامد
فرجام نگر که فتنه بر جامی.ناصرخسرو.
رجوع به فرجامانیدن شود.

فرجامین.

[فَ] (ص نسبی) آخرین. مقابل نخستین و اولین. (یادداشت به خط مؤلف).

فرجان.

[فَ] (اِخ) نامی است که به خراسان و سیستان اطلاق میشده است. (از معجم البلدان). خراسان و سیستان یا خراسان و سند. (دستوراللغه) (از لسان العرب).

فرجایی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فرجیا که قریه ای است از قراء سمرقند. (از سمعانی).

فرج الله.

[فَ رَ جُلْ لاه] (اِخ) ابن شمس الدین جوینی (صاحب دیوان). وی یکی از چهار فرزند صاحب دیوان بود که به امر ارغون خان مدتی پس از قتل پدرش به سال 683 ه .ق. به قتل رسید. رجوع به «از سعدی تا جامی» تألیف ادوارد براون ترجمهء حکمت ص 32 شود.

فرج الله.

[فَ رَ جُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن درویش الحویزی. مورخ ادیب امامی. نسبتش به حویزه(1) است که در میان بصره و خوزستان است. او راست: 1- کتاب الرجال که دو مجلد بزرگ است در تراجم. 2- الغایة، در منطق و کلام. 3- الصفوة، در اصول. 4- تذکرة العنوان، در نحو و منطق و عروض. 5- شرح تشریح الافلاک للبهائی. 6- تفسیر. 7- تاریخ کبیر. 8- دیوان شعر. 9- رساله ای در علم حساب. (از اعلام زرکلی). و رجوع به روضات الجنات چ سنگی ص 511 شود.
(1) - ن ل: حویز به تصغیر. (روضات الجنات).

فرج بیت الذهب.

[فَ جُ بَ تِذْ ذَ هَ](اِخ) شهر ملتان را گویند. مسلمانان این شهر را فتح کردند و طلای بسیاری به دست آوردند و توسعاً چنین نام به آن دادند. (از معجم البلدان). رجوع به گاهنامه ص 44 و جهانگشای نادری چ عبدالله انوار ص 456 شود.

فرج تبریزی.

[فَ رَ جِ تَ] (اِخ) بابافرج تبریزی معاصر فقیه زاهد بود. به مقبرهء کحیل مدفون است. (تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ لندن ص 788). با توجه به اینکه فقیه زاهد تبریزی در 572 ه .ق. درگذشته است فرج تبریزی را نیز باید از مشایخ قرن ششم دانست. رجوع به مأخذ و بابافرج شود.

فرجد.

[فَ جَ] (اِ) جد اعلی. (یادداشت به خط مؤلف). پدر جد را گویند که پدر سوم است، خواه مادری باشد، خواه پدری. (برهان) :
نور جد از جبههء او تافته
فر جد از فرجد خود یافته.ناصرخسرو.
داشته فرجدش دهی روزی
در سر این فضول دهقانی.سنائی.

فرج قلی.

[فَ رَ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان شرفخانهء بخش شبستر شهرستان تبریز، واقع در پانزده هزارگزی باختر شبستر و دوهزارگزی شوسهء صوفیان به سلماس. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل که دارای 482 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوب است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فرجلة.

[فَ جَ لَ] (ع مص) پا از یکدیگر دور نهاده شتافتن. (منتهی الارب). با شتاب و گشاده پای رفتن. (از اقرب الموارد).

فرجمند.

[فَ مَ] (ص مرکب) ارجمند که صاحب و خداوند قدر و مرتبه باشد. || زیبایی. (برهان). زیبا (به صورت صفت) درست است زیرا موضوع لغت هم صفت است.

فرجندشای.

[فَ جَ] (اِ مرکب) از لغات دساتیری است. صاحب آنندراج آرد: به اصطلاح صوفیهء ایزدیان پارسیان به معنی مرتبهء فوق است که حق را در خلق پوشیدن و خالق را از مخلوق جدا دانستن باشد و این مرتبه را پارسیان نشیب سار گویند یعنی پایهء پست که عوام دارند. (آنندراج). به اصطلاح صوفیهء صفیهء فارس این مرتبهء فوق است که حق در خلق پوشیدن و خالق را از مخلوق جدا دانستن باشد و این مرتبه را نشیب سار نیز گویند. (دساتیر).

فرجنة.

[فَ جَ نَ] (ع مص) خاریدن پشت ستور را به پشت خار. (منتهی الارب). خاریدن پشت ستور با فرجون و فرجون پشت خار باشد. (اقرب الموارد).

فرجود.

[فَ] (اِ) معجزه و اعجاز و اعجاز خلاف عادتی است که از انبیا و کراماتی که از اولیا به ظهور میرسد. (برهان)(1).
(1) - رجوع به دساتیر ص 256 شود.

فرجول.

[فِ جَ] (ع اِ) فرجون یعنی پشت خار. (از اقرب الموارد). پشت خار ستور. (منتهی الارب). چیزی به مانند شانه که پشت ستور را بدان خارند و موی او پاک کنند. (یادداشت به خط مؤلف).

فرجون.

[فِ جَ] (ع اِ) پشت خار ستور. فرجول. رجوع به فرجول شود.

فرجة.

[فُ / فِ / فَ جَ] (ع اِمص) رهایی از غم و اندوه. (منتهی الارب). تفصی از هم و غم و خلاص از دشواری: هو لک فرجة؛ أی فرج. (اقرب الموارد). از تنگی و دشواری بیرون شدن. (غیاث) :
بلکه بهر میهمانان و کهان
که به فرجه وارهند از اندهان.مولوی.

فرجة.

[فُ جَ] (ع اِ) رخنه و شکاف و منه: فرجة الحائط. (منتهی الارب). در دیوار و مانند آن شکاف. || هر جای ترسناک. || جایی که مردم در مجلس و موقف باز می کنند. (از اقرب الموارد). || میانهء انگشتان. (زمخشری). || انفراج. (منتهی الارب). هر گشادگی بین دو چیز. (اقرب الموارد). || فرصت. مهلت. (ناظم الاطباء) :
سخن در فرجه ای پرور که فرجام
ز واگفتن تو را نیکو شود نام.نظامی.
- بی فرجه؛ بی مهلت. بی مدت. (ناظم الاطباء).

فرجه.

[فَ رَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در سه هزارگزی خاور سنندج و کنار شوسهء سنندج به همدان. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 20 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصول آنجا غلات است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرجه جو.

[فُ جَ / جِ] (نف مرکب)فرصت جوینده. (غیاث از لطائف).

فرجی.

[فَ رَ] (اِ) نوعی از قبای بی بند گشاد و در پیش آن بعضی تکمه افزایند و بیشتر بر فراز جامه پوشند. (آنندراج). بغلتاق. بغلطاق. بغطاق. (یادداشت به خط مؤلف) : هفت فرجی آوردند. (تاریخ بیهقی).
صوفیی بدرید جبه در حرج
پیشش آمد بعد بدریدن فرج
کرد نام آن دریده فَرَّجی
این لقب شد فاش زان مرد نجی.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر 5 بیت 354-355).
ز چکمه و فرجی خرمی است قاری را
خنک تنی که وی از همبران خود شادست.
نظام قاری (دیوان البسه ص 40).

فرجی.

[فَ رَ] (ص نسبی) منسوب است به فرج که نام مردی است. (سمعانی).

فرجی.

[فُ رَ] (ص نسبی) منسوب به فرج که نام قریه ای است. (سمعانی).

فرجی.

[فَ رَ] (اِخ) عبدالله بن ابراهیم بن علی بن محمد فقیه، مکنی به ابوبکر. از مردم قریهء فرج و شیخی صالح و پارسا بود. وی از ابوطالب حمزة بن حسین حدیث شنید. ابوالقاسم هبة اللهبن عبدالوارث شیرازی از او روایت کند. (از انساب سمعانی).

فرجیا.

[فَ جَ] (اِخ) از قرای سمرقند است. (از معجم البلدان).

فرج یافتن.

[فَ رَ تَ] (مص مرکب)رهایی یافتن از هم و غم و گشایش یافتن :
فرج یافتم بعد از آن بندها
هنوزم به گوش است آن پندها.سعدی.
اگر عاشقی خواهی آموختن
به مردن فرج یابی از سوختن.سعدی.
راست گفتی که فرج یابی اگر صبر کنی
صبر نیک است کسی را که توانایی هست.
سعدی.
رجوع به فرج شود.

فرجین.

[فَ] (اِخ) نام جد چهارم بخت النصر. (از تاریخ سیستان چ بهار ص 34).

فرجیه.

[فَ رَ جی یَ / یِ] (اِ) نوعی جامهء پشمین فراخ با آستینهای گشادهء بسیار دراز که از سرانگشتان درمیگذشته و منتهاالیه یعنی دهانهء آستینها بسته بوده است. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرجی شود.

فرچوط.

[فَ] (اِخ) نام شهری بزرگ. فرشوط. رجوع به فرشوط شود.

فرچه.

[فِ چِ] (اِ) آلتی از موی اسب و مانند آن که چون جاروبی خرد باشد و گاهِ تراشیدن ریش با آن صابون به ریش مالند، سهولت تراشیدن را. (یادداشت به خط مؤلف). مأخوذ از زبان ایتالیایی است. (فرهنگ بزرگ فارسی-انگلیسی حییم).

فرح.

[فَ رَ] (ع مص) شادمانی نمودن و فیریدن. (منتهی الارب). گشاده شدن دل به لذت عاجل. (از اقرب الموارد). شاد شدن. (ترجمان القرآن جرجانی). شاد شدن و دنه گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی). || (اِمص) فیریدگی. (منتهی الارب). سرور. (اقرب الموارد). لذت حاصل در قلب از رسیدن به آنچه مورد تمایل بوده است. (تعریفات جرجانی). شادی. یکی از اعراض ستهء نفسانیه. (یادداشت به خط مؤلف). عشرت و طرب و شوخی. (ناظم الاطباء) :مردی در حد بلوغ بر سر گنجی افتد که پدر از جهت او نهاده باشد، فرحی بدو راه یابد. (کلیله و دمنه).
یک فرح را هزار غم سپس است
که پس هر فرح غم است هزار.خاقانی.
در فرح زانم که همچون غنچه من
این قدح سر در گریبان خورده ام.عطار.
- فرح افزا؛ آنچه شادی را بیفزاید. (یادداشت به خط مؤلف). فرح افزای.
- فرح افزای؛ فرح افزا :
گر خون دل خوری فرح افزای میخوری
ور قصد جان کنی طرب انگیز میکنی.
سعدی.
- فرح انگیز؛ کسی یا چیزی که موجب شادی و سرور گردد.
- فرح بخش؛ آنچه خاطر آدمی را شادی بخشد :
این چه بویی است فرح بخش که تا صبح دمید(1)
وین چه بادی است که از جانب صحرا برخاست.
سعدی.
عالم از نالهء عشاق مبادا خالی
که خوش آهنگ و فرح بخش هوایی دارد.
حافظ.
کنون که میدمد از بوستان نسیم بهشت
من و شراب فرح بخش و یار حورسرشت.
حافظ.
- فرح فزای؛ فرح افزای.
- فرح ناک؛ آنچه با شادی همراه بود.
- فرح یافتن؛ شاد شدن :
بیفکندم و روی برتافتم
وز آن پاسبانی فرح یافتم.سعدی.
|| (اِ) نزد اهل رمل نام شکلی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ج 2 ص 1105).
(1) - در کلیات سعدی چ فروغی مصراع اول به صورت ذیل است و در این صورت شاهد نخواهد بود:
این چه بویی است که از ساحت خلخ بدمید.

فرح.

[فَ رِ] (ع ص) شادان و فیرنده. (منتهی الارب). فارح. (اقرب الموارد). رجوع به فارح شود.

فرح.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان فلارد بخش لردگان شهرستان شهرکرد، واقع در 48هزارگزی جنوب خاوری لردگان و سی هزارگزی راه عمومی. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل که دارای 133 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات، برنج و کتیرا است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. هنر دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فرح.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیگنان بخش بشرویهء شهرستان فردوس، واقع در پنجاه هزارگزی شمال باختری بشرویه و 12هزارگزی شمال باختری نیگنان. ناحیه ای است واقع در دامنه و گرمسیر که دارای 14 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، پنبه و ارزن است. اهالی به کشاورزی و کرباس بافی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرح.

[فَ رَ] (اِخ) ابن ابی بکربن فرح ارموی، مکنی به ابی الروح. از مردم ارومیه و فقیهی فاضل و صالح بود. در نوغان طوس نزد شیخ محمد بن ابی العباس فقه آموخت. من [ یعنی سمعانی ] او را در آنجا دیدم و با من از ابی سعد ناصربن سهل بغدادی و محمد بن ابی سعدبن حفص نوغانی تفسیر ثعالبی را استماع کرد. (از انساب سمعانی).

فرح.

[فَ رَ] (اِخ) ابن انطون بن الیاس انطون. نویسنده ای محقق بود. در طرابلس تولد یافت و همانجا به تحصیل پرداخت و در سال 1315 ه .ق. به اسکندریه رفت و سرپرستی مجلهء «الجامعه» را به عهده گرفت و شش سال هم نویسندهء «صدی الاهرام» بود و نیز مجله ای به نام «السیدات» منتشر کرد. در 1325 ه .ق. به امریکا رفت و در آنجا مجلهء الجامعه را دوباره انتشار داد و اندکی بعد آن را تعطیل کرد و به مصر بازگشت و باز تا پایان عمر انتشار «الجامعه» را ادامه داد. از آثار اوست: 1- مجلهء الجامعه، در شش دوره. 2- فلسفهء ابن رشد. 3- تاریخ مسیح، ترجمه از فرانسه. و تعدادی کتب روایت و داستان. وی مردی بود دارای عزت نفس و نرمی خوی و در عمل سریع و به اندک قانع بود. او را در نهضت مصر دستی بود. درگذشت وی به سال 1340 ه .ق. / 1922 م. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی از مجلة السیدات و الرجال).

فرح.

[فَ رَ] (اِخ) تکتوک. از قبیلهء بطاحین از اعراب سودان است. او در شمار بزرگان شعرای سودان و از مشاهیر عصر خود بود. شعرش نیکوست. درگذشت او به سال 1017 ه .ق. / 1608 م. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی از شعراءالسودان ص 260).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) مزرعه ای است از دهستان زیراستاق بخش مرکزی شهرستان شاهرود و دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان رودپی از بخش مرکزی شهرستان ساری که در 25هزارگزی شمال ساری واقع است. ناحیه ای است واقع در دشت، معتدل، مرطوب و دارای 680 تن سکنه است. از رودخانهء تجن مشروب میشود. محصولاتش برنج، غلات، پنبه، کنف، کنجد، صیفی و ابریشم است. اهالی به کشاورزی، کسب و صید گذران میکنند. ده باب دکان و یک دبستان دارد. باشگاه نظامی و شعبهء شیلات آن در کنار دریا واقع است. راه شوسه به ساری دارد. خرابه هائی از آثار و ابنیهء دورهء صفویه در آنجا دیده میشود. از مراتع آن گله داران چهاردانگه و دودانگه استفاده مینمایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش ری شهرستان تهران، واقع در هشت هزارگزی شمال ری، متصل به جنوب شهر تهران که دارای 6 خانوار سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش شمیران که متصل به دوشان تپه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1). در این ده قصری به نام «فیروزه» از زمان سلاطین قاجار وجود دارد.

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان کاشمر، واقع در هفت هزارگزی جنوب باختری کاشمر. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل. دارای هفت تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصول آن غلات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادگان بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در پنج هزارگزی خاور مشهد. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل که دارای 269 تن سکنه است. از رودخانه مشروب میشود. محصول آنجا غلات است. اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نایین، واقع در 23هزارگزی شمال باختری نایین و هشت هزارگزی شمال شوسهء نایین به اردستان. ناحیه ای است کوهستانی و معتدل که دارای 189 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصول آنجا غلات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) ده کوچکی است جزء دهستان فراهان بالا از بخش فرمهین شهرستان اراک، واقع در هفده هزارگزی جنوب خاوری فرمهین و دارای چهل تن سکنه است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان ساوه که دارای 60 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در پنج هزارگزی شمال باختری آباده و کنار شوسهء آباده به شیراز. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل که دارای 450 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، بادام و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری و گیوه بافی گذران میکنند. نزدیک قریه معدن گچ وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حسنوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، واقع در هفت هزارگزی خاور الشتر و هفت هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به الشتر. ناحیه ای است تپه ماهور و سردسیر که دارای 80 تن سکنه است. از سراب زر مشروب میشود. محصول آنجا غلات، لبنیات و پشم است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول، واقع در 18هزارگزی جنوب دزفول و 13هزارگزی جنوب شوسهء شوشتر به دزفول. ناحیه ای است واقع در دشت و گرمسیر که دارای سیصد تن سکنه است. از رودخانهء دز مشروب میشود. محصولاتش غلات، برنج و کنجد است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودبار بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در سی هزارگزی باختر کهنوج و سه هزارگزی شمال راه مالرو گلاشکرد به کهنوج و دارای سی تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حصن بخش زرند شهرستان کرمان، واقع در 58هزارگزی باختر زرند و 6هزارگزی راه مالرو زرند به بافق. و دارای 37 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان، سر راه فرعی زرند به کرمان. ناحیه ای است واقع در جلگه و معتدل که دارای 600 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوب و میوه جات است. اهالی به کشاورزی گذران می کنند. از صنایع دستی آنها قالی بافی با نقشه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فرح آباد.

[فَ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اراضی نیزار بخش مرکزی شهرستان قم که دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرح آباد خلیل.

[فَ رَ دِ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرخواشت بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در سه هزارگزی شمال ساری. ناحیه ای است واقع در دشت، معتدل و مرطوب که دارای 50 تن سکنه است. از چشمهء زرگرآباد مشروب میشود. محصولاتش غلات و صیفی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرح آباد سهیل.

[فَ رَ سُ هِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فرحان.

[فَ] (ع ص) شادان و فیرنده. ج، فَراحی، فَرْحی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرحانة.

[فَ نَ] (ع ص) مؤنث فرحان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) سماروغ سپید. (منتهی الارب). کماه سفید. (فهرست مخزن الادویه). کماة سپید و قَرْحانة (با قاف) نیز ضبط کرده اند و در اللسان به ضم اول است. (اقرب الموارد).

فرح بخش.

[فَ رَ بَ] (نف مرکب)فرح انگیز. شادی بخش. رجوع به ترکیبات فرح شود.

فرح بخش.

[فَ رَ بَ] (اِخ) نام باغی است اندرون قلعهء شهرپناه دارالخلافت شاه جهان آباد. (آنندراج).

فرحجة.

[فَ حَ جَ] (ع مص) دوری گذاشتن میان هر دو پای خود در رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرحجی.

[فَ حَ جا] (ع مص) رفتاری است و آن جهجهان رفتن باشد. (منتهی الارب).

فرح زاد.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است جزء بخش شمیران شهرستان تهران، واقع در 9هزارگزی باختر تجریش و 12هزارگزی تهران. ناحیه ای است واقع در دامنهء کوهستان، سردسیر و دارای 1200 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. در بهار از رودخانهء تنگه یونجه زار نیز استفاده می کنند. محصولاتش غلات، یونجه و توت است. اهالی به کشاورزی و چارپاداری گذران میکنند. یک باب دبستان و راه ماشین رو دارد. مزرعهء یونجه زار کهریزک جزء این ده است. راه امامزاده داود که در تابستان زوار زیاد از تهران و اطراف به آنجا میروند از فرح زاد است. تا فرح زاد راه ماشین رو و از آنجا به بعد مالرو و صعب العبور است. زوار الاغ یا قاطر از فرح زاد کرایه میگیرند و به امام زاده داود میروند. بنابراین در تابستان هنگام حرکت زوار شغل ساکنین این قریه بیشتر چارپاداری است. تابستان در حدود 200 خانوار از تهران برای هواخوری و گذرانیدن ایام گرما در این قریه با اجاره کردن باغچه و خانه ساکن میشوند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرح کش.

[فَ رَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دالوند بخش زاغهء شهرستان خرم آباد، واقع در دوهزارگزی شمال راه اتومبیل رو خرم آباد به بروجرد. ناحیه ای است واقع در جلگه، سردسیر و دارای هشتاد تن سکنه. از چشمه علی مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرحور.

[فَ] (اِ) به فارسی فَرْخ طیور است. (فهرست مخزن الادویه). جوجه. رجوع به فَرْخ شود.

فرحولیا.

[] (معرب، اِ) حلزون را گویند. (از تذکرهء ضریر انطاکی). رجوع به حلزون شود.

فرحة.

[فَ / فُ حَ] (ع اِمص) شادمانی و فیریدگی. (منتهی الارب). مسرت. (اقرب الموارد). || (اِ) مژدگانی. (منتهی الارب). آنچه بشارت دهنده را دهند. گویند: «لک عندی فرحة ان بشرتنی». (از اقرب الموارد).

فرحة.

[فَ رِ حَ] (ع ص) مؤنث فَرِح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرحی.

[فَ حا] (ع ص، اِ) جِ فرحان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فرحان شود. || (ص) مؤنث فرحان. (از اقرب الموارد). فرحانة. رجوع به فرحان و فرحانة شود.

فرخ.

[فَرْ رُ] (ص) مبارک. خجسته. میمون. (برهان). بشگون. نیک. فرخنده. سعد. (یادداشت به خط مؤلف) :
به ایران چو آید پی فرخش
ز چرخ آنچه خواهد دهد پاسخش.
فردوسی.
بدو گفت فرخ پی و روز تو
همان اختر نیکی افروز تو.فردوسی.
نهادند سر سوی شاه جهان
چنان نامداران و فرخ مهان.فردوسی.
عید تو فرخ و روز تو بود فرخنده
روز آن فرخ و فرخنده که گوید آمین.
فرخی.
ای دل میر اولیا به تو شاد
خلعت میر بر تو فرخ باد.فرخی.
تا نبود چون همای فرخ کرکس
همچو نباشد قرین باز خشین پند.فرخی.
اورمزد و بهمن و بهمنجنه فرخ بود
فرخت باد اورمزد و بهمن و بهمنجنه.
منوچهری.
که را بخت فرخ دهد تاج و گاه
چو خورسند نبود درافتد به چاه.اسدی.
هنر بد مرا، بخت فرخ نبود
چو باشد هنر، بخت نبود، چه سود؟اسدی.
آنکه چو بگذارم نامش به دل
فرخ نوروز شود بهمنم.ناصرخسرو.
بوسه دهد سپهر بر آن دست فرخش
چون آرزوی تیغ نهد در کنار تیغ.
مسعودسعد.
ماه صیام آمد ای ملک به سلامت
فرخ و فرخنده باد ماه صیامت.مسعودسعد.
روی نیکو را دانایان سعادتی بزرگ دانسته اند و دیدنش را به فال فرخ داشته اند. (نوروزنامه).
چو فرخ شد بدو هم تخت و هم تاج
درآمد غمزهء شیرین به تاراج.نظامی.
به فال فرخ و پیرایهء نو
نهاده خسروانی تخت خسرو.نظامی.
به سختی در اختر مشو بدگمان
که فرخ تر آید زمان تا زمان.نظامی.
زنده است نام فرخ نوشیروان به عدل
گرچه بسی گذشت که نوشیروان نماند.
سعدی.
- فرخ آمدن؛ نیک آمدن. خجسته بودن. خوب آمدن :
نوروز فرخ آمد و نغز آمد و هژیر
با طالع سعادت و با کوکب منیر.منوچهری.
که فرخ ناید از چون من غباری
که هم تختی کند با تاجداری.نظامی.
- فرخ آوازه؛ شهره به خجستگی. بلندآوازه به مبارکی :
شرفنامه را فرخ آوازه کرد
حدیث کهن را بدو تازه کرد.نظامی.
- فرخ آیین؛ باشکوه. نیک آیین. آنچه به فرخندگی و زیبایی زینت و آیین یافته باشد :
کجا بستدی فرخ آیین دزی
چه از زورمندی چه از عاجزی.نظامی.
- فرخ اختر؛ آنکه بخت او میمون و خجسته باشد. خوشبخت. کامیاب :
سلیسون شه فرخ اخترش بود
فلقراط شه را برادرش بود.عنصری.
- فرخ بخت؛ نیک بخت. فرخ اختر. نیک طالع. بختیار :
روز تا روز شاه فرخ بخت
در سرای دگر نهادی تخت.نظامی.
- فرخ پی؛ فرخنده پی. مبارک قدم. مبارک پی. خوشقدم. (یادداشت به خط مؤلف) :
که فرخ نژادی و فرخ پیی
ز هر گونه بافر و بخرد کیی.فردوسی.
اگر شاه باداد و فرخ پی است
خرد بیگمان پاسبان وی است.فردوسی.
شاد باش ای وزیر فرخ پی
دل به شادی و خرمی پرداز.فرخی.
کاندر این مهرگان فرخ پی
زو مرا نیم موزه(1) نیم قباست.فرخی.
آفرین زان هنری مرکب فرخ پی تو
که به یک شب ز بلاساغون آید به طراز.
منوچهری.
که این اختران گرچه فرخ پیند
ز نافرخی نیز خالی نیند.نظامی.
بیا ساقی آن می که فرخ پی است
به من ده که داروی مردم می است.نظامی.
که جام جهان بین و تخت کیان
چگونه است بی فر فرخ پیان.نظامی.
مرحبا طایر فرخ پی فرخنده پیام
خیر مقدم! چه خبر؟ دوست کجا؟ راه کدام؟
حافظ.
آب حیوان تیره گون شد خضر فرخ پی کجاست؟
خون چکید از شاخ گل باد بهاران را چه شد؟
حافظ.
- فرخ پیی؛ خوشقدم بودن. فرخنده پی بودن :
به فرخ پیی برشده نام تو
ز توران برآمد همه کام تو.فردوسی.
فرخ پی و مبارک و از خاندان خویش
فرخ پییش خلق جهان را شده یقین.فرخی.
- فرخ تبار؛ آنکه نژاد و خاندانش بزرگ باشد. فرخزاد. فرخ نژاد :
شنیدم که دارای فرخ تبار
ز لشکر جدا ماند روز شکار.
سعدی (بوستان).
- فرخ رخ؛ که رویی فرخنده و مبارک دارد. مبارک دیدار. فرخ لقا :
دیدن ماه نو و عید بدو فرخ باد
که همایون پی و فرخ رخ و فرخنده لقاست.
فرخی.
- فرخ رکاب؛ فرخ پی. خوشقدم :
به فرخ رکابان پیروزمند
عنان عزیمت برآور بلند.نظامی.
- فرخ رکابی؛ فرخ پیی :
به فرخ رکابی و خرم دلی
برون راند از آن شاه یک منزلی.نظامی.
- فرخ روی؛ فرخ رخ :
ایا بر دوستان خویش فرخ روی و فرخ پی
ز عزم تو دم سرد است بهره یْ دشمن نادان.
فرخی.
پور سپاهدار خراسان محمد است
فرخنده بخت و فرخ روی و مؤید است.
منوچهری.
- فرخ زاد؛ مبارک زاد باشد، چه فرخ به معنی مبارک آمده است. (برهان). فرخنده زاد. به طالع نیک زاده :
پادشاهی گذشت پاک نژاد
پادشاهی نشست فرخ زاد.فرخی.
- فرخ سرشت؛ خوب نژاد. فرخ نژاد :
شنیدم که جمشید فرخ سرشت
به سرچشمه ای بر به سنگی نوشت.
سعدی (بوستان).
- فرخ سریر؛ که تخت با فرخی و فرخندگی دارد و او را شکوه و بزرگی و مبارکی باشد :
مبارک طالعی فرخ سریری
به طالع تاجداری، تخت گیری.نظامی.
سکندر جهانجوی فرخ سریر
نشسته چو بر چرخ بدر منیر.نظامی.
- فرخ سیَر؛ نیکوسیَر. ستوده اخلاق. خوش خوی. نیک سرشت :
خسرو فرخ سیَر بر بارهء دریاگذر
با کمند اندر میان دشت چون اسفندیار.
فرخی.
- فرخ فال؛ خوشبخت. نیک طالع. خوش اقبال. پیروز. کامیاب. فرخ اختر :
مهرگان جشن فریدون ملک فرخ باد
بر تو ای همچو فریدون ملک فرخ فال.
فرخی.
- فرخ فالی؛ خوشبختی. پیروزی. نیک طالعی. خوش اقبالی :
ماه رجب فرخ و نوروز جلالی
گشتند قرین از قبل فرخ فالی.سوزنی.
به فرخ فالی و فیروزمندی
سخن را دادم از دولت بلندی.نظامی.
- فرخ فر؛ نیک فر. فرخنده فر. بلندطالع :
فرخ فری که بر سرش از ماه و آفتاب
چتر است چون دو بال همای خجسته پی.
منوچهری.
- فرخ فرجام؛ نیک عاقبت. خوش سرانجام. خوش عاقبت. عاقبت به خیر.
- فرخ نژاد؛ فرخ زاد. خوب نژاد. گهری. دارای نژادی بگوهر. که تباری بلند دارد :
دگر گفت کای شاه فرخ نژاد
بسی گیری از جم و کاوس یاد.فردوسی.
ز لشکر بیامد به کردار باد
چنین گفت کای طوس فرخ نژاد.فردوسی.
درود بزرگان به دستان بداد
ز شاه و دلیران فرخ نژاد.فردوسی.
خِرَد بر دلم راز چونین گشاد
که هستی تو جمشید فرخ نژاد.اسدی.
به نزدیک فغفور فرخ نژاد
که ماچین و چین سربه سر زوست شاد.
اسدی.
سکندر بدان شاه فرخ نژاد
شبانگاه بگریست تا بامداد.نظامی.
شنید این سخن مرد نیکونهاد
بخندید کای یار فرخ نژاد.سعدی.
چنویی خردمند فرخ نژاد
ندارد جهان تا جهان است یاد.سعدی.
نیارد گردش گیتی دگر بار
چنان صاحبدلی فرخ نژادی.سعدی.
- فرخ نهاد؛ آنکه اصل و تبارش مبارک و نیک بود. فرخ نژاد :
سیاوش به پیران زبان برگشاد
که اینت بر و بوم فرخ نهاد.فردوسی.
چو طوس سرافراز نوذرنژاد
فریبرز کاوس فرخ نهاد.فردوسی.
خدیو خردمند فرخ نهاد
که شاخ امیدش برومند باد.سعدی.
شنید این سخن پیر فرخ نهاد
درستی دو در آستینش نهاد.سعدی.
- فرخ نیا؛ آنکه خاندان و اجدادش خجستگی و نیکی داشته اند :
به آیین اسحاق فرخ نیا
کز او یافت چشم خرد توتیا.نظامی.
- فرخ همال؛ آنکه زن نیک دارد. (ولف). آنکه همدم و دوست و یار نیک دارد :
برادر دو بودش دو فرخ همال
از او هر دو آزاده مهتر به سال.فردوسی.
ز دست یکی زان دو فرخ همال
درافتاد ماهی در آب زلال.نظامی.
- نافرخ؛ نامبارک. ناخجسته. نافرخنده :
مخالفان تو بی فره اند و بی فرهنگ
معادیان تو نافرخند و نافرزان.
بهرامی سرخسی.
- نافرخی؛ نامبارکی. ناخجستگی :
که این اختران گرچه فرخ پی اند
ز نافرخی نیز خالی نیند.
نظامی (اقبال نامه).
|| زیباروی، چه اصل این لغت فررخ است، فر به معنی زیبا و رخ روی را گویند. (برهان). در زبان پهلوی فرخْو(2) به معنی تابان، مجلل، پرتوافکن، زیبا و خوشبخت است. در ایرانی باستان ظاهراً فرنهوا(3) از فرنهونت(4) از هوروهونت(5). قیاس کنید با لغت فارسی «فرخنده». (از حاشیهء برهان چ معین). || چیره. غالب :
خداوند ما بر جهان فرخ است
که فرخنده بادش همه روزگار.فرخی.
|| کامیاب. خوشبخت :
فریدون فرخ فرشته نبود
ز مشک و ز عنبر سرشته نبود.فردوسی.
بنشین خورشیدوار می خور جمشیدوار
فرخ و امیدوار چون سپر کیقباد.منوچهری.
|| خوش. خوش آیند :
چو مهمانت آواز فرخ دهد
بر این گونه بر دیو پاسخ دهد.فردوسی.
نگفتم هرچه دانا گفت از آغاز
که فرخ نیست گفتن گفته را باز.نظامی.
|| ارجمند. بزرگوار. محترم :
پیامی بری نزد فرخ پدر
سخن یاد گیری همه سربه سر.فردوسی.
|| (صوت) خوشا. نیکا. حبذا. فرخا :
دهر اژدهای مردم خوار است و فرخ آنک
خود را نوالهء دم این اژدها نکرد.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 777).
فرخ آن شاهباز کز پی صید
ساعد شه مقام او زیبد.خاقانی.
جملهء عالم به دریا اندرند
فرخ آن دل کاندر او دریا بود.عطار.
|| (اِ) نام روز دوم از خمسهء مسترقهء سال های ملکی. (برهان).
(1) - ن ل: موی.
(2) - farraxv.
(3) - farnahva.
(4) - farnahvant.
(5) - hvarnahvant.

فرخ.

[فَ] (ع اِ) چوزه. (منتهی الارب). چوزه. جوجه. این کلمه شباهت با فریک فارسی دارد. (یادداشت به خط مؤلف). بچهء پرندگان. (از اقرب الموارد) :
زان شود عیسی سوی پاکان چرخ
بد قفسها مختلف یک جنس فرخ.مولوی.
تاج شیخ اسلام دارالملک بلخ
بود کوته قد و کوچک همچو فرخ.مولوی.
منفعتهای دگر آید ز چرخ
آن چو بیضه تابع آید این چو فرخ.مولوی.
وگرنه فتنه چنان کرده بود دندان تیز
کز این دیار نه فرخ و نه آشیان ماند.
سعدی.
|| ریزه از هر حیوان و نبات. ج، افرخ، افراخ، فراخ، فروخ، افرخة، فرخان. (منتهی الارب). هر حیوان یا گیاه کوچک. (اقرب الموارد). || (ص) مرد خوار رانده. (منتهی الارب). مرد ذلیل و ضعیف و مطرود. (اقرب الموارد). || کشت آمادهء خوشه برآمدن. (منتهی الارب). زرع آماده برای انشقاق. (اقرب الموارد). || (اِ) پیشین مغز سر. (منتهی الارب). قسمت پیشین دماغ. (اقرب الموارد).
- فرخ الرأس؛ دماغ. (اقرب الموارد).

فرخ.

[فَ رَ] (ع مص) بیرون شدن ترس کسی و آرمیدن. (منتهی الارب). زوال یافتن پریشانی و یافتن اطمینان. (از اقرب الموارد). || دوسیدن به زمین. (منتهی الارب). چسبیدن به زمین. (اقرب الموارد).

فرخ.

[] (اِخ) شهرکی است به ناحیت پارس میان داراگرد و حدود کرمان، جایی با کشت و زرع بسیار و نعمت فراخ. (از حدود العالم). این نام در دیگر مآخذ جغرافیایی دیده نشد.

فرخ.

[فَرْ رُ] (اِخ) یکی از مفسرین اوستاست که در اواخر عهد ساسانی میزیسته است. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی ص 74).

فرخ آباد.

[فَرْ رُ] (اِخ) دهی است از بخش مهران شهرستان ایلام، واقع در سه هزارگزی شمال مهران، کنار رودخانهء کنجان چم و مرز ایران و عراق. ناحیه ای است واقع در دشت، گرمسیر و دارای 400 تن سکنه. از رودخانهء کنجان چم مشروب می شود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء رزگوش هستند. پاسگاه مرزبانی و گارد مسلح گمرکی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرخ آباد.

[فَرْ رُ] (اِخ) دهی است از بخش دهلران شهرستان ایلام، واقع در پانزده هزارگزی جنوب دهلران، کنار رودخانهء میجه. ناحیه ای است جلگه ای، گرمسیر و دارای هشتاد تن سکنه. از رودخانهء کم آب و شور مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرخ آباد.

[فَرْ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد، واقع در 22هزارگزی جنوب خاوری کوهدشت و هشت هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. ناحیه ای است واقع در دامنه، معتدل و دارای 300 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. هنر دستی آنها سیاه چادربافی است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنین از طایفهء گراوند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرخ آباد.

[فَرْ رُ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران، واقع در پانزده هزارگزی شمال باختری علیشاه عوض و 2هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به اشتهارد. دهی است جلگه ای، معتدل و دارای 376 تن سکنه است. از قنات و رودخانهء کرج مشروب میشود. محصولاتش غلات، صیفی، بنشن، چغندر قند و جزئی سردرختی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد و از طریق کوشکک میتوان ماشین برد. در بهار ایل میش مست به حدود این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرخ آباد.

[فَرْ رُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران که دارای ده تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فرخا.

[فَرْ رُ] (صوت) نیکا. مبارکا. خوشا. ای بس فرخ. زهی فرخی. (یادداشت به خط مؤلف) :
کار اگر رنگ و بوی دارد و بس
حبذا چین و فرخا فرخار.سنایی.

فرخا.

[فَ] (اِ) فراخی و گشادگی. (برهان). مخفف فراخا. (حاشیهء برهان چ معین). || محنت و المی که بر کسی واقع شده. (برهان). سختی و رنج باشد که به کسی رسد. (مهذب الاسماء).

فرخاد.

[فَ] (ص) به معنی غالب باشد که مقابل مغلوب است. (برهان).

فرخار.

[فَ] (ص) فرخال. فروهشته که مجعد نیست. نامجعد. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرخال شود.

فرخار.

[فَ] (اِ) دیر و معبد (بتخانه). از کلمهء سغدی «برغر»(1) مأخوذ است و آن خود از «ویهارا»(2) سانسکریت گرفته شده و «ویهارا» خود در فارسی به صورت «بهار» درآمده است. مینورسکی به استناد قول بنونیست نویسد: از لحاظ فقه اللغه، کلمهء سغدی فرخار یا برغار(3) با «ویهارا» مرتبط نیست، بلکه کلمه ای است ایرانی از ریشهء «پَروخواثر»(4)به معنی پر از شادی. (از حاشیهء برهان چ معین) :
این عاشق دلسوز بدین جای سپنجی
همچون صنمی چینی بر صورت فرخار.
رودکی.
(1) - brgh'r.
(2) - vihara.
(3) - barghar.
(4) - paru-xuvathra.

فرخار.

[فَ] (اِخ) نام شهری است منسوب به خوبان و صاحب حسنان. (برهان). شهری در ترکستان. (یادداشت به خط مؤلف). کرسانک شهری است از تبت و اندر وی بتخانه های بزرگ است و آن را فرخار بزرگ خوانند. (حدود العالم) :
فرخار بزرگ نیک جایی است
گر معدن آن بت نوایی است.
(منسوب به رودکی(1)).
صاحب که بپرورد مر او را و بدو داد
بست خرم خوب چو بتخانهء فرخار.فرخی.
چگونه جایی؟ جایی چو بوستان ارم
چگونه شهری؟ شهری چو بتکده یْ فرخار.
فرخی.
هنگام بهار است و جهان چون بت فرخار
خیز ای بت فرخار و بیار آن گل بیخار.
منوچهری.
بوستان گویی بتخانهء فرخار شده ست
مرغکان چون شمن و گلبنکان چون وثنا.
منوچهری.
کار اگر رنگ و بوی دارد و بس
حبذا چین و فرخا فرخار.سنایی.
کافور خواه و مشک تر در خیشخانه باده خور
با ساقی فرخنده فر زو خانه فرخار آمده.
خاقانی.
ملک را هست مشکویی چو فرخار
در آن مشکو کنیزانند بسیار.نظامی.
به شه گفتند آن خوبان فرخار
که شیرین است این خورشیدرخسار.
نظامی.
مغان که خدمت بت می کنند در فرخار
ندیده اند مگر دلبران بت رو را؟سعدی.
(1) - نیز منسوب به ابوالمثل بخاری است.

فرخار.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان طاغنکوه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور، واقع در 31هزارگزی شمال فدیشه. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 473 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول آن غلات است. اهالی به کشاورزی و کرباس بافی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرخاردیس.

[فَ] (ص مرکب) چون فرخار. (یادداشت به خط مؤلف). مانا به شهر فرخار. (ناظم الاطباء). همچون فرخار در زیبایی و آرایش :
یکی خانه کرده ست فرخاردیس
که بفروزد از دیدن او روان.فرخی.
در آن آرزوگاه فرخاردیس
نکرد آرزو با معامل مکیس.نظامی.

فرخارمویی.

[فَ] (حامص مرکب)فروهشته مویی. (یادداشت به خط مؤلف). و رجوع به فرخال شود.

فرخاری.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فرخار. (یادداشت به خط مؤلف) :
برخوردن تو باشد از دولت و از نعمت
از مجلس شاهانه از لعبت فرخاری.
منوچهری.
چو بت ز کعبه نگونسار بر زمین افتند
به پیش قبلهء رویت بتان فرخاری.سعدی.
رجوع به فرخار شود.

فرخاش.

[فَ] (اِ) بر وزن و معنی پرخاش است که جنگ و جدال و خصومت و ناورد باشد. (برهان). آورد. کارزار. پیکار. رزم. نبرد. هیجا. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به پرخاش شود.

فرخاش.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سورمق بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در 34هزارگزی جنوب خاوری آباده و دارای 13 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فرخاک.

[فَ] (ص) موی بی خم وچم و فروهشته و بی حرکت باشد، یعنی مویی که درهم پیچیده و مجعد نباشد همچو زلفهای عملی زنان. (برهان). مصحف فرخال است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرخال و فرخار شود.

فرخاگ.

[فَ] (اِ) گوشتابه و قلیه ای است که بر بالای آن تخم مرغ ریزند، چه فر به معنی بالا و خاگ تخم مرغ را گویند. (برهان). فرخواگ. (حاشیهء برهان چ معین) :
روز عید است دو قربانی فربه فرما
درخور قلیهء فرخاگ و کبابه یْ مرقه!(1)
سوزنی.
رجوع به فرخواگ شود.
(1) - ن ل: دقه.

فرخال.

[فَ] (ص) همان فرخاک است. (آنندراج). به معنی فرخاک که مویی باشد بی حرکت و بی شکن و فروهشته. (از برهان). سبط. خلاف جعد. فرخار. خوار. (یادداشت به خط مؤلف) :
سرو سیمین تو را در مشک تر
زلف فرخالت ز سر تا پا گرفت.
فیروز مشرقی.
موی سر ما، نه جعد زنگیانه و نه فرخال ترکانه. (تاریخ طبرستان، نامهء تنسر). رجوع به فرخار و فرخاک شود.

فرخالی.

[فَ] (حامص) فروهشتگی و فرخال بودن موی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرخال و فرخار شود.

فرخان.

[فِ] (ع اِ) جِ فَرْخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جوجه ها. جوجگان. رجوع به فَرْخ شود.

فرخان.

[فَرْ رُ] (اِخ) یکی از سرداران خسروپرویز است. وی ملقب به شهروراز (گراز کشور) بود. او را رومِزان هم می گفتند. این سردار بلاد عظیم شام و بیت المقدس را گرفت و به محاصرهء قسطنطنیه همت گماشت، اما چون برای عبور از بغاز بسفر وسیله ای نداشت از هراکلیوس شکست خورد. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی صص 468-469). رجوع به شهروراز شود.

فرخان.

[فَرْ رُ] (اِخ) پسر اردوان آخرین پادشاه اشکانی است که به روایتی اردشیر پاپکان دختر او را به زنی گرفته است. هرتسفلد معتقد است که این مزاوجت واقع شده و دلیل او این است که اردشیر میخواسته است با این مزاوجت دولت خود را به دوستی اشکانیان نیز مستظهر سازد. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی صص 108-109).

فرخان.

[فَرْ رُ] (اِخ) ابن دابویه. رجوع به ذوالمناقب فرخان شود.

فرخان بالا.

[فَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان کهنه فرود بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 3هزارگزی جنوب خاوری قوچان. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 903 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و بنشن است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه اتومبیل رو و یک دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرخان پایین.

[فَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان کهنه فرود بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در سه هزارگزی جنوب خاوری قوچان. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 840 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصول آنجا بنشن است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرخان زاد.

[فَرْ رُ] (اِخ) یا فرخزاد. وی کسی است که از طرف خسروپرویز مأمور گردآوری خراج عقب افتاده گردید و به دستور شاه ظلم بی پایان کرد و اموال بسیاری از رعایا را به زور گرفت. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی چ 2 ص 470). وی ایرانی نبود و نام اصلی او چیز دیگر است و انتصاب او بر منصب گردآوری خراج در میان مردم نفرتی ایجاد کرد. (مأخذ فوق ص 514). رجوع به فرخ زاد شود.

فرخانشاه.

[فَرْ رُ] (اِخ) ابن نصیربن فرخانشاه منجم. وی ایرانی است. در زمان دیالمه به بغداد سکونت جست. در علم نجوم خبیر و بر احوال و آثار و حوادث ستارگان عالم بود. چهار روز مانده به آخر جمادی الاولی سال 367 ه .ق. به بغداد درگذشت. (از تاریخ الحکماء قفطی چ لیپزیک ص 256).

فرخانی.

[فَرْ رُ] (ص نسبی) منسوب به فرخان که نام جد خاندانی است. (سمعانی).

فرخانیدن.

[فَ دَ] (مص) راست معاملگی نمودن. (آنندراج). || نیک تربیت شدن و پرورده شدن. || خوشخوی گشتن. (ناظم الاطباء) (استینگاس). || آویزان شدن گوش حیوانات. (ناظم الاطباء) (استینگاس) (دمزن).

فرختار.

[فُ رُ] (نف) به معنی فروشنده باشد یعنی شخصی که چیزی میفروشد. (برهان). مخفف «فروختار». (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فروختار شود.

فرختن.

[فُ رُ تَ] (مص) فروختن :
شادی فرخت و خرمی آنکس که رز فرخت
شادی خرید و خرمی آنکس که رز خرید.
بشار مرغزی.
رجوع به فروختن شود.

فرخج.

[فَ رَ] (اِ) فرخچ. فرخش. پرخچ. پرخش. (حاشیهء برهان چ معین). کفل اسب و دیگر حیوانات. || رشوت. پاره. (برهان) :
بدهم بهر یک نگاه رخش
گر پذیرد، دل مرا به فرخج.لبیبی.
|| (ص) زشت. نازیبا. (برهان) :
در زاویهء فرخج و تاریکم
با پیرهن سطبر و خلقانم.مسعودسعد.
یک جهان ناحفاظ و نابینا
در عبارت فرخج و نازیبا.سنایی.
دریغ دفتر اشعار ناخوش و سردم
که بد نتیجهء طبع فرخج و مردارم.سوزنی.
پیش درشان سپهر و انجم
این بود فرخج و آن تخجم.
خاقانی (تحفة العراقین ص 122).
رجوع به پرخج، پرخش، فرخش و فرخچ شود.

فرخجستگی.

[فَ خُ جَ تَ / تِ] (حامص مرکب) مبارکی. فرخی. خجستگی. میمنت. (یادداشت به خط مؤلف) :
ارجو که فرخی بود و فرخجستگی
و ایزد به کار ملک مر او را بود معین.
فرخی.
رجوع به فرخجسته و خجستگی شود.

فرخجسته.

[فَ خُ جَ تَ / تِ] (ص مرکب)از: فر (پیشاوند) + خجسته. (حاشیهء برهان چ معین). مبارک. میمون. (برهان). فرخ. خجسته :
فرخت باد و فرخجسته بود
سده و عید فرخ و بهمن.فرخی.
بزرگی و شرف و دولت و سعادت و ملک
همی درفشد از این فرخجسته پرده سرای.
فرخی.
فرخنده باد بر ملک این روزگار عید
وین فصل فرخجسته و نوروز دلستان.
فرخی.
با فال فرخ آیم و با دولت بزرگ
با فرخجسته طالع و فرخنده اختیار.
منوچهری.
لطافت سخن و فرخجسته طلعت تو
به مهر تو همه ساله دلم رهین دارد.
امیرمعزی.
چه تحفه است؟ یکی فرخجسته فرزند است
موافقان را شادی فزای و انده کاه.ازرقی.
|| مطرب و سازنده. || (اِ مرکب) نوعی گل است. (برهان).

فرخجه.

[فَ رَ جَ / جِ] (ص) زشت. نازیبا. ناپاک. چرکین. (آنندراج). فرخج. فرخچ. رجوع به فرخج شود.

فرخجی.

[فَ رَ] (حامص) پلشتی. زشتی. زبونی. بدی. (برهان). پلیدی. زشتی. پلشتی. (یادداشت به خط مؤلف). از: فرخج + یاء مصدری. (حاشیهء برهان چ معین) :
نیز روا دارد از فرخجی این شعر
گر به چنین شعر من ورا نستایم.سوزنی.
نامم همای دولت و شهباز حضرت است
نه کرکس فرخجی و نه زاغ تخجم است.
خاقانی.
رجوع به فرخج و فرخچ شود.

فرخچ.

[فَ رَ] (اِ) کفل اسب و دیگر حیوانات. || رشوت. پاره. || (ص) زشت. نازیبا. (برهان). پلید. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). رجوع به فرخج و فرخش شود.

فرخ خانی.

[فَرْ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان شیان بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. ناحیه ای است واقع در دشت، سردسیر و دارای 134 تن سکنه است. از قنات و چاه مشروب میشود. محصولاتش غلات، چغندر قند، صیفی و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه فرعی به حسن آباد زبیری دارد. اکثر به گرمسیر قصر شیرین میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرخد.

[فَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء شهرستان مشهد، واقع در هیجده هزارگزی شمال خاوری مشهد، کنار راه عمومی مشهد به کلات. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 1449 تن سکنه است. از رودخانه مشروب میشود. محصول آنجا غلات است. اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرخ دیلمی.

[فَرْ رُ خِ دَ لَ] (اِخ) یکی از چهار تنی است که فضل بن سهل ذوالریاستین وزیر مأمون را در گرمابه کشتند. (از حبیب السیر چ سنگی تهران ج 1 ص 288). رجوع به ذوالریاستین شود.

فرخران.

[فَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 14500گزی باختر ورزقان و 5هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل، سردسیر و دارای 315 تن سکنه است. از چشمه و رودخانهء اهرچای مشروب میشود. محصولاتش غلات و سیب زمینی است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. هنر دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فرخ روز.

[فَرْ رُ] (اِخ) نام پرده ای است از موسیقی و صوتی از مصنفات باربد و به قول شیخ نظامی نام لحن بیست وهفتم از سی لحن باربد. (برهان) :
چو بازش رای فرخ روز گشتی
زمانه فرخ و فیروز گشتی.
نظامی.

فرخزات.

[فَرْ رُ] (اِخ) فرخزاد. نام پدر آذرفرنبغ مؤلف مجلدات دینکرت است. رجوع به خرده اوستا تألیف و تفسیر پورداود ص 35 شود.

فرخزاد.

[فَرْ رُ] (ن مف مرکب) مبارک زاد باشد، چه فرخ به معنی مبارک آمده است. (برهان). فیروز. خجسته. سعادتمند. (ناظم الاطباء). رجوع به فرخ شود.

فرخزاد.

[فَرْ رُ] (اِخ) فرشته ای است موکل به زمین. (برهان).

فرخزاد.

[فَرْ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه، واقع در 500گزی خاور نقده و یک هزارگزی جنوب شوسهء نقده به مهاباد. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 495 تن سکنه است. از گدارچای مشروب میشود. محصولاتش غلات، چغندر، توتون، حبوب و برنج است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فرخزاد.

[فَرْ رُ] (اِخ) فرخان زاد. رجوع به فرخان زاد شود.

فرخزاد.

[فَرْ رُ] (اِخ) فرخزات. پدر آذرفرنبغ. رجوع به فرخزات شود.

فرخزاد.

[فَرْ رُ] (اِخ) خسرو. یکی از اعقاب خسروپرویز است که پس از مرگ آزرمدخت و پادشاهی کوتاه هرمز پنجم و خسرو چهارم، تیسفون را فتح کرد و مدتی شهریاری داشت. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشیدیاسمی چ2 ص522). بنا به روایت فردوسی این شخص حاکم جهرم بود و پس از مرگ آزرمدخت بزرگان او را خوانده بر تخت نشاندند. او خود را از نژاد شاهنشاهان میدانست و دم از راستی و ایمنی و عدالت میزد. رجوع به شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج9 ص 1960 شود.

فرخزاد.

[فَرْ رُ] (اِخ) رستم. پسر هرمزد ششم و از سرداران یزدگرد سوم بود. (ولف). پسر فرخ هرمزد و برادر فرخ زاد هرمزد است. (ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشیدیاسمی ص 522). این سردار در حملهء عرب به ایران به دست سپاهیان بادیه نشین عرب کشته شد و پس از قتل او یزدگرد سوم آخرین خسرو ساسانی از پیش سپاه عرب گریخت و راه خراسان گرفت. (از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی ص 124). وی سه ماه در قادسیه جنگید و سرانجام در رزمی که میان او و سعد وقاص سردار عرب درگرفت، سعد تیغی بر سر او زد و با یکی دو ضربت دیگر او را هلاک کرد. پس از قتل او برادرش فرخ زاد هرمزد با سپاهی گران به مغرب ایران رسید اما یاری او ثمری نداشت و سپاه ایران سرانجام شکست خورد. رجوع به شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج9 ص2979 شود.

فرخزاد.

[فَرْ رُ] (اِخ) هرمزد. یکی از بزرگان اواخر روزگار ساسانی و برادر رستم فرخزاد است که در زمان یزدگرد سوم منصب دریگ بذ(1) یعنی ریاست امور دربار را داشت. او یکی از کسانی است که موجب خلع و هلاک فرخزاد خسرو شدند و یزدگرد سوم را بر سر کار آوردند. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشیدیاسمی چ 2 ص 522). این شخص منجم بود و در حملهء عرب سقوط امپراطوری ساسانی را پیش بینی کرده بود. (از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی ص 124).
(1) - darigbadh.

فرخزاد.

[فَرْ رُ] (اِخ) پسر مسعود غزنوی و کنیت وی ابوشجاع است. این شاهزاده از کسانی است که به عدل و انصاف شهرت داشت و ابوالفضل بیهقی همواره از او به نیکی و بزرگی یاد میکند. زندگی او بیشتر همزمان با مزاحمت ترکان سلجوقی است و یک بار طغرل سلجوقی تا سیستان پیش رفت و از آنجا روی به غزنین نهاد و فرمان قتل همهء شاهزادگان غزنوی و از آنجمله فرخزاد را صادر کرد. اما بنا به نوشتهء حمدالله مستوفی سه تن و به روایت مؤلف طبقات ناصری دو تن (ابراهیم و فرخزاد) که در قلعهء عبید یا بزغند محبوس بودند از مرگ خلاص یافتند و خلاص این دو شاهزاده در نتیجهء زیرکی و عدم شتاب کوتوال بزغند انجام گرفت که مردی مجرب و دنیادیده بود و آناً به قتل ایشان نپرداخت. هنگامی که فرمان قتل دو شاهزادهء مزبور از طرف طغرل رسید، کوتوال چون میدانست مردم از سلطنت طغرل رضایتی ندارند، چند روزی کشتن ایشان را به تعویق انداخت و اتفاقاً در روز دوم خبر قتل طغرل را توسط نوشتگین به وی رساندند. مردم غزنین در آغاز امر میخواستند ابراهیم را بر تخت بنشانند، اما چون او مریض و ناتوان بود و سستی در انتخاب پادشاه مایهء شورش میشد، فرخزاد را در روز دوشنبهء نهم ذیقعدهء سال 344 ه .ق. به سلطنت برگزیدند. این پادشاه بسیار عادل و حکیم و نیکورفتار بود و مردم در دوران سلطنت وی در امن و رفاه میزیستند. وی نظر به اینکه سیستان در حملهء طغرل به کلی ویران شده بود دستور داد تا ترمیم خرابیها، مردم آن دیار از مالیات معاف باشند. فرخزاد در سال 451 ه .ق. به سن سی وچهار، در اثر قولنج درگذشت. رجوع به تاریخ گزیده صص 403-404 و تاریخ دیالمه و غزنویان عباس پرویز ص 358 و نیز رجوع به تاریخ بیهقی شود.

فرخ زند.

[فَرْ رُ خِ زَ] (اِخ)محمدحسن خان، مشهور به خانلارخان. به نوشتهء مؤلف مجمع الفصحاء پسر علی مرادخان زند و نوهء محمدحسن خان قاجار جد اعلای قاجاریه است. وی مقرب دربار فتحعلی شاه قاجار بود، و در سال 1237 ه .ق. در کرمان به قتل رسید. این اشعار از اوست:
ملک سرشت و کواکب سپاه و مه رخسار
جهان پناه و فلک بارگاه و مهرسپهر
ولی نواز و مخالف گداز و روشن رای
فرشته طینت و آدم نژاد و پاک گهر.
مثنوی جمشید و خورشید را هم صاحب الذریعة به او نسبت داده است. (از ریحانة الادب ج 3). و رجوع به الذریعة ج 5 ص 133 شود.

فرخستن.

[فَ خَ تَ] (مص) بر زمین کشیدن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرخسته شود.

فرخسته.

[فَ خَ تَ / تِ] (ن مف) خسته و برزمین کشیده. (برهان). کشتهء برزمین کشیده. (اسدی) :
او می خورد به شادی و کام دل
دشمن نزار گشته و فرخسته.
ابوالفضل عباسی.
به هر تلی بر از خسته گروهی
به هر غفجی بر از فرخسته پنجاه.عنصری.
رجوع به فرخشته شود. || (ص) خوب و مبارک و مخفف فرخجسته است. (آنندراج) (از انجمن آرا). بدین معنی شاید مصحف فرخجسته است.

فرخسیدن.

[فَ خَ دَ] (مص) نرم کردن و رقص نمودن. (آنندراج). نرم کردن و ملایم ساختن. (ناظم الاطباء). نرم کردن. (اشتینگاس). فرخشیدن. رجوع به فرخشیدن شود.

فرخ سیر.

[فَرْ رُ یَ] (ص مرکب) آنکه سیرتی پاک و خصال ستوده دارد. نیکوسیر :
خسرو فرخ سیر بر بارهء دریاگذر
با کمند اندر میان دشت چون اسفندیار.
فرخی.
رجوع به فرخ شود.

فرخ سیر.

[فَرْ رُ یَ] (اِخ) نهمین از سلاطین بابری هند که از 1124 تا 1131 ه .ق. پادشاهی کرد. (یادداشت به خط مؤلف).

فرخش.

[فَ رَ] (اِ) کفل اسب و استر و گاو و دیگر چارپایان باشد. (برهان). پرخش. کفل اسب. (یادداشت به خط مؤلف) :
روز هیجا از سر چابک سواری بردری
از فرخش و ران اسب خصم کیمخت و بغند.
سوزنی (دیوان ص 62).
فرخچ. فرخج. رجوع به فرخج و پرخش شود.

فرخشا.

[فَ رَ] (اِخ) از قرای بخارا است. (معجم البلدان). فرخشان. رجوع به فرخشان شود.

فرخشاد.

[فَرْ رُ] (اِ) یا پدشخور، به معنی پیش خور و عنوان یکی از مناصب درباری در زمان ساسانیان است. فرخشاد عنوان پیشخدمت های سفرهء شاهی بوده است. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی چ 2 ص 436). رجوع به پدشخوار و پدشخور شود.

فرخشان.

[فَ رَ] (اِخ) از قرای بخاراست. (سمعانی). فرخشا. رجوع به فرخشا شود.

فرخ شاه.

[فَرْ رُ] (اِخ) یکی از بزرگ زادگان آل ایوب است که در بلاد شام فرمانروایی داشته اند. وی برادرزادهء صلاح الدین یوسف بن نجم الدین ایوب است که از طرف صلاح الدین به حکمرانی دمشق منصوب شده بود و مهمترین حادثهء تاریخ زندگانی او جنگی است که در حدود سال 570 ه .ق. میان او و گروهی از مسیحیان اروپا درگرفت و وی در آن جنگ رشادتی به خرج داد و «سپهبد لشکر کفار را از پشت زین بر روی زمین انداخت». (از تاریخ حبیب السیر چ سنگی تهران ج 1 ص 406).

فرخشاه.

[فَرْ رُ] (اِخ) یکی از امرای سیستان در زمان سلجوقیان است. وی دو بار، یکی در سال 490 ه .ق. و دیگر در 501 ه .ق. به حکومت سیستان رسیده است. (از تاریخ سیستان چ بهار ص 389 و 391).

فرخ شاهپور.

[فَرْ رُ] (اِخ) موبد اران خورهء شاهپور بوده است و نام وی بر یکی از سنگهای قیمتی که در کاوش های باستان شناسی به دست آمده، منقوش است. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشیدیاسمی چ 2 ص 138).

فرخشته.

[فَ خَ تَ / تِ] (اِ) نانی باشد کوچک که از خمیر سازند و درون آن را از مغز بادام و پسته و لوزینه های دیگر پر کنند و بر روی تابه پزند و شیرهء قند بر آن ریزند و بخورند و آن را به عربی قطائف خوانند. (برهان). به این معنی فرخشه صحیح است بدون تاء. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرخشه شود. || (ص) برزمین کشیده. (برهان). || کشته ای باشد که کسش نشناسد که کیست. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). فرخسته :
او می خورد به شادی و کام دل
دشمن نزار گشته و فرخشته.
ابوالعباس عباسی.
رجوع به فرخسته شود.

فرخشور.

[فَ رَ] (اِ) پیغمبر و رسول را گویند. (برهان). همانا اصل آن فرخ وخشور بوده یعنی پیغمبر خوب و آن را فرز فرجیشور نیز گفته اند یعنی بزرگ پیغمبر و این لغت از دساتیر نقل شد. (از آنندراج). ظاهراً تصحیف وخشور است. (یادداشت به خط مؤلف). مصحف وخشور است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به وخشور شود.

فرخشة.

[فَ خَ شَ] (اِخ) عمرانی گوید: نام جایی است. (معجم البلدان).

فرخشه.

[فَ رَ شَ / شِ](1) (اِ) قطایف. (صحاح). به معنی فرخشته است که نان کوچک پر مغز پسته و لوزینه باشد و بعضی گویند نانی که از نشاسته و لوزینه پزند و به عربی قطیفه خوانند و بعضی دیگر گویند فرخشه رشتهء قطائف است. (برهان). نانی که از نشاسته و لوزینه پزند. (آنندراج). قطائف باشد. زبان ماوراءالنهر است. (اسدی) :
بسا کسا که بره است و فرخشه بر خوانش
بسا کسا که جوین نان همی نیابد سیر.
رودکی.(2)
(1) - در برهان به سکون راء و فتح خاء ضبط شده است.
(2) - در بعض مآخذ به فرخی و نیز به بوشکور منسوب است.

فرخشی.

[فَ رَ] (ص نسبی) منسوب به فرخشان که از قراء بخاراست. (سمعانی).

فرخشی.

[فَ رَ] (اِخ) محمد بن حامدبن احمد فقیه، مکنی به ابی بکر. از ابورجاء محمد بن حمدویه و گروهی دیگر حدیث شنید و ابوعبدالله محمد بن احمد از او روایت کند. (از انساب سمعانی).

فرخشی.

[فَ رَ] (اِخ) نام دهی است در بخارا. (از تاریخ بخارا ص 7). فرخشا. فرخشان. رجوع به فرخشا و فرخشان شود.

فرخشید.

[فَ رَ] (اِخ) نام یکی از دروازه های ربض سمرقند بوده است. (المسالک و الممالک اصطخری ص 294). رجوع به فرخشی و فرخشا و فرخشان شود.

فرخشیدن.

[فَ خَ دَ] (مص) رقص نمودن. (آنندراج از اشتینگاس). فرخسیدن. رجوع به فرخسیدن شود.

فرخ قاجار.

[فَرْ رُ خِ] (اِخ) نواب امیرزاده فریدون میرزا خلف عباس میرزا نایب السلطنه بود. در زمانی که عباس میرزا به انتظام بلاد شرقی ایران توجه کرد وی را نایب الولایهء آذربایجان فرمود و محمدخان امیرنظام را به پیشکاری وی استقلال داد. پس از جلوس محمدشاه وی به دارالخلافه احضار شد و مأموریت ادارهء سرحدات استرآباد و گرگان و ریاست قوای آن حدود بدو تفویض گردید. پس از آن به جای نصرت الدوله فیروزمیرزا، به حکومت فارس منصوب شد و مؤلف (رضاقلی هدایت) را که تا آن زمان در خدمت نصرت الدوله بود به خدمت خویش مخصوص داشت. پس از دو سال او را به تهران احضار کردند و به حکومت خراسان گماشتند. وی در آن دیار نظم و امنیت تمام برقرار کرده ترکمانان سرخس و مرو را گوشمالی داد. سرانجام در 1271 ه .ق. در مشهد مقدس رحلت نمود. وی در علوم مختلف دستی داشت و گاه به نظم فارسی روی می آورد و مثنوی میسرود. از او قصایدی نیز در دست است. (از مجمع الفصحا ج 1 ص 44). در تغزلات او گاه ابیات لطیف دیده میشود:
بختم مساعد آمد و اقبال شد بلند
تا از خجند آمدم آن ترک ارجمند
برخاستم به عزم پذیره ز جایگاه
چونانکه خیزد از سر آتش همی سپند
بشتافتم به سان خدنگ از زه کمان
در زیر پا کشیده یکی بادپا سمند
در دشت چون غزالی و در کوه چون عقاب
در بحر چون نهنگی و در نار چون نوند
دیدم فراز بور، فروزنده همچو هور
رویی که می ربود دل و عقل هوشمند.
رجوع به مجمع الفصحاء ج 1 ص 44 شود.

فرخ قفچاق.

[فَرْ رُ قَ] (اِخ) یکی از سرداران قاوردیان است که در نیمهء دوم قرن پنجم میزیسته و ایرانشاه نوهء قاورد را که فرمانروای کرمان بود در حدود سال 475 ه .ق. به دست خود کشته است. (از تاریخ افضل چ بیانی ص 21).

فرخک.

[فَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان مازول بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 9هزارگزی شمال نیشابور. ناحیه ای است واقع در دامنه، معتدل و دارای 351 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود و محصول آنجا غلات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرخک.

[ ] (اِخ) رودخانه ای در نزدیکی نیشابور. حمدالله مستوفی نویسد: «آب فرخک از کوههای حدود چشمهء سبز برمیخیزد و در زراعت مواضع منتهی میشود. فضل آبش در بهار در دیه های سفلی با کار گیرند و به شوره درافتد. دو فرسنگ طولش باشد. (نزهة القلوب چ لیدن ص 227). رجوع به فرخک (دهی...) شود.

فرخ لقا.

[فَرْ رُ لَ] (اِخ) نام قهرمان کتاب امیرارسلان رومی نوشتهء نقیب الممالک است. او دختر پطرس شاه فرنگی است. امیرارسلان بدو عاشق شد و به دنبال وی به فرنگ رفت و دچار حوادثی گشت که به تفصیل در آن کتاب ذکر شده است.

فرخ مرت.

[فَرْ رُ مَ] (اِخ) مؤلف «ماتیکان هزار داتستان». این کتاب گزارش هزار فتوای قضایی است و از جمله کتب غیردینی است که از زبان پهلوی ساسانی باقی مانده است. (از سبک شناسی بهار ج1 ص50 و 54). از این کتاب یک نسخهء منحصربه فرد موجود است که شامل 75 ورق و در کتابخانهء مانکجی لیمجی هوشنگ هاتریا(1) است. مودی(2) آن را طبع کرده و بیست ورق آن را هم دستور انکلساریا به صورت چاپ عکسی در 1913 م. انتشار داده است. بارتلمه و پالیارو نیز قطعاتی از آن را به آلمانی و ایتالیایی ترجمه و آن را با اصل و پاره ای توضیحات زبانشناسی چاپ کرده اند. در این مادیگان نام گروهی از قضاة به نام دورهء ساسانی ذکر شده است و نیز نام نوشتهء قضایی دیگری موسوم به «دستوران» یک مرتبه در آن آمده است. از دورهء ساسانیان یک مجموعهء قضایی به زبان سریانی موجود است که در آغاز به زبان پهلوی بوده و اکثر منابع آن با مادیگان هزار دادستان یکی است. این نسخه در قرن هشتم میلادی به دست یک کشیش ایرانی به نام عیشوبخت تدوین شده و مترجم کوشیده است که قوانین حقوقی ایران را تغییر دهد و به مذهب خود نزدیک سازد. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشیدیاسمی چ 2 ص 75 و 76).
(1) - Manochji Limji Hoshang Hataria.
(2) - Modi.

فرخمیدن.

[فَ خَ دَ] (مص) پنبه دانه از پنبه برآوردن و حلاجی کردن. (برهان). غاژ کردن. پنبه زدن. (یادداشت به خط مؤلف). فخمیدن. فلخیدن. رجوع به فخمیدن شود.

فرخمیده.

[فَ خَ دَ / دِ] (ن مف) محلوج. پنبهء زده. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فخمیدن، فخمیده و فرخمیدن شود.

فرخنج.

[فَ خَ] (اِ) نصیب. بهر. بهره. قسم. قسمت. سهم. روزی. تمتع. (یادداشت به خط مؤلف). سود و نفع و حصه و نصیب. (برهان). نصیب باشد. (اسدی) :
مرا از تو فرخنج جز درد نیست
چو من سوخته در جهان مرد نیست.اسدی.
|| عیش و طرب. || ناز و غمزه. || (ص) باطل و عبث و بی حاصل. (برهان).

فرخندگی.

[فَ خُ دَ / دِ] (حامص) یمن. میمنت. فرخی. مبارکی. خجستگی. (یادداشت به خط مؤلف). خجستگی و میمونی. (آنندراج) :
بزرگی و شاهی و فرخندگی
توانایی و فر و زیبندگی.دقیقی.
به فرخندگی شاه فیروزبخت
یکی روز برشد به فیروزه تخت.
نظامی.

فرخنده.

[فَ خُ دَ / دِ] (ص) مبارک و میمون. (برهان). مبارک. (صحاح الفرس). همایون. فری. (یادداشت به خط مؤلف) :
آمد نوروز و نو دمید بنفشه
بر ما فرخنده باد و بر تو مرخشه(؟).
منجیک ترمذی.
ز توران سوی زابلستان شدند
به نزدیک فرخنده دستان شدند.فردوسی.
چو بر تخت بنشست فرخنده زو
ز گیتی یکی آفرین خواست نو.فردوسی.
شکست اندرآید به ایران سپاه
کنی روز فرخنده بر ما سیاه.فردوسی.
عید تو فرخ و روز تو بود فرخنده
روز آن فرخ و فرخنده که گوید آمین.
فرخی.
خداوند ما بر جهان فرخ است
که فرخنده بادش همه روزگار.فرخی.
جشن سده و سال نو و ماه محرم
فرخنده کناد ایزد بر خسرو عالم.فرخی.
لب بخت پیروز را خنده ای
مرا نیز مروای فرخنده ای.عنصری.
با فال فرخ آیم و با دولت بزرگ
با فرخجسته طالع و فرخنده اختیار.
منوچهری.
آمد نوروز هم از بامداد
آمدنش فرخ و فرخنده باد.منوچهری.
آنکس که اگر نامش بر دهر بخوانند
فرخنده شود ساعت و روز و مه و سالش.
ناصرخسرو.
باد فرخنده بر خداوندی
که دلش گنج راز سلطان است.مسعودسعد.
بزم فرخندهء تو را ساقی
قامت سرو جویبار شود.مسعودسعد.
بر جناب او و بر اهل جهان فرخنده باد
رجعت نوروز و ترجیع من و تقویم او.
خاقانی.
از مصحف عشق او فال دل خاقانی
گر خود به هلاک آمد فرخنده همی دارم.
خاقانی.
که تا گیتی است گیتی بنده بادت
زمانه سال و مه فرخنده بادت.نظامی.
- فرخنده اختر؛ خوشبخت. نیکبخت. سعد. (یادداشت به خط مؤلف).
- || بخت نیک. فال نیک. طالع نیک :
به فرخنده فال و به فرخنده اختر
به نو باغ بنشست شاه مظفر.فرخی.
- فرخنده ایام؛ آنکه روزگاری فرخنده دارد. (یادداشت به خط مؤلف) :
یکی پرسید از آن فرخنده ایام
که تو چه دوست داری گفت دشنام.عطار.
- فرخنده بخت؛ خوشبخت. مقبل. سعادتمند :
فراوان پرستنده بر گرد تخت
بتان پریروی فرخنده بخت.فردوسی.
پور سپاهدار خراسان محمد است
فرخنده بخت و فرخ روی و مؤید است.
منوچهری.
بر دوستان گذشتی یا در بهشت بودی
شاد آمدی و خرم فرخنده بخت بادی.
سعدی.
خنک هوشیاران فرخنده بخت
که پیش از دهل زن ببندند رخت.سعدی.
رجوع به فرخ بخت شود.
- فرخنده بنیاد؛ مبارک بنیاد. آنچه بنای آن به مبارکی نهاده شود :
دودیگر که از شهر آباد اوی
چنان بوم فرخنده بنیاد اوی.فردوسی.
- فرخنده بوم؛ زمین و ملکی که میمون باشد و در آن نعمت و آسایش فراهم شود :
سرافراز این خاک فرخنده بوم
ز عدلت بر اقلیم یونان و روم.سعدی.
- فرخنده پای؛ مبارک قدم. (ناظم الاطباء). فرخ پی. رجوع به فرخ پی و فرخنده پی شود.
- فرخنده پدرام؛ آنچه به نیکی و خوشی آراسته بود :
همی گفت کآن بخت بهرام بود
که بس خوب و فرخنده پدرام بود.فردوسی.
- فرخنده پی؛ فرخ پی. خوشقدم. (یادداشت به خط مؤلف) :
وز آن بیشه بهرام شد تا به ری
ابا آن دلیران فرخنده پی.فردوسی.
هر آنکو نگهدار او بد به می
چنان کرد آن گرد فرخنده پی.فردوسی.
نشست از بر چشمه فرخنده پی
یکی جام یاقوت پر کرده می.فردوسی.
امید خویش به ایزد فکند و پیش سپاه
فکند بارهء فرخنده پی به آب اندر.فرخی.
سال و ماه نیک و روز خرم و فرخ بهار
بر شه فرخنده پی فرخنده بادا هر چهار.
فرخی.
شاه فرخنده پی و میری آزاده خویی
گرد لشکرشکن و شیری لشکرشکری.
فرخی.
چه کم گردد ای صدر فرخنده پی
ز قدر رفیعت به درگاه حی؟سعدی.
کو پیک صبح تا گله های شب فراق
با آن خجسته طالع فرخنده پی کنم؟حافظ.
رجوع به فرخ پی شود.
- فرخنده پیام؛ پیکی که پیام خوش آورد :
مرحبا طایر فرخ پی فرخنده پیام
خیر مقدم! چه خبر؟ دوست کجا؟ یار کدام؟
حافظ.
- فرخنده خو؛ خوش اخلاق :
از عارض فرخنده خو نه رنگ آن دارد نه بو
انگشت غیرت را بگو تا چشم عبهر برکند.
سعدی.
- فرخنده خوی؛ فرخنده خو :
کنون ای خردمند فرخنده خوی
مرا مانده از تو یکی آرزوی.فردوسی.
الا ای خردمند فرخنده خوی
هنرمند نشنیده ام عیب جوی.سعدی.
بدو گفتم ای یار فرخنده خوی
چه درماندگی پیشت آمد بگوی.سعدی.
بگفت ای وفادار فرخنده خوی
پیامی که داری به لیلی بگوی.سعدی.
- فرخنده خویی؛ خوش خویی. نیک خصالی :
ز فرخنده خویی نخوردی پگاه
مگر بینوایی درآید ز راه.سعدی.
- فرخنده دیدار؛ آنکه رویش مبارک و میمون بود.
- فرخنده دیداری؛ خوشرویی و زیبایی :
مگر شمس فلک باشد بدین فرخنده دیداری
مگر نفس ملک باشد بدین پاکیزه اخلاقی.
سعدی.
- فرخنده رای؛ روشن رأی. دارای رأی صائب. آنکه تدبیر درست دارد :
ز دستور فرخنده رای آگهی
بجست اندر آن جستن کین، رهی.
فردوسی.
پشوتن که بد شاه را رهنمای
ورا کرد دستور فرخنده رای.فردوسی.
سپهبد ز ملاح فرخنده رای
بپرسید کای راست بر رهنمای.اسدی.
- || نیک روش. نیکورفتار :
درویش نیک سیرت فرخنده رای را
نان رباط و لقمهء دریوزه گو مباش.سعدی.
در این بوم حاتم شناسی مگر
که فرخنده رای است و نیکوسیر.سعدی.
- فرخنده رخ؛ مبارک روی. فرخ رخ :
سر از سجده برداری و این شراب
کشی یاد فرخنده رخ مهتری.منوچهری.
- فرخنده روی؛ فرخنده رخ. فرخ روی. رجوع به فرخ روی شود.
- فرخنده سایه؛ آنکس که سایه اش مبارک بود. که در پناه او دولت یابند :
امیر ما عضد دولت و مؤید دین
که از بزرگان فرخنده سایه تر ز همای.
فرخی.
- فرخنده ضمیر؛ نیک باطن. روشن دل. روشن رأی :
صاحب عادل صدرالوزراء
صدر فرخ پی فرخنده ضمیر.سوزنی.
- فرخنده طالع؛ نیکبخت. نیک طالع. فرخنده بخت :
خرم آن فرخنده طالع را که چشم
بر چنان روی اوفتد هر بامداد.سعدی.
- فرخنده فال؛ خوشبخت. فرخ فال :
کنون گوش کن رفتن و کار زال
که شد زی منوچهر فرخنده فال.فردوسی.
به فیروزی بخت فرخنده فال
درآمد به بخشیدن ملک و مال.فردوسی.
شنید این سخن پیر فرخنده فال
سخندان بود مرد دیرینه سال.سعدی.
بختم نخفته بود که از خواب بامداد
برخاستم به طالع فرخنده فال دوست.
سعدی.
ذکرش به خیر ساقی فرخنده فال من
کز در مدام با قدح و ساغر آمدی.حافظ.
برخاست بوی گل ز در آشتی درآی
ای نوبهار ما رخ فرخنده فال تو.حافظ.
- || فال نیک. طالع نیک :
به فرخنده فال و به فرخنده اختر
به نو باغ بنشست شاه مظفر.فرخی.
رجوع به فرخ فال شود.
- فرخنده فالی؛ نیک طالع بودن :
به فرخنده فالی و نیک اختری
گشادم در گنج دُرّ دری.اسدی.
چو خندان گردی از فرخنده فالی
بخندان تنگدستی را به مالی.سعدی.
- فرخنده فر؛ نیک فر. نیک روی. فرخنده روی :
کافور خواه و بید تر، در خیشخانه باده خور
با ساقی فرخنده فر، زو خانه فرخار آمده.
خاقانی.
- فرخنده فرجام؛ عاقبت به خیر. (یادداشت به خط مؤلف) :
هم از بخت فرخنده فرجام تست
که تاریخ سعدی در ایام تست.سعدی.
- فرخنده کار؛ کامیاب. آنکه کارش به نیکی و خوشی انجام پذیرد :
زریر و گرانمایه اسفندیار
چو جاماسب دستور فرخنده کار.دقیقی.
- فرخنده کردن؛ مبارک ساختن. پاک ساختن :
تا دم عیسی تو را زنده کند
همچو خویشت خوب و فرخنده کند.
مولوی.
- فرخنده کیش؛ فرخنده خصال. آنکه روش یا مذهب نیک و پسندیده دارد :
دوان آمدش گله بانی به پیش
به دل گفت دارای فرخنده کیش.سعدی.
- فرخنده گرفتن؛ تبرک. (یادداشت به خط مؤلف).
- فرخنده لقا؛ نیک روی. فرخنده روی. فرخ لقا :
دیدن ماه نو و عید بدو فرخ باد
که همایون پی و فرخ رخ و فرخنده لقاست.
فرخی.
- فرخنده مآل؛ نیک عاقبت. فرخنده فرجام :مجملی از حال فرخنده مآل حضرت ولایت پناه. (حبیب السیر جزو 4 از ج 3 ص 343).
- فرخنده نام؛ مبارک نام. خوشنام.
رجوع به فرخ شود.

فرخنده.

[فَ خُ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان برون بخش حومهء شهرستان فردوس، واقع در بیست ویک هزارگزی شمال خاوری فردوس و چهارهزارگزی خاور شوسهء عمومی بجستان به فردوس. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای ده تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و ابریشم است. اهالی به کشاورزی و کرباس بافی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرخو.

[فَ خَ / خُو] (اِ) پیراستن تاک رز. (صحاح الفرس). پیراستن تاک و غیره و بریدن شاخهای زیادتی آن را گویند. (برهان). پرخو. (آنندراج) :
شاخ گل لعل و گوهر آرد بار
گر به نام کفت بود فرخو.
شمس فخری (از آنندراج).
|| پاک کردن کشت و باغ بود. (اسدی). پاک کردن کشت و زراعت و باغ از خس و خاشاک. (برهان). و رجوع به پرخو و پرخویدن و فرخو کردن شود.

فرخواگ.

[فَ خوا / خا] (اِ) یادآور کلمهء سغدی فرخوک(1) است که از فرخوای(2)به معنی تکه تکه کردن و به قطعات بریدن آمده. معنی اصلی کلمهء سغدی فرخواک و پارسی میانهء اشکنگ(3)، چنین بوده: چیزی بریده یا شکسته به قطعات کوچک و در آش یا آبگوشت گذاشته. (از حاشیهء برهان چ معین از لغات هنینگ). قلیه و گوشتابه را گویند که بر بالای آن تخم مرغ بریزند و بخورند، چه فر به معنی بالا و خواگ تخم مرغ را گویند. (برهان). فرخاگ. گوشتابه. آبگوشت. (یادداشت به خط مؤلف) :
خاک مالیده به کف می گذرد مست و ملنگ
خورده یزدادی چغز و زده فرخواگ جعل.
مشفقی بخاری (از یادداشتهای مؤلف).
رجوع به فرخاگ شود.
(1) - frxw'k.
(2) - fraxway.
(3) - ishkanag.

فرخور.

[فَ خوَرْ / خُرْ / خو] (اِ) گذرگاه آب. || بچهء تیهو را گویند و آن پرنده ای است کوچکتر از کبک. (برهان). بچهء تیهو باشد. (فهرست مخزن الادویه). از این بیت بوشکور چنین برمی آید که خود تیهوست نه بچهء او :
من بچهء فرخورم و او باز سپید است
با باز کجا تاب برد بچهء فرخور.
رجوع به فرحور (با حاء حطی) شود.

فرخورخ.

[فَ خو رُ] (اِخ) قریه ای است به شش فرسنگ ونیمی جنوب شرقی فارغان. (از فارسنامهء ابن بلخی).

فر خوردن.

[فِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) پیچ درپیچ شدن. فرفری شدن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فِر شود.

فرخوردیزجی.

[فَ زَ] (ص نسبی)منسوب به فرخوردیزه که از قراء نسف است. (سمعانی).

فرخوردیزجی.

[فَ زَ] (اِخ) عمر بن عبدالملک، مکنی به ابوحفص. در سال 491 ه .ق. در فرخوردیزه متولد شد و من در بخارا از او ثلث اول جامع صحیح بخاری را شنیدم. سمعانی نویسد: شیخ ما مردی صالح و آرام و حنیف و متواضع بود. (سمعانی).

فرخوردیزه.

[فَ زَ] (اِخ) قریه ای است در یک فرسخی نسف. (معجم البلدان). از قراء نسف است. (سمعانی).

فرخو کردن.

[فَ خَ / خُو کَ دَ] (مص مرکب) هرس کردن. (یادداشت به خط مؤلف) :
مر کشت را خود افکن نیرو(1)
رز را به دست خود کن فرخو.لبیبی.
رجوع به فرخو و پرخو شود.
(1) - نیرو در یادداشتهای مرحوم دهخدا در این بیت به معنی کوت و رشوت است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرخ وند.

[فَرْ رُ وَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء ممزائی بختیاری. (از جغرافیای سیاسی مسعود کیهان ص 75).

فرخوی.

[فَ] (اِ مرکب) از: فر (پیشاوند) + خوی. (حاشیهء برهان چ معین). خُلق. (برهان). به معنی فرخ خوی است، چه خوی به معنی مطلق خُلق است. (آنندراج). خُلق و خوی و طبیعت. (ناظم الاطباء).

فرخویدن.

[فَ خَ دَ] (مص) از: فرخو + یدن که پساوند مصدری است. (حاشیهء برهان چ معین). پیراستن تاک بود. (اسدی). فرخیدن. فرخو کردن. پرخو کردن. (یادداشت به خط مؤلف). پیراستن درخت تاک و غیر آن باشد یعنی بریدن شاخهای زیادتی آن. (برهان). در بیت ذیل فَرخیدن تلفظ می شود :
ز فرخویدنش چون بپرداختی
چو گل جایگاه از چمن ساختی.عنصری.
رجوع به فرخو شود.

فرخة.

[فَ خَ] (ع اِ) سنان پهن. (منتهی الارب). سنان عریض. (اقرب الموارد). || مؤنث فَرْخ. ج، فِراخ. (اقرب الموارد).

فرخ هرمز.

[فَرْ رُ هُ مَ] (اِخ) یکی از سپهبدان دورهء ساسانی است که در زمان سلطنت آزرمدخت مدعی تاج و تخت شد و آزرمدخت را به زنی خواست و چون آزرمدخت نمیتوانست با پیشنهاد او علناً مخالفت کند در نهان وسایل قتل او را فراهم آورد. رستم فرخزاد و فرخ زاد هرمز پسران این سردارند. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی چ 2 ص 522).

فرخه سر.

[فَ خَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش مراوه تپهء شهرستان گنبدقابوس، واقع در 12هزارگزی خاور مراوه تپه و کنار رودخانهء اترک. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرخه سنگ.

[فَ خَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور، واقع در سی هزارگزی جنوب خاوری چگینه بالا. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 25 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول آنجا غلات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرخی.

[فَرْ رُ] (حامص) مبارکی. میمنت. یمن. خجستگی. فرخندگی. (یادداشت به خط مؤلف). کامیابی : از هیچ جنگ روی نگردانیده بود الا به فرخی و فیروزی. (تاریخ بلعمی).
کز او فرخی بود و پیروزیش
همان کام و نام و دل افروزیش.فردوسی.
بدین خرمی و خوشی روزگار
بدین خوبی و فرخی شهریار.فرخی.
برو به فرخی و فال نیک و طالع سعد
به تیغ تیز ز دشمن برآر زود دمار.فرخی.
ارجو که فرخی بود و فرخجستگی
و ایزد به کار ملک مر او را بود معین.
فرخی.
مرا جمال تو هر روز عید نوروز است
ز عید و نوروزم با فرخی و بهروزی.
سوزنی.
قفل غم را درش کلید آمد
کآمد او فرخی پدید آمد.نظامی.
چون جهان زو گرفت پیروزی
فرخی بادش از جهان روزی.نظامی.
مرغی که همای نام دارد
چون فرخی تمام دارد.نظامی.
رجوع به فرخ و فرخندگی شود.

فرخی.

[فَرْ رُ] (ص نسبی) منسوب به فرخ که نام مردی است. (سمعانی). رجوع به فرخ شود.

فرخی.

[فَرْ رُ] (اِخ) سیستانی. علی بن جولوغ، مکنی به ابوالحسن. شاعر بزرگ اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم و از جملهء سرآمدان سخن در عهد خویش و در همهء ادوار تاریخ ادبی ایران است. صورت صحیح اسم پدرش معلوم نیست جز آن که برخی مانند عوفی و دولتشاه آن را «جولوغ» و بعضی مانند آذر و هدایت (در مجمع الفصحاء) «قلوع» نوشته اند. موطن وی سیستان بود و خود نیز در قصیده ای بدین امر اشاره می کند:
من قیاس از سیستان دارم که او شهر من است
وز پی خویشان ز شهر خویشتن دارم خبر
شهر من شهر بزرگ است و زمینش نامدار
مردمان شهر من در شیرمردی نامور.
و بنابراین سخن دولتشاه سمرقندی که وی را از اهل ترمذ دانسته باطل است. پدر فرخی چنانکه نظامی عروضی گفته است غلام امیر خلف بانو یعنی خلف بن احمدبن محمد بن خلف بن اللیث صفاری بود. از آغاز حیات شاعر همین قدر معلوم است که «شعر خوش گفتی و چنگ تر زدی و خدمت دهقانی کردی از دهاقین سیستان و آن دهقان هر سال او را دویست کیل پنج منی غله دادی و صد درم سیم نوحی(1)». دولتشاه او را شاگرد عنصری دانسته و این گفتاری نادرست است، چه عنصری بلخی هیچ گاه در سیستان مقیم نبوده است تا فرخی در خدمت وی شاگردی کند و پس از آنکه با عنصری در دربار محمود آشنایی یافت هم شاعری استاد بود و به استادی عنصری حاجتی نداشت. به هر حال مسلم است که فرخی در عنفوان شباب در شاعری مهارت یافت و بعد از آن که «زنی خواست هم از موالی خلف و خرجش بیشتر افتاد... بی برگ ماند... قصه به دهقان برداشت که مرا خرج بیشتر شده است، چه شود دهقان از آنجا که کرم اوست غلهء من سیصد کیل کند و سیم صد و پنجاه درم؟... دهقان بر پشت قصه توقیع کرد که این قدر از تو دریغ نیست و افزون از این را روی نیست. فرخی چون بشنید مأیوس گشت و از صادر و وارد استخبار میکرد که در اطراف و اکناف عالم نشان ممدوحی شنود تا روی بدو آرد، باشد که اصابتی یابد. تا خبر کردند او را از ابوالمظفر چغانی به چغانیان که این نوع را تربیت می کند و این جماعت را صله و جایزهء فاخر همی دهد و امروز از ملوک عصر و امراء وقت در این باب او را یار نیست. قصیده ای بگفت و عزیمت آن جانب کرد:
با کاروان حله برفتم ز سیستان
با حلهء تنیده ز دل بافته ز جان.
... پس برگی بساخت و روی به چغانیان نهاد و چون به حضرت چغانیان رسید بهارگاه بود و امیر به داغگاه... و عمید اسعد که کدخدای امیر بود به حضرت بود... فرخی به نزدیک او رفت و او را قصیده ای خواند و شعر امیر بر او عرضه کرد. خواجه عمید اسعد مردی فاضل بود و شاعردوست، شعر فرخی را شعری دید تر و عذب، خوش و استادانه، فرخی را سگزیی دید بی اندام، جبه ای پیش و پس چاک پوشیده، دستاری بزرگ سگزی وار در سر، و پای و کفش بس ناخوش و شعری در آسمان هفتم. هیچ باور نکرد که این شعر آن سگزی را شاید بود. بر سبیل امتحان گفت: امیر به داغگاه است و من میروم پیش او و تو را با خود ببرم به داغگاه که داغگاه عظیم خوش جایی است... قصیده ای گوی لایق وقت و صفت داغگاه کن تا تو را پیش امیر برم. فرخی آن شب برفت و قصیده ای پرداخت سخت نیکو و بامداد در پیش خواجه عمید اسعد آورد و آن قصیده این است:
چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندر سر آرد کوهسار...
چون خواجه عمید اسعد این قصیده بشنید حیران فروماند که هرگز مثل آن به گوش او فرونشده بود. جملهء کارها فروگذاشت و فرخی را برنشاند و روی به امیر نهاد و آفتاب زرد پیش امیر آمد و گفت: ای خداوند تو را شاعری آورده ام که تا دقیقی روی در نقاب خاک کشیده است کس مثل او ندیده است و حکایت کرد آنچه رفته بود. پس امیر فرخی را بار داد. چون درآمد خدمت کرد. امیر دست داد و جای نیکو نامزد کرد و بپرسید و بنواختش و به عاطفت خویش امیدوارش گردانید و چون شراب دوری درگذشت فرخی برخاست و به آواز حزین و خوش این قصیده بخواند که: با کاروان حله برفتم ز سیستان... چون تمام برخواند، امیر شعرشناس بود و نیز شعر گفتی، از این قصیده بسیار شگفتیها نمود. عمید اسعد گفت: ای خداوند باش تا بهتر بینی. پس فرخی خاموش گشت و دم درکشید تا غایت مستی امیر. پس برخاست و آن قصیدهء داغگاه برخواند. امیر حیرت آورد. پس در آن حیرت روی به فرخی آورد و گفت هزار سر کره آوردند همه روی سپید و چهار دست و پای سپید، ختلی. به راه راست... فرخی را گفت: تو مردی سگزی و عیاری چندانکه بتوانی گرفت، بگیر، تو را باشد. فرخی را شراب تمام دریافته بود و اثر کرده. بیرون آمد و زود دستار از سر فروگرفت و خویشتن را در میان فسیله افکند و یک گله در پیش کرد و بدان روی دشت بیرون کرد و بسیار بر چپ و راست و از هر طرف بدوانید که یکی نتوانست گرفت. آخرالامر رباطی ویران بر کنار لشکرگاه پدید آمد. کرگان در آن رباط شدند. فرخی به غایت مانده شده بود. در دهلیز رباط دستار زیر سر نهاد و حالی در خواب شد از غایت مستی و ماندگی. کرگان را بشمردند، چهل ودو سر بودند. رفتند و احوال با امیر بگفتند. امیر بسیار بخندید و شگفتیها نمود و گفت: مردی مقبل است، کار او بالا گیرد. او را و کرگان را نگاه دارید و چون او بیدار شود مرا بیدار کنید. مثال پادشاه را امتثال کردند. دیگر روز به طلوع آفتاب فرخی برخاست و امیر خود برخاسته بود و نماز کرده. بار داد و فرخی را بنواخت و آن کرگان را به کسان او سپردند و فرخی را اسب با ساخت خاصه فرمود و دو خیمه و سه استر و پنج سر برده و جامهء پوشیدنی و گستردنی و کار فرخی در خدمت او عالی شد و تجملی تمام ساخت...». ورود فرخی در خدمت امیر ابوالمظفر احمدبن محمد چغانی امیر فاضل و شاعر و شاعرپرور چنانکه از اشارهء او دربارهء دقیقی(2)برمی آید مدتی بعد از قتل دقیقی و بنابراین چند سال بعد از سالهای 367 تا 369 ه .ق. اتفاق افتاده است و مث بعد از حدود سالهای 380 و 381 و غلبهء ابوالمظفر بر پسرعم خود ابویحیی طاهربن فضل چغانی است که با این غلبه دورهء دوم امارت ابوالمظفر شروع می شده است. از طرف دیگر چون ورود فرخی به دربار محمود غزنوی مصادف با روزگار اوج قدرت محمود است باید تاریخ آن پس از سال 390 باشد زیرا خدمت او در دربار ابوالمظفر برایش تجملی فراهم آورده بود که موجب شد سلطان غزنوی در او به دیدهء حشمت نگرد. از بیتی که فرخی در بیماری محمود گفته است:
کاشکی چاره دانمی کردن
که بدو بخشمی جوانی و جان
معلوم میشود که در اواخر زندگی محمود در حدود سال 421 که روزگار بیماری و مرگ محمود است او هنوز جوان بود و حتی از تأسفی که لبیبی در مرگ فرخی میخورد، چنین برمی آید که فرخی به پیری نرسیده است. لبیبی پس از مرگ او گوید:
گر فرخی بمرد چرا عنصری نمرد
پیری بماند دیر و جوانی برفت زود
فرزانه ای برفت و ز رفتنش هر زیان
دیوانه ای بماند و ز ماندنش هیچ سود.
با وجود جوانی، فرخی بر اثر قدرت خود در شاعری و مهارتی که در موسیقی داشت نزد سلطان محمود قربت و مکانت یافت و در دستگاه او به ثروت و نعمت بسیار رسید و اجازت حضور در موکب و مجلس او یافت و علاوه بر این بخششها از محمود اجری مرتب داشت. در حضر و سفر و حتی در سفرهای جنگی در خدمت سلطان می بود و اگر وقتی اجازت سفر نمی یافت از در خواهشگری درمی آمد زیرا از این سفرها غنائم فراوان به همراهان محمود میرسید و گاه کار به جایی می کشید که گرانترین اشیاء به بهای اندک فروخته می شد و گویا خوی عیاری فرخی را بر آن میداشت که در این سفرها گاه خود نیز در مخاصمات دخالت کند. روابط محمود و فرخی ظاهراً برای آنکه او بی اجازت با یکی از غلامان خاص به شرابخوارگی نشسته بود تیره شد و کار به بیرون کردن شاعر از درگاه پادشاه منجر گشت و سرانجام بار دیگر اجازت ورود به درگاه یافت و خود در قصیده ای که مطلع آن نقل خواهد شد از این داستان حکایت می کند:
ای ندیمان شهریار جهان
ای بزرگان درگه سلطان...
پیش شاه جهان شما گویید
سخن بندگان شاه جهان.
از نزدیکان محمود، فرخی علی الخصوص به امیر عضدالدوله یوسف بن ناصرالدین سبکتکین برادر محمود و سپاهسالار او ارادت داشت و این نزدیکی مدتی پس از ورود فرخی در درگاه محمود صورت گرفت. فرخی در خدمت این امیرزاده ممارست میکرد و در غالب مجالس او حضور داشت و او با نهایت مهربانی و بخشندگی با فرخی رفتار مینمود و فرخی خود اشارتی به این امر دارد:
ما به شب خفته و از تو همی آرند به ما
کیسه ها پردرم و بر سر هر کیسه نشان.
و در جایی دیگر گوید:
درِ خزانهء او پیش من گشاده و من
گشاده دست و گشاده دل و گشاده زبان.
ظاهراً در سفر کشمیر میان امیر یوسف و فرخی نقاری پدید آمد و امیر او را در کنار رود جیلم مأمور فربه کردن چند پیل ضعیف کرد. نقار میان او و یوسف سه سال طول کشید تا سرانجام فرخی ناگزیر شد به امیر محمد بن محمود پناه برد و از او شفاعت خواهد. امیر یوسف که پس از مرگ نصربن سبکتکین برادر خود سپهسالار محمود شده بود در زمان محمود هم به فرزندش محمد توجه بسیار داشت و پس از مرگ سلطان در مدت کوتاه پادشاهی امیر محمد سپهسالاری او را نیز بر عهده داشت اما با روی کار آمدن مسعود به زندان افتاد و در سال 423 ه .ق. در زندان درگذشت. دیگر از نزدیکان محمود که بسیار مورد تعظیم و بزرگداشت فرخی بود، امیر محمد پسر کوچک سلطان محمود است که پس از درگذشت محمود به سال 421 ه .ق. به پادشاهی رسید و بعد از پنج ماه معزول و زندانی و سپس کور شد. وی پس از آنکه غلامان مسعود در سال 432 دست به قتل مسعود زدند دوباره با وجود کوری به سلطنت برگزیده شد و این بار نیز بیش از سه ماه بر تخت ننشست. فرخی از امیر محمد چه در حیات سلطان محمود و چه در زمان حکومت خود او عطایای جزیل یافت و شرح این صلات و جوایز کثیر در قصایدی که وی در ستایش محمد ساخته است آمده. پس از عزل محمد، فرخی همچنان در دربار غزنین باقی ماند و خود را به دستگاه سلطان مسعود منتسب ساخت و در زمان همین پادشاه زندگیش به سر آمد. امیر نصربن ناصرالدین برادر محمود که تا سال 412 سپهسالار خراسان بود نیز از ممدوحان فرخی است. این شاعر غیر از شاهان و شاهزادگان گروهی از مردان نامی عصر خود را نیز در شعر ستوده است که از آنجمله اند: 1- خواجهء بزرگ شمس الکفاة احمدبن حسن میمندی که از سال 401 تا 416 وزیر محمود بود و در این سال مغضوب و معزول شد و دیگر بار مسعود او را وزارت داد و تا سال 424 که درگذشت در این مقام باقی بود. فرخی را در ستایش او قصایدی است و این بیت نمونه ای از آنهاست:
در سرای پسران تو و در خدمت تو
پیر گشتم تو بدین موی سیاهم منگر.
فرخی از میان بستگان خواجه به پسرش ابوالفتح عبدالرزاق بیشتر ارادت میورزید. 2- ابوعلی حسن بن محمد میکالی معروف به حسنک نیشابوری که چندی در اواخر عهد سلطان محمود وزیر او بود و بر اثر اختلافی که میان او و مسعود بود در آغاز سلطنت آن پادشاه به دار آویخته شد. 3- خواجه ابوبکر عبدالله بن یوسف سیستانی معروف به ابوبکر حصیری از ندمای محمود که مردی فاضل و شعردوست بود. 4- ابوسهل احمدبن حسن حمدوی (یا حمدونی) از رجال معروف دوران محمود و مسعود که مدتی وزارت و کدخدایی ری و جبال را داشت و با علاءالدوله کاکویه جنگهایی کرد. 5- ابوسهل زوزنی که مدتی صاحب دیوان عرض و صاحب دیوان رسالت مسعود بود. 6- ابوالحسن علی بن ابی العباس فضل بن احمد اسفراینی که مردی ادیب و شاعر بود، به خصوص اشعار عربی نغز می سرود و از رجال بزرگ روزگار غزنویان شمرده می شد. فرخی در موسیقی مهارت داشت و این امر علاوه بر تصریح نظامی عروضی در چهارمقاله با اشارات متعدد خود او نیز تأیید می شود و یکی از علل تقرب او در دستگاه شاهان نیز همین هنر بوده است. میگوید:
شه روم خواهد که تا همچو من
نهد پیش او بربطی در کنار.
و در جای دگر گوید:
گاه گفتی بیا و رود بزن
گاه گفتی بیا و شعر بخوان.
از اطلاعات او در دیگر علوم خبری نداریم و از بس که شعرش روان و ساده و مبتنی بر عواطف رقیق است تبحر او را در علوم از شعرش نمیتوان درک کرد. نسبت تألیف کتاب ترجمان البلاغه را که بعضی به او داده اند پیدا شدن نسخهء قدیم آن کتاب که در سال 507 تحریر شده است رد می کند زیرا ترجمان البلاغه مطابق این نسخهء قدیم و معتبر از آثار یکی از ادبای اواخر قرن پنجم به نام محمد بن عمر رادویانی است(3). فرخی یکی از بهترین شاعران قصیده سرای ایران است. سخنان وی در میان قصیده سرایان به سادگی و روانی و استحکام و متانت ممتاز است. وی در استفاده از افکار و احساسات مادی و بیان آنها به زبان ساده و روشن و روان، چندان مهارت به کار برده که از این حیث گاه درست به پایهء سعدی میرسد یعنی همان سادگی ذوق، رقت احساس و شیرینی بیان را که سعدی در میان غزلسرایان دارد فرخی در میان گویندگان قصاید عهد خود داراست. تغزلات فرخی از حیث اشتمال بر معانی بدیع عشقی و احساس بی پیرایهء شاعر که گاه بی پرده ابراز میشود مشهور است و او توانسته است انواع احساساتی را که بر عاشق دست میدهد بیان کند. در مدح نیز قدرت خلاق خود را در اوصاف رایع ممدوحان به کار انداخته است و در انواع توصیفات او از قبیل وصف طبیعت، معشوق، ممدوح، میدان جنگ و جز آن، این تسلط مشهود است. شوخ طبعی شاعر و گستاخی او در برابر ممدوحان خویش نیز به آثارش رونقی بخشیده است. (از تاریخ ادبیات در ایران صفا ج 1 صص 531-546).
(1) - چهارمقاله، مقالت دوم.
(2) - فرخی نیز گوید: تا طرازنده یْ مدیح تو دقیقی درگذشت.
(3) - رجوع شود به ترجمان البلاغه چ احمد آتش چ استانبول.

فرخی.

[فَرْ رُ] (اِخ) گرگانی. از شعرای آل سلجوق. (چهارمقالهء عروضی چ معین ص 45). احتمال میرود مراد فخرالدین اسعد جرجانی صاحب مثنوی معروف ویس و رامین باشد و «فرخی» سهواً به جای «فخری» نوشته شده باشد. (از تعلیقات چهارمقاله به قلم محمد قزوینی). در یک نسخه از تاریخ گزیده نیز «برخی گرگانی» آمده. اما برخی با باء بلاشک غلط است، چنانکه از ذکر آن مابین اسماء دیگر که به ترتیب حروف معجم است واضح میشود و مقصود ناسخ لابد «فرخی» با فاء بوده است و اگرچه فرخی نیز ظاهراً غلط است به جای «فخری» ولی توارد جمیع نسخ چهارمقاله با این نسخهء تاریخ گزیده، فرخی به جای فخری، توارد غریبی است و انسان را به شک می اندازد که شاید فی الواقع تخلص این شاعر فرخی بوده است نه فخری، لکن این شک فقط توهم و احتمال ضعیفی است و مشهور در نزد عامهء ناس و مسطور در غالب کتب تذکره و غیرها، فخر یا فخری گرگانی است. (از تعلیقات چهارمقاله حواشی معین ص 144). رجوع به فخرالدین اسعد گرگانی شود.

فرخی.

[فَرْ رُ] (اِخ) یزدی. میرزا محمد فرزند محمدابراهیم یزدی. در سال 1306 ه .ق. در یزد متولد شد و همانجا به تحصیل پرداخت ولی نزدیک پایان تحصیلات مقدماتی در مدرسهء مرسلین انگلیسیهای یزد به علت روح آزادیخواهی و اشعاری که علیه اولیای مدرسه می سرود از آنجا اخراج شد. با این ترتیب تا حدود سن 16سالگی تحصیل کرد و فارسی و مقدمات عربی را آموخت و سپس به کارگری پرداخت و از دسترنج خود امرار معاش کرد. در صدر مشروطیت از «دمکرات»های جدی بود. در نوروز سال 1327 یا 1328 ه .ق. فرخی شعری تند، خطاب به فرماندار یزد ساخت و در دارالحکومه خواند و ضیغم الدولهء قشقایی حاکم یزد دستور داد دهانش را با نخ و سوزن دوختند و به زندانش افکندند. تحصن مردم یزد در تلگرافخانهء شهر و اعتراض به این امر موجب استیضاح وزیر کشور وقت از طرف مجلس شد. وزیر کشور این موضوع را شایعه ای خواند و آن را تکذیب کرد. فرخی در اواخر سال 1328 ه .ق. به تهران آمد و با روزنامه های وقت به همکاری پرداخت. مقالات و اشعار تند او که بعد از سال 1327 ه .ق. در تهران انتشار می یافت برای او دشمن های فراوان به وجود آورد.
در اوائل جنگ جهانی اول به عراق سفر کرد و چون در آنجا مورد تعقیب واقع شد از بیراهه، با پای برهنه به ایران گریخت. در تهران قفقازیها به او تیراندازی کردند اما از این مهلکه هم جان به در برد. در کودتای اسفند 1299 ه .ش. او یکی از کسانی بود که به زندان رفت و مدتی در باغ سردار اعتماد زندانی بود. در 1300 ه .ش. روزنامهء طوفان را انتشار داد و روزنامه اش بارها توقیف و تعطیل شد. فرخی هنگام توقیف طوفان مقالات خود را با امتیاز روزنامه های دیگری به نام «ستارهء شرق»، «قیام» و «پیکار» انتشار میداد. طوفان در سال هشتم خود به مجله ای تبدیل شد اما این بار هم یک سال بیشتر دوام نکرد. فرخی در دورهء هفتم قانونگذاری از یزد انتخاب شد و به مجلس رفت و در آن دوره او و محمودرضای طلوع نمایندهء رشت اقلیت مجلس را تشکیل میدادند. پس از پایان دورهء هفتم مجلس شورای ملی وی به آلمان رفت و مدتی به انتشار روزنامهء طوفان دست زد. در سال 1311 یا 1312 ه .ش. به ترغیب تیمورتاش که در برلن او را ملاقات کرد به ایران آمد و چندی بعد دستگیر و زندانی گردید. در سال 1316 در زندان به قصد خودکشی تریاک خورد اما توجه مأمورین زندان مانع مرگ او گردید. در همان سال او را محاکمه و ابتدا به 27 ماه زندان محکوم کردند. در دادگاه تجدیدنظر مدت زندان وی به سه سال افزایش یافت و سرانجام در طی همان سه سال در بیمارستان زندان به سال 1318 ه .ش. چراغ عمرش خاموش شد. (از مقدمهء دیوان فرخی یزدی به قلم حسین مکی).
از غزلهای اوست:
شب چو در بستم و مست از می نابش کردم
ماه اگر حلقه به در کوفت جوابش کردم
دیدی آن ترک ختا دشمن جان بود مرا
گرچه عمری به خطا دوست خطابش کردم
منزل مردم بیگانه چو شد خانهء چشم
آنقدر گریه نمودم که خرابش کردم
شرح داغ دل پروانه چو گفتم با شمع
آتشی در دلش افکندم و آبش کردم
غرق خون بود و نمی مرد ز حسرت فرهاد
خواندم افسانهء شیرین و به خوابش کردم
دل که خونابهء غم بود و جگرگوشهء دهر
بر سر آتش جور تو کبابش کردم
زندگی کردن من مردن تدریجی بود
آنچه جان کند تنم، عمر حسابش کردم.
اشعار سیاسی فرخی یزدی بیشتر صورت مسمط دارد و چکامه های میهنی او نیز به جای خود دارای ارزش است.

فرخی.

[فَرْ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان جندق بیابانک بخش خور بیابانک شهرستان نائین، واقع در 14هزارگزی شمال باختری خور، متصل به راه خور به جندق. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 632 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و خرما است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. هنر دستی زنان کرباس بافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فرخی.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 37هزارگزی شمال خاوری قاین. ناحیه ای است واقع در جلگه و گرمسیر و دارای هفت تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول آن غلات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرخیدن.

[فَ دَ] (مص) بر وزن و معنی رقصیدن. (آنندراج از اشتینگاس). فرخسیدن. فرخشیدن. رجوع به فرخسیدن و فرخشیدن شود. || فرخویدن. فرخو کردن. رجوع به فرخویدن شود.

فرخیز کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب) بر مدار آب افزودن برای امری عام المنفعه یا تعمیر جو و قنات و آن افزودن چند هنگام است بر مدار. (یادداشت به خط مؤلف).

فرخی گرم آب.

[فَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 56هزارگزی شمال خاوری قاین و نه هزارگزی جنوب خاوری راه اتومبیل رو قاین به رشخوار. ناحیه ای است جلگه ای، گرمسیر و دارای 317 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول آن غلات است. اهالی به کشاورزی و مالداری و قالیچه بافی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرخینوند.

[فَ نَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیجنوند بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام، واقع در 28هزارگزی خاور چرداول، کنار راه بیجنوند به چرداول. ناحیه ای است کوهستانی، گرمسیر و دارای 270 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرد.

[فَ] (ع ص) تنها. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). متفرد. (اقرب الموارد). منفرد و مجرد. (ناظم الاطباء) : لاجرم تن آسان و فرد می باشد و روزگار کرانه می کند. (تاریخ بیهقی).
جفت بدم دی شدم امروز فرد
وای به من از غم فردای من.سوزنی.
دل نقشی از مراد چو موم از نگین گرفت
یک لحظه جفت بود و همه عمر فرد ماند.
خاقانی.
نخستین یکی جنبشی بود فرد
بجنبید چندانکه جنبش دو کرد.نظامی.
لابه کردیمش بسی سودی نکرد
یار من بستد مرا بگذاشت فرد.مولوی.
ز آدمی فرد نشستن نه سزاست
آنکه از جفت مبراست خداست.جامی.
|| مرد بیمانند. (منتهی الارب). آنکه او را نظیری نیست. ج، اَفْراد، فُرادی برخلاف قیاس. (اقرب الموارد). یگانه. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) :
از بزرگی و خلق فرد تویی
وین چنین فرد آمده ست آزاد.فرخی.
شیر نر تنها بود هر جا و خوکان جفت جفت
ما همه جفتیم و فرد است ایزد جان آفرین.
منوچهری.
حاسدان بر من حسد کردند و من فردم چنین
داد مظلومان بده ای عزّ میرالمؤمنین.
منوچهری (دیوان ص 79).
که شناسد که چیست از عالم
غرض کردگار فرد غفور.ناصرخسرو.
با آنکه به هر هنر همه کس
در دهر یگانه اند و فردند.مسعودسعد.
مفلقی فرد ار گذشت از کشوری
مبدعی فحل از دگر کشور بزاد.خاقانی.
ظل حق است اخستان، همتای مهدی چون نهی
ظل حق فرد است همتا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
باید که هر دو عالم یک جزء جانت آید
گر تو به جان به کلی در راه عشق فردی.
عطار.
- سیف فرد؛ شمشیر بی عدیل باجوهر. ج، اَفْراد، فُرادی. (منتهی الارب).
- فرد اعلی و فرد اول؛ کنایه از چیز بسیار خوب و بسیار پسندیده. (آنندراج از بهار عجم).
- فرد کردن؛ یگانه ساختن و یکی دیدن :
گفتم که امر ایزد یکتای جفت چیست؟
گفتا که فرد کردن از ازواج منتشر.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 189).
|| دورشده و جدامانده. (یادداشت به خط مؤلف) :
ای رفته من از رفتن تو با غم و دردم
فردم ز تو و زین قِبَل از شادی فردم.
فرخی.
راست گفتی هنر یتیمی بود
فرد مانده ز مادر و ز پدر.فرخی.
تا جان من از کالبدم گردد فرد
هر چیز که خوشتر است آن خواهم کرد.
خیام.
ای جفت دل من از تو فردم
وی راحت جان ز تو به دردم.سوزنی.
تا با دل و جان من تو جفتی
من از دل و جان خویش فردم.خاقانی.
که مرا عیسی چنین پیغام کرد
کز همه یاران و خویشان باش فرد.مولوی.
- فرد شدن؛ جدا شدن :
نبض جست و روی سرخش زرد شد
کز سمرقندی زرگر فرد شد.مولوی.
چون الف از همه کس فرد مشو
حکم «المؤمن آلف» بشنو.جامی.
- فرد ماندن؛ جدا ماندن. تنها ماندن :
پدر مکرمت ز مادر دهر
فرد مانده ست بی نوا فردی.خاقانی.
|| تهی. خالی :
همیشه تا که شود بوستان ز فاخته فرد
ز دشت، زاغ سوی بوستان کند آهنگ.
فرخی (دیوان ص 213).
مجلس و پیشگه از طلعت او فرد مباد
که از او پیشگه و مجلس با فر و بهاست.
فرخی.
|| جداگانه : در بابی فرد به حدیث ری این احوال به تمامی شرح کنم. (تاریخ بیهقی). || (اِ) نصف زوج. ج، فِراد. (اقرب الموارد). نصف زوج که طاق باشد. (منتهی الارب). || ورقه ای به مقدار نصف قطع خشتی که مستوفیان بر آن جمع و خرج ولایتی یا ایالتی یا خرج خاصی را مینوشته و زیر هم دسته میکرده اند. (یادداشت به خط مؤلف). || یک جانب ریش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کفش یک لخت. (منتهی الارب). النعل السمط التی لم تُخْصَف و لم تطارق. (اقرب الموارد). || یکی از دو گاو که بدان شخم کنند. (یادداشت به خط مؤلف). || (اصطلاح شعر) بیت واحد. (یادداشت به خط مؤلف). فرد، بیت واحد را گویند، خواه هر دو مصراع آن مقفی باشد یا نه. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (منتهی الارب). || (اصطلاح حدیث) حدیث غریب را گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (منتهی الارب). || (اصطلاح فلسفه و کلام) عبارت است از نوع مقید به قید تشخص و بعضی گفته اند: فرد طبیعت مأخوذ است با قید. || (اصطلاح منطق) فرد منتشر عبارت است از فردی غیرمعین. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || در تداول امروز مرادف آدمی، شخص و تن به کار رود، چنانکه گوییم: اگر فردی بخواهد دانش بیاموزد میتواند. || (اِخ) الله عزوجل. (منتهی الارب). در این معنی بیشتر با صفتی دیگر همراه آید :
زآنکه خیرات تو از فرد قدیم است همه
بر تو اقرار فریضه است بدان فرد قدیر.
ناصرخسرو.
|| (مص) تنها و جدا شدن. || تنها درآمدن در کاری. تنها کردن کار را. (منتهی الارب).

فرد.

[فَ رِ / فَ رَ] (ع ص) یکتا و یگانه. (از منتهی الارب). واحد و در این معنی فَرْد، به سکون راء، جایز نیست. (از اقرب الموارد).
- سیف فرد؛ شمشیر باجوهر و بی عدیل. (منتهی الارب).
- شی ء فرد؛ چیز یگانه. (منتهی الارب).
|| بی مانند و بی نظیر. (از منتهی الارب).

فرد.

[فُ رُ] (ع ص) بی عدیل. (از منتهی الارب). متفرد. (اقرب الموارد). سیف فرد؛ شمشیر باجوهر و بی عدیل. (منتهی الارب).

فرد.

[فَ رُ] (ع ص) متفرد. (اقرب الموارد). یگانه و یکتا و منفرد. (منتهی الارب).

فرد.

[فَ] (اِخ) شمشیر عبدالله بن رواحه است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرد.

[فَ] (اِخ) یکی از دو کوهی که آنها را فردان گویند و در دیار سلیم است به حجاز. (معجم البلدان). موضعی است. (منتهی الارب).

فرد.

[فَ] (اِخ) موضعی در نزدیکی بطن ایاد از دیار بنی یربوع بن حنظله. (معجم البلدان). جایی است. (منتهی الارب).

فرد.

[فَ] (اِخ) یا فردالشجاع. ستاره ای است. (اقرب الموارد). کوکبی که به 23 درجهء جنوب قلب الاسد مائل به مغرب در صورت شجاع است و آن را قلب الشجاع و عنق الشجاع و سهیل الشام گویند. (یادداشت به خط مؤلف). ستارهء سرخی است بر گردن شجاع که یکی از صور فلکی است. (حاشیهء ص 177 لیلی و مجنون چ وحید) :
چون فردروان ستارهء فرد
بر فرق جنوب جلوه میکرد.نظامی.
رجوع به فردالشجاع شود.

فرد.

[فُ] (اِخ)(1) جان. نویسندهء انگلیسی. رجوع به فورد شود.
(1) - John Ford.

فرد.

[فُ] (اِخ) هنری(1). صنعتگر معروف امریکایی. رجوع به فورد شود.
(1) - Henry.

فردا.

[فَ] (ق، اِ) پردا. در زبان پهلوی فرتاک(1). (از حاشیهء برهان چ معین). روز آینده. غد. (آنندراج). روز بعد از امروز و دیگر روز و روز دیگر. (یادداشت به خط مؤلف) :
گفت فردا نشتر آرم پیش تو
خود بیاهنجم ستیم از ریش تو.رودکی.
یکی حال از گذشته دی، دگر از نامده فردا
همی گویند پنداری که وخشورند یا کندا.
دقیقی.
به نستور گفتا که فردا پگاه
سوی کشور نامور کش سپاه.فردوسی.
بدو گفت بهرام، فردا پگاه
بیایم ببینم من آن جشنگاه.فردوسی.
چو فردا بیایی بدین دشت جنگ
به پس باز بندم تو را هر دو چنگ.
فردوسی.
امیر گفت فردا باید از کارها فارغ شده باشد تا پس فردا خلعت بپوشد. (تاریخ بیهقی). تا فردا این شغل کرده آید تمام. (تاریخ بیهقی). اعتماد من بر شماست. فردا به دیوان باید آمد و به شغل کتابت مشغول شد. (تاریخ بیهقی).
بیندیش شب کار فردا نخست
بدان رای رو پس که کردی درست.اسدی.
چند غره شوی به فرداها
چند با خویشتنت پیکار است.ناصرخسرو.
امروز جهان بستد و ما را غم آن نیست
ما را غم آن است که فردا چه ستاند؟
خاقانی.
با خویشتن ببر دل ما کز سگان اوست
امشب به داغ او کن و فردا به ما رسان.
خاقانی.
کجا یک وعده ای دادی که در پی
هزار امروز را فردا نکردی.خاقانی.
- امروز و فردا کردن؛ در تداول امروز، سر گرداندن و معطل کردن.
- بی فردا؛ روزی که در پی آن فردایی نیست. کنایه از روز قیامت :
دل تو جفت طرب باد وز تعب شد فرد
تو در نشاط و طرب تا به روز بی فردا.
سوزنی.
- فردا پس فردا کردن؛ امروز و فردا کردن. سر گرداندن. سر دواندن. معطل کردن.
- فرداروز؛ روز دیگر. روز بعد. مقابل فرداشب : فرمود آن صندوق دیگر که همتای این صندوق است فرداروز به وی دهند. (جهانگشای جوینی).
- فرداشب؛ شب آینده. شب پس از امشب. (ناظم الاطباء). شب دیگر. (یادداشت به خط مؤلف). مقابل فرداروز.
- فردا گفتن؛ عقب انداختن. امروز و فردا کردن. به آینده محول داشتن :
ببخش و بیارای و فردا مگوی
چه دانی که فردا چه آرد به روی.
فردوسی.
|| کنایت از آینده باشد. توسعاً پس از این باشد. (یادداشت به خط مؤلف) :
می تند گرد سرای و در تو غنده کنون
باز فرداش ببین بر تن تو تارتنان.کسائی.
چندین هزار امید بنی آدم
طوقی شده به گردن فردا بر.ترکی کشی.
تو همی گوی شعر تا فردا
بخشدت خواجه جامهء فافا.بلجوهر.
ببخش و بیارای و فردا مگوی
چه دانی که فردا چه آرد به روی.
فردوسی.
صنما بی تو دلم هیچ شکیبا نشود
و گر امروز شکیبا شد فردا نشود.
منوچهری.
لیکن وفا نیاید از او فردا
امروز دید باید فردا را.ناصرخسرو.
دنیا به جملگی همه امروز است
فردا شمرد باید عقبی را.ناصرخسرو.
ظلم شد امروز تماشای من
وای به رسوایی فردای من.نظامی.
بیا تا برآریم دستی ز دل
که نتوان برآورد فردا ز گل.سعدی.
جوانا ره طاعت امروز گیر
که فردا نیاید جوانی ز پیر.سعدی.
چو خواهی که فردا کنی مهتری
مکن دشمن خویش را کهتری.سعدی.
|| قیامت. روز رستاخیز. آن سرای. عقبی. جهان دیگر. (یادداشت به خط مؤلف) :
چو فردا نومه خونون نومه خونند
مو در کف نومه سر در پیش دیرم.باباطاهر.
کسی گر خوار گیرد راه دین را
برد فردا پشیمانی و کیفر.ناصرخسرو.
امروز خوشم بدار و فردا با من
آنچ از کرم تو می سزد آن میکن.
(منسوب به خیام).
گر امروز آتش شهوت بکشتی بیگمان رستی
وگرنه، تفّ این آتش تو را هیزم کند فردا.
سنائی.
فردا چو حق خویش بخواهند این و آن
بی برگ ماند از همه چون در خزان چنار.
سوزنی.
چه کند کوس که امروز قیامت نکند
نه ندارد نفس صور که فردا شنوند؟خاقانی.
پیشتر از خود بنه بیرون فرست
توشهء فردای خود اکنون فرست.نظامی.
زبان درکش ای مرد بسیاردان
که فردا قلم نیست بر بی زبان.سعدی.
به عذرآوری خواهش امروز کن
که فردا نیابی مجال سخن.سعدی.
فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید
شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد.
حافظ.
فردا شراب کوثر و حور از برای ماست
امروز نیز ساقی مهروی و جام می.حافظ.
گر مسلمانی از این است که حافظ دارد
وای اگر از پس امروز بود فردایی.حافظ.
- روز فردا؛ فردا. قیامت :
دریاب ز بهر روز فردا
امروز مرا که سخت زارم.فلکی شروانی.
- فردای قیامت؛ قیامت. رستاخیز : مبادا که فردای قیامت به از تو باشد. (سعدی).
(1) - fratak.

فرداً.

[فَ دَنْ] (ع ق) به تنهایی. جداگانه. انفرادی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرد شود.

فرداب.

[فَ] (اِ) افشا و اظهار و آشکاراکردگی. (ناظم الاطباء). در دساتیر و دیگر کتب لغت دیده نشد.

فردات.

[فُ] (ع اِ) پشته ها. (منتهی الارب). الاکام. (اقرب الموارد).

فردات.

[فُ رُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). در معجم البلدان و تاج العروس نبود.

فردات.

[فْرُ / فِ رُ] (اِخ) نام برادرزادهء خشایارشاه است که در حدود سالهای 476 یا 475 ق.م. در جنگهای ایران و یونان به دست یونانیها کشته شد. (از تاریخ ایران باستان پیرنیا ج 2 ص 936).

فرداج.

[فَ] (اِخ) نام جد خاندانی است. (سمعانی).

فرداجی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فرداج که نام جد خاندانی است. (از سمعانی).

فرداجی.

[فَ] (اِخ) محمد بن برکة بن الفرداج الحلبی القنسری الفرداجی، مکنی به ابوبکر. از احمدبن هاشم انطاکی روایت کند و از وی ابوبکربن المقری روایت دارد. (لباب الانساب).

فردار.

[فَ] (اِ) اصحاب احکام و زائجه، برای مولود از اول تا آخر عمر دوره ها و تقسیماتی قائلند که هر یک از آن ادوار و تقاسیم را به کوکبی نسبت کنند، مث از لحظهء تولد تا چهارسالگی را منسوب به قمر کنند و آن مدت را فردار قمر گویند. این تقسیم بر طبق عقیدهء ایرانیان قدیم است. عمر آدمی بنابر شمارهء کواکب سبعه هفت فردار دارد. (از یادداشتهای مؤلف). مردم به تدبیر خداوند فردار بود آن سالها که او راست. چون تمام شوند به دیگر تدبیر اندرآید که از پس اوست و هر مولودی که به روز بود ابتدا از آفتاب کنند و هر مولودی که به شب بود ابتدا از قمر کنند و ترتیب خداوندان فردار به فلکهای کواکب است از برسوی و فروسوی. و هر فرداری سالهای او میان هفت ستاره بخشیده است. و نخستین بخشش خداوند آن فردار را بود خالص. و دوم بخشش هم او راست ولیکن به انبازی آن ستاره که زیر فلک اوست. (التفهیم چ همایی ص366). پردار. (حاشیهء همان کتاب).

فردارات.

[فَ] (اِ) جِ فردار. دوره های عمر. رجوع به فردار شود.

فرداسا.

[فِ] (معرب، اِ) فردوس. السدی گوید: اصل لغت «فردوس» در نبطی «فرداسا» است. (المعرب جوالیقی ص 241). این وجه اشتقاق بر اساسی نیست. رجوع به فردوس شود.

فرداس من.

[فْرَ / فِ رَ مِ] (اِخ) نام یکی از سپاهیان زمان اسکندر بود که به خواست او در دستهء قراولان مخصوص (آژما) داخل شده بود و انتخاب او و گروهی دیگر از خارجیان برای این سمت، مورد اعتراض ایرانیان قرار گرفت. (از تاریخ ایران باستان پیرنیا ج 2 ص 1885).

فرداًفرد.

[فَ دَنْ فَ] (از ع، ق مرکب)یک یک. یگان یگان. (ناظم الاطباء). یکایک. (یادداشت به خط مؤلف) : درویشان را فرداًفرد التماس کرد که از حضرت خواجه التماس نمایید. (انیس الطالبین ص 172).

فردالشجاع.

[فَ دُشْ شُ] (اِخ) نام کوکبی است. (آنندراج). فرد یا فردالشجاع کوکبی است. (از اقرب الموارد). رجوع به فرد شود.

فردالفرد.

[فَ دُلْ فَ] (ع اِ مرکب) این آن است که او را عددی فرد بشمارد فرد بار، چون نُه که او را سه، به سه بار بشمرد و چون پانزده که پنج او را به سه بار بشمرد و سه او را به پنج بار بشمرد. (التفهیم چ همایی ص 35).

فردان.

[فَ] (ع ص) یکتا. یگانه. یک. (منتهی الارب). واحد. و شی ء فردان؛ یعنی منفرد و مؤنث آن فَرْدی است. (از اقرب الموارد).

فردانش.

[فَ نِ] (اِ) علم نیکو و بامعنی. کنایه از علم حکمت که فرزانگی باشد. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). در دساتیر و دیگر کتب لغت دیده نشد.

فردانیت.

[فَ نی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) وحدانیت. یگانگی. یکتایی. (ناظم الاطباء). فردیت.

فرداوم.

[فَ وُ] (ص نسبی) فردایینه. منسوب و متعلق به فردا. (ناظم الاطباء).

فردایین.

[فَ] (ص نسبی) از: فردا + ین (پساوند نسبت). مربوط به فردا. مقابل امروزین : رنج امروزین آسودن فردایین بود و آسودن امروزین رنج فردایین. (فارسنامه).

فردایینه.

[فَ نَ / نِ] (ص نسبی) فردایین. فرداوم. (ناظم الاطباء). رجوع به فردایین و فرداوم شود.

فردجان.

[فُ دَ] (اِ) پنج روز باشد از آخر آبان ماه که از سال نشمرند و آن خمسهء مسترقه است. (یادداشت به خط مؤلف). || ماه اول پاییز. (ناظم الاطباء).

فردجان.

[فَ دَ] (اِخ) قلعهء مشهوری است در نواحی همدان از ناحیهء جَرّا. (معجم البلدان). ابن سینا در سال 412 ه .ق. به فرمان سماءالدوله و به اتهام ارتباط با حاکم اصفهان علاءالدوله مدت چهار ماه در همین قلعه زندانی بود و رسالهء عرفانی حی بن یقظان را در اینجا نوشت. (از تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص 209 و 217).

فردجان.

[فَ دَ] (اِخ) یکی از دیه های قم است. (تاریخ سیستان چ بهار حاشیهء ص 35). در این ده آتشکده ای کهنه و دیرینه بوده است و در این آتشکده آتش آذرجشنسف بوده است و این آتش از جملهء آتشهایی بوده که مجوس در وصف و حق آن غلو کرده اند. (از کتاب البلدان ابن الفقیه همدانی). این آتشکده را برون ترکی که در سال 288 ه .ق. حاکم قم شده بود ویران کرد و آتش را بنشاند. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین ص 225). و رجوع به ترجمهء یشتها ج 2 ص 242 شود.

فردخانه.

[فَ نَ / نِ] (اِ مرکب) از: فرد عربی به معنی یگانه و تنها + خانه. (حاشیهء برهان چ معین). خانه ای باشد که مردم غریب از راه رسیده در آنجا فرودآیند. || خلوت را نیز گویند و آن خانه ای باشد که در خانقاه سازند یعنی چله خانه و آن خانهء کوچکی باشد که مردم در آن به چله نشینند. (برهان) :
هر بیان آفتاب برهانی
هر سخن فردخانهء جانی.سنائی.

فردد.

[فَ دَ] (اِخ) از قرای سمرقند است. (معجم البلدان).

فرددفش.

[فَ دَ ؟] (اِخ) نام یکی از هفت کشور یا هفت اقلیم در زمان ساسانیان. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین ص 450 از بندهشن).

فرددی.

[فَ دَ دی] (ص نسبی) منسوب به فردد که از قرای سمرقند است. (سمعانی).

فرددی.

[فَ دَ دی] (اِخ) ابراهیم بن منصوربن سریح (یا شریح) الفرددی، مکنی به ابواسحاق. از محمد بن ایوب رازی و محمد بن عثمان بن علی بن نعمان و جز آنها روایت کند. (لباب الانساب).

فردر.

[فَ دَ] (اِ مرکب) چوب بزرگ گنده ای باشد که در پس در کوچه نهند تا در گشوده نگردد. (برهان). فرادر. فردره. (حاشیهء برهان چ معین). فرادر. فروند. فداوند. فردروند. فردرد. فردره. فدوند. رجوع به فدوند و فدرنگ شود.

فردرد.

[فَ دَ] (اِ مرکب) فردر. به معنی فداوند که چوب پس در و اصل آن پی دربند بوده، فدوند شده و آن را فردرد گفته اند. (آنندراج) (انجمن آرا). در مورد اصل و ترکیب اجزاء آن به گفتهء مؤلف انجمن آرا نمیتوان اعتماد کرد.

فردرو.

[فَرْدْ رَ / رُو] (نف مرکب) کسی که تنها رود و محتاج بدرقه نباشد. (آنندراج از بهار عجم). مجرد. که به توکل و اعتماد به حق رود :
دامن فردروان گیر اگر حق طلبی
به صدای جرس قافله از راه مرو.
صائب.

فردره.

[فَ دَ رَ / رِ] (اِ مرکب) به معنی فردر است که چوب گندهء پس در کوچه باشد و به این معنی با زای نقطه دار هم آمده است. (برهان). رجوع به فردر و فردرد شود.

فردریش.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ) نام سه تن از امپراطوران مقدس روم. رجوع به فردریک شود.

فردریک.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ)(1) لئون. نقاش بلژیکی. در سال 1856 م. به دنیا آمد و در 1940 جهان را بدرود گفت. (از فرهنگ وبستر).
(1) - Frederic, Leon.

فردریک.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ)(1) هارولد. داستان نویس آمریکایی. در سال 1856 م. در یوتیکا(2) از شهرهای ایالت نیویورک به دنیا آمد و به سال 1898 چشم از جهان پوشید. از آثارش «بازار»(3)، «گلوریا موندی»(4) و «دختر لاتون»(5) معروف است. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Frederic, Harold.
(2) - Utica.
(3) - The Market Place.
(4) - Gloria Mundi.
(5) - The Lawton Girl.

فردریک.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ) نام نُه تن از پادشاهان کشور دانمارک است که شش تن نخستین آنها بر نروژ فرمانروائی داشته اند. باید خاطرنشان کرد که این نُه تن به دنبال یکدیگر بر تخت ننشسته اند و میان آنها گاه سلطنت پادشاهان دیگری فاصله افکنده است. خلاصهء تاریخ پادشاهی آنها بدین قرار است: 1- فردریک اول پسر کریستیان اول از 1523 تا 1533 م. 2- فردریک دوم پسر کریستیان سوم از 1559 تا 1588 م. 3- فردریک سوم پسر کریستیان چهارم از 1647 تا 1670 م. 4- فردریک چهارم پسر کریستیان پنجم از 1699 تا 1730 م. 5- فردریک پنجم پسر کریستیان ششم از 1746 تا 1766 م. 6- فردریک ششم پسر کریستیان هفتم از 1808 تا 1839 م. 7- فردریک هفتم پسر کریستیان هشتم از 1848 تا 1863 م. 8- فردریک هشتم پسر کریستیان نهم از 1906 تا 1912 م. 9- فردریک نهم پسر کریستیان دهم که از 1947 به جای پدر نشست. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).

فردریک.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ) دوک معروف اطریش که از 1306 تا 1330 م. فرمانروای آن کشور بود و در ضمن از سال 1314 تا 1322 م. بر آلمان نیز مسلط بود. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).

فردریک.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ) نام سه تن از امپراطوران مقدس روم قدیم است که عبارتند از: فردریک اول که از سال 1152 تا 1190 م. امپراطور بود و در سال 1155 تاجگذاری کرد. فردریک دوم که اص پادشاه جزیرهء سیسیل بود و از 1215 تا 1250 م. فرمانروای کل روم گردید. تاجگذاری او در سال 1220 م. بود. و نام پدرش هنری ششم بود. فردریک سوم که اص از نسل پادشاهان خاندان «هابس بورگ(1)» آلمان بود و از 1440 تا 1493 م. امپراطوری روم را داشت. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Habsburg.

فردریک.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ) نام سه تن از پادشاهان پروس که عبارتند از: فردریک اول متولد سال 1657 م. که پسر فردریک ویلیام منتخب مردم براندنبورگ است. این پادشاه در کونیگسبرگ(1) متولد شد و خود در سال 1688 م. حاکم براندنبورگ شد و در جنگ اسپانیا به امپراطور لئوپولد کمک های ارزنده کرد. از سال 1701 م. پادشاه پروس شد و تا 1713 م. پادشاهی کرد. فردریک دوم که او را فردریک کبیر گفته اند فرزند فردریک ویلیام است که در سال 1712 از سوفیا دروته(2)متولد شد. این پادشاه نوهء فردریک اول است و پدر او ویلیام نیز نوهء فردریک ویلیام اول است. او مردی خودرای بود که میخواست از اطاعت پدر سر باززند. وی از برجسته ترین شاهان پروس است و از 1740 تا 1786 م. پادشاهی کرده است. وی در جنگهای معروف هفت ساله که از 1750 م. آغاز شد با فرانسه و روسیه و سوئد اتحادی علیه انگلیس تشکیل داد. فردریک سوم پسر ویلیام اول است و فقط چند ماه از نهم مارس تا 15 ژوئیهء 1888 م. عنوان امپراطوری پروس را داشته است. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Konigsberg.
(2) - Sofia Dreutee.

فردریک.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ) پادشاه معروف سوئد که در سال 1676 م. در شهر کاسل(1) متولد شد و از 1720 تا 1751 م. در آن کشور سلطنت کرد. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Kassel.

فردریک ویلیام.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ)(1)مردی است که از طرف مردم براندنبورگ به حکومت انتخاب شد و پسرانش به مقامات عالی رسیدند. و فرزند معروف او فردریک اول پادشاه سراسر پروس شد و مدتی این سلطنت در خاندان او باقی ماند. زندگی فردریک ویلیام در سال 1688 م. به پایان رسید. وی فرزند ژرژ ویلیام بود و در سال 1620 م. در برلین به دنیا آمده بود. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Frederick William.

فردریک ویلیام.

[فْرِ / فِ رِدْ] (اِخ) نام چهار تن از پادشاهان پروس است از خاندان فردریک ویلیام اول و عبارتند از: فردریک ویلیام متولد سال 1688 و متوفی به سال 1740 م. فرزند فردریک اول. فردریک ویلیام متولد 1744 و متوفی به سال 1797 فرزند فردریک دوم. فردریک ویلیام متولد سال 1770 و متوفی به سال 1840 م. فرزند فردریک ویلیام دوم. فردریک ویلیام متولد سال 1795 و متوفی به سال 1861 م. فرزند فردریک ویلیام سوم. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).

فردسرا.

[فَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 33 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود و محصول عمدهء آنجا غلات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فردسة.

[فَ دَ سَ] (ع مص) نیک پر کردن خنور را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بر زمین افکندن و به زمین زدن. (منتهی الارب). نیک بر زمین افکندن، یا بر زمین افکندن کسی را. (اقرب الموارد). || (اِمص) گشادگی و فراخی. (منتهی الارب). سعة. (اقرب الموارد).

فردغان.

[فَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان وفس عاشقلو بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 94هزارگزی جنوب خاوری قصبهء رزن و شش هزارگزی جنوب رودخانهء قره چای. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 235 تن سکنه است. محصولاتش غلات، لبنیات و صیفی است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فردفر.

[فَ فَ] (اِ) رب النوع انسان را گویند یعنی پرورندهء او. (برهان). برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فردم.

[فَ دُ] (ص) مقابل آفدم به معنی اولی و نخستین است. (یادداشت به خط مؤلف).

فردم.

[فَ دَ] (ص) پریشان و مضطرب. || مغموم و آزرده. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - شاهدی برای این دو معنی دیده نشد.

فردم.

[فَ دَ] (اِخ) بطنی است از تجیب. (سمعانی).

فردمی.

[فَ دَ] (ص نسبی) منسوب به بنی الفردم که بطنی است از تجیب. (سمعانی).

فردمی.

[فَ دَ] (اِخ) رباح بن ذؤابة بن رباح بن عقبة بن عبدالله تجیبی الفردمی المصری. از سالم بن غیلان روایت کند و از او ابن عفیر روایت دارد. (لباب الانساب).

فردنوا.

[فَ نَ] (ص مرکب) کسی که تنها نوازد و احتیاج به دمکش ندارد. (آنندراج) :
نو بلبل نطقم همه جا فردنوا بود
این شوخ زبان رشک هم آواز ندانست.
طالب آملی (از آنندراج).

فردو.

[] (اِخ) قصبه ای است جزء دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم، واقع در هیجده هزارگزی جنوب خاوری کهک و 37هزارگزی جنوب راه قم به اصفهان. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 1800 تن سکنه است. از 20 رشته قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، بادام، گردو، قیسی، صیفی، لبنیات و عسل است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند، عده ای برای تأمین معاش به قم و تهران رفته برمیگردند. از صنایع دستی زنان کرباس بافی است. پنیر این ده معروف است و در تابستان از این ده برف به قم حمل میشود. راه فرعی به قم دارد. امامزاده ای به نام بوره در آنجاست. مزارع اسدآباد، ارسک، دیاغش، چشمه دراز، تجرتش، کج خانه، وردیل، رنجبران، وسف، احمدآباد جزء این ده است. در تابستان از قراء اطراف برای تعلیف احشام به کوههای این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فردواسف.

[فِ دُ سُ] (اِخ) صورتی از نام فذراسف یا پاای تراسپ جد زردشت است و در تاریخ طبری بدین صورت آمده است. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین جدول مقابل ص 69). رجوع به فذراسف شود.

فردوان.

[فَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماربین بخش سده شهرستان اصفهان، واقع در نه هزارگزی خاور سده متصل به شوسهء اصفهان به تهران. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 326 تن سکنه است. از زاینده رود مشروب میشود. محصولاتش غلات، پنبه، تنباکو، حبوب و صیفی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فردود.

[فُ] (اِخ) ستارگان صف کشیده پس ثریا. (منتهی الارب).

فردوس.

[فِ دَ] (معرب، اِ) بهترین جای در بهشت. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بهشت. ج، فَرادیس. (منتهی الارب). بهشت را گویند. (برهان). دکتر معین در تعلیقات بر این کلمه نویسد: معرب از ایرانی. در اوستا دو بار به کلمهء پایری دئزه(1)برمیخوریم و آن مرکب است از دو جزء: پیشاوند پیری یا پایری به معنی گرداگرد و پیرامون، دئزا از مصدر دئز به معنی انباشتن و روی هم چیدن و دیوار گذاشتن است. در زمان هخامنشیان در «ایران زمین بزرگ» و در سراسر قلمرو آنان به خصوص در آسیای صغیر «پئیری دئز»ها، یا فردوس ها، که باغهای بزرگ و «پارک»های باشکوه پادشاه و خشثرپاونها (حاکمان) و بزرگان ایران بوده شهرتی داشته است. این محوطه ها چنانکه مکرر کزنفون در «کورش نامه» و «انباز» و نیز پلوتارخس مینویسند درختان انبوه و تناور داشتند و آب در میان آنها روان بود. چارپایان بسیار برای شکار در آنها پرورش می یافتند. شاهنشاهان هخامنشی خشثرپاونهای خود را در ایجاد اینگونه باغها در قلمرو حکومت خود تشویق میکردند. اینگونه پارکها که در سرزمین یونان وجود نداشت ناگزیر انظار یونانیان را متوجه خود کرد و آنان نیز همان نام ایرانی را به صورت پرادیزس(2) به کار بردند. در اکدی متأخر پردیسو(3) و در عبری پردس(4) و در آرامی و سریانی نیز همین کلمه با اندک تفاوتی و در ارمنی پاردس(5) همه از ریشهء ایرانی هستند. کلمهء پردس در زبان عبری پس از مهاجرت یهودیان به بابل در قرن ششم ق.م. به عاریت گرفته شده و چندین بار در قسمتهای مختلف توراة به کار رفته. در بخش های قدیم توراة یعنی آن قسمتی که پیش از قرن پنجم ق.م. نوشته شده، بهشت و دوزخ مفهوم روشن و صریحی ندارد. کلمهء فردوس که دو بار در قرآن آمده از دین یهود و عیسوی به اسلام رسیده است. مفسران قرآن متفقاً «فردوس» را به معنی باغ و بستان گرفته اند اما اختلافشان در این است که آن چه نوع باغ و بوستان یا جنت و حدیقه ای است؟ گفته شد که در توراة چندین بار «پاردس» عبری به کار رفته، این کلمه در آنجا هم به معنی باغ و بستان آمده اما به تدریج در نوشته های یهود مفهوم معنوی و روحانی گرفته به معنی بهشت یا جای پاداش ایزدی و اقامتگاه نیکان و پاکان به کار برده شد. «پاردس» را مترادف «گان»(6) عبری استعمال کردند به معنی باغ عدن. در ترجمهء یونانی توراة که در سال 283 یا 282 ق.م. نوشته شده کلمات عبری گان و پاردس هر دو بدون امتیاز از یکدیگر در یونانی به «پرادیزس» گردانیده شده است، یعنی همان کلمه ای که در روزگار هخامنشیان نویسندگان یونانی مانند کزنفون در برابر «پئیری دئزه» انتشار دادند و همان کلمه است که اکنون در تمام زبانهای اروپائی باقی است: فرانسوی: پارادی(7)، انگلیسی: پارادایس(8)، آلمانی: پارادیس(9)... استاد بنونیست اصل لغت «پئیری دئزه» را از زبان ماد میداند، زیرا اگر اصل آن پارسی باستان می بود، می بایست «پری دیدا» شده باشد. پالیز فارسی نیز از ریشهء همین کلمه است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
کوی و جوی از تو کوثر و فردوس
دل و جامه ز تو سیاه و سپید.کسائی
ز فردوس باشد بدان چشمه راه
بشویی بدو تن، بریزد گناه.فردوسی.
فسرده تن اندر میان گناه
روان سوی فردوس گم کرده راه.
فردوسی.
شعر او فردوس را ماند که اندر شعر اوست
هرچه در فردوس ما را وعده کرده ذوالمنن.
منوچهری.
نعمت فردوس یک لفظ متینش را ثمر
گنج بادآورد یک بیت مدیحش را ثمن.
منوچهری (دیوان ص 72).
تا بباشند در این رز در مهمان منند
رز، فردوس من است ایشان مهمان منند.
منوچهری.
ایزد عزوجل جای خلیفهء گذشته فردوس کناد. (تاریخ بیهقی). آنجا را چون فردوس بیاراستند. (تاریخ بیهقی).
ای هوشیار مرد چه گویی که آن گروه
هرگز سزای نعمت فردوس و کوثرند.
ناصرخسرو.
مکن شکر جز فضل آن را که او
به فردوس شکر تو را مشتری است.
ناصرخسرو.
در بهشت ار خانهء زرین بود
قیصر اکنون خود به فردوس اندر است.
ناصرخسرو.
ای شاهزاده بانوی ایران به هفت جد
اقلیم چارم از تو چو فردوس هشتم است.
خاقانی.
هست تریاک رضاش از دم فردوس چنانک
زهر خشمش ز سموم سقر آمیخته اند.
خاقانی.
مرغ فردوس دیده ای هرگز
که ز منقار کوثر اندازد؟خاقانی.
فرودآورد خسرو را به کاخی
که طوبی بود از آن فردوس شاخی.نظامی.
هرچه بدو خازن فردوس داد
جمله در این حجرهء ششدر نهاد.نظامی.
چو فردوسی به بخشش رایگانی
به فضل خود به فردوسش رسانی.عطار.
رضوان مگر سراچهء فردوس برگشاد
کین حوریان به ساحت دنیا خزیده اند.
سعدی.
آدمی چون تو در آفاق نشان نتوان داد
بلکه در جنت فردوس نباشد چو تو حور.
سعدی.
آنهمه پیرایه بسته جنت فردوس
بو که قبولش کند بلال محمد.سعدی.
- فردوس اعلی؛ بهشت است، چه بهشت را در عالمِ بالا دانند و بهشت برین هم بدین سبب گویند :
بنالید بر آستان کرم
که یارب به فردوس اعلی برم.سعدی.
- فردوس برین؛ فردوس اعلی :
گرفت از ماه فروردین جهان فر
چو فردوس برین شد هفت کشور.عنصری.
- فردوس رو؛ آنکه رویش به زیبایی فردوس را ماند :
ز فردوس رویان چو بلبل شود
به دوزخ همه شعله ها گل شود.
ظهوری (از آنندراج).
- فردوس کردار؛ آنچه مانند فردوس باشد :
ریحان روح از بوی وی جان را فتوح از روی وی
بزم صبوح از جوی وی فردوس کردار آمده.
خاقانی.
- فردوس لقا؛ فردوس رو. بهشت دیدار :
بر تخت شهنشاهی و بر مسند عزت
الیاس بقا باش که فردوس لقایی.
خاقانی.
- فردوس مانند؛ همچون بهشت در زیبایی :عنان عزیمت به صوب سمرقند فردوس مانند معطوف ساخته. (حبیب السیر چ سنگی تهران ص 125).
- فردوس مجلس؛ آنکه مجلس او چون فردوس خرم و دلپذیر است :
فردوس مجلس داوری کارواح دربان زیبدش
اجرام مرکب صفدری کافلاک میدان زیبدش.
خاقانی.
- فردوس منظر؛ فردوس رو. (آنندراج). فردوس لقا.
- فردوس وار؛ مانند فردوس. همچون بهشت :
بزم تو فردوس وار وز در دولت در او
راه طلب رفته هشت جوی طرب رفته چار.
خاقانی.
|| باغ انگور. (برهان). بستان. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). بوستان که انگور و هر گونه گل و هر قسم میوه داشته باشد. (منتهی الارب).
(1) - pairi-daeza.
(2) - paradeisos.
(3) - pardisu.
(4) - pardes.
(5) - pardes.
(6) - Gan.
(7) - Paradis.
(8) - Paradise.
(9) - Paradies.

فردوس.

[فُ] (ع اِ) طعام و جز آن که پیش مهمان نهند. (منتهی الارب). نزلی که در طعام بود. (از اقرب الموارد).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) نام یکی از شهرستانهای استان نهم که محدود است از طرف شمال به شهرستان گناباد و کویر نمک، از طرف خاور به دهستان نیمبلوک و دهستان پسکوه از بخش قاین، از جنوب به بخش خوسف و دشت لوط، از باختر به کویر نمک.
آب و هوا: هوای شهرستان فردوس در قسمت بخش حومه و دهستانهای مصعبی، برون، مهویه نسبةً معتدل و در بخشهای بشرویه و طبس گرمسیر است. آب به طور کلی از قنوات است.
ارتفاعات: یک رشته ارتفاعات که از قسمت جنوبی گناباد تا 25هزارگزی دهستان نیگنان امتداد پیدا کرده حدفاصل بین گناباد و فردوس را تشکیل میدهد و در نقاط مختلف اسامی مخصوصی دارد مانند کوه سیاه و کوه عبدلی، کوه شش تو و غیره. رشته ارتفاعات کلات در شمال و شمال خاوری شهرستان فردوس واقع است که دامنهء جنوبی آن جلگهء گناباد را تشکیل میدهد. ارتفاعات دیگر که در شمال، خاور و باختر طبس وجود دارد در نقاط مختلفه با اسامی مخصوص خوانده میشود مانند کوه گلستانه در دهستان دستگردان، شترکوه در دهستان کریت و یک رشتهء دیگر در باختر فردوس. تا مسافت 24هزارگزی از مرکز شهر که تپه ماهورها به موازات جاده تشکیل یافته معروف به ارتفاعات اسدآباد است.
رودخانه: در منطقهء فردوس رودخانهء مهمی که آب آن همیشه در جریان باشد وجود ندارد، رودخانه های محلی در مواقع بارندگی سیل آب در آنها جاری است، مانند رودخانهء یخاب و رود پشو که هر دو از کوههای بشرویه سرچشمه میگیرند.
معادن: در اطراف قراء و قصبات شهرستان فردوس معادن زیادی وجود دارد که هنوز استخراج نشده است، فقط معدن روی که در 18هزارگزی جنوب فردوس واقع است فع دارای ساختمانی است که مأمورین ادارهء معادن از آن محافظت مینمایند. معادن دیگری مانند گوگرد در اطراف چشمهء آب گرم و معدن آهن در کوههای یخاب و کلات و معدن نفت در زمینهای بین قلعه هور و نصرآباد و دهستان دستگردان به طور محسوس نمایان و هنوز استخراج نشده است.
کارخانه ها و صنایع دستی: گرچه اهالی فردوس ذوق و استعداد فراوان دارند لیکن به واسطهء نداشتن مکنت کارخانه های مهمی در این شهرستان وجود ندارد، فقط یک کارخانهء برق در فردوس به قوهء 120 اسب و 240 ولت و یک کارخانه در طبس به قوهء 220 ولت و نیز یک کارخانهء موتوری آسیا در آن شهر دیده میشود. صنایع دستی عمدهء شهرستان قالی بافی و چادرشب و کرباس و برک بافی است و در اکثر قراء کارخانه های قالی بافی وجود دارد.
راه: یک راه شوسه که از گناباد منشعب شده از فردوس و بشرویه و طبس استان نهم را به استان هفتم اتصال میدهد و نزدیکترین راه یزد و خراسان است. به اغلب دهستانها و شهرستانها نیز میتوان اتومبیل برد.
سازمان اداری: شهرستان فردوس از سه بخش به نام حومه، بشرویه و طبس تشکیل شده، جمع قراء و قصبات آن 453 و تعداد نفوس شهرستان 55878 تن است. یک فرودگاه طبیعی در قسمت جنوبی فردوس واقع است که طول آن 1500 گز و عرضش یک هزار گز است و با کمترین مخارج میتوان آن را به صورت بهترین فرودگاه درآورد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) شهر فردوس که نام قدیم آن تون است و در سر راه شوسهء عمومی استان نهم و هشتم قرار گرفته یکی از شهرهای تاریخی ایران و فاصلهء آن نسبت به شهرهای اطراف به شرح زیر است: مشهد 426هزار گز، گناباد 72هزار گز.
مختصات جغرافیایی شهر فردوس: طول 57 درجه و ده دقیقهء شرقی، عرض 34 درجه و یک دقیقهء شمالی است. شهر فردوس در دامنهء کوههای کلات و در جلگه واقع و یکی از شهرهای مهم است به طوری که ناصرخسرو در سفرنامهء خود مینویسد: تون دارای 400 باب دکان زیلوبافی بوده روزانه 200 گوسفند در آن شهر کشته میشده است. لیکن این شهر در زمان استیلای سلاطین مغول ویران گردید. از آثار تاریخی آن خرابهء ارکی است که در زمان شاه طهماسب مرمت گردیده است. مطلعین اظهار میدارند شهر فردوس در آن زمان دارای 300 مسجد و 300 آب انبار بوده که امروزه آثار آنها باقی است. منجمله آب انباری است که دارای 40 پله است و وقتی این آب انبار پر شود کفاف شش ماه یک محلهء آن شهر را میدهد و نیز دارای مسجد جامعی است که وسعت آن نشان میدهد عدهء زیادی در این مسجد عبادت مینموده اند و همچنین در محل ارک سابق تپه ای وجود دارد. گویند: هلاکوخان مغول 40000 تن از طوایف اسماعیلیه را قتل عام کرد و از کشته های آنها تپه ای ساخت و تخت خود را روی آن قرار داده و این همان تپه است که به تخت هلاکوخان معروف گشته است. در وضعیت عمرانی این شهر تغییرات مهمی حاصل نشده فقط فلکه ای در شمال آن قرار دارد و خیابانی از شمال به جنوب کشیده شده است. از ساختمانهای جدید فقط ساختمان فرمانداری است. شهر فردوس مطابق آخرین آمار دارای 9829 تن سکنه بوده ولی نظر به فقر اقتصادی و خشک سالی های پی درپی اغلب ساکنین فع مهاجرت کرده اند. آب مشروب شهر از قنوات تأمین میشود و بنا به اظهار مطلعین محل، 187 آب انبار در آنجا ساخته شده که 7 تای آن بزرگ است، وقتی که در زمستان پر میشود کفاف یک سال اهالی را میدهد. دارای یک بیمارستان، یک دبیرستان و 28 دبستان می باشد. در حدود 150 باب مغازه های مختلف دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) بخش حومهء شهرستان فردوس از شش دهستان به شرح زیر خانکوک، برون، مهویه، مصعبی، سرایان و سرقلعه تشکیل شده، حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال خاوری و شمال به دهستان کاخک و بخش بجستان از شهرستان گناباد، از طرف باختر به بخش بشرویه، از طرف جنوب به بخش خوسف از شهرستان بیرجند، از طرف خاور به دهستان نیمبلوک و دهستان پسکوه از شهرستان بیرجند.
موقعیت طبیعی بخش: دهستان های مهویه، سرایان، مصعبی کوهستانی و هوای آن معتدل است، لیکن هوای دهستان سرقلعه و قرائی که در جلگه واقع شده اند گرمسیر است. محصول عمدهء بخش غلات، پنبه و مختصر زعفران و میوه جات و خشکبار است. جمع قراء آن 56 ده کوچک و بزرگ و دارای 18594 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در ده هزارگزی جنوب نیشابور. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 127 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول آنجا غلات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش زرند شهرستان کرمان، واقع در یکهزارگزی شمال زرند، سر راه فرعی زرند به راور. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای صد تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، پنبه، پسته است. اهالی به کشاورزی گذران می کنند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لاویز بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان، واقع در 14هزارگزی جنوب باختری میرجاوه، کنار راه فرعی میرجاوه به خاش. دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم، واقع در پنج هزارگزی جنوب راین، کنار راه فرعی راین به ساردوئیه. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) دهی است از دهستان کشکوئیهء شهرستان رفسنجان، واقع در 57هزارگزی خاور راه شوسهء رفسنجان به یزد. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیرچ بخش شهداد شهرستان کرمان، واقع در 55هزارگزی جنوب باختری شهداد و هشت هزارگزی جنوب راه مالرو سیرچ به کرمان. دارای 5 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) ده کوچکی از بخش شهریار شهرستان تهران، واقع در 5هزارگزی جنوب علیشاه عوض. ناحیه ای است جلگه ای و دارای 757 تن سکنه. از قنات و رودخانهء کرج مشروب میشود. محصولاتش غلات، صیفی کاری، چغندر قند، انگور و میوه زیاد است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. یک باب دبستان دارد. از طریق علیشاه عوض ماشین رو است. مزرعهء محمودآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) نام یکی از قلاع ملاحده که به دست هلاکو خراب شد. (از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ لیدن ص 527). قلعه ای است از اعمال قزوین. (معجم البلدان). قلعه ای است به طارم سفلی و توابع آن بیست پاره دیه است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی ص 65).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) باغی است در پایین یمامه. (معجم البلدان). مرغزاری است قریب به یمامه مر بنی یربوع را. (منتهی الارب).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) آبی است بنی تمیم را بر جانب راست راه حاج از کوفه. (از معجم البلدان). آبی است مر بنی تمیم را نزدیک کوفه. (منتهی الارب).

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) شیرازی. اسمش سیدابوالحسن و متولی یکی از بقاع شریفهء آن ولایت بوده است. در آن شهر صحبتش اتفاق افتاد. سیدی خلیق و شفیق بود و در جوانی رحلت نمود. از اوست:
مگر آن چاک پیراهن گشادند
که از بوی گلم دیوانه کردند؟
ز می ساقی! چراغی پیش ره گیر
که مستان گم ره میخانه کردند...
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 382).
رجوع به فارسنامهء ناصری ج 2 ص 149 و طرائق الحقائق ج 3 ص 148 و انجمن خاقان و ذریعه ج 9 ص 820 شود.

فردوس.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) مطربه ای است معاصر سلطان محمد خوارزمشاه که در وقت تسلط او بر غوریان گفته:
شاها ز تو غوری به لباسات بجست
مانندهء موزه از کف پات بجست
از اسپ پیاده گشت و رخ پنهان کرد
فیلان به تو شاه داد و از مات بجست.
(از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی چ لیدن ص 411).

فردوس آباد.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سعیدآباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان، واقع در شش هزارگزی جنوب سعیدآباد و دوهزارگزی باختر شوسهء بندرعباس به کرمان. دارای سی تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوس الایاد.

[فِ دَ سُلْ اِ] (اِخ) در بلاد بنی یربوع است. (معجم البلدان).

فردوس جعفر.

[فِ دَ / دُو جَ فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان، واقع در هفده هزارگزی شمال باختری رفسنجان، کنار راه مالرو رفسنجان به بافق. دارای چهار خانوار سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوسی.

[فِ دَ / دُو] (ص نسبی)منسوب به فردوس که نام شهری است.

فردوسی.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی، بزرگترین حماسه سرای تاریخ ایران و یکی از برجسته ترین شاعران جهان شمرده میشود. در تذکره ها و تواریخی که تا اواخر قرن سیزدهم هجری تألیف شده است مطالب قابل توجهی که ما را از نظر تحقیق در زندگانی وی قانع سازد بسیار کم است. ناچار بیشتر باید به نوشته های دانشمندان قرن اخیر توجه کرد که با دقت در متن شاهنامه برای نظریات خود دلائل مؤثری آورده اند.
زادگاه او: مولد این شاعر بزرگ دهکدهء «باژ» یا «باز» از طابران طوس است. دولتشاه سمرقندی او را از مردم دهکدهء «رزان» دانسته است اما گمان میرود که اشتباه او ناشی از عبارت نظامی عروضی در چهارمقاله باشد که نویسد هنگامی که هدیهء سلطان محمود به طوس رسید «جنازهء فردوسی را به دروازهء رزان بیرون همی بردند».
تاریخ تولد: دربارهء تاریخ تولد فردوسی روایات تذکره ها و تاریخ ها پریشان است. در نسخه های معتبر شاهنامه سالهای عمر او تا هفتادوشش و «نزدیک هشتاد» یاد شده است و با توجه به سال درگذشت فردوسی میتوان تاریخ نسبةً دقیقی برای تولد او یافت. در جایی میگوید:
کنون سالم آمد به هفتادوشش
غنوده همی چشم بیمارفش.
و در مورد دیگر گوید:
کنون عمر نزدیک هشتاد شد
امیدم به یکباره بر باد شد.
محققان معاصر گمان دارند که بیت اخیر پس از پایان شاهنامه بر آن افزوده شده است زیرا در همهء نسخه های خطی شاهنامه این بیت وجود ندارد و ظاهراً پس از سال 400 ه .ق. فردوسی در شاهنامه تجدیدنظر کرده و ابیاتی بر آن افزوده است. بر طبق بیشتر نسخه های شاهنامه، فردوسی در سال 400 ه .ق. هفتادویک سال داشته است و در این صورت اگر هفتادویک سال از سال چهارصد هجری به عقب برگردیم تولد او به سال 329 و برابر با سال درگذشت رودکی میشود. این تاریخ را دلایل دیگری نیز تأیید می کند: فردوسی بنا به گفتهء خودش در هنگام روی کار آمدن محمود غزنوی پنجاه وهشت ساله بوده است زیرا میگوید:
بدان گه که بد سال پنجاه وهشت
جوان بودم و چون جوانی گذشت
خروشی شنیدم ز گیتی بلند
که اندیشه شد پیر و من بی گزند
که ای نامداران و گردنکشان
که جست از فریدون فرخ نشان؟
فریدون بیداردل زنده شد
زمین و زمان پیش او بنده شد
بپیوستم این نامه بر نام اوی
همه مهتری باد فرجام اوی.
سال جلوس محمود 389 ه .ق. است ولی دو سال پیش از آن، سال 387، مطابق با غلبهء محمود بر نوح بن عبدالملک سامانی و سپهسالاری او در خراسان است. اگر از این تاریخ 58 سال به عقب برگردیم باز سال تولد فردوسی 329 خواهد شد و تشبیه محمود به فریدون نیز میرساند که ابیات بالا مربوط به آغاز شهرت اوست.
کنیت و نام: کنیت فردوسی همه جا ابوالقاسم آمده است و صورت درست نام خود و پدرش روشن نیست.
خانوادهء فردوسی: خانوادهء او بنا بر نوشتهء نظامی عروضی «از دهاقین طوس» و صاحب ثروت و آب و ملک بوده اند اما این توانگری و مکنت در طی سالیان دراز به تهی دستی گرایید و در روزگار پیری، شاعر عالیقدر با تنگدستی و نیاز به سر می برده است. در خطاب به فلک وارونه گرد گوید:
چو بودم جوان برترم داشتی
به پیری مرا خوار بگذاشتی.
هنگامی که هنوز نیروی جوانی و مایهء زندگانی شاعر از میان نرفته بود اندیشهء نظم شاهنامه او را به خود مشغول داشت و روزی که بدین کار دست زد بیش از چهل سال از زندگانیش نمی گذشت. افسانه هایی که دربارهء سبب نظم این اثر جاویدان در تذکره ها و تواریخ قدیم آمده است اغلب بی اساس و دور از حقیقت است و در این باره ضمن گفتگو از شاهنامه سخن خواهیم گفت.
سفرهای فردوسی: نظامی عروضی نویسد: «چون فردوسی شاهنامه تمام کرد نساخ او علی دیلم بود و راوی ابودلف و وشکرده حیی قتیبه که عامل طوس بود... شاهنامه علی دیلم در هفت مجلد نبشت و فردوسی بودلف را برگرفت و روی به حضرت نهاد، به غزنین و به پایمردی خواجهء بزرگ احمد حسن کاتب عرضه کرد و قبول افتاد...». صحت جزئیات این روایت با توجه به آنچه در شاهنامه و منابع دیگر آمده است تأیید نمیشود، زیرا صاحب تاریخ سیستان نویسد که چون محمود وصف رستم را شنید گفت: «اندر سپاه من هزار مرد چون رستم هست» و فردوسی جواب داد: «زندگانی بر خداوند دراز باد. ندانم اندر سپاه او چند مرد چون رستم باشد اما این دانم که خدای تعالی خویشتن را هیچ بنده چون رستم نیافرید». این بگفت و زمین بوسه کرد و برفت. محمود وزیر را گفت: «این مردک مرا به تعریض دروغزن خواند». وزیرش گفت: «بباید کشت». شاعر دل آزرده دربار محمود را ترک کرد و مینویسند که یکسر به سوی هرات رفت و در آنجا دیری میهمان اسماعیل وراق (پدر ازرقی شاعر) بود و کسان محمود که به دنبالش رفته بودند او را در طوس نیافتند و بازگشتند. آنگاه بنا به روایت نظامی سمرقندی «به طبرستان شد به نزدیک سپهبد شهریار که از آل باوند در طبرستان پادشاه او بود» و نسبتش به یزدگرد شهریار می پیوست. صد بیت در هجو محمود بر شاهنامه افزود و آن را به شهریار تقدیم کرد و باز نظامی عروضی نویسد که شهریار هجو محمود را به صدهزار دینار خرید و شست.
این داستان و هویت سپهبد شهریار و دیگر اجزاء آن اگر هم درست باشد بدین صورت نیست زیرا با تاریخ وفق ندارد.(1) گروهی از محققان نوشته اند که فردوسی به بغداد و اصفهان نیز سفر کرده است. اشتباه این گروه از آنجا ناشی شده است که یک نسخهء خطی شاهنامه را کاتبی در سال 689 برای حاکم لنجان اصفهان نوشته و از خود ابیاتی سخیف و سست در پایان آن افزوده است. چارلز ریو(2) در تاریخ استنساخ کتاب «ششصد» را «سیصد» خوانده و سال 389 را برابر با سفر فردوسی به اصفهان پنداشته است. از طرف دیگر کسانی که منظومهء یوسف و زلیخا را از فردوسی میشمرده اند به دلیل اشاراتی که در مقدمهء این منظومه است چنین نتیجه گرفته اند که شاعر به بغداد نیز سفر کرده است و البته چنین نیست.
مرگ فرزند: در سالهای اواخر قرن چهارم هجری هنگامی که فردوسی به شصت وپنج سالگی رسیده بود مرگ فرزند جوانش پشت پدر را دوتا کرد و «به جای عنان عصا به دست وی داد»:
جوان را چو شد سال بر سی وهفت
نه بر آرزو یافت گیتی و رفت
...مرا شصت وپنج و ورا سی وهفت
نپرسید از این پیر و تنها برفت.
این حادثه باید در حدود سال 395 ه .ق. اتفاق افتاده باشد.
تاریخ درگذشت: درگذشت فردوسی را حمدالله مستوفی در سال 416 و دولتشاه در سال 411 ه .ق. دانسته اند. با توجه به سالهای عمر او و تاریخ تولدش میتوان سال 411 را درست تر دانست زیرا در سراسر شاهنامه بیتی نیست که عمر فردوسی را بیش از 80 سال بنماید و اگر به تاریخ تولد او 82 سال هم بیفزاییم از سال 411 بیشتر نمیشود. از طرفی بنا به روایت نظامی عروضی در سال مرگ او سلطان محمود در سفر هند بوده است و سال 411 هم سال فتح قلاع نور و قیرات به وسیلهء محمود است. و در روایتی که نظامی نقل میکند در آن سفر خواجه احمد حسن میمندی نیز همراه سلطان بوده است در حالی که اگر سال مرگ فردوسی 416 باشد پس از عزل خواجه میمندی است. نظامی گوید که در راه بازگشت از هندوستان سلطان را دشمنی بود که حصاری استوار داشت. سلطان پیامی برای وی فرستاد که تسلیم شود و هنگامی که پیک او بازمیگشت از وزیرش پرسید: «چه جواب داده باشد؟». وزیر گفت:
اگر جز به کام من آید جواب
من و گرز و میدان و افراسیاب.
این بیت شاه را به یاد شاعر دل شکسته انداخت و هنگامی که به پایتخت آمد، بنا به نوشتهء نظامی عروضی شصت هزار دینار برای فردوسی فرستاد، اما نوشداروی او هنگامی رسید که سهراب مرده بود و «جنازهء فردوسی را به دروازهء رزان بیرون همی بردند». تنها دختری که از او بازمانده بود صلهء شاه را پس داد و ابوبکر کرامی مأمور شد که از آن پول رباط چاهه را بر سر راه مرو و نیشابور بسازد.
آرامگاه فردوسی: امروز در 27هزارگزی مشهد و در شش هزارگزی راه مشهد به قوچان، در کنار خرابه های طوس قدیم جایی است که آن را «شهر طوس» میخوانند و در دل این نقطه، در میان باغی نسبةً بزرگ بنای سنگی آرامگاه فردوسی قرار دارد. این بنا به فرمان رضاشاه در سال 1313 ه .ش. ساخته شد. نظامی عروضی نویسد که پس از مرگ فردوسی یکی از مذکران متعصب طابران طوس مانع تدفین جنازهء وی در گورستان شهر شد و او را رافضی خواند. به ناچار جنازه را در باغی که کنار دروازهء شهر و متعلق به خود حکیم فردوسی بود به خاک سپردند و اگر این روایت درست باشد محل آرامگاه کنونی شاعر را باید ملک شخصی او شمرد.
مذهب فردوسی: فردوسی را برخی از محققان شعوبی دانسته اند ولی نمیتوان این عقیده را محقق و قاطع دانست. وی با وجود اینکه مسلمانی مؤمن است و همین حقیقت جویی یکی از موجبات بی اعتنایی درباریان متعصب سلطان محمود نسبت به وی بوده است به اندیشه های زردشتی و دین بهی نظر تحسین دارد و به نوشتهء دکتر معین در کتاب مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی، «هر موقع که توانسته است به کیش ایرانی گریز زند از سوز دل و شور باطنی سخن رانده است». و با تأسف بسیار افزوده است که:
چو زین بگذری دور عُمَّر بود
سخن گفتن از تخت و منبر بود.
اما در هر حال باید به خاطر داشت که او همواره موحد بوده و گفته است: «به ناگفتن و گفتن ایزد یکی است» و نیز خاطرنشان ساخته است که:
اگر خلد خواهی به دیگر سرای
به نزد نبی و وصی گیر جای.
هزارهء فردوسی: چون بعضی از محققان تولد فردوسی را در سال 313 حساب کرده بودند هزار سال پس از آن (1313) در زمان رضاشاه گروهی از بزرگان دانش ایران شناسی و محققان کشورهای دیگر به ایران دعوت شدند و کنگره ای با شرکت فضلای زمان در تهران تشکیل شد تا هزارهء فردوسی را جشن بگیرد. جلسه های این کنگره در دارالفنون تهران تشکیل می شد. مجموعهء ارزنده ای از سخنرانیهایی که در این کنگره ایراد گردید و اشعاری که خوانده شد زیر عنوان «هزارهء فردوسی» در سال 1322 از طرف وزارت فرهنگ منتشر شد. در پایان کنگره میهمانان ایران و اعضای ایرانی کنگره به خراسان سفر کردند و در همان سفر آرامگاه حکیم بزرگ به دست رضاشاه گشوده شد.
آثار فردوسی: بزرگترین حماسهء ایرانی و یکی از چند اثر کوه آسای ادبی جهان شاهنامهء فردوسی است. داستانهای حماسی و روایات تاریخی و افسانه های ما در قرون پیش از اسلام در کتب بسیاری پراکنده بود که از جملهء آنها باید کارنامهء اردشیر بابکان، یادگار زریر، بهرام چوبین، داستان رستم و اسفندیار، داستان پیران ویسه، کتاب پیکار، پندنامهء بزرگمهر، اندرز خسرو پسر قباد (انوشیروان)، مادیگان شطرنج، آئین نامه و گاهنامه را نام برد. اما برتر و جامع تر از همهء آنها «خداینامه» است که کارنامهء شاهان ایران کهن بوده است و تألیف آن را در زمان خسروپرویز دانسته اند و در مقدمهء بایسنقری شاهنامه آمده است که یزدگرد شهریار، دهقان دانشوری را به تکمیل آن مأمور ساخت. این کتاب را ابن مقفع به عربی ترجمه کرده است اما از این ترجمه چیزی در دست نیست. باید این نکته را خاطرنشان کرد که خداینامهء پهلوی یا ترجمهء عربی آن مستقیماً در دست فردوسی نبوده است زیرا فردوسی از مأخذی دیگر استفاده کرده، بدین معنی که پیش از شروع کار شاهنامه، سپهسالار پاک نژاد خراسان ابومنصور عبدالرزاق وزیر خود ابومنصور معمری را به گردآوری دهقانان و تألیف کارنامهء شاهان مأمور ساخته و شاهنامهء فارسی منثوری پرداخته بود و همین گرد آوردن دهقانان و موبدان، که روایات را سینه به سینه آموخته بودند، نشان میدهد که متن خداینامه در دسترس ابومنصور نبوده است. علاوه بر ابومنصور معمری، کسان دیگر و از جمله ابوالمؤید بلخی و ابوعلی محمد بن احمد بلخی نیز شاهنامه هایی به نثر نوشته بودند اما گمان نمی رود که مأخذ فردوسی کتابی جز شاهنامهء ابومنصوری بوده باشد و البته اطلاعات و معلومات شخصی و از همه مهمتر قدرت تصور بیمانندش در پرداختن کتاب بی اثر نبوده است. قسمتی از روایات شاهنامه را نیز از شخصی به نام «آزادسرو» نقل میکند(3) و در این مورد به تحقیق نمیتوان گفت که آیا آزادسرو مستقیماً مطالب را برای وی گفته است یا جزو گردآورندگان شاهنامهء ابومنصوری بوده و فردوسی عین عبارت ابومنصوری را به نظم آورده است؟
داستان نظم شاهنامه: در مورد داستانهای حماسهء ملی ایران باید گفت که در این کار فردوسی مبتکر نبوده و پیش از او دیگران بدان دست زده بودند: مسعودی مروزی قسمتی از شاهنامه را به وزن ترانه های ساسانی ساخته بود که از تمام آن فقط چند بیتی از سرگذشت کیومرث مانده است. پس از مسعودی، دقیقی طوسی سرگذشت گشتاسب و ظهور زردشت را به نظم آورد و چون دقیقی به دست غلامی کشته شد، شاهنامهء وی نیز ناتمام ماند و بنا به گفتهء فردوسی:
ز گشتاسب و ارجاسب بیتی هزار
بگفت و سر آمد بر او روزگار
یکایک از او بخت برگشته شد
به دست یکی بنده بر کشته شد.
فردوسی که شاید پیش از مرگ دقیقی و حتی پیش از آنکه وی به کار شاهنامه دست بزند خود در این فکر بود کمر همت بر میان بست و اثری در حدود شصت برابر کار دقیقی به وجود آورد و هنگامی که به سرگذشت گشتاسب رسید، هزار بیت دقیقی را هم در شاهنامهء خود نقل کرد. فردوسی برای تألیف شاهنامه زحمات فراوان کشید و نیروی جسمی و مالی خود را هم بر سر آن نهاد. میگوید که برای فراهم کردن متن داستانها «بپرسیدم از هر کسی بیشمار» و آنگاه دوست مهربانی که «تو گویی که با من به یک پوست بود» در این راه مرا یاری کرد و گفت:
نوشته من این نامهء پهلوی
به نزد تو آرم مگر بغنوی.
آنگاه بزرگان زمان مانند حیی قتیبه و علی دیلم که مقام و سرگذشت آنها روشن نیست(4)وی را تشویق کردند و او در حدود سی سال در این کار پایداری کرد و از نظم خود «کاخی بلند پی افکند که از باد و باران نیابد گزند» و هنگامی که در حدود «پنج هشتاد بار از هجرت» می گذشت «نامهء شاهوار» وی به پایان رسید. به درستی نمیدانیم که ارتباط او با دربار محمود غزنوی چگونه بوده است. از مدایحی که در شاهنامه آمده است چنین استنباط میشود که فضل بن احمد اسفراینی وزیر سلطان محمود، نصربن سبکتکین برادر سلطان و گروهی دیگر از بزرگان خراسان به او نظر لطف داشته اند و در کار شاهنامه مشوق وی بوده اند. فضل بن احمد اسفراینی که تا سال 401 ه .ق. وزیر محمود بود به زبان و فرهنگ ایران علاقه داشت و هم او بود که فردوسی درباره اش گفته است:
کجا فضل را مسند و مرقد است
نشستنگه فضل بِن احمد است
نبد خسروان را چنان کدخدای
به پرهیز و داد و به آیین و رای.
اما دریغ که هنگام سفر فردوسی به غزنین بر مسند فضل مردی نشسته بود که با وجود فضل و هنر، در دین تعصب داشت و آنچه را به ایران پیش از اسلام بازمی گشت به حکم تعصب باطل میشمرد. این شخص خواجه احمدبن حسن میمندی است که دفاتر دیوانی محمود را بار دیگر از فارسی به عربی گردانید و سخن و ادب پارسی را خوار کرد. پیداست که او هرگز برای فردوسی راهی به دربار نمی گشود و اگر می گشود، علل دیگری که گفته خواهد شد آن راه را می بست. موانع دیگری که در راه حکیم طوسی وجود داشت یکی حسادت شاعران دربار بود که او را از دور می شناختند و نزدیک شدن او را به شاه به زیان خود می دیدند و دیگر طرز فکر و تعصب محمود غزنوی بود که نه با مذهب و افکار فردوسی موافقت داشت و نه میتوانست غرور میهنی او را بپذیرد. حملهء فردوسی به تورانیان و بزرگداشت نژاد و تمدن ایرانی چیزی نبود که به مذاق محمود خوش آید و روایت تاریخ سیستان که در ذیل عنوان سفرهای فردوسی نقل شد، میتواند دلیل نزدیکتری برای این حقیقت باشد. به هرحال شاهنامه در بارگاه غزنین خوانده شد و دیر نپایید که حسادت بدگویان «بازار فردوسی را تباه کرد». خودِ وی میگوید:
مرا غمز کردند کآن پرسخن
به مهر نبی و علی شد کهن.
ترجمه های شاهنامه: شاهنامهء فردوسی به تمام زبانهای زندهء دنیای امروز ترجمه شده و دربارهء آن کتابها و مقاله های بیشمار به رشتهء تحریر درآمده است، که از جملهء آنها این ترجمه ها و کتب قابل ذکر است: ترجمهء شاهنامه به زبان آلمانی توسط گورس(5)، ترجمهء رستم و سهراب به آلمانی به وسیلهء فریدریش روکرت(6)، ترجمهء کامل شاهنامه به آلمانی به دست شاک(7)، کتاب حماسهء ملی ایران دربارهء شاهنامه نوشتهء تئودور نلدکه(8)، ترجمه های سر ویلیام جونز(9)، لومسدن(10)، ترنر مکان(11)، و کارهای جورج وارنر(12)، و برادرش ادموند وارنر(13) در زبان انگلیسی، ترجمهء منثور کریمسکی(14) و ترجمه های منظوم و ناتمام لوزیمسکی(15) و ژکفسکی(16) در زبان روسی، ترجمهء بی مانند ژول مول(17) در زبان فرانسه، ترجمهء لاتینی فولرس(18) و بسیاری ترجمه های دیگر که یادآوری آنها موجب اطالهء کلام خواهد شد. از برجسته ترین ترجمه های شاهنامه اثری است که قوام الدین فتح بن علی البنداری در سال 620 ه .ق. به زبان عربی در شام انجام داده و به عیسی بن ابی بکربن ایوب حکمران عرب تقدیم داشته و دکتر عبدالوهاب عزام استاد جامع الازهر (در قاهره) آن را تصحیح و چاپ کرده است.
اهمیت فردوسی و شاهنامهء او: فردوسی را باید پیشرو کسانی شمرد که به افتخارات ایران کهن جان داده و عظمت آن را آشکار ساخته اند. او مظهر وطن پرستی و ایران دوستی واقعی است و می گوید که اگر ما:
ز بهر بر و بوم و فرزند خویش
زن و کودک و خرد و پیوند خویش
همه سربه سر تن به کشتن دهیم
از آن به که کشور به دشمن دهیم.
از طرف دیگر او را میتوان حافظ تاریخ ایران کهن دانست. مطالعهء منابع عربی دورهء اسلامی و آثار باقیمانده از روزگاران پیش از اسلام نشان میدهد که بسیاری از روایات شاهنامه درست مطابق خداینامه های پیشینیان است و حکیم طوسی در نقل آنها کمال امانت را مراعات کرده است. نکتهء دیگر که نباید از آن غافل بود این است که در اثر گرانبهای فردوسی گاه رسوم و آداب و شیوهء زندگی مردم ایران کهن، به نقل از منابع قدیم، آورده شده و به این ترتیب میتوان بسیاری از آن رسوم را از طریق مطالعهء شاهنامه دانست و به عبارت دیگر شاهنامه مأخذی برای جامعه شناسی تاریخی است. یکی از بزرگترین امتیازهای فردوسی ایمان به اصول اخلاقی است. فردوسی هرگز لفظ رکیک و سخن ناپسند در کتاب خود نیاورده و همین امر باعث شده است که هجونامهء محمود غزنوی را بسیاری از دانشمندان مجعول بدانند. اندرزهای گرانبهای او گاه با چنان بیان مؤثری سروده شده است که خواننده نمیتواند خود را از تأثیر آن بر کنار دارد:
ز خاکیم باید شدن سوی خاک
همه جای ترس است و تیمار و باک
جهان سربه سر حکمت و عبرت است
چرا بهرهء ما همه غفلت است؟
سخن پردازی که دربارهء او گفتگو می کنیم صاحب دلی حساس بوده و سوز و گداز و شیدایی عاشقانه را به خوبی در لابه لای ابیات پرهیمنهء این حماسهء بزرگ گنجانیده است. سرگذشت عشق زال و رودابه و داستان منیژه و بیژن دو نمونه از این گونه شعرهاست. گاهگاه صحنهء یک دیدار یا سلام و احوالپرسی را در عین سادگی چنان شرح میدهد که گویی خواننده ماجرا را به چشم می بیند. هنگامی که گیو برای آوردن کیخسرو به توران سفر می کند، خسرو با شادی از او استقبال می کند. فردوسی میگوید:
ورا گفت: ای گیو شاد آمدی!
خرد را چو شایسته داد آمدی!
چگونه سپردی بر این مرز راه؟
ز طوس و ز گودرز و کاوس شاه،
چه داری خبر؟ جمله هستند شاد؟
همی در دل از خسرو آرند یاد؟...
جهانجوی رستم، گو پیلتن
چگونه است و دستان آن انجمن؟...
فردوسی در وصف منظره ها و نمایش پرده های مختلف رزم و بزم بر بسیاری از شاعران زبان پارسی برتری دارد. در وصف های او سادگی و دقت و لطافت بیان با هم آمیخته است. بنا بر تحقیق هانری ماسهء فرانسوی در سراسر شاهنامه بیش از دویست وپنجاه قطعهء توصیف وجود دارد که اغلب آنها بدیع و دلکش است. در زیبائی رودابه دختر مهراب و معشوقهء زال چنین سخن می گوید:
ز سر تا به پایش به کردار عاج
به رخ چون بهار و به بالا چو ساج
دو چشمش به سان دو نرگس به باغ
مژه تیرگی برده از پر زاغ
اگر ماه جویی همه روی اوست
وگر مشک بویی همه موی اوست
بهشتی است سرتاسر آراسته
پر آرایش و رامش و خواسته...
سرود دلکشی که در وصف مازندران ساخته و در آن از «کوه و لاله و سنبل و هوای خوشگوار و زمین مشکبار» شمال ایران سخن گفته وصف دقیق و درستی از دیار مازندران است. آنجا که سیاهی شب را در آغاز داستان منیژه و بیژن نقاشی می کند بدیع ترین و زنده ترین تصویر شب را در سخن او می بینیم:
سپاه شب تیره بر دشت و راغ
یکی فرش افکنده چون پر زاغ
چو پولاد زنگارخورده سپهر
تو گفتی به قیر اندر اندود چهر
نمودم ز هر سو به چشم اهرمن
چو مار سیه باز کرده دهن...
در بیان او گاه توصیف، صورت مبالغه پیدا می کند اما هماهنگی لفظ و حسن تشبیه به قدری است که هرگز اغراق و مبالغهء شاعر را ناخوشایند جلوه نمی دهد. این چند بیت در وصف تهمینه دختر شاه سمنگان و مادر سهراب است:
دو ابرو کمان و دو گیسو کمند
به بالا به کردار سرو بلند
دو رخ چون عقیق یمانی به رنگ
دهان چون دل عاشقان گشته تنگ
دو برگ گلش سوسن می سرشت
دو شمشاد عنبرفروش از بهشت
بناگوش تابنده خورشیدوار
فروهشته زو حلقهء گوشوار
لبان از طبرزد زبان از شکر
دهانش مکلل به دُرّ و گهر
ستاره نهان کرده زیر عقیق
تو گفتی ورا زهره آمد رفیق.
فردوسی را نباید تنها حماسه سرا شمرد. او در عین حال که بدین شیوه شهرت دارد، سخنوری است که در تغزل و رشته های دیگر شعر نیز میتوان او را با بزرگان آن فنون قیاس کرد.
آثار دیگر فردوسی: شاهنامه معیار و مشخص کامل خلاقیت طبع فردوسی است ولی کار او به همین اثر پایان نمی یابد. دربارهء فردوسی به عنوان مصنف «یوسف و زلیخا» و همچنین برخی قطعات تغزلی میتوان سخن گفت... انکار تعلق منظومهء یوسف و زلیخا شاید مشکل تر از اثبات آن باشد. دلیل اساسی به نفع مصنف بودن فردوسی این است که بعید مینماید مصنف چنین اثر منظومی مجهول و گمنام مانده باشد... شکی که برای برخی از دانشمندان ایران مبدل به نفی کامل مصنف بودن فردوسی گردید تقریباً مربوط به زمان ماست... از طرفی اشاره به اینکه «یوسف و زلیخا» با زبان شاهنامه سروده نشده است نمیتواند ثابت کند که این کتاب اثر فردوسی نیست، زیرا در خود شاهنامه هم زبان اسکندرنامه با قسمتهای اساطیری تفاوت دارد و طبیعی است که منظومه ای مذهبی و رمانتیک را که با قرآن رابطه دارد، فردوسی نمیتوانسته است با زبان شاهنامه بسراید و نیز اگر گویندهء این منظومه جز فردوسی بوده و گمنام مانده باشد باز هم مشکل میتوان قبول کرد که در نقلها و ادبیات کلاسیک ایران هیچ ذکری از او نرفته باشد، در حالی که در تذکره ها گاه از سراینده ای که فقط چند بیت شعر دارد نام برده شده است. دربارهء یوسف و زلیخای منسوب به فردوسی نکاتی چند باید گفته شود تا کیفیت انتساب آن به حکیم طوسی روشن گردد: این منظومه در بحر متقارب مثمن مقصور و به وزن شاهنامه است و مطابق اکثر نسخ چاپی و خطی و از جمله نسخهء چ بمبئی به تاریخ 1344 ه .ق. چنین آغاز میشود:
به نام خداوند هر دو سرای
که جاوید ماند همیشه به جای.
و به استناد ابیاتی که در مقدمهء آن آمده پیش از سرایندهء این کتاب موضوع سرگذشت یوسف را کسانی دیگر از جمله ابوالمؤید بلخی و شاعری دیگر به نام بختیاری به نظم آورده اند. به موجب نسخهء خطی موجود در موزهء بریتانیا سراینده سفری به بغداد کرده و در آنجا این منظومه را به خواهش ابوعلی حسن بن محمد بن اسماعیل ساخته است. در آغاز تمام نسخ خطی و چاپی ابیاتی نیز دیده میشود که سراینده ضمن آن ابیات اظهار میدارد که پیش از این از داستانهای تاریخی و حماسی و عشقی سخن میگفته و اینک از آن کارهای بی ثمر و بی پایه دست کشیده و راه خدا پیش گرفته است و میخواهد داستانی از قرآن کریم را به نظم پارسی درآورد. اشتباه دیگری که کتابدار موزهء بریتانیا در مورد سفر فردوسی به اصفهان مرتکب شده بود و از آن یاد کردیم، موجب شد که گروهی از محققان تصور کنند که فردوسی در همان سال که به اصفهان رفته سری هم به بغداد زده و در آنجا داستان یوسف و زلیخا را ساخته است. اما در هر صورت بدین حدس ها نمیتوان اعتماد کرد و به دلایلی که ذی بیان خواهد شد صحت انتساب این اثر به فردوسی بسیار بعید است: 1- نام فردوسی و ممدوحان و معاصران او در این منظومه نیست و فقط در پشت جلد کتاب، فردوسی به عنوان سرایندهء آن معرفی شده است. 2- مورخان و تذکره نویسان همزمان یا نزدیک به زمان فردوسی هرگز دربارهء او به عنوان سرایندهء «یوسف و زلیخا» سخن نگفته اند و تا نیمهء اول قرن نهم از یوسف و زلیخای فردوسی سخنی در میان نیست. 3- در مورد ابیاتی که مربوط به گذشتهء سراینده است و چنین مینماید که این گوینده روزی حماسه سرا بوده، میتوان احتمال داد که ابیات مذکور را ناسخی که اندک طبع شعری داشته است برای اثبات تعلق منظومه به فردوسی و یا برای آزمودن طبع خود الحاق کرده باشد و یا به قول یکی از دانشمندان معاصر شاید سراینده قب در مجالس درباری راوی بوده و اشعار حماسه سرایان را در بزم شاهان می خوانده است. 4- بر اساس آنچه در اثبات درستی انتساب منظومه به فردوسی گفته اند به آسانی نمیتوان پذیرفت که زنده کنندهء زبان پارسی و پی افکن کاخ بلند شاهنامه اثر گرانبهای خود را بی ارزش شمارد و در مقدمهء یوسف و زلیخا بگوید که «نیرزد صد از آن به یک مشت خاک». همین خود یکی از بزرگترین دلایلی است که برای رد نسبت منظومهء یوسف و زلیخا از فردوسی داریم. 5- تحقیر و تمسخر حماسه سرایی چیزی است که بر زبان شعرای بعد از فردوسی و به خصوص معاصران امیرمعزی و خود او بسیار دیده میشود. در عصر فردوسی با وجود رواج مدح و ستایش، حماسه هرگز منفور نبوده است که فردوسی هم در شمار مخالفان آن درآید. 6- گویندهء «یوسف و زلیخا» خلفای راشدین را یکسان مینگرد و هرگز خود را مانند فردوسی «خاک پی حیدر» نمیداند و به همین دلیل میتوان گفت که این منظومه از فردوسی نیست زیرا فردوسی دارای روح ملی و حماسی است و هرچه باشد سنی نمیشود. 7- بالاتر از همهء دلایل، سستی ابیات «یوسف و زلیخا» است که به حقیقت از مقام معنوی و حکمی فردوسی به دور است و انتساب بسیاری از آنها به فردوسی در حکم فروداشت و تحقیر اوست. 8- در چند نسخهء خطی معتبر، از جمله نسخهء کتابخانهء ملی پاریس، ابیاتی در مدح شمس الدوله طغانشاه پسر الب ارسلان حاکم هرات آمده است بدین صورت:
... سپهر هنر آفتاب امل
ولی النعم شاه شمس الدول
ملک بوالفوارس پناه جهان
طغانشاه خسرو الب ارسلان.
و این ابیات اثبات می کند که گوینده در حدود شصت سال پس از فردوسی میزیسته است و هیچ دلیلی وجود ندارد که مدح طغانشاه را اضافی و الحاقی بدانیم و میتوان گفت در نسخه های دیگر، کاتبان به تصور اینکه منظومه از فردوسی است، این ابیات را زائد پنداشته و حذف کرده اند. دربارهء اینکه «شاعر معاصر طغانشاه و سرایندهء یوسف و زلیخا که بوده است؟» پاسخ قاطعی نمیتوان داد. تنها نوشتهء سعید نفیسی که خلاصهء آن نقل میشود قابل تعمق است: در میان ابیات مدح طغانشاه دو بیت بدینگونه دیده میشود:
اما نیست بسیار مدت به جای
که از ورج سلطان و لطف خدای
از این ورطه دلشاد بیرون شود
به نزدیک شاه همایون شود...
سعید نفیسی «اما نیست» را «امانی است» خوانده و بدین نتیجه رسیده است که «امانی» تخلص شاعر است و این شاعر چون طبع سرشار و قدرت فراوانی نداشته فراموش شده است. در هر صورت سرایندهء «یوسف و زلیخا» هرکه باشد فردوسی نیست.
علاوه بر شاهنامه و منظومهء یوسف و زلیخا که ذکر آنها گذشت قطعات غنائی جداگانه و حتی اشعار کامل و قصایدی چند به مصنف شاهنامه نسبت داده اند. و اگر قطعات مستخرج «اته»(19) کتابشناس و محقق آلمانی و نیز قطعاتی را که بهار و وحید دستگردی از مجموعه های خطی بیرون کشیده اند بر هم بیفزاییم در حدود بیست قطعه شعر غنایی به فردوسی منسوب است. معروفترین قطعهء منسوب به او، شعری است که عوفی در لباب الالباب آورده و چنین است:
بسی رنج بردم، بسی نامه خواندم
ز گفتار تازی و از پهلوانی
به چندین هنر شصت وسه سال ماندم
که توشه برم ز آشکار و نهانی
بجز حسرت و جز وبال گناهان
ندارم کنون از جوانی نشانی
به یاد جوانی کنون مویه آرم
بر این بیت بوطاهر خسروانی
«جوانی من از کودکی یاد دارم
دریغا جوانی! دریغا جوانی».
در نسخهء خطی «مجمع البحرین» قطعهء دیگری بدو منسوب است که وحید دستگردی آن را در مجلهء ارمغان به چاپ رسانیده است. زبان این قطعات غنایی با شاهنامه فرق دارد و در آنها لغات عربی بیشتر است و میتوان گفت که پاره ای از قسمتهای شاهنامه خود سرشار از «لیریسم» است، مث این قطعهء معروف آن در ستایش لذت و توصیف باده:
عروسی است می، شادی آیین او
که باید خرد کرد کابین او
به روز آنکه با باده کشتی کند
فکنده شود گر درشتی کند
ز دل برکشد می تف و دود و تاب
چنان چون بخار زمین آفتاب
چو عود است و چون بید تن را گهر
می آتش که پیدا کند زو هنر
گهر چهره شد آینه چون نبید
که آید در او خوب و زشتی پدید
دل تیره را روشنایی می است
که را کوفت تن، مومیایی می است
بدان می کند بددلان را دلیر
پدید آرد از روبهان کار شیر...
در نوشتن این مبحث از منابع زیر استفاده شده است: 1- مقالات استاریکف دربارهء «فردوسی و شاهنامه» ترجمهء رضا آذرخشی. 2- تاریخ ادبیات در ایران به قلم ذبیح الله صفا. 3- فردوسی طوسی تألیف محمد استعلامی. 4- شاهنامهء فردوسی چ بروخیم. 5- معجم الانساب زامباور ج2 در موضوع آل باوند. رجوع به مآخذ شود.
(1) - آخرین امیر آل باوند که موسوم به شهریار است (شهریار سوم، پسر دارا) قبل از سال 400 ه .ق. از قابوس وشمگیر شکست خورده و اگر فردوسی به نزد او رفته باشد باید نتیجه گرفت که تاریخ سفر غزنین جلوتر از 400 ه .ق. بوده است.
(2) - CH. Rieu. (3) - شاهنامه چ بروخیم ج 6 ص 1729.
(4) - نظامی عروضی یکی را عامل طوس و دیگری را نساخ شاهنامه دانسته است.
(5) - Gorress.
(6) - Friedrich Ruckert.
(7) - Schack.
(8) - Theodor Noldeke.
(9) - Sir William Jones.
(10) - Lumsden.
(11) - Turner Macan.
(12) - George Warner.
(13) - Edmond Warner.
(14) - Krimsky.
(15) - Lozimsky.
(16) - Zhukovsky.
(17) - J. Mohl.
(18) - Vullers.
(19) - Ethe.

فردوسی.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 12هزارگزی شمال راه فرعی زرند به کرمان. دارای بیست تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوسی.

[فِ دَ / دُو] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندقهء بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در صدهزارگزی جنوب ساردوئیه و دوهزارگزی خاور راه فرعی بافت به جیرفت. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 47 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوبات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوسیه.

[فِ دَ / دُو سی یَ / یِ] (اِخ)دهی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان، واقع در 52هزارگزی شمال باختری رفسنجان و کنار راه مالرو رفسنجان به بافق. ناحیه ای است جلگه ای، سردسیر و دارای 300 تن سکنه. از دو رشته قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، پسته، پنبه و صیفی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. از صنایع دستی آنها قالیچه بافی با نقشه، گلیم و کرباس بافی است. راه فرعی و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوسیه.

[فِ دَ / دُو سی یَ / یِ] (اِخ)دهی است از دهستان زبرخان بخش قدمگاه شهرستان نیشابور، واقع در دامنه، معتدل و دارای 98 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول آنجا غلات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فردوسیه حسن زاده.

[فِ دَ / دُو سی یَ / یِ حَ سَ دَ / دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان، واقع در 15هزارگزی شمال شوسهء رفسنجان به کرمان. ناحیه ای است جلگه ای، سردسیر و دارای شصت تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، پسته و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فردوعة.

[فُ عَ] (ع اِ) گوشهء شعب کوه. و گویند صواب آن به قاف است. (از منتهی الارب).

فردوک.

[فَ] (ع اِ) (اصطلاح بازی) فرد: جوزوک و الا فردوک. (از دزی ج 2 ص 251). رجوع به فرد شود.

فردة.

[فَ دَ] (ع ص) مؤنث فرد. ج، فَردات. (از اقرب الموارد).
- صاحب العمامة الفردة؛ ابوبکر است، چه گاهی که سوار میشد هیچکس به احترام او عمامه نمیپوشید و تنها وی عمامه داشت. (از اقرب الموارد).

فردة.

[فُ رَ دَ] (ع ص) تنهارونده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فردة.

[فَ دَ] (اِخ) نام کوهی است به بادیه و آن را فردة نامند چون جدا از دیگر کوههاست. (معجم البلدان).

فردة.

[فَ دَ] (اِخ) نصر گوید کوهی است در دیار طی که آن را فردة الشموس گویند. (معجم البلدان).

فردة.

[فَ دَ] (اِخ) آبی است مر جرم را یا آن قردة است به قاف. (از منتهی الارب). آبی است در دیار طی و قبر زیدالخیل بدانجا است... به خط ابن فرات در بسیار جا دیدم که قردة (به قاف) است. رجوع به معجم البلدان شود.

فرده.

[فَ دَ] (اِخ) از دیه های الجبل. (تاریخ قم ص 136).

فرده.

[فَ دَ] (اِخ) دهی است از رستاق قاسیان. (تاریخ قم ص 118).

فرده.

[فَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق خوی. (تاریخ قم ص 118).

فردی.

[فَ] (حامص) انفراد. تنهایی. بی انبازی. یگانه بودن :
اگر با بخت نرماده قرینند این خدادوران
تو چون دوران به فردی ساز کآخر فرد دورانی.
خاقانی.
|| (ص نسبی) منسوب به فرد. انفرادی. رجوع به فرد شود.

فردی.

[فَ] (اِ) طومار. || فهرست. (ناظم الاطباء).

فردی.

[فَ دا] (ع ق) یکان یکان: جاءوا فردی؛ آمدند یکان یکان. (منتهی الارب). واحداً بعد واحد. (از اقرب الموارد).

فردی زند.

[فَ یِ زَ] (اِخ) شیرازی. نامش صفربیک و مردی سیاح، درویش منش و قلندرمشرب بوده است. در مراتب الفاظ چندان تتبعی نداشته و برحسب طبع غزلی موزون می سروده است. از آثار اوست:
در روزگار هرکه عزیز است خوار تست
این حکم تازه ای است که در روزگار تست
چون من ز جور خویش مرنجان رقیب را
گر دشمن من است ولی دوستار تست.
و از غزل دیگرش:
گفتم روم که چشمت مایل به خواب ناز است
بگشود زلف و گفتا بنشین که شب دراز است.
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 382).

فردیس.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام پازوکی بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در پانزده هزارگزی شمال باختری ورامین و دوهزارگزی خاور راه شوسهء ورامین به تهران. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 333 تن سکنه. آب آن از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و صیفی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. تپه ای از آثار قدیم دارد. راه آن از طریق قره چک ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فردین.

[فَ] (اِ) مخفف فروردین که ماه اول باشد از سال و بودن آفتاب است در برج حَمَل و آن برج اول است از دوازده برج فلک. (برهان). رجوع به فروردین و فرودین شود.

فردین.

[فَ دَ] (ع ص، اِ) تثنیهء فرد است در حالت نصب و جر: لقیته فردین؛ دیدم او را و با ما دیگری نبود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فردین.

[فَ دَ] (اِخ) فلاتی است دور و در شعر طرفة بن عبد مذکور است. (معجم البلدان).

فردین.

[فَ دَ] (اِخ) کاریزی است. (منتهی الارب).

فردینان.

[فِ] (اِخ) رجوع به فردیناند شود.

فردیناند.

[فِ] (اِخ)(1) نام دو تن از شاهان آراگون(2). فردیناند اول از 1412 تا 1416 م. پادشاهی کرد. فردیناند دوم از 1425 تا 1516 م. پادشاهی کرد. وی همان شخصی است که در میان پادشاهان کاستیل به فردیناند پنجم معروف است. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Ferdinand.
(2) - Aragon.

فردیناند.

[فِ] (اِخ) نام دو تن از فرمانروایان اسپانیا که از خاندان بوربن بودند. رجوع به بوربن شود.

فردیناند.

[فِ] (اِخ) نام دو تن از فرمانروایان کشور پرتقال. فردیناند اول در 1345 م. متولد شد و از سال 1367 فرمانروای پرتقال گردید و تا پایان عمر (1383 م.) پادشاه آن کشور بود. فردیناند دوم متولد سال 1816 م. و فرزند دوک ساکس کبورگ و نوهء لئوپولد پادشاه بلژیک بود. درگذشت وی به سال 1885 اتفاق افتاد. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).

فردیناند.

[فِ] (اِخ) نام سه تن از امپراطوران روم: یکی فردیناند اول متولد سال 1503 و متوفی به سال 1564 م. که از سال 1556 تا 1564 م. امپراطور روم بود. وی برادر کوچکتر شارل پنجم است. دیگر فردیناند دوم که متولد 1578 و متوفی به سال 1637 م. است. وی از 1619 تا 1637 م. امپراطور روم بود. فردیناند سوم در 1608 م. متولد شد و به سال 1657 م. درگذشت. وی پسر فردیناند دوم است و مدت بیست سال از 1637 تا 1657 م. امپراطور روم بود. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).

فردیناند.

[فِ] (اِخ) پادشاه رومانی. متولد 1865 و متوفی به سال 1927 م. بود. وی از سال 1914 تا 1927 م. بر رومانی فرمانروایی کرد. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).

فردیناند.

[فِ] (اِخ) نام دو تن از پادشاهان سیسیل: یکی متولد 1752 و متوفی به سال 1825 م. است و دو بار به فرمانروایی سیسیل رسیده است، یک بار از 1795 تا 1806 م. و دیگر بار از 1815 تا 1825 م. فردیناند دوم پسر فردیناند اول و متولد به سال 1810 م. است. وی از 1830 تا 1859 م. که پایان عمر اوست فرمانروای ناپل بود. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).

فردیناند.

[فِ] (اِخ) نام پنج تن از پادشاهان کاستیل و لئون: فردیناند اول از 1037 تا 1065 م. پادشاهی کرد. فردیناند دوم دومین فرزند آلفونس هفتم از 1157 تا 1188 م. پادشاه بود. فردیناند سوم معروف به ال سانتو(1) فرزند آلفونس نهم و دوران پادشاهیش از 1217 تا 1252 م. بود. فردیناند چهارم از 1295 تا 1312 م. پادشاهی داشت. فردیناند پنجم که او را کاثولیک میخواندند فرزند جان دوم پادشاه آراگون بود و علاوه بر سلطنت آراگون بر کاستیل و لئون نیز فرمان میراند و دولت واحدی در آن سامان تشکیل داده بود. مرگ او در سال 1516 م. اتفاق افتاد. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - EL-Santo.

فردیناند.

[فِ] (اِخ) ماکسیمیلیان کارل لئوپولد(1). متولد سال 1861 و متوفی به سال 1948 م. پادشاه بلغارستان بود. وی در وین به دنیا آمد. پدرش پرنس اگوست(2) یکی از شاهزادگان ساکس کبورگ(3) بود. در سال 1879 به برزیل سفر کرد. در 1887 م. به سلطنت بلغار برگزیده شد. فرمانروایی او بر بلغارستان از 1908 تا 1918 م. طول کشید. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Maximilian Karl Leopold.
(2) - Augustuss.
(3) - Sax Coburg.

فردیناند.

[فِ] (اِخ) نام چهار تن از فرمانروایان ناپل است که عبارتند از: فردیناند اول متولد سال 1432 م. و متوفی به سال 1494 م. وی از سال 1458 م. تا پایان عمر پادشاهی کرد. فردیناند دوم که پس از فردیناند اول فرمانروای ناپل شد دو سال بعد در 1496 م. درگذشت. فردیناند سوم بر کاستیل نیز فرمانروایی داشت و در تاریخ کاستیل به فردیناند پنجم معروف است. فردیناند چهارم نیز فرمانروای سیسیل بود و در تاریخ حکومت سیسیل او را فردیناند اول می خوانند. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر). رجوع به فردیناندهای کاستیل و فردیناندهای سیسیل در همین قسمت شود.

فردی وند.

[فَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان منگرهء بخش الوار گرم سیری شهرستان خرم آباد، واقع در 43هزارگزی شمال باختری حسینیه و 21هزارگزی خاور راه اتومبیل رو خرم آباد به اندیمشک. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 168 تن سکنه. از چشمهء فردی وند مشروب میشود. محصول آنجا غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند و از طایفهء میرعالی خانی هستند. زمستانها به قشلاق میروند. صنعت دستی آنها قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فررة.

[فُ رَ رَ] (ع ص) بسیار گریزنده. (منتهی الارب). فارّ. (از اقرب الموارد). || پویه دوان. (منتهی الارب).

فرز.

[فَ] (ص) بزرگ که در مقابل کوچک است. (برهان).

فرز.

[فِ] (ص) چست. چابک. چالاک. جَلد. قبراق. || تند. سریع. || (ق) زود. به سرعت. (یادداشت به خط مؤلف).

فرز.

[فِ] (اِ) مهره ای از مهره های شطرنج که به منزلهء وزیر است. (برهان). و آن را فرزین گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به فرزین و فرزان شود. || سبزه باشد در غایت خوبی و تری و تازگی. (برهان). فریز. فریس. فرزد. فرزه. پریز. فریژ. فریج. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرز.

[فُ] (اِ) سبزهء تروتازه. رجوع به فِرز شود. || غلبه و زیادتی. || کنار دریاها و رودخانه های بزرگ که کشتی و سنبک در آنجا بایستند و از آنجا راهی شوند. (برهان). رجوع به فُرضة شود.

فرز.

[فِ] (ع اِ) راه بر پشته. (آنندراج) (اقرب الموارد). || نصیب جداشده برای صاحب آن. ج، افراز، فروز. (اقرب الموارد).

فرز.

[فَ] (ع اِ) زمین هموار پست. (منتهی الارب). گشادگی بین دو کوه و گویند: ما اطمأن من الارض بین ربوتین. (اقرب الموارد). || (مص) جدا نمودن چیزی را از چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرز.

[فُ رُزز] (ع ص) بندهء صحیح یا آزاد صحیح پرگوشت نازک اندام. (منتهی الارب). العبد الصحیح و قیل الحر الصحیح التار. (اقرب الموارد).

فرزآباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در سی هزارگزی جنوب باختری کهنوج و پانزده هزارگزی راه فرعی کهنوج به میناب. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فرزاد.

[فَرْ رَ] (اِخ) از قرای ری. (معجم البلدان). رجوع به فرحزاد شود.

فرزاده.

[فَ دَ / دِ] (اِ) قطعهء بزرگی از خمیرمایه. (ناظم الاطباء).

فرزام.

[فَ] (ص) لایق. سزاوار. درخور. (برهان). جدیر. (یادداشت به خط مؤلف). فرزان. (حاشیهء برهان چ معین) :
مکن ای روی نکو زشتی با عاشق خویش
کز نکورویان زشتی نبود فرزاما.دقیقی.
رجوع به فرزان شود.

فرزامیثن.

[فَ ثَ] (اِخ) محله ای است از حایط سمرقند. (سمعانی). محله ای به سمرقند. (معجم البلدان).

فرزامیثنی.

[فَ ثَ] (ص نسبی) منسوب است به فرزامیثن که محله ای است از حایط سمرقند. (سمعانی).

فرزامیثنی.

[فَ ثَ] (اِخ) عیسی بن عبدک بن حمادبن عبدالله، یا عبدة بن عبدالله عبدی، معروف به جلاب. گویند از مردم چاچ و ساکن سمرقند بود. ابونصر محمد بن عبدالرحمان شافعی از او روایت کند. وفات وی بعد از سال 310 ه .ق. است. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 204).

فرزان.

[فَ] (اِ) علم. حکمت. دانش. (برهان). حکمت. (صحاح) (اسدی). || استواری. (برهان). || (ص) حکیم. فیلسوف. فرزانه. (یادداشت به خط مؤلف) :
هر کجا تیزفهم فرزانی است
بندهء کندفهم نادانی است.سنائی.
- نافرزان؛ بی دانش. نادان :
مخالفان تو بی فره اند و بی فرهنگ
معادیان تو نافرخند و نافرزان.
بهرامی سرخسی.
رجوع به فرزانه شود.

فرزان.

[فِ] (معرب، اِ) فرزین شطرنج. معرب است. ج، فرازین. (منتهی الارب). مهره ای باشد از جملهء مهره های شطرنج و آن به منزلهء وزیر است. (برهان). رجوع به فرز شود.

فرزانگی.

[فَ نَ / نِ] (حامص) حکمت. خِرد. خردمندی. عاقلی. بخردی. (یادداشت به خط مؤلف). در زبان پهلوی فرزانکیه(1)، از: فرزانک + ئیه که یاء نسبت است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
گوی پیشرو نام او خانگی
که همتا نبودش به فرزانگی.فردوسی.
کجات آن همه زور و مردانگی
سلیح و دل و گنج و فرزانگی.فردوسی.
که سالاری و زور و مردانگی
تو را دادم و گنج و فرزانگی.فردوسی.
با همه فرزانگی و عقل مغ اندیش
بر خر مغ عاجزم که پیر و جوانم.
سوزنی (دیوان ص 455).
غافل بودن نه ز فرزانگی است
غافلی از جملهء دیوانگی است.نظامی.
سخن گفتن نرم فرزانگی است
درشتی نمودن ز دیوانگی است.نظامی.
بوالعجبیهای خیالت ببست
چشم خردمندی و فرزانگی.سعدی.
پس از هوشمندی و فرزانگی
چو دف برزدندش به دیوانگی.سعدی.
بزرگان روشندل نیک بخت
به فرزانگی تاج بردند و تخت.سعدی.
- نافرزانگی؛ بی خردی. بی عقلی :
چو ساقی در شراب آمد به نوشانوش در مجلس
به نافرزانگی گفتند کاول مرد فرزانه.
سعدی.
(1) - frazanakih.

فرزانه.

[فَ نَ / نِ] (ص) حکیم. دانشمند. عاقل. (برهان). بخرد. فرزان. فیلسوف. مقابل دیوانه. (یادداشت به خط مؤلف). در زبان پهلوی فرزانک(1)، در هندی باستان پْرَ، پیشوند به معنی پیش + جان یا جانتی(2)به معنی شناختن و فهمیدن. قیاس کنید با جان در زبان ارمنی به معنی دانستن. (از حاشیهء برهان چ معین) :
ابله و فرزانه را فرجام، خاک
جایگاه هر دو اندر یک مغاک.رودکی.
فرزانه تر از تو نبود هرگز مردم
آزاده تر از تو نبرد خلق گمانه.
خسروی سرخسی.
چرا این مردم دانا و زیرک سار و فرزانه
به تیمار و عذاب اندر، ابا دولت به پیکار است.
خسروی سرخسی.
نباشد میل فرزانه به فرزند و به زن هرگز
ببرد نسل این هر دو نبرد نسل فرزانه.
کسایی.
چنین یافت پاسخ ز فرزانگان
ز خویشان نزدیک و بیگانگان.فردوسی.
بپرسید از او دخت افراسیاب
که فرزانه شاها چه دیدی به خواب.
فردوسی.
به رستم چنین گفت کاوس کی
که ای گرد فرزانهء نیک پی.فردوسی.
فرزانه ای برفت و ز رفتنش هر زیان
دیوانه ای بماند و ز ماندنش هیچ سود.
لبیبی.
نبوم ناسپاس از او که ستور
سوی فرزانه، بهتر از نسپاس.ناصرخسرو.
فرزانه و صدر اجل و صاحب عالم
کافراخته شد زو عَلَم صاحب رایان.
سوزنی.
ستوده نایب فرزانه فخر دین احمد
که فخر دین را هست از جمال او مفخر.
سوزنی.
این از آن پرسان که آخر نام این فرزانه چیست؟
و آن بدین گویان که آخر جای این ساحر کجا؟
خاقانی.
گیرم آن فرزانه مُرد آخر خیالش هم نمرد
هم خیالش دیدمی در خواب اگر بغنودمی.
خاقانی.
فی المثل تو خود اگر آب خوری
جز ز جوی دل فرزانه مخور.خاقانی.
دل شاه شوریده شد زین شمار
ز فرزانه درخواست تدبیر کار.نظامی.
خبر دادندش آن فرزانه پیران
ز نزهتگاه آن اقلیم گیران.نظامی.
اگر بر جان خود لرزد پیاده
به فرزینی کجا فرزانه گردد؟عطار.
چون خلیل حق اگر فرزانه ای
آتش آب توست و تو پروانه ای.مولوی.
جوانی هنرمند و فرزانه بود
که در وعظ چالاک و مردانه بود.سعدی.
گزیدند فرزانگان دست فوت
که در طب ندیدند داروی موت.سعدی.
خلق میگویند جاه و فضل در فرزانگی است
گو: مباش اینها که ما فارغ از این فرزانه ایم.
سعدی.
به درآی ای حکیم فرزانه
پر نشاید نشست در خانه.اوحدی.
نقد امروز مده نسیهء فردا مستان
که یقین را ندهد مردم فرزانه به شک.
ابن یمین.
مرد فرزانه کز بلا ترسد
عجب در فکر او خطا نبود.ابن یمین.
گر از این منزل ویران به سوی خانه روم
دگر آنجا که روم عاقل و فرزانه روم.
حافظ.
- فرزانه خوی؛ کنایه از پسندیده خوی به اعتبار زیرکی و فطانت. (آنندراج).
- فرزانه رای؛ آنکه رای و اندیشهء حکیمانه دارد :
پزشکان گزین دار فرزانه رای
به هر درد دانا و درمان نمای.اسدی.
کهن دار دستور فرزانه رای
به هر کار یکتادل و رهنمای.اسدی.
- فرزانه رایی؛ نیک اندیشی. بخردی. فرزانگی :
به جا آر فرزانه رایی بسی
یک امروزشان کن ز درگه گسی.فردوسی.
- فرزانه زن؛ زن بخرد و عاقل :
چنین پاسخ آورد فرزانه زن
که با موبدی یکدل و رایزن.فردوسی.
- فرزانه گوهر؛ پاک نژاد :
به باده درون گوهر آید پدید
که فرزانه گوهر بود یا پلید.فردوسی.
- فرزانه مرد؛ مرد بخرد. مقابل فرزانه زن :
فریبش نخورده ست فرزانه مرد
که گیتی چو دامی است پر داغ و درد.
اسدی.
- فرزانه هوش؛ بخرد. باهوش. فرزانه رای :
همان نیز ملاح فرزانه هوش
«مشو» گفت «بر جان سپردن مکوش».
فردوسی.
همیدونش دستور فرزانه هوش
بسی گفت کاین جنگ و کین را مکوش.
اسدی.
|| نزد محققین آنکه مجرد و مطلق العنان باشد. (برهان). || شریف. پاک نژاد. محترم. || سعادتمند. || مبارک. خجسته. || بافراست. (ناظم الاطباء).
(1) - frazanak.
(2) - jan-, janati-.

فرزبود.

[فَ] (اِ) حکمت باشد که آن دریافتن افضل معلومات است به افضل علم. (برهان). برساختهء دساتیر است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص 256 شود.

فرزتی.

[فِ زِ] (ص نسبی) بی عرضه و بی قابلیت. || بی زور ناتوان. (فرهنگ فارسی معین). سخت ناچیز. (یادداشت بخط مؤلف).

فرزجة.

[فَ زِ جَ] (معرب، اِ) معرب پَرْزه. شیاف. حمول. (یادداشت به خط مؤلف). معرب پرچه. (آنندراج). چیزی که زنان برای مداوا به خود برگیرند. (تاج العروس). ج، فرازج، فرزجات. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به پرزه شود.

فرزد.

[فُ رُ / فَ رَ] (اِ) سبزه است در نهایت سبزی و تازگی و تری و آن را فریز نیز گویند و بعضی گویند سبزه ای باشد که در روی آبهای ایستاده به هم میرسد و در تابستان و زمستان سبز و خرم میباشد. (برهان). در تازی آن را ثیل خوانند. (اسدی). سبزه ای باشد در میان آب که مدام سبز بود و شاید که در مرغزارها نیز باشد و به زمستان و تابستان سبز بود و بیخش محکم باشد. (صحاح). به گمان من همان مَرْغ است که امروز چمن گویند. قسمی از آن وحشی و خودرو و قسم دیگر لطیف و باغی و مزروع است. (یادداشت به خط مؤلف). فریز. فرز. فریس. پریز. (از حاشیهء برهان چ معین) :
نه بهرام گوهرت و نه اورمزد
فرزدی و جاوید نبود فرزد.بوشکور.
فروتر ز کیوان تو را اورمزد
به رخشانی لاله اندر فرزد.بوشکور.
بفرمود تا رفت پیش اورمزد
بدو گفت شد زرد روی فرزد.فردوسی.
ورا پادشا نام کرد اورمزد
که سروی بد اندر میان فرزد.فردوسی.
دوان شد به بالین شه اورمزد
به رخشانی لاله اندر فرزد.فردوسی.
دو صد گونه گل بد میان فرزد
فروزان چو شب در، ز چرخ اورمزد.
اسدی.
نشستند از آن پس میان فرزد
همی برگرفتند کار از میزد.
اسدی (گرشاسب نامه ص 387).
رجوع به فرزه شود.

فرزدان.

[ ] (اِخ) نام دریاچه ای است که در اوستا ضمن اشارت به جنگ گشتاسب با دو تن از دشمنان او ذکر آن رفته و از اشارت اوستا برمی آید که این دریاچه مقدس بوده و ظاهراً دعا در برابر آن مستجاب می شده است، زیرا گشتاسب برای پیروزی خود در برابر آن دعا خوانده است. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین ص 356).

فرزدق.

[فَ رَ دَ] (ع اِ) گردهء نان که در تنور افتد. (منتهی الارب). رغیفی که در تنور افتد. (اقرب الموارد). || ریزهء نان. ج، فرازق، فرازد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پاره های خمیر و واحدش فرزدقة است. (اقرب الموارد).

فرزدق.

[فَ رَ دَ] (اِخ) لقب همام بن غالب بن صعصعة، شاعر مشهور. اصل این لغت و فارسی آن بَرازدَه است و گفته اند این کلمه عربی و برساخته از فرز و دق است، زیرا آن آردی است که قطعه ای از آن مفروز شده است. به هرحال همام بن غالب بن صعصعة بن ناحیة بن عقال بن محمد بن سفیان بن مجاشع بن دارم تمیمی، مکنی به ابوفراس و مشهور به فرزدق، مادر او لیلی بنت حابس است و پدر او را مناقبی مشهور و اوصافی پسندیده و مذکور است. از جمله داستان هم چشمی او با لحیم بن وثیل ریاحی است که در سال مجاعه بر سر کشتن ناقه اتفاق افتاد. او صد شتر کشت و لحیم نتوانست با او برابری کند. و بنوریاح بر لحیم خرده گرفتند که با این کار عاری بر ایشان بسته است. فرزدق گور پدر خود را بسیار بزرگ میداشت چندانکه هر کس بدان پناه میبرد وی به یاری او برمیخاست. فرزدق را در زبان عرب تأثیری بسزاست. معروف است که اگر شعر فرزدق نبود، ثلث لغت عرب از دست میرفت و نیمی از روایات و اخبار نابود می شد. او را به زهیربن ابی سلمی تشبیه کنند و این دو از شعرای طبقهء اول زبان عرب اند، زهیر در جاهلیت و فرزدق در دورهء اسلام. او را با جریر و اخطل داستانهاست و شرح مباحثات و مهاجات آنها مشهورتر از آن است که گفته شود. او را در میان قومش شرفی بود و خاطرش را عزیز میداشتند. جد و پدرش از نیکان اشراف بودند. در شرح نهج البلاغه آمده است که فرزدق در نزد خلفا و امرا جز به حالت نشسته شعر نمیخواند. بعضی اشعارش در «دیوان» او و نیز در کتب ادب به عنوان «مناقضات فرزدق با جریر» گرد آمده است. وفات او در سال 110 ه .ق. / 728 م. در بصره اتفاق افتاد و تاریخ تولدش معلوم نیست. (از اعلام زرکلی ج3 صص 1127-1128) :
بلبل هم طبع فرزدق شده ست
سوسن چون دیبه ازرق شده ست.
منوچهری.
گرچه خصمت فرزدق است به هجو
تو به پاداش او جریر مباش.سنایی.
بی او سخن نرانم کی پرورد سخن
حسان پس از رسول و فرزدق پس از هشام؟
خاقانی.
رجوع به البیان و التبیین جاحظ و وفیات الاعیان شود.

فرزدقة.

[فَ رَ دَ قَ] (ع اِ) زواله. معرب پرازده است، یا عربی است مصنوع از فرز و دق بدان جهت که پاره ای است که از دقیق جدا کرده اند. (منتهی الارب). رجوع به فرزدق شود.

فرزدقی.

[فَ رَ دَ] (ص نسبی) منسوب به فرزدق.

فرزدقی.

[فَ رَ دَ] (اِخ) علی بن فضال بن علی بن غالب المجاشعی القیروانی. عالم به لغت و ادب و تفسیر بود. مدتی در غزنه اقامت جست و سپس به بغداد رفت و چون از احفاد فرزدق بود در آنجا به فرزدقی اشتهار یافت. او راست: التفسیر در بیست مجلد. الاکسیر فی علم التفسیر. شرح عنوان الادب. شجرة الذهب فی معرفة ائمة الادب. نیز وی را ابیاتی است. به سال 479 ه .ق. / 1086 م. درگذشت. (از اعلام زرکلی از بغیة الوعاة). و رجوع به علی بن فضال شود.

فرزدق یمنی.

[فَ رَ دَ قِ یَ مَ] (اِخ) گویند از اماجد شعرا و اکابر فضلاست و با حکیم خاقانی معاصر بوده. بعضی، از شعرای محمودیش دانند، حق اینکه حقیقت احوال و آثار او چنانکه در آن وثوقی و ثباتی باشد ظاهر نگردیده. تقی اوحدی در تذکرهء خود این اشعار را به نام او نوشته است:
نه هرکو آید از کوهی بود با دعوت موسی
نه هرکو زاید از زالی بود با سطوت دستان
نه هر بحری بود عمان نه هر چاهی بود زمزم
نه هر جویی بود دجله نه هر آبی بود حیوان
محال است اینکه بی همت شود کس میر بحر و بر
گزاف است اینکه بی طاعت شود کس فخر انس و جان
ندانم در همه دولت ز احرار فلک همت
بجز صدر قضاقدرت وزیر خسرو کیهان.
(از مجمع الفصحا چ سنگی تهران ج 1 ص280).

فر زدن.

[فِ زَ دَ] (مص مرکب) چین و شکن دادن موی را با آلتی آهنی که آن را داغ کنند و با شیوه ای مخصوص بر موی نهند. رجوع به فِر شود.

فرزده.

[فِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مویی که آن را به وسیلهء فر، چین و شکن داده باشند. رجوع به فر زدن شود.

فرززمیار.

[فَرْزْ، زَمْ] (اِ مرکب) بزرگ نماز، چه فرز به معنی بزرگ و زمیار به معنی نماز است. (انجمن آرا). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فرهنگ دساتیر شود.

فرزع.

[فُ زُ] (ع اِ) پنبه دانه. (منتهی الارب). حب القطن. (اقرب الموارد).

فرزعة.

[فُ زُ عَ] (ع اِ) واحد فرزع. (اقرب الموارد). یک پنبه دانه. || پاره ای از گیاه. ج، فرازع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِخ) نام یکی از هشت کرکس لقمان است. (منتهی الارب).

فرزق.

[فِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در سه هزارگزی شمال تربت حیدریه و دوهزارگزی خاور شوسهء عمومی تربت حیدریه به مشهد. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 1199 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و بنشن است. اهالی به کشاورزی و گله داری و کرباس بافی گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرزک.

[] (اِخ) نام دهی است. حمدالله مستوفی آرد: حبس و فرزک و هندیجان این نواحی میان ارجان و دیگر اعمال فارس است. (نزهة القلوب چ لیدن ص 130). این ده میان ارجان و حبس قرار داشته و از آنجا تا ارجان شش فرسنگ بوده است. (از نزهة القلوب ص 189).

فرزکی.

[فُ زَ] (ص نسبی) منسوب به فرزک که نام جد خاندانی است. (از سمعانی). شاید هم منسوب به فرزک فارس باشد. رجوع به فرزک شود.

فرزکی.

[فُ زَ] (اِخ) یحیی بن محمد بن حسن بن فرزک ایذجی، مکنی به ابومحمد. از ابوبشر مکی بن مردک اهوازی روایت کند. ابوبکربن المقری از وی روایت کرده است. (از لباب الانساب ج 2 صص 204-205).

فرزگندگی.

[فِ گُ دَ / دِ] (ص) ارهء فرزگندگی؛ نوعی از اره باشد. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به اره شود.

فرزل.

[فِ زِ] (ع اِ) قید و گاز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مقراض آهنگران. (منتهی الارب). مقراضی که حداد بدان آهن برد. (اقرب الموارد).

فرزل.

[فُ زُ] (ع ص) درشت و تندار. (آنندراج). رجل فرزل؛ مرد درشت تندار. (منتهی الارب). الرجل الضخم. ابن سیده گوید ثابت نیست. (از اقرب الموارد).

فرزل.

[فَ زَ] (اِخ) از نواحی معرة النعمان در علاة و علاة کوره ای از کوره های آن است. (معجم البلدان).

فرزل.

[فَ زَ] (اِخ) از قراء بعلبک و قریهء بزرگ و باصفایی است در بن کوه غربی آن. مویز جوزانی در این مکان یافت شود و ملبنی که از شیر بز و جوز و جز آن سازند و آن را جِلدالفرس گویند مخصوص بدانجاست. و در آن قومی است معروف به بنی رجاء و رؤسای آنها به جوانمردی و میهمان نوازی و تجمل ظاهر در لباس و اکل و شرب شهرت دارند. (معجم البلدان).

فرزلة.

[فَ زَ لَ] (ع مص) بندی کردن کسی را. (منتهی الارب). در قید کردن. (اقرب الموارد).

فرزن.

[فَ زَ] (اِخ) از قراء هرات است. (معجم البلدان).

فرزند.

[فَ زَ] (اِ) ولد. نسل. (یادداشت به خط مؤلف). پسر و دختر هر دو را گویند. (آنندراج). نسل. (از منتهی الارب). در پهلوی فْرَزَنْد(1) است و در پارسی باستان فرزئینتی(2)غالباً به پسر و گاه به دختر اطلاق شده است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
شیب تو با فراز و فراز تو با نشیب
فرزند آدمی به تو اندر به شیب و تیب.
رودکی.
ز فرزند بر جان و تنت آذرنگ
تو از مهر او روز و شب چون نهنگ.
بوشکور.
پریچهره فرزند دارد یکی
کز او شوخ تر کم بود کودکی.بوشکور.
سلمیه همه فرزندان هاشمند و مغان همه فرزندان امیه اند. (حدود العالم).
فرزند من یتیم و سرافکنده گرد کوی
جامه وسخ گرفته و در خاک خاکسار.
کسایی.
نباشد میل فرزانه به فرزند و به زن هرگز
ببرد نسل این هر دو نبرد نسل فرزانه.
کسایی.
جهاندار فرزند هرمزدشاه
که زیبای تاج است و زیبای گاه.فردوسی.
که از ما دو فرزند کشور که راست؟
همان گنج با تخت و افسر که راست؟
فردوسی.
فرانک نه آگاه بد زین نهان
که فرزند او شاه شد در جهان.فردوسی.
فرزند به درگاه فرستاد و همی داد
بر بندگی خویش به یکباره گواهی.
منوچهری.
من و تو هر دو فرزند جهانیم
ابر یک حال ماندن چون توانیم.
فخرالدین اسعد.
ما را فرزندان کاری دررسیده اند. (تاریخ بیهقی). کار فرزندان این امیر در برگرفت. (تاریخ بیهقی). امیر محمود چند مشرف داشت به این فرزندش بودند پیوسته. (تاریخ بیهقی).
چه چیز است این مهر فرزند و درد
که در نیک و بد هست با جان نبرد.اسدی.
نهم گویی از بهر فرزند چیز
مبر غم که چیزش بود بی تو نیز.اسدی.
تو را داد و آنکس که پیوند تست
دهد نیز آن را که فرزند تست.اسدی.
فرزند جز کریم نباشد به خوی
چون همچو مرد بود نکوخو زنش.
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص 441).
فرزند هنرهای خویشتن شو
تا همچو تو کس را پسر نباشد.ناصرخسرو.
صانع مصنوع را تو باشی فرزند
پس چو پدر شو کریم و عادل و فاضل.
ناصرخسرو.
ملکان ترک و روم و عجم از یک گوهرند و خویشان یکدیگرند و همه فرزندان آفریدون. (نوروزنامه). پس از بلوغ غم مال و فرزند و... در میان آید. (کلیله و دمنه). چون مدت درنگ او سپری شود و هنگام وضع حمل و تولد فرزند باشد بادی بر رحم مسلط شود. (کلیله و دمنه). و قوت حرکت در فرزند پدید آید. (کلیله و دمنه).
سالها باید آنکه مادر دهر
زاید از صلب تو چو من فرزند.خاقانی.
آری آتش اجل و باغ ببر فرزند است
رفت فرزند شما زیور و فر بگشایید.
خاقانی.
از جملهء صدهزار فرزند
فرزند نجیب آدم آمد.خاقانی.
همه کس را عقل به کمال نماید و فرزند به جمال. (گلستان).
- فرزند آب؛ کنایه از حیوانات آبی باشد. (برهان).
- || حباب را نیز گویند و آن شیشه مانندی است که وقت باریدن باران به روی آب به هم رسد. (برهان).
- فرزند آفتاب؛ کنایت از لعل و یاقوت و جواهر کانی باشد. (برهان).
- فرزند بستن؛ نشاندن یا خواباندن فرزند را در مهد. (از آنندراج). کنایت از پرورش فرزند است :
ز دور مهد این گردون اخضر
نبسته عشق فرزندی خلف تر.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- فرزند بکر؛ نخستین فرزند. (ناظم الاطباء).
- || سبزی همیشه سبز. (ناظم الاطباء).
- فرزند خاور؛ کنایت از آفتاب جهانتاب است. (آنندراج) (برهان).
- فرزندخوار؛ مادری که فرزند خود را خورد و این ترکیب کنایت از جهان و روزگار است :
ای مادر فرزندخوار، ای بیقرار ای بیمدار
احسان تو ناپایدار، ای سربه سر عیب و عوار
اقوال خوب و پرنگار، افعال سرتاسر جفا.
ناصرخسرو (مقدمهء دیوان ص عز).
- فرزندخوانده؛ آنکه دیگری او را به فرزندی پذیرد.
- فرزندزاده؛ نوه. فرزند فرزند.
- فرزند زن؛ فرزندی که همراه زن آید. (آنندراج). فرزندی که زن از شوهر پیشین خود دارد.
- فرزند زنا؛ حرامزاده. خشوک. (ناظم الاطباء).
- فرزندوار؛ مانند فرزند. فرزندخوانده.
- || به کنایت به معنی عزیز و گرامی باشد :
بدارمت بی رنج فرزندوار
به گیتی تو مانی ز من یادگار.فردوسی.
|| کودک شیرخوار. (یادداشت به خط مؤلف). بچه. طفل. کودک. (ناظم الاطباء) :
چنین است کردار این چرخ پیر
ستاند ز فرزند پستان شیر.فردوسی.
(1) - frazand.
(2) - frazainti.

فرزندشاد.

[فَ زَ] (اِ مرکب) مراقبه است که سر به جیب فروبردن درویشان صاحب حال باشد. (برهان). برساختهء دساتیر است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص 257 شود.

فرزندک.

[فَ زَ دَ] (اِ مصغر) مصغر فرزند. فرزند کوچک :
برو تا ز خوانت نصیبی دهند
که فرزندکانت ز سختی رهند.سعدی.
|| طفل شیرخوار: استرضاع؛ به مزد گرفتن کسی را تا فرزندک را شیر دهد. (زوزنی).

فرزندگان.

[فَ زَ] (اِ) فرزند. (از حاشیهء فرهنگ اسدی). مفرد و به معنی فرزند است مثل خدایگان و دوستگان. (یادداشت به خط مؤلف) :
وانگهی فرزندگانت گازری سازد ز تو
شوید و کوبد تو را در زیر کوبین زرنگ.
؟

فرزندی.

[فَ زَ] (حامص) فرزند بودن. بنوت :
بدو راهبر گفت کای پادشاه
دلت شد به فرزندی او گواه.فردوسی.
- فرزندی کردن؛ انجام وظیفهء فرزند در حق والدین :
فرزند کسی نمیکند فرزندی
گر طوق طلا به گردنش بربندی.؟

فرزنشاد.

[فَ زَ] (اِ مرکب) مراقبه است که سر به جیب فروبردن و متفکر و متذکر بودن ویشه درونان یعنی صاف درونان صاحب حال و سالکان ذاکر صاحب کمال باشد. (آنندراج). رجوع به فرزندشاد شود.

فرزنه.

[فَ رَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهدریزهء میان ولایت باخرز از بخش طیبات شهرستان مشهد، واقع در 25هزارگزی جنوب باختری طیبات و ده هزارگزی باختر مرز ایران و افغانستان. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 500 تن سکنه. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غلات و زیره است. اهالی به کشاورزی و مالداری و قالیچه بافی گذران می کنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرزنی.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 24هزارگزی شمال باختری فریمان. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 223 تن سکنه. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غلات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرزو.

[فَ] (اِ) به معنی فرزبود است که حکمت باشد و آن دانستن افضل معلومات بود به افضل علم. (آنندراج) (برهان). برساختهء دساتیر است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص 257 شود.

فرزو.

[ ] (اِ) نباتی است که بیخ آن سد است. (فهرست مخزن الادویه).

فرزوم.

[فُ] (ع اِ) کندهء موزه دوزان. (منتهی الارب). چوب مدوری که کفشگران بر آن کفش دوزند و قرزوم با قاف نیز گفته اند و اهل مدینه آن را الجبأة گویند. (از اقرب الموارد). || کالبد کفشگران که بدان کفش را اندازه نمایند. (منتهی الارب). قالب کفش. || نوعی از جامه که آن را المرط یا المئزر گویند. (اقرب الموارد). رجوع به جبأة و المئزر و مرط و قرزوم شود.

فرزة.

[فِ زَ] (ع اِ) راه بر پشته. (منتهی الارب). || شکافی که در زمین درشت بود. (اقرب الموارد).

فرزة.

[فِ زَ] (ع اِ) پارهء جداکرده از چیزی. (منتهی الارب). قطعه ای از آنچه برکنده شده است. ج، اَفراز، فُروز. (از اقرب الموارد از التاج).

فرزة.

[فُ زَ] (ع اِ) یک بار. || نوبت. (منتهی الارب). نوبت و فرصت. (اقرب الموارد). || پروای کاری. || راه در پشته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فرز شود.

فرزة.

[فُ زَ] (اِخ) کوهی است به یمامه. (منتهی الارب). گویا کوهی است در نزدیکی یمامه. (معجم البلدان).

فرزه.

[فَ زَ / زِ] (اِ) به معنی فَرَزد است که نوعی از سبزهء تر و تازه باشد و آن را فریز میگویند. (برهان). فرز. فرزد. فریز. (از حاشیهء برهان چ معین) :
از خانه چو رفت بر سر کوی
چون فرزه نشست بر لب جوی.نظامی.

فرزه.

[فُ زَ / زِ] (اِ) کنار رودخانه و دریا است که محل عبور کشتیها باشد. (برهان). رجوع به فرز و فرضة شود.

فرزی.

[فَ] (اِ) به معنی فرزین است که بیاید. (آنندراج). رجوع به فرزان و فرزین شود.

فرزی.

[فِ] (حامص) سرعت. (یادداشت به خط مؤلف). || چابکی. چالاکی. چستی. (یادداشت به خط مؤلف).

فرزیان.

[فَ زی یا] (اِخ) در کتاب مقدس پریزیان آمده است. هاکس در قاموس کتاب مقدس نویسد: «از قرار معلوم کنعانیان در شهر و فرزیان در دهات سکونت داشتند». (قاموس کتاب مقدس). این قوم از دهنشین های کنعان بوده اند.

فرزیان.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 28هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 5هزارگزی خاور راه شوسهء شاه زند به ازنا. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 253 تن سکنه. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. هنر دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرزین.

[فَ] (اِ) وزیر شاه در شطرنج. (آنندراج). فرزان. فرزی. مهرهء وزیر در صفحهء شطرنج در امتداد قطرهای مربع و یا به موازات قطرها و نیز به موازات اضلاع مربع و خلاصه در تمام جهات حرکت میکند و از این نظر ترکیباتی چون فرزین رفتار و فرزین نهاد، به معنی کج رفتار و کج نهاد به کار رفته است :
پیاده بدانند و پیل و سپاه
رخ اسب و رفتار فرزین و شاه.فردوسی.
بسا بیدق که چون خردی پذیرد
به آخر منصب فرزین بگیرد.ناصرخسرو.
اختر دشمنان ایشان را
شده رفتار کژتر از فرزین.ابوالفرج رونی.
بی شه، اسب و پیل و فرزین هیچ نیست
شاه ما را به بقای شاه باد.سنایی.
جز به عمری در ره ما راست نتوان رفت از آنک
همچو فرزین کجروی در راه نافرزانه ای.
سنایی.
شاه شطرنج کفایت را یک بیدق او
لعب کمتر ز دو اسب و رخ و فرزین نکند.
سوزنی.
رخ راست میرود ز چه در گوشه ای بماند
فرزین کجرو از چه به صدر اندرون نشست.
جمال الدین عبدالرزاق.
دل که کنون بیدق است باش که فرزین شود
چون که به پایان رسد هفت بیابان او.
خاقانی.
آسمان نطع مرادم برفشاند
نه شهش ماند و نه فرزین ای دریغ.
خاقانی.
فرزین دل است و شه خرد و رخ ضمیر راست
بیدق رموز تازی و معنی پهلوی.خاقانی.
پیاده که او راست آیین شود
نگونسار گردد چو فرزین شود.نظامی.
اگر بر جان خود لرزد پیاده
به فرزینی کجا فرزانه گردد؟عطار.
مست را بین زان شراب پرشگفت
همچو فرزین مست و کژ رفتن گرفت.
مولوی.
هر بیدقی که براندی به دفع آن بکوشیدمی و هر شاهی که بخواندی به فرزین بپوشیدمی. (گلستان).
میان عرصهء شیراز تا به چند آخر
پیاده باشم و دیگر پیادگان فرزین.سعدی.
تو دانی که فرزین این رقعه ای
نصیحت گر شاه این بقعه ای.سعدی.
وزیر شاه نشان حالم ار بدانستی
به راستی که نیم کژطریق چون فرزین.
ابن یمین.
- فرزین بند؛ آن است که فرزین به تقویت پیاده که پس او باشد مهرهء حریف را پیش آمدن ندهد چرا که اگر مهرهء حریف پیاده ای را کشد فرزین انتقام او خواهد گرفت. (غیاث) :
بیش از آن کرده بود فرزین بند
که بر آن قلعه برشوم به کمند.نظامی.
لعب معکوس است و فرزین بند سخت
حیله کم کن کار اقبال است و بخت.
مولوی.
- فرزین رفتار؛ کنایه از کجروان و مستان است. (انجمن آرای ناصری). کجرو. کجرفتار.
- فرزین نهاد؛ کج نهاد. (غیاث).
- فرزین نهادن؛ اظهار غلبه در شطرنج. (انجمن آرا).

فرزین.

[فَ] (اِخ) یکی از نواحی کرمان است. (معجم البلدان). موضعی است از نواحی کرمان و از قرای خَنّاب. (تاج العروس). رجوع به فریزن شود.

فرزین.

[فِرْ رَ](1) (اِخ) قلعه ای حصین که میان اصفهان و همدان بوده است و شمس قیس رازی در نزدیکی این قلعه مورد حمله و غارت قرار گرفته و بنا به نوشتهء خود او مسودات عربی کتابهایش را غارتگران برده اند. (از سبک شناسی بهار ج3 ص28). رجوع به مقدمهء المعجم فی معاییر اشعارالعجم شود.
(1) - در معجم البلدان به فتح اول آمده است.

فرزینی.

[فَ] (حامص) فرزین بودن :
بیدق چو گذاشت هفت خانه
فرزینی یافت جاودانه.خاقانی.
رجوع به فرزین شود.

فرژ.

[فُ رُ](1) (اِ) گیاهی باشد در غایت تلخی که دفع مرض کناک، که آن پیچش و زحیر است، کند و درد شکم را نافع باشد و آن را از ملک چین آورند و بعضی گویند وج است که آن را «اکر» ترکی و گیاه ترکی خوانند و بعضی گویند ریوند است و آن دارویی باشد مشهور به جهت اسهال آوردن. (برهان). اکر نیز گویند و به تازی وی را «وج» گویند. (تحفهء حکیم مؤمن). «بیخ» گیاهی است تلخ طعم و درد شکم را سود دارد. (اسدی). فریز. فریس. فرزد. فرزه. (حاشیهء برهان چ معین) :
ویحک ای برقعی ای تلخ تر از آب فرژ
تا کی این طمع بد تو بنگیرد فرپژ(!).
منجیک.
که فرمود از اول که درد شکم را
فرژ باید از چین و از روم والان.
ناصرخسرو.
رجوع به فرز و فرزد شود.
(1) - به فتح اول هم آمده است. (برهان).

فرس.

[فَ رَ] (ع اِ) اسب تازی. (بحر الجواهر). اسب نر و ماده. ج، اَفراس، فُروس. (منتهی الارب). حیوانی اهلی است که بیشتر در سواری به کار رود. مذکر آن را حصان و مؤنث آن را حِجر گویند. (اقرب الموارد) :
قدم نه اول اندر شرع آنگاهی طریقت جو
چو علم هر دو دریابی فرس سوی حقیقت ران.
ناصرخسرو.
کو سواری که شود کشتهء عشق
عقل داغ فرسش نشناسد؟خاقانی.
تیر میفکن که هدف رای تست
مقرعه کم زن که فرس پای تست.نظامی.
فکنده عشقشان آتش به دل در
فرس در زیرشان چون خر به گل در.
نظامی.
شاه در آن باره چنان گرم گشت
کز نفسش نعل فرس نرم گشت.نظامی.
رنگ و بو غماز آمد چون جرس
از فرس آگه کند بانگ فرس.مولوی.
در شریعت هم عطا هم زجر هست
شاه را صدر و فرس را درگه است.مولوی.
فرس کشته از بس که شب رانده اند
سحرگه خروشان و وامانده اند.سعدی.
- فرس راندن؛ اسب تاختن و پیش رفتن :
همی راندم فرس را من به تقریب
چو انگشتان مرد ارغنون زن.منوچهری.
برون جسته از کندهء چاربند
فرس رانده بر هفت چرخ بلند.نظامی.
- فرس فکندن؛ شکست دادن و اسب دشمن را از پای درآوردن.
|| مهرهء اسب در شطرنج که حرکت آن بر دو خط عمود بر یکدیگر است به طوری که طول یک ضلع زاویهء قائمهء آن دو خانه و طول ضلع دیگر سه خانهء شطرنج باشد :
همه خونخوار و آزور چو مگس
همچو فرزین به کژروی و فرس.سنائی.
- فرس کشتن؛ کمال جهد نمودن. (آنندراج از فرهنگ بوستان). شکست دادن رقیب در بازی شطرنج با ربودن مهرهء اسب او.
|| قطعه ای است در اسطرلاب به صورت اسب که عنکبوت را با آن بر صفایح استوار کنند. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرس اصطرلاب شود. || (اِخ) ستارهء معروفی است که به خاطر شباهت شکل آن با اسب بدین نام خوانده شده است. (از اقرب الموارد). ستاره نیست بلکه از صور شمالی فلک است. رجوع به فرس اعظم شود. || (ع اِ) خرک. و آن چوبی باشد یا استخوانی که بر طنبور نصب کنند و به هندی کهرج گویند. (از غیاث اللغات) (آنندراج). این قطعه چوب یا استخوان یا عاج معمو در زیر سیمهای هر ساز سیم دار برای استوار کردن سیمهای آن نصب میگردد. رجوع به فرس طنبور شود.

فرس.

[فَ] (ع مص) فروکوفتن و شکستن استخوان گردن شکار را. (منتهی الارب). شکستن شیر گردن شکار خود را. فرس در اصل بدین معنی است و سپس در اثر کثرت استعمال به معنی قتل به طور کلی به کار رفته است. و در ذبح حیوان این عمل نهی شده است. (از اقرب الموارد). || شکار افکندن شیر و کشتن به هر طور که باشد. || پیوسته خوردن خرمای فراس را. (منتهی الارب). ادامه دادن بر خوردن فراس. (اقرب الموارد). || چرانیدن فرس را. (منتهی الارب). چریدن گیاه فِرْس را. (از اقرب الموارد).

فرس.

[فِ] (ع اِ) گیاهی است، یا آن قصقاص(1) است، یا بروق، یا درخت دفلی. (منتهی الارب). گیاهی است و بعضی گویند همان قصقاص است و نیز گفته اند بروق است و گروهی دیگر نیز آن را حبن دانند. (از اقرب الموارد).
(1) - قضقاض با دو قاف و دو ضاد منقوط در معجم البلدان ضبط شده است.

فرس.

[فُ] (اِخ) جِ فارس به سکون راء و معنی فرس پارسایان است و به تازی پارسی را فارسی نویسند. (از فارسنامهء ابن بلخی ص8). نامی است که در کتب عربی به صورت جمع مکسر برای «فارسی» به کار رفته است و به معنی پارسیان و ایرانیان است : گفتند: پسر او در میان عرب پرورده است و آداب فرس نداند. (فارسنامهء ابن بلخی).
ز پاس تو نه عجب در بلاد فرس و عرب
که گرگ بر گله یارا نباشدش عدوان.
سعدی.

فرس.

[فَ] (اِخ) موضعی است مر هذیل را یا شهری از شهرهای ایشان. (منتهی الارب). جایی است در خاک هذیل. (معجم البلدان).

فرس.

[فِ] (اِخ) کوهی است در عَدَنة، از آنجا تا نقرهء بنی مرة بن عوف بن کعب یک روز راه است. (معجم البلدان).

فرس.

[فِ] (اِخ) (قصرال ...) یکی از قصور چهارگانهء حیره. (معجم البلدان از ادیبی).

فرس.

[فُ / فِ] (اِخ) نام وادیی بین مدینه و دیار طی در راه خیبر که میان ضرغد و اَول واقع است. (معجم البلدان).

فرس آباد.

[فَ](1) (اِخ) از قرای مرو است. (معجم البلدان). در دوفرسخی مرو است. (از سمعانی).
(1) - سمعانی به ضمّ فاء ضبط کرده است.

فرس آبادی.

[فُ] (ص نسبی) منسوب به فرس آباد که از قرای مرو است در دوفرسخی آن. (سمعانی).

فرس آبادی.

[فُ] (اِخ) عبدالحمید بن حمید. اهل فرس آباد مرو بود و از الشعبی روایت کرده است. (از لباب الانساب ج 2 ص 205).

فرسا.

[] (اِ) دار فلفل است. (فهرست مخزن الادویه). دار پلپل. رجوع به دار پلپل و دار فلفل شود.

فرسا.

[فَ] (نف مرخم) مخفف فرساینده. (یادداشت به خط مؤلف). این لغت در ترکیب به صورت مزید مؤخر آید.
ترکیب ها:
- آبله فرسا.؛ آسمان فرسا. بحرفرسا. تن فرسا. توان فرسا. روان فرسا. طاقت فرسا. فلک فرسا. قلم فرسا. گنه فرسا. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

فرسائیدن.

[فَ دَ] (مص) فرساییدن. فرسودن. فرسوده کردن. رجوع به فرساییدن شود.

فرسائیده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف / نف)فرسوده. فرساییده. رجوع به فرساییده شود.

فرساح.

[فِ] (ع ص) زمین پهن فراخ. (منتهی الارب). الارض العریضة الواسعة. (اقرب الموارد).

فرساد.

[فَ] (ص) حکیم و دانشمند را گویند. (برهان)(1). دانا و دانشمند و حکیم و عاقل. (ناظم الاطباء). || (اِ) نام درختی است که آن را توت گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به فرصاد شود.
(1) - برساختهء دساتیر.

فرسار.

[فَ] (اِ) قوت عدل و نیروی داد. (آنندراج). و آن از اختیار نمودن حد متوسط در عقل و شهوت و غضب و تهذیب قوت عملی حاصل شود. (انجمن آرا). از برساخته های دساتیر است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 257 شود.

فرسال.

[فُ] (اِ) نام ماهی است پارسیان را. (آنندراج) (اشتینگاس).

فرساما.

[] (اِ) سدر است. (فهرست مخزن الادویه).

فرسان.

[فَ] (اِ) نام جانوری است که از پوست آن پوستین سازند. (برهان). فنک. فنه. آس. (یادداشت به خط مؤلف). هر جانوری که از پوست آن پوستین سازند. (ناظم الاطباء).

فرسان.

[فُ](1) (ع ص، اِ) جِ فارِس، به معنی سوار یعنی صاحب اسب. (آنندراج). جِ فارِس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به کسر فاء ضبط شده است.

فرسان.

[فَ](1) (اِخ) از قرای اصفهان است. (معجم البلدان).
(1) - السلفی آن را به ضم فاء داند. (معجم البلدان).

فرسان.

[فُ] (اِخ) از قرای افریقاست در مغرب. (معجم البلدان).

فرسان.

[فَ رَ] (اِخ) جزیره ای است آبادان به بحرین. (منتهی الارب).

فرسان.

[فَ رَ] (اِخ) لقب قبیله ای است و از آن قبیله است عبدید فرسانی. (منتهی الارب).

فرسانه.

[فَ نَ] (اِخ) شهری است خرم [ به ناحیت غرب ] و مردمانی اند آمیزنده و با خواستهء بسیار و این شهر به قیروان نزدیک است. (حدود العالم).

فرسانی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب است به فرسان که از قرای اصفهان است. (سمعانی).

فرسانی.

[فَ / فِ] (ص نسبی) منسوب به فرسانة که از قرای افریقاست. (سمعانی).

فرسانی.

[فَ] (اِخ) ابراهیم بن ایوب عنبری، مکنی به ابواسحاق. از مردم اصفهان و اهل قریهء فرسان بود. از ثوری و مبارک بن فضاله و جز آنها روایت کند و عبدالله بن داود از وی روایت دارد. وی مردی عابد بود. (از اللباب فی تهذیب الانساب).

فرسانی.

[فَ] (اِخ) بذال بن سعدبن خالدبن محمد بن ایوب فرسانی اصفهانی، مکنی به ابومحمد. وی از محمد بن بکیر الحضرمی روایت کند و ابواحمدبن عدی حافظ را از او روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

فرسانی.

[فُ] (اِخ) حسن بن اسماعیل کندی. از مردم فرسان مغرب بود. از اصبغ بن الفرح حدیث کند. وی در سال 263 ه .ق. در اعمال برقه درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

فرسانیدن.

[فَ دَ] (مص) فرسودن کنانیدن و فرسودن فرمودن. (ناظم الاطباء). کهنه کردن و از هم ریزانیدن. (انجمن آرا) (آنندراج). ظاهراً مصحف فرساییدن است. رجوع به فرساییدن شود.

فرساوس.

[] (اِ) طلق است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرسلون شود.

فرسای.

[فَ] (نف مرخم) محوکننده. (صحاح). کهنه کننده. به پای کوبنده. (برهان). فرسا. همواره به صورت مزید مؤخر با کلمات دیگر ترکیب شود. و به صورت مستقل، جز به معنی فعل امر به کار نرود.
- جان فرسای؛ آنچه جان را بفرساید و بکاهد :
بارها نوعروس جان فرسای
دست در دامنش زدی که درآی.
سعدی (هزلیات).
- عدوفرسای؛ آنکه دشمن را نابود کند و یا ضعیف گرداند :
امیر باش و جهاندار باش و خسرو باش
جهانگشای و ولی پرور و عدوفرسای.
فرخی.
رجوع به فرسا شود.

فرسایش.

[فَ یِ] (اِمص) اسم است فرسودن را. ازمیان رفتگی. ساییدگی.

فرسایندگی.

[فَ یَ دَ / دِ] (حامص)فرساینده بودن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرساینده شود.

فرساینده.

[فَ یَ دَ / دِ] (نف)فرسوده کننده. آنچه چیز دیگر را بفرساید و از میان برد. (یادداشت به خط مؤلف). || چیزی باشد که به سببی از اسباب مانند رسیدن آسیبی و مکروهی و یا به کثرت دست خوردن و... نقصان و خرابی تمام بدان راه یافته. (برهان).

فرساییدن.

[فَ دَ] (مص) فرسودن. (یادداشت به خط مؤلف). فرسائیدن :
نه گشتِ زمانه بفرسایدش
نه این رنج و تیمار بگزایدش.فردوسی.
|| فرسوده شدن :
دو روز و دو شب روی ننمایدا
همانا ز گردش بفرسایدا.فردوسی.
چه گویی که فرساید این چرخ گردان
چو بی حد و مر بشمرد سالیان را.
ناصرخسرو.
رجوع به فرسائیدن شود.

فرساییده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف / نف)فرسوده شده. آنچه دچار نقصان و خرابی شده باشد. رجوع به فرساییدن و فرسائیده شود.

فرس اصطرلاب.

[فَ رَ سِ اُ طُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) میخی باشد در وسط اصطرلاب قدری مرتفع از سطحهء عنکبوت قطب و اصطرلاب را بدان استوار کنند و آن مشابه باشد به شکل سر اسب. (آنندراج) (غیاث). و چون فرس از قطب بیرون آری عنکبوت و صفیحه ها جدا شوند و این صفیحه ها زیر عنکبوت باشند. (از التفهیم چ همایی ص 289).

فرس اعظم.

[فَ رَ سِ اَ ظَ] (اِخ) یکی از صور شمالی فلک که به شکل اسبی توهم شده و یکصد و چند ستاره در آن رصد شده که سه از قدر دوم و سه از قدر سوم است. سرة الفرس و منکب یا ساعدالفرس و متن الفرس و مرکب الفرس و جنب الفرس و ضاح الفرس از جملهء ستارگان این صورت است و صورت اسب را کلان و فرس ثانی نیز نامند. (از یادداشت به خط مؤلف). آن را بر مثال اسبی توهم کرده اند که آن را سر و دو دست و کفل و دو پای نبود و این صورت را بیست کوکب است. (یادداشت به خط مؤلف از جهان دانش). ابوریحان نام دو صورت از صور شمالی فلک را فرس نویسد و چنین آرد: صورت هژدهم فرس اول ای اسب نخستین همچون سر اسبی تا گردنگاه او و از بهر این او را گه گاه پارهء اسب خوانند و صورت نوزدهم فرس ثانی ای اسب دوم و آن چون نیمهء پیشین اسب است با دو پر، و پای ندارد زیرا که نیمهء زیرینش بریده است چون گاو که به صورتهای بروج گفتیم. (التفهیم صص 92-93).

فرس افگندن.

[فَ رَ اَ گَ دَ] (مص مرکب) کنایه از ناتوان و مغلوب گردانیدن. (آنندراج). عاجز ساختن. (غیاث). به قیاس ربودن مهرهء اسب حریف است در شطرنج :
فرس افگند جوش من نیل را
رخ من پیاده کند پیل را.نظامی.

فرس البحر.

[فَ رَ سُلْ بَ] (ع اِ مرکب)اسب دریایی. اسب آبی. فرس النیل. (یادداشت به خط مؤلف). ماهیی است شبیه به فیل. (اقرب الموارد). رجوع به اسب آبی شود.

فرس الماء .

[فَ رَ سُلْ] (ع اِ مرکب) اسب آبی. رجوع به فرس البحر و اسب آبی شود.

فرس النهر.

[فَ رَ سُنْ نَ] (ع اِ مرکب) اسب آبی. رجوع به اسب آبی شود.

فرس النیل.

[فَ رَ سُنْ نی] (ع اِ مرکب)اسب آبی. رجوع به اسب آبی شود.

فرس اول.

[فَ رَ سِ اَوْ وَ] (اِخ) نام صورت سیزدهم از صور نوزده گانهء شمالی فلک. (مفاتیح). ابوریحان صورت هژدهم را فرس اول میداند. رجوع به فرس اعظم شود.

فرسب.

[فَ رَ] (اِ) فرسپ. در پهلوی فرسپ(1)، در اوستا فرسپات(2). (از حاشیهء برهان چ معین). شاه تیر و آن چوبی بزرگ باشد که بام خانه را بدان پوشند. (برهان). درخت ستبر بود که بدو بام را بپوشانند. (اسدی). بالار. شاخ که همان تیر بزرگ باشد. عارضه. حمال. دار ستبر که بدو بام را بپوشند. (یادداشت به خط مؤلف) :
بامها را فرسب خرد کنی
از گرانیت گر شوی بر بام.رودکی.
سروهاش چون آبنوسی فرسب
چو خشم آورد بگذراند ز اسب.
فردوسی (شاهنامه ج 3 ص 1288).
متوز از کمینگه برانگیخت اسب
عمودی به دستش چو زآهن فرسب.
اسدی.
|| جامه های الوان را نیز گویند که در ایام عید نوروز و جشن ها به جهت زینت و آرایش بر در و دیوار دکانها و سقف خانه ها کشند. (برهان).
(1) - frasp.
(2) - fraspat.

فرسپ.

[فَ رَ] (اِ) فرسب. رجوع به فرسب شود.

فرسپ.

[فَ رَ] (اِخ) نام محلی در سر راه تهران به آمل. (از پیوست کتاب مازندران و استرآباد رابینو ص 209 از ترجمهء فارسی).

فرست.

[فَ رَ] (اِ) جادویی و ساحری. (برهان) (ناظم الاطباء).

فرستادگی.

[فِ رِ دَ / دِ] (حامص)فرستاده شدن. رجوع به فرستادن شود. || رسالت. پیامبری. پیغمبری. (یادداشت به خط مؤلف).

فرستادن.

[فِ رِ دَ] (مص) گسیل کردن. ارسال. (یادداشت به خط مؤلف). در پهلوی فرستاتن(1). (از حاشیهء برهان چ معین) :
یک لخت خون بچهء تاکم فرست از آنک
هم بوی مشک دارد و هم گونهء عقیق.
رودکی(2).
که ما راست گشتیم و هم دین پرست
کنون زند زردشت زی ما فرست.دقیقی.
کوهسار خشینه را به بهار
که فرستد لباس حورالعین؟کسایی مروزی.
چندیت مدح گفتم و چندی عذاب دید
گر زانکه نیست سیمت، باری شمم فرست.
منجیک ترمذی.
یکی استواری فرستاده شاه
بدان تا کند کار موبد نگاه.فردوسی.
به مرو و نشابور و بلخ و هری
فرستاد بر هر سویی لشکری.فردوسی.
تو را گفت من تاج شاهنشهان
چو لشکر فرستی، فرستم نهان.فردوسی.
ای ترک من امروز نگویی به کجایی
تا کس بفرستیم و بخوانیم و بیایی؟
گر نامه کند شاه سوی قیصر رومی
ور پیک فرستد سوی فغفور ختایی.
منوچهری.
عبدوس را بر اثر وی بفرستادند و گفتند چند مهم دیگر است ناگفته مانده. (تاریخ بیهقی). چندان عدد که یافته آید به درگاه فرستید. (تاریخ بیهقی).
پیش تواند حاضر اهل جفا و لعنت
لعنت چرا فرستی خیره به چین و ماچین.
ناصرخسرو.
ای هدهد صبا به سبا می فرستمت
بنگر که از کجا به کجا می فرستمت.
حافظ.
- بازِ جای فرستادن؛ به جای خود بازگردانیدن :
گزین کن دلیران رزم آزمای
فرست آن سپاه گران بازِ جای.اسدی.
- بازِ خانه فرستادن؛ به خانه فرستادن : وی را به خوبی با خلعت بازِ خانه فرستادی. (تاریخ بیهقی).
- بازفرستادن؛ چیزی را دوباره فرستادن. بازگرداندن. ارجاع. وافرستادن :
خاکی دلم ای بت ز نهان بازفرست
خون آلود است همچنان بازفرست
در بازاری که جان ز من دل ز تو بود
چون بیع به سر نرفت جان بازفرست.
خاقانی.
رجوع به وافرستادن شود.
- پیام فرستادن؛ پیغام دادن :
دیری است که دلدار پیامی نفرستاد
ننوشت سلامی و کلامی نفرستاد...
حافظ به ادب باش که واخواست نباشد
گر شاه پیامی به غلامی نفرستاد.حافظ.
- رحمت فرستادن؛ خدا بیامرز گفتن. برای درگذشته ای طلب مغفرت کردن.
- سلام فرستادن؛ از دور به وسیلهء نامه یا قاصد کسی را سلام گفتن :
صد نامه فرستادم و آن شاه سواران
پیکی ندوانید و سلامی نفرستاد.حافظ.
- صلوات فرستادن؛ اللهم صل علی محمد و آل محمد گفتن.
- نامه فرستادن؛ نامه نوشتن و پیک را سپردن تا به مخاطب آن رساند : استطلاع رأی ما کنی و نامه ها فرستی. (تاریخ بیهقی).
- وافرستادن؛ بازفرستادن :
هرچه خورشید زاده بود از رشک
هم به خورشید وافرستادی.خاقانی.
بردار پرده از رخ و از دیده های ما
نوری که عاریه است به خورشید وافرست.
خاقانی.
- وحی فرستادن؛ انزال وحی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به وحی شود.
(1) - frastatan, frestatan, frestitan, fristatan.
(2) - نیز منسوب به عماره است.

فرستادنی.

[فِ رِ دَ] (ص لیاقت) آنچه فرستاده شود یا لایق فرستادن بود یا کسی ملزم به فرستادن آن باشد. (یادداشت به خط مؤلف).

فرستاده.

[فِ رِ دَ / دِ] (ن مف، اِ) چیزی را گویند که شخصی به جهت کسی بفرستد. (برهان). مرسله. مرسوله. (یادداشت به خط مؤلف). || سفیر. قاصد. فرسته. (یادداشت به خط مؤلف). فرسته. رسول. (حاشیهء فرهنگ اسدی). آنکه دیگری او را فرستد :
فرستادهء شاه را پیش خواند
فراوان سخنها به خوبی براند.فردوسی.
فرستاده آمد بگفت آن پیام
ز پیغام بهرام شد شادکام.فردوسی.
سبک سر فرستاده را خوار کرد
دل انجمن پر ز تیمار کرد.فردوسی.
فرستاده گر کشتن آیین بدی
سرت را کنون جای پایین بدی.اسدی.
اپرویز خشم گرفت بر فرستادهء پیغمبر(ص) و نامه بدرید. (فارسنامهء ابن بلخی ص 106).
فرستاده پذرفت کاین هر چهار
اگر تحفه سازی بر شهریار.نظامی.
فرستاده ای را برآراست کار
فرستاد گنجی سوی شهریار.نظامی.
فرستاده را چون بود چاره ساز
به اندرز گفتن نباشد نیاز.نظامی.
فرستاده را داد مهر و درم
که مهر است بر نام حاتم کرم.سعدی.
- فرستاده آمدن؛ فرستاده شدن : اگر کشته بودی بنده را به تازگی فرستاده نیامدی. (تاریخ بیهقی). عبدالجبار پسر وزیر آنجا به رسولی فرستاده آید. (تاریخ بیهقی).
- فرستاده شدن؛ فرستاده آمدن. از جانب دیگری مأمور شدن :
فرستاده بر پشته شد چند کس
کز ایشان نیامد یکی بازپس.نظامی.
- فرستاده مرد؛ سفیر. پیک :
چو پاسخ شنید آن فرستاده مرد
سوی لشکر پهلوان شد چو گرد.فردوسی.
- فرستاده وار؛ مانند فرستادگان و رسولان :
به ایوانْش مردی فرستاده وار
بیاراستی هرچه بودی به کار.فردوسی.
|| پیغمبر و رسول را گویند. (برهان). پیامبر. مبعوث. رسول الله. وخشور. (یادداشت به خط مؤلف) : ایمان نیاوردم به فرشته های خدا و کتابهای او و فرستادهء او. (از تاریخ بیهقی). فرستاده ای که خدا از او خوشنود بود. (تاریخ بیهقی). عهدی است بر پیغمبران و فرستاده های او... (تاریخ بیهقی).
ثنا باد بر جان پیغمبرش
محمد فرستادهء بهترش.اسدی.

فرستاریون.

[فِ رِ تا] (معرب، اِ) به یونانی به معنی حمامی است که حبی از حبوب مأکوله شبیه به عدس است که آن را رعی الحمام و در هندی ارهر گویند. (فهرست مخزن الادویه).

فرستاف.

[فِ رِ] (اِ مرکب) فرستافه. رجوع به فرستافه شود.

فرستافه.

[فِ رِ فَ / فِ] (اِ مرکب) شب نوروز را گویند و این لغت مرکب است از فرست + نافه و وجه آن این است که در زمان گذشته پارسیان در شب عید حمل برای دوستان نافه فرستادندی تا خانه و محفل و لباس را بدان مشکین و معطر نمایند. (انجمن آرا). مصحف فرسنافه است. رجوع به فرسنافه شود.

فرستگ.

[فَ رَ تُ] (اِ) اسم خطاف باشد. (فهرست مخزن الادویه). فرستوک. فراستوک. فراستک. رجوع به پرستو و صورت های دیگر این کلمه شود.

فرستنده.

[فِ رِ تَ دَ / دِ] (نف) آنکه میفرستد. (یادداشت به خط مؤلف). باعث. (مهذب الاسماء). مرسل. که کسی یا چیزی را به جایی فرستد. مقابل فرستاده :
که ایدر فرستندهء تو که بود
که را خواستی زین دلیران بسود.
فردوسی.
به زنهار گفتش که کام تو چیست
فرستندهء تو بدین جای کیست.نظامی.
جوابی که آن کان فرهنگ سفت
فرستاده شد با فرستنده گفت.نظامی.
رجوع به فرستاده شود.

فرستو.

[فَ رَ](1) (اِ) پرستوک باشد و به عربی خطاف گویند. (برهان). فرستگ. پرستو. رجوع بدین کلمات شود.
(1) - به کسر اول و ثانی هم گفته اند.

فرستود.

[فَ رَ] (اِ) خطاف. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرستوک و فرستو و پرستو شود.

فرستوغ.

[فَ رَ] (اِ) فرستوک. (شعوری) (آنندراج). رجوع به فرستوک شود.

فرستوک.

[فَ رَ] (اِ) خطاف. (فهرست مخزن الادویه). فرستو. (آنندراج). پرستو. (برهان).

فرستون.

[فَ رَ] (اِ) قپان که بارها بدان سنجند و آن را کپان گویند یعنی بزرگ و قپان معرب آن شده. (از انجمن آرا). صحیح آن قرستون با قاف است. رجوع به فرسطون و کرستون شود.

فرستوه.

[فُ رِ] (اِخ) پادشاه شهر فغنشور و آن شهری است از ملک چین و مردم آنجا بسیار جمیل و خوش صورت می باشند. (برهان) :
فرستوه شاه فغنشور بود
کز اختر به شاهیش منشور بود.اسدی.

فرسته.

[فِ رِ تَ / تِ] (اِ) فرستاده. چیزی که به جهت کسی فرستند. (برهان). || رسول. (برهان). سفیر. قاصد. ایلچی. (یادداشت به خط مؤلف) :
زآن است قوی شیر به گردن که به هر کار
از خود به تن خویش رسول است و فرسته.
رودکی(1).
فرسته فرستاد با خواسته
غلامان و اسبان آراسته.دقیقی.
ای خسروی که نزد همه خسروان دهر
بر نام و نامهء تو نوا و فرسته شد.دقیقی.
فرسته چو باد اندرآمد ز جای
بیاورد یاقوت نزد همای.فردوسی.
فرسته ز مازندران رفت زود
چو مرغ پرنده، به کردار دود.فردوسی.
به دل پر ز کین و به رخ پر ز چین
فرسته فرستاد زی شاه چین.فردوسی.
چون خبر یافت شادبهر آن روز
کآمدستش فرستهء بهروز.عنصری.
بگفتش هر آنچ از فرسته شنود
همان راز نامه مر او را نمود.اسدی.
نویدی است پیری، که مرگش خرام
فرسته است و موی سپیدش پیام.اسدی.
فرسته کسی ساز دانش پذیر
نهان بین و پاسخ ده و یادگیر.اسدی.
|| پیغمبر. (برهان). رسول الله. || فرشته. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرستاده و فرشته شود.
(1) - منسوب به قطران نیز هست.

فرس ثانی.

[فَ رَ سِ] (اِخ) نام صورت چهاردهم از صور نوزده گانهء شمالی فلک در نظر قدما. (مفاتیح از یادداشت مؤلف). ابوریحان فرس ثانی را صورت نوزدهم داند. رجوع به فرس اعظم شود.

فرسخ.

[فَ سَ] (ع اِ) آرامش. (منتهی الارب). سکون. (از اقرب الموارد). || آسایش. (منتهی الارب). راحة. (از اقرب الموارد). || ساعت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رخنه و شکاف. (منتهی الارب). فرجه. (از اقرب الموارد). || چیز بی رخنه. (منتهی الارب). چیزی که در آن رخنه نیست. (از اقرب الموارد). || مدت دراز. (منتهی الارب). زمان دراز. (اقرب الموارد). || میان حرکت و سکون. (منتهی الارب). فاصلهء آرامش و حرکت. (از اقرب الموارد). || چیز بسیار که منقطع و سپری نگردد. (منتهی الارب). چیز دائم و کثیری که منقطع نشود ج، فراسخ. (اقرب الموارد).

فرسخ.

[فَ سَ] (معرب، اِ) فرسنگ. (یادداشت به خط مؤلف). فرسنگ و آن مسافت سه میل باشد که دوازده هزار گز یا ده هزار گز شود. ج، فراسخ. (منتهی الارب). سه میل هاشمی است و گویند دوازده هزار ذراع است. (از اقرب الموارد). عبارت است از اندازهء سه میل. و فرسخ بر سه نوع است: فرسخ طولی که آن را فرسخ خطی نیز گویند و عبارت است از دوازده هزار ذراع طولی و برخی هم گفته اند از هیجده هزار ذراع ولی قول اول مشهور است. دوم فرسخ سطحی و آن مربع طولی است. و فرسخ جسمی و آن مکعب فرسخ طولی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). هر فرسخی صدوپنجاه اشل است. (تاریخ قم ص 108). فرسخ نام بیست وپنج تیر پرتاب است. (یادداشت به خط مؤلف). فرسخ هندی هشت میل است. (نخبة الدهر). بنا بر آنچه در عرف عام و در اصطلاح رایج جغرافیایی امروز از فرسخ و فرسنگ مستفاد میشود برابر با شش هزار گز یا شش کیلومتر است. رجوع به فرسنگ شود.

فرسخة.

[فَ سَ خَ] (ع مص) فرونشستن سردی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اتساع. سعة. (اقرب الموارد).

فرسد.

[] (اِ) حمص است. (فهرست مخزن الادویه).

فرسدن.

[فَ سُ دَ] (مص) مخفف فرسودن. (آنندراج). رجوع به فرسودن شود.

فرسدنی.

[فَ سُ دَ] (ص لیاقت)فرسودنی. (از فرهنگ اسدی نخجوانی). آنچه طبیعةً قابل فرسوده شدن باشد و به تدریج از میان رود :
نه به آخر همی بفرساید؟
هرکه انجام راست فرسدنی است.رودکی.

فرسطاریون.

[] (معرب، اِ) فرستاریون. رعی الحمام. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرستاریون و فرسطایون شود.

فرسطایون.

[فِ رِ] (معرب، اِ) به لغت یونانی دانه ای است مانند ماش و عدس و آن را مقشر کرده به گاو دهند، گاو را فربه کند و به عربی رعی الحمام و به فارسی کرسنه گویند. (برهان). فرستاریون. فارسطاریون. فرسطس. رجوع به این مدخل ها شود.

فرسطس.

[فِ رِ طُ] (معرب، اِ) بعضی رعی الحمام و بعضی ذراریح گفته و اصل آن است که طائری است که آن را حباحب نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرستاریون و فرسطایون شود.

فرس طنبور.

[فَ رَ سِ طَمْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خرک طنبور. رجوع به معانی فرس شود.

فرسطون.

[فَ رَ] (معرب، اِ) به لغت رومی قپان را گویند و آن ترازومانندی است که چیزها بدان سنجند و وزن کنند و در این معنی به جای طای حطی با تای قرشت هم به نظر آمده است. (آنندراج) (برهان). غلطی است به جای قرسطون با قاف از خریستیون یونانی. (از حاشیهء برهان چ معین) :
گر تو بخواهی به زخم تیر بسنبد
چون قلم آهنین عمود فرسطون.فرخی.
رجوع به کرستون شود.

فرسفج.

[فَ رِ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان، واقع در 18هزارگزی جنوب باختری شهر تویسرکان و 4هزارگزی جنوب راه شوسهء تویسرکان به کرمانشاه و کنار رودخانهء تویسرکان. ناحیه ای است جلگه ای، سردسیر و دارای 1516 تن سکنه. از قلقل رود مشروب میشود. محصولاتش غلات، پنبه، حبوب و انواع میوه است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. یک پل آجری در جنگ بین المللی اول روی قلقل رود بنا شده که راه شوسهء جمیل آباد از روی آن میگذرد. دارای دبستان، دو مسجد، زیارتگاه، کاروانسرای شاه عباسی و 10 باب دکان میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرسفس.

[] (ع اِ) به عربی حبهء مقرنه. (فهرست مخزن الادویه).

فرسق.

[فِ سِ] (ع اِ) شفتالو یا نوعی از آن. (منتهی الارب). خوخ یا نوعی از آن که سرخ و بی پرز است و یا نوعی که از هسته نیک جدا شود. (اقرب الموارد). رجوع به فرسک شود.

فرسک.

[فِ سِ] (اِ) شفتالو یا نوعی از آن، تنک پوست یا سرخ رنگ. یا شفتالویی که از هستهء خود شکافته گردد. (از منتهی الارب). شفتالو را گویند و آن میوه ای است معروف. (برهان). شفتالوی بی پرز. شلیل. تالانه. زلیق. شفترنگ. چلازه. (یادداشت به خط مؤلف).

فرسکا.

[فْرِ / فِ رِ] (اِخ) یا پریسکلا. زوجهء آکیلای یهودی، متقی معروف بود و آکیلا همواره او را در امور خیر و ضیافاتی که با اجزای کلیسا در خانهء خود مینمود کمک میکرد. (از قاموس کتاب مقدس: پریسکلا).

فرسل.

[] (اِخ) نام یکی از دیه های طبرش(1). (از تاریخ قم ص 139).
(1) - تفرش.

فرسلوس.

[فَ] (اِخ) سنگی است که اسکندر در ظلمات یافته بود و آن اکسیر است چون به سیماب طرح کنند نقره شود. (از برهان).

فرسلون.

[فَ سِ] (اِ) سنگی است که آن را طلق می گویند و آن همچو آینه شفاف و روشن است. (برهان). رجوع به طلق شود.

فرسمانه.

[فَ رَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش طرخوران شهرستان اراک، واقع در 27هزارگزی شمال طرخوران. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر و دارای 212 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، بنشن، توت و بادام است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فرس متوسط.

[فُ سِ مُ تَ وَسْ سِ](اِخ) زبان پهلوی است. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فارسی میانه شود.

فرس من.

[فَ رَ مَ] (اِخ) پادشاه گرجستان معاصر اشک هیجدهم موسوم به اردوان سوم است که به تحریک تی بریوس امپراطور روم به جنگ اردوان آمد و اردوان سوم، پسر خود را که ارد نام داشت به مقابلهء او فرستاد. ولی چون قوای فرس من بیشتر بود، ارد با او بجنگید و سرانجام این جنگ به شکست قوای ایران تمام شد. (از ایران باستان پیرنیا صص 2401-2403).

فرسمه.

[فَ سُ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش طرخوران شهرستان اراک، واقع در 42هزارگزی شمال باختری طرخوران و 3هزارگزی طریزآباد. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر و دارای 69 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصولاتش غلات و بنشن است. اهالی به کشاورزی گذران می کنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فرسن.

[فِ سِ] (ع اِ) سپل شتر. (منتهی الارب). طرف خف البعیر. (اقرب الموارد). || سم گوسفند. (منتهی الارب). و نیز برای سم گوسفند استعاره شود و گویند: فرسن شاة و نون زائد است. (از اقرب الموارد).

فرسناف.

[فِ رِ] (اِ مرکب) شب نوروز را گویند. (برهان) :
فرسناف بخت تو نوروز باد
شبان سیه بر تو چون روز باد.فردوسی.
رجوع به فرسنافه و فرستاف شود.

فرسنافه.

[فِ رِ فَ / فِ] (اِ مرکب) فرسناف که شب نوروز باشد. (برهان) :
شب قدر وصلت ز فرخندگی
فرح بخش تر از فرسنافه است.
(منسوب به رودکی).
شب محنت به آخر آمد و شد
شب فرسنافه روز من نوروز.انوری.
رجوع به فرستاف و فرستافه شود.

فرسنداج.

[فَ سَ] (اِ) مطلق امت را گویند یعنی امت هر پیغمبر. (برهان). برساختهء دساتیر است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص 257 شود.

فرسنگ.

[فَ سَ] (اِ) پهلوی فرسنگ(1)(مقیاس طول)، پارسی باستان ظاهراً فرسنگا(2) و صورت یونانی شدهء آن پراساغس(3) و معرب آن فرسخ است. (از حاشیهء برهان چ معین). قدری باشد معین از راه و آن به مقدار سه میل است و هر میلی چهارهزار گز باشد و طول هر گزی به قدر بیست وچهار انگشت دست باشد که به عرض در پهلوی هم گذارند و آن شش قبضه است یعنی شش مشت. (برهان). فرسنگ ایرانی قدیم برابر با چهارهزار و چهارصد و سی وسه یا سی ودو گز بوده است. (از ایران باستان پیرنیا جدول اندازه ها در ج 1 ص 166). هر فرسنگی سه میل باشد و هر میلی چهارهزار و پانصد ارش به ذراع مرسل و سه هزار ارش به ذراع سلطان و هر ذراعی سی وشش انگشت که هر یکی به مقدار شش جو از پهنا به هم برنهاده. (مجمل التواریخ و القصص). مقدار طولی که امروز یک فرسنگ یا فرسخ به شمار میرود شش کیلومتر است :
تهمتن دو فرسنگ با او برفت
همی مغزش از رفتن او بکفت.فردوسی.
دو فرسنگ چون اژدهای دژم
همی مردم آهیخت گفتی به دم.فردوسی.
به دور از دو فرسنگ هر کس بدید
همی گفت کاین است بد را کلید.فردوسی.
نبینی در جهان بی داغ پایم
نه فرسنگی و نه فرسنگساری.لبیبی.
بینی آن ترکی که او چون برزند بر چنگ چنگ
از دل ابدال بگریزد به یک فرسنگ سنگ.
منوچهری.
چون سواران سپه را به هم آورده بود
بیست فرسنگ زمین بیش بود لشکرگاه.
منوچهری.
چون فرسنگی کنار رود برفت آب پایاب داشت. (تاریخ بیهقی).
هرکه او گامی از تو دور شود
تو از او دور شو به صد فرسنگ.
ناصرخسرو.
دل نهادی بدین سرای سپنج
چند بسیار تاختی فرسنگ.ناصرخسرو.
صحرای دلم هزار فرسنگ
آتشگه کاروان ببینم.خاقانی.
تو را یک زخم پیکانش ز بند خود برون آرد
به صد فرسنگ استقبال آن یک زخم پیکان شو.
خاقانی.
از جفا تا او چهار انگشت بود
از وفا تا عهد صد فرسنگ داشت.خاقانی.
قرب پانزده فرسنگ بر اثر او برفت. (ترجمهء تاریخ یمینی). برسید بر کنار آبی که سنگ از صلابت او بر سنگ همی آمد و صریرش به فرسنگ همی رفت. (گلستان). رجوع به فرسخ شود.
(1) - frasang.
(2) - fra-sanga.
(3) - Parasaghghes.

فرسنگسار.

[فَ سَ] (اِ مرکب) از: فرسنگ + «سار» به معنی سر. (از حاشیهء برهان چ معین). علامتی را گویند که در راهها به جهت دانستن مقدار فرسنگ سازند و سنگ چینی را نیز گفته اند که در راهها برای نشان راه کنند. (برهان). و معنی این لغت سر فرسنگ است. (آنندراج). فرسنگ راه. (اسدی) :
نیابی در جهان بی داغ پایم
نه فرسنگی و نه فرسنگساری.لبیبی.

فرس نهادن.

[فَ رَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)کنایه از مغلوب شدن و عاجز آمدن. (برهان). مرادف فرس افکندن. (آنندراج). رجوع به فرس و فرس نهاده شود.

فرس نهاده.

[فَ رَ نِ / نَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مغلوب و شکست خورده :
دوران که فرس نهادهء تست
با هفت فرس پیادهء تست.نظامی.
رجوع به فرس و فرس نهادن شود.

فرسودگی.

[فَ دَ / دِ] (حامص) فرسوده شدن. فرسوده بودن. فرسایش. رجوع به فرسوده و فرسودن شود.

فرسودن.

[فَ دَ] (مص) از: فر + سا(1)، در اوستا فرسان(2). (از حاشیهء برهان چ معین). فرساییدن. (یادداشت به خط مؤلف). سودن. ساییدن. به تدریج از میان بردن. نابود کردن :
تو در ولایت و دولت همی گسار مدام
مخالفان را در بند و غم همی فرسای.
فرخی.
چون مرگ تو را نیز بخواهد فرسود
بر مرگ کسی چه شادمان باید بود؟
(از قابوسنامه).
|| زدودن. || مالیدن. (از حاشیهء برهان چ معین). مالش دادن چیزی مانند مشک و عنبر تا شمم آن برآید :
تاش نسایی ندهد بوی مشک
فضل از این است به فرسودنم.ناصرخسرو.
|| به رنج افکندن و خسته کردن :
بکردند آنکو بفرمودشان
گر آسودشان یا بفرسودشان.
فردوسی.
|| فرسوده شدن. ساییده شدن. از میان رفتن. پوسیدن. (از حاشیهء برهان چ معین). اندک اندک از میان رفتن :
ز سور فرخ تو روی خرمی بفروخت
ز فتح شامل تو جان کافری فرسود.
مسعودسعد.
|| کهنه شدن. زنگ زدن :
مرا باز تیغ صبر بفرسود و زنگ خورد
مگر رنگ بخت داشت بر او زنگ از آن نشست.
خاقانی.
|| پیر شدن. از میان رفتن. نابود شدن :
چه تدبیر سازم چه درمان کنم
که از غم بفرسود جان و تنم.سعدی.
|| کاسته شدن. کم شدن. مقابل افزودن :
فزودگان را فرسوده گیر پاک همه
خدای عزوجل نه فزود و نه فرسود.
ناصرخسرو.
رجوع به فرسوده، فرساییده، فرسائیده، فرساییدن و فرسائیدن شود.
(1) - fra+sa.
(2) - fra-sana.

فرسودنی.

[فَ دَ] (ص لیاقت) آنچه قابل فرسودن باشد. آنچه زود فرسوده شود. (یادداشت به خط مؤلف) :
تو لشکر بیارای و از بودنی
روان را مکن هیچ فرسودنی.فردوسی.
سخنگوی جان، جاودان بودنی است
نگیرد تباهی، نه فرسودنی است.اسدی.
نه فرسودنی ساخته ست این فلک را
نه آب روان و نه باد وزان را.ناصرخسرو.
روی به دانش نه و رنجه مکن
دلم به غم این تن فرسودنی.ناصرخسرو.
بفرساید همه فرسودنی ها
هم او قادر بود بر بودنی ها.نظامی.
رجوع به فرسودن شود.

فرسوده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف / نف) اسم مفعول از فرسودن. (از حاشیهء برهان چ معین). به غایت کهنه و ازهم ریخته و پایمال گردیده و افسرده شده. (برهان). پوسیده. کهنه : گفتند یا موسی ما را جامه باید. خدای عزوجل بر تنهای ایشان جامه نگاه داشت، فرسوده و دریده نشد. (ترجمهء تاریخ طبری).
روان راست نو حله ای از بهشت
که هرگز نه فرسوده گردد نه زشت.اسدی.
جز بیخردی کجا گزیند
فرسوده گلیم بر ستبرق.ناصرخسرو.
نقش فرسودهء فلاطون را
بر طراز بهین حلل منهید.خاقانی.
|| سوده. ساییده. در اثر سایش خسته شده :
سران را سر از ترک فرسوده بود
به خون دست با تیغ، آلوده بود.فردوسی.
|| سالخورده و پیر. (یادداشت به خط مؤلف) :
ز بهر زن و زاده و دوده را
بپیچد روان مرد فرسوده را.فردوسی.
|| تباه. نابود. محوشده یا محوشونده :
فرسوده دان مزاج جهان را به ناخوشی
آلوده دان دهان مشعبد به گندنا.خاقانی.
ای به ازل بوده و نابوده ما
وی به ابد مانده و فرسوده ما.نظامی.
- فرسودهء رزم؛ آنکه در جنگ و کارزار پیر شده باشد. جنگ دیده. کاردیده. با فک اضافه نیز به کار رود :
یکی سرکشی بود نامش گرزم
گوی نامبردار و فرسوده رزم.فردوسی.
- فرسودهء روزگار؛ تجربه کار زمانه. (آنندراج از فرهنگ بوستان). روزگاردیده :
ز من پرس فرسودهء روزگار.سعدی.
- فرسوده سوار؛ سوار سالخورده. مرد جنگ دیده. فرسوده رزم :
همه گردان و سالاران و شاهان
هنرمندان و فرسوده سواران.
فخرالدین اسعد.
- فرسوده شدن؛ از میان رفتن. فرسودن :
تا کی کند او خوارم تا کی زند او شنگم
فرسوده شوم آخر گر آهن و گر سنگم.
بوشکور.
- فرسوده کردن؛ فرسودن و از میان بردن :
تو شان زیر زمین فرسوده کردی
زمین داده مر ایشان را زغارا.رودکی.
- فرسوده گشتن؛ کهنه شدن. پوسیده شدن :
تنت چو پیرهنی بود جانت را و اکنون
همه گسسته و فرسوده گشت تارش و پود.
ناصرخسرو.
در مسکنی که هیچ نفرساید
فرسوده گشت هیکل مسکینم.ناصرخسرو.
بریخت چنگش و فرسوده گشت دندانش
چو تیز کرد بر او مرگ چنگ و دندان را.
ناصرخسرو.

فرسوده گشتن.

[فَ دَ / دِ گَ تَ] (مص مرکب) پیر شدن. فرسوده شدن :
بدو گفتم ای سرور شیرگیر
چه فرسوده گشتی چو روباه پیر؟سعدی.
|| ملول شدن. رنجور شدن :
مبر حاجت به نزدیک ترشروی
که از خوی بدش فرسوده گردی.
سعدی (گلستان).
رجوع به فرسوده شود.

فرسة.

[فَ سَ] (ع اِ) باد که در پشت نشیند. (منتهی الارب). باد کوژی، چه آن پشت را فرومیکوبد و بعضی به کسر حکایت کرده اند. (اقرب الموارد). || ریشی است که در گردن برآید. (منتهی الارب). خنازیر. (یادداشت به خط مؤلف). ریشی یا قرحه ای که بر گردن برآید و آن را فروکوبد. (اقرب الموارد).

فرسة.

[فُ سَ] (ع اِ) فرصت و با صاد معروف تر است. (اقرب الموارد).

فرسی.

[فَ سا] (ع ص، اِ) جِ فَریس. (منتهی الارب). جِ فَریس، به معنی کُشته. (آنندراج). جِ فَریس، به معنی قتیل. (اقرب الموارد).

فرسی.

[فُ سی ی] (ع ص نسبی) فارسی. منسوب به فرس. (اقرب الموارد).

فرسی.

[فُ سی ی] (ع ص) گوژپشت. (اقرب الموارد).

فرسی.

[فُ سی ی] (اِخ) منصوربن حسن بن منصور الفرسی. متولد به سال 617 ه .ق. و متوفی به سال 700 ه . ق. / 1300 م. از ادبای یمن و از اعیان دبیران دستگاه مظفریه و صدر دولت مؤیدیه بود. و او را در معرفت ادب و کثرت محفوظات در آن سامان نظیری نبود. وی در جبله درگذشت. (از اعلام زرکلی ج 3 ص 1073 از عقوداللؤلؤیة ج 1 ص 239).

فرسیا.

[] (معرب، اِ) اسم رومی بسباسه. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه).

فرسیدن.

[فَ دَ] (مص) فرسودن. (آنندراج) (شعوری).

فرسیس.

[فَ] (اِخ) نام دو ده است به مصر، یکی را فرسیس صغری گویند و دیگری را فرسیس کبری. (از منتهی الارب). در معجم البلدان نیامده است.

فرسیطاسیون.

[] (معرب، اِ) به یونانی زنجبیل الکلاب است. (فهرست مخزن الادویه).

فرسین.

[] (اِ) سخالهء حدید است. (معجم البلدان).

فرسیون.

[] (اِ) نوعی از بادآورد است. (تحفهء حکیم مؤمن). || سمک بحری است و گفته اند حماحم است. (فهرست مخزن الادویه).

فرش.

[فُ] (اِ) آغوز و فله را گویند و آن شیری باشد که از حیوان نوزاییده دوشند و چون بر آتش نهند مانند پنیر بسته شود. (برهان). فرشه. (حاشیهء برهان چ معین). || رمل. ماسه. شن. بیشتر به ماسهء تک و کنار دریا گویند. (یادداشت به خط مؤلف).

فرش.

[فَ] (ع اِ) بساط افکنده. (منتهی الارب). گستردنی. زیرانداز. قالی. (یادداشت به خط مؤلف). مفروش از اسباب خانه. (اقرب الموارد) :
از تو خالی نگارخانهء جم
فرش دیبا کشیده بر بجکم.رودکی.
از وی بساط ها و فرش ها و گلیمهای باقیمت خیزد. (حدود العالم). از او [بخارا] بساط و فرش و مصلی نماز خیزد، نیکوی پشمین. (حدود العالم). و از سیستان جامه های فرش افتد بر کردار طبری و زیلوها بر کردار جهرمی. (حدود العالم).
بگسترد فرشی ز دیبای چین
که گفتی مگر آسمان شد زمین.فردوسی.
ز تخت و ز خرگاه و پرده سرای
ز فرش و ز آلات و از چارپای.فردوسی.
درم دارد و گنج و دینار نیز
همان فرش دیبا و هرگونه چیز.
فردوسی.
پار از ره اندرآمد چون مفلسی غریب
بی فرش و بی تجمل و بی رنگ و بی نگار.
فرخی.
من دین ندهم ز بهر دنیا
فرشم نه به کار و نه اوانی.ناصرخسرو.
چو یزدان بگسترد فرش جلالت
تو اندر جهان فرش نیکی بگستر.
ناصرخسرو.
تنگ بر تنگ جامه دارم و فرش
بدره بر بدره سیم دارم و زر.مسعودسعد.
کرد گردون ز توزی و دیبا
کسوت و فرش من به شال و پلاس.
مسعودسعد.
کسوت و فرش را بسنده بود
روم و بغداد و بصره و ششتر.مسعودسعد.
فرشی فکنده دشت پر از نقش آفرین
تاجی نهاده باغ پر از در افتخار.عمعق.
هین که فرش فنا بگستردند
درنورد این بساط خرم را.خاقانی.
بر ره چو اسب سایه کند گویدم غلام
کاین سایه فرش تست فرودآی و سر بنه.
خاقانی.
بر سر آن بتان حورسرشت
فرش و تختی چو فرش و تخت بهشت.
نظامی.
بازهل این فرش کهن پوده را
طرح کن این دامن آلوده را.نظامی.
همی گسترانید فرش تراب
چو سجادهء نیکمردان بر آب.سعدی.
فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگستراند. (گلستان).
آن صانع لطیف که بر فرش کائنات
چندین هزار صورت الوان نگار کرد.
سعدی.
مطرب گردون شها پرده سرای تو باد
خشت زر آفتاب فرش سرای تو باد.
سلمان.
- فرش افکندن؛ گستردن فرش. (یادداشت به خط مؤلف).
- فرش انداختن؛ فرش افکندن. فرش گستردن :
فرش انداختند و تخت زدند
راه صبرم زدند و سخت زدند.نظامی.
- فرش باف؛ قالی باف. کسی که کارش بافتن فرش باشد.
- فرش بافی؛ شغل و پیشهء فرش باف.
- فرش بر فرش؛ طبقه طبقه :
چو بنوشت آسمان را فرش بر فرش
به استقبالش آمد تارک عرش.نظامی.
- || تخته تخته و قواره قواره که بر هم افتاده باشد :
فرش بر فرش چند جامهء نغز
کز فروغش گشاده شد دل و مغز.نظامی.
- فرش پهن کردن؛ فرش انداختن. فرش گستردن. (یادداشت به خط مؤلف).
- فرش فروش؛ آنکه قالی، گلیم و جز آن از گستردنی فروشد.
- فرش فروشی؛ شغل و پیشهء فرش فروش.
- فرش کردن؛ گسترانیدن فرش در جایی. (یادداشت به خط مؤلف).
- فرش گستردن؛ پهن کردن فرش و انداختن فرش : فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگسترد. (گلستان).
|| دشت فراخ. (منتهی الارب). فضای وسیع. (از اقرب الموارد). || کشت برگ گسترده. (منتهی الارب). کشت که برگهایش به اندازهء سه برگ باشد. (اقرب الموارد). || جای گیاه ناک. (منتهی الارب). جایی که در آن گیاه بسیار بود. (اقرب الموارد). || خرد و باریک از درخت و هیزم. (منتهی الارب). باریک و خرد از درخت و چوب. (اقرب الموارد). || گاو و گوسپند و ستور کشتنی و خوردنی. (منتهی الارب). البقر و الغنم و آنچه نیرزد جز کشتن را. (از اقرب الموارد). || شتران ریزه. (منتهی الارب). اشتران خرد. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل) (اقرب الموارد). و از آن معنی است : «و من الانعام حمولة و فرشاً» (قرآن 6/142). (از اقرب الموارد). || حال. || اندوه سخت. || اندک گشادگی در پای شتر. || دروغ. (منتهی الارب). کذب. (اقرب الموارد). || همواری قدم. (منتهی الارب). || زمین. دنیا. مقابل عرش. (یادداشت به خط مؤلف) :
فرش، نوبار فرع او گشته
عرش مغلوب شرع او گشته.سنایی.
امی و امهات را مایه
فرش را نور و عرش را سایه.نظامی.
پی غولان در این بیغوله بگذار
فرشته شو قدم زین فرش بردار.نظامی.
|| (مص) گستردن فرش را و فرش گستردن برای کسی. (منتهی الارب). گستردن. (از اقرب الموارد). || فراخ ساختن کار را جهت کسی. || دروغ گفتن با کسی. (منتهی الارب). کذب. (از اقرب الموارد). || فراخ شدن سپل شتر به اندازه. || پراکندن. (منتهی الارب).

فرش.

[فُ رُ] (ع اِ) جِ فراش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فراش شود.

فرش.

[فَ] (اِخ) رودباری است میان غمیس الحمائم و صخیرات الثمام که آن حضرت(ص) در آن فرودآمد. (منتهی الارب). وادیی است بین غمیس الحمائم و مَلَل و فرش و صخیرات الثمام منزل هاست که رسول(ص) هنگامی که به بدر میرفت بدانها نزول فرمود. (معجم البلدان).

فرشابور.

[فَ] (اِخ) فرشاپور. رجوع به فرشاپور شود.

فرشاپور.

[فَ] (اِخ) شهر و ولایت وسیعی است از اعمال لهاور (لاهور) که میان لهاور و غزنه واقع است. (معجم البلدان). پیشاور. رجوع به پیشاور شود.

فرشاح.

[فِ] (ع ص) زمین پهن و فراخ. فرساح. (از اقرب الموارد). || سم گسترده مغاک. (منتهی الارب). گسترده از سم ها. گویند: حافر فرشاح. (اقرب الموارد). || ابر بی باران. || زشت روی کلان سال از زن و ناقه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرشاد.

[فَ] (اِ) نام روح و عقل کرهء مریخ. (ناظم الاطباء). نفس فلک مریخ است. (آنندراج) (انجمن آرا). از برساخته های دساتیر است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 257 شود.

فرشادشیر.

[فَ] (اِخ) نام حکیمی بوده است معروف از ایران خاصه از پارس که در کتاب حکمت اشراق به اصل معنی این لفظ التفات نکرده گاهی فرشادشیر خوانده و «اسد» فهمیده و این معنی خطاست... (آنندراج) (انجمن آرا). صورت صحیح نام این شخص فرشاوشتر است. رجوع به فرشاوشتر و نیز رجوع به حکمت الاشراق ص 11 و 301 شود.

فرشاط.

[فِ] (ع ص) پای گشاده نشیننده. (منتهی الارب). فِرْشِط.

فرشاور.

[فَ وَ] (اِخ) از شهرهای سند. (نزهة القلوب حمدالله مستوفی ص259). پیشاور. رجوع به پیشاور شود.

فرشاوشتر.

[فَ تَ] (اِخ) از حکمای فرس. (حکمة الاشراق ص 11). این نام به معنی دارندهء شتر فرارونده یا راهوار است. فرشاوشتر یا فرشوشتر برادر جاماسب، وزیر کی گشتاسب است و چند بار در سرودهای گاتها یاد شده است. (از فرهنگ ایران باستان پورداود ص 230). فراشاوشتر. فرشئوشتر. فرشوشتر.

فرش ازل.

[فَ شِ اَ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از لوح ازل است :
عمر بر آن فرش ازل بافته
آنچه شده باز بدل یافته.نظامی.
رجوع به فرش و لوح ازل شود.

فرش افگن.

[فَ اَ گَ] (نف مرکب) فراش. فرش گستر :
فرش افگن صدر تست عیوق
چوبک زن بام تست فرقد.
حسین آوی (از ترجمهء محاسن اصفهان ص134).
رجوع به فراش و فرش شود.

فرش الجبا.

[فَ شُلْ جَ] (اِخ) موضعی است در حجاز. (معجم البلدان).

فرش انداز.

[فَ اَ] (نف مرکب)فرش افگن. فراش. || (اِ مرکب) مساحت مضروب جایی. سطحی که فرش در آن گسترده شود. (یادداشت به خط مؤلف) : ... و طول فرش انداز ایوان چهل وهشت ذرع. (از سفرنامهء ناصرالدین شاه). رجوع به فرش شود.

فرشئوشتر.

[فَ رَ شَ ئو تَ] (اِخ)فرشاوشتر. رجوع به فرشاوشتر شود.

فرش باستان.

[فَ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرش خاک که کنایه از زمین باشد و عربان ارض گویند. (برهان).

فرشتگ.

[فَ رَ تُ] (اِ) پرستو. فرستوک. رجوع به شعوری ج2 ص202 و نیز رجوع به پرستوگ و پرستوک و پرستو شود.

فرشتگی.

[فِ رِ تَ / تِ] (حامص) مَلَک بودن. مقام مَلَک. فرشته بودن : [ دبیری ]مردم را از مردمی به درجهء فرشتگی رساند و دیو را از دیوی به مردمی رساند. (نوروزنامه).رجوع به فرشته شود.

فرش تنان.

[فَ تَ] (اِ) کنایت از روحانیان بود. (انجمن آرا) (آنندراج). شاهدی برای آن یافته نشد.

فرشتو.

[فَ رَ] (اِ) پرستو که به عربی خطاف باشد. (آنندراج). رجوع به پرستو شود.

فرشتوک.

[فَ رَ] (اِ) همان پرستوک که خطاف باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). پرستوک. فرستو. فرستگ. فرشتک. فرشتو.

فرشته.

[فِ رِ تَ / تِ] (اِ) فریشته. در زبان سنسکریت پرشیته(1) و مرکب از پر(2) و اش(3)به معنی سفیر، در فارسی باستان فرائیشته(4)، در اوستا فرائشته(5)، ارمنی عاریتی و دخیل هرشتک(6) از فرشتک، در فارسی جدید، لهجهء شمال ایران فیریشته(7) و لهجهء جنوب غربی فیریسته(8)، به سین مهمله. (از حاشیهء برهان چ معین). معروف است و به عربی مَلَک خوانند. (برهان). فرسته. فریشته. سروش. (از یادداشت به خط مؤلف). مخلوقی روحانی که به تازی مَلَک گویند. (ناظم الاطباء) :
فرشته چو آید یکی جان ستان
بگویم بدو جانم آسان ستان.فردوسی.
فرشته به خوی و چو عنبر به بوی
به دل مهربان و به جان مهرجوی.فردوسی.
ایمان نیاوردم به فرشته های خدا. (تاریخ بیهقی).
فرشته شد و هرچه دید و شنید
نمود و بگفت آنچه بر وی رسید.اسدی.
سوی حکیمان فرشته است روانم
ورچه که در چشم مردم است عیانم.
ناصرخسرو.
بر عالم علویش گمان بر چو فرشته
هرچند که اینجا بود این جسم عیانیش.
ناصرخسرو.
این روح قدس آمد و آن روح جبرئیل
یعنی فرشتگان پرانند و بی پرند.
ناصرخسرو.
هر آن گه که باشد فرشته به جای
به خاک اندرون باد دیو سیاه.عبدالواسع.
بل تا پری ز خوان بشر خواهد استخوان
تو چون فرشته بوی شنو استخوان مخواه.
خاقانی.
گر او را پری بود و شیطان به فرمان
مر این را فرشته است و ارواح چاکر.
خاقانی.
دیوان فرشتگانند آنجا که لطف اوست
مردان مخنثانند آنجا که قهر اوست.
خاقانی.
آورده اند پشت بر این آشیان دیو
پس چون فرشته روی به عقبی نهاده اند.
عطار.
گفت پیغمبر که در بازارها
دو فرشته می کند دایم ندا.مولوی.
گر نشیند فرشته ای با دیو
وحشت آموزد و خیانت و ریو.سعدی.
خلوت دل نیست جای صحبت اغیار
دیو چو بیرون رود فرشته درآید.حافظ.
فرشته است این به صد پاکی سرشته
نیاید کار شیطان از فرشته.جامی.
- فرشته پر؛ آنکه بال و پر فرشته دارد و در عالم بالا سیر می کند :
فرشته پران را بر این ساده دشت
از او آمدن هم بدو بازگشت.نظامی.
- فرشته پناه؛ کسی که پناه و تکیه گاه او فرشتگان باشند. به کنایت شخص مقدس و منزه :
شاه دانست کآن فرشته پناه
سوی مینوش مینماید راه.نظامی.
- فرشته پیکر؛ آنکه پیکر لطیف و فریبنده دارد و در بیت زیر به معنی آراسته به ظاهر :
غولی است جهان فرشته پیکر
تسبیح به دست و تیغ در بر.نظامی.
- فرشته پیوند؛ آنکه با فرشتگان پیوند دارد :
تا خبر یافت از هنرمندی
دیوبندی، فرشته پیوندی.نظامی.
- فرشته تنان؛ کنایه از روحانیان باشد. (برهان). آنان که تنشان مانند فرشتگان پاک بود.
- فرشته خصال؛ فرشته خوی. فرشته منش. (از آنندراج).
- فرشته خلق؛ فرشته خصال. فرشته خوی :
تبریز کعبه شد حرمش را ستون عدل
صدر فرشته خلق پیمبر تمیز کرد.خاقانی.
- فرشته خو؛ آنکه خوی و سیرت فرشتگان دارد. فرشته خلق. فرشته سیرت. فرشته منش. فرشته خصال :
دانم که بگذرد ز سر جرم من که او
گرچه پریوش است ولیکن فرشته خوست.
حافظ.
- فرشته خوی؛ فرشته خو :
فرشته خوی شود آدمی ز کم خوردن.
سعدی (گلستان).
- فرشته رخ؛ زیباروی. آنکه رویش به لطافت و زیبایی چون فرشته باشد.
- فرشته سرشت؛ فرشته خوی. فرشته خصال :
به مشرق گروهی فرشته سرشت
که جز منسکش نام نتوان نوشت.نظامی.
چون شنیدند کآن فرشته سرشت
چه بلا دید از آن زبانی زشت.نظامی.
- فرشته سَلَب؛ آنکه جامه و ظاهر او چون فرشتگان باشد. ظاهرساز :
این گنبد فرشته سَلَب کآدمی خور است
چون دیو پیش جم، گرو خدمت من است.
خاقانی.
- فرشته سیَر؛ فرشته سیرت. فرشته خصال. فرشته خوی. (یادداشت به خط مؤلف).
- فرشته سیرت؛ فرشته خوی. (آنندراج).
- فرشته شدن؛ نیک شدن. از پستی و پلیدی به درآمدن :
اگر خود فرشته شود بدسگالش
هم از سگ نژادان شیطان نماید.خاقانی.
فرشته شو ارنه پری باش باری
که همکاسه الا همایی نیابی.خاقانی.
- فرشته صفت؛ فرشته خوی :
فرشته صفت گرد آن دیوچهر
همی گشت چون گرد گیتی سپهر.نظامی.
فرشته صفت مردم هوشیار
نه بسیارخسب است و بسیارخوار.سعدی.
- فرشته فریب؛ که فرشتگان را هم بفریبد. بسیار فریبنده در زیبایی، چون ستارهء زهره که هاروت و ماروت را که فرشتگان بودند از راه ببرد :
به چهره چو زهره فرشته فریب
دل از چشم جادوی او ناشکیب.فردوسی.
- فرشته کش؛ آنکه فرشته را بکشد :
...فرشته کشی آدمی خواره ای.نظامی.
- فرشته مَخبر؛ فرشته خصال. فرشته خوی. فرشته سیرت :
سردار خضردانش، خضر بهشت خضرت
سالار روح بینش، روح فرشته مَخبر.
خاقانی.
- فرشته منش؛ فرشته خوی. به اعتبار عفت و طهارت. (از آنندراج از فرهنگ اسکندرنامه) :
فرشته منش بلکه فرزانه خوی.نظامی.
- فرشته نمودار؛ آنکه چون فرشته نماید. فرشته ظاهر. فرشته رخ. فرشته سلب :
فرشته نمودار ایزدشناس
که ما را بدو هست از ایزد سپاس.نظامی.
- فرشته نهاد؛ فرشته سیرت. فرشته خوی :
گفت کای خسرو فرشته نهاد
داور مملکت به دین و به داد.نظامی.
- فرشته وار؛ مانند فرشته :
تو ابروار برآهخته خنجری چون برق
فرشته وار نشسته بر اشهبی چو براق.
خاقانی.
- فرشته وش؛ فرشته وار. مانند فرشته :
به عالم گشایی فرشته وشی
نه عالم گشایی که عالم کشی.نظامی.
فرشته وشی دیده چون آفتاب
برآورده اقبال را سر ز خواب.نظامی.
(1) - preshita.
(2) - pra.
(3) - esh.
(4) - fraishta.
(5) - fraeshta.
(6) - hreshtak.
(7) - firishtah.
(8) - firistah.

فرشته جان.

[فِ رِ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان جویم بخش جویم شهرستان لار، واقع در سه هزارگزی جنوب باختر جویم. ناحیه ای است جلگه ای، گرمسیر و دارای 184 تن سکنه است. از قنات و چاه مشروب میشود. محصولاتش غلات، پنبه و خرما است. اهالی به کشاورزی و قالی بافی گذران میکنند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فرشتهء جان ستان.

[فِ رِ تَ / تِ یِ سِ](اِخ) عزرائیل. فرشتهء مرگ. ملک الموت. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به عزرائیل و فرشتهء مرگ شود.

فرشتهء روزی.

[فِ رِ تَ / تِ یِ] (اِخ)میکائیل :
بر آسمان فرشتهء روزی به بخت من
منسوخ کرد آیت رزق از ادای نان.
خاقانی.
رجوع به میکائیل شود.1

فرشته زاده.

[فِ رِ تَ / تِ دَ / دِ] (اِخ) نام یکی از پیروان فضل الله حروفی و از فرقهء بکتاشیه است که کتابهای ضالهء خود را به نام جاویدان انتشار میدادند. فرشته زاده جاویدانی به نام عشق نامه دارد. رجوع به ج 3 از تاریخ ادبی ادوارد براون، از سعدی تا جامی، ترجمهء علی اصغر حکمت ص 401 و 509 شود.

فرشتهء سحاب.

[فِ رِ تَ / تِ یِ سَ] (اِخ)کنایت از میکائیل علیه السلام. (برهان) (آنندراج). فرشتهء روزی. رجوع به میکائیل و فرشتهء روزی شود.

فرشتهء مرگ.

[فِ رِ تَ / تِ یِ مَ] (اِخ)عزرائیل. فرشتهء جان ستان :
یارب ار فانی کنی ما را به تیغ دوستی
مر فرشته یْ مرگ را با ما نباشد هیچ کار.
سنائی.
رجوع به عزرائیل و فرشتهء جان ستان شود.

فرشتهء وحی.

[فِ رِ تَ / تِ یِ وَحْیْ](اِخ) جبرئیل. روح القدس. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به جبرئیل شود.

فرشتهء یارب.

[فِ رِ تَ / تِ یِ رَ] (اِخ)ملک مقرب خدا :
همیشه من ز خدا دولت وصال تو خواهم
بود که وقت دعا بگذرد فرشتهء یارب.
کمال خجندی.

فرشحة.

[فَ شَ حَ] (ع مص) برجستن. (منتهی الارب). برجستن و جستن نزدیک. (از اقرب الموارد). || با فروهشتگی و نرمی نشستن و ران ها را بر زمین چسبانیدن. || فراخ کردن میان هر دو پای را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرشحی.

[فَ شَ حا] (ع مص) فرشحة. رجوع به تمام معانی فرشحة شود.

فرشخ.

[فَ شَ] (ع اِ) آسایش و آرام. (منتهی الارب).

فرش خاک.

[فَ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از زمین است. (آنندراج) (برهان).

فرشخة.

[فَ شَ خَ] (ع مص) فراخی. گشاده شدن. (منتهی الارب).

فرش دورنگ.

[فَ شِ دُ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایت از روزگار است به اعتبار شب و روز. || کنایت از زمین هم هست. (برهان).

فرشدة.

[فَ شَ دَ] (ع مص) از همدیگر دور نهادن پای را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرشط.

[فِ شِ] (ع ص) فِرشاط. پای گشاده نشیننده. (منتهی الارب).

فرشطة.

[فَ شَ طَ] (ع مص) پای از پای گشاده و دور نهاده نشستن. || به زمین چسبانیدن سرین و تکیه ساختن هر دو ساق را. || به یک جانب گذاشتن هر دو پای را در سواری. || به فروهشتگی و نرمی فروخفتن شتر. || کفانیدن و پاره کردن گوشت را. || دراز کشیدن چیزی را. || گشاده داشتن شتر ماده هر دو پای را وقت دوشیدن. || گشادن شتر هر دو پای را وقت کمیز انداختن. (منتهی الارب). رجوع به فرشط شود.

فرش عاج.

[فَ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از برف که روی زمین را سفید کرده باشد. (از برهان).

فرشک.

[فَ رِ] (اِ) خوشه های کوچک انگور را گویند که به خوشهء بزرگ چسبیده باشد و آن را به عربی خصله گویند. (برهان). عربی آن خصله نیست بلکه غوره است. در مهذب الاسماء آمده است: «الغورة؛ فرشک، أی دانهء سه چهار انگور درهم بسته» و در دستوراللغة معنی خصله را خوشهء انگور نوشته است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرشکرد.

[فْرَ / فِ رَ کَ] (اِ)(1) به معنی تصفیه و تجدید است و در اصطلاح آیین زردشتی، بعد از مبارزهء خدایان با دیوان و شکست سپاه اهریمنی، جهان پاکیزه و مطهر شود و بی شایبهء کدورتی ابدالاَباد باقی ماند و این حالت را فرشکرد گویند. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی چ 2 ص70).
(1) - frashkard.

فرش کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)گسترانیدن فرش در جایی. || پوشانیدن کف حیاط یا اطاق یا جای دیگر با آجر، سنگ و جز آن. (یادداشت به خط مؤلف).

فرشم.

[فُ شُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت، واقع در هشت هزارگزی شمال کوچصفهان سر راه مالرو عمومی کوچصفهان به خشکبیجار. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل، مرطوب، و دارای 750 تن سکنه است. از نورود مشروب میشود. محصولاتش برنج، ابریشم و صیفی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. ده باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فرشوادگر.

[فَ رَ شَ گَ] (پهلوی، اِ مرکب)(1) لغتی است پهلوی و لقبی است شاهان طبرستان را که به عربی ملک الجبال می خوانده اند... (آنندراج) (انجمن آرا). || (اِخ) نام قدیم ایالتی است که تبرستان یا مازندران کنونی قسمتی از آن بوده است. (از مازندران و استرآباد ص 209 از ترجمهء فارسی).
(1) - fareshvadgar.

فرشورت.

[فْرَ / فِ رَ شَ وَ] (اِخ)(1) نام یکی از پسران گشتاسب معاصر زردشت که صورت اوستایی آن فرش هام ورته(2) بوده است. رجوع به مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین ص 363 و نیز رجوع به فرشیدورد شود.
(1) - frashavart.
(2) - frash-ham-vareta.

فرشوشتر.

[فَ شَوْشْ تَ] (اِخ) رجوع به فرشاوشتر شود.

فرشوط.

[فِ شَ] (اِخ) دهی است به صعید مصر. (منتهی الارب). قریهء بزرگی است در ساحل غربی نیل از صعید. (معجم البلدان). فرچوط. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرچوط شود.

فرشوکار.

[فْرَ / فِْ رَ شُ] (اِ) در بعضی روایات سریانی مثل اقوال تئودر بارکنائی و آذرهرمزد آمده است که زردشتیان در ازاء چهار عنصر به اصول اربعهء ذیل معتقد بوده اند: اشوکار(1)، فرشوکار(2)، زروکار(3) و زروان(4) و آخرین این چهار اصل پدر اهرمن و اورمزد بوده است. مورخی گمنام گوید که آنکه اورمزد را به وجود آورد فرشوکار بود. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشیدیاسمی چ 2 ص174).
(1) - ashokar.
(2) - frashokar.
(3) - zarokar.
(4) - zarvan.

فرشوکر.

[فْرَ / فِ رَ شُ کَ رَ] (اِخ)(1) در اوستا چهار پسر از کی گشتاسپ نام برده شده اند که عبارتند از: پشوتن، اسفندیار، فرشیدورد و فرشوکر. از فرزند اخیر او در فروردین یشت بند 102 یاد شده و در آنجا به فروهر او درود فرستاده شده است. در شاهنامه ذکری از این شخص نیست اما به یقین او پسر گشتاسپ بوده، چه در ایاتکار زریران مکرر از او یاد شده است. او در یکی از جنگهای دینی به دست «نامخواست» فرزند «هزار» سردار تورانی کشته شده است. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین چ1 ص 332).
(1) - frashokara.

فرشة.

[فِ شَ] (ع اِ) هیئت فرش. (منتهی الارب). هیئت فرش گسترده. (ناظم الاطباء): هو حَسَن الفرشة؛ أی الهیئة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

فرشة.

[فَ شَ] (ع اِ) راه هموار در زمین. (از اقرب الموارد).

فرشه.

[فُ شَ / شِ](1) (اِ) فرش. شیر حیوانات نوزاییده که فله نیز گویند. (انجمن آرا). فرش و آغوز و فله و شیر نوزائیده. (ناظم الاطباء). شیری است که با زردهء تخم مرغ به آتش نرم بجوشانند تا غلیظ و شبیه به آغوز شود و در افعال مثل لباست. (تحفهء حکیم مؤمن). آغوز. فله. ماک. زهک. (یادداشت به خط مؤلف). فرش است که آغوز و فله باشد. (برهان). رجوع به لبا شود.
(1) - به کسر اول هم آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء).

فرشه.

[فُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان کاشمر، واقع در دامنه. معتدل و دارای 1026 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و بادام است. اهالی به کشاورزی و مالداری گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرشه اوشتره.

[فْرَ / فِ رَ شَ رَ] (اِخ)رجوع به فرشاوشتر شود.

فرشی.

[فَ] (ص نسبی) در تداول فارسی زبانان، زمینی. ارضی. مقابل عرشی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرش شود.

فرشی.

[فَ] (اِ) نوعی از چپق. (ناظم الاطباء).

فرشی.

[فُ] (ص نسبی) منسوب به فرش. (سمعانی).

فرشی.

[فُ] (اِخ) حسن بن حسین بن عتیق، مکنی به ابومحمد. از احمدبن حسن المقری روایت کند و ابوالقاسم سعدبن علی زنجانی و جز او را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 206).

فرشیح.

[فِ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

فرشید.

[فَ] (اِخ) نام برادر پیران ویسه. (برهان). مخفف فرشیدورد. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرشیدورد شود.

فرشیدور.

[فَ شیدْ وَ] (اِخ) فرشیدورد. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرشیدورد شود.

فرشیدورت.

[فَ شیدْ وَ] (اِخ) رجوع به فرشیدور و فرشیدورد شود.

فرشیدورد.

[فَ شیدْ وَ] (اِخ) در پهلوی ساسانی فرشورت(1)، در اوستا فرش هام ورته(2). (از حاشیهء برهان چ معین). نام برادر اسفندیار که یکی از پهلوانان ایران بود. (ولف). در جنگ با ارجاسب کشته شد. (یادداشت به خط مؤلف) :
برادرْش را خواند فرشیدورد
سپاهی برون کرد مردان مرد.فردوسی.
رجوع به فرشورت شود.
(1) - frashavart.
(2) - frash-ham-vareta.

فرشیدورد.

[فَ شیدْ وَ] (اِخ) نام برادر ویسه که یکی از پهلوانان توران بود. (ولف) :
به نزدیک لهاک و فرشیدورد
وز آن در سخنها همه یاد کرد.فردوسی.
رجوع به فرشید و فرشورت شود.

فرشیدورد.

[فَ شیدْ وَ] (اِخ) نام دهقانی است که با بهرام گور معاصر بود. (ولف) :
یکی گم شده نام فرشیدورد
چه در بزمگاه و چه اندر نبرد.فردوسی.
رجوع به فرشید و فرشورت و فرشیدور و فرشیدورت شود.

فرشیم.

[فَ] (اِ) قسم و جزو باشد چنانکه گوییم فرشیم اول و فرشیم دویم یعنی جزو اول و جزو دویم. (برهان). ورشیم. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به ورشیم شود.

فرص.

[فَ] (ع اِ) خستهء مُقْل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). هستهء مُقْل. || (مص) بر رگِ گلوی کسی زدن. (منتهی الارب). بر فریصهء کسی زدن. (از اقرب الموارد). فریصه زدن. (تاج المصادر بیهقی). || بریدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دریدن و شکافتن. (منتهی الارب). شکافتن پوست به آهنی که کنارهء آن پهن باشد. (اقرب الموارد).

فرص.

[فُ رَ] (ع اِ) جِ فُرصة. (اقرب الموارد) (غیاث) : الدهر فرص والا فغصص. (از سندبادنامه ص 88). رجوع به فرصت و فرصة شود.

فرصاء .

[فَ] (ع ص) ناقه ای که به گوشه ای ایستاده انتظار نماید و هر گاه آبخور را خالی یابد آب خورد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرصاد.

[فِ] (ع اِ) تود یا توت سرخ یا بار آن. (از منتهی الارب). توت سفید را گویند و آن در خاصیت قائم مقام انجیر است. اگر برگ آن را با برگ انجیر سیاه و برگ انگور در آب باران بجوشانند و موی را بدان بشویند سیاه گرداند. (برهان). اسم عربی توت سفید. (حکیم مؤمن). توت شامی که در ماوراءالنهر است و آن را خرتوت گویند. (ترجمهء صیدنه). توت و گفته اند بار توت و گفته اند توت سرخ و منه قول الاسودبن یعفر: «قنأت أنامله من الفرصاد». (از اقرب الموارد). || در کلام فقها مراد از فرصاد درختی است که بارش توت بود زیرا درخت را به نام بارش خوانند همچنانکه ثمر را به نام درخت. || رنگی است سرخ. (از اقرب الموارد).

فرصت.

[فُ صَ] (ع اِ) فُرصة. نوبت. (اقرب الموارد). موقع. مجال. (ناظم الاطباء) : اگر در حیرت روزگار گذارم فرصت فایت شود. (کلیله و دمنه). یاد کرده می آید ضایع گردانیدن فرصت. (کلیله و دمنه). در آن فرصت که من در خدمت مولانا سعدالدین... می بودم. (انیس الطالبین ص 142). در یک فرصت که حضرت خواجهء ما قدس الله روحه در قرشی بودند. (انیس الطالبین ص 139). باز به مرو آمد و بعد از فرصتی بار گیر به هرات رفت. (از رشحات علی بن حسین کاشفی).
- به فرصت؛ با استفاده از فرصت. در موقع مناسب : دمنه به فرصت خلوتی طلبید. (کلیله و دمنه).
- فرصت دادن؛ وقت دادن. مهلت دادن. (یادداشت به خط مؤلف) :
بداندیش را جاه و فرصت مده
عدو در چه و دیو در شیشه به.سعدی.
- فرصت داشتن؛ وقت داشتن. (یادداشت به خط مؤلف).
- فرصت کردن؛ وقت داشتن. فرصت داشتن. (یادداشت به خط مؤلف).
- فرصت نکردن؛ وقت نداشتن. مقابل فرصت کردن.
- کم فرصت؛ آنکه وقت کافی برای کارهایش ندارد.
|| هنگام لایق و وقت مناسب. (ناظم الاطباء) :به وقت و فرصت میفرستاد و ضیعتی نیکو خرید آنجا. (تاریخ بیهقی). میخواهم که در این فرصت خویشتن را بر شیر عرض کنم. (کلیله و دمنه).
حرامش بود نعمت پادشاه
که هنگام فرصت ندارد نگاه.سعدی.
- فرصت از دست دادن؛ استفاده نکردن از موقع مناسب.
- فرصت جستن؛ در پی موقع مناسب بودن :خواجه همه روزه فرصت می جست. (تاریخ بیهقی). همیشه... فرصت جستی و تضریب کردی و المی بزرگ بدین چاکر رسانیدی. (تاریخ بیهقی). اگر کسی خوابی بیند و فرصتی جوید آن دیدن و آن فرصت چندان است که ما بر تخت پدر نشینیم. (تاریخ بیهقی). دمنه روزی فرصت جست. (کلیله و دمنه).
- فرصت جو؛ فرصت جوی. آنکه در پی موقع مناسب باشد. (یادداشت به خط مؤلف). آنکه مترصد وقت و منتظر فرصت باشد. (آنندراج) : نامه ها رسیده که فرصت جویان می جنبند. (تاریخ بیهقی). دست به دست کنید تا فرصت جویان را برانداخته آید. (تاریخ بیهقی). ما را داماد و خلیفه باشد و شر این فرصت جوی دور شود. (تاریخ بیهقی).
- فرصت جویی؛ فرصت جستن : خراسان را فروگذاشتن با بسیار فتنه و خوارج و فرصت جویی. (تاریخ بیهقی).
- فرصت شماردن (شمردن)؛ از فرصت استفاده کردن. موقع را مناسب دیدن. حداکثر استفاده کردن از چیزی. (از یادداشت به خط مؤلف) :
سعدیا دی رفت و فردا همچنان معلوم نیست
در میان این و آن فرصت شمر امروز را.
سعدی.
چو ما را به غفلت بشد روزگار
تو باری دمی چند فرصت شمار.سعدی.
ز خود بهتری جوی و فرصت شمار
که با چون خودی گم کنی روزگار.
سعدی.
فرصت شمر طریقهء رندی که این نشان
چون راه گنج بر همه کس آشکاره نیست.
حافظ.
فرصت شمار صحبت کز این دوروزه منزل
چون بگذریم دیگر نتوان به هم رسیدن.
حافظ.
- فرصت طلب؛ فرصت جو. هنگام جو. مترصد. (یادداشت به خط مؤلف).
- فرصت طلب کردن؛ فرصت جستن. فرصت جویی کردن :
ملک فرصت طلب میکرد بسیار
که با شیرین کند یک نکته برکار.نظامی.
- فرصت طلبی؛ فرصت جویی.
- فرصت غنیمت دانستن؛ فرصت شمردن. از فرصت استفاده کردن : گفت از جاهت اندیشه همی کردم. اکنون که در چاهت دیدم فرصت غنیمت دانستم(1). (گلستان).
- فرصت غنیمت شمردن؛ انتهاز. (از تاج المصادر بیهقی).
- فرصت نگاه داشتن؛ فرصت جستن. منتظر فرصت بودن : فرصت نگاه میداشت و حیلت میساخت. (تاریخ بیهقی). قابیل دل بر کینه نهاد و فرصت نگاه میداشت که او را چگونه کشد. (قصص الانبیاء ص 24). پس فرصت نگاه داشتند که سر بر سجده نهاد، یکباره سنگ برگرفتند و بر سر او زدند. (قصص الانبیاء ص 32). شخصی به تجسس ایشان برگماشتند و فرصت نگاه میداشتند. (گلستان).
نگه دار فرصت که عالم دمی است
دمی نزد دانا به از عالمی است.سعدی.
- فرصت یافتن؛ به دست آوردن وقت مناسب : فرصتی یابد و شری به پا کند. (تاریخ بیهقی). انوشروان میخواست کی فرصتی یابد و پدر را از آن منع کند. (ابن بلخی). فرصتی یافت و جامه ببرد. (کلیله و دمنه).
به مهد آوردنش رخصت نمی یافت
به رفتن نیز هم فرصت نمی یافت.نظامی.
باغبان را خار چون در پای رفت
دزد فرصت یافت کالا برد تفت.مولوی.
|| مناسبت و موافقت. || دست یافت و دسترس. || مساعدت روزگار. (ناظم الاطباء). فراغت :
چو دستت رسد مغز دشمن برآر
که فرصت فروشوید از دل غبار.سعدی.
از کران تا به کران لشکر ظلم است ولی
از ازل تا به ابد فرصت درویشان است.
حافظ.
رجوع به فرصة شود.
(1) - ن ل: شمردم.

فرصت.

[فُ صَ] (اِخ) شیرازی. سیدمیرزا محمدنصیر حسینی، ملقب به فرصت الدوله و متخلص به فرصت و معروف به «میرزاآقا» در ماه رمضان سال 1271 ه .ق. از یک خانوادهء ادب پرور، در شهر شیراز پا به عرصهء وجود گذاشت. پدرش میرزا جعفر متخلص به «بهجت»، پسر میرزا کاظم «شرفا» و میرزا کاظم فرزند میرزا نصیر جهرمی معروف به نصیر اصفهانی است... فرصت از کودکی علاقهء خاصی به تحصیل علوم و فنون مختلف داشت. در آغاز جوانی در صرف و نحو و منطق و حکمت و حساب و هیأت و هندسه و اسطرلاب سرآمد اقران بود و به زبان انگلیسی آشنایی یافت. قسمت عمدهء تحصیلاتش را در خدمت شیخ مفید، متخلص به «داور» که از علمای مشهور فارس و صاحب تألیفات متعدد به فارسی و عربی بود به انجام رسانید و از شاگردان برجستهء محضر او گردید و استادش در ستایش او گفته است:
فرصت آن شمع جمع اهل هنر
که ندارد قرین ز نوع بشر
فیلسوفان دهر را شاید
که به فضل و هنر شود رهبر.
بنا به نوشتهء خود او در سی ودوسالگی به دیدار سیدجمال الدین اسدآبادی نائل شد و او را در بوشهر ملاقات کرد و دیدارهای بعد موجب دوستی آن دو گردید و پاره ای از سخنان گرانبهای سیدجمال الدین در یادداشتهای او منقول است. فرصت چندی نیز در شیراز مدرس علوم ادبی و عربی بود و طلاب از محضرش استفاده میکردند. هنگامی که شعاع السلطنه فرزند مظفرالدین شاه از شیراز به تهران بازگشت فرصت را با خود به دربار آورد و معلم و ندیم خود ساخت و چون در دربار تقرب یافت شاه او را لقب فرصت الدوله داد. هنگام انقلاب مشروطیت فرصت در تهران بود و در سازمان جدید وزارت معارف که پس از مشروطیت به وجود آمد او را به ریاست معارف فارس گماشتند و در این مقام به خوبی خدمت کرد. بار دیگر هنگام تأسیس دادگستری او را رئیس عدلیهء فارس کردند و سپس دوباره شغل ریاست معارف و فوائد عامه و مدتی هر دو شغل فرهنگ و دادگستری را بدو سپردند. در اواخر عمر به کلی منزوی شد و به مطالعه و تحقیق پرداخت و غالب اوقات به گفتهء خودش در حال جذبه و شوق بود. در شرح حالی که به تفصیل از خود نوشته اشاره ای به ازدواج خود نکرده و معلوم میشود تمام عمر را مجرد زیسته و بالطبع برای سیر و سیاحت و مطالعه فرصتی کافی داشته و توانسته است مسافرتهای متعددی کند و هر جا که می رسیده با ذوق صورتگری و نقاشی از مناظر طبیعی و زیبایی ها تابلوهایی می ساخته است و با استفاده از همین هنر در زمان ناصرالدین شاه، به دستور حاکم فارس (حسینقلی خان نظام السلطنه) سراسر منطقهء فارس و بنادر را در مدتی دراز نقطه به نقطه پیمود و اوضاع جغرافیایی هر نقطه را به رشتهء تحریر درآورد و نقشه هائی از نقاط مختلف ترسیم کرد. نام این اثر خود را «آثار عجم» نهاده است. آثار دیگر فرصت، غیر از «آثار عجم» عبارتند از: دریای کبیر مشتمل بر علوم مختلفه، به زبان عربی و فارسی. اشکال المیزان در علم منطق. بحورالالحان در علم موسیقی و عروض. منشآت نثر. رسالهء شطرنجیه. مثنوی هجرنامه. مقالات علمی و سیاسی در دو مجلد که با نام مستعار، از زبان شیخی مجعول نگاشته شده است. رساله ای در گرامر خط میخی که ضمن آن اشاراتی به جغرافیای سرزمین هند وجود دارد. رساله در علم هیأت جدید. از همه مهمتر دیوان اشعار او مشتمل بر قصاید، غزلیات، ترجیعات، مسمطات، رباعیات، مثنویات، مراثی، تواریخ و پیوستی از منشآت منثور او. او راست:
تمثال دو زلف و رخ آن یار کشیدم
یک روز و دو شب زحمت این کار کشیدم
اول شدم آشفته ز نقش سر زلفش
آخر به پریشانی بسیار کشیدم.
فرصت بر اثر یک بیماری داخلی مزمن، سحرگاه روز دهم صفر 1339 ه .ق. / اول آبانماه 1299 ه .ش. در خانهء شخصی خود در شیراز چشم از جهان فروبست و بنا بر آرزوی دیرینه اش در کنار آرامگاه لسان الغیب حافظ به خاک سپرده شد و سنگی را که زیر نظر خود او برای مزارش تراشیده بودند بر گور او نهادند. (نقل با اختصار و تصرف از مقدمهء دیوان او). رجوع به مقدمهء دیوان فرصت و نیز رجوع به رسالهء خود او در شرح زندگانیش که در آغاز دیوان به طبع رسیده است، شود.

فرصد.

[فِ صِ] (ع اِ) خستهء مویز. (منتهی الارب). عجم الزبیب. فرصاد. فرصید. (اقرب الموارد). || تکسک انگور. (منتهی الارب). عجم العنب. (اقرب الموارد). رجوع به فرصاد و فرصید شود.

فرصریون.

[] (معرب، اِ) فرفیون است. (فهرست مخزن الادویه). فربیون. افربیون. افریبیون. فرفیون. ماکوب. رجوع به فربیون شود.

فرصمة.

[فَ صَ مَ] (ع مص) شکستن. (منتهی الارب). کسر. (اقرب الموارد). || بریدن. قطع. (اقرب الموارد).

فرصة.

[فَ رَ صَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب).

فرصة.

[فُ صَ] (ع اِ) فرصت. رجوع به فرصت شود. || بهره ای از آب و آن اسم است از تفارص القوم که گفته میشود: جائت فرصتک من البئر و جائت فرصتک من السقی؛ یعنی نوبت و وقت آبیاری تو رسید. (از اقرب الموارد). نوبت آب. (منتهی الارب). || پروای کار. || بهره. || لته یا پنبه پاره و جز آن که زن حائض اندام خود را بدان پاک سازد. ج، فراص. (منتهی الارب). تکه ای از پشم یا پنبه. || فرصة الفرس؛ خوی و سبقت و قوت اسب. (از اقرب الموارد).

فرصة.

[فَ صَ] (ع اِ)(1) خسته یا هستهء مقل و آن اخص از فرص است. || بادی که کوژی آرد در پشت. (منتهی الارب). بادی که کوژی از آن بود و از این معنی است که گویند: فلان ان فاتته الفُرصة اخذته الفَرصة. (اقرب الموارد). رجوع به فرص شود.
(1) - با سین هم آمده است. (اقرب الموارد). رجوع به فرسة شود.

فرصة.

[فِ صَ] (ع اِ) لته یا پنبه پاره و جز آن که زن حائض اندام خود را بدان پاک سازد. ج، فراص. (منتهی الارب). قطعه ای از پشم یا پنبه. || قطعه ای از مشک و بعضی گویند قرضه است با قاف و ضاد. (اقرب الموارد).

فرصید.

[فِ] (ع اِ) تکسک انگور. (منتهی الارب). عجم العنب. (اقرب الموارد) (حکیم مؤمن). || دانهء مویز. (از اقرب الموارد). عجم الزبیب. (حکیم مؤمن). فرصاد. فرصد. رجوع به فرصاد و فرصد شود. || هستهء مقل. (فهرست مخزن الادویه).

فرض.

[فَ] (ع اِ) رخنهء کمان که سوفار و جای چلهء آن است. (منتهی الارب). آن جای از کمان که زه بدان افتد. ج، فِراض. (اقرب الموارد). || آتش زنه. (منتهی الارب). || جای زدن از آتش زنه یا رخنهء آتش زنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دهانهء جوی. ج، فراض. || فرموده و واجب کردهء خدای عزوجل بر بندگان. (منتهی الارب). آنچه به دلیل قطعی ثابت باشد و در آن شبهتی نبود و مخالفش را تکفیر و تارک آن را عذاب بود. (تعریفات). آنچه خداوند بر بندگانش واجب کرده است و بدان سبب فرض نامیده اند که آن را حدود و نشانه هایی است. (اقرب الموارد) :طاعت ایشان فرض بوده است. (تاریخ بیهقی).
چون به در مصطفی نایب حسان تویی
فرض بود نعت او حرز امم ساختن.
خاقانی.
کعبه را یک بار حج فرض است و حضرت کعبه وار
حج ما هر هفته عمدا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
طلب کردن علم از آن است فرض
که بی علم کس را به حق راه نیست.
امام الدین رافعی (از تاریخ گزیده).
- فرض عین؛ واجب عینی. (یادداشت به خط مؤلف) :
ای محافل را به دیدار تو زین
طاعتت بر هوشمندان فرض عین.سعدی.
- فرض کردن؛ انگاشتن. تصور کردن. پنداشتن. (یادداشت به خط مؤلف).
- || واجب شمردن. واجب کردن :
به ما بر خدمت خود عرض کردی
جزای آن به خود بر فرض کردی.نظامی.
|| نماز. (یادداشت به خط مؤلف). مجازاً، نماز واجب :
به هفت نوبت چرخ و به پنج نوبت فرض
بدین دو صبح مزور ز آتش و سیماب.
خاقانی.
فرض صبوح عید را کز تو به خواب فوت شد
صد ره اگر قضا کنی تا ز صبوح نشمری.
خاقانی.
- فرض گزاردن؛ ادای واجب حق تعالی کردن چون گزاردن نماز و دیگر عبادات : و فرض ایزدی می گزارند. (کلیله و دمنه).
او فرض خدا نمی گزارد
از قرض تو نیز غم ندارد.سعدی.
فرض ایزد بگزاریم و به کس بد نکنیم
وآنچه گویند روا نیست نگوئیم رواست.
حافظ.
- فرض ورزیدن؛ فرض گزاردن. ادای واجب کردن :
فرض ورزید و سنت آموزید
عذر ناکردن از کسل منهید.خاقانی.
|| قرائت. || سنت. || نوعی از خرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خرمایی است که در عمان یافت شود. (از فهرست مخزن الادویه). || لشکر مرسوم گیر. (منتهی الارب). الجند یفترضون. (اقرب الموارد): و عنده مائة من الفرض؛ أی الجند المفروض لهم. (اقرب الموارد). || سپره. || چوبی است از چوبهای خانه. || جامه. || عطای مرسوم. || آنچه بر خود لازم گردانیده هبه فرمایی یا بخشیده باشی بی قصد ثواب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : یفکر فی ارتیاد القرض و الفرض. (مقامات حریری از اقرب الموارد). || تیر قداح. (منتهی الارب) (ذیل اقرب الموارد). || بریدگی از هر چیزی. (منتهی الارب). || (مص) سنت گردانیدن پیغمبر (ص). || واجب گردانیدن. (منتهی الارب). واجب نمودن خداوند احکام را بر بندگان. (اقرب الموارد). فریضه گردانیدن جهت کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فریضه کردن. (تاج المصادر بیهقی). || وقت پیدا کردن. (منتهی الارب). وقت معین کردن برای کسی. (اقرب الموارد). || رخنه کردن. (منتهی الارب). رخنه درافکندن. (مصادر زوزنی). || بریده نمودن. (منتهی الارب). بریدن هر چیز سخت و نفوذ در آن چون بریدن آهن. (از اقرب الموارد). || مرسوم کردن. (منتهی الارب). رسم کردن در دیوان برای کسی چیزی معلوم را و ثبت کردن مقرری او در آن. (اقرب الموارد). || عطا دادن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || تقدیر کردن چیزی را و ملاحظه کردن آن از روی عقل و تصور و تعیین آن. || گور کندن برای مرده. (از اقرب الموارد).

فرض.

[فِ] (ع اِ) بار درخت بوی جهودان تا وقتی که سرخ باشد. (منتهی الارب). ثمر دوم است مادام که سرخ باشد. (فهرست مخزن الادویه) (اقرب الموارد).

فرض.

[فُرْ رَ] (ع ص، اِ) جِ فارض. (منتهی الارب). رجوع به فارض شود.

فرضاخ.

[فِ] (ع ص) سطبر، پهن جثه یا درازبالا. (آنندراج). عریض. (اقرب الموارد). رجل فرضاخ؛ مرد سطبر پهن جثه یا درازبالا. (منتهی الارب). مرد پهن سطبر و پرگوشت و نیز گویند طویل. مؤنث آن فرضاخة. (از اقرب الموارد).

فرضاخة.

[فِ خَ] (ع ص) مؤنث فرضاخ. زن بزرگ پستان. فرضاخیة. (از منتهی الارب). مؤنث فرضاخ. زن چاق پهن پستان. || خرمابن جوان. (از اقرب الموارد).

فرضاخیة.

[فِ خی یَ] (ع ص) زن بزرگ پستان. (منتهی الارب). امرأة ضخمة عریضة الثدیین و یاء آن برای مبالغه است. (از اقرب الموارد). رجوع به فرضاخ و فرضاخة شود.

فرضالی.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراب دورهء بخش چگنی شهرستان خرم آباد، واقع در 8هزارگزی شمال سراب دوره و شش هزارگزی شمال راه اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. ناحیه ای است تپه ماهور و دارای 72 تن سکنه. از چشمهء فرضالی مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، حبوب، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. هنر دستی زنان سیاه چادربافی، جل بافی و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فرضاً.

[فَ ضَنْ] (ع ق) به فرض. فرض کنیم که.... اگر فرض کنیم.... اگر چنین بپنداریم که... رجوع به فرض شود.

فرضخ.

[فِ ضِ] (ع اِ) کژدم. (منتهی الارب). عقرب. (فهرست مخزن الادویه) (اقرب الموارد).

فرضم.

[فِ ضِ] (ع ص) گوسپند کلان سال یا شکسته سرونها. || گوسپند بی دندان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرضم.

[فِ ضِ] (اِخ) پدر بطنی از مهرة بن حیدان الفرضوم. (منتهی الارب).

فرضمی.

[فِ ضِ می ی] (ع ص) شتر بزرگ شدیدالوطی. (منتهی الارب). بعیر فِرضِمیّ؛ عظیم شدیدالوط ء. (اقرب الموارد).

فرضول.

[فَ] (ع اِ) چکش تفنگ و دنگ تفنگ. || چقماق. (ناظم الاطباء).

فرضة.

[فُ ضَ] (ع اِ) دهانهء جوی. (منتهی الارب). رخنه ای که آب از آن سرازیر شود و رخنه ای که از آن آب کشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سوراخ دیوار و مانند آن. (اقرب الموارد). || دهان دوات. (منتهی الارب). موضع نقس دوات. || جایی از کمان که وتر بدان وصل شود. (از اقرب الموارد). || سوراخ پاشنهء در. (منتهی الارب). نجران الباب. (از اقرب الموارد). || جای درآمدن به کشتی از لب دریا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : معلوم است که هر کشتی به کدام فرضه در گذار بود. (تاریخ بیهقی).
از موج غم نجات کسی راست کو هنوز
بر شط کون و فرضهء عالم نیامده ست.
خاقانی.
مرا ز خطهء شروان برون فکن ملکا
که فرضه است در او صدهزار بحر بلا.
خاقانی.
بیضهء مصر است به ز فرضهء بغداد
وز خط مصر است به بنای صفاهان.
خاقانی.
بر آن فرضه جایی دل افروز دید
نشستن بر آن جای فیروز دید.نظامی.
گهی بر فرضهء نوشاب شهرود
جهان پرنوش کردند از می و رود.نظامی.
از آن سوی کهستان منزلی چند
که باشد فرضهء دریای دربند.نظامی.
- فرضه گاه؛ بندرگاه. فرضه :
روان کرد کشتی به آب سیاه
به کم مدت آمد سوی فرضه گاه.نظامی.
بر آن فرضه گاه انجمن ساختند
علم ها به انجم برافراختند.نظامی.
عروسان آبی چو خورشید و ماه
همه شب برآیند از آن فرضه گاه.نظامی.
- فرضه گه؛ مخفف فرضه گاه. بندرگاه. فرضه :
بر آن فرضه گه خیمه گه زد ز دور
که گوهر ز دریا برآورد نور.نظامی.
بر آن کوه دیگر نبودش درنگ
سوی فرضه گه شد ز بالای سنگ.نظامی.

فرضة.

[فَ ضَ] (ع مص) کلانسال گردیدن گاو. (منتهی الارب). رجوع به فراضة شود.

فرضة.

[فُ ضَ] (اِخ) جایی است به کنار فرات. (منتهی الارب). رجوع به فرضة نعم شود.

فرضة.

[فُ ضَ] (اِخ) دهی است به بحرین مر بنی عامر را. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

فرضة نعم.

[فُ ضَ تُ نُ] (اِخ) بر ساحل فرات است و ابن کلبی گوید: به نام حسان بن تبع اسعد ابی کرب حمیری که او را «نُعْم» میخواندند، نامیده شد. (از معجم البلدان).

فرضی.

[فَ رَ ضی ی] (ع ص نسبی) دانای علم فرائض. (منتهی الارب). فرایضی. (سمعانی). العارف بالفرائض. (اقرب الموارد). رجوع به فرایض و فرایضی شود.

فرضی.

[فَ رَ] (اِخ) عبیداللهبن محمد بن احمدبن محمد بن علی بن مهران الفرضی المقری ء البغدادی، مکنی به ابواحمد. امامی فاضل و پرهیزگار و ثقه بود. از قاضی ابوعبدالله محاملی و یوسف بن یعقوب بن اسحاق البهلول و جز آنان حدیث شنید. ابومحمد الخلال و ابوالقاسم ازهری را از وی روایت است. وی در شوال سنهء 460 ه .ق. به سن 82سالگی درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

فرضی.

[فَ رَ] (اِخ) علی بن محمد بن علی القلصادی، مکنی به ابوالحسن. او را کتابی در فرائض مذاهب چهارگانهء سنت است به نام «شرح فرائض الشیخ خلیل الممالکی». (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1445).

فرضیات.

[فَ ضی یا] (ع اِ) واجبات. اموری که عمل به آنها فرض و واجب است. فرائض. رجوع به فرائض شود. || جِ فرضیه. حدسیات و چیزهایی که به گمان و قیاس و وهم بدانها پی میبرند. (ناظم الاطباء). رجوع به فرضیه شود.

فرضیه.

[فَ ضی یَ] (ع اِ) واجب. || گمان و حدس و قیاس. (ناظم الاطباء). نظری که دربارهء یک مسألهء علمی یا تحقیقی با توجه به معلومات و تجارب گذشته ابراز شود و هنوز به اثبات نرسیده باشد. هر فرضیه پس از اثبات قانون علمی میشود.

فرط.

[فَ] (ع اِمص) اسم است افراط را. (منتهی الارب). اسم است افراط را: ایاک و الفرط فی الامر؛ بپرهیز از تجاوز از حد در کار خود. (از اقرب الموارد) : فرط اکرام ملک بدو این بطر راه داده است. (کلیله و دمنه). || (اِ) کوه خرد. (منتهی الارب). کوه کوچک. (اقرب الموارد). || سر پشته. (منتهی الارب). رأس الاکمة. (اقرب الموارد). || نشان و علامت راه. ج، اَفْرُط، اَفْراط. (منتهی الارب). نشانهء استوار از نشانه های زمین که بدان راهروان هدایت شوند. (از اقرب الموارد). || هنگام، و ابوعبیده گوید که فرط زیاده از پانزده روز و کمتر از سه روز نباشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حین چنانکه گوئی: آتیک بعد فرط؛ أی بعد حین و لقیته فی الفرط بعد الفرط؛ أی الحین بعد الحین. (اقرب الموارد). || (اِمص) چیرگی. (منتهی الارب). غلبه و زیادتی. (غیاث) : ...که صدق مناصحت و فرط اخلاص برزویه دانسته. (کلیله و دمنه). چون فضل قوت و فرط شوکت لشکر سلطان دیدند برمیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- از فرط؛ در نتیجهء فراوانی و بسیاری و کثرت. (یادداشت به خط مؤلف). معمو به حالت مضاف بر کلمهء دیگر آید :
از فرط عطای او زند آز
پیوسته ز امتلا زراغن.بوسلیک.
ببندد دهان خود از فرط بخل
که برناید از سینهء او رچک.طیان.
امیر ناصرالدین از فرط کرم و کمال مکارم، بر خود واجب ساخت که این دعوت را اجابت کند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
قوت شاعرهء من سحر از فرط ملال
متنفر شده از بنده گریزان میرفت.حافظ.
|| (مص) سستی کردن در کاری. (منتهی الارب). تقصیر در کاری. (از اقرب الموارد). || فوت نمودن کاری را. (منتهی الارب). ضایع گذاشتن کاری تا فوت شود. (اقرب الموارد). || شکافتن. || بر کسی تعدی کردن. (ترجمان جرجانی). اذیت کردن. || غلبه کردن. (از اقرب الموارد). || بی تیمار گذاشتن کار را. (منتهی الارب). || از دست رفتن چیزی کسی را. (از اقرب الموارد). || درگذشتن در کاری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پرگویی کردن و پیشدستی کردن در سخن. (از اقرب الموارد). پیشدستی کردن و از حد درگذشتن در گفتار. (منتهی الارب). پیشدستی کردن در گفتار بدون فکر. (از اقرب الموارد). || فرزند نارسیده مردن کسی را. (منتهی الارب). کسی را فرزندان خرد مردن. (اقرب الموارد). || شتاب کردن. عجله کردن. (از اقرب الموارد). || پیشی کردن و فرستادن پیغامبر خود را. (منتهی الارب). پیش افتادن و فرستادن به کسی. (از اقرب الموارد). || گشنی داده نشدن خرمابن چندانکه خشک و درشت گردد طلع آن. || پیش از قوم رفتن بر آب تا درست کند اسباب آبخور را از دلو و چاه و رسن و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرط.

[فُ] (ع اِ) سفح الجبل. (اقرب الموارد).

فرط.

[فَ رَ] (ع ص، اِ) آنکه پیش از قوم رود تا اسباب آبخور را درست کند. (منتهی الارب). پیش رونده از قوم که آماده کند دلوها را و گرد کند حوضچه ها را و آنها را آب نوشاند و این فَعَل به معنی فاعل است و مفرد و جمع آن یکی است. (از اقرب الموارد). رجوع به فَرْط شود. || آب پیش آینده از آبهای دیگر. || هرچه پیش فرستاده شود از اجر و عمل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فرزند رسیده. (منتهی الارب).

فرط.

[فُ رُ] (ع ص) اسب تیزگذرنده از اسبان. (منتهی الارب). اسب تیزروی که از خیل درگذرد و پیشی گیرد. (از اقرب الموارد). اسب شتاب رو. (منتهی الارب). || (اِ) پشته. (منتهی الارب). واحد اَفراط و آن تپه های شبیه به جبال است. (از اقرب الموارد). || بلندی. ج، اَفراط. (منتهی الارب). || اسراف و تضییع. (اقرب الموارد). || ازحددرگذشتگی و امر فرط؛ کاری که در وی از حد گذرانیده باشند. (منتهی الارب). ازحددرگذشتگی. (ترجمان جرجانی). کاری که در آن از حد گذشته باشند. (از اقرب الموارد). || کار گذاشته و مانده. (منتهی الارب). کار متروک. (اقرب الموارد). || ستم. (منتهی الارب). الظلم و الاعتداء. (اقرب الموارد). || پشیمانی. (ترجمان جرجانی) (مهذب الاسماء).

فرط.

[فَ] (اِخ) راهی یا جایی است به تهامة. (منتهی الارب). جایی است در تهامه در نزدیکی حجاز و گویند طریقی است در تهامه. (معجم البلدان).

فرطاح.

[فِ] (ع ص) سر پهن. (آنندراج). رأسٌ فرطاح؛ سر پهن. (منتهی الارب). رأس فرطاح؛ أی عریض. (اقرب الموارد).

فرطارس.

[] (اِخ) نام بلادی است میان شنت یافب و جبل بشامخ. (از الحلل السندسیه ج 2 ص 64).

فرطاس.

[فِ] (ع ص) پهن هرچه باشد. (منتهی الارب). عریض. (اقرب الموارد). || (اِ) سر نرهء سطبر و درشت. ج، فراطیس. (منتهی الارب).

فرطحة.

[فَ طَ حَ] (ع مص) پهن گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب). عریض گردانیدن چیزی. (اقرب الموارد). رجوع به فلطحة شود.

فرطس.

[] (یونانی، اِ) مار شاخدار. (فهرست مخزن الادویه) (حکیم مؤمن).

فرطس.

[فَ طَ] (اِخ) دهی است به بغداد، از آن ده است احمدبن ابوالفضل المقری. (منتهی الارب). از قرای سواد بغداد است. (معجم البلدان).

فرطسا.

[فَ طَ] (اِخ) قریه ای است در مصر در نزدیکی اسکندریه. (معجم البلدان). فرطسة. رجوع به فرطسة شود.

فرطسة.

[فَ طَ سَ] (ع مص) کشیدن خوک فرطیسة (بینی) خود را و دراز کردن آن. (منتهی الارب). کشیدن خنزیر فرطوسهء خود را. (اقرب الموارد).

فرطسة.

[فَ طَ سَ] (اِخ) دهی است به مصر. (منتهی الارب). فرطسا. رجوع به فرطسا شود.

فرطمة.

[فَ طَ مَ] (ع مص) دوختن بینی موزه را و درپی کردن. (منتهی الارب). وصله کردن کفش گر موزه را. (اقرب الموارد). قرطمة با قاف صحیح تر است. (اقرب الموارد).

فرطوس.

[فَ] (اِخ) مبارزی است از لشکر افراسیاب و ضابط چغان بوده که موضعی است از ترکستان. (برهان). نام پهلوان تورانی است. (ولف) :
سر سرفرازان و فرطوس نام
برآرد ز گودرز و از طوس کام.فردوسی.

فرطوسة.

[فُ سَ] (ع اِ) بینی خوک. (منتهی الارب). فرطیسة. انف خوک. (اقرب الموارد). پوز. پوزه. (از یادداشتهای مؤلف). رجوع به فرطیسة شود.

فرطوم.

[فُ] (ع اِ) بینی موزه. (منتهی الارب). منقار خف. ج، فراطیم. (اقرب الموارد).

فرطونس.

[فَ نُ] (اِخ) نام یکی از اصحاب کهف. (از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی ص 78).

فرطة.

[فَ طَ] (ع اِ) یک بار برآمدن از حد و درگذشتن از آن. (منتهی الارب). یک بار بیرون آمدن و تقدم. (اقرب الموارد).

فرطة.

[فُ طَ] (ع اِمص) پیشی و برآمدگی. || اسم است خروج و تقدم را. (منتهی الارب). خروج و تقدم. (اقرب الموارد): فلان ذوفرطة فی البلاد؛ أی صاحب اسفار کثیرة. (اقرب الموارد).

فرطی.

[فَ رَ طی ی / فُ رَ طی ی] (ع ص)سخت و سرکش از آدمی و بعیر. (از منتهی الارب). صعب: بعیر فرطی و رجل فرطی. (از اقرب الموارد).

فرطیانس.

[فُ نِ] (اِخ) نام جزائرالسعادات. (نخبة الدهر). جزائرالسعاده. (تاج العروس). جزائر خالدات. (یادداشت به خط مؤلف).

فرطیسة.

[فِ سَ] (ع اِ) بینی خوک. (منتهی الارب). فرطوسة. انف خوک. ج، فراطیس. (اقرب الموارد). || نوک بینی. (منتهی الارب). پوزه. (یادداشت به خط مؤلف).
- منیع الفرطیسة؛ منیع الحوزة. (منتهی الارب).
|| نرهء خوک. (منتهی الارب).

فرع.

[فَ] (ع اِ) برسوی هر چیز. (منتهی الارب). قسمت بالا از هر چیز و آن چیزی است که جدا گردد از اصل آن چیز مانند شاخ درخت. (از اقرب الموارد). || خلاف اصل و آن نام چیزی است که بر غیر خود مبنی باشد. (تعریفات). نزد علماء اسم است چیزی را که بنا شود بر غیر خود و قیاس شود بر آن و مقابل اصل است. (از اقرب الموارد). هر شی ء قیاس شده به شی ء دیگر را فرع نامند چنانکه مقیس علیه را اصل خوانند. (از کشاف اصطلاحات الفنون) : به اصل نگرد و به فرع دل مشغول ندارد. (تاریخ بیهقی).
الف را بر اعداد مرقوم بینی
که اعداد فرعند و او اصل و والد.خاقانی.
تو اصل وجود آمدی از نخست
دگر هرچه موجود شد فرع تست.سعدی.
|| شاخ درخت. (منتهی الارب). شاخ. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). شاخهء درخت. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
آن آتشی که گویی نخلی به بار باشد
اصلش ز نور باشد فرعش ز نار باشد.
منوچهری.
از اصل نیک هیچ عجب نیست فرع نیک
باشد پسر چنین چو پدر باشد آن چنان.
سوزنی.
|| نتیجه. حاصل :
فرع دید آمد عمل بی هیچ شک
پس نباشد مردم الا مردمک.مولوی.
سخاوت زمین است و سرمایه زرع
بده، کاصل خالی نماند ز فرع.سعدی.
|| سود. بهره. ربح. آنچه از مال به تجارت یا مرابحه به دست آید. (از یادداشتهای مؤلف) :
هوسبازی مکن گر وصل خواهی
به ترک فرع گو گر اصل خواهی.
ناصرخسرو.
|| کمان که از طرف شاخ درخت سازند. || کمان از شاخ ناکفانیده یا فرع از بهترین کمانها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مال فراوان و پایدار. (از اقرب الموارد). || موی زن. || موی تمام. ج، فروع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قمل است و گفته اند قمل کبار است. (فهرست مخزن الادویه). صورتی از فَرَع است به معنی قمل. (اقرب الموارد). || فرع القوم؛ شریف و مهتر آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جای روان گردیدن آب به سوی شعب کوه. ج، فراع. || برسوی گوش. || (مص) بر کوه شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فرودآمدن از بر کوه. (منتهی الارب). فرودآمدن و از اضداد است. (از اقرب الموارد). || دوشیزگی بکر بردن. (منتهی الارب). || به چوب دستی زدن بر سر کسی. || برتر گردیدن از قوم خود به بزرگی یا به جمال. || به لگام زدن اسب را و عنان کشیدن تا بازایستد. || مانع شدن و بازداشتن میان قوم و اصلاح نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرع.

[فَ رَ] (ع اِ) مال منفعت آماده. (منتهی الارب). || قِسْم. گویند: تراضوا بالفرع؛ أی بالقسم. (از اقرب الموارد). || نخستین بچهء ناقه یا گوسپند که نظر به تبرک برای آلههء خود میکشتند. (منتهی الارب). نخستین نتاج از شتر و گوسفند که برای خدایان خود میکشتند و بدان تبرک می جستند و مسلمانان آن را نهی کردند. || طعامی که برای نتاج ناقه سازند. (اقرب الموارد). || پوست پاره ای که بر مشک افزایند چون فراخ نباشد. (منتهی الارب). || قَمْل. (اقرب الموارد). || (مص) تمام موی شدن. (منتهی الارب). فَرْع. رجوع به فَرْع شود.

فرع.

[فُ] (ع ص، اِ) جِ افرع. (منتهی الارب). جِ افرع و فرعاء، به معنی تمام موی. (اقرب الموارد). رجوع به افرع شود.

فرع.

[فُ رُ] (ع اِ) جِ فَرَع. (منتهی الارب).

فرع.

[فُ](1) (اِخ) قریه ای است از نواحی ربذه از طرف چپ سقیا، از آنجا تا مدینه هشت منزل است و گویند مسافت چهار شب راه است. در آن منبر است (جمعه در آن منعقد میشود) و نخل و جویبارهای فراوان است و قریهء پرنعمت و بزرگی است ازآنِ قریش انصار و مزینه و بین فرع و مریسیع یک ساعت راه است... و در آن مسجدی است که رسول الله(ص) در آنجا نماز خواند. (از معجم البلدان).
(1) - سهیلی آن را به ضمّتین [ فُ رُ ] میداند. (معجم البلدان).

فرع.

[فَ] (اِخ) موضعی است از پس فُرُک. (معجم البلدان).

فرع.

[فَ رَ] (اِخ) جایی است میان بصره و کوفه. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

فرع.

[فَ / فُ] (اِخ) وادیی است که از کبکب به سوی عرفات رود. (منتهی الارب).

فرعاء .

[فَ] (ع ص) مؤنث افرع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرعاتا.

[] (اِخ) دهی است که به مسافت شش میل در مغرب نابلس واقع است. (قاموس کتاب مقدس: فرعتون).

فرعان.

[فُ] (ع ص، اِ) جِ افرع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرعان.

[فَ] (اِخ) از قراء فارس است. ابن بلخی نویسد: کاس و فرعان از اعمال پرگ و تارم است. (از فارسنامه ص 130).

فرعان.

[فَ] (اِخ) نام معمار خسروپرویز. (ولف) :
چو بشنید خسرو که فرعان گریخت
به گوینده بر خشم فرعان بریخت.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 9 بیت 2762).

فرعان.

[فَ] (اِخ) ابن اعرف. یکی از بنی نزال است. (منتهی الارب).

فرعان.

[فَ] (اِخ) ابن اعرف. یکی از بنی مره، شاعر و دزد. (منتهی الارب).

فرعتون.

[] (اِخ) موضعی است در افرائیم که موطن و مدفن عبدون یکی از قضاة بنی اسرائیل بود. (قاموس کتاب مقدس).

فرع خواران خاک.

[فَ خوا / خا نِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از آدمیان. (از آنندراج) (برهان). آنها که بهرهء خاک را میخورند. رجوع به فرع شود.

فرع داران خاک.

[فَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرع خواران خاک. آنها که از خاک بهره مند گردند. کنایت از آدمیان :
زیارتگه اصل داران پاک
ولی نعمت فرع داران خاک.نظامی.

فرعل.

[فُ عُ] (ع اِ) بچهء کفتار. (آنندراج). بچهء کفتار. مذکر آن فرعلان و مؤنث فرعلة. ج، فراعل، فراعلة. (اقرب الموارد). رجوع به فراعل شود.

فرعلان.

[فُ عُ] (ع اِ) کفتار نر. (منتهی الارب). مذکر فرعل. (از اقرب الموارد). رجوع به فرعل شود.

فرعنت.

[فَ عَ نَ] (ع اِمص) فرعنة. رجوع به فرعنة شود.

فرعنة.

[فَ عَ نَ] (ع اِمص) زیرکی. (منتهی الارب). زیرکی و فطنت. (از اقرب الموارد). مصدر جعلی از فرعون مانند تفرعن. (از یادداشت به خط مؤلف). || تکبر. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به تفرعن شود.

فرعوش.

[] (اِخ) مردی است که 2172 نفر از اولاد وی از بابل با زروبابل به اورشلیم مراجعت کردند. (از قاموس کتاب مقدس).

فرعون.

[فِ عَ] (اِخ) نام عامی است ملوک مصر قدیم را چون شاه و ملک برای ما. (از یادداشتهای مؤلف). در یونانی فرئون(1)، محتمل است که کلمه از طریق سریانی وارد زبان عربی شده باشد و در قرآن هم آمده است. (از حاشیهء برهان چ معین). لقب هر پادشاه مصر. (منتهی الارب). هر کس که پادشاه مصر بود. (اقرب الموارد). || (معرب، ص، اِ) سرکش. ستمکار. تباهکار. (منتهی الارب). متکبر و سرکش. (برهان). مأخوذ از فرعنت به معنی تکبر ورزیدن. (حاشیهء برهان چ معین). || (اِ) نهنگ. (منتهی الارب). تمساح به لغت قبط. (اقرب الموارد). ج، فراعنه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فراعنه شود.
(1) - Phraon.

فرعون.

[فِ عَ] (اِخ) لقب ولیدبن مصعب است و او اول فراعنهء مصر است. (برهان). این شخص نامش منس(1) بوده و اولین پادشاه مصر بعد از وحدت مصر شمالی و جنوبی است. نامی که مؤلف برهان ذکر کرده حاصل اشتباه تاریخ نویسان دورهء اسلامی است. رجوع به تاریخ ملل شرق تألیف آلبر ماله و ژول ایزاک ترجمهء عبدالحسین هژیر ص 32 و نیز رجوع به فراعنه و فرعون موسی در همین لغت نامه شود.
(1) - Menes.

فرعون.

[فِ عَ] (اِخ) نام پدر خضر. (از منتهی الارب).

فرعون ثانی.

[فِ عَ نِ ثا] (اِخ) لقب ولیدبن عبدالملک پادشاه مصر. (از تاریخ حبیب السیر چ قدیم تهران ج 1 ص 253). این شخص نامش ولیدبن عبدالملک نبوده است و شاید منظور از فرعون ثانی رامسس دوم باشد. رجوع به تاریخ ملل شرق آلبر ماله و ژول ایزاک ترجمهء عبدالحسین هژیر ص 25 به بعد و نیز رجوع به فراعنه و فرعون موسی در همین لغت نامه شود.

فرعون مقدونی.

[فِ عَ نِ مَ] (اِخ)عنوان پادشاهان بطالسهء مصر است. رجوع به ایران باستان پیرنیا ج 2 ص 2161 شود.

فرعون موسی.

[فِ عَ نِ سا] (اِخ) نام پادشاه مصر که معاصر موسی بن عمران پیامبر بنی اسرائیل بوده است. هاکس نویسد: اکثری از علماء آثار مصریه بر آنند که این فرعون رامسس ثانی، سومین پادشاه از طبقهء نوزدهم سلاطین مصر است که نزد یونانیان به سسوستر معروف بوده است. او معروفترین فراعنه و پادشاهی قاهر و غالب بوده، شهرهای بسیاری را مفتوح ساخته و هیاکل بیشمار در وادی نیل، از دهنهء رود تا ابی سنبل که در نوبیاست بنا کرد. (قاموس کتاب مقدس). فرعونی که در سِفْرِ خروج توراة از او یاد شده و موسی و هارون عجایب و آیات خود را در حضور وی به جا آوردند و لشکرهای او در بحر قلزم هنگام تعقیب قوم موسی هلاک شدند پسر سیزدهم رامسس ثانی است که در روزگار او اقتدار مصر رو به نقصان گذاشت. (از قاموس کتاب مقدس) :
یکی چون دیدهء یعقوب و دیگر چون رخ یوسف
سدیگر چون دل فرعون، چهارم چون کف موسی.
منوچهری.
علی هارون امت بود دشمن زآن همی دارد
مر او را، کش چنین آموخت ره فرعون و هامانش.
ناصرخسرو.
فرعون روزگار ز من کینه جوی گشت
چون من به علم در کف موسی عصا شدم.
ناصرخسرو.
آری بنای جادوی فرعون از جهان
ثعبان اسود و ید بیضا برافکند.خاقانی.
همه فرعون و گرگ پیشه شدند
من عصا و شبان نمی یابم.خاقانی.
جام فرعونی خبر ده تا کجاست؟
کآتش موسی عیان بنمود صبح.خاقانی.
تا شود شیر خدا از عون او
وارهد از نفس و از فرعون او.مولوی.
ورنه کی کردی به یک چوبی هنر
موسیی فرعون را زیر و زبر.مولوی.
تو را میراث فرعون و هامان رسید یعنی ملک مصر. (گلستان). این دلق موسی است مرقع و آن ریش فرعون است مرصع. (گلستان).
غنی را به غیبت بکاوند پوست
که فرعون اگر هست در عالم اوست.
سعدی.
- فرعون شدن؛ مغرور و متکبر شدن و سرکشی کردن :
نفس از بس مدحها فرعون شد
کن ذلیل النفس هوناً لاتسد.مولوی.
- فرعون وار؛ مانند فرعون. رجوع به مدخل فرعون وار شود.

فرعون وار.

[فِ عَ / عُو] (ص مرکب، ق مرکب) آنکه زور گوید و سرکشی کند یا خود را خداوند جهان خواند :
فرعون وار لاف اناالحق همی زنی
وآنگاه قرب موسی عمرانت آرزوست.
سعدی.

فرعونی.

[فِ عَ / عُو] (ص نسبی) هر کس یا هر چیز که منسوب به فرعون پادشاه مصر باشد. (یادداشت به خط مؤلف).
- فرعونی نسب؛ فرعونی. از خاندان فرعون. به کنایت ستمگر :
خصم فرعونی نسب همچون زنان
دوکدان در زیر ران خواهد نمود.خاقانی.
|| (حامص) تکبر و خودبینی و خودستایی. (ناظم الاطباء). همچون فرعون شدن در تکبر و خودبینی. خود را چون فرعون نمایاندن :
در خدای موسی و موسی گریز
آب ایمان را ز فرعونی مریز.مولوی.
راه مصر در پیش گرفته و خیال فرعونی در سر. (گلستان). || (ص نسبی، اِ) قسمی کاغذ. (ابن الندیم). نام قسمی کاغذ در قدیم. (یادداشت به خط مؤلف). || نوعی الماس که سفید و شفاف مانند آبگینه باشد. (نزهة القلوب). الماس را الکندی از نظر شفافی به جام فرعونی تشبیه کرده است. (از الجماهر فی معرفة الجواهر ابوریحان ص 93).
- جام فرعونی یا فرعونی جام؛ در کتاب لغتی خطی که نویسنده آن معلوم نیست در ذیل کلمهء «طور سینا» نویسد که آینه یا جام فرعونی را از طور سینا آرند و گویا در شعر منوچهری منظور همین آینه یا جام باشد که میگوید :
می دیرینه گساریم به فرعونی جام
از کف سیم بناگوشی با کف خضیب.
و نیز خاقانی بیتی دارد که :
بده جام فرعونیم کز تزهد
چو فرعونیان ز اژدها میگریزم.
(یادداشت به خط مؤلف).
- زجاج فرعونی.؛ رجوع به مدخل زجاج فرعونی شود.

فرعونیة.

[فِ عَ نی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) فرعونیت. فرعونی. رجوع به فرعونی شود.

فرعة.

[فَ عَ] (ع اِ) یک شپش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کمان از شاخ ناشکافته یا کمان بهتر از کمانها. (منتهی الارب). فرع. (از اقرب الموارد). || جای بلند. ج، فراع. (منتهی الارب). سر کوه و بلند جای از آن. (اقرب الموارد). رجوع به فرع شود.

فرعة.

[فَ رَ عَ] (ع اِ) یک شپش. (منتهی الارب). || پوست پاره که بر مشک افزایند هرگاه وافی نباشد. (اقرب الموارد).

فرعی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فرع. مقابل اصلی. (یادداشت به خط مؤلف) (ناظم الاطباء).

فرعی.

[فِ رَ] (ص نسبی) منسوب به فرع که نام پدر تمیم بن فرع فرعی است. (سمعانی).

فرعی.

[فِ رَ] (اِخ) تمیم بن فرع مصری. از عمروبن العاص و عقبة بن عامر و جز آنان روایت دارد. حرملة بن عمران از وی روایت کند. (اللباب فی تهذیب الانساب. ج 2 ص 206).

فرعیه.

[فَ عی یَ] (ع ص نسبی) تأنیث فرعی. مقابل اصلیه. (یادداشت به خط مؤلف) (ناظم الاطباء).

فرغ.

[فَ] (اِ) جوجه و بچهء مرغ خانگی را گویند. (برهان). ظاهراً فرخ به خای معجمه را به غین خوانده اند و آن لفظ عربی است. (حاشیهء برهان از سراج اللغات). رجوع به فَرْخ شود.

فرغ.

[فَ] (ع اِ) جای برآمدن آب از دلو از مابین دستهء آن. (منتهی الارب). مخرج الماء من الدلو بین العرافی. (اقرب الموارد). || خنور با دوشاب. (منتهی الارب). ظرفی که در آن شیره باشد. || زمین خشک بی گیاه. (اقرب الموارد).

فرغ.

[فِ] (ع اِمص) پرداخت. (منتهی الارب). فراغ. (اقرب الموارد). رجوع به فراغ شود.

فرغ.

[فَ رِ] (ع ص) پردازنده از کاری. (منتهی الارب). فارغ. (از اقرب الموارد).

فرغ.

[فُ] (ع ص) کمان بی وتر. (از اقرب الموارد).

فرغ.

[فَ] (اِخ) نام دو منزل از منازل قمر است. ابوریحان نویسد: منزل بیست وششم فرغ نخستین و نام منزل بیست وهفتم فرغ دوم و نیز پیشین و پسین گویند. و هر یکی از این دو فرغ دو ستاره است روشن و یک از دیگر به چند نیزه ای دور شده و بر پهنا و همه از صورت اسب بزرگ اند و فرغ بیرون آمدن آب بود از دول زیراک تازیان این چهار ستاره را به دول تشبیه کرده اند و برج یازدهم به دلو معروف است و نیز هر دو فرغ را دو عرقوه خوانند برین و فرودین. (التفهیم چ همایی ص 106، 157).

فرغاء .

[فَ] (ع ص) مؤنث افرغ، به معنی فارغ. || فراخ از طعنهء جراحت و مانند آن: الطعنة الفرغاء؛ الواسعة. (اقرب الموارد). طعنةٌ فرغاء؛ طعن فراخ. (منتهی الارب).

فرغائیدن.

[فَ دَ] (مص) فرغاریدن. فرغاییدن. (آنندراج). رجوع به فرغاریدن شود.

فرغار.

[فَ] (ص) خیسانیده و نیک ترشده. || سرشته گردیده و آغشته. (برهان).

فرغار.

[فَ] (اِخ) نام ترکی که افراسیابش فرستاده بود تا معلوم کند که رستم چه مقدار لشکر دارد. (برهان) :
یکی شیردل بود فرغارنام
قفس دیده و تیز جسته ز دام.فردوسی.

فرغار کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)خیسانیدن. (یادداشت به خط مؤلف) : بگیرند زردآلوی کشته و... و یک شب در آب فرغار کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فرغر و فرغرده و فرغاریدن شود.

فرغاریدن.

[فَ دَ] (مص) چیزی را خوب تر کردن و خیسانیدن در آب و غیره. رجوع به فرغار کردن شود. || به هم سرشتن و آغشته کردن. (برهان). رجوع به فرغار و فرغردن شود.

فرغان.

[فَ] (اِخ) نام جد ابوالحسین موصلی محدث است. (از منتهی الارب).

فرغان.

[فَ] (اِخ) شهری است به یمن. (منتهی الارب). از بلاد یمامه است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص 263). شهری است به یمن از مخلاف زبید. (معجم البلدان).

فرغان.

[فَ] (اِخ) نام شهری است مشهور از بلاد ماوراءالنهر به ترکستان. (آنندراج). رجوع به فرغانه شود.

فرغانج.

[فَ نَ] (اِ) ماده گاو فربه پرگوشت. || ماده الاغ فربه. و بعضی گویند این لغت ترکی است. (برهان).

فرغانچ.

[فَ نَ] (اِ) فرغانج. رجوع به فرغانج شود.

فرغانه.

[فَ نَ / نِ] (اِ) نام شعبه ای است از موسیقی که آن را نهاوندک میخوانند. (برهان).

فرغانه.

[فَ نَ] (اِخ) نام کوهی است که مردم گیاه در آن کوه میشود (کذا) و آن رستنیی باشد که عربان یبروح الصنم خوانند. (برهان). رجوع به مدخل بعد شود.

فرغانه.

[فَ نَ] (اِخ) ناحیه ای است آبادان و بزرگ، با نعمتهای بسیار و اندر وی کوه بسیار است و دشت و شهرها و آبهای روان. و در ترکستان است. آنجا برده بسیار افتد ترک. و اندر کوههای وی معدن زر و سیم است بسیار و معدن مس و سرب و نوشادر و سیماب و چراغ سنگ و سنگ پادزهر و سنگ مغناطیس و داروهای بسیار. و از او طبرخون خیزد و گیاههایی که اندر داروهای عجب به کار شود. و ملوک فرغانه در قدیم از ملوک اطراف بودندی و ایشان را دهقان خواندندی. اخسیکت قصبهء فرغانه است و مستقر امیر است و عمال. اثکث، تشوخ، طماخس، نامکاخس، سوخ، اوال، بغسکین، خواکند، رشتان، زند، رامش، قبا، اوش، اورست، فرسیاب، اوزگند، ختلام، کشوکث و پاب از شهرهای فرغانه است. (حدود العالم). ولایتی است از ملک ماوراءالنهر مابین سمرقند و چین که آن را اندگان گویند و معرب آن اندجان است. (برهان). شهر و ناحیتی وسیع است به ماوراءالنهر متصل به بلاد ترکستان در زاویتی از ناحیهء هیطل از سوی مطلع الشمس بر جانب راست کسی که قاصد بلاد ترک بود. بسیارخیر و فراوان رستاق است و گویند در آن چهل منبر (مسجد جامع) بوده است. بین آن و سمرقند پنجاه فرسخ مسافت است و از ولایات آن خجند است... (معجم البلدان) :
هرچه به عالم دغا و مسخره بوده ست
از حد فرغانه تا به غزنی و قزدار...نجیبی.
سپاه سپنجاب و فرغانه را
دگر مرزداران فرزانه را...نظامی.
گفتم ز کجایی تو؟ تسخر زد و گفتا: من
نیمیم ز ترکستان، نیمیم ز فرغانه.مولوی.

فرغانی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب است به فرغانه که ولایتی است در پشت چاچ. (سمعانی). منسوب به فرغانهء ماوراءالنهر. (یادداشت به خط مؤلف). || منسوب به فرغان از قرای فارس. (سمعانی).

فرغانی.

[فَ] (اِخ) ابن کثیر. رجوع به ابن کثیر شود.

فرغانی.

[فَ] (اِخ) سراج الدین علی بن عثمان اوشی فرغانی حنفی الماتریدی، مکنی به ابوالحسن. او راست: 1- بدءالامالی در توحید. 2- تحفة الاعالی علی شرح بدءالامالی. 3- الفتاوی السراجیة. مجموعهء فتاوی بر اساس مذهب حنفی. تألیف کتاب در سال 569 ه .ق. به پایان رسیده و بنابراین فرغانی از فقهای قرن ششم هجری است. (از معجم المطبوعات ج 1 ستون 500).

فرغانی.

[فَ] (اِخ) سعیدالدین محمد بن احمدبن محمد، مکنی به ابوعبدالله. او راست: کتابی به نام منتهی المدارک در شرح تائیة الکبری ابن فارض که در سال 730 ه .ق. تألیف آن را به پایان رسانیده است. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1445). با توجه به تاریخ تألیف کتابش در قرن هشتم هجری میزیسته است.

فرغانی.

[فَ] (اِخ) علی بن ابی بکربن عبدالجلیل الفرغانی المرغینانی. از مردم مرغینان فرغانه و از اکابر فقهای حنفی بود. مردی حافظ، مفسر، محقق و ادیب و از مجتهدان بود. او راست: 1- الهدایة فی شرح البدایة در دو مجلد در باب فقه. 2- المنتقی. 3- الفرائض. 4- التجنیس و المزید که رسالهء دیگری است در فقه. 5- مناسک الحج. 6- مختارات النوازل. تولد مرغینانی به سال 530 ه .ق. / 1135 م. و مرگ او به سال 593 ه .ق. / 1196 م. بود. (الاعلام زرکلی ج 2 ص 660). مؤلف معجم المطبوعات کتاب دیگری به نام بدایة المبتدی در فقه حنفی به او نسبت داده و وی را به لقب شیخ الاسلام و برهان الدین خوانده است. (از معجم المطبوعات ج 2 ستون 1739).

فرغانی.

[فَ] (اِخ) قاسم بن محمد بن عبدالله، مکنی به ابوعبدالرحمان. از مردم فرغانهء ماوراءالنهر بود و حدیث هائی از خود میساخت. او را از قبیصة بن عقبه و عاصم النبیل و عبدالله بن یوسف روایت است. وی در سال 261 ه .ق. در اسفراین درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 206).

فرغانی.

[فَ] (اِخ) محمد بن اسماعیل فارسی، مکنی به ابوالفتح و منسوب به فرغان فارس. در نیشابور از ابویعلی حمزة بن عبدالعزیز المهلبی و جز او استماع حدیث کرد. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 206).

فرغانی.

[فَ] (اِخ) محمد بن عبدالله فرغانی صوفی، مکنی به ابوجعفر، منسوب به فرغانهء ماوراءالنهر. ساکن بغداد و از یاران جنید بود و کلام جنید را روایت کرد. ابوالعباس محمد بن حسن الخشاب از او روایت کند. (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص 206).

فرغاً.

[فِ / فَ غَنْ] (ع ق) به رایگان: ذهب دمهُ فرغاً؛ رایگان رفت خون وی. (منتهی الارب).

فرغ الحفر.

[فَ غُلْ حَ فَ] (اِخ) شهری است مر تمیم را. (منتهی الارب). شهری است تمیم را بین شقیق و أود و خفاف و در آن گرگهاست که مردمان را خورند. (معجم البلدان).

فرغ الدلو.

[فَ غُدْ دَلْوْ] (اِخ) نام دو منزل است مر ماه را از برج حوت و هر واحد آن دو ستاره است و میان هر دو ستاره به قدر یک نیزه مسافت به نظر می آید. (منتهی الارب). یکی را فرغ الدلو مقدم و دیگری را فرغ الدلو مؤخر نامند و آن دو منازل بیست وششم و بیست وهفتم قمر است. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرغ شود.

فرغ القبة.

[فَ غُلْ قِ بَ] (اِخ) شهری است مر تمیم را. (منتهی الارب). شهری است مر تمیم را بین شقیق و أود و خفاف و در آن گرگها است که مردمان را خورند. (معجم البلدان).

فرغ المقدم.

[فَ غُلْ مُ قَدْ دَ] (اِخ) رجوع به فرغ و فرغ الدلو شود.

فرغ المؤخر.

[فَ غُلْ مُ ءَخْ خَ] (اِخ)رجوع به فرغ و فرغ الدلو شود.

فرغب.

[] (اِ) درختی است عظیم که از چوب آن رحال سازند و گویند درخت سازج است و نیز گویند درختی است که به هندوی ساکونه و ساکوان گویند. (فهرست مخزن الادویه).

فرغر.

[فَ غَ] (اِ) در اصل مرکب از: فر (پیشاوند) + غر، به معنی تر کردن مأخوذ از غر یا غری سانسکریت. (حاشیهء برهان چ معین). خشک رودی را گویند که سیلاب از آنجا گذشته باشد و در هر جایی از آن قدری آب ایستاده باشد و به معنی جوی آب هم آمده است و شَمَر را نیز گویند که عربان غدیر خوانند. (برهان). آبی که از رود جدا شود و آبدانی گردد. (فرهنگ اسدی) :
از آب دریا گفتی همی به گوش آید
که پادشاها دریا تویی و من فرغر(1).
فرخی.
از غم رفتن او خسته دلان را شب و روز
آستین بود ز خون مژه همچون فرغر.
فرخی.
برآمدند بر آن پی ز آب آن دریا
چنانکه گفتی آن آب بد همی فرغر.فرخی.
به پیش خشم او همواره دوزخها چو کانونها
به پیش دست او جاوید دریاها چو فرغرها.
منوچهری.
فکندند چندان سران سرنگون
که هر شیب چون فرغری شد ز خون.
اسدی.
شیران ز بیم خنجر او حیران
دریا به پیش خاطر او فرغر.ناصرخسرو.
ز مدح تو به مدح کس نیازم
کس از دریا نیازد سوی فرغر.مسعودسعد.
اگر آب تیغ تو در رفتن آید
در او هفت دریا بود هفت فرغر.ازرقی.
سرشک ابر گلاب و شکوفه کافور است
چو صندل است به جوی و به فرغر اندر آب.
معزی.
فرازش ز خونم چو کوه طبرخون
نشیبش ز اشکم چو آغار و فرغر.
عمعق بخارایی.
به وقت رفتن و طی کردن مسالک ارض
هواش فرغر و دریا سحاب و که صحراست.
انوری.
سالی میان بادیه دیدند فرغری
زانسان که هرکه گفت نکردند باورش.
خاقانی.
(1) - ز آب دریا گفتی همی به گوش آمد
که شهریارا دریا تویی و من فرغر.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص74).

فرغردن.

[فَ غَ دَ] (مص) آغشتن. سرشتن. (یادداشت به خط مؤلف). خیسانیدن. تر کردن. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرغاریدن شود.

فرغرده.

[فَ غَ دَ / دِ] (ن مف) آغشته و به هم سرشته. (برهان) :
علم چون در نور حق فرغرده شد
پس ز علمت نور یابد قوم لد.مولوی.
رجوع به فرغار و فرغاریدن شود.

فرغست.

[فَ غَ] (اِ) گیاهی باشد که بپزند و بخورند. و پارسیانش سبزه گویند. (اسدی). برغست. (یادداشت به خط مؤلف).

فرغل.

[فُ غُ] (اِ) دفع الوقت. درنگی و تأخیر. || غفلت و تغافل. (ناظم الاطباء). فرغول. (آنندراج). رجوع به فرغول شود.

فرغل.

[فَ غُ] (اِ) لفافه. ملحفه. || لحاف و بالاپوش. || قبا. (ناظم الاطباء). فرغول. (آنندراج). رجوع به فرغول شود.

فرغلی.

[فَ غُ] (اِخ) شمس الدین بن عبدالله بن فتح الفرغلی السبربائی. نسبتش به محمد بن حنفیه میرسید. فقیهی بود از مردم سبربای (غربی مصر)، بدین سبب او را سبربائی خوانده اند. تولدش در آنجا بود و در آن شهر به مقام قضاوت رسید و همانجا به سال 1210 ه .ق. / 1795 م. درگذشت. او راست: 1- الضوابط الجلیة فی الاسانید العلیة. 2- الزایرجه. و نیز اراجیزی ساخته است. (اعلام زرکلی چ 2 ج3 ص256 از حفظ المبارک و مقدمهء شرح الام الحسینی).

فرغلیط.

[فُ غُ] (اِخ) قریه ای است از نواحی شقوره به اندلس. (معجم البلدان).

فرغلیطی.

[فَ غُ] (ص نسبی) منسوب به قریه ای از نواحی قرطبة از بلاد اندلس. (سمعانی). رجوع به مدخل قبل شود.

فرغلیطی.

[فَ غُ] (اِخ) علی بن سلیمان بن احمدبن سلیمان مرادی، مکنی به ابوالحسن. به مشرق زمین مسافرت کرد و از امام محمد بن یحیی شافعی در نیشابور فقه آموخت و از ابوسعد السمعانی حدیث بسیار استماع کرد. مردی صالح و بسیارعبادت بود. مدتی در دمشق اقامت گزید. سپس به حلب منتقل شد و در ذی الحجهء 544 ه .ق. در آنجا درگذشت و سال عمرش در حدود پنجاه بود. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 207).

فرغ مقدم.

[فَ غِ مُ قَدْ دَ] (اِخ) رجوع به فرغ و فرغ الدلو شود.

فرغ مؤخر.

[فَ غِ مُ ءَخْ خَ] (اِخ) رجوع به فرغ و فرغ الدلو شود.

فرغن.

[فَ غَ] (اِ) جوی نوی را گویند که تازه احداث کرده باشند و آب در آن روان کنند. (برهان). فرکن. (یادداشت به خط مؤلف) (حاشیهء برهان چ معین) :
کسی کز دور بیند گاه بخشش دست راد او
به چشم آیدش مر دریا از آن پس فرغر و فرغن.
لامعی.
رجوع به فرغر و فرکن و فرگن شود. || به فارسی عشقه است و گفته اند نوعی از لبلاب است. (فهرست مخزن الادویه). فرغند. رجوع فرغند شود.

فرغ نخستین.

[فَ غِ نُ / نَ خُ] (اِخ) منزل بیست وششم از منازل قمر. (از التفهیم ابوریحان بیرونی). رجوع به فرغ و فرغ الدلو و فرغ مقدم شود.

فرغند.

[فَ غَ] (اِ) گیاهی است که بر درخت پیچد و به عربی عشقه گویند. (برهان). گیاهی است که خودروی باشد و چون کدو برجهد و به تازی لبلاب خوانند. (یادداشت به خط مؤلف از یک نسخهء خطی فرهنگ اسدی).
- فرغندوار؛ مانند فرغند :
ایا سرو نو در تک و پوی آنم
که فرغندواری(1) بپیچم به تو بر.رودکی.
|| چیزی پلید و گندیده و بدبوی و متعفن و ناخوش را نیز گفته اند و به این معنی با زای فارسی هم آمده. (برهان). فژغند به معنی پلید چرکین مصحف فرغند است. (حاشیهء برهان چ معین از هنینگ). رجوع به فژغند شود.
(1) - ن ل: فرغندآسا. (از شرح حال رودکی ص 1000).

فرغنده.

[فَ غَ دَ / دِ] (اِ) به معنی فرغند است که گیاه عشقه و چیزی بدبوی و ناخوش و گنده باشد. (برهان). رجوع به فرغند شود.

فرغنک.

[فَ غَ] (اِ) نباتی است که بر اشجار پیچد و عشقه نامند و گفته اند نوعی از لبلاب است و گفته اند اسم نباتی است که به هندی آکاس یبل نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرغند و فرغنده شود.

فرغو.

[فَ] (اِ) پیراستن تاک. (آنندراج). فرخو. رجوع به فرخو و فرخو کردن شود.

فرغو.

[فَ] (اِ) مرغی کوچک مانند باز که به آن شکار کنند. اما بعضی با قاف صحیح دانسته اند و ترکی گفته اند. (رشیدی). قِرغوی. قِرغی. رجوع به قرغوی و قرغی و نیز رجوع به فرغوی شود.

فرغوده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف) سرشته و پیچیده. (آنندراج) (غیاث از لطایف). ظاهراً مصحف فرغرده است. رجوع به فرغرده شود.

فرغور.

[فَ] (اِ) تیهو باشد و آن پرنده ای است مانند کبک، لیکن از کبک کوچکتر است. (برهان). در جهانگیری فرفور ضبط شده است. رجوع به فرفور شود. || جل و آن پرنده ای باشد کاکل دار شبیه به گنجشک و اندکی از گنجشک بزرگتر. (برهان). || غوک را نیز گویند که وزق باشد و به عربی ضفدع خوانند. (برهان). رجوع به فرفور شود.

فرغوک.

[فَ] (ص) خاموش و تن زده. (آنندراج) (برهان). || (اِ) تأخیر و تکاسل و کاهلی در کارها را نیز گویند. (برهان). مصحف فرغول است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرغول شود.

فرغول.

[فَ] (اِ) غفلت و غافل شدن و تأخیر و درنگ در کارها. (برهان). تأخیر. مطل. (یادداشت به خط مؤلف). تأخیر بود بر مدافعت و مطل و کسلان. (اسدی) :
که فرغول پدید آید آن روز
که بر تخته تو را تیره شود نام.
رودکی (یادداشت مؤلف از فرهنگ اسدی).
به هر کار بیدار و بشکول باش
به دل دشمن خواب فرغول باش.اسدی.
رجوع به فرغوک شود.

فرغول.

[فَ] (اِخ) از قرای دهستان است. (معجم البلدان) (سمعانی). و دهستان ناحیتی بوده است در نزدیکی گرگان که ویرانه های آن برجای است. (از مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء فارسی ص 127).

فرغولی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فرغول که از قرای دهستان است. (سمعانی).

فرغولی.

[فَ] (اِخ) عمر بن محمد بن حسن بن علی بن ابراهیم، مکنی به ابوحفص. در دهستان متولد شد و در گرگان نشأت کرد. در نیشابور فقه آموخت و سپس تا پایان عمر در مرو زیست. ادیبی فاضل، متکلم و از پیروان فرقهء صوفیان قشیریه بود. از ابواحمد عبدالحلیم قصاری و ابوعمرو عثمان بن محمد بن عبدالله المحمی و ابوالمظفر سمعانی حدیث شنید و ابوسعد سمعانی از وی استماع حدیث کرد. ولادتش در شعبان سال 560 ه .ق. بود. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 207).

فرغوی.

[فِ] (اِ) مرغی است کوچک از جنس باشه که بدان شکار کنند و به ترکی قرغو گویند. (برهان). در ترکی جغتایی قراغو به معنی باشه و چرغ پرنده ای شکاری است و فرغوی مصحف قرغوی است به قاف. (از حاشیهء برهان چ معین). فرغو. قرغوی. قرغی. رجوع به این مدخل ها شود.

فرغیش.

[فَ] (ص) کهنه و فرسوده. (برهان) :
نکنم یاد ز تاراج و نیندیشم زآنک
مرکبم بود خر لنگ و لباسم فرغیش.
امیرمعزی.
|| (اِ) پوستین که از کهنگی موی گریبان و دامن و سرهای آستین آن ریخته باشد و بعضی گویند پوستین کهنه باشد که مویهای آن از درازی به زمین کشیده شود. || مویی باشد که از زیر پوستین سر فرودآورده باشد. (برهان) (اسدی). || کاهلی و فروگذاشت و عطلت. (برهان). قیاس کنید با فرغول. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرغول شود.

فرفار.

[فَ](1) (ع ص) آنکه بر یک روش نپاید. || مرد سبک. || بسیارگوی هرزه درای. || آنکه بشکند هر چیزی را. || (اِ) درختی است که از آن کاسهء بزرگ سازند. (منتهی الارب). درخت عظیمی است مانند چنار که برگ آن مانند بادام و گلش مانند گل سرخ است و از چوب آن کاسه و ظرف میسازند. (فهرست مخزن الادویه). || مرکبی است مر زنان را. (منتهی الارب). مرکبی از مراکب زنان. (اقرب الموارد). || شیر که بیفشاند و بشکند قرین خود را. (منتهی الارب). الاسد الذی یفرفر قرنه. (اقرب الموارد). || (مص) به درخت فرفار آتش افروختن. || دریدن خیک و جز آن را. || شادمانی نمودن. (منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد به کسر فاء نیز ضبط شده است.

فرفارة.

[فَ رَ] (ع ص) مؤنث فرفار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فرفار شود.

فرفت.

[فَ فَ] (اِ) ریحانی است که آن را شاه تره گویند. (برهان). شاه ترج. (تحفهء حکیم مؤمن).

فرفتن.

[فِ / فَ رِ تَ] (مص) مخفف فریفتن. (آنندراج).

فرفته.

[فِ / فَ رِ تَ / تِ] (ن مف) مخفف فریفته. (غیاث).
- فرفته شدن؛ گول خوردن. فریب خوردن :
ولیکن بدین صورت دلپذیر
فرفته مشو سیرت خوب گیر.سعدی.
- فرفته گشتن؛ فریب خوردن. فریفته شدن :
فرفته نگردم به گفتار تو
بپرهیزم از خام کردار تو.فردوسی.

فرفح.

[فَ فَ] (ع ص) زمین نرم تابان. (منتهی الارب). الارض الملساء. (اقرب الموارد).

فرفخ.

[فَ فَ] (معرب، اِ) خرفه. معرب پرپهن. (منتهی الارب). بقلة الحمقاء که آن را فرفیر نیز گویند و آن رجله است. (اقرب الموارد). پرپهن. رجلة. بقلة الحمقاء. نجله. مویزآب. تخمگان. (یادداشت به خط مؤلف). بقلة الحمقاء. (فهرست مخزن الادویه). دندانسا. (از نزهة القلوب). || کفهء گندم. (منتهی الارب). الکعابر من الحنطة. (اقرب الموارد).

فرفخیز.

[فَ فَ] (معرب، اِ) تخمی است که آن را خرفه گویند و فرفخ نیز خوانند و به عربی بقلة الحمقاء گویند. (برهان). رجوع به فرفخ و فرفه و فرفهن و پرپهن شود.

فرفخین.

[فَ فَ] (معرب، اِ) بقلة الحمقاء. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرفخ و فرفخیز و پرفهن و پرپهن شود.

فرفر.

[فَ فَ] (اِ) زود و شتاب و تعجیل. || به تعجیل خواندن و به شتاب نوشتن. (برهان).
- فرفر نوشتن؛ کنایه از زود نوشتن. (برهان).
|| سخنی که آن را به شتاب و تعجیل به کسی گویند. || به معنی بادفر هم آمده و آن چرمی باشد مدور که طفلان ریسمانی در آن گذارند و در کشاکش آورند تا از آن صدای فرفری ظاهر شود و بادزن را نیز گویند. (برهان). فرفره. (حاشیهء برهان چ معین) :
چرخ اگر گردد به فرمانت بر آن هم دل مبند
ای برادر کار طفلان است فرفر داشتن.
قاآنی.
رجوع به بادفر و بادفرا و بادفراه شود.

فرفر.

[فُ فُ] (ع اِ) مرغی است. || گنجشک. فرفور. رجوع به فرفور شود. || شیری که بشکند و بیفشاند حریف خود را. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فرفار شود. || بچهء میش و بز و گاو وحشی و گویند مؤنث آن خرفان و حملان است. (اقرب الموارد). برهء میش و بز و گاوسالهء وحشی یا بره و برهء نر. (منتهی الارب). رجوع به فرفور شود.

فرفروزان.

[فَ فُ] (اِ مرکب) رب النوع انسان را گویند که پرورنده و پرورش کنندهء آدمی باشد. (برهان). از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. (حاشیهء برهان چ معین).

فرفروک.

[فَ فَ] (اِ) بادفر و آن چیزی است که اطفال از چوب تراشند و ریسمانی بر آن پیچند و از دست گذارند تا بر روی زمین گردان شود. (برهان). با فرفر و فرفره قیاس کنید. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرفرة.

[فَ فَ رَ] (ع مص) بانگ و فریاد کردن کسی. (منتهی الارب). || دریدن گرگ گوسپند را. (اقرب الموارد). || آمیختن سخن را و فزودن. || شکستن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بریدن. (منتهی الارب). || جنبانیدن چیزی را. || فشاندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دررسیدن ناموس کسی را و دریدن. (منتهی الارب). فرفر زید عَمْراً؛ نال منه و خرق عرضه. (اقرب الموارد). || افشاندن شتر اندام را. || گام نزدیک نهادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سبک گشتن. || چست گردیدن. || به کام لگام دندان زدن اسب و سر جنبانیدن. || جنبانیدن اسب لگام را تا سر خود از آن به درآورد. (اقرب الموارد). || مرکب فرفار ساختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرفره.

[فَ فَ / فِ فِ رَ / رِ] (اِ) فرفر که زود و تعجیل و شتاب در کارها و گفته ها و نوشته ها باشد. || چرمی مدور که اطفال ریسمانی در آن گذارند و در کشاکش آورند. (برهان). هر بازیچه که با کشیدن یا به کمک باد بچرخد. (یادداشت به خط مؤلف) :
با بی قرار دهر مجوی ای پسر قرار
عمرت مده به باد به افسون و فرفره.
ناصرخسرو.
رجوع به فرفر و فرفروک شود. || بادزن را نیز گویند. || کاغذپاره ای را هم گفته اند که طفلان بر چوبی تعبیه کنند و به دست گیرند و رو به باد بایستند تا باد آن را به گردش درآورد. (برهان).

فرفریوس.

[فُ فُ] (اِخ) نام حکیمی بوده جلیس اسکندر. (برهان). پرفیر(1). فیلسوف اسکندرانی شاگرد پلوتن(2) (متولد 232 یا 233 و متوفی 304 م.) است. اسکندر مقدونی پنج قرن پیش از وی میزیسته اما در اسکندرنامهء نظامی او معاصر اسکندر شناخته شده است. (از حاشیهء برهان چ معین). فرفوریوس الصوری از مردم صور است. گویند نامش امونیوس بود و تغییر یافت. وی پس از جالینوس میزیست و او را در فلسفه و شناخت کلام ارسطو تقدمی است. کتابهای چندی را از ارسطو ترجمه کرده است. چون معرفت کلام ارسطاطالیس بر اهل زمان او دشوار می نمود از نقاط دوردست شکایت بدو بردند. وی گفت کلام حکیم نیازمند مقدمه ای است زیرا طالبان علم در زمان ما به خاطر فساد اذهان خود از درک آن قاصرند. سپس به تصنیف کتاب ایساغوجی پرداخت و آن را از وی فراگرفتند و اثر او به کتابهای ارسطو افزوده شد و در مقدمهء کتابهای او قرار گرفت و تا امروز متداول است. از تصانیف اوست: 1- کتاب ایساغوجی. 2- کتاب المدخل الی قیاسات الحملیة که آن را ابوعثمان دمشقی نقل کرده است. 3 و 4- دو رساله به انابو. 5- کتابی در رد بخیوس در عقل و معقول که نُه مقاله است و سریانی آن موجود است. 6- کتاب اخبار الفلاسفة که من مقالهء چهارم آن را به سریانی دیده ام. 7- کتاب الاسطقسات که از آن نیز مقالتی به سریانی موجود است. (از تاریخ الحکماء قفطی چ لیپزیک صص 256-257). رجوع به فرفوریوس شود.
(1) - Porphyre.
(2) - Plotin.

فرفسیمون.

[] (معرب، اِ) به یونانی زرین درخت است. (فهرست مخزن الادویه).

فرفصین.

[فَ فَ] (معرب، اِ) بقلة الحمقاء. (فهرست مخزن الادویه). فرفخ. فرفخیز. فرفخین. فرفهن. فرفه. فرفین. فرفینا. پرپهن. رجوع به این مدخل ها شود.

فرفقاباذ.

[فَ فَ] (اِخ) از قرای ارومیه است. (معجم البلدان).

فرفنج.

[فَ فَ] (اِ) گیاهی است خوشبو. (آنندراج).

فرفور.

[فَ] (اِ) پرنده ای است که آن را تیهو گویند. شبیه است به کبک، لیکن کوچکتر از کبک میشود و بعضی کرک را گفته اند که ترکان بلدرچین و عربان سلوی خوانند. (برهان). تیهو. (اسدی) (صحاح الفرس) :
من بچهء فرفورم و او باز سپید است
با باز کجا پنجه کند بچهء فرفور؟بوشکور.
|| گوسفند فربه. (برهان).

فرفور.

[فُ] (ع اِ) ینبوت. (منتهی الارب). سویق من ثمر ینبوت. (اقرب الموارد). || کودک جوان. || شتر فربه. || گنجشک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شتر که بخورد و نشخوار کند. (منتهی الارب). || مرغی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بچهء میش و بز و گاو وحشی است که مؤنث آن را خرفان و حملان نیز گویند. (اقرب الموارد). بره ای که چهارماهه شود و از شیر بازگرفته شود و راحت کند و چاق گردد. (اقرب الموارد).

فرفور.

[فُ] (اِ) کشک سیاه باشد که به ترکی قراقروت خوانند. (برهان). به فارسی اسم قراقروط است. (فهرست مخزن الادویه).

فرفوریس.

[فُ یُ] (اِخ) فرفریوس. فرفوریوس. رجوع به فرفوریوس و فرفریوس شود.

فرفوریوس.

[فُ] (اِخ) همان فرفریوس است که حکیمی بوده است جلیس اسکندر. (برهان). پنج قرن پس از اسکندر میزیسته. (از حاشیهء برهان چ معین) :
فلاطون و والیس و فرفوریوس
که روح القدس کردشان دستبوس.نظامی.
رجوع به فرفریوس شود.

فرفوریوس.

[فَ] (اِخ) نام یک سردار رومی. (ولف) (لغات شاهنامه) :
سواری سرافراز با بوق و کوس
به رومیش خوانند فرفوریوس.فردوسی.

فرفوز.

[فَ] (اِ) فرفور. با زاء منقوط و غیرمنقوط تیهو باشد. (فهرست مخزن الادویه). تیهو بود. (اسدی). همان فرفور است که تیهو باشد و آن مرغی است شبیه به کبک. (برهان). مصحف فرفور است به راء مهمله. (از حاشیهء برهان چ معین) :
ای که من بازم و تو فرفوزی
من چو شاهینم و تو مرغابی.امیرمعزی.

فرفوس.

[فَ] (اِ) سنگی سرخ است که جهت جراحت نافع است. (فهرست مخزن الادویه). سنگی باشد سرخ رنگ که سائیدهء آن جراحتها را سودمند باشد. (برهان).

فرفومعما.

[] (اِ) دوای مرکبی است مستعمل در دواءالخطاطیف و در معاجین. (فهرست مخزن الادویه).

فرفه.

[فَ فَ / فِ] (اِ) به معنی خرفه باشد که آن تخمی است معروف که به عربی بقلة الحمقاء گویند و فرفخ معرب پرپهن و به همین معنی است. (برهان). بقلة الحمقاء. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرفخ، فرفهن و پرپهن شود.

فرفهان.

[] (اِخ) قصبه ای است جزء دهستان رستاق بخش خمین شهرستان محلات، واقع در چهارهزارگزی شمال خمین و دوهزارگزی خاوری راه خمین به اراک. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 1900 تن سکنه. از قنات مشروب می شود. محصولاتش غلات، بنشن، چغندر قند، پنبه، انگور، بادام، و صیفی است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند و از صنایع دستی آنها قالیچه بافی است. یک باب دبستان دارد. راه فرعی ماشین رو به خمین دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرفهن.

[فَ فَ هَ](1) (معرب، اِ) معرب پرپهن. (از حاشیهء برهان چ معین). رستنیی باشد که آن را خرفه گویند و به عربی بقلة الحمقاء خوانند. (برهان). رجوع به فرفخ و فرفه و فرفین و پرپهن شود.
(1) - به سکون هاء هم آمده است. (برهان). و شاید به سکون هاء درست تر باشد زیرا چنانکه در فرفخ گذشت معرب «پرپهن» است.

فرفیر.

[فَ] (اِ)(1) فرفور که تیهو باشد. || گوسفند فربه را نیز گویند. || به معنی بنفشه هم آمده است و آن گلی باشد مشهور و گویند بدین معنی عربی است. (برهان). رجوع به فرفور شود.
(1) - مأخوذ از عربی است.

فرفیر.

[فِ] (معرب، اِ) اسم عربی بنفسج است. (تحفهء حکیم مؤمن). بنفشه است. (فهرست مخزن الادویه). مأخوذ از کلمهء لاتینی پورپورا(1) که نام رنگی سرخ است و قدما آن را از نوعی صدف میگرفتند و بهترین و پربهاترین آن فرفیر صوری بوده است که از شهر صور می آوردند. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرفور شود. || نوعی رنگ. (آنندراج) (منتهی الارب).
(1) - Purpura.

فرفیری.

[فِ] (ص نسبی، اِ) ارغوانی یا قرمز یا بنفش. (یادداشت به خط مؤلف). از این عبارت ابن بیطار که دربارهء «بنفسج» میگوید: «علی طرف ساقه زهر طیب الرائحة جداً و لونه لون الفرفیر...» معلوم میشود که عرب «لون الفرفیر» را به معنی بنفش به کار برده است. (یادداشت به خط مؤلف). رنگ بنفش. (فهرست مخزن الادویه) : خربق سیاه: برگ نبات او مانند برگ خیار است و ساق او کوتاه است و رنگ ساق او فرفیری است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فرفیر و فرفور شود.

فرفیم.

[فَ] (معرب، اِ) بقلة الحمقاء. (فهرست مخزن الادویه). فرفخ. فرفه. فرفهن. رجوع به این مدخل ها شود.

فرفین.

[فَ فَ] (معرب، اِ) به معنی پرپهن است که خرفه باشد و به عربی بقلة الحمقاء خوانند. (برهان). فرفخ. فرفه. فرفهن. فرفیم. (یادداشت به خط مؤلف). و اندیقون نزد بعضی مسمی بدین اسم است. (تحفهء حکیم مؤمن).

فرفینا.

[فَ] (معرب، اِ) بقلة الحمقاء. (فهرست مخزن الادویه). فرفخ. فرفه. فرفهن. فرفیم. فرفین. پرپهن. رجوع بدین مدخل ها شود.

فرفینه.

[فَ نَ] (معرب، اِ) تخمی باشد که آن را خرفه گویند. (برهان). فرفخ. فرفه. فرفهن. فرفین. فرفینا. پرپهن. رجوع بدین مدخل ها شود.

فرفیون.

[فَ] (معرب، اِ) دارویی است. (منتهی الارب). گیاهی است دارویی. فربیون. رجوع به فربیون شود.

فرق.

[فَ] (ع اِ) تار سر که راهی است میان موی سر. (منتهی الارب). راهی در موی سر. (اقرب الموارد). || به کنایت سر را نیز گویند :
کیست کز دست فرق مشکینت
دست بر فرق چون رباب نداشت.
عطار (دیوان چ تفضلی ص 98).
|| سر و کلهء آدمی. (برهان). سر آدمی یا حیوان یا چیز دیگر :
تکاور سمندی به جستن چو برق
شده غرق آهن ز سم تا به فرق.فردوسی.
چنین داد پاسخ ورا گستهم
که مویی نخواهم ز فرق تو کم.فردوسی.
ای نهاده بر میان فرق جان خویشتن
جسم ما زنده به جان و جان تو زنده به تن.
منوچهری.
به لؤلؤ از او فرق گردون مزین
به قیر و از او روی عالم مقیر.
ناصرخسرو.
بر روی چو زر شد عقیقم
بر فرق چو شیر گشت قارم.ناصرخسرو.
گر بیاموزی به گردون بر رسانی فرق خویش
گرچه با بند گران و اندر این تاری گوی.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 462).
آن کو چو تو دلربای دارد
بر فرق زمانه جای دارد.خاقانی.
اگرچه آب فراقت ز فرق من بگذشت
دلم خوش است که کعب تو تر نمیگردد.
خاقانی.
آتش اندر جاه زن گو باد در دست تکین
آب رخ بر خاک نه گو خاک بر فرق طغان.
خاقانی.
دست در دامن جان خواهم زد
پای بر فرق جهان خواهم زد.عطار.
زره پوشان دریای شکن گیر
به فرق دشمنش پوینده چون تیر.نظامی.
ز شادی ساختش بر فرق خود جای
که شه را تاج بر سر به که در پای.نظامی.
پرسید نشان و یافتش جای
افتاده برهنه فرق تا پای.نظامی.
آسمان در زیر پای همتت
بر زمین مالیده فرق فرقدین.سعدی.
گر سنگ فتنه بارد فرق منش سپر کن
ور تیر طعنه آید جان منش نشانه.سعدی.
مر سرو را قبا نشنیدم کمر که بست
بر فرق آفتاب ندیدم کلاه را.سعدی.
خاک بر فرق مهتری کو را
آلت خواجگی پدر باشد.
هارون بن شمس الدین جوینی.
- از فرق وا کردن؛ دور کردن. دفع نمودن و از سر باز کردن. (آنندراج).
- به فرق پوییدن؛ به سر دویدن. به شتاب رفتن :
به کس مگوی که پایم به سنگ عشق برآمد
که عیب گیرد و گوید: چرا به فرق نپویی؟
سعدی.
- فرق سر؛ کله. سر. بالای سر :
یکی چتر زرین به فرق سرش
که باشد ز خود سایه بر پیکرش.فردوسی.
چو آبستنان اشکم آورده پیش
چو خرمابنان پهن فرق سری.منوچهری.
هر شاه که از طاعت تو بازکشد سر
فرق سر او زیر پی پیل بسایی.منوچهری.
بر فرق سر نرگس بر زرد کلاه
بر فرق سر چکاو یک مشت گیاه.منوچهری.
طاوس کند جلوه چو از دور ببیند
بر فرق سر هدهد آن تاج کیان را.سنائی.
|| بالای هر چیز. فوق. (ناظم الاطباء). روی. بر. فراز. و در این معنی همواره با یکی از حروف اضافه همراه باشد :
که بر فرق این خیمه بنشست راست
که آخر به تیمار از او برنخاست؟
فردوسی.
خرد گفت آن سنگ نامهربان را
که بر فرق آن آسمان علو شو.خاقانی.
چون دوم بار آدمیزاده بزاد
پای خود بر فرق علتها نهاد.
مولوی (مثنوی دفتر سوم).
|| امتیاز و اختلاف و تفاوت. (ناظم الاطباء) :فرق میان پادشاهان مؤید... و میان خارجی آن است که پادشاهان چون دادگر باشند طاعت باید داشت... و متغلبان را خارجی باید گفت. (تاریخ بیهقی). تا بداند که میان نیکی و بدی فرق تا کدام جایگاه است. (تاریخ بیهقی).
نیست فرقی به میان تو و آن خر
جز همی باید کت پای چهارستی.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 491).
امروز چه فرق است از این ملک بدان ملک
این مرده و آن مرده و املاک مبتر.
ناصرخسرو (دیوان ص 173).
علم هر دو جهان جز این مشناس
بشنو فرق فربهی ز آماس.سنائی.
کاین چو داود است و آن دیگر صداست
از مقلد تا محقق فرقهاست.مولوی.
تافت زآن روزن که از دل تا دل است
روشنی کو فرق حق و باطل است.مولوی.
از مقامت تا ثریا آنچنان
کز ثریا تا ثری فرق است و بین.سعدی.
گفتم میان عابد و عالم چه فرق بود
تا اختیار کردی از آن این فریق را؟
سعدی.
فرق است میان آنکه یارش در بر
با آنکه دو چشم انتظارش بر در.
سعدی (گلستان).
اما فلک نمی کندش فرق از شبه
آری بر بهیمه چه سنبل چه سنبله.
ابن یمین.
میان عاشق و معشوق فرق بسیار است
چو یار ناز نماید شما نیاز کنید.حافظ.
- فرق کردن؛ تفاوت قائل شدن. میان دو چیز امتیاز دیدن :
فرقی نکند میان نیک و بد
مستی نشناسد او ز هشیاری.ناصرخسرو.
با خود گفتم ای نفس میان منافع و مضار خویش فرق نمیتوانی کردن؟ (کلیله و دمنه).
از او تا جان اگر فرقی کنم کافردلی باشم
من آنگه جای او دانم که جان را جای او دارم.
خاقانی.
- فرق نهادن؛ فرق کردن :
فرق بنهادم میان خیر و شر
فرق بنهادم ز بد وز بد بتر.مولوی.
|| مرغی است. || کتان. || پیمانه ای است در مدینه که برابر با سه صاع یا شانزده رطل یا چهار ارباع است. ج، فُرقان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوع. (اقرب الموارد). || (اصطلاح صوفیه) اشارت است به خلق بلاحق و گفته اند مشاهدهء عبودیت است. (تعریفات). فرق در مقابل جمع است و اشارت است به خلق بدون حق. بعضی گویند به معنای مشاهدهء عبودیت است. وصف حیات الهی را نیز گویند و گویند فرق آن است که به تو نسبت داده شود و جمع آن است که از تو سلب شود به این معنی که امور کسبی بنده، فرق است و آنچه از طرف حق است جمع است و هرکه تفرقه نداشته باشد بندگی ندارد و هرکه جمع ندارد معرفت ندارد زیرا تفرقه شریعت و جمع حقیقت است. و حکم «ایاک نعبد» (قرآن 1/5) اثبات تفرقه است به اثبات بندگی، «و ایاک نستعین» (قرآن 1/5) طلب جمع است و تفرقه آغاز ارادت است و جمع انجام آن. (فرهنگ مصطلحات عرفا و شعرا تألیف سجادی از تاریخ تصوف غنی). || (مص) جدا کردن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل). جداجدا کردن. (منتهی الارب). تفصیل. (از اقرب الموارد). و از این معنی است: «و قرآناً فرقناه» (قرآن 17/106)؛ یعنی آن را فصل بندی و اِحکام کردیم. (از اقرب الموارد). || شکافتن. (منتهی الارب). || مالک فِرْق گردیدن. (اقرب الموارد). خداوند خستهء پاره گردیدن. (منتهی الارب). رجوع به فِرْق شود. || فضله انداختن طائر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || فروهشتن موی به شانه. (اقرب الموارد).

فرق.

[فِ] (ع اِ) گلهء بزرگ از گوسپند و گاو و آهو یا از گوسپند و بس، و یا گوسپندان گم شده. || گلهء کم از صد گوسفند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گونه از هر چیزی. (منتهی الارب). قسم از هر چیزی. (اقرب الموارد). || گروه کودکان. || پاره ای از خستهء خرمای شکسته که به شتر خوردن دهند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پاره ای از هر چیزی. (منتهی الارب). هر یک از دو نیمه از چیزی. (اقرب الموارد). || کوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پشته. (منتهی الارب). هضبة. (اقرب الموارد). || موجهء دریا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) جداشده. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل).

فرق.

[فَ رَ] (ع اِ) پیمانه ای است اهل مدینه را به قدر شانزده رطل یا سه صاع یا چهار ارباع. ج، فرقان. (منتهی الارب). به معنی فَرْق به سکون راء است و گویند به حرکت راء افصح است. (از اقرب الموارد). || سپیده دم. (منتهی الارب). صبح. (اقرب الموارد). || سپیدی اول بامداد. (منتهی الارب). فلق صبح. (از اقرب الموارد). || دوری میان دو پشته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دوری میان دو سپل شتر. (منتهی الارب). || برآمدگی یکی بر سوی ران اسب افزون تر از دیگری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پراکندگی. (منتهی الارب). ج، اَفْراق. (منتهی الارب). ج، اَفْراق، اَفْرُق. (اقرب الموارد). || (مص) ترسیدن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل) (تاج المصادر بیهقی). فزع. (اقرب الموارد). || درآمدن کسی در موج دریا و فروشدن از آب. || نوشیدن آب به پیمانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شاخ شاخ جدا شدن تاج خروس. (منتهی الارب). || افرق شدن بعیر و جز آن. (اقرب الموارد).

فرق.

[فَ رِ] (ع ص) آنکه بترسد از چیزی. (منتهی الارب). شدیدالفزع. (اقرب الموارد). || نبت فرق؛ گیاه ریزه که زمین را نپوشاند. (منتهی الارب).

فرق.

[فَ رُ] (ع ص) آنکه ترسناکی وی جبلی باشد. (منتهی الارب). مرد ترسنده. (منتهی الارب). شدیدالفزع. (اقرب الموارد). آنکه فزع کند و از جبلت وی باشد. (اقرب الموارد).

فرق.

[فُ] (ع اِ) آنچه فرق کنند به وی میان حق و باطل. (منتهی الارب). || ظرف. (اقرب الموارد). || (اِخ) قرآن. (منتهی الارب). فرقان. رجوع به فرقان شود.

فرق.

[فُ رُ] (ع ص، اِ) جِ فارق و فریق و افرق. (منتهی الارب). به سکون راء است. رجوع به فارق و فریق و افرق شود.

فرق.

[فِ رَ] (ع اِ) جِ فِرقة. (منتهی الارب).

فرق.

[فُرْ رَ] (ع ص، اِ) جِ فارق. (منتهی الارب).

فرقاء .

[فَ] (ع ص) مؤنث افرق. (اقرب الموارد). || گوسپندی که میان سرهای دو پستانش دوری باشد. (منتهی الارب). الشاة البعیدة مابین الطبیین. (اقرب الموارد).

فرقاع.

[فِ] (ع مص) تیز دادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فرقعة. (آنندراج). رجوع به فرقعة شود.

فرقان.

[فُ] (ع اِ) جِ فَرْق، به معنی رطل و پیمانهء معروف مدینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَرْق شود.

فرقان.

[فُ] (ع اِ) آنچه بدان فرق کنند میان حق و باطل. || شکافتگی دریا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ظرف. (اقرب الموارد). || فیروزی. (منتهی الارب). نصر. (اقرب الموارد). || حجت و بیان واضح. (منتهی الارب). برهان. (اقرب الموارد). || صبح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سپیده دم. (منتهی الارب). سحر. (اقرب الموارد). || کودکان. || (اِخ) قرآن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
خدای طاعت خویش و رسول و سلطان خواست
نکرد فرق در این هر سه امر در فرقان.
عنصری.
فرقان به نزد مردم عامی بود بزرگ
لیکن بزرگتر به بر مردم بصیر.منوچهری.
او رسول مرسل این شاعران روزگار
شعر او فرقان و معنی هاش سرتاسر سُنَن.
منوچهری.
همچنان کاندر گزارش کردن فرقان به خلق
هیچکس انباز و یار احمد مختار نیست.
ناصرخسرو.
ورت آرزوی لذت حسی بشتابد
پیش آر ز فرقان سخن آدم و حوا.
ناصرخسرو.
خواندن فرقان و زهد و علم و عمل
مونس جانند هر چهار مرا.ناصرخسرو.
عجب نبود گر از فرقان نصیبت نیست جز نقشی
که از خورشید جز گرما نبیند مرد نابینا.
سنائی.
بعد از سه مراتب آدمی زاد
بعد از سه کتب رسید فرقان.خاقانی.
گر همه زهر است خلق از زهر خلق اندیشه نیست
هرکه را تریاق فاروقش ز فرقان آمده.
خاقانی.
نه خود سلطان درویشان خاص است احمد مرسل؟
که از نون والقلم طغراست بر منشور فرقانش.
خاقانی.
|| یوم الفرقان؛ روز جنگ بدر. (منتهی الارب). || تورات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ع مص) جدا کردن. (منتهی الارب). جدا کردن قسمتهای چیزی. (اقرب الموارد). رجوع به فرق شود. || حکم نمودن در چیزی. (منتهی الارب). جدا کردن میان حق و باطل. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل). || شکافتن دریا را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) جداکننده میان حق و باطل. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل).

فرقان العجم.

[فُ نُلْ عَ جَ] (اِخ) لقب مثنوی مولانا جلال الدین بلخی. (یادداشت به خط مؤلف).

فرق افشان.

[فَ اَ] (اِ مرکب) شادباش. شاباش. نثار. آنچه بر سر کسی ریزند به شادی :
همان صد دانه مروارید خوشاب
به فرق افشان خسرو کرد پرتاب.نظامی.

فرق الاول.

[فَ قُلْ اَوْ وَ] (ع اِ مرکب)(اصطلاح صوفیه) احتجاب به خلق از حق و بقاء رسوم خلقیه به حال خود. (تعریفات).

فرق الثانی.

[فَ قُثْ ثا] (ع اِ مرکب)(اصطلاح صوفیه) آن شهود قیام خلق به حق و رؤیت وحدت در کثرت و کثرت در وحدت بدون احتجاب به یکی از آنها از دیگری است. (تعریفات).

فرق الجمع.

[فَ قُلْ جَ] (ع اِ مرکب)(اصطلاح صوفیه) تکثر واحد است به ظهور او در مراتب و آن ظهور شؤون ذات احدیت است و آن در حقیقت اعتبارات محضه است زیرا که تحقق ندارد الا در وقت بروز واحد به صور خود. (تعریفات).

فرق المنازل.

[فَ قُلْ مَ زِ] (اِخ) دهی است نزدیک طائف. (منتهی الارب). رجوع به طائف شود.

فرق الوصف.

[فَ قُلْ وَ] (ع اِ مرکب)(اصطلاح صوفیه) ظهور ذات احدیت به اوصافش در حضرت واحدیت. (تعریفات).

فرقب.

[فُ قُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

فرق باز کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)در میان موی سر خطی گشودن و موی از دو کران خط شانه زدن. رجوع به فرق شود.

فرق بعدالجمع.

[فَ قُ بَ دِلْ جَ] (ع اِ مرکب) (اصطلاح صوفیه) شهود خلق است قائم به حق یعنی حق را در تمام موجودات و مخلوقات مشاهده نماید که مقام بقاء بالله است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا و شعرا).

فرق بند.

[فَ بَ] (اِ مرکب) آنچه بر سر بندند. دستار. عصابه :
به گرد فرق هر سرو بلندی
عراقی وار بسته فرق بندی.نظامی.

فرقبیة.

[فُ قُ بی یَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به فرقب و نوعی جامه از کتان سفید باشد. (از منتهی الارب). رجوع به فرقب شود.

فرقت.

[فُ قَ] (ع اِمص) فرقة. جدایی و مفارقت. (ناظم الاطباء). مقابل وصل. (یادداشت به خط مؤلف) :
کیست کز وصل تو ندارد سود
کیست کش فرقت تو نگزاید؟دقیقی.
ز آرزوی بچهء رز دل او خسته و ریش
گفت کِم صبر نمانده ست در این فرقت بیش
رفت سوی رَز با تاختنی و خَبَبی.
منوچهری.
دو چشم من چو دو چرخشت کرد فرقت دوست
دو دیده همچو به چرخشت دانهء انگور.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 196).
دنیا به سوی من به مثل بیوفا زنی است
نه شاد باش از او، نه غمی شو ز فرقتش.
ناصرخسرو.
چو خاک و آبم خوار و زبون ز فرقت او
چو خاک و آبم لب خشک و دیده تر دارد.
مسعودسعد.
ز درد وصلت یاران من آن کنم به جزع
که جان پژوهان بر فرقت شباب کنند.
مسعودسعد.
بد است کار من از فرقت تو وین بد را
هزار شکر کنم چون بتر نمیگردد.خاقانی.
داریم درد فرقت یاران گمان مبر
کاندوه بود یا غم نابود میبریم.خاقانی.
این همه زنگار غم بر آینهء دل
فرقت آن یار غمگسار برافکند.خاقانی.
مرغان چمن فغان برآرند
گر فرقت نوبهار گویم.سعدی.
خون جگرم ز فرقت دوست
از دیده روانه در کنار است.سعدی.
رجوع به فرقة شود.

فرقتی.

[فُ قَ] (ص نسبی) منسوب به فرقت. رجوع به فرقت شود.

فرقتی.

[فُ قَ] (اِخ) اسمش ابوتراب بیک و از اهالی انجدان است اما در کاشان نشو و نما یافته و مشهور به کاشی شده است. وزیر سرکار مقصودبیک، ناظر بیوتات سرکار خاصهء شریفه بوده است. گویند در شعر صاحب وقوف بود. دیوانش ملاحظه شد، یکهزار بیت بود. این سه بیت بعد از مراعات بسیار از ایشان منتخب و نوشته شد. بد نگفته:
سیاه بختی از این بیشتر نمیباشد
که مجلس دگران روشن از چراغ من است.
*
هرکه می چیند گلی از باغ و بر سر میزند
مرغ روح بلبلی گرد سرش پر میزند.
*
ز بی تابی بسی شب گرد کویت تا سحر گشتم
سحرگه چون دعای بی اثر نومید برگشتم.
(از آتشکدهء آذر چ سنگی ص 234).
از انجدان است. آدمیزاده است و طبع خوبی دارد و اگر با حرف و آواز پرستاران خوش آمدگوی صورت شاعری به خود نگیرد از این هم بهتر میشود. (از مجمع الخواص صص 225-226).

فرقد.

[فَ قَ] (ع اِ) گاوساله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گاوسالهء دشتی. (منتهی الارب). گوسالهء وحشی. (اقرب الموارد). || (اِخ) دو ستاره نزدیک قطب که بدان راه شناسند. (منتهی الارب) (غیاث). و آنها دو ستاره اند و در شعر به صورت مفرد و مثنی هر دو به کار رود چون به یکدیگر پیوسته اند. ج، فراقد. (اقرب الموارد) :
حکمت او را ز نور باری، جنت
همت او را ز فرق فرقد، مرقد.منوچهری.
طلایه بر سپه روز کرد لشکر شب
ز راست فرقد و شِعری، ز چپ سهیل یمن.
مسعودسعد.
فرقد به یزک جنیبه رانده
کشتی به جناح شط رسانده.نظامی.
آسمان پایهء قدر و شرف و بخت ورا
جای جز جایگه فرقد و پروین نکند.
نظامی.
خاصه این روزن درخشان از خود است
نی ذریعهء آفتاب و فرقد است.
مولوی (مثنوی).
رجوع به فرقدان شود.

فرقد.

[فَ قَ] (اِخ) جایی است در بخارا. (معجم البلدان).

فرقد.

[فَ قَ] (اِخ) ابن سلیمان. نام جد سوم ازهربن یحیی است که از معاصران یعقوب لیث بوده و در نزد خوارج حرمتی داشته و آنها را به یاری یعقوب ترغیب کرده است. رجوع به تاریخ سیستان ص204، 269 و 343 شود.

فرقد.

[فَ قَ] (اِخ) ابوالربیع. تابعی است. (یادداشت به خط مؤلف).

فرقد.

[فَ قَ] (اِخ) ابونصر فرقدبن حجاج. محدث و تابعی است. (از یادداشتهای مؤلف).

فرقد.

[فَ قَ] (اِخ) ابویعقوب. رجوع به فرقد سبخی شود.

فرق داشتن.

[فَ تَ] (مص مرکب)تفاوت داشتن. امتیاز داشتن چیزی از چیز دیگر. رجوع به فرق شود.

فرقدان.

[فَ قَ] (اِخ) فرقدین. دو ستارهء درخشان در صورت دب اصغر و به فارسی دو برادران گویند. (یادداشت به خط مؤلف). و بدان دو در مساوات و عدم مفارقت مثل زنند و یکی را انورالفرقدین و دیگری را اخفی الفرقدین نامند. (یادداشت به خط مؤلف). دو کوکب نزدیک اند در شمار کواکب بنات نعش. (صبح الاعشی قلقشندی ج 2 ص164). دو ستارهء روشنند بر سینهء خرس کوچک و از دنبال او با دیگر ستارگان سخت خرد شکلی همی آید همچون هلیله و گروهی او را ماهی نام کنند و آنک چنین داند که قطب اندر میان اوست او را تیر آسیا نام کند زیرا که بر خویش همی گردد. (التفهیم صص 99-100) :
شده شعریانش چو دو چشم مجنون
شده فرقدانش چو دو خد لیلی.
منوچهری.
که داند از مناطیقی که تا چیست
سماک و فرقدان و قطب و محور.
ناصرخسرو.
زیوری آورده ام بهر عروسان بصر
گویی از شعری شعار فرقدان آورده ام.
خاقانی.
خسرو مشرق جلال الدین خلیفه یْ ذوالجلال
کاختران بر فرق قدرش فرقدان افشانده اند.
خاقانی.
آسمان ستر و ستاره رفعت است
رفعتش بر فرقدان خواهم گزید.خاقانی.
گر تاختن به لشکر سیاره آورد
از هم بیوفتند ثریا و فرقدان.سعدی.
رجوع به فرقد و فرقدین شود.

فرقد سبخی.

[فَ قَ دِ سَ] (اِخ) نام یکی از زهاد. (ابن ندیم). فرقدبن یعقوب السبخی، مکنی به ابویعقوب. از بزرگان صوفیه است. و در بصره میزیسته. اقوال او در صفة الصفوة (ج3 ص 195 و 196) و عقدالفرید (ج2 ص 196، ج7 ص254، ج8 ص 11 و 16) آمده است.

فرقدی.

[فَ قَ] (ص نسبی) منسوب به فرقد. (سمعانی).

فرقدی.

[فَ قَ] (اِخ) خراسانی. هدایت نویسد: حکیم محمد بن عمر استادی است بی قرین و عدیل و شاعری است بی نظیر و بدیل، مداح سلطان غیاث الدین محمد بوده است. در زمان آل سلجوق در خراسان مشهور و معروف اهل کمال بوده و مداحی محمد بن سام مینموده است. از اشعارش جز اندکی نمانده و از آنجمله است:
همه عقیق لب و سروقد و نرگس چشم
همه سمنبر و گل عارض و بنفشه عذار
گمان بری که بهی هست گوی زراندود
بر او ز صندل سوده نشسته گرد و غبار
چو مهره های زمرد میان زر سبیک
بود پدید رخ سیب سبز از اشجار...
(از مجمع الفصحاء ج 1 ص 380).

فرقدی.

[فَ قَ] (اِخ) محمد بن جعفربن الهیثم بن یحیی. از مردم اصفهان و به جد خویش فرقد منسوب بود. از محمد بن یحیی فیاض زمانی روایت کند و محمد بن احمدبن ابراهیم را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

فرقدی.

[فَ قَ] (اِخ) محمد بن علی بن مخلدبن یزید الفرقدی الدارکی، مکنی به ابوجعفر. از مردم اصفهان است. از اسماعیل بن عمرو البحلی روایت کند. محمد بن احمدبن ابراهیم را از وی روایت است. به سال 307 ه .ق. درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

فرقدین.

[فَ قَ دَ] (اِخ) تثنیهء فرقد است در حالت نصب و جر :
ای رسانیده به دولت فرق خود بر فرقدین
گسترانیده به جود و فضل در عالم یدین.
ابوالعباس مروزی.
محتمل مرقد تو فرقدین
متصل مسند تو شعریان.خاقانی.
تا هم قدم شدیم سگ پاسبانت را
از فرق فرقدین قدم برنهاده ایم.خاقانی.
در علو درجت چون فرقدین بودند و در شهرت فضل چون نیرین. (ترجمهء تاریخ یمینی). تکیه گاه او بر فرق فرقدین است. (ترجمهء تاریخ یمینی).
آسمان در زیر پای همتت
بر زمین مالید فرق فرقدین.سعدی.
به دندان گزید از تغابن یدین
بماندش در او دیده چون فرقدین.سعدی.
- فرقدین آسا؛ مانند فرقدین از بلندی و رفعت : ساحت فرقدین آسای ایشان مقبل شفاه و معفر جباه جهانیان است. (سندبادنامه ص 74).
رجوع به فرقد و فرقدان شود.

فرقس.

[فَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 24هزارگزی شمال الیگودرز و نوزده هزارگزی خاور راه شوسهء اراک به درود. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 203 تن سکنه. از قنات مشروب می شود. محصول عمده اش غلات، لبنیات، چغندر و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرقصة.

[فُ قُ صَ] (اِخ) حصاری است از اعمال دانیه در اندلس. (معجم البلدان).

فرقعة.

[فَ قَ عَ] (ع مص) سخت دویدن. || پیچیدن گردن کسی را. || در هم خمانیدن انگشتان را تا بانگ برآورد از وی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تیز دادن. (منتهی الارب). در اقرب الموارد این معنی برای مصدر فرقاع آمده است. رجوع به فرقاع شود.

فرقعة.

[فُ قَ عَ] (ع اِ) شرم انسان. (منتهی الارب). کون. (از اقرب الموارد).

فرق کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)تفاوت داشتن چیزی با چیز دیگر. فرق داشتن. رجوع به فرق داشتن شود. || تفاوت قائل شدن میان دو چیز یا دو کس. کسی یا چیزی را بر دیگری ترجیح نهادن و ممتاز نمودن. تمیز دادن. تشخیص دادن. (یادداشت به خط مؤلف) :
نه حق را بازپس هشتم ز باطل
بکردم فرق از معروف، منکر.ناصرخسرو.
فرق کن فرق کن خداوندا
گوهر از سنگ و دیبه از کرباس.
مسعودسعد.
چشم بگشا و فرق کن آخر
عنبر از خاک و شکر از شیراز.سنایی.
چون از سره بدل نتوانست فرق کرد
انگاشت زآنِ اوست به یک وزن و یک عیار.
سوزنی.
از خلال ملکان فرق بکن
تا عصا کآن ز شبان غنم است.خاقانی.
گر نبودی واقف از حق جان باد
فرق چون کردی میان قوم عاد.مولوی.
نور هر دو چشم نتوان فرق کرد
چونکه در نورش نظر انداخت مرد.
مولوی.
فرق نتوان کرد نور هر یکی
چون به نورش روی آری بی شکی.
مولوی.
مه پاره به بام اگر برآید
که فرق کند که ماه یا اوست.سعدی.
به تشنیع و دشنام و آشوب و زجر
سفید از سیه فرق کردم چو فجر.سعدی.
میان خواب و بیداری توانی فرق کرد آنگه
که چون سعدی به تنهایی شبی رنجور بنشینی.
سعدی.

فرق گذاشتن.

[فَ گُ تَ] (مص مرکب)فرق کردن. تفاوت قائل شدن. به اختلاف و تفاوت دو چیز توجه یافتن. رجوع به فرق و فرق کردن شود.

فرقلس.

[فُ قُ] (اِخ) آبی است در نزدیکی سلمیه به شام. (معجم البلدان).

فرقم.

[فَ قَ] (ع اِ) مهرهء نره تا ختنه جای. (منتهی الارب). حشفهء مرد. (از ذیل اقرب الموارد).

فرقود.

[فُ] (ع اِ) گاوسالهء دشتی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرقود.

[فُ] (اِخ) ستارهء نزدیک قطب که بدان راه شناسند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فرقد. رجوع به فرقد و فرقدان و فرقدین شود.

فرقور.

[فَ] (اِ) به معنی فرفور است که تیهو باشد و آن مرغی است شبیه به کبک. (برهان). مصحف فرفور است. رجوع به فرفور شود.

فرقة.

[فِ قَ] (ع اِ) خیک نیک پر که تا قدری از آن فارغ نکنند دوغ زدن نتوانند. || گروه مردم. ج، فِرَق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، افارقة. جج، افراق. جمع جمع الجمع، افاریق. (از منتهی الارب). جمع در شعر به صورت افارق، افراق و افاریق آمده است. (اقرب الموارد) :
فوج علما فرقهء اولاد رسول اند
و امروز شما دشمن و ضد علمائید.
ناصرخسرو.
خلق هفتادوسه فرقه کرده هفتادوسه حج
انسی و جنی و شیطان و مسلمان دیده اند.
خاقانی.
فرقه ای که از دین عاطل باشند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- فرقه زدن؛ راه گروهی را رفتن و اصطلاحاً در معنی فسق و فجور و منهیات به کار رود.

فرقة.

[فُ قَ] (ع اِمص) جدائی. اسم است مفارقت را. (منتهی الارب). اسم به معنی افتراق. (اقرب الموارد). فرقت. رجوع به فرقت شود.

فرقة.

[فَ رِ قَ] (ع ص) پراکنده گیاه: ارض فَرِقة؛ زمین پراکنده گیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فرقیر.

[فِ] (ع اِ) بنفشه. (غیاث). مصحف فرفیر است با دو فاء. رجوع به فرفیر شود.

فرقی هروی.

[فَ یِ هَ / هِ رَ] (اِخ) از شاعران عصر صفوی است. مؤلف مجمع الخواص نویسد: شخصی شاعرپیشه و اهل است و محسنات زیادی دارد. طبعش خوب است و این ابیات بدو نسبت میدهند:
بهار عیش و طرب خرم از مصیبت ماست
که زهرخوردهء عشقیم و مرگ راحت ماست
شب وصال تو پروانه سان بسوزد گر
فرشته پر زند آنجا که شمع خلوت ماست
جنون نگر که چو طغیان نماید آتش رشک
هزار برق بلا یک شرار غیرت ماست.
(از مجمع الخواص ص 294).

فرک.

[فَ] (ع مص) مالیدن جامه و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). مالیدن جامه. (اقرب الموارد). || دشمنی سخت. || دشمنی زن و شوی و دشمن داشتن زن شوی را. (منتهی الارب). کینه توختن و گویند این لغت خاص کینه توختن زن و شوی است. || تراشیدن چیزی را از جامه یا چیز دیگر آنچنانکه پراکنده و پوست کنده شود. و در اللسان آمده است که فرک مالیدن چیزی است تا چون گردکان پوست از مغزش جدا گردد. (از اقرب الموارد).

فرک.

[فَ رَ] (ع اِمص) سستی بن گوش و فروهشتگی آن. (منتهی الارب).

فرک.

[فَ رِ] (ع ص) مالیده پوست دورکرده. (منتهی الارب). المتفرّک قشره. (اقرب الموارد).

فرک.

[فِ] (ع اِمص) دشمنی زن و شوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دشمنی سخت. (منتهی الارب). دشمنی به معنی عام. (اقرب الموارد).

فرک.

[فَ] (اِخ) از رستاق طبرش (تفرش) همدان. (تاریخ قم ص 120).

فرک.

[فَ] (اِخ) از قرای اصفهان. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

فرک.

[فِ] (اِخ) قریه ای است در نزدیکی کلواذا. ابونواس آن را در شعر خود آورده است. (معجم البلدان).

فرک.

[فِ رَ] (اِخ) جایی است. (منتهی الارب). و در شعری مذکور است. (از معجم البلدان).

فرک.

[فُ] (اِخ) از محالات بلوک خمسهء فارس، حد شمالی نیریز و شرقی خشن آباد و طارم، جنوبی لارستان و غربی دارابگرد. آب و هوای آن گرم و نام مرکز بخش نیز فرک است. در حدود 3000 تن سکنه دارد و شامل 17 قریه است. (از جغرافیای سیاسی کیهان). درازی آن از قریهء همت تا قریهء نصیرآباد نزدیک به دوازده فرسنگ و پهنای آن از دو فرسنگ بیشتر است. از جانب مشرق به ناحیهء خشن آباد و ناحیهء طارم و از جانب شمال به نواحی نیریز و از جانب مغرب به نواحی داراب و از جنوب به لارستان محدود است. هوای آن از داراب گرمتر و از بیشتر نواحی سبعه ملایم تر است. درخت نخل در جنوب این ناحیه ظرف سه یا چهار سال ثمر میدهد. محصول شتوی آن گندم و جو و صیفی و شلتوک و ذرت و پنبه و کنجد است. چند باغ رعیتی در حوالی قصبهء فرک باقی مانده که بیشتر درخت های آنها لیموست و هر درخت در حدود صدوپنجاه من ثمر میدهد. شکار صحرای ناحیهء فرک آهو، دراج و در کوهستانها بز، پازن، قوچ، میش کوهی، کبک و تیهوست. این ناحیه را هیجده قریهء آباد است. (از فارسنامهء ناصری).

فرک.

[فُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش وفش شهرستان اراک، واقع در 16هزارگزی شمال خاوری کمیجان. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 303 تن سکنه. از چشمه سار مشروب می شود. محصولاتش غلات، بنشن، انگور و مختصری میوه است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فرک.

[فُ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش طرخوران شهرستان اراک، واقع در 21هزارگزی شمال باختری طرخوران. ناحیه ای است واقع در دامنه، سردسیر و دارای 400 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، انگور، میوه، و بنشن است. اهالی به کشاورزی و قالیچه بافی گذران میکنند. به اراک راه اتومبیل رو فرعی دارد. عده ای از مردان به طهران برای کارگری میروند و شغل بیشتر آنها یخ فروشی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فرکامخ.

[فَ مَ] (اِ) در این لغت خلاف است. صاحب فرهنگ به فتح اول و میم نوشته و میگوید: شیری است که از کوچکی و خردی راهزن باشد و ملاسروری در مجمع الفرس به فتح اول و ضم میم آورده و گفته است شیری باشد که بر طعام ریزند و صاحب مؤیدالفضلاء گوید: آن شیر که بر طعام ریزند و هیچیک شاهد نیاورده اند. والله اعلم. (برهان). محشی قدیمترین نسخهء خطی برهان که متعلق به کتابخانهء ملی تهران است نویسد: «عجب است فرکامج را با خاء مینویسد و این سهل است، شاید به سهو کاتب راجع شود. لیکن در معنی میگوید: شیری است که... و نیافته که این لغت مرکب از فر و کامج است که فر به معنی بالا و کامج شیر با دوغ پخته است...». اما باید دانست که کامخ در عربی معرب کامه و جمع آن کوامخ است. لغت فرکامخ مرکب است از فر به معنی بر و پیش + کامخ به معنی کامه و مجموعاً یعنی آنچه روی کامخ ریخته شود که شیر باشد و مؤلف فرهنگ جهانگیری شیر آشامیدنی را شیر درنده پنداشته است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرکان.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین که دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرکان.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان، واقع در 56هزارگزی خاوری مشیز سر راه فرعی بافت به قلعه عسکر. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 310 تن سکنه. از رودخانه مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوب است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فرکانس.

[فْرِ / فِ رِ] (فرانسوی، اِ)(1) در حرکت موجی، تعداد ارتعاشات در واحد زمان است. مقدار عددی آن برابر است با سرعت انتشار موج مستقیم بر طول موج. برحسب ارتعاش در ثانیه، یا سیکل در ثانیه، یا هرتز سنجیده می شود. || فراوانی. بسامد.
(1) - Frequence.

فرکت.

[] (اِخ) زادگاه مولانا عارف، شاعر معاصر امیر علیشیر نوایی. (از مجالس النفائس ص 117). در حدود العالم نام این ناحیه به صورت فرنکث آمده است. رجوع به فرنکث شود.

فرکحة.

[فَ کَ حَ] (ع اِمص) دوری مابین هر دو سرین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) دور شدن میان دو سرین. (اقرب الموارد). رجوع به فرکاح شود.

فرک لس.

[فِ رِ لِ] (اِخ) والی سلوکی فارس که در آغاز کار اشکانیان بر آن ایالت فرمان میرانده است. (از ایران باستان پیرنیا ج 3 ص 2197).

فرکن.

[فَ کَ] (اِ) کاریز آب بود. (اسدی). جویی را گویند که نو احداث کرده باشند و آب در آن تازه جاری شده باشد. (برهان) :
دو فرکن است روان از دو دیده بر دو رخم
رخم ز رفتن فرکن به جملگی فرکند.
خسروانی.
|| زمینی که به صدمهء سیل کنده شده و جابه جا آب ایستاده باشد. || چیزی که به سبب طول مدت از هم فروریخته و پوسیده باشد. (برهان). رجوع به فرغن و فرکند شود.

فرکند.

[فَ کَ] (اِ) فرکن. زمینی که سیل آن را کنده باشد و جابه جا آب ایستاده باشد. || جوی تازه احداث کرده شده و جویی که در روی زمین از جایی به جایی راه کرده باشد یا در زیر زمین از چاهی به چاه دیگر راه یافته باشد. (برهان) :
نه در وی آدمی را راه رفتن
نه در وی آبها را جوی و فرکند.
بوالعبیر عنبر.
چگونه راهی؟ راهی درازناک و عظیم
همه سراسر فرکند و جای خاره و خار.
بهرامی سرخسی.
|| گذرگاه آب را می گویند مطلقاً، خواه در روی زمین، یا در زیر زمین یا در دیوار باشد. || شَمَر و غدیر را نیز گفته اند و آن جایی باشد از زمین که آب در آن ایستاده باشد. || هر چیز ازهم ریخته و پوسیده را هم میگویند. (برهان). رجوع به فرکن شود.

فرکندن.

[فَ کَ دَ] (مص) پوسیدن. متلاشی شدن. (یادداشت به خط مؤلف) :
از پشت یکی جوشن خرپشته فرونه
کز داشتنش غیبهء جوشنت بفرکند.
عمارهء مروزی.

فرکنده.

[فَ کَ دَ / دِ] (ن مف / نف) فرسوده و کهنه شده و ازهم ریخته. (برهان) :
چون زورق فرکنده فتاده به جزیره
چون پوست سر پای شتر بر در جزار.
خسروی.
رجوع به فرکند شود.

فرکندیدن.

[فَ کَ دی دَ] (مص) راه بردن. کسی که راه به جایی به سختی برد و به جایی که هرگز ندیده باشد برسد گویند نیک بفرکندید به استعارت. (اسدی) (یادداشت به خط مؤلف).

فرکة.

[فَ رِ کَ] (ع ص) گوش سست بن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرکی.

[فَ رَ] (ص نسبی) منسوب به فرک که از قرای اصفهان است. (سمعانی).

فرکی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به فرک که جایی است در بغداد بر فراز دجله. (سمعانی).

فرکی.

[فَ رَ] (اِخ) بدربن خلف بن یوسف بن محمد الفرکی الاصبهانی، مکنی به ابونجم. از ابونصر ابراهیم بن محمد بن علی کسایی و جز او حدیث شنید. ولادتش به سال 417 بود و به سال 502 ه .ق. درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب).

فر کیانی.

[فَرْ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فرهء کیانی. خوره. خره. (حاشیهء برهان چ معین). نوری که از خدای تعالی بر خلایق فایز شود که به وسیلهء آن قادر شوند به ریاست و حرفتها و صنعت ها. (برهان: خوره). رجوع به فره و خوره و نیز رجوع به حاشیهء برهان چ معین ذیل لغت خوره شود.

فرکین.

[] (اِخ) دهی است از رستاق طبرش (تفرش) همدان و اصفهان. (از تاریخ قم ص 12).

فرکیه.

[] (اِ) طعامی است مصنوع مانند هریسه و ارطب از آن که به فارسی آش هلیم نامند. (فهرست مخزن الادویه). هریسه. هلیم. (یادداشت به خط مؤلف).

فرگ.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان کاشمر، واقع در دوهزارگزی جنوب کاشمر، سر راه شوسهء عمومی تربت به کاشمر. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 1062 تن سکنه. از قنات مشروب می شود. محصول عمدهء آن غلات، انگور، انار و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرگان.

[فَ] (اِ) آبجو. (اشتینگاس). بوزه. (ناظم الاطباء). || نام یک قسم شربت. (ناظم الاطباء) (از اشتینگاس).

فرگاه.

[فَ] (اِ مرکب) لفظی است که به عربی حضرت میگویند. (برهان). برساختهء دساتیر. (فرهنگ دساتیر ص 257). از: فر + گاه؛ لغةً به معنی پیشگاه. (حاشیهء برهان چ معین).

فرگرد.

[فَ گَ] (اِ) هر فصل از کتاب وندیداد را گویند که یکی از پنج بخش اوستای موجود است. رجوع به یسنا حاشیهء ص 27 شود.

فرگرد.

[فَ گَ] (اِخ) شهرکی است خرد [ به خراسان ] . مردمان او خداوند چهارپایند. (حدود العالم).

فرگفت.

[فَ گُ] (اِ مرکب) از: فر (پیشاوند) + گفت به معنی گفتن و گفتار. برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین). فرمان و حکم. (برهان).

فرگل.

[فَ گُ] (اِ) نوعی پیراهن و در آیین اکبری نوشته که لباسی از فرنگ برخاسته و امروز میپوشند. خوش آینده و زیبنده و شکوه افزاست. (آنندراج).

فرگن.

[فَ گَ] (اِ) جوی. فرغن. (اسدی). جو. فرکن. (یادداشت به خط مؤلف) :
دو فرگن است روان از دو دیده بر دو رخم
رخم ز رفتن فرگن به جملگی فرکند.
خسروانی.
رجوع به فرکند، فرغن، فراکن و فرکن شود.

فرگوش.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان آغمیون بخش مرکزی شهرستان سراب، واقع در پنج هزارگزی خاور سراب و یک هزارگزی شوسهء سراب به اردبیل. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 1944 تن سکنه. از رودخانهء آق چای و چشمه مشروب می شود. محصولاتش غلات و حبوب است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران می کنند. راه مالرو و یک باب دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فرگوهر.

[فَ گَ / گُو هَ] (اِ مرکب) به لغت فارسی قدیم به معنی ذات است چنانکه در نامهء یکی از فرزانگان فارسی آمده که واجب الوجود آن است که وجوب او از فرگوهر اوست نه از غیر... (آنندراج).

فرگویا.

[فَ] (نف) گوینده و حیوان ناطق. (آنندراج).
- جانور فرگویا؛ حیوان ناطق که انسان باشد. (از ناظم الاطباء).

فرلاس.

[فَ] (اِ) اسم نفس فلک عطارد است. (آنندراج). ظاهراً برساختهء فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فرهنگ دساتیر شود.

فرلی آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از دهستان بزچلو بخش وفس شهرستان اراک، واقع در 9هزارگزی شمال باختری کمیجان. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر، و دارای 428 تن سکنه. از قنات مشروب می شود. محصولاتش غلات و بنشن است و قلمستان هایی نیز دارد. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فرم.

[فَ رَ] (اِ) غم و دلتنگی و اندوه. (برهان). دلتنگی و فروماندگی به غم. (اسدی).
- رسیده فرم؛ غمگین. مصیبت دیده. اندوه رسیده :
رفت برون میر رسیده فرم
پخچ شده بوق و دریده علم.منجیک.
رجوع به فرمگین شود. || فرومایگی. (برهان).

فرم.

[فَ] (ع اِ) دوائی است که زنان شرم خود را به وی تنگ کنند. (منتهی الارب). دارویی است که زنان به جهت تنگی موضع مخصوص استعمال کنند. (برهان). رجوع به فرمة شود.

فرم.

[فُ] (فرانسوی، اِ)(1) شکل. صورت. || رسم و طرز رفتار. || قالب و نمونه. (حییم). || در اصطلاح چاپخانه ها چهار ورق دورو یا هشت صفحهء یک رو است. (یادداشت به خط مؤلف). و گاهی 16 صفحه را نیز یک فرم گویند.
(1) - Form.

فرم.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلال ازرک بخش مرکزی شهرستان بابل، واقع در شمال باختری بابل. ناحیه ای است واقع در دشت، معتدل و مرطوب و دارای 385 تن سکنه. از رودخانهء ولیک و رودکاری مشروب می شود. محصولاتش برنج، صیفی، کنف، مختصر غلات، پنبه و نیشکر است. اهالی به کشاورزی و صید مرغابی گذران می کنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرما.

[فَ] (نف مرخم) مخفف فرماینده. آنکه دیگری را کاری فرماید و فرمان براند. همواره به صورت مزید مؤخر با اسمها ترکیب شود، مانند: توبه فرما، حکم فرما، فرمان فرما، کارفرما و جز آن. در صورتی که تنها به کار رود فعل امر است از فرمودن. رجوع به ترکیبات فرما در ذیل کلمات مرکب شونده با آن شود.

فرما.

[فَ رَ / فَ] (اِخ) شهری است [ به مصر ] بر کران دریای تنیس اندر میان ریگ جفار، و گور جالینوس آنجاست. (حدود العالم). در اقلیم سوم است. طولش از مغرب 54 درجه و 40 دقیقه و عرضش 31 درجه و نیم، و این نامی است یونانی. ابوبکر محمد بن موسی گوید: فرما شهری است بر ساحل از ناحیت مصر. (از معجم البلدان).

فرماء .

[فَ] (ع ص) زن تنگ شرم به دارو. (منتهی الارب).

فرماء .

[فَ رَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). فرما. رجوع به فرما شود.

فرماسر.

[] (معرب، اِ) به یونانی باقلی است. (فهرست مخزن الادویه).

فرمان.

[فَ] (اِ) در زبان پهلوی فرمان(1)، در پارسی باستان فرمانا(2)، در ارمنی عاریتی و دخیل هرمن(3)، معرب آن نیز فرمان و جمع عربی آن فرامین است. (حاشیهء برهان چ معین). حکم. امر. دستور. اجازه. (یادداشت به خط مؤلف) :
به کار آور آن دانشی کت خدیو
بداده ست و منگر به فرمان دیو.بوشکور.
ای امیر مهربان این مهرگان خرم گذار
فر و فرمان فریدون ورز با فرهنگ و هنگ.
منجیک.
همه حکمی به فرمان تو رانند
که ایزد مر تو را داده ست فرمان.
دقیقی.
من آنچه شنیدم بگفتمت راست
تو به دان کنون رای و فرمان تو راست.
فردوسی.
چو دوری گزیند ز پیمان تو
بریزند خونش به فرمان تو.فردوسی.
نرفت ایچ با من سخن ز آشتی
ز فرمان من روی برگاشتی.فردوسی.
قضا رفت و قلم بنوشت فرمان
تو را جز صبر کردن چیست درمان؟
فخرالدین اسعد.
او را سوگند داده بودند که در فرمان و طاعت ما باشد. (تاریخ بیهقی). به فرمانی که هست واجب کند که بر این نام که دارد بماند. (تاریخ بیهقی). شمایان را فرمان نبود جنگ کردن. چرا کردید؟ (تاریخ بیهقی).
نگاه کن که چو فرمان دیو ظاهر شد
نماند فرمان در خلق خویش یزدان را.
ناصرخسرو.
آنجا که به فرمانش پیمبر بنشستی
فرزندش امروز نشسته ست به فرمان.
ناصرخسرو.
چون تو فرمان محمد را همی منکر شوی
سنت و اجماع و تعلیم جماعت چیست پس؟
ناصرخسرو.
فرمان آمد که یا میکائیل بر زمین رو و یک قبضه خاک بیاور. (قصص الانبیاء). فرمان چیست؟ و از کدام سو برآیم، از جانب مغرب یا از جانب مشرق؟ (قصص الانبیاء). طاوس گفت که فرمان نیست که کسی را در بهشت بگذارم برود. (قصص الانبیاء). که بندگان را از امتثال فرمان چاره نباشد. (کلیله و دمنه). دمنه گفت فرمان ملک راست. (کلیله و دمنه). با او سباع و وحوش بسیار همه در متابعت فرمان او. (کلیله و دمنه).
چو ماندم بی زبان چون نای جان در من دمید از لب
که تا چون نای سوی چشم رانم دم به فرمانش.
خاقانی.
بر خط او چو دایرهء جزم بشمرم
در گوش عقل حلقهء فرمان شناسمش.
خاقانی.
در گوش زمانه حلقهء حکم
بر دوش جهان ردای فرمان.خاقانی.
جملهء ذرات عالم گوش شد
تا تو فرمائی بر آن فرمان که هست.عطار.
حامل دین بود او محمول شد
قابل فرمان بد او مقبول شد.مولوی.
پیش خود مستشار گردانش
لیک کاری بکن به فرمانش.اوحدی.
عزم دیدار تو دارد جان بر لب آمده
بازگردد یا برآید چیست فرمان شما.
حافظ.
چرخ اگر گردد به فرمانت بر آن هم دل مبند
ای برادر کار طفلان است فرفر داشتن.
قاآنی.
- به فرمان؛ مطیع. فرمانبردار. (یادداشت به خط مؤلف) :
تا جهان باشد جبار نگهبان تو باد
بخت مطواع تو و چرخ به فرمان تو باد.
منوچهری.
- به فرمان آوردن؛ مطیع ساختن. (یادداشت به خط مؤلف).
- به فرمان کردن؛ به فرمان آوردن. مطیع ساختن :
مگر نگین سلیمان به دست خسرو ماست
که چون سلیمان مر باد را به فرمان کرد.
مسعودسعد.
- بی فرمان؛ بدون اجازه. بی دستور. (یادداشت به خط مؤلف).
- بی فرمانی؛ نافرمانی. اطاعت نکردن. مقابل فرمان برداری :
گرم از پیش برانی تو به شوخی نروم
عفو فرمای که عجز است نه بی فرمانی.
سعدی.
- رخش فرمان؛ مرکبی که چون رخش رستم فرمان سوار خود برد و تیزرو باشد :
اعوجی کردار و دلدل قامت و شبدیزفعل
رخش فرمان و براق اندام و شبرنگ اهتزاز.
منوچهری.
- زیر فرمان آمدن؛ مطیع شدن. اطاعت از کسی کردن :
بیغمی خوش ولایتی است ولیک
زیر فرمان کس نمی آید.انوری.
- زیر فرمان آوردن؛ به فرمان آوردن و مطیع ساختن. به فرمان کردن. کسی را به اطاعت خود واداشتن. (یادداشت به خط مؤلف).
- سر به فرمان آوردن؛ اطاعت کردن. سر به فرمان نهادن.
- سر به فرمان نهادن؛ اطاعت کردن. (یادداشت به خط مؤلف) :
سر به فرمان بنهد خورشیدش
هرکه یک ذره تو را فرمان کرد.عطار.
- نافرمان؛ بی فرمان. سرکش : نفس نافرمان قضای شهوت خواهد. (گلستان).
- نافرمانی؛ سرکشی. سرپیچی : به تو گرویدیم و دیگر نافرمانی نکنیم. (قصص الانبیاء).
گرچه نافرمانی از حد رفت و تقصیر از حساب
هرچه هستم همچنان هستم به عفو امیدوار.
سعدی.
ترکیب های دیگر:
- فرمان آمدن.؛ فرمان بر. فرمان بردار. فرمان برداری. فرمان بردن. فرمان بری. فرمان به جای آوردن. فرمان پذیر. فرمان پذیرفتن. فرمان پذیری. فرمان حق رسیدن. فرمان خواستن. فرمان دادن. فرماندار. فرمانداری. فرمانده. فرماندهی. فرمان ران. فرمان راندن. فرمان رانی. فرمانروا. فرمانروا شدن. فرمان روان. فرمانروایی. فرمان شدن. فرمان عنایت. فرمانفرما. فرمانفرمایی. فرمان کردن. فرمان گذار. فرمان گزار. فرمان نگه داشتن. فرمان نمودن. فرمان نیوش. فرمان نیوشی. فرمانی. فرمان یافتن. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.
|| نوشته ای که در آن سِمت یا مواجبی برای کسی معین می شود. (یادداشت به خط مؤلف). توقیع پادشاه. (ناظم الاطباء). حکمی که از جانب شخصی بزرگ صادر شود. (حاشیهء برهان چ معین). فرمان حکومت. منشور. || وسیلهء حرکت اتومبیل و دوچرخه و دیگر وسائط نقلیه به چپ یا به راست. رُل. (یادداشت به خط مؤلف).
(1) - framan.
(2) - framana.
(3) - hraman.

فرمان آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف آباد پائین ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد، واقع در سه هزارگزی جنوب طیبات سر راه اتومبیل رو طیبات به کرات. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 696 تن سکنه. از قنات مشروب می شود. محصولاتش غلات، پنبه و زیره است. اهالی به کشاورزی، مالداری و قالیچه بافی گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرمان آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان ژان بخش درود شهرستان بروجرد، واقع در شش هزارگزی شمال درود، کنار راه مالرو یوسف آباد به سیاه کله. جایی است جلگه، معتدل و دارای 143 تن سکنه. از قنات مشروب می شود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فرمان آمدن.

[فَ مَ دَ] (مص مرکب)رسیدن فرمان و حکم. امر شدن : فرمان آمد که یا میکائیل بر زمین رو. (قصص الانبیاء).
باز فرمان آید از سالار ده
مر عدم را کآنچه خوردی بازده.
مولوی (مثنوی دفتر 1 بیت 1894).
رجوع به فرمان شود.

فرمان بر.

[فَ مامْ بَ] (نف مرکب)فرمان بردار. مطیع. (یادداشت به خط مؤلف) :
عید تو فرخ و ایام تو مانندهء عید
خلق فرمان بر و تو بر همگان فرمانران.
فرخی.
گویند که فرمان بر جم گشت جهان پاک
دیو و پری و خلق و دد و دام رمارم.
عنصری.
فرمان برش بدند همه سیدان عصر
افزون بدی جلالت قدرش ز حد و حصر.
منوچهری.
نه هر کاری خدایی را ز مردم مشورت باید
نه هرگز هیچ پیغمبر کسی را گشت فرمان بر.
قطران تبریزی.
کآن بندهء ایزد است و فرمان بر
مولای خدای را مدان مولا.ناصرخسرو.
ز جن و انس و وحوش و طیور و دیو و پری
شدند جمله مر او را مطیع و فرمان بر.
ناصرخسرو.
روا بود که از این اختران گله نکنم
که بیگمان همه فرمان بران یزدانند.
مسعودسعد.
همه فرمان بران یزدانند
تا ندانی که کارفرمایند.مسعودسعد.
بت فرمان برش فرمان پذیرفت
که دردی داشت کآن درمان پذیرفت.
نظامی.
زن خوب فرمان بر پارسا
کند مرد درویش را پادشا.سعدی.
همه کارداران فرمان برند
که تخم تو در خاک می پرورند.سعدی.
|| عامل و حاکمی که به فرمان دیگری منصوب شود :
به فرمان پذیری به هر کشوری
نشانم جداگانه فرمان بری.نظامی.
رجوع به فرمان شود.

فرمان بردار.

[فَ مامْ بُ] (نف مرکب)مطیع و رام و تابع. (ناظم الاطباء). مطیع. فرمان بر :
میر ابواحمد محمود که میران جهان
بندگانند مر او را همه فرمان بردار.فرخی.
مردی سخت بخرد و فرمان بردار است. (تاریخ بیهقی). ما جمله تابع و فرمان برداریم. (تاریخ بیهقی). هر کس گفت فرمان بردارم و از دلهای ایشان ایزدتعالی دانست. (تاریخ بیهقی). چاکران فرمان بردار دار که فرمان بردار مخطی به که بی فرمان مصیب. (قابوسنامه). اعضا را قوی کند و مفاصل را نرم کند و فرمان بردار گرداند. (نوروزنامه). وی گفت شکر خدای تعالی را که دو باد را فرمان بردار من کرد. (نوروزنامه). رجوع به فرمان شود.

فرمان برداری.

[فَ مامْ بُ] (حامص مرکب) فرمان بری. فرمان به جا آوردن. (یادداشت به خط مؤلف) : در ریاضت و تعلیم او و شرایط خدمت و لوازم فرمان برداری قیام نمود. (سندبادنامه).
- فرمان برداری کردن؛ اطاعت کردن. مطیع شدن و تسلیم شدن. (ناظم الاطباء).
- فرمان برداری نمودن؛ فرمان برداری کردن. پذیرفتن. (یادداشت به خط مؤلف) :فرمان برداری باید نمود به هرچه خداوند فرماید. (تاریخ بیهقی). دل شکسته نباید داشت که چنین حالها مردان را پیش آید. فرمان برداری باید نمود. (تاریخ بیهقی). زن فرمان برداری نمود. (کلیله و دمنه). رجوع به فرمان شود.

فرمان بردن.

[فَ بُ دَ] (مص مرکب)اطاعت فرمان کردن. مطیع شدن :
چنین خود کی اندرخورد با خرد
که مر خاک را باد فرمان برد.فردوسی.
من به پاداش این خبر که بداد
بردم او را بدین سخن فرمان.فرخی.
تو را فرمان چگونه برد خواهد شهر، یا برزن
چو جان تو تو را خود می نخواهد برد و تن فرمان.
ناصرخسرو.
گفت قدری هیزم به نام من بر سر پشته بنهید تا درمان این کنم. گفتند: فرمان بریم. (قصص الانبیاء). قوم ثمود فرمان نبردند و او را برنجانیدند. (قصص الانبیاء).
فرمان برمت به هرچه گویی
جان بر لب و گوش بر خطاب است.سعدی.
گر به داغت می کشد فرمان ببر
ور به دردت می کشد درمان مجوی.سعدی.
گرت دوست باید کز او برخوری
نباید که فرمان دشمن بری.
سعدی (بوستان).
عاملان مأمون را فرمان نمی بردند. (تاریخ قم). رجوع به فرمان شود.

فرمان بری.

[فَ مامْ بَ] (حامص مرکب)فرمان برداری. اطاعت. (ناظم الاطباء) :
که نپسندد او را به پیغمبری
سر اندرنیارد به فرمان بری.فردوسی.
نبینم همی در سرش کهتری
نیابد کس او را به فرمان بری.فردوسی.
گه رزم چون بزم پیش آوری
به فرمان بری ماند آن داوری.فردوسی.
واجب است بر من فرمان بری. (تاریخ بیهقی).
کنون گر نگیری ره کهتری
نیایی بر شه به فرمان بری.اسدی.
چاکران تو همه فرماندهان عالم اند
ای همه فرماندهان پیش تو در فرمان بری.
سوزنی.
سپه چون پاسخ بانو شنیدند
به از فرمان بری کاری ندیدند.نظامی.
من آن توسنم کز ریاضتگری
رسیدم ز تندی به فرمان بری.نظامی.
وگر زلفم سر از فرمان بری تافت
هم از سر تافتن تأدیب آن یافت.نظامی.
رجوع به فرمان شود.

فرمان به جای آوردن.

[فَ بِ وَ دَ](مص مرکب) اطاعت فرمان کردن. انجام دادن فرمان و دستور کسی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرمان کردن شود.

فرمان پذیر.

[فَ مامْ پَ] (نف مرکب)مطیع و تسلیم شده و رام شده. (ناظم الاطباء). فرمان بردار. آنکه فرمان دیگران را گردن نهد :
به سرسبزی شاه روشن ضمیر
به نیروی فرهنگ فرمان پذیر.نظامی.
ز بهر آن که باشد دستگیرش
به دست اندر بود فرمان پذیرش.نظامی.
نگارید از آن کلک فرمان پذیر
سگی مرده بر روی آن آبگیر.نظامی.
- فرمان پذیر شدن؛ فرمان بردن و اطاعت کردن :
شد آن بت پرستنده فرمان پذیر
فرستاد بت را به دانای پیر.
نظامی (اقبالنامه ص 57).
- فرمان پذیر گشتن؛ فرمان پذیر شدن :
سریری ز گفتار صاحب سریر
بدان داستان گشت فرمان پذیر.نظامی.
اگر خواندشان داور دورگیر
به رفتن نگشتند فرمان پذیر.نظامی.
رجوع به فرمان و فرمان پذیرفتن شود.

فرمان پذیرفتن.

[فَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) فرمان بردن. فرمان برداری کردن. اطاعت امر دیگری نمودن :
چنین داد پاسخ سخنگوی پیر
که فرمان دهم من تو فرمان پذیر.نظامی.
تا کنون فرمان پذیرفتن ز شاه
بعد از آن فرمان رساندن بر سپاه.مولوی.
رجوع به فرمان شود.

فرمان پذیری.

[فَ مامْ پَ] (حامص مرکب) فرمان برداری. اطاعت :
به سبق خدمت و فرمان پذیری بی چرا و چون
ملک را در وزارت چون نبی یار در غارم.
سوزنی.
به فرمان پذیری رقیبان شاه
به جای آوریدند فرمان شاه.نظامی.
به هر آرزو کآوری در قیاس
به فرمان پذیری پذیرم سپاس.نظامی.
به فرمان پذیری به هر کشوری
نشانم جداگانه فرمان بری.نظامی.
رجوع به فرمان شود.

فرمانج.

[فَ نَ] (اِ) برگ درخت. (ناظم الاطباء).

فرمان حق رسیدن.

[فَ نِ حَ رَ / رِ دَ](مص مرکب) رسیدن اجل کسی. فرمان یافتن : سلطان را فرمان حق رسید و گویند دارو دادندش. (مجمل التواریخ و القصص).

فرمان خواستن.

[فَ خوا / خا تَ](مص مرکب) اجازه خواستن. استجازه :
که بهر دیدن بیت المقدس
مرا فرمان بخواه از شاه دنیا.خاقانی.

فرمان دادن.

[فَ دَ] (مص مرکب) حکم کردن. امر دادن به کسی :
نگه کن کنون تا چه فرمان دهی
نیاید ز فرمان تو جز بهی.فردوسی.
بدو گفت هرگه که فرمان دهی
به گفتن زبان برگشاید رهی.فردوسی.
صاحب دیوان فرمان چنین داد و ندانیم که تا حال و سبب چیست؟ (تاریخ بیهقی).
مرا رسول رسول خدای فرمان داد
به مؤمنان که بدانند قدر فرمان را.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص 118).
به آزار فرمان مده بر رهی
که باشد که افتد به فرماندهی.
سعدی (بوستان).
هر آنکس که گردن به فرمان نهد
بسی برنیاید که فرمان دهد.سعدی.
|| اجازه دادن. رخصت دادن :
گدای کوی تو خاقانی است فرمان ده
که این گدای تو را داغ پادشاه نهم.
خاقانی.
که گر فرمان دهد شاه جهانم
بگویم صدیک از چیزی که دانم.نظامی.
به دستوری حدیثی چند کوتاه
بخواهم گفت گر فرمان دهد شاه.نظامی.
|| مسلط ساختن. حکومت دادن :
به دین پاک و دل نیک و اعتقاد درست
خدای داد تو را بر همه جهان فرمان.
فرخی.
رجوع به فرمان شود.

فرماندار.

[فَ] (نف مرکب، اِ مرکب) کسی که کارهای شهری را اداره کند. (یادداشت به خط مؤلف). حاکم. عامل.

فرمانداری.

[فَ] (حامص مرکب) عمل فرماندار حکومت. اداره کردن شهر. || (اِ مرکب) اداره ای که فرماندار ریاست آن را به عهده دارد. از واحدهای استانداری و خود شامل چند واحد کوچکتر به نام بخشداری است.

فرمانده.

[فَ دِهْ] (نف مرکب، اِ مرکب)حاکم و آمر. (آنندراج). کسی که حکم و فرمان میدهد و امر می کند. (ناظم الاطباء) :
چاکران تو همه فرماندهان عالمند
ای همه فرماندهان پیش تو در فرمان بری.
سوزنی.
ای حاکم کشور کفایت
فرمانده فتوی ولایت.نظامی.
زنی فرمانده است از نسل شاهان
شده جوش سپاهش تا سپاهان.نظامی.
گر زر و گر خاک ما را بردنی است
امر فرمانده به جای آوردنی است.مولوی.
ندانم که گفت این حکایت به من
که بوده ست فرماندهی در یمن.
سعدی (بوستان).
|| کسی که حکم را اجرا می کند. || سردار و امیر و پادشاه. (ناظم الاطباء). || در اصطلاح نظامیان، افسری را گویند که یک یا چند واحد نظامی در تحت فرمان وی باشد: فرمانده گروهان. فرمانده گردان. فرمانده هنگ. فرمانده تیپ. فرمانده لشکر. فرمانده سپاه.

فرماندهی.

[فَ دِ] (حامص مرکب)فرمانده بودن :
دردستانی کن و درماندهی
تات رسانند به فرماندهی.نظامی.
به فرمان بری کوش کآرد بهی
که فرمان بری به ز فرماندهی.نظامی.
به فرماندهی سر ندارد گران
جهان را سپارد به فرمان بران.نظامی.
به آزار فرمان مده بر رهی
که باشد که افتد به فرماندهی.سعدی.
بزرگیش بخشید و فرماندهی
ز شاخ امیدش برآمد بهی.سعدی.
امید هست که زودت به بخت نیک ببینم
تو شاد گشته به فرماندهی و من به غلامی.
حافظ.
- فرماندهی داشتن؛ حاکم بودن. فرمانده بودن :
حکایت کنند از جفاگستری
که فرماندهی داشت بر کشوری.
سعدی (بوستان).
- فرماندهی کردن؛ فرماندهی داشتن. فرمان راندن :
در آن یک سال کو فرماندهی کرد
نه مرغی، بلکه موری را نیازرد.نظامی.
|| مقام و منصب هر فرمانده نظامی. رجوع به فرمانده شود.

فرمان ران.

[فَ] (نف مرکب) آنکه فرمان براند و حکم او را دیگران گردن نهند :
عید تو فرخ و ایام تو مانندهء عید
خلق فرمان بر و تو بر همگان فرمان ران.
فرخی.
ز قدرت درگذر قدرت قضا راست
تو فرمان رانی و فرمان خدا راست.نظامی.
رجوع به فرمان شود.

فرمان راندن.

[فَ دَ] (مص مرکب)فرمان دادن بر کسانی که فرمان برند. تسلط داشتن. (یادداشت به خط مؤلف). حکومت کردن.

فرمان رانی.

[فَ] (حامص مرکب)فرمان روایی. فرماندهی.

فرمان رسیدن.

[فَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) کنایت از اجل مقدر رسیدن. (آنندراج) :
دوست رضا میدهد از سر جان خاستن
عذر میار ای حسن خیز که فرمان رسید.
حسن دهلوی.
رجوع به فرمان شود.

فرمان روا.

[فَ ما رَ] (ص مرکب) کنایت از پادشاه نافذالامر باشد. (برهان). پادشاهی که حکم و فرمانش رایج باشد. (ناظم الاطباء) :
برهمن بدو گفت کای پادشا
جهاندار دانا و فرمان روا.فردوسی.
چو خورشید تابان میان هوا
نشسته بر او شاه فرمان روا.فردوسی.
هم اندر زمان تیره گون شد هوا
به زیر آمد آن مرغ فرمان روا.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج1 ص197).
مریم بکر معانی را منم روح القدس
عالم ذکر معالی را منم فرمان روا.خاقانی.
پیشکار حرص را بر من نبینی دسترس
تا شهنشاه قناعت شد مرا فرمان روا.
خاقانی.
که فرمان روا پادشاه جهان
به فرمان او رای کارآگهان.نظامی.
زن پاک پیوند فرمان روا
بر ایشان فروبسته دارد هوا.نظامی.
مرا بنده ای هست نامش هوا
دل من بر آن بنده فرمان روا.نظامی.
رای خداوند راست حاکم و فرمان رواست
گر بکشد بنده ایم ور بنوازد غلام.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 502).
چو عشقی که بنیاد او بر هواست
چنین فتنه انگیز و فرمان رواست.سعدی.
- فرمان روا شدن؛ حاکم شدن و قدرت را به دست گرفتن :
زیرا که علم و عقل ز فرمان ایزد است
بر دهر و جانور همه فرمان روا شده ست.
ناصرخسرو.
شکر آن خدای را که به یمگان ز فضل او
بر جان و مال شیعت فرمان روا شدم.
ناصرخسرو.
رجوع به فرمان شود.

فرمان روان.

[فَ ما رَ] (ص مرکب)فرمان روا. آنکه فرمانش را دیگران گردن نهند. نافذالامر :
هفت هارون بر در سلطان غیب
از چه سان فرمان روان دانسته اند.خاقانی.
به اقبال این دو سردار کامکار و دو پادشاه فرمان روان اساس عدل و انصاف موضوع است. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به فرمان روا شود.

فرمان روایی.

[فَ ما رَ] (حامص مرکب)فرمان روا شدن. فرمان روا بودن. فرمان فرمایی. حکومت. ریاست. (یادداشت به خط مؤلف) :
وزیر ملک صاحب سید احمد
که دولت بدو داد فرمان روایی.فرخی.
ازیرا نخواهم که هرگز کسی را
بود بر دلم جز تو فرمان روایی.
قطران تبریزی.
فرق میان پادشاهان و دیگران فرمان روایی است. (نوروزنامه).

فرمان شدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب)فرمان صادر شدن. مانند حکم شدن. (از آنندراج). مقابل فرمان کردن. رجوع به فرمان کردن شود.

فرمان شنو.

[فَ شِ نَ / نُو] (نف مرکب)مطیع و آنکه گوش به فرمان میدهد. (ناظم الاطباء). فرمان نیوش. رجوع به فرمان نیوش شود.

فرمان عنایت.

[فَ نِ عِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرمانی که محض از روی مهربانی نویسند و در آن مطلبی دیگر نباشد. (آنندراج).

فرمان فرما.

[فَ فَ] (نف مرکب)فرمان روا. آنکه فرمان راند و حکم فرماید. مرادف حکم فرما. (یادداشت به خط مؤلف). فرمان روا. حاکم. آمر. مجری احکام. (ناظم الاطباء).

فرمان فرمای.

[فَ فَ] (نف مرکب) امیر. (زمخشری). فرمان فرما. حاکم. آمر. مجری احکام. (ناظم الاطباء) :
هرکه او خدمت فرخندهء او پیشه گرفت
بر جهان کامروا گردد و فرمان فرمای.
فرخی.
رجوع به فرمان فرما شود.

فرمان فرمایی.

[فَ فَ] (حامص مرکب)امارت. ولایت. (یادداشت به خط مؤلف). حکومت. (ناظم الاطباء). رجوع به فرمان فرما شود.

فرمان کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)فرمان بردن. اطاعت کردن. فرمان برداری کردن. (یادداشت به خط مؤلف) :
فرمان کنی و یا نکنی ترسم
بر خویشتن ظفر ندهی باری.رودکی.
به ایرانیان گفت فرمان کنید
دل خویش را زین سخن مشکنید.
فردوسی.
مکن نیز فرمان دیو پلید
ز فرمان او بر تو این بد رسید.فردوسی.
ز دیدارت آرامش جان کنم
ز من هرچه خواهی تو فرمان کنم.
فردوسی.
اگر فرمان تن کردی و در اصطخر بنشستی
از اهل البیت پیغمبر نگشتی نامور سلمان.
ناصرخسرو.
مست بسیار است خامش باش هل تا میروند
مر یکی هشیار را صد مست کی فرمان کنند.
ناصرخسرو.
فرمان نکرد و بیامد و در بگشاد. (قصص الانبیاء).
یاران ز مار گرزه بسی سهمگن ترند
فرمان من بکن بدل یار، مار گیر.
؟ (از مقامات حمیدی).
مکن فرمان دشمن سر درآور
بدین گفتن چه حاجت خود درآری؟
خاقانی.
گفت فرمان تو را فرمان کنم
هرچه گویی آنچنان کن آن کنم.مولوی.
|| امر دادن. حکم دادن. (یادداشت به خط مؤلف).

فرمان گذار.

[فَ گُ] (نف مرکب)فرمانده. (آنندراج). حاکم و رئیس. (ناظم الاطباء). مقابل فرمان گزار :
ز گردان سری با سپه شش هزار
بدان جایگه کرد فرمان گذار.اسدی.
ز ترکان شهی بود فرمان گذار
سپه داشت از جنگیان سی هزار.اسدی.
فرمان گذار دلبر و طاعت نمای، من
طاعت نمای داده به فرمان گذار دل.
سوزنی (دیوان ص 166).
چنان بود فرمان فرمان گذار
که بر تخت بنشیند آن تاج دار.نظامی.
رجوع به فرمان گزار شود.

فرمان گذاردن.

[فَ گُ دَ] (مص مرکب)فرمان دادن. فرمودن. امر کردن. (یادداشت به خط مؤلف).

فرمان گزار.

[فَ گُ] (نف مرکب)اجراکنندهء فرمان :
بدندش سه سالار فرمان گزار
یکی را سپرد از یلان صدهزار.اسدی.
رجوع به فرمان گذار شود.

فرمان نمودن.

[فَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) اطاعت کردن. فرمان کردن :
این سبب ها چون به فرمان تو بود
چاره جو هم مر تو را فرمان نمود.مولوی.
رجوع به فرمان کردن شود.

فرمان نیوش.

[فَ] (نف مرکب)فرمان شنو و مطیع و آنکه گوش به فرمان میدهد. (ناظم الاطباء).

فرمان نیوشی.

[فَ] (حامص مرکب)فرمان شنوی. (آنندراج).

فرمانی.

[فَ] (ص نسبی) به فرمان. مطیع. فرمان بردار :
گر بدو بنگری امروز یکی لحظت
طاعتی گردد و بیچاره و فرمانی.
ناصرخسرو.

فرمان یافتن.

[فَ تَ] (مص مرکب)مردن. (یادداشت به خط مؤلف) : تا سلیمان فرمان یافت هیچ خلق به گور وی نرسید مگر دو تن، نام یکی عفان و آن دیگری بلوقیا بود. (تاریخ بلعمی). پنج سال و نه ماه خلیفه بود و به سامره فرمان یافت. (تاریخ بلعمی). [ نمرود ] چون هزار و چهارصد سال بزیست فرمان یافت. (تاریخ بلعمی). ناتوان شد و دیگر شب فرمان یافت. (تاریخ بیهقی). چون خوارزمشاه فرمان یافت ممکن نشد تا تابوت و جز آن ساختن. (تاریخ بیهقی). هارون سه روز بزیست و روز شنبه فرمان یافت. (تاریخ بیهقی). وی را پسری آمد و فرمان یافت. (قصص الانبیاء). پادشاهی جهان سیزده سال و چند ماه بکرد و فرمان یافت. (ابن بلخی). پس شیرویه آن را بیافت و بخورد و فرمان یافت. (ابن بلخی). از بیماری خلاص یافت و فرمان یافت. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فرمانیدس.

[فَ دِ] (اِخ) پارمنید(1). نام یکی از رسالات افلاطون است. رجوع به برمانیدس شود.
(1) - Parmenide.

فرماوی.

[فَ رَ وی ی] (ص نسبی) منسوب به فرما که بلده ای است در مصر. (سمعانی). و نیز «فرمی» نسبت بدین شهر است. (از سمعانی) (از معجم البلدان).

فرماوی.

[فَ رَ وی ی] (اِخ) عمر بن زریق فرماوی، مکنی به ابوحفص. از بکربن سهل دمیاطی روایت دارد و ابوبکر احمدبن عبدوس نسوی را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص 208).

فرمای.

[فَ] (نف مرخم) فرما. (ناظم الاطباء). فرماینده. غالباً به صورت مزید مؤخر آید و اگر به تنهایی آید فعل امر است از فرمودن. رجوع به فرما شود.

فرمایش.

[فَ یِ] (اِمص) امر و حکم. (آنندراج). امر. حکم. دستور. (یادداشت به خط مؤلف). فرمودن. حکم و امر و فرمان و دستور. (ناظم الاطباء). || در تداول بازار، سفارش که برای تهیهء جنسی دهند. (از یادداشت به خط مؤلف). توصیه و سپارش. (ناظم الاطباء).

فرمایشی.

[فَ یِ] (ص نسبی) سپارشی. (ناظم الاطباء). سفارشی. (یادداشت به خط مؤلف). به معنی دوم فرموده که بیاید. (آنندراج). || هر چیز اعلا و نفیس. (ناظم الاطباء).

فرماینده.

[فَ یَ دَ / دِ] (نف) گویندهء فرمان. حاکم و آمر. (ناظم الاطباء). آنکه بفرماید و دستور دهد. فرمایش کننده. (از یادداشتهای مؤلف). رجوع به فرمودن شود.

فرمد.

[فَ مَ] (اِخ) نام قریه ای است از قرای طوس و انگور خوب در آن به دست آید که مشهور به انگور پرمی است. در این زمان به فارمد اشتهار دارد. گویند زردشت دو درخت سرو به طالع سعد نشانده بود، یکی را در همین قریه و دیگری را در قریهء کاشمر... (برهان). رجوع به فارمد شود.

فرمرست.

[فَ مَ رُ] (اِ) شخصی که چیزی کم و اندک میخورد و به سبب کم خوردن ضعیف و لاغر می شود و عربان قَصیع خوانند به فتح قاف. (برهان).

فرمز.

[فُ مُ] (اِخ)(1) جزیره ای است در جنوب شرقی چین. مساحت آن 13832 میلیون متر مربع و جمعیت آن هفت میلیون و ششصد و چهل وهشت هزار تن و مرکز آن شهر تایپه(2) است. نام چینی این جزیره تایوان(3) است. (از وبستر آمریکائی). طول جغرافیایی آن از 120 تا 122 درجهء شرقی گرینویچ و عرض آن از 21 درجه و 53 دقیقه تا 25 درجه و 18 دقیقهء شمالی است. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Formosa.
(2) - Taipeh.
(3) - Taiwan.

فرمزا.

[فُ مُ] (اِخ) ناحیه ای است در شمال آرژانتین در کنار جمهوری پاراگوئه. جمعیت آن نزدیک دویست هزار تن و وسعتش بیست وهفت هزار و هشتصد و بیست وپنج کیلومتر مربع است. (از دایرة المعارف بریتانیکا).

فرمس.

[فَ مُ] (اِخ) به زبان فرس قدیم نام شهر دامغان است. (برهان). مصحف قومس است. (یادداشت به خط مؤلف). مصحف قومس و قومس معرب کومش است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به کومش و قومس شود.

فرمش.

[فَ مُ] (اِ) مخفف فراموش که در یاد نداشتن باشد. (برهان).
- فرمش کردن؛ از یاد بردن :
بهر من باد خاک اگر بهرام
تیغ فرمش کند چو گیرد جام.نظامی.
فرموش. فراموش. فرمشی. فرموشی. رجوع بدین مدخل ها شود.

فرمشتا.

[فَ مُ] (اِخ) هفتمین اولاد هامان که یهود وی را در شوش به قتل رساندند. (از قاموس کتاب مقدس).

فرمشکان.

[فَ مِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش سروستان شهرستان شیراز. حدود آن بدین قرار است: از شمال دهستان کوار، از خاور دهستان حومهء سروستان، از جنوب ارتفاعات سفیدار و دهستان خواجهء فیروزآباد، از باختر ارتفاعات خاور فراشکند. این دهستان در دامنه ای در جنوب باختری بخش قرار گرفته و هوای آن معتدل است. آب مشروب و زراعتی آن از رودخانهء قره آغاج و چشمه و قنات تأمین می شود. محصولاتش غلات، چغندر قند، حبوب، میوه و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و باغبانی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی آنها قالی بافی است. از ده آبادی تشکیل شده و در حدود 2000 تن سکنه دارد و قرای مهم آن عبارتند از هکوان و ده شیب. راه شوسهء شیراز به فیروزآباد از قسمت خاوری دهستان می گذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فرمشی.

[فَ مُ] (حامص) مخفف فراموشی. ازیادبردگی. ازیادرفتگی :
مبادا به هشیاری و بیهشی
کسی را ز فرمان او فرمشی.نظامی.
ز گفتار بد به بود فرمشی
پشیمان نگردد کس از خامشی.نظامی.

فرمگن.

[فَ رَ / فَ گِ] (ص مرکب)غمگین و اندوهگین. (آنندراج). تنگدل و فرومانده و غمگین و اندوهناک باشد، چه فرم به معنی غم و اندوه و گن به معنی صاحب و خداوند است. (برهان). نژند. (اسدی). مخفف فرمگین. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فَرَم و فرمگین شود.

فرمگین.

[فَ رَ / فَ] (ص مرکب) از: فرم + گین که پساوند اتصاف است. (حاشیهء برهان چ معین). به معنی فرمگن است که صاحب غم و دلتنگ و اندوهناک باشد. (برهان).

فرمل.

[فُ مُ] (فرانسوی، اِ) ماده ای شیمیایی است که برای رنگ آمیزی اجزای یاخته های گیاهی و حیوانی به منظور مطالعهء آنها در زیر ذره بین به کار میرود. رجوع به گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص 96 و نیز رجوع به جانورشناسی مصطفی فاطمی ج 1 ص 8 شود.

فرمند.

[فَ مَ] (ص مرکب) از: فر (= فره) + مند که پساوند اتصاف است. این لغت مأخوذ از فرهنگ دساتیر است. (حاشیهء برهان چ معین). در آثار قدما به تشدید ثانی به کار رفته است :
به بهرام گفتند کای فرمند
به شاهی تویی جان ما را پسند.فردوسی.
خدیو زمانه کی فرمند
گشاینده گیتی و ضحاک بند.اسدی.

فرمنک.

[فَ مَ] (اِخ) نام جد ابومحمد حمیدبن فروهء وراق بخارایی. (از سمعانی).

فرمنک.

[فَ مَ نَ] (اِخ) مزرعه ای است جزو ده فرمهین که مرکز بخش فرمهین شهرستان اراک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2: فرمهین).

فرمنکی.

[فَ مَ] (اِخ) حمیدبن فروة بن فرمنک وراق، مکنی به ابومحمد. از مردم بخارا و وراق ابوحذیفه اسحاق بن بشر بود. از ابن مبارک و ابن عینة روایت دارد و فرزندش ابوعبدالله محمد و جز او را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 208).

فرمنی.

[فِ مِ] (اِ) به لهجهء آمل و نور و کجور، نام جنس مادهء درختی است که در سواحل بحر خزر میروید و رشد آن در زمین های شنی بیشتر است. درخت خرما که در تهران فراوان است پیوندی است از همان درخت با یک درخت ژاپونی. (از جنگل شناسی تألیف کریم ساعی ج 1 ص 192).

فرمودن.

[فَ دَ] (مص) در زبان پهلوی فرموتن(1) و در پارسی باستان فرما(2) و در کردی فرمون(3). (حاشیهء برهان چ معین). حکم کردن. امر نمودن. فرمان دادن. (ناظم الاطباء) :
اگر بگروی تو به روز حساب
مفرمای درویش را شایگان.شهید بلخی.
نزد آن شاه جهان کردش پیام
دارویی فرمای زامهران به نام.رودکی.
چنین گفت هارون مرا روز مرگ
مفرمای هیچ آدمی را مجرگ.بوشکور.
سبک باش تا کار فرمایمت
سبک وار هر جای بستایمت.منطقی رازی.
بت اندر شبستان فرستاد شاه
بفرمود تا برنشیند به گاه.فردوسی.
به خیره همی جنگ فرمایدم
بترسم که سوگند بگزایدم.فردوسی.
بفرمود کو را به هنگام خواب
از آن جایگه افکنند اندر آب.فردوسی.
در خمار می دوشینه ام ای نیک حبیب
خون انگور دوسالیم بفرموده طبیب.
منوچهری.
مکن بد با کس و کس را مفرمای
به نام نیک گیتی را بیارای.
(ویس و رامین).
نامه ها فرمود سوی سپهسالار غازی و سوی قضاة و... (تاریخ بیهقی). اگر بفرمایی نزدیک وی روم. (تاریخ بیهقی). از این چه خداوند فرمود و این نواخت تازه که ارزانی داشت سخت شادمانه شد. (تاریخ بیهقی).
همه روز فرمایشان دار و برد
سواری و شور و سلیح و نبرد.اسدی.
دیوت از راه ببرده ست مفرمای هلا
تات زیر شجر گوز بسوزند سپند.
ناصرخسرو.
دانی که خداوند نفرمود بجز حق
حق گوی و حق اندیش و حق آغاز و حق آور.
ناصرخسرو.
این هر سه را در وقت سیاست فرمودندی. (نوروزنامه).
که فرمایدت کآشنای خسان شو؟
که گوید که هرای زر بر خر افکن؟
خاقانی.
چو شه بشنید قول انجمن را
طلب فرمود کردن کوهکن را.نظامی.
بفرمود اسب را زین برنهادن
صبا را مهد زرین برنهادن.نظامی.
چو روزی چند از عشرت برآسود
چو سیر آمد ز عشرت کوچ فرمود.نظامی.
به خردان مفرمای کار درشت
که سندان نشاید شکستن به مشت.سعدی.
هر آنکست که به آزار خلق فرماید
عدوی مملکت است آن به کشتنش فرمای.
سعدی.
دایهء ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات را در مهد زمین بپرورد. (گلستان).
مرا روز ازل کاری بجز رندی نفرمودند
هر آن قسمت که آنجا شد کم و افزون نخواهد شد.
حافظ.
|| نشستن. (ناظم الاطباء). در حالت احترام و بزرگداشت و در تداول عامه فعل امر این مصدر به کار رود. || به جای بسیاری از افعال از قبیل خوردن، نوشیدن، نشستن، گفتن، راه افتادن، گرفتن و جز آن به زبان ادب در صیغهء امر به کار رود. (یادداشت به خط مؤلف). || کردن. (یادداشت به خط مؤلف). در این معنی با کلمات دیگر ترکیب میشود:
- آزار فرمودن؛ آزار کردن. آزار دادن :
رقیب آزارها فرمود و جای آشتی نگذاشت
مگر آه سحرخیزان سوی گردون نخواهد شد؟
حافظ.
- التفات فرمودن؛ توجه کردن. لطف کردن :
ز چشم غمزده خون میرود ز حسرت آن
که او به گوشهء چشم التفات فرماید.
سعدی.
- تأدیب فرمودن؛ تأدیب کردن یا امر به تأدیب کسی نمودن.
- دعوت فرمودن؛ دعوت کردن. خواندن :
به خلدم دعوت ای زاهد مفرمای
که این سیب زنخ زآن بوستان به.حافظ.
- عفو فرمودن؛ عفو کردن. بخشیدن : او را به زندان فرستادندی تا چون کسی شفاعت کردی عفو فرمودندی. (نوروزنامه).
- عقوبت فرمودن؛ مجازات کردن یا امر کردن به مجازات کسی.
- قبول فرمودن؛ قبول کردن :
به صدر صاحب صاحبقران فرستادند
مگر به عین عنایت قبول فرماید.سعدی.
- مدد فرمودن؛ مدد کردن. یاری کردن :
فیض روح القدس ار باز مدد فرماید
دگران هم بکنند آن چه مسیحا میکرد.
حافظ.
- ناز فرمودن؛ ناز کردن. ناز فروختن :
ساعتی ناز مفرما و بگردان عادت
چون به پرسیدن ارباب نیاز آمده ای.
حافظ.
|| تجویز کردن پزشک : با شراب کهن بدهند و بفرمایند دوید. مادهء یرقان را به ادرار بیرون آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || لطف و عنایت کردن. (ناظم الاطباء). اجازت دادن :
چه کند بندهء مخلص که قبولش نکنند
ما حریصیم به خدمت تو نمی فرمایی.
سعدی.
|| گفتن. (یادداشت به خط مؤلف) :
بهر این فرموده است آن ذوفنون
رمز نحن الاَخرون السابقون.مولوی.
- دشنام فرمودن؛ بد گفتن. دشنام دادن :
اگر دشنام فرمایی و گر نفرین دعا گویم
جواب تلخ می زیبد لب لعل شکرخا را.
حافظ.
|| آمدن و رسیدن. (ناظم الاطباء). آمدن و رفتن. (غیاث). || آوردن برای کسی.
- مژده فرمودن؛ مژده دادن :
ای معبر مژده ای فرما که دوشم آفتاب
در شکر خواب صبوحی هم وثاق افتاده بود.
حافظ.
(1) - framutan.
(2) - fra-ma.
(3) - fermun.

فرمودنی.

[فَ دَ] (ص لیاقت) درخور فرمودن. (یادداشت به خط مؤلف) : آنچه فرمودنی است فرموده آید. (تاریخ بیهقی). به درگاه فرستید تا آنچه فرمودنی است بفرمایم. (تاریخ بیهقی). رجوع به فرمودن شود.

فرموده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف، اِ) در کتیبهء پهلوی حاجی آباد فرمات(1) به معنی امرشده و توصیه کرده آمده است. (حاشیهء برهان چ معین). فرمان و فرمایش و حکم. (یادداشت به خط مؤلف). آنچه به انجام آن دستور داده شده است: فریضة؛ فرمودهء خدای عزوجل. (منتهی الارب).
ترکیب ها:
-فرموده آمدن.؛ فرموده شدن. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.
(1) - framat.

فرموده آمدن.

[فَ دَ / دِ مَ دَ] (مص مرکب) فرموده شدن. امر شدن. حکم شدن :مردم ولایت را فرموده آمده است تا کار حج راست کنند. (تاریخ بیهقی). این نخستین خدمتی است که فرزند تو را فرموده می آید. (تاریخ بیهقی). رجوع به فرمودن شود.

فرموده شدن.

[فَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) امر شدن. حکم شدن. فرمان صادر شدن در مورد کاری. فرمان آمدن. فرموده آمدن. رجوع به فرموده شود.

فرموش.

[فَ] (اِ) به معنی فراموش است که از یاد رفتن و در خاطر نماندن باشد. (برهان) :
بخور کاین جام شیرین نوش بادت
بجز شیرین همه فرموش بادت.نظامی.
ترکیب ها:
- فرموش شدن.؛ فرموش کار. فرموش کردن. فرموشی. فرموشیدن. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

فرموش شدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب)از یاد رفتن. فراموش شدن :
با لذت طعنهء تو دل را
فرموش شد آرزوی مرهم.خاقانی.
رجوع به فرموش و فرمش شود.

فرموش کار.

[فَ] (ص مرکب)فراموش کار. آنکه از یاد ببرد :
به سختی صبر ده تا پای دارم
در آسانی مکن فرموش کارم.نظامی.
رجوع به فراموش کار شود.

فرموش کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)از یاد بردن. مقابل فرموش شدن :
هر دو فرموش کن که مرد کریم
هم خطا هم عطا کند فرموش.خاقانی.
چون کند آیت وفا فرموش
کآخر «أوفوا بعهدی»(1) از سُوَر است.
خاقانی.
که چندان خفت خواهی در دل خاک
که فرموشت کند دوران افلاک.نظامی.
گر سگی خود بود مرقع پوش
سگدلی را کجا کند فرموش.نظامی.
پذرفته که پیشت آورم نوش
پذرفتهء خویش کرده فرموش.نظامی.
رجوع به فراموش کردن شود.
(1) - قرآن 2/40.

فرموشی.

[فَ] (حامص) مخفف فراموشی. ازیادبردگی و ازیادرفتگی :
هر یاد که بود رفت بر باد
جز فرموشی نماند در یاد.نظامی.

فرموشیدن.

[فَ دَ] (مص) فراموشیدن. فراموش کردن. (یادداشت به خط مؤلف) :
که شهر و راه مینو را مفرموش
سخنهایم به گوش دلت بنیوش.
فخرالدین اسعد.
نفرموشم ز دل یاد تو هرگز
نه روز رزم و نه روز هزاهز.
فخرالدین اسعد.
رجوع به فراموشیدن شود.

فرموک.

[فَ] (اِ) گروههء ریسمان ریسیده شده را گویند که بر دوک پیچیده شده باشد. (برهان) :
مشغول پنبه چرخ و ندانسته کآفتاب
فرموک اخترانش بدزدد ز دوکدان.
اثیر اخسیکتی.
سراپایت یکی گردد چو فرموک
چو مردان ترک گیری پنبه و دوک.عطار.
|| چوبی را نیز گویند به اندام مخروطی که طفلان ریسمانی را بر آن پیچند و از دست گذارند تا روی زمین به چرخ درآید. (برهان). فرفروک. فرفر. فرفره. بادفر. رجوع به این مدخل ها شود.

فرموند.

[فَ مُ وَ] (اِخ) دهی است از طوس که گفته اند زردشت دو درخت سرو به طالع سعد نشانده بود، یکی در این ده و یکی در کشمر. (انجمن آرا) (آنندراج). نام درست این ده فرمد یا فارمد است. رجوع به فرمد و فارمد و فروند شود.

فرمونی.

[فِ] (اِ) به لهجهء آمل و نور نام نوعی درخت است. رجوع به فرمنی شود.

فرموهد.

[فَ هَ] (اِخ) مصحف فریومد است. (حاشیهء برهان چ معین). نام قریه ای است از قرای طوس مشهور به فارمد. گویند زردشت دو درخت سرو به طالع سعد کاشته بود، یکی در کاشمر و دیگری در همین قریه. (برهان). رجوع به فارمد، فرمد، فرموند و فریومد شود.

فرمة.

[فَ مَ] (ع اِ) دوائی است که زنان بدان شرم خود را تنگ کنند. (منتهی الارب). رجوع به فرم شود.

فرمه.

[فَ مَ / مِ] (اِ) به معنی بنفشه باشد و آن گلی است مشهور. (برهان).

فرمهین.

[فَ مَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان اراک است. این بخش در قسمت مرکزی شهرستان اراک واقع است. از طرف شمال به دهستان رودبار، از خاور به دهستان آشتیان و از باختر به دهستان بزچلو شراء و از جنوب به شهر اراک و قره کهریز محدود است. قسمت عمدهء بخش دامنه و دشت است. کویر میغان تقریباً در وسط این بخش واقع شده. دهستان فراهان بالا و پائین در قسمت شمال و فراهان سادات در باختر آن و دهستان مشک آباد در قسمت جنوب کویر مذکور واقعند. ارتفاعات تفرش و رودبار از خاور و شمال، ارتفاعات شراء از باختر تا کوهستان راسوند، و قره کهریز از جنوب، این بخش را محصور نموده اند. قراء کوهستانی و دامنهء بخش خوش آب وهوا و قراء نزدیک به کویر مرطوب و آب آنها به نسبت نزدیکی به کویر شور و هوای آنها ناسالم است. این بخش از دو دهستان به نام فراهان و مشک آباد تشکیل شده و جمع قراء آن 180 قریهء بزرگ و کوچک و دارای 91 هزار تن سکنه است. مرکز بخش قصبهء فرمهین است که تقریباً در مرکز دهستان فراهان واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فرمهین.

[فَ مَ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش فرمهین شهرستان اراک و مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول 49 درجه و 41 دقیقه، عرض 34 درجه و 30 دقیقه، ارتفاع از سطح دریا 1800 متر. این قصبه در 42هزارگزی شمال اراک و مرکز بلوک فراهان واقع است. ناحیه ای است واقع در دشت، سردسیر و دارای 1670 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، انگور و انواع میوه، بنشن و پوست بره است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی زنان قالیچه بافی با نخ فرنگ و نقشه است. راه نیمه شوسه به اراک دارد و همه روزه اتومبیل رفت و آمد می کند. به علاوه به قراء سربند و آشتیان در فصل خشک اتومبیل میتوان برد. ادارهء بخشداری و شعبهء پست در قصبه ایجاد شده و نامه ها در هفته دو روز با پیک سوار به اراک حمل میشود. مزارع فرمنک و شریف آباد جزء فرمهین است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فرمی.

[فَ رَ] (ص نسبی) منسوب به فرما که بلده ای است در نواحی مصر. (سمعانی).

فرمی.

[فَ رَ] (اِخ) حسین بن محمد بن هارون بن یحیی فرمی، مکنی به ابوعلی. از احمدبن داود مکی حدیث شنید و در ذی القعدهء سال 334 ه .ق. درگذشت. مردی ثقه بود. (اللباب فی تهذیب الانساب ج 2 ص 208).

فرمین.

[فَ] (اِ) به معنی فرمان است و امالهء آن. (آنندراج) (انجمن آرا) :
هر دلی کز سرکشی ننهاد سر بر هیچ خط
زیر زلف او کنون سر بر خط فرمین نهاد.
معزی (از آنندراج).

فرن.

[فُ] (ع اِ) تابهء سفالین که در وی نان پزند. (منتهی الارب). جایی که در آن نان پزند و این جز تنور است. (اقرب الموارد) : و خبز الفرن ارطب من خبز التنور. (ابن بیطار). || خانه ای است جز تنور آماده که در آن نان پزند و فرن در فارسی به معنی زیر یا فرودین (؟) است. (از محیط المحیط). || در المجمل آمده است که فرن نانی است معروف و لغت عربی نیست. (از اقرب الموارد) (از محیط المحیط).

فرناباذ.

[فَ] (اِخ) قریهء بزرگ و آبادانی است در پنج فرسخی مرو. (از معجم البلدان).

فرناباذ.

[فِ] (اِخ) نام یکی از سرداران بزرگ ایران در زمان اردشیر دوم هخامنشی است که در نبرد ایران برای تسخیر مصر در زمان پادشاه مذکور فرماندهی کل سپاه را داشته است. رجوع به ایران باستان پیرنیا ص 1132 به بعد شود.

فرناباذ.

[فِ] (اِخ) یکی از بزرگان ایران است که ظاهراً معاصر اردشیر اول هخامنشی معروف به اردشیر درازدست و پسرش به نام فرناس از نزدیکان این پادشاه بوده است. رجوع به ایران باستان پیرنیا ص 943 شود.

فرناپات.

[فِ] (اِخ) یکی از سرداران دورهء اشکانی معاصر با اشک سیزدهم موسوم به اُرُد اول. این شخص در جنگ با رومیان محافظت و دفاع از سوریه را در مقابل سپاه دشمن به عهده گرفته بود. رجوع به ایران باستان پیرنیا ص 2345 شود.

فرناخیدن.

[فَ دَ] (مص) پسندیده خوی و خوش اطوار شدن. || پنبه رشتن. (آنندراج) (اشتینگاس). || خجالت کشیدن. سرخ شدن. (اشتینگاس). در مآخذ دیگر دیده نشد.

فرناد.

[فَ] (اِ) در سنسکریت پرانَدَ(1). (از حاشیهء برهان چ معین). پایاب و پایان. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج) :
گذاره کرده بیابانهای بی انجام
سپه گذاشته از آبهای بی فرناد.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 34).
(1) - pranada.

فرناس.

[فَ] (ص) در هندی باستان پر + نچ(1)، در سنسکریت پرناچه(2). (از حاشیهء برهان چ معین). غافل و نادان. (برهان). غافل. نادان طبع. کم مایه. (یادداشت به خط مؤلف) :
این جهان سربه سر همه فرناس
نز جهان من یگانه فرناسم.بوشکور.
گفت نقاش چون که نشناسم
که نه دیوانه و نه فرناسم.عنصری.
وز گروهی که با رسول و کتاب
فتنه گشتند بر یکی فرناس.ناصرخسرو.
- فرناس شدن؛ غافل و نادان گردیدن :
تو پاک باش و ز ناپاک هیچ باک مدار
وگر جهان همه فرناس شد مشو فرناس.
ناصرخسرو.
|| نیم خواب و خواب آلود. (برهان). نیم خفته. (یادداشت به خط مؤلف). || (اِ) غفلت و نادانی. (برهان).
- مانده در فرناس؛ غافل. بی خبر :
نشنوم نیک و بد، نبینم راست
منم امروز مانده در فرناس.مسعودسعد.
|| خواب اندک. (برهان).
- در فرناس شدن؛ به خواب رفتن :
بدان که فتنه بخسبد در این زمانه ولیک
ز عدل توست که باری شده ست در فرناس.
سیدحسن غزنوی.
(1) - pra + nac.
(2) - pranaca.

فرناس.

[فِ] (ع اِ) رئیس و مهتر روستاییان. ج، فرانسة. (منتهی الارب). مهتر دهقانان و در ترکی او را قوجه باشی گویند. (محیط المحیط). || شیر سطبرگردن و سخت دلیر. (منتهی الارب).

فرناس.

[فَ] (اِخ) پسر فرناباذ از درباریان مورد توجه اردشیر درازدست بوده است. رجوع به فرناباذ و نیز رجوع به ایران باستان پیرنیا ص 943 شود.

فرناک.

[فَ] (اِخ) نام سردودمان پادشاهان کاپادوکیه که پس از اسکندر در آسیای صغیر حکومتی تشکیل دادند و متجاوز از 200 سال در آن دیار فرمان روایی داشتند. (از ایران باستان پیرنیا ص 2128 به بعد).

فرناک.

[فِ] (اِخ) نام دو تن از پادشاهان خانوادهء پُنت که پس از سلسلهء اول فرمان روایان کاپادوکیه جانشین آنها شدند. از این دو پادشاه یکی فرناک اول است که بین سالهای 190 تا 169 ق.م. سلطنت کرده و دیگر نوهء برادر اوست که از سال 63 تا 47 ق.م. فرمان روای کاپادوکیه بوده و معروف به فرناک دوم است. (از ایران باستان پیرنیا ص 2146 به بعد).

فرناکس.

[فِ] (اِخ) شخصی است که خواهر او را داریوش سوم هخامنشی به زنی گرفته است و از فحوای تاریخ برمی آید که وی از مشاهیر زمان خود بوده است. رجوع به ایران باستان پیرنیا ص 1629 شود.

فرناوانس.

[ ] (اِخ) نام یکی از حکما که در صنعت کیمیا بحث کرده و به عمل اکسیر تام رسیده است. (ابن الندیم).

فرناة.

[فَ] (ع مص) فروکوفتن. (منتهی الارب). فَرْس. (اقرب الموارد). || شکستن. (منتهی الارب). || قطعه قطعه کردن. (اقرب الموارد). پاره کردن. (منتهی الارب).

فرنب.

[فِ نِ] (ع اِ) بچهء موش از کلاکموش. (منتهی الارب). بچهء یربوع. (فهرست مخزن الادویه). ام راشد. فویسقة. (یادداشت به خط مؤلف). موش یا بچهءموش از یربوع. (اقرب الموارد).

فرنباذ.

[فَ نَ] (اِخ) نام قریه ای در پنج فرسنگی مرو. (یادداشت به خط مؤلف). قریهء بزرگی است در پنج فرسنگی مرو. (از سمعانی). فرناباذ. رجوع به فرناباذ شود.

فرنباذی.

[فَ نَ] (ص نسبی) منسوب به فرنباذ مرو. (از سمعانی).

فرنبغ.

[فَ رَمْ بَ] (اِخ) از: فر (به معنی شکوه) + بغ (به معنی خدا). نام یکی از سه آتشکدهء بزرگ ایران کهن و به معنی آتش شکوه خدایی است. محل این آتشکده کاریان فارس بوده است. (از خرده اوستا ص139). رجوع به آذرفرنبغ شود.

فرنج.

[فُ رُ](1) (اِ) خرطوم. لفج. پوزه. (یادداشت به خط مؤلف). پیرامون و اطراف دهان. (برهان) (اسدی) :
سر فروبردم میان آبخور
از فرنج مَنْش خشم آمد مگر.
(از کلیله و دمنهء رودکی).
|| شاخ بزرگی که چون آن را ببرند شاخهای کوچک از اطراف آن برآید. (برهان).
(1) - به فتح اول و ثانی و به کسر اول و ضم ثانی نیز آمده است.

فرنج.

[فِ رَ] (اِخ) افرنج. فرنگ. افرنجه. فرانسه. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرانسه شود.

فرنجات.

[فَ رِ] (اِ) شبنم. (بحر الجواهر). اسم فارسی شبنم است که به عربی صقیع نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فرنجک.

[فَ رَ جَ](1) (اِ) کابوس و عبدالجنة را گویند و آن گرانی و سنگینیی باشد که در خواب بر مردم افتد و حکما گویند سبب آن مادهء سوداوی است و در مؤید الفضلاء به این معنی با قاف نوشته شده است. (از برهان). سکاچه. کابوس. بختک. ضاغوط. نیدلان. نیدل. جاثوم. (یادداشت به خط مؤلف). فرونجک. فدرنجک. درفنجک. برفنجک. فرهانج. (حاشیهء برهان چ معین) :
چنان به سان فرنجک فروگرفته مرا
که بود مردنم آسان و دم زدن دشوار.
مختاری غزنوی.
- فرنجک وار؛ مثل بختک. کابوس مانند. آنچه آدمی را بترساند و دست و پایش را سست کند :
فرنجک وارشان بگرفته آن دیو
که سریانی است نامش خورخجیون.
خاقانی.
رجوع به مترادفات فرنجک و به خصوص رجوع به کابوس شود.
(1) - به کسر اول و ثانی هم آمده است. (برهان).

فرنجمسک.

[فَ رَ مِ / مُ] (معرب، اِ) قرنفل بستانی است. معرب پرنجمشک. (منتهی الارب). افرنجمشک. اصابع الفتیات. بالنگوی صحرایی. بقلة الضب. (یادداشت به خط مؤلف). فرنجمشک.

فرنجمشک.

[فَ رَ مِ / مُ] (معرب، اِ)بالنگوی صحرایی و عوام بالنگوی گنده گویند. (برهان). فرنجمسک. (یادداشت به خط مؤلف). قرنفل بستانی. (بحر الجواهر). رجوع به فرنجمسک شود.

فرنجو.

[فَ رَ] (اِ) فرنجک. (آنندراج). رجوع به فرنجک شود.

فرنجه.

[فَ / فِ رَ جَ] (اِخ) نام ولایتی است و بندری بر ساحل دریای فرنگ. (برهان). بندر نیست، همان کشور فرانسه است: بر قسطنطنیه بگذرد و زمین برجان و فرنجه و شمال اندلس، و به دریای محیط رسد. (التفهیم ابوریحان بیرونی ص 200).

فرنجی.

[فَ رَ] (ص نسبی) منسوب به فرنجه که ولایتی است و جمعی از رومیان بدانجا منسوب اند. (سمعانی). رجوع به فرنگی شود.

فرنجیة.

[فِ رَ جی یَ] (ع اِ) نوعی ماشین جنگی. افرنجیه. (دزی ج 2 ص 262). رجوع به افرنجیه شود.

فرنخة.

[فَ نَ خَ] (ع اِمص) نرمی سپس سختگی. || آرامش بعد رمیدگی. (منتهی الارب).

فرند.

[فَ رَ](1) (اِ) این لغت را هنینگ با فِرِنْد که معرب پرند است از یک ریشه میداند. (حاشیهء برهان چ معین). جوهر تیغ و شمشیر. (برهان). پرند. گوهر. گهر. جوهر شمشیر. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فِرِنْد شود.
(1) - به کسر اول هم گفته اند. (برهان).

فرند.

[فِ رِ] (ع اِ) جوهر شمشیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شمشیر جوهردار. (منتهی الارب). شمشیر. (اقرب الموارد). || زنگار شمشیر. (منتهی الارب). وشی السیف. (از اقرب الموارد). || گل سرخ. (منتهی الارب). الحوجم. (اقرب الموارد). || دانهء انار. (منتهی الارب). حب الرمان. (فهرست مخزن الادویه) (اقرب الموارد). || نوعی از آهن که فولاد نامند. (فهرست مخزن الادویه). ج، فَرانِد. (اقرب الموارد). || (ص) سیف فرند؛ شمشیر بی نظیر. (اقرب الموارد). رجوع به فراند شود.

فرند.

[فِ رِ] (معرب، اِ) جامه است. معرب پرنگ. (منتهی الارب). نوعی جامه، معرب پرند فارسی. (اقرب الموارد).

فرند.

[فِ نِ] (ع اِ) دیگ افزار. ج، فَرانِد. (منتهی الارب). ابزار. ج، فَرانِد. (اقرب الموارد). رجوع به فراند شود.

فرندآباد.

[فَ رَ] (اِخ) قریه ای است در باب نشابور. (معجم البلدان).

فرندآبادی.

[فَ رَ] (ص نسبی) منسوب است به فرندآباد که قریه ای است بر دروازهء نیشابور. (سمعانی).

فرندات.

[فِ رِ] (اِخ)(1) از سرداران ایرانی معاصر اردشیر سوم هخامنشی است که پس از تسخیر مصر به حکومت آن کشور از طرف اردشیر منصوب شده است. (از ایران باستان پیرنیا ص 1179).
(1) - Pherendate.

فرنداد.

[فِ رِ] (ع اِ) درختی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرنداد.

[فِ رِ] (اِخ) جایی است، در آن موضع است قبر ذوالرمة. (منتهی الارب).

فرنداذ.

[فِ رِ] (اِخ) کوهی است در ناحیهء دهناء و در مقابلش یک کوه دیگر است که آن دو را فرنداذان گویند. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

فرنداذ.

[فِ رِ] (اِخ) نام دو ریگستان بسیار طویل در دهناء. (معجم البلدان).

فرنداة.

[فِ رِ] (ع اِ) سنگخوار. (منتهی الارب). القطاة. (اقرب الموارد).

فرندس.

[فِ رُ دِ] (اِ) روبیان. قمرون. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به روبیان و جرادالبحر شود.

فرندی.

[فَ رَ] (ص نسبی) پرندی. رجوع به فرندیة شود.

فرندیة.

[فَ رَ دی یَ] (ع ص نسبی) از پرند فارسی. (یادداشت به خط مؤلف) : و فی نقوشه الفرندیة مشابه للب ناب السمک الذی تجلبه البغاریة الی خوارزم. (از الجماهر فی معرفة الجواهر بیرونی).

فرنسا.

[] (اِ) نام عقل فلک کیوان است که زحل باشد. (انجمن آرا). در فرهنگ دساتیر و دیگر فرهنگها نیامده است.

فرنسا.

[فْرَ / فَ رَ] (اِخ) فرنسه. کشور فرانسه. (از نقود ص 181). رجوع به فرانسه شود.

فرنساویه.

[فِ رَ وی یَ] (ص نسبی)فرانسوی. فرانسویه. (از نقود ص 97). رجوع به فرانسوی و فرانسویه شود.

فرنس پس.

[فِ نَ پِ] (اِخ)(1) نام پدر اُتانِس است و اُتانس شخصی است که موفق شد حیلهء بردیای دروغین یا گئومات پادشاه غاصب پارس را بر ملا سازد و سرانجام موجب سقوط حکومت وی گردید. (از ایران باستان پیرنیا ص 520). رجوع به اتانس شود.
(1) - Phernaspes.

فرنسة.

[فَ نَ سَ] (ع اِمص) خوبی تدبیر: فرنسة المرأة؛ خوبی تدبیر وی در امور خانگی. (منتهی الارب).

فرنسه.

[فْرَ / فَ رَ سَ] (اِخ) فرنسا. فرانسه. (از نقود ص 63). رجوع به فرانسه شود.

فرنسی.

[فْرَ / فَ رَ] (ص نسبی) منسوب به فرانسه. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به فرانسوی شود.

فرنسیس.

[فْرَ / فِ رَ] (اِخ)(1) بیکن. رجوع به باکن و نیز رجوع به فرانسیس بیکن شود.
(1) - Bacon, Francis.

فرنشین.

[فَ نِ] (اِ مرکب) نوعی از نشست. (آنندراج).

فرنطال.

[فْرُ / فِ رُ] (ع اِ) افرنطال. (دزی ج 2 ص 262). رجوع به افرنطال شود.

فرنع.

[فُ نُ / فِ نِ] (ع اِ) شپش میانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شپش میانه نه بزرگ و نه کوچک. (ناظم الاطباء).

فرنق.

[فُ نُ] (ع ص) ردیّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد از قاموس). || هیچکاره. (منتهی الارب).

فرنق.

[ ] (اِخ) دهی است جزو دهستان رستاق بخش خمین شهرستان محلات، واقع در پانزده هزارگزی جنوب باختری خمین. جایی است کوهستانی، معتدل و دارای 2221 تن سکنه. از قنات و رودخانه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، بنشن، چغندر قند، پنبه، انگور، بادام و شغل اهالی کشاورزی و قالیچه بافی است. راه فرعی به خمین دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرنقلین.

[فْرَ / فِ رَ قُ] (معرب، اِ) مأخوذ از اسپانیایی فرنکولن(1). دراج. (از دزی ج 2 ص 262).
(1) - Francolin.

فرنک.

[فْرَ / فِ رَ] (اِ) لیره. || فرانک که سکه ای است معروف و واحد پول چند کشور است. (از دزی ج 2 ص 262). رجوع به فرانک شود.

فرنک.

[فِ نَ] (اِ) همان بازی طفلان که فرفره میگویند. (آنندراج). همان فرفره یعنی چوبکی که اطفال گردانند. (جهانگیری). چوبکی است پهن و مدور که پایین آن را تیز سازند و بلندی آن را آنقدر کنند که به دو انگشت گرفته توان گردانید. (برهان). رجوع به فرفر، فرفرک، فرفره و فرنگ شود.

فرنک.

[ ] (اِخ) شهرکی است خرد و آبادان [ به ماوراءالنهر ] نزدیک ابردکث و بغویکث. (حدود العالم). رجوع به فرکت و فرنکد شود.

فرنکد.

[فَ رَ کَ] (اِخ) نام قریه ای است نزدیک سمرقند و آن را افرنکند نیز گویند. (یادداشت به خط مؤلف). قریه ای است در نزدیکی سمرقند. (از معجم البلدان). از قرای سمرقند است. (سمعانی).

فرنکدی.

[فَ رَ کَ] (ص نسبی) منسوب به فرنکد که از قرای سمرقند است. (سمعانی).

فرنگ.

[فِ نَ] (اِ) بازیچهء اطفال باشد. (برهان). و معرب آن افرنجیه است اما در فرهنگهای فارسی دیگر با کاف تازی ضبط شده است. رجوع به فرنک شود.

فرنگ.

[فَ رَ] (اِ) فاق و زبانه و آن در اصطلاح نجاران نرولاس باشد که از چوب کنند و تخته ای را در تخته ای بدان صورت درنشانند. (یادداشت به خط مؤلف).

فرنگ.

[فَ رَ] (اِخ) مفرس فرنس و فرنج معرب آن است. (انجمن آرا). کشور فرانسه. فرنس :
سگبانْت شه فرنگ یابم
دربان شه عسقلان ببینم.خاقانی.
یکی گفتش ای یار شوریده رنگ
تو هرگز غزا کرده ای در فرنگ؟سعدی.
اسیر قید فرنگ شدم. (گلستان). رجوع به فرانسه شود. || معروف است و به عربی نصاری گویند. (برهان). نصاری به مسیحیان اطلاق شود و فرنگ به قوم فرانک و توسعاً اروپاییان خواه مسیحی و خواه غیرمسیحی باشند و چون غالب اروپاییان مسیحی اند من باب اطلاق کل به جزء به نصاری نیز اطلاق شده و نیز فرنگ را به جای فرنگی به کار برده و به فرنگان جمع بسته اند. (حاشیهء برهان چ معین) : در این سال به غزو کفار فرنگ اقدام نموده بین الجانبین جنگی صعب اتفاق افتاده... (حبیب السیر). رجوع به فرنگی شود.

فرنگ.

[ ] (اِخ) نام یکی از دختران بهمن بن اسفندیار. (از فارسنامهء ابن بلخی ص 15).

فرنگ.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهسارات بخش مینودشت شهرستان گرگان، واقع در 28هزارگزی خاور مینودشت. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 240 تن سکنه. از رودخانهء فرنگ مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، و ابریشم است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. از صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی و چادرشب است. زیارتگاهی به نام امامزاده قاسم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرنگان.

[فَ رَ] (اِخ) فرنگ. فرنگستان. (آنندراج). فرانسه. || جِ فرنگ، به معنی فرنگی. (از حاشیهء برهان چ معین: فرنگ).

فرنگستان.

[فَ رَ گِ] (اِخ) فرنگ. فرنگان. (آنندراج). فرانسه. رجوع به فرانسه شود.

فرنگمشک.

[فَ رَ گِ مُ / مِ] (اِ) اصابع الفتیات. (از منتهی الارب). فرنجمشک. رجوع به فرنجمشک شود.

فرنگی.

[فَ رَ] (ص نسبی) منسوب به فرنگ. اروپایی. افرنجی. (یادداشت بخط مؤلف). اروپایی. مسیحی. (حاشیهء برهان چ معین) :
چنانکه تا به قیامت کسی نشان ندهد
بجز دهان فرنگی و مشک تاتاری.سعدی.
خط ماهرویان چو مشک خطایی
سر زلف خوبان چو درع فرنگی.سعدی.
چو ترک دلبر من شاهد پشنگی نیست
چو زلف پرشکنش حلقهء فرنگی نیست.
سعدی.
ترکیب ها:
- توت فرنگی.؛ فرنگی باف. فرنگی دوز. فرنگی ساز. فرنگی مآب. فلفل فرنگی. کلاه فرنگی. گوجه فرنگی. هویج فرنگی. رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود شود.
|| (اِ) یک تن از مردم اروپا. (یادداشت بخط مؤلف).

فرنگی باف.

[فَ رَ] (نف مرکب) آنکه بطرز فرنگی ها چیز میبافد. || (ن مف مرکب) پارچه یا هر منسوج دیگر که بشیوهء فرنگی بافته شود.

فرنگی دوز.

[فَ رَ] (نف مرکب) خیاط و دوزنده ای که به اسلوب فرنگی و با دقت و نظم جامه یا هر چیز دیگر را بدوزد. || (ن مف مرکب) جامه یا هر چیز دیگر که به اسلوب فرنگی دوخته شده باشد.

فرنگیز.

[فَ رَ] (اِخ) دختر افراسیاب. (یسنا تألیف پورداود ج 1 ص 55). رجوع به فرنگیس شود.

فرنگیس.

[فَ رَ] (اِخ) نام دختر افراسیاب که در عقد نکاح سیاوش بود. (برهان). دختر افراسیاب و زن سیاوش. (ولف) :
فرنگیس بهتر ز خوبان اوی
نبینی به گیتی چنان روی و موی.فردوسی.
از فرنگیس و کتایون و همای
باستان را نام و آوا دیده ام.خاقانی.

فرنگی ساز.

[فَ رَ] (نف مرکب) هر صنعت گری که بطرز اروپائی مصنوع خود را بسازد. || (ن مف مرکب) هر مصنوعی که دقیق و بشیوهء اروپائیان ساخته شده باشد.

فرنگی مآب.

[فَ رَ مَ] (ص مرکب) آنکه در رفتار و کردار خود شیوهء فرنگیان پیش گیرد. کسی که به طرز فرنگی زندگی کند.

فرنل.

[فِ نِ] (اِخ) کسی که بهمراه یک هیأت فرانسوی و بعنوان رئیس هیأت در سال 1852 م. برای تحقیق در تمدن بابل قدیم مأمور شد. (از ایران باستان تألیف پیرنیا ج 1 ص 54).

فرنوخ.

[فَ] (اِخ)(1) یکی از سرداران ایرانی معاصر خشیارشا. (از ایران باستان تألیف پیرنیا ج 1 ص 739 و 740).
(1) - Pharnuche.

فرنوخوس.

[فَ] (اِخ)(1) یکی از صاحب منصبان معاصر کوروش کبیر هخامنشی. (از ایران باستان تألیف پیرنیا ج 1 ص 352).
(1) - Pharnouchus.

فرنود.

[فَ] (اِ) برهان و دلیل. (برهان). برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص 257 شود.
- فرنودسار.؛ رجوع به فرنودسار شود.

فرنودسار.

[فَ] (اِ مرکب) کتابی که در جمیع فنون حکمت باشد و معنی آن برهانستان و دلیلستان است، چه فرنود به معنی دلیل و برهان و سار به معنی جا و مقام بود. (برهان). برساختهء دساتیر است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرنورا.

[] (اِ) نوعی از صدف است. (فهرست مخزن الادویه).

فرنوش.

[فَ] (اِ) نام عقل فلک قمر که به تازی عقل فعال گویند و به فارسی خرد کارگر نامند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) (فرهنگ دساتیر ص 258).

فرنه.

[فَ نَ / نِ] (اِ) به معنی لعنت و نفرین باشد. (برهان). مصحف «فریه». (حاشیهء برهان چ معین از سراج اللغات). رجوع به فریه شود.

فرنه.

[] (اِخ) جایی است که نامش در شعر هذیل آمده است. (از معجم البلدان).

فرنه آباد.

[] (اِخ) از دهات نهاوند و نام دیگر آن اکبرآباد است. رجوع به اکبرآباد شود.

فرنی.

[فِ] (اِ) قسمی از حریره که با آرد برنج و شیر و شکر سازند. (ناظم الاطباء).
- فرنی پز.؛ رجوع به مدخل فرنی پز شود.

فرنی.

[فُ نی ی] (ع ص نسبی، اِ) نان زفتی که پس از برشته کردن بدان روغن و شیر و شکر ریزند. منسوب به فرن که تنور بزرگی است. (یادداشت بخط مؤلف). نان که کرانه هایش در میان فراهم آورند و بریان کرده به روغن و شیر و شکر تر سازند. || نان گردهء سطبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نان در فرین پخته. || (ص) مرد درشت اندام. (منتهی الارب). رجل غلیظ. (اقرب الموارد). || سگ سطبر فربه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فرنی.

[فُ] (ص نسبی) نسبت است به فرنه که اسم جد خاندانی است. (از سمعانی).

فرنی.

[فُ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن فرنة الفرنی. از معاذبن هشام و جز او حدیث شنید و ابواللیث فرایضی را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

فرنی پز.

[فِ پَ] (نف مرکب) آنکه فرنی می پزد. صاحب دکان فرنی پزی.

فرنی پزی.

[فِ پَ] (حامص مرکب) پختن فرنی. || (اِ مرکب) دکانی که در آنجا فرنی پزند و فروشند.

فرنیفثان.

[فَ فَ] (اِخ) از قرای خوارزم است. (از معجم البلدان).

فرنیفثانی.

[فَ فَ] (ص نسبی) منسوب به فرنیفثان از قرای خوارزم. (سمعانی).

فرنیفثانی.

[فَ فَ] (اِخ) یوسف بن حسین، مکنی به ابویعقوب. از عمر بن محمد امامی روایت کند و ابوسعد سمعانی را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

فرنیة.

[فُ نی یَ] (ع اِ) کاک. نان خشک. (یادداشت بخط مؤلف).

فرو.

[فُ] (پیشوند، ق) به معنی فرود. در زبان پهلوی فْرُت(1)، در پارسی باستان فْرَوَتا(2). (از حاشیهء برهان چ معین). فرود و زیر و تحت و پایین و شیب و نشیب و پست. (ناظم الاطباء). مقابل فرا و فراز به معنی بالا و بسوی بالا. این کلمه همواره بصورت ترکیب با اسامی و افعال یا کلمات دیگر آید:
ترکیب ها:
فروآرامیدن. فروآرمیدن. فروآسودن. فروآمدن. فروآمدنگاه. فروآوردن. فروآویختن. فرواستادن. فروافتادن. فروافتاده. فروافشاندن. فروافکندن. فروانداختن. فروایستادن. فروباریدن. فروبرانیدن. فروبردگی. فروبردن. فروبرده. فروبرنده. فروبریدن. فروبست. فروبستگی. فروبستن. فروبسته. فروبند. فروبیختن. فروپریدن. فروپژمردن. فروپوشیدن. فروتابیدن. فروتر. فروتراشیدن. فروتر آمدن. فروتن. فروجستن. فروجهیدن. فروچکاندن. فروچکیدن. فروچیدن. فروخزیدن. فروخسبیدن. فروخفتن. فروخفته. فروخواندن. فروخوردن. فرودادن. فروداشت. فروداشتن. فروداشته. فرودریدن. فرودریده. فرودست. فرودستی. فرودوانیدن. فرودوختن. فرودوشیدن. فرودویدن. فرودیدن. فروراندن. فرورفتگی. فرورفتن. فرورفته. فروروفتن. فروریختن. فروریخته. فرورویه. فروریزیدن. فروسپوختن. فروستردن. فروسو. فروسوئین. فروسودن. فروشتافتن. فروشخیدن. فروشدن. فروشستن. فروشسته. فروشکستن. فروغلطیدن. فروفرستادن. فروفشاندن. فروفکندن. فروکاستن. فروکاشتن. فروکردن. فروکش. فروکشتن. فروکش شدن. فروکش کردن. فروکشیدن. فروکندن. فروکوبیدن. فروکوفتن. فروگاشتن. فروگذار کردن. فروگذاشت. فروگذاشتن. فروگذاشته. فروگرفتن. فروگستردن. فروگسستن. فروگسلیدن. فروگشادن. فروگشتن. فروگفتن. فروگیر. فرولغزانیدن. فرومالیدن. فروماندگی. فروماندن. فرومانده. فرومایگی. فرومایه. فرومردن. فرومرده. فرومیراندن. فرونشاندن. فرونشانیدن. فرونشستن. فرونگرستن. فرونگریستن. فرونوشتن. فرونهادن. فروواریدن. فروهختن. فروهخته. فروهشتگی. فروهشتن. فروهشته. فروهلیدن. هر یک از ترکیب های فوق جداگانه در لغت نامه آمده است. رجوع به آنها شود.
(1) - frot.
(2) - fravata.

فرو.

[فَ رَ / رُو] (از ع، اِ) نوعی از پوستین روباه باشد و آن گرمترین پوستین است، بعد از آن سمور و سپس قاقم. (برهان). به این معنی عربی است. ج، فِراء. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرو.

[فَرْوْ] (ع اِ) پوستین. ج، فِراء. (منتهی الارب). چیزی شبیه جبه که از پوست حیوانات چون خرگوش و روباه و سمور دوزند. ج، فراء. (اقرب الموارد).

فروآرامیدن.

[فُ دَ] (مص مرکب) آرام گرفتن. ساکت شدن. از حرکت بازایستادن :اندر حرکت آید لکن زود فروآرامد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فروآرمیدن.

[فُ رَ دَ] (مص مرکب)فروآرامیدن. آرام گرفتن. ساکت شدن :
برادر چو آواز خواهر شنید
ز گفتار و پاسخ فروآرمید.فردوسی.
چو دانشگر این قولها بشنود
پس آنگه زمانی فروآرمد.طیان.

فروآسودن.

[فُ دَ] (مص مرکب) آسودن. برآسودن. استراحت کردن :
در آن دیر کهن فرزانه شاپور
فروآسود کز ره بود رنجور.نظامی.
|| خفتن. بخواب رفتن :
زمین در سر کشیده چتر شاهی
فروآسوده یکسر مرغ و ماهی.نظامی.
رجوع به آسودن شود.

فروآمدن.

[فُ مَ دَ] (مص مرکب)فروافتادن و ریخته شدن خانه و دیوار. (آنندراج). پایین آمدن و افتادن :
بسنگ آسیا ماند بگردش
فروآید همی چون سنگ بر سر.
ناصرخسرو.
کدام دیده به روی تو باز شد همه عمر
که آب دیده به رویش فرونمی آید.سعدی.
|| پایین آمدن سر به کنایت از احترام و تعظیم یا سازش و موافقت :
به این هفت هیکل که دارد سپهر
سرم هم فروناید از راه مهر.نظامی.
|| سازگار شدن. درساختن :
ترا سری است که با ما فرونمی آید
مرا دلی که صبوری از او نمی آید.سعدی.
|| ماندن. پیاده شدن. منزل کردن : از جیحون گذر کرد و بر ساحل قطان فروآمد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || فروآمدن به چیزی؛ میل کردن بدان. (آنندراج).

فروآمدنگاه.

[فُ مَ دَ] (اِ مرکب) محله. ربع. مرحله. (منتهی الارب). جای فرودآمدن و حلول کاروان. رجوع به فرودگاه شود.

فروآوردن.

[فُ وَ دَ] (مص مرکب) پایین آوردن. فرودآوردن. رجوع به فرودآوردن شود. || منزل دادن و جای دادن بکسی. (یادداشت بخط مؤلف) : او را... به سرای هرچه نیکوتر فروآوردند. (تاریخ بیهقی).

فروآویختن.

[فُ تَ] (مص مرکب)آویزان کردن. آویختن :
از میان خانهء کعبه فروآویختند
شعر نیکو را بزرین سلسله پیش عزی.
منوچهری.
|| آویزان شدن. درآویختن :
دو ساعد را حمایل کرد بر من
فروآویخت از من چون حمایل.منوچهری.

فروات.

[فَ رَ] (اِخ) جایی است در فارس. (از معجم البلدان).

فرواجان.

[فَرْ] (اِخ) از قرای مرو است. (از معجم البلدان). قریه ای است در یک فرسخی مرو. (سمعانی).

فرواجانی.

[فَرْ] (ص نسبی) منسوب به فرواجان که قریه ای است در یک فرسخی مرو. (سمعانی).

فروار.

[فَرْ] (اِ) در اوستا ظاهراً فروارنه(1). (از حاشیهء برهان چ معین). خانهء تابستانی باشد بر بالا. (فرهنگ اسدی). خانهء تابستانی را گویند عموماً و بالاخانه ای که اطراف آن در و پنجره ها داشته باشد خصوصاً و به معنی خانهء زمستانی هم بنظر آمده است. (برهان). فرواره. فربال. فرباله :
آن کن که بدین وقت همی کردی هر سال
خز پوش و بکاشانه شو از صفه و فروار.
فرالاوی.
(1) - fravarana.

فرواره.

[فَ رَ / رِ] (اِ) فروار که خانهء تابستانی و بالاخانهء چهاردر و بادگیر باشد. (برهان). پرواره. غرفه. فربال. فرباله. فروال. (یادداشت بخط مؤلف). || گنجینه. (برهان). رجوع به فروار، فربال و فرباله شود.

فرواز.

[فَرْ] (اِ) چوب کوتاهی باشد بقدر دو بدست، یعنی دو شبر و آن را در پوشش خانه ها بر فاصلهء چوبهای بزرگ نصب کنند و بوریا بر بالای آن گسترانیده، گل و خاک ریزند و اندایند. (برهان). || خانهء تابستانی و بالاخانه. (برهان). فروار. فرواره. در این معنی مصحف فروار است با راء مهمله. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فروار شود.

فرواستادن.

[فُ اِ دَ] (مص مرکب)ایستادن. پایداری کردن. ماندن :
هرکه او معدن کریمی جست
به در کاخ او فرواستاد.فرخی.

فروافتادن.

[فُ اُ دَ] (مص مرکب) بزیر افتادن. سقوط. (یادداشت بخط مؤلف) :
چون رسولانش ده گام بتعجیل زنند
قیصر از تخت فروافتد و خاقان از گاه.
منوچهری.
بسان گوسپند کشته بر جای
فروافتاد و میزد دست بر پای.نظامی.

فروافتاده.

[فُ اُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)بزیرافتاده. ساقط.

فروافشاندن.

[فُ اَ دَ] (مص مرکب)افشاندن. پخش کردن.

فروافکندن.

[فُ اَ کَ دَ] (مص مرکب) به زیر افکندن. پایین افکندن. مقابل برافکندن. (یادداشت بخط مؤلف) :
گر بلندیْ درِ او کرد چنین پست ترا
خویشتن چونکه فرونفکنی از کوه بلند.
ناصرخسرو.
فروافکند سوی فرزند خویش
نبرّد دل از مهر پیوند خویش.نظامی.
فروافکند سر در محنت خویش
نشسته تشنه و دریاش در پیش.عطار.

فروال.

[فَرْ] (اِ) به معنی فرواره است که خانهء تابستانی و بالاخانه باشد که اطراف آن درها و پنجره ها دارد. (برهان). رجوع به فروار، فرواره، فربال و فرباله شود.

فرواله.

[فَرْ لَ / لِ] (اِ) به معنی فروال است که خانهء تابستانی و بالاخانهء اطراف گشاده باشد. (برهان). رجوع به فربال، فرباله، فروار و فرواره شود.

فروان.

[فَرَْ] (اِ) نام روان آسمان زهره است. از دساتیر نقل شد. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

فروان.

[فَرْ] (اِخ) شهری است در حدود غزنه و آن معرب است و فارسیان پروان گویند. (یادداشت بخط مؤلف). شهرکی است نزدیک غزنه. (از معجم البلدان). رجوع به پروان شود.

فروان.

[] (اِخ) دهی است جزو دهستان ارادان بخش گرمسار شهرستان دماوند، واقع در 15هزارگزی خاور مرکزی بخش، کنار راه آهن شاهرود. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 596 تن سکنه. از رودخانهء حبله رود مشروب میشود. محصولاتش: غلات، پنبه، بنشن و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری و قالیچه، گلیم و جاجیم بافی گذران میکنند. مزرعهء رمضان قره جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فروان آباد.

[] (اِخ) دهی است جزو دهستان بهنام پازوکی بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 24هزارگزی شمال باختری مرکز بخش و سه هزارگزی جنوب راه شوسهء خراسان. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 671 تن سکنه. از رودخانهء جاجرود مشروب میشود. محصولاتش غلات، صیفی و چغندر قند است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فروانچه.

[فَرْ چَ / چِ] (اِ مرکب) فروانه. پروانه. (آنندراج). رجوع به پروانه شود.

فروانداختن.

[فُ اَ تَ] (مص مرکب) به پایین انداختن. فروافکندن. انداختن. رجوع به انداختن، فروافکندن و فرو رها کردن شود.

فروانی.

[فَرْ] (ص نسبی) منسوب به فروان که شهری است نزدیک غزنه. (سمعانی).

فروایستادن.

[فُ دَ] (مص مرکب)فرواستادن. رجوع به فرواستادن شود. || آرام یافتن. ساکن شدن. (یادداشت بخط مؤلف). || فروایستادن از کاری؛ توقف از آن. (یادداشت بخط مؤلف). خودداری کردن :بوسهل از فساد فرونخواهد ایستاد. (تاریخ بیهقی).
چو گردون به بیداد برخاست با من
تو نیز از عنایت فروایستادی.انوری.

فروایم.

[فَرْ یَ] (اِخ) موضعی است که سلیمان از آنجا طلا برای زینت هیکل می آورد. (قاموس کتاب مقدس).

فروبا.

[فَ] (اِخ) صورتی از کلمهء فرنبغ یا خورنبغ است که نام آتشکده ای بوده است در پارس. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین ص 228). رجوع به فرنبغ و آذرفرنبغ شود.

فروباریدن.

[فُ دَ] (مص مرکب) ریختن. باریدن. فروریختن اشک و باران و جز آن :
گر هیچ سخن گویم با تو ز شکر خوشتر
صد کینه به دل گیری صد اشک فروباری.
منوچهری.
فروبارید بارانی ز گردون
چنانچون برگ گل بارد به گلشن.
منوچهری.
وز ابر جهان سرشک پرحکمت
بر کشت هش و خرد فروبارد.ناصرخسرو.
ای حجت بسیارسخن دفتر پیش آر
وز نوک قلم در سخنهات فروبار.
ناصرخسرو.
بیای تا من و تو هر دو ای درخت خدای
ز بار خویش یکی چاشنی فروباریم.
ناصرخسرو.
مگر بر نوای چنان ناله ای
فروبارد از چشم من ژاله ای.نظامی.
رجوع به فروریختن شود.

فروبرانیدن.

[فُ بَ دَ] (مص مرکب)فروبردن. پایین بردن. قورت دادن: اذمام؛ فروبرانیدن چیزی به گلو. (تاج المصادر بیهقی).

فروبردگی.

[فُ بُ دَ / دِ] (حامص مرکب)بلع. (ناظم الاطباء). رجوع به فروبردن شود.

فروبردن.

[فُ بُ دَ] (مص مرکب) در زیر بردن. (ناظم الاطباء). درکردن چیزی تیز در چیزی، مانند فروبردن میل در چشم. (یادداشت بخط مؤلف).
- سر به فکرت فروبردن؛ در اندیشه شدن. در فکر فرورفتن :
یکی طفل دندان برآورده بود
پدر سر به فکرت فروبرده بود.سعدی.
- سر فروبردن؛ سر زیر آب فروبردن. سر در آب کردن :
سر فروبردم میان آبخور
از فرنج مْنْش خشم آمد مگر.
رودکی (کلیله و دمنه).
درآمد بدو نیز طوفان خواب
فروبرد چون دیگران سر به آب.نظامی.
|| بلعیدن. (ناظم الاطباء). || غروب کردن آفتاب و ماه و جز آن :
فروبردنش هست زرنیخ زرد
برآوردنش نیل با لاجورد.نظامی.
- سر فروبردن؛ غروب کردن :
برآمد گل از چشمهء آفتاب
فروبرد مه سر چو ماهی در آب.نظامی.
|| حفر کردن چاه در زمین :
تو شغل دوست داری و در هر کجا رسی
چاهی همی فروبر و دامی همی فکن.
فرخی.

فروبرده.

[فُ بُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) در زیر کرده. فروشده. رجوع به فروبردن شود. || بلعیده شده. خورده شده.

فر و برز.

[فَرْ رُ بُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شکوه و جلال و بزرگی. زیبایی و برازندگی :
بدو گفت گر فرّ و برز کیان
نبودیت با دانش اندر میان.فردوسی.

فروبرنده.

[فُ بَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)بلع کننده. خورنده.

فروبریدن.

[فُ بُ دَ] (مص مرکب) قطع کردن. ادامه ندادن : امیر گفت: بر این فرزند من دروغها بسیار میگویند و دیگر آن جستجوها فروبرید. (تاریخ بیهقی).

فروبست.

[فُ بَ] (ن مف مرکب) مخفف فروبسته :
سوی خانهء خود به یک ترکتاز
به چشم فروبستش آورد باز.نظامی.
رجوع به فروبسته شود.

فروبستگی.

[فُ بَ تَ / تِ] (حامص مرکب) پیچیدگی :
چو غنچه گرچه فروبستگی است کار جهان
تو همچو باد بهاری گره گشا می باش.
حافظ.

فروبستن.

[فُ بَ تَ] (مص مرکب) بستن :
دل از دنیا بردار، به خانه بنشین پست
در خانه فروبند به فلج و به پژاوند(1).رودکی.
چون سخن گوید ادیبان را بیاموزد سخن
چون سخن خواند فصیحان را فروبندد زبان.
فرخی.
چشم چون نرگس فروبندی که چی
هین عصایم کش که کورم ای اخی.مولوی.
|| بر هم نهادن چنان که پلک چشم را. چشم بر هم نهادن بودن :
فروبسته چشم آن تن خوابناک
بدو گفت برخیز از این خون و خاک.
نظامی.
- فروبستن چشم از چیزی؛ صرف نظر کردن از آن. دست کشیدن از آن :
دلاَرامی که داری دل در او بند
دگر چشم از همه عالم فروبند.
سعدی (گلستان).
- فروبستن دیده؛ چشم بر هم نهادن.
- || در بیت زیر کنایه است از مردن :
ز دیده فروبستن روی شاه
به ناخن خراشیده شد روی ماه.
نظامی (اقبالنامه ص 257).
|| بسته شدن. بند آمدن.
فروبستشان زین سخن در نهفت
ز بیم سیاوش نیارند گفت.فردوسی.
- فروبستن دم؛ خاموشی گزیدن. سکوت کردن :
ز سختی به رستم فروبست دم
پرآتش دل و دیدگان پر ز نم.فردوسی.
مادرش بر سر خاک است به خون غرق و ز خلق
دم فروبست عجب دارم اگر بگشایند.
خاقانی.
- فروبستن زبان کسی؛ از سخن گفتن بازماندن یا بازداشتن :
خاقانی این سخن گفت او را زبان فروبست
تا ناگهی نباید کز تو فغان برآرد.خاقانی
به پرواز اندرآمد مرغ جانش
فروبست از سخن گفتن زبانش.نظامی.
- فروبستن گوش از چیزی؛ آن را نشنیدن. به آن گوش ندادن :
ز تعلیم دانا فروبست گوش
در عیش بگشاد بر ناز نوش.نظامی.
- فروبستن گویائی؛ فروبستن نطق. خاموش ماندن. سخن نگفتن :
چو بلبل روی گل بیند زبانش در حدیث آید
مرا در رویت از حسرت فروبسته ست گویائی.
سعدی (طیبات)
- فروبستن نطق؛(2) خاموش گردیدن. زبان بسته شدن :
دل بشد از دست، دوست را به چه جویم
نطق فروبست حال دل(3) به چه گویم.خاقانی.
|| مقید کردن :
شبی خوابم اندر بیابان فید
فروبست پای دویدن به قید.
سعدی (بوستان)
به موی تافته پای دلم فروبستی
چو موی تافتی ای نیک بخت روی متاب.
سعدی (بدایع)
- فروبستن دست کسی از عمل؛ او را از آن کار بازداشتن :
وفاتش فروبست دست از عمل.
سعدی (بوستان)
- فروبستن دست و پای کسی؛ کنایه است از ناتوان و عاجز شدن او :
بکوشید کآرد سوی روم رای
فروبسته شد شخص را دست و پای.نظامی.
|| منعقد کردن :
فتح و ظفر با بقاش عهد فروبسته اند
دولت دوشیزه را عقد فروبسته اند.خاقانی.
|| ضد گشادن. بستن :
چو بگشائی گشاید بند بر تو
فروبندی فروبندند بر تو.نظامی.
|| سد کردن. مانع شدن. (یادداشت بخط مؤلف).
(1) - در چ رودکی دیوان سعید نفیسی ج3 ص 1055 چنین آمده است:
دل از دنیا برد او به خانه بنشین پست
فرابند در خانه بفلج و بپژاوند.
(2) - در چ رودکی دیوان سعید نفیسی ج3 ص 1055 چنین آمده است:
دل از دنیا برد او به خانه بنشین پست
فرابند در خانه بفلج و بپژاوند.
(3) - ن ل: خود.

فروبسته.

[فُ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)بسته. گره خورده. مقابل گشوده :
بود آیا که در میکده ها بگشایند
گره از کار فروبستهء ما بگشایند؟حافظ.
رجوع به فروبستن شود.

فروبسته نظر.

[فُ بَ تَ / تِ نَ ظَ] (ص مرکب) محروم از بینائی :
تا شریکان ترا بیش نبیند در راه
از جهان بی تو فروبسته نظر باد پدر.خاقانی.

فروبغ.

[فَ بَ] (اِخ) آذر فروبغ. رجوع به آذر فرنبغ و فرنبغ شود.

فروبند.

[فُ بَ] (اِ مرکب) لبب. (یادداشت بخط مؤلف). و آن سینه بند پالان ستور باشد. (ناظم الاطباء ذیل لغت لبب). رجوع به لبب شود.

فروبیختن.

[فُ تَ] (مص مرکب) غربال کردن. با غربال ریختن و افشاندن. بیختن :
دهر به پرویزن زمانه فروبیخت
مردم را چه خیاره و چه رذاله.ناصرخسرو.
رجوع به بیختن شود.

فروپریدن.

[فُ پَ دَ] (مص مرکب) پست پریدن. (ناظم الاطباء).

فروپژمردن.

[فُ پَ مُ دَ] (مص مرکب)پژمرده شدن. سرنگون شدن. پخسیدن. (یادداشت بخط مؤلف) :
فریدون بگیرد سر تخت تو
همیدون فروپژمرد بخت تو.فردوسی.
مگر کاین بلاها ز من بگذرد
که ترسم روانم فروپژمرد.فردوسی.
رجوع به پژمردن شود.

فروپوشیدن.

[فُ دَ] (مص مرکب) به تن کردن. پوشیدن :
چون برآهنجی شمشیر و فروپوشی درع
پشت روی سپهی، اصل فروع ظفری.
فرخی.
|| نهفتن و پنهان کردن و مخفی ساختن. (ناظم الاطباء) :
ور کریمی دو صد گنه دارد
کرمش عیبها فروپوشد.سعدی (گلستان).
رجوع به پوشیدن شود.

فروت.

[فَ رَ / فُ رَ / رُو] (ص) بسیار و به عربی کثیر گویند. (برهان). بسیار و فراوان و کثیر. (ناظم الاطباء).

فروت.

[فُ] (ع مص) تباهکار گردیدن و زنا کردن. (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد و محیط المحیط «فرت» بدین معنی است. رجوع به فرت شود.

فروتابیدن.

[فُ دَ] (مص مرکب) تابیدن به پائین. از بالا تابیدن :
زیرا که اگر به چه فروتابد
مه را نشود جلالت ماهی.ناصرخسرو.
رجوع به تابیدن شود.

فروتر.

[فُ تَ] (ق مرکب) مقابل فراتر و برتر. پائین تر. پست تر :
فروتر ز کیوان ترا اورمزد
به رخشانی لاله اندر فرزد.بوشکور.
برتر مشو از حد و نه فروتر
هشدار، مقصر مباش و غالی.ناصرخسرو.
- فروتر نشستن؛ فروتر آمدن. رجوع به این مدخل ها در ردیف شود.
|| (ص تفضیلی) کوتاهتر و کوچکتر :
به یک سوزن این زآن فروتر نبود
همان تیر زین تیر برتر نبود.فردوسی.
کمتر ادبش حکم و فروتر هنرش جود.
منوچهری.
|| زیردست. فرمانگزار :
هر فروتر به بزرگی است عزیز
هر پیمبر به خدا محترم است.خاقانی.

فروتر آمدن.

[فُ تَ مَ دَ] (مص مرکب)پائین تر آمدن. رجوع به فروتر شود. || نزدیک شدن : ای شیخ! فروتر آی که سخن تو فهم نمی کنم. (تذکرة الاولیاء). رجوع به فروتر شود.

فروتراشیدن.

[فُ تَ دَ] (مص مرکب)خشک شدن و ریختن چیزی : حسنک قریب هفت سال بر دار بماند، چنانکه پایهایش همه فروتراشید و خشک شد. (تاریخ بیهقی).

فروتر نشستن.

[فُ تَ نِ شَ تَ] (مص مرکب) عقب نشستن. پائین تر نشستن. خاموش شدن :
چو بشنید پاسخ فروتر نشست
برو خیره شد مرد یزدان پرست.فردوسی.

فروتقه.

[فُ تَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش حومهء شهرستان کاشمر، واقع در پنجهزارگزی جنوب کاشمر و 2هزارگزی جنوب راه کاشمر به بروسکن. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 2064 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، سردرختی، انگور، پنبه و زیره است. اهالی به کشاورزی و قالی بافی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فروتن.

[فُ تَ] (ص مرکب) (از: فرو + تن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). تواضع کننده و متواضع. (برهان). خاضع. خاشع. نرم گردن. (یادداشت بخط مؤلف) :
فروتن بود شه که دانا بود
به دانش بزرگ و توانا بود.فردوسی.
فروتن بود هرکه دارد خرد
سپهرش همی در خرد پرورد.فردوسی.
خورشید سرفکنده و مه خویشتن شناس
مریخ سرفکنده و کیوان فروتن است.انوری.
- فروتن شدن؛ تواضع نمودن :
به آموختن چون فروتن شوی
سخن را ز دانندگان بشنوی.فردوسی.

فروتنده.

[فُ تَ دَ / دِ] (ص) متعصر و فشرده شده. (برهان). از برساخته های دساتیر است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 258 شود.

فروتنی.

[فُ تَ] (حامص مرکب) افتادگی. خضوع. تواضع. مقابل برتنی و کبر و عجب. نرم گردنی. خفض جناح. (یادداشت بخط مؤلف) :
فخرش بفضل و اصل بزرگ و فروتنی است
وین هر سه چیز نیست برون از شمار او.
فرخی.

فروتة.

[فُ تَ] (ع مص) خوشگوار گردیدن آب. (اقرب الموارد).

فروث.

[فُ] (ع اِ) جِ فرث، به معنی سرگین چارپای. (از ناظم الاطباء). جِ فرث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فرث شود.

فروج.

[فُ] (ع اِ) جِ فَرْج. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فَرْج شود.

فروج.

[فُرْ رو] (ع اِ) جوجهء ماکیان است. (فهرست مخزن الادویه). جوجهء ماکیان. ج، فراریج. (اقرب الموارد).

فروجستن.

[فُ جَ تَ] (مص مرکب) بزیر جستن. مقابل برجستن. (یادداشت بخط مؤلف) : از اسب فروجست و زمین بوسه داد. (تاریخ بیهقی).

فروجة.

[فَرْ رو جَ] (ع اِ) جوزهء مرغ، یعنی بچهء ماکیان. (غیاث). واحد فروج و فراریج. (اقرب الموارد). رجوع به فروج و فراریج شود.

فروجهیدن.

[فُ جَ دَ] (مص مرکب)فروجستن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فروجستن شود.

فروچکاندن.

[فُ چَ / چِ دَ] (مص مرکب)فروریختن. چکانیدن :
به تیر مژه ز آهن فروچکاند خون
چنانکه میر به پولاد سنگ از دل سنگ.
فرخی.

فروچکیدن.

[فُ چَ / چِ دَ] (مص مرکب)چکیدن. ریختن :
زواله اش چو شدی از کمان گروهه برون
ز حلق مرغ بساعت فروچکیدی خون.
کسائی.
رجوع به چکیدن شود.

فروچیدن.

[فُ دَ] (مص مرکب) بر زمین چیدن و بترتیب در جای خود قرار دادن. (یادداشت بخط مؤلف) :
پس عرصه بیفکند و فروچیدش مهره
هر زخم که او میزد بس کارگر آمد.سوزنی.
رجوع به چیدن شود.

فروح.

[فَ] (ع ص) شادمان. ج، فُرُح. (از اقرب الموارد).

فروخ.

[فَرْ رو] (ع اِ) خوشه که رسیده و دانه بسته باشد. (اقرب الموارد).

فروخت.

[فُ] (مص مرخم، اِمص) مقابل خرید و ابتیاع. فروش. بیع. (یادداشت بخط مؤلف) :
پر از خورد و داد و خرید و فروخت
تو گفتی زمان چشم ایشان بدوخت.
فردوسی.
ز داد و دهش وز خرید و فروخت
تو گفتی همی شارسان برفروخت.فردوسی.
هرکه بخواهد برگیرد و خرید و فروخت در میان چکار دارد؟ (تذکرة الاولیاء عطار).رجوع به فروختن شود.

فروختار.

[فُ] (نف) (از: فروخ + تار، پساوند کارورزی). (از حاشیهء برهان چ معین). فروشنده. (برهان). رجوع به فرختار شود.

فروختن.

[فُ تَ] (مص) در اوستا ظاهراً فروخش(1) به معنی صدا کردن و به معرض فروش گذاشتن، در پهلوی فرختن(2). (از حاشیهء برهان چ معین). چیزی را در قبال پولی به دیگری دادن. مقابل خریدن :
سپهبد که مردم فروشد به زر
نیابد بر این بارگه برگذر.فردوسی.
دو گیتی به رستم نخواهم فروخت
کسی چشم دین را به سوزن ندوخت.
فردوسی.
وی اقرار کرد فروختن آن به طوع و رغبت. (تاریخ بیهقی). خریدن و فروختن همه او میکرد. (تاریخ بیهقی).
- عشوه فروختن؛ ناز کردن و دلربائی کردن.
- کبر فروختن؛ خودنمائی کردن بر دیگران. بزرگی نمودن.
- ناز فروختن؛ ناز کردن و عشوه فروختن. مقابل ناز خریدن. رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود شود.
(1) - fra + vaxsh.
(2) - froxtan.

فروختن.

[فَ / فُ تَ] (مص) روشن شدن آتش و غیره. فروزش. مشتعل شدن. (یادداشت بخط مؤلف). مخفف افروختن. (حاشیهء برهان چ معین) :
بدلش آتش مهر او برفروخت
ز تیمار خسرو دل و جان بسوخت.
فردوسی.
|| برافروخته شدن. درخشان شدن :
به روز چهارم چو بفروخت هور
شد از خواب بیدار بهرام گور.فردوسی.
بدین کار ما برنیاید دو روز
که بفروزد از چرخ گیتی فروز.فردوسی.
روز جنگ از شعف و شادی جنگ
بفروزد دو رخان چون گلنار.فرخی.
یکی خانه کرده ست فرخاردیس
که بفروزد از دیدن او روان.فرخی.
فروخت روی نشاطم چو بوستان افروز
بدین امید کز این ورطه بوکه جان ببرم.
انوری.
|| روشن کردن. مشتعل کردن. (یادداشت بخط مؤلف). سوزاندن :
بفرمود تا شمع بفروختند
به هر سوی ایوان همی سوختند.فردوسی.
شب آمد گوان شمع بفروختند
به هر جای آتش همی سوختند.فردوسی.
بفروز و بسوز پیش خود امشب
چندانکه توان ز عود و از چندن.عسجدی.
کسی به خانه در آتش فروخت نتواند
چنانکه برنشود دود او سوی برزن.
عنصری.
- برفروختن؛ برافروختن. روشن کردن :
هر آن شمعی که ایزد برفروزد
هر آن کس پف کند سبلت بسوزد.
بوشکور (از فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).
|| رونق دادن. آراستن :
حدیث جنگ تو با دشمنان، و قصهء تو
محدثان را بفروخت خسروا بازار.فرخی.
رجوع به افروختن و برافروختن شود.

فروختنی.

[فُ تَ] (ص لیاقت) هرچه قابل فروش باشد. فروشی.

فروختنی.

[فَ تَ / فُ تَ] (ص لیاقت)قابل افروختن. قابل اشتعال. آنچه روشن کردن و سوزاندن را شاید چون شمع و جز آن. رجوع به فروختن، افروختن و افروختنی شود.

فروخته.

[فُ تَ / تِ] (ن مف) بیع کرده شده. (برهان). اسم مفعول از فروختن. (حاشیهء برهان چ معین).

فروخته.

[فَ / فُ تَ / تِ] (ن مف)افروخته. فروزان. درخشان. (برهان). روشن :
همچو دلها بدو فروخته باد
صدر و ایوان و مجلس و میدان.فرخی.
پیش تن دوستان ز رنج پناهی
در جگر دشمنان فروخته ناری.فرخی.
چو تن به جان و به دانش دل و به عقل روان
فروخته ست زمانه به دولت سلطان.
عنصری.
- فروخته روی؛ زیباروی. افروخته روی :
بدین فروخته رویان نگه کنم که همی
به فعل طبعی روی زمین فروزانند.
مسعودسعد.
- فروخته شدن؛ روشن شدن :
چو آتش است حسامت که چون فروخته شد
بدو دل و جگر دشمنان کنند کباب.
مسعودسعد.
رجوع به افروخته شود.

فروخزیدن.

[فُ خَ دَ] (مص مرکب)خزیدن به زیر و به شیب. (یادداشت بخط مؤلف). لغزیدن. (اسدی).

فروخسبیدن.

[فُ خُ دَ] (مص مرکب)فروخفتن. خفتن. خوابیدن :
اشتر نادان بنادانی فروخسبد براه
بی حذر باشد از آن شیری که هست اشترفکن.
منوچهری.
رجوع به فروختن شود.

فروخفتن.

[فُ خُ تَ] (مص مرکب) خفتن. خوابیدن. (یادداشت بخط مؤلف). || خمیدن. (یادداشت بخط مؤلف) :
چو من چفته شدم جانا و چون چوگان فروخفتم
اگر بدرود خواهی کرد زوتر کن که من رفتم.
دقیقی.
|| هنگفت و غلیظ شدن مانند شیر. || جامد و بسته شدن مانند عسل. (ناظم الاطباء). رجوع به خفتن شود.

فروخفته.

[فُ خُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)فسرده شده و بسته شده و منجمدگشته. (ناظم الاطباء).

فروخفته.

[فُ خُ تَ / تِ] (اِ مرکب) کوه کوچک. تپه. (ناظم الاطباء).

فروخواندن.

[فُ خوا / خا دَ] (مص مرکب) خواندن. قرائت کردن :
بدو داد آن نامهء پهلوان
فروخواند آن خسرو خسروان.فردوسی.

فروخوردن.

[فُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) فروبردن. خوردن. || ظاهر نساختن و فروپوشیدن چون خشم خویش فروخوردن. (یادداشت بخط مؤلف).

فرود.

[فِ / فُ] (پیشوند، ق) در پهلوی فرت(1)، پارسی باستان ظاهراً فروتا(2)، سنسکریت پروتا(3). (حاشیهء برهان چ معین). نشیب و زیر و پائین. (برهان). تحت. زیر. مقابل زبر و بر. (از یادداشت بخط مؤلف). همواره بصورت ترکیب با افعال یا بهمراه حروف اضافه و یا بحالت اضافه با کلمات دیگر آید :
به پیغوله ای شد فرود از مهان
پر از درد بنشست خسته روان.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج 3).
از آن سوی بیت المقدس فرود قله گور ایشان است. (مجمل التواریخ و القصص).
فرود کاخ یکی بوستان چو باغ بهشت
هزار گونه در او شکل و تندس دلبر.فرخی.
اختر فرود همت اویست و فضل او
برتر ز همت است و فزونتر هزاربار.فرخی.
نصرت از کوههء زینت، نه فرود است نه بر
دولت از گوشهء تاجت، نه فراز است نه باز.
منوچهری.
شعر استادان فرود ژاژهای خود نهم
سخت سخت آید خرد را اینکه منکر منکرم.
خاقانی.
ز سرگشتگی زیر چوگان چرخ
چه گویی ندانی فراز از فرود.عطار.
- برفرود؛ سراشیب. باژگونه. و به کنایت روبنا بودی :
جهان جای خلاف و برفرود است
جز این مر مردمان را نیست کاری.
ناصرخسرو.
ترکیب ها:
- فرودآرامیدن.؛ فرودآرمیدن. فرودآرنده. فرودآمدن. فرودآمدنگاه. فرودآمده. فرودآوردن. فرودآورده. فرودآوریدن. فرودآویختن. فرودآینده. فرودافتادن. فرودافشردن. فرودافکندن. فرودخوردن. فرودرفتن. فرودشدن. فرودکردن. فرودگاه. فرودگرفتن. فرودنگریدن. فرودنگریستن. فرودین. رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود شود.
|| (اِ) ته. تک. قعر. غور. بن. عمق. (یادداشت بخط مؤلف). || (ص) سافل. مقابل فراز. (یادداشت بخط مؤلف). || زیردست. مادون :پس هرچه فرود از شاهان بودند وزیران و دستور خوانده اند. (مجمل التواریخ و القصص). رجوع به فراز، فرا و مدخل های «فرو» و «فرود» شود.
(1) - frot.
(2) - fravata.
(3) - pravata.

فرود.

[فُ] (ص) برشته و بریان کرده. رجوع به فروده شود. || فریفته. || فریبنده و فریب دهنده. || زبون و بد. مغرور و غره. || (اِ) چوب زیرین چهارچوب در خانه. (برهان). فروده. (از حاشیهء برهان چ معین).

فرود.

[فَرْ وَ] (اِ) چوب پس در خانه. (برهان). فروده. رجوع به فروده شود.

فرود.

[فُ] (اِخ) نام پسر سیاوش برادر کیخسرو که از دختر پیران ویسه بهم رسیده بود. (برهان). نام پسر سیاوش و جریره. (ولف) :
ورا نام کردند فرخ فرود
به تیره شب اندر چو پیران شنود.فردوسی.
که دانست نام و نشان فرود
کز او شاه را دل بخواهد شخود.فردوسی.

فرود.

[فَ] (اِخ) نام پسر خسروپرویز از شیرین. (ولف) :
چو نستور و چون شهریار و فرود
چو مردانشه آن شاه چرخ کبود.فردوسی.

فرود.

[فَ] (اِخ) جایی است. (از معجم البلدان).

فرود.

[فُ] (اِخ) دهی است از دهستان کوار بخش سروستان شهرستان شیراز، واقع در 106هزارگزی جنوب باختری سروستان و 6هزارگزی راه اتومبیل رو شیراز به خفر. در جلگه قرار گرفته و 481 تن سکنه دارد. از رودخانهء قره آغاج مشروب میشود. نام دیگر این آبادی پارو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فرودآرامیدن.

[فُ دَ] (مص مرکب)آرام گرفتن. فرونشستن. آرامش یافتن :حرارتها ساکن شود و خلطها از جوش فرودآرامد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فروآرامیدن شود.

فرودآرمیدن.

[فُ رو رَ دَ] (مص مرکب)فروآرامیدن. فرودآرامیدن. آرام گرفتن. || ماندن و استراحت کردن :
به یک روز ره بر فرودآرمید
ببد تا جهان پهلوان دررسید.اسدی.

فرودآرنده.

[فُ رو رَ دَ / دِ] (نف مرکب)فرودآورنده.

فرودآمدن.

[فُ مَ دَ] (مص مرکب) بزیر آمدن از بالایی. (یادداشت بخط مؤلف) :
چو گشتاسپ را داد لهراسب تخت
فرودآمد از تخت و بربست رخت.دقیقی.
همی برشد ابر و فرودآمد آب
همی گشت گرد سپهر آفتاب.فردوسی.
فرودآمد از تخت و شد پیش اوی
به گوهر بیاراسته روی و موی.فردوسی.
چو سالار از اینگونه نامه بخواند
فرودآمد از تخت و خیره بماند.فردوسی.
وآن قطرهء باران که فرودآید از شاخ
بر تازه بنفشه، نه به تعجیل، به ادرار.
منوچهری.
پر فایده و نعمت چون ابر به نوروز
کز کوه فرودآید چون مشک مقطر.
ناصرخسرو.
هدهد فرودآمد و آن نامه بر سینهء وی بنهاد. (قصص الانبیاء).
عیسی از چرخ فرودآید و ادریس ز خلد
کاین دو را زله ز خوان پایهء طه بینند.
خاقانی.
فرودآمد ز تخت خویش غمناک
به سر بر خاک و سر هم بر سر خاک.
نظامی.
ژاله بر لاله فرودآمده هنگام سحر
راست چون عارض گلگون عرق کردهء یار.
سعدی.
|| خراب شدن. بزیر آمدن. از هم ریختن و ویران شدن. (یادداشت بخط مؤلف) :
دیوار و دریواس فروگشته تر آمد
بیم است که یکباره فرودآید دیوار.رودکی.
گفتند: خاتون به خانه فرودآمد. گفت: کاش خانه بر خاتون فرودآمدی. (عبید زاکانی).
|| پیاده شدن. (یادداشت به خط مؤلف). مقابل برنشستن : گفت اگر فرودنمی آیی سر فرودآر تا گرد و خاک از سر و رویت پاک کنم و بشویم. (ترجمهء تفسیر طبری).
همی گوش من بشنود بانگ دور
فرودآی و بنگر تو بازوی زور.فردوسی.
به نخچیر کردن فرودآمدند
از آن تشنگی سوی رود آمدند.فردوسی.
فرودآمد از باره آن نامدار
بسی آفرین خواند بر شهریار.فردوسی.
ز بعد آنکه سفر کرد چون فرودآید
به لطف روح فزاید ز طعم همچو شکر.
عنصری.
رسول آواز داد که منادی کنند تا قوم فرودآیند. (قصص الانبیاء). چون سلطان فرودآمد آن پسرک را پیش خواند. (نوروزنامه). سوار را نشان داد که چه وقت فرودآمد و برنشست. (مجمل التواریخ و القصص). فرودآمد و پیش سلطان شد. (چهارمقاله).
بر این ابلق که آمد شد گزیند
چون این آمد فرود آن برنشیند.نظامی.
|| منزل کردن. وارد شدن مسافر. (یادداشت بخط مؤلف) : چون ایشان بمنزل فرودآمدند بمیان بادیه، آن زن سفره پیش ایشان بنهاد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). هرکه بدین شهر رسد بدین سرای فرودآید و او را میهمانی کنند. (حدود العالم).
به لشکرگه خود فرودآمدند
به پیروز گشتن تبیره زدند.فردوسی.
چون خبر به امیر محمود رسید، از شهر برفت و به باغ عمرولیث فرودآمد. (تاریخ بیهقی). چون بازگشت به هاشمیه فرودآمد. (مجمل التواریخ و القصص).
نبود آگه که آن شبرنگ و آن ماه
به برج او فرودآیند ناگاه.نظامی.
فرودآمد بدان چشمه زمانی
ز هر سو جست از آن گوهر نشانی.نظامی.
تو به هر جا که فرودآمدی و خیمه زدی
نتواند کس دیگر که بگیرد جایت.سعدی.
اگر قارون فرودآید شبی در خیل مهرویان
چنان صیدش کنند آن شب که فردا بینوا ماند.
سعدی.
حافظا در دل تنگت چو فرودآمد یار
خانه از غیر نپرداخته ای یعنی چه؟حافظ.
|| نازل شدن از جانب باری تعالی : از ایزدتعالی شصت صحیفه بر آدم فرودآمد. (مجمل التواریخ و القصص). || هبوط. مقابل صعود و برشدن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فرودآمدن شود.

فرودآمدنگاه.

[فُ مَ دَ] (اِ مرکب)فروآمدنگاه. (یادداشت بخط مؤلف). فرودگاه. رجوع به فروآمدنگاه و فرودگاه شود.

فرودآمده.

[فُ مَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آنچه فرودآمده باشد از بالائی. یا کسی که از مرکب پیاده شده باشد. رجوع به فرودآمدن شود.

فرودآوردن.

[فُ وَ دَ] (مص مرکب)پایین آمدن. بزیر آوردن. (یادداشت بخط مؤلف). مقابل برآوردن :
تیر تو از کلات فرودآورد هزبر
تیغ تو از فرات برآرد نهنگ را.دقیقی.
ز تختی که هستی فرودآرمت
از این پس به کس نیز نشمارمت.فردوسی.
تو گفتی کز ستیغ کوه سیلی
فرودآرد همی احجار صدمن.منوچهری.
به یک کمان دو تیر انداخت و دو مرغ را بدان دو تیر از هوا فرودآورد. (نوروزنامه).
- سر فرودآوردن؛ سر پایین آوردن. سر بزیر آوردن :
نزیبد ترا با چنین سروری
که سر جز به طاعت فرودآوری.سعدی.
رجوع به فرودآوردن شود.
|| وارد کردن. منزل دادن کسی را با احترام :پیغامبر ایشان را به خانهء سلمان فارسی فرودآورد. (مجمل التواریخ و القصص).
برسمی که بودش فرودآورید
جهاندار پیش سپهبد چمید.فردوسی.
فرودآور به درگاه وزیرم
فرودآوردن اعشی به باهل.منوچهری.
رسول دار رسول را بسرایی که ساخته بودند فرودآورد. (تاریخ بیهقی). غازی را آنجا برده فرودآوردند. (تاریخ بیهقی).
فرودآرید کآن مهمان عزیز است
شما ماهید و خورشید، آن کنیز است.
نظامی.
که گر مهمان مایی ناز منمای
به هر جا کت فرودآرم فرودآی.نظامی.
|| پیاده کردن. (یادداشت بخط مؤلف) :
فرودآوردش از شبدیز چون ماه
فرس را راند حالی بر علفگاه.نظامی.
|| انزال. تنزیل. استنزال. (منتهی الارب). فرستادن وحی به پیامبر. رجوع به فروآوردن و فرودآمدن شود.

فرودآورده.

[فُ وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)بزیرآورده. || تسلیم شده. زمین خورده :
فرودآی از سر این کبر و این ناز
فرودآوردهء خود را مینداز.نظامی.

فرودآوریدن.

[فُ وَ دَ] (مص مرکب)فرودآوردن. منزل دادن :
ز دیبا سراپرده ای برکشید
سپه را به منزل فرودآورید.فردوسی.
بدین گونه تا شهر همدان رسید
بجایی که لشکر فرودآورید.فردوسی.
بکاخیش نرسی فرودآورید
گرانمایه جایی چنانچون سزید.فردوسی.
رجوع به فرودآوردن شود.

فرودآویختن.

[فُ تَ] (مص مرکب)پایین آمدن. (یادداشت بخط مؤلف). فروآویختن : آنکه مسترخی گردد و فرودآویزد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فروآویختن شود.

فرودآینده.

[ فُ یَ دَ / دِ ] (نف مرکب)آنچه از بالا به زیر آید: صاقره؛ بلای فرودآینده. مفرع؛ فرودآینده از کوه. (منتهی الارب). رجوع به فرودآمدن شود.

فرودادان.

[فُ] (اِخ) قریه ای به اصفهان. (یادداشت بخط مؤلف). در معجم البلدان و فرهنگهای جغرافیایی دیگر دیده نشد.

فرودادن.

[فُ دَ] (مص مرکب) بلعیدن. بلع. فروبردن. (یادداشت بخط مؤلف).

فروداشت.

[فُ] (مص مرکب مرخم، اِ مص مرکب) فروگذاشت که به آخر رسانیدن و ختم کردن خوانندگی باشد. (برهان). (اصطلاح موسیقی) در اصطلاح موسیقی مقابل برداشت. (یادداشت بخط مؤلف) :
چون نوای طرب اینجا به فروداشت رسید
هرچه خواهی که بود آن تو، آن آن تو باد.
مجیر بیلقانی.
|| به انتها رسانیدن کارها را نیز گفته اند. (برهان).

فروداشتن.

[فُ تَ] (مص مرکب) خم کردن. فروآوردن :
چون دو جهان دیده بر او داشتند
سر ز پی سجده فروداشتند.نظامی.
|| رها کردن.
- دست فروداشتن؛ دست کشیدن. چیزی را از دست رها کردن :
فروداشت دست از کمربند اوی
شگفتی فروماند از بند اوی.فردوسی.
|| متوقف کردن و مانع حرکت شدن. (یادداشت بخط مؤلف) :
به دروازه برشان فروداشتند
سوی شهرشان هیچ نگذاشتند.فردوسی.
و فروداشته است ایشان را به مرو. (تاریخ بیهقی).
زدی دست و پیل دوان را دو پای
گرفتی فروداشتی هم بجای.اسدی.
نهاد اندر آوردگه، پای پیش
سپه را فروداشت بر جای خویش.اسدی.
|| (اصطلاح موسیقی) بازایستادن از نواختن. ادامه ندادن نوازندگی و خوانندگی : چون مطربان فروداشتند، او چنگ برگرفت و در پردهء عشاق این قصیده آغاز کرد. (چهارمقاله). رجوع به فروداشت، برداشت و برداشتن شود.

فروداشته.

[فُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)بازداشته. کسی که او را در جایی نگهداشته و مانع رفتن وی شده باشند.

فرودافتادن.

[فُ اُ دَ] (مص مرکب)آویخته شدن. فروافتادن. سرنگون شدن: تهدل؛ فرودافتادن شاخهای درخت. (منتهی الارب). رجوع به فروافتادن شود.

فرودافشردن.

[فُ اَ شُ دَ] (مص مرکب)چیزی را محکم گرفتن و بر او مسلط شدن. در زیر افشردن. به زمین زدن : امیر او را فرودافشرد و غلامان را آواز داد. (تاریخ بیهقی).

فرودافکندن.

[فُ اَ کَ دَ] (مص مرکب)بپایین انداختن. فرودآوردن.
- سر فرودافکندن؛ سر به پایین انداختن فکر کردن را : امیرالمؤمنین سر فرودافکند و زمانی ببود. (تاریخ بیهقی).

فرودخوردن.

[فُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) بلعیدن. (یادداشت بخط مؤلف). فروخوردن :
خوش خوش فرود خواهد خوردنْتْ روزگار
موش زمانه را تویی ای بی خرد پنیر.
ناصرخسرو.
|| مغلوب کردن. چیره شدن. بر کسی یا جماعتی دست یافتن : او را به دست نخواهم داد که چنین چاکران را فرودخورد. (تاریخ بیهقی). انتقام خواهد کشید و قوم را فرودخورد. (تاریخ بیهقی).

فرودرفتن.

[فُ رَ تَ] (مص مرکب)فرودآمدن. جای گرفتن : از سرای عدنانی به باغ فرودرود. (تاریخ بیهقی). || وارد شدن و داخل شدن به سرای و جز آن : بدو داد و به سرای فرودرفت. (تاریخ بیهقی). رجوع به فرودآمدن شود.

فرودریدن.

[فُ دَ دَ] (مص مرکب)خراب شدن. واریز کردن چاه و جز آن. (یادداشت بخط مؤلف): تهور؛ فرودریدن بنا. انقیاض؛ فرودریدن دیوار. (منتهی الارب). || شکاف برداشتن. (یادداشت بخط مؤلف) :
چون دسته شد خمیده و گنبد فرودرید
کم شد مزه، بزه نتوان کرد زین فزون.
سوزنی.
|| شکافتن. پاره کردن : زن خود را به قتل آورد، پس شکم خود را فرودرید. (ترجمهء تاریخ یمینی).

فرودریده.

[فُ دَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)شکافته. پاره شده: تهیل؛ ریخته و فرودریده شدن خاک و ریگ و جز آن. هیار؛ آنچه بیفتد و فرودریده شود. (منتهی الارب). رجوع به فرودریدن شود.

فرودست.

[فُ دَ] (اِ مرکب) خوانندگی و گویندگی را گویند که چند کس آوازها را با هم یکی کنند و کوک سازند و با دائره و امثال آن اصول نگاه دارند. (برهان). || (ص مرکب) زیردست. مادون. مقابل بردست و زبردست و بالادست. (یادداشت بخط مؤلف) : یکی بود از فرودست تر معتمدان درگاه و رسولیها کردی. (تاریخ بیهقی).
پیشه کن امروز احسان با فرودستان خویش
تا زبردستانْتْ فردا با تو نیز احسان کنند.
ناصرخسرو.

فرودست.

[فُ دَ] (اِخ) ولایت بنگاله را گویند. (برهان).

فرودستی.

[فُ دَ] (ص نسبی) منسوب به بنگاله که آن را فرودست نیز نامند. (از برهان).

فرودستی.

[فُ دَ] (حامص مرکب) فقر و تنگدستی. (یادداشت به خط مؤلف). || زیردست دیگران بودن. (یادداشت به خط مؤلف).

فرودشدن.

[فُ شُ دَ] (مص مرکب) پایین رفتن. فرورفتن. فروشدن :
اگر حلوای تر شد نام شیرین
نخواهد شد فرود از کام شیرین.نظامی.
رجوع به فروشدن شود.

فرودکردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب) پایین آوردن. فرودآوردن.
- سر فرودکردن؛ خم کردن گردن و فروافکندن سر را به رسم احترام : چون نزدیک وی شدمی برابر آمدی و سر فرودکردی. (تاریخ بیهقی).

فرودگاه.

[فُ] (اِ مرکب) منزل. (یادداشت بخط مؤلف). محل فرودآمدن. (آنندراج). || لشکرگاه و معسکر. (ناظم الاطباء). || نشیمنگاه هواپیما. مهبط. (یادداشت بخط مؤلف). جایی که هواپیماها در آن فرودآیند و مسافران خود را سوار یا پیاده کنند. مَطار. رجوع به فرودآمدنگاه شود.

فرودگرفتن.

[فُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)پایین آمدن. (یادداشت بخط مؤلف) : حسنک قریب هفت سال بر دار بماند تا به دستور وی فرودگرفتند و دفن کردند. (تاریخ بیهقی). || دستگیر کردن. بند نهادن. مقید کردن : فردا چون غازی به درگاه آمد او را فرود خواهند گرفت. (تاریخ بیهقی). پیش از آنکه او را فرودگرفتندی خلیتاشان مسرع رفته بودندی با نامها. (تاریخ بیهقی). رجوع به فروگرفتن شود.

فرودنگریدن.

[فُ نِ گَ دَ] (مص مرکب)به پایین نگاه کردن : آنجا برفت و فرودنگرید. (مجمل التواریخ و القصص).

فرودوانیدن.

[فُ دَ دَ] (مص مرکب) بزیر جاری کردن چون فرودوانیدن آب، اشک و خون. (یادداشت بخط مؤلف).

فرودوختن.

[فُ تَ] (مص مرکب)فروکردن. زدن پیکان و تیر و نیزه و جز آن :
خدنگی که پیکانْشْ بد بید برگ
فرودوخت بر تارک ترگ ترگ.فردوسی.
|| نگریستن. خیره گشتن و یا چشم فروبستن :
به زر چشم خود را فرودوختی
جهان را به دینار بفروختی.فردوسی.
دیده فرودوختم تا نه به دوزخ برد
باز نظر می کنم سخت بهشتی وشی.سعدی.
مگر از شوخی تذروان بود
که فرودوختند دیدهء باز.سعدی.

فرودوشیدن.

[فُ دو دَ] (مص مرکب)دوشیدن: امتراء؛ فرودوشیدن شیر را. (منتهی الارب).

فرودوماهان.

[] (اِ) قطلب. (تحفهء حکیم مؤمن). نوعی توت فرنگی. رجوع به فرهنگ دزی ج2 ص263 شود.

فرودویدن.

[فُ دَ وی دَ] (مص مرکب)بزیر روان شدن. به پایین جاری گشتن. مقابل بردویدن. سرازیر شدن، چنانکه اشک یا آب فرودود. (یادداشت بخط مؤلف) : عبدالله زبیر را سنگی بر روی آمد، خون بر روی وی فرودوید. (تاریخ بیهقی). || پایین آمدن از بلندی : من از مئذنه فرودویدم و فریاد برآوردم. (ترجمهء تاریخ یمینی).

فروده.

[فُ دَ / دِ] (اِ) خست و دنائت و خسیس و دنی بودن. || (ص) بریان کرده و برشته گردیده. فرود. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرود شود.

فروده.

[فَرْ وَ دَ / دِ] (اِ) چوبی که در پس در خانه اندازند. فروره. (برهان). فرود. رجوع به فَروَد شود.

فرودی.

[فُ] (حامص) سراشیب بودن. سرازیری : و به یک سو از آن میل نکند سراشیب از بهر فرودی. (التفهیم).
- فرودی مایه.؛ رجوع به مدخل فرودی مایه شود.

فرودیدن.

[فُ دی دَ] (مص مرکب) نگاه کردن. تماشا کردن. به دقت نگریستن :
چون فرودید چارگوشهء باغ
ساحتی دید چون بهشت فراغ.نظامی.

فرودی مایه.

[فُ یَ / یِ] (اِ مرکب) مادهء عالم سفلی که عناصر اربعه باشد. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج).

فرودین.

[فُ] (ص نسبی) (از: فرود + ین، پسوند نسبت). (از حاشیهء برهان چ معین). فرودی. مقابل برین. تحتانی. اسفل. (یادداشت بخط مؤلف) :
برین آتش است و فرودینْشْ خاک
میان آب دارد ابا باد پاک.بوشکور.
از گاه بیفتد بسوی چاه فرودین
وز صدر برانند سوی صف نعالش.
ناصرخسرو.
زی جوهران علوی رهبر گشت
این جوهر کثیف فرودینم.ناصرخسرو.
|| (اِ) چوب زیرین چارچوب در خانه که چوب آستان در باشد و به عربی عتبه خوانند. || باد دبور را نیز گویند که باد مغرب است و ضرر آن زیاده بر نفع است بر خلاف باد صبا. (برهان).

فرودین.

[فَرْ وَ] (اِ) مخفف فروردین که نام ماه اول سال باشد. (برهان) :
چنان تا بیامد مه فرودین
بیاراست گلبرگ روی زمین.فردوسی.
چو بودی سر سال نو فرودین
که رخشان بدی در دل از هور دین.
فردوسی.
دی و فرودینَتْ خجسته بواد
درِ هر بدی بر تو بسته بواد.فردوسی.
|| نام بادی که در فرودین ماه وزد و آن را باد فرودین گویند. || (اِخ) نام فرشته ای هم هست. (برهان).

فرور.

[فَرْ وَ] (اِ) جدایی. جدا شدن. افتراق. (برهان). فرورد. فروهر. (حاشیهء برهان چ معین).

فرور.

[] (اِخ) جزیره ای است در جنوب ایران که محل صید مروارید است. (از جغرافیای اقتصادی کیهان ص 37).

فرور.

[] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق بزرگ بخش گرمسار شهرستان دماوند، واقع در دوهزارگزی شمال خاوری گرمسار، سر راه شوسهء طهران به سمنان در کناره راه آهن. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 225 تن سکنه. از رودخانهء حبله رود مشروب میشود. محصولاتش غلات، پنبه، بنشن، انار، انجیر و انگور است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرور.

[فَ / فَرْ رو] (ع ص) گریزنده از مرد و پری و برهء میش و بزغاله و گاوسالهء وحشی یا بره. و بزغالهء نر. (آنندراج). گریزنده. (از اقرب الموارد). رجوع به فرورة شود.

فرورارک.

[فْرو / فُ] (اِ)(1) عنوان قلعه بیگی ها و دژبانان دورهء سلوکی در ایران. (از ایران باستان تألیف پیرنیا ج2 ص2102).
(1) - Phrourarque.

فرورتیش.

[فْرَ / فَ رَ وَ] (اِخ) از پادشاهان ماد. هرودت نویسد: «بعد از دیوکس فرااُرْتس پسر او به تخت نشست» ولی داریوش این اسم را در کتیبهء بیستون فرورتیش نویسانده است. در ابتدا فرورتیش سیاست پدر خود را تعقیب میکرد، زیرا میدانست که ماد هنوز چندان قوت نیافته که خود را از قید آسور خلاص کند. بنابراین مانند پدر مرتباً به آسوریها باج میداد، اما در ضمن نقاطی را به کشور خود ضمیمه میکرد. وی پارس را به اطاعت خود درآورد و با در اختیار داشتن دو قوم جنگی ماد و پارس نیرومند شد و بتدریج با توسعهء کشور خود سر از ربقهء اطاعت آسور بیرون کشید و در جنگی که با آسوری ها کرد، پس از 22 سال سلطنت کشته شد. تاریخ پادشاهی او میان سالهای 655 تا 633 ق . م. بود. (از ایران باستان تألیف پیرنیا ج 1 صص 179-180).

فروردجان.

[فَرْ وَ دَ] (اِ مرکب) فروردین بود. (فرهنگ اسدی). معرب فروردگان است که خمسهء مسترقه باشد. (برهان ذیل فروردگان) :
کرد شاها مهرگان از دست گشت روزگار
باغ را کوته دو دست از دامن فروردگان.
ضمیری.
رجوع به فروردگان و فروردیان شود.

فروردگان.

[فَرْ وَ دَ] (اِ مرکب) (از: فرورد + گان پسوند نسبت) در پهلوی فرورتیکان(1). فروردگان به دو جشن اطلاق شده است: یکی جشنی است که در پنج روز آخر سال (یا ده روز با احتساب پنج روز اضافی) به یاد فروردها یا فروهران، درگذشتگان برپا میکردند و آن را به همین مناسبت فروردگان یا فروردیان میگفتند و پارسیان هند مقتاد(2)گویند. آخرین بار هنگام جشن مزبور را در پایان اسفندارمذماه قرار دادند. بیرونی در آثار الباقیه ص 238 گوید: مردم خوارزم «در پنج روز آخر اسبندارمجی (اسپندارمذ) و پنج روز لاحق که از پی آنها آیند مانند مردم فارس در ایام فروردجان عمل کنند از نهادن غذاها در دخمه ها برای روانهای اموات». و فروردگان حقیقی همین است. دوم، روز فروردین از ماه فروردین (نوزدهم این ماه) که طبق قاعدهء کلیه (تطبیق نام روز با نام ماه) جشنی میگرفتند. بیرونی در آثار الباقیه ص 219 گوید: «روز نوزدهم (از ماه فروردین) و آن فروردین روز است و موسوم است به فرودگان بمناسبت موافقت اسم آن و اسم ماهی که روز مزبور در آن واقع شده و این برای ایرانیان در هر ماهی صورت پذیرد. در این جشن پارسیان در دخمه ها چوب صندل بخور میدهند و موبدان با نذور میوه و گل مراسم آفرینگان بجای می آورند. این جشن شبیه عید توسن(3) نزد عیسویان کاتولیک است که در اول ماه نوامبر عید اموات شمرده می شود. (از حاشیهء برهان چ معین از خرده اوستا تألیف پورداود صص 209-210). خمسهء مسترقه را گویند، یعنی پنج روز آخر سال و این پنج روز را فارسیان بغایت معتبر دارند و جامه های نفیس پوشند و جشن سازند و عطریات بسیار بکار برند و تنعمات کنند و میوه های لطیف خورند و به آتش خانه ها روند و گاهنبار همسپیتمیدیم(4) را به عمل آورند، یعنی دعاها و بخوراتی که در روز اول خمسهء مسترقه باید خواند و باید کرد در این پنج روز بکنند و خوانند و معرب آن فروردجان است. (برهان).
(1) - fravartikan.
(2) - muktad.
(3) - Toussaint. (4) - ششمین گاهنبار سال. رجوع به همین کلمه شود.

فروردن.

[فَرْ وَ دَ] (مص) پروردن و پرورش دادن و تربیت کردن. || تعلیم کردن و آموزاندن. (ناظم الاطباء).

فروردیان.

[فَرْ وَ دَ] (اِ مرکب) به معنی فروردگان است که پنج روز آخر سال فارسیان باشد و آن را خمسهء مسترقه میگویند. (برهان). جشن فروردیان جشن فرودها. (فروهران) است که هنگام فرودآمدن فروهران بزمین محسوب میشود و آن ده روز است از اشتادروز تا انیران روز از اسفندماه و پنج روز گاتها (خرده اوستا تألیف پورداود صص 218-219). رجوع به فروردگان شود.

فروردین.

[فَرْ وَ] (اِ) در زبان پهلوی فرورتن(1)، مأخوذ از پارسی باستان ظاهراً فرورتینام(2) و آن ظاهراً جمع مؤنث کلمهء فرورتی(3) در حالت اضافی است و جمعاً به معنی فروردهای پاکان و فروهرهای پارسایان است. بنابراین «ین» علامت نسبت نیست. (از حاشیهء برهان چ معین). نام ماه اول سال شمسی باشد و آن بودن آفتاب است در برج حمل و آن برج اول است از بروج دوازده گانهء فلک و باد دبور که باد مغرب است در این ایام میوزد. (برهان). این ماه برج حمل راست که سرتاسر وی آفتاب در این برج باشد. (نوروزنامهء خیام) :
گرفت از ماه فروردین جهان فر
چو فردوس برین شد هفت کشور.عنصری.
وقت آن است که مردم ره صحرا گیرند
خاصه اکنون که بهار آمد و فروردین است.
سعدی.
|| نام فرشته ای هم هست که از خازنان بهشت است و تدبیر امور و مصالحی که در این ماه و در روز فروردین که نوزدهم این ماه است واقع شود، بدو متعلق است. || نام روز نوزدهم باشد از هر ماه شمسی و در این روز از ماه فروردین فارسیان جشن سازند و عید کنند بنابر قاعدهء کلیه که پیش ایشان جاری است که هر روز از هر ماهی که نام همان ماه داشته باشد عید باید کرد. نیک است در این روز به اعتقاد ایشان جامهء نو پوشیدن و دیدن گوسفندان و گله و رمهء گاوان و اسبان. (برهان) :
فروردین است و روز فروردین
شادی و طرب همی کند تلقین.مسعودسعد.
|| (اِخ) نام قسمتی از اوستای موجود. رجوع به فروردین یشت شود.
(1) - fravartin.
(2) - fravartinam.
(3) - fravarti.

فروردین یشت.

[فَرْ وَ یَ] (اِخ) نام یک یشت از کتاب یشتها که خود بخشی از بخشهای پنجگانهء اوستای موجود است. پورداود نویسد: قسمتی از این یشت که در قدرت و عظمت فروهرها و قسمتی دیگر که در استغاثه و طلب یاری از آنهاست. بخصوص در هنگام فرودآمدن فروهرها، یعنی در آخرین گاهنبار سال سروده میشود. در کتب مذهبی پهلوی به مطالبی در خصوص فروهرها برنمیخوریم که در خود فروردین یشت نباشد. (از یشتها ج 1 صص597-598). رجوع به فروردین و فروردگان شود.

فرورفتگی.

[فُ رو رَ تَ / تِ] (اِ مرکب)گودی. هر جای فرورفته.

فرورفتن.

[فُ رو رَ تَ] (مص مرکب) پایین رفتن. به زیر رفتن. (ناظم الاطباء). مقابل بررفتن :
فرورفت و بررفت روز نبرد
به ماهی نم خون و بر ماه گرد.فردوسی.
فرورفتن آبها از جهان
در آن ژرف دریا نبودی نهان.نظامی.
به کام دل نفسی با تو التماس من است
بسا نفس که فرورفت و برنیامد کام.
سعدی.
چو پیلش فرورفت گردن به تن
نگشتی سرش تا نگشتی بدن.سعدی.
- در فکرت فرورفتن یا بفکرت فرورفتن؛ در فکر رفتن. بسیار فکر کردن :
نیوشنده شد زین سخن تنگدل
بفکرت فرورفت چون خر به گل.سعدی.
شیخ در فکرت زمانی فرورفت. (گلستان).
- در فکر فرورفتن؛ فکر کردن. بسیار در فکر شدن.
|| رفتن : بار نداد و برنشست و برجانب سیب زار باغ فیروزی فرورفت. (تاریخ بیهقی). || غروب کردن هر جرم سماوی. فروشدن : در وقت زرد شدن آفتاب و فرورفتن گفتم. (قصص الانبیاء).
به ما در فرورفتن آفتاب
اشارت به چشمه ست و دریای آب.نظامی.
|| درگذشتن و مردن :
اگر به دست کسی ناگهان فرورفتی
بسوی دیگر از او بهره یافتی دیدار.
فرخی.
تقدیر بری او را زمان نداد و به جوانی فرورفت. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به فروشدن شود.

فرورفته.

[فُ رو رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)بزیررفته. پایین رفته.
- فرورفته دم؛ ستم کش و مغموم و بلادیده. (ناظم الاطباء). بی زبان. کسی که هرچه ستم کنند دم برنیاورد.
|| سپری شده. گذشته :
نه از آن روز فرورفتهء عمر
پس پیشین خبری خواهم داشت.خاقانی.

فرورق.

[فَ رو رَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هفتگانهء بخش حومهء شهرستان خوی. این دهستان در قسمت باختری بخش واقع و از شمال به دهستان سُکمن آباد، از جنوب به رهال، از خاور به ولدیان و اواوغلی و از باختر به الند محدود است. موقعیت آن: در قسمت خاوری جلگه، معتدل و مابقی کوهستانی و سردسیر است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. رودخانهء مهم این دهستان رود الند است که از کوههای مرزی جاندره و قزل چای و یارپاخلی سرچشمه گرفته، پس از ملحق شدن به همدیگر تشکیل یک رودخانهء مهم می دهند که به رودخانهء الند معروف میگردد و بعد از مشروب نمودن مزارع فاضل، آب آن به محلهء خوی میریزد. غیر از این رودخانه، چشمه سارها و قنوات شیرین و گوارا در این منطقه وجود دارد و جزئی زراعت دیمی نیز دارند که بوسیلهء آب برف و باران آبیاری میشود. دهستان فرورق از 24 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن متجاوز از 12000 تن و قراء مهم آن فرورق (مرکز دهستان) دار، سپیریونش، بداوار، زیوه، پسک پائین، خانقاه، تپه باش، فریس و فیگج میباشد. محصولاتش غله، حبوبات، توتون، زردآلو، کرچک و صادرات آنجا غله، توتون، کرچک، کدو، حبوبات، زردآلو و محصول دیمی است. راه مهم دهستان عبارت از راه نیمه شوسهء خوی به سیه چشمه و اکثر راهها ارابه رو و مالرو است. راه نیمه شوسهء مزبور نیز در سالهائی که زمستان بارندگی زیاد میشود مسدود میگردد و نام این دهستان بنام مرکز دهستان (فرورق) معروف گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فرورق.

[فَ رو رَ] (اِخ) مشهور به پره و به توضیح ده پره مراجعه شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فرو رهاکردن.

[فُ رو رَ کَ دَ] (مص مرکب) افگندن. (یادداشت بخط مؤلف). انداختن و ساقط کردن. (ناظم الاطباء). || فروهشتن. (یادداشت بخط مؤلف). انداختن پرده حجاب و جز آن. (ناظم الاطباء). رجوع به فروهشتن شود.

فروریختن.

[فُ تَ] (مص مرکب) چیزی را از بالا به پایین ریختن :
یکروز به گرمابه همی آب فروریخت
مردی بغلط لج بزدش بر در دهلیز.
منجیک ترمذی.
بزد تیغ و انداخت از تن سرش
فروریخت چون رود خون از برش.
فردوسی.
فروریخت از دیده سیندخت خون
که کودک ز پهلو کی آید برون؟فردوسی.
نداد ایچ پاسخ مر او را ز شرم
فروریخت از دیدگان آب گرم.فردوسی.
آن لعل لعاب از دهن گاو فروریز
تا مرغ صراحی کندت نغز نوایی.خاقانی.
ناودان چشم رنجوران عشق
گر فروریزند خون آید به جوی.سعدی.
یکی طشت خاکسترش بی خبر
فروریختند از سرایی بسر.سعدی.
|| انداختن. افکندن :
که او گفت کز بنده بگریختی
سلیح سواران فروریختی.فردوسی.
ز شاه کیان خواسته زینهار
فروریختند آلت کارزار.فردوسی.
|| آویختن :
به فتراک پاکان فروریز چنگ
که عارف ندارد ز دریوزه ننگ.سعدی.
|| ریخته شدن :
بیفشرد چنگ کَلاهور سخت
فروریخت ناخن چو برگ درخت.فردوسی.
شکستم سرش چون سر ژنده پیل
فروریخت زو زهر چون رود نیل.فردوسی.
گلی که باد بر او برجهد فروریزد
چرا دهم دل نیکوپسند خویش بدان.
فرخی.
|| خراب شدن و ویران شدن دیوار و سقف. (یادداشت بخط مؤلف). || پاره پاره شدن. (ناظم الاطباء).

فروریخته.

[فُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)هرچه بر زمین ریخته شده باشد از آب و خون و جز آن. || هدررفته و از میان رفته. رجوع به فروریختن شود.

فروز.

[فُ] (اِ) تابش و روشنی و فروغ آفتاب و غیره. (برهان) :
زمان خواست زو نامور هفت روز
برفت آنکه بودش ز دانش فروز.فردوسی.
- پرفروز؛ پرتابش. بسیار روشن :
عالم از سر زنده گشت و پرفروز
ای عجب آنروز روز، امروز روز.مولوی.
|| (نف) مخفف فروزنده. تابنده. روشن کننده. در این معنی همواره بصورت ترکیب و مزید مؤخر آید:
- دل فروز؛ آنکه دل را روشن کند و شادی بخش باشد. محبوب :
گرستن گرفت از سر صدق و سوز
که ای یار جان پرور و دلفروز.سعدی.
پس از گریه مرد پراکنده روز
بخندید کای مامک دلفروز.
سعدی (بوستان ص110).
- رامش فروز؛ رامش بخش. شادی بخش. آنچه آرامش آورد از آواز و جز آن :
مگر کز یک آواز رامش فروز
مر از بن شب محنت آری بروز.نظامی.
- شب فروز؛ شب تاب. آنچه شب را روشن کند :
یکی گفتش ای کرمک شب فروز
چه بودت که بیرون نیایی بروز؟سعدی.
- گلشن فروز؛ آنچه یا آنکه باغ و گلستان را روشنی و زیبایی بخشد و بیاراید. گلشن آرای :
ز گرما شبی رفت و روزی رسید
گلی رفت و گلشن فروزی رسید.نظامی.
- گیتی فروز؛ روشنی بخش جهان. آنکه جهان را روشنی دهد. جهان فروز. جهان افروز. جهان تاب :
به آتش تن و جان خود را مسوز
مکن تیره این تاج گیتی فروز.نظامی.
نشسته جهاندار گیتی فروز
بفیروزی آورده شب را بروز.نظامی.
شب از بهر آسایش توست و روز
مه روشن و مهر گیتی فروز.سعدی.
نور گیتی فروز چشمهء هور
زشت باشد بچشم موشک کور.سعدی.
- لشکرفروز؛ لشکرآرای. که موجب فخر و سربلندی لشکر بود :
دو جنگ گران کرده شد در سه روز
چهارم، سیاوخش لشکرفروز.فردوسی.
- مجلس فروز؛ مجلس آرای. روشنی بخش مجلس :
مرا کاین سخنهاست مجلس فروز
چو آتش در او روشنائی و سوز.سعدی.
- مجلس فروزی؛ روشن کردن مجلس :
به مجلس فروزی دلم خوش بود
که چون شمع بر فرقم آتش بود.نظامی.
|| شعله ورسازنده و افروزنده.
- آتش فروز؛ کسی که آتش افروزد. آنکه آتش را شعله ور سازد :
می ناب خوردند تا نیمروز
چو می در ولایت شد آتش فروز.نظامی.
|| (اِ) (اصطلاح دستور) صفت. مقابل موصوف. (برهان). فروزه. از دساتیر است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فروزه شود.

فروز.

[فَرْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر، واقع در یازده هزارگزی جنوب خاوری شهر ملایر و کنار جنوبی راه اتومبیل رو مانیزان به ملایر. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 435 تن سکنه. محصولاتش غله و انگور است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند و صنایع دستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فروزان.

[فُ] (نف) صفت فاعلی از فروختن. افروزنده. درخشنده. (حاشیهء برهان چ معین). تابنده. (صحاح الفرس). روشن. درخشان. فروزنده :
که فرزند آن نامور شاه بود
فروزان چو در تیره شب ماه بود.فردوسی.
تهمتن چو بشنید آن خواب شاه
ز باز و ز تاج فروزان چو ماه.فردوسی.
فروزان یکی شمع بنهاد پیش
سخن راند هر گونه از کم و بیش.فردوسی.
از خاکستر آتشی فروزان کرد. (تاریخ بیهقی).
جوانی همه پیکرش نیکوی
فروزان از او فرهء خسروی.اسدی.
تو جان لطیفی و جهان جسم کثیف است
تو شمع فروزانی و گیتی شب یلدا.
امیرمعزی.
آه من چندان فروزان شد که کوران نیمشب
از فروغ سوز آهم رشته در سوزن کشند.
خاقانی.
قلب الاسد از اسد فروزان
چون آتش عود عودسوزان.نظامی.
گه آوردی فروزان شمع در پیش
در او دیدی و در حال دل خویش.نظامی
|| شادمان. سرخوش :
جهانجوی بر تخت شاهنشهی
نشسته فروزان ابا فرهی.فردوسی.

فروزانفر.

[فُ فَ] (اِ مرکب) به معنی فرفروزان است که رب النوع انسان باشد یعنی پرورنده و پرورش کنندهء آدمی. (برهان). برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فروزان شود.

فروزانیدن.

[فُ دَ] (مص) روشن کردن. فروزان ساختن: اضرام؛ فروزانیدن آتش. (منتهی الارب). رجوع به فروختن و افروختن شود.

فروزدن.

[فُ زَ دَ] (مص مرکب) فروبردن در چیزی :
نان فروزن به آب دیدهء خویش
وز در هیچ سفله شیر مخواه.سنایی.
|| استوار کردن. کوفتن و برافراشتن درفش و جز آنرا :
به شهر اندر افکند تن با سپاه
فروزد بباره درفش سپاه.اسدی.
- جامه فرو نیل زدن؛ جامهء نیلی و کبود پوشیدن. بمصیبت نشستن یا نشاندن :
چون بلشکرگه او آینه بر پیل زنند
شاه افریقیه را جامه فرو نیل زنند.
منوچهری.

فروزدودن.

[فُ زَ / زِ / زُ دو دَ] (مص مرکب) زدودن. ستردن :
اکنون که از تو بنهفت آن بت رخ زدوده
آن به که مهر او را از دل فروزدایی.
ناصرخسرو.
اکنون مردم شوی گر از دل
دیوی بخرد فروزدایی.ناصرخسرو.

فروزش.

[فُ زِ] (اِمص) فروز. روشنی :
ز قیصر بپرسید و پوزش گرفت
بر آن رومیان بر فروزش گرفت.فردوسی.
چو از تاج دارا فروزش گرفت
همای اندر آن کار پوزش گرفت.فردوسی.

فروزشگر.

[فُ زِ گَ] (ص مرکب) روشن و نورانی کننده. || مدح و تعریف کننده. (آنندراج) (انجمن آرا).

فروزندگی.

[فُ زَ دَ / دِ] (حامص) روشنی و ضیاء و تابندگی و تابانی. (ناظم الاطباء). درخشندگی. فروزش. رجوع به فروزنده شود.

فروزنده.

[فُ زَ دَ / دِ] (نف) روشن کننده. (آنندراج). افروزنده. (ناظم الاطباء). شعله ور سازنده : فروغ آتش اگرچه فروزنده خواهد که پست شود به ارتفاع گراید. (کلیله و دمنه).
- فروزندهء خاور.؛ رجوع به مدخل فروزندهء خاور شود.
|| رونق دهنده :
که ای نامور پور شاه جهان
فروزندهء تخت شاهنشهان.دقیقی.
فروزندهء مجلس و می گسار
نوازندهء چنگ باگوشوار.فردوسی.
که جاوید بادا سرافراز شاه
همیشه فروزندهء تاج و گاه.فردوسی.
|| درخشنده و تابنده و نوردهنده. (ناظم الاطباء). درخشان. روشن. تابان :
به زرینه جام اندرون لعل مل
فروزنده چون لاله بر زرد گل.عنصری.
به بالای دودی چنین هولناک
فروزنده نوری است صافی و پاک.نظامی.
به دستش در از رنگ انگشتری
نگینی فروزنده چون مشتری.نظامی.
- فروزنده رو.؛ رجوع به مدخل فروزنده رو شود.
|| (اِ) کنایت از خورشید باشد :
چو زرین شد این چادر مشکبوی
فروزنده بر چرخ بنمود روی.فردوسی.
|| نیز ماه و ستارگان را گویند :
همی تا برآید فروزنده هر شب
بر این آبگون روی گردون اخضر.
فرخی.

فروزندهء خاور.

[فُ زَ دَ / دِ یِ وَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از آفتاب است. (انجمن آرا). رجوع به فروزنده شود.

فروزنده رو.

[فُ زَ دَ / دِ] (ص مرکب) آنکه رویش درخشان و زیبا باشد :
به گل چیدن آمد عروسی به باغ
فروزنده رویی چو روشن چراغ.نظامی.
رجوع به فروزنده شود.

فروزة.

[فَرْ وَ زَ] (ع مص) مردن و هلاک گردیدن. (منتهی الارب). موت. (از اقرب الموارد).

فروزة.

[فُ زَ] (ع مص) خشم گرفتن و برافروخته گردیدن. (منتهی الارب).

فروزه.

[فُ زِ] (اِ) به معنی صفت که مقابل ذات است. چون فروز به معنی روشنی است و بروشنی چیزها شناخته شود، همچنین فروزه یعنی صفت معرف و شناسای حقیقت چیزها خواهد بود. (از انجمن آرا) (آنندراج) (از فرهنگ دساتیر). برساختهء فرقهء آذرکیوان است.

فروزه مند.

[فُ زِ مَ] (ص مرکب) موصوف را در فارسی فروزه مند نامند، یعنی صاحب حقیقت. (انجمن آرا) (آنندراج از فرهنگ دساتیر). برساخت فرقهء آذرکیوان.

فر و زیب.

[فَرْ رُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) شکوه و زیبایی :
دیدی تو ریژ و کام بدو اندرون بسی
با ریدکان مطرب بودی به فر و زیب.
رودکی.

فروزیدن.

[فُ دَ] (مص) افروختن. فروختن. روشن کردن. (یادداشت بخط مؤلف). فروختن. (ناظم الاطباء).

فروزیده.

[فُ دَ / دِ] (ن مف) روشن شده. (آنندراج) (انجمن آرا) (برهان). رجوع به فروزیدن شود. || موصوف گشته. (آنندراج) (انجمن آرا). موصوف. (برهان) (از فرهنگ دساتیر). رجوع به فرهنگ دساتیر ص 258 شود.

فروزیر.

[فُ] (ق مرکب) بطرف زیر. بسوی پایین. فروسو.
- فروزیر شدن؛ پایین رفتن. فرورفتن :
همانگه جست رامین راست چون شیر
ز بام کوشک تا زآن شد فروزیر.
فخرالدین اسعد.
- فروزیر گذاشتن؛ پایین آوردن. به پایین نهادن :
ز تختش فروزیر نگذاشتی
مدامش بر خویشتن داشتی.فردوسی.

فروزینه.

[فُ نَ / نِ] (اِ مرکب) آتش پرک و آتش زنه و چخماق را گویند. || خار و خاشاکی را نیز گفته اند که بدان آتش افروزند. (برهان). فروزه. رجوع به فروزه شود.

فروس.

[فُ] (ع اِ) جِ فرس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اسبان. رجوع به فرس شود.

فروس.

[] (یونانی، اِ) ماذریون. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ماذریون و مازریون شود.

فروس.

[فَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب).

فروس.

[فُ] (ع اِ) حلزون. (دزی ج 2 ص 263).

فروس.

[] (اِخ) از طسوج طبرش. (تاریخ قم ص117).

فروس.

[] (اِخ) از دیه های انار. (تاریخ قم ص 137).

فروسپوختن.

[فُ سِ تَ] (مص مرکب)فروکردن. سپوختن. رجوع به سپوختن و فروکردن شود.

فروستردن.

[فُ سِ تُ دَ] (مص مرکب)فروزدودن. پاک کردن. از میان بردن :
نه رنگ او تباه کند تربت زمین
نه نقش او فروسترد گردش زمان.
فرخی.
رجوع به ستردن شود.

فروسو.

[فُ] (ق مرکب) مقابل برسو. بسوی پایین. پایین. فروزیر :
از فروسو گنج و از برسو بهشت
سوزنی سیمین میان هر دو حد.
بوشعیب هروی.
آماس بیشتر در فروسو باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ترکیب ها:
- فروسو کشیدن.؛ فروسویین. رجوع به مدخل ها فروسو کشیدن و فروسویین شود.

فروسودن.

[فُ دَ] (مص مرکب) ساییدن. تراش دادن. || ساییده شدن. سودن. رجوع به سودن شود.

فروسو کشیدن.

[فُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) بپایین کشیدن. پایین آوردن : نخست به علاجها که یاد کرده آمده است مشغول باشند از رگزدن و ماده از بالا فروسو کشیدن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فروسو شود.

فروسویین.

[فُ] (ص نسبی) مقابل برسویین. پایینی : گاه باشد که توته بر پلک برسویین بدرآید و گاه باشد که بر پلک فروسویین. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فروسة.

[فُ سَ] (ع مص) زیرک و نیک ماهر گردیدن در سواری. (منتهی الارب). حاذق گردیدن در کار خیل. (اقرب الموارد). || شناختن اسب و سواری کردن. || (اِمص) سواری. || اسب شناسی. (منتهی الارب).

فروسیانور.

[فِ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) ترکیبی شیمیایی است که از فعل و انفعال مواد آلی و ترکیب آنها با سولفات فرو و سولفات فریک در مجاورت گرما به دست می آید. (از روش تهیهء مواد آلی ص104).
(1) - Ferrocyanure.

فروسیت.

[فُ سی یَ] (ع مص، اِمص)فروسة. سواری. سوارکاری. (یادداشت بخط مؤلف). سواری اسب و شناختن اسب. (غیاث). رجوع به فروسة و فروسیة شود.

فروسیج.

[فُ یَ] (اِخ) جایی است از اعمال بادوریا. (از معجم البلدان).

فروسیمن.

[] (اِ) جوز مائل. (فهرست مخزن الادویه).

فروسیمون.

[] (معرب، اِ) اسم یونانی ارنب است. (تحفهء حکیم مؤمن). خرگوش.

فروسیة.

[فُ سی یَ] (ع مص) زیرک و نیک ماهر گردیدن در سواری. (منتهی الارب). حاذق گردیدن در امر خیل. (اقرب الموارد). || شناختن اسب و سواری کردن. || (اِمص) سواری. || اسب شناسی. (منتهی الارب). فروسة. رجوع به فروسة شود.

فروش.

[فُ] (اِمص) فروختن. (آنندراج). بجای اسم مصدر در این معنی به کار رود. مقابل خرید. فروخت و مبادلهء چیزی به پول نقد. (از ناظم الاطباء). || (نف مرخم) فروشنده. (آنندراج). در این معنی مخفف فروشنده است و همواره بصورت ترکیب و مزید مؤخر بکار رود.
ترکیب ها:
آجیل فروش. آلوفروش. امانت فروش. ارزن فروش. باده فروش. بارفروش. بلورفروش. پیاله فروش. جاروب فروش. جوراب فروش. جوفروش. چرم فروش. خرده فروش. خواربار فروش. دستفروش. دوغ فروش. روزنامه فروش. سبزی فروش. سقط فروش. شیرفروش. شیرینی فروش. صابون فروش. فرش فروش. کاه فروش. گران فروش. گل فروش. مال فروش. میوه فروش. و .... این ترکیبات جداگانه در ذیل لغات ترکیب شونده با کلمهء فروش و یا بصورت مستقل (مدخل) در لغت نامه آمده است. برای توضیح و شواهد آنها به ذیل هر یک از این مدخل ها رجوع شود.
|| نیز به معنی تظاهرکننده و نماینده است و در این معنی هم بصورت مزید مؤخر استعمال شود مانند این ترکیب ها:
-پارسایی فروش؛ آنکه اظهار پارسایی کند و به تظاهر خود را پرهیزگار نماید :
پلیداعتقادان پاکیزه پوش
فریبنده و پارسائی فروش.سعدی.
- چربش فروش؛ چرب زبان. پرگوی. فریبنده :
ترازوی چربش فروشان برنگ
بود چرب و چربی ندارد بسنگ.نظامی.
|| ازدست دهنده و آنکه چیزی گرانبها را به رایگان از کف دهد. در این معنی نیز بصورت مزید مؤخر آید، چون ترکیب های زیر:
- خودفروش؛ کسی که از خود سخن به گزاف گوید و خود را ستاید. خودبین. خودستای :
در میان صومعه، سالوس پردعوی منم
خرقه پوش خودفروش خالی از معنی منم.
سعدی.
- || در تداول امروز، بی شخصیت. آنکه خود و آبروی خود را آسان از کف دهد.
- دین فروش؛ آنکه به دین پشت پا زند. که دین به دنیا فروشد. که حکم شرع را خوار شمارد بخاطر مال دنیا :
که ای زرق سجادهء دلق پوش
سیهکار دنیاخر و دین فروش.سعدی.

فروشا.

[فُ] (نف) فروشنده. (آنندراج). فروشنده و بایع. || (اِمص) بیع و خرید و فروخت. (ناظم الاطباء).

فروشاندن.

[فُ دَ] (مص مرکب) دور کردن و به یک طرف راندن. (برهان). مخفف فرونشاندن. (آنندراج). برطرف کردن و برانداختن. (ناظم الاطباء).

فروشتن.

[فُ شِ تَ] (مص مرکب)فروهشتن. (آنندراج). مخفف فروهشتن است.

فروشخیدن.

[فُ شَ دَ] (مص مرکب) به زیر شخیدن. بسوی پستی شخیدن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به شخیدن شود.

فروشدن.

[فُ شُ دَ] (مص مرکب)فرودآمدن. پایین آمدن. (از ناظم الاطباء). بسوی پایین رفتن. از بلندی پایین رفتن : به گور وی فروشدند و دفن کردندش. (مجمل التواریخ و القصص).
لیکن سوی مرد خرد خوشیهاش
زهر است همی چون فروشد از کام.
ناصرخسرو.
که از دیدن عیش شیرین خلق
فرومی شدی آب تلخش بحلق.سعدی.
- سر فروشدن؛ پایین افتادن و فروافتادن سر در حالت شرم و تفکر و مانند آن :
خردمند را سر فروشد ز شرم
شنیدم که میرفت و میگفت نرم.سعدی.
شبی سر فروشد به اندیشه ام
به دل برگذشت آن هنرپیشه ام.سعدی.
|| فرورفتن. (ناظم الاطباء). فرورفتن چیزی به زمین و جز آن :
عقیق وار شده ست آن زمین ز بس که ز خون
به روی دشت و بیابان فروشده ست آغار.
عنصری (دیوان ص 63).
زمینش چنان بود که هر ستوری به روی رفتی فروشدی تا گردن. (تاریخ بیهقی). جرجیس پای بر زمین زد، جملهء بتان در زمین فروشدند. (قصص الانبیاء).
ندانیم کز ما در این راه رنج
کرا پای خواهد فروشد به گنج.نظامی.
فروشد ناگهان پایت به گنجی
ز دست افشاندیش بی پای رنجی.نظامی.
شبی پای عمرش فروشد به گل
طپیدن گرفت از ضعیفیش دل.سعدی.
ولیک عذر توان گفت پای سعدی را
در این لجن که فروشد نه اولین پایی است.
سعدی.
گنج قارون که فرومی شود از قهر هنوز
خوانده باشی که هم از غیرت درویشان است.
حافظ.
- در اندیشه فروشدن؛ در فکر فرورفتن. تفکر : استادم در اندیشهء دراز فروشد. (تاریخ بیهقی).
- در خود فروشدن؛ به فکر فرورفتن. تفکر کردن. غمگین بودن : در خود فروشده بود سخت از حد گذشته. (تاریخ بیهقی).
|| غوطه خوردن. غوص نمودن در آب. (ناظم الاطباء) : جبرئیل گفت: به چشمه فروشو تا عجایب بینی. فروشد. (قصص الانبیاء). گفت: وقتی به دریای مغرب فروشدم. (قصص الانبیاء). موسی خویشتن در آب افکند و فروشد. (قصص الانبیاء). || غرق شدن :
از این ورطه کشتی فروشد هزار
که پیدا نشد تخته ای بر کنار.سعدی.
|| وارد شدن و دخول بجایی. درآمدن. (یادداشت بخط مؤلف). نزول نمودن. (ناظم الاطباء) :
از هرکه به کوی او فروشد
جز من بشمار برنیامد.
خاقانی.
فائق که... در اثنای آن حال فروشد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || غروب کردن آفتاب و ماه. (ناظم الاطباء) :
بس زود برآمد ز فلک کوکب سعدم
چه سود که در وقت فروشد چو برآمد.
مسعودسعد.
اگر آفتاب فروشدی تا روز دیگر همان وقت نشایستی هیچ خوردن. (مجمل التواریخ و القصص).
چو خورشید آوازهء او برآمد
همانگاه ماه مقنع فروشد.خاقانی.
فروشد آفتابش در سیاهی
بنه در خاک برد از تخت شاهی.نظامی.
بسی برآید و بی ما فروشود خورشید
بهار و گاه خزان باشد و گهی مرداد.سعدی.
قمر فروشد و صبح دوم جهان بگرفت
حیات او چو سر آمد مزید عمر تو باد.
سعدی.
گو شمع بمیر و مه فروشو که مرا
آن شب که تو در کنار باشی روز است.
سعدی.
|| پایان یافتن روز :
روز همجنسان فروشد لاجرم
روزن دل ز آسمان دربسته ام.خاقانی.
ای روز کرم فروشدی زود
از ظل عدم ضیات جویم.خاقانی.
|| مردن. (ناظم الاطباء). درگذشتن :
از دهان دین برآمد آه آه
چون فروشد ناصر دین، ای دریغ.خاقانی.
عمر به او وفا نکرد و به جوانی فروشد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || مبهوت شدن. خیره شدن. محو تماشای چیزی شدن :
بیاوردند صورت پیش دلبند
بر آن صورت فرو شد ساعتی چند.نظامی.
|| محو شدن و پنهان گشتن :
با شکن زلف تو صبر فروشد به غم
از نظر چشم تو عقل درآمد بکار.خاقانی.
چو آمد زلف شب در عطرسایی
به تاریکی فروشد روشنایی.نظامی.

فروش رفتن.

[فُ رَ تَ] (مص مرکب) به فروش رسیدن. فروخته شدن. رجوع به فروش شود.

فروشستن.

[فُ شُ تَ] (مص مرکب)شستن و پاکیزه کردن :
چو کرد او کلیزه پر از آب جوی
به آب کلیزه فروشست روی.منطقی رازی.
- دست فروشستن؛ دست شستن. صرف نظر کردن. چشم پوشیدن :
غرور جوانی چو از سر نشست
ز گستاخ کاری فروشوی دست.نظامی.
مکن با فرومایه مردم نشست
چو کردی ز هیبت فروشوی دست.سعدی.
چو در کیلهء جو امانت شکست
از انبار گندم فروشوی دست.سعدی.
پسر کو میان قلندر نشست
پدر گو ز خیرش فروشوی دست.سعدی.
|| زدودن و پاک کردن :
آن کو ز دل خلق فروشست بمردی
نام پدر بهمن و نام پسر زال.
فرخی.
مرا از داغ هجران زرد شد روی
به می زردی روی من فروشوی.
فخرالدین اسعد.
فروشست خور تختهء لاجورد
بسیمین نقطها بزد آب زرد.اسدی.
گرد از دل سیاه فروشوید
حج و نماز و روزهء پیوسته.ناصرخسرو.
منقش جامه هاشان را کشان پوشید فروردین
فروشست از نگار و نقش ماه مهر و آبانش.
ناصرخسرو.
هوا را بسیماب صبح خجسته
فروشسته زنگار از طرف خاور.
ناصرخسرو.
ز دیوان فروشست عنوان گنج
که نامش برآمد به دیوان رنج.نظامی.
جهاندار فرمود کآن زادمرد
فروشوید از دامن خویش گرد.نظامی.
خردمند شه گفت کای ساده مرد
چنین دان و از دل فروشوی گرد.نظامی.
گر طبیبی را رسد زینسان جنون
دفتر طب را فروشوید به خون.مولوی.
الا ای ترک آتش روی ساقی
به آب باده عقل از من فروشوی.سعدی.
کنیت سعدی فروشستم ز دیوان وجود
پس قدم در حضرت بیچون مولایی زدم.
سعدی.
|| تلف نمودن. (ناظم الاطباء). رجوع به شستن شود.

فروشسته.

[فُ شُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)پاکیزه شده. شسته :
چو سلطان شود سوی نخجیرگاه
دری رفته بیند فروشسته راه.نظامی.
رجوع به فروشستن شود.

فروشک.

[فَ شَ] (اِ) بلغور است و آن غله ای باشد که در آسیا اندازند تا خرد شود و بشکند. (برهان). و از آن طعام کرده بخورند. (آنندراج) (انجمن آرا). بلغور. (از فرهنگ اسدی). رجوع به فروشه شود.

فروش کردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب)بفروش رسانیدن. فروختن متاع یا هر چیز دیگر. رجوع به فروش شود.

فروشکستن.

[فُ شِ کَ تَ] (مص مرکب)شکستن. رجوع به شکستن شود. || شکست دادن و خوار کردن. دماغ سوزاندن : اگر کسی دماغی دارد او را فروشکند و دعوی از سر بیرون کند. (تذکرة الاولیاء).

فر و شکوه.

[فَرْ رُ شُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) فر و زیب. جلال و شکوه. بزرگی :پس لشکرگاهی عظیم به فر و شکوه بزد. (اسکندرنامهء منثور).

فروشگاه.

[فُ] (اِ مرکب) جای فروش. جای فروختن متاع و کالا. دکان. (یادداشت بخط مؤلف). در تداول مردم، بیشتر به دکانهای بزرگ که متاع متنوع دارند اطلاق شود.

فروشندگی.

[فُ شَ دَ / دِ] (حامص) عمل فروشنده. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فروشنده شود.

فروشنده.

[فُ شَ دَ / دِ] (نف) بایع. کسی که چیزی را فروخته یا میفروشد. (ناظم الاطباء). بایع. مقابل خریدار. (یادداشت بخط مؤلف) :
نبینید کایدر فروشنده ام؟
ز بهر خور خویش کوشنده ام؟فردوسی.
فروشنده ام هم خریدار جوی
فزاید مرا نزد کس آبروی.فردوسی.
فروشنده ام هم خریدار نیز
فروشم، بخرم ز هر گونه چیز.فردوسی.
فروشندهء گوهر آمد پدید
متاع از فروشنده باید خرید.نظامی.
رجوع به فروش شود.

فروشه.

[فَ شَ / شِ] (اِ) به معنی افروشه که حلوایی است گیلانیان را. (برهان). و آن حلوایی است متخذ از آرد و روغن و عسل یا شکر. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به افروشه و آفروشه شود. || لوزینه را نیز گویند، یعنی هر چیز که در آن مغز بادام کرده باشند. (برهان). رجوع به فروشک شود.

فروشه.

[فُ شَ / شِ](1) (اِ) گندم نیم کوفته را گویند. (برهان). بلغور. فروشک. رجوع به فروشک شود.
(1) - مؤلف برهان «فروشک» را که به همین معنی است بفتح اول ضبط کرده است.

فروشی.

[فُ] (ص نسبی) قابل فروش. فروختنی. درخور فروش. مال فروش. برای فروش. (از یادداشتهای مؤلف).

فروشی.

[فْرَ / فَ رَ وَ] (اِ) فروهر. فره وشی. رجوع به فره وشی و فروهر شود.

فروشیدن.

[فُ دَ] (مص) فروختن. (آنندراج) :
زودتر استر فروشید آن حریص
یافت از غم وز زیان آن دم محیص.
مولوی (از فرهنگ فارسی معین).

فروصاهی.

[] (اِ) کراث الثوام. (فهرست مخزن الادویه). تر. (از دزی ج 2 ص 263).

فروض.

[فُ] (ع مص) کلان سال گردیدن گاو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فروط.

[فُ] (ع مص) پیشی نمودن. || پیش درآمدن. (منتهی الارب). || (عربی مغرب) جنگ دریایی. (از دزی ج 2 ص 263).

فروطاغورس.

[فُ رُ رُ] (اِخ)پروتاگوراس. رجوع به پروتاگوراس شود.

فروع.

[فُ] (ع مص) برتر گردیدن از قوم خود به بزرگی یا به جمال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از کوه بالا رفتن. || به وادی فرودآمدن. (از اقرب الموارد). || به لگام زدن اسب را و عنان کشیدن تا بازایستد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بر سر کسی زدن به عصا. (از اقرب الموارد). || بازداشتن میان قوم و اصلاح نمودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جولان کردن در زمین و دانستن دانش آن و شناختن نشانه های آن. (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ فرع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مقابل اصول : از اصول و فروع معتقد ایشان استکشافی کنم. (کلیله و دمنه). و آن را اصول و فروع و زوایا نهاده. (کلیله و دمنه). || به اصطلاح اهل علم به معنی علم فقه باشد. (آنندراج). زیرا فقه علم استخراج احکام فروع دین است.
- فروع الباب؛ رگهای متصل به باب الکبد. (یادداشت بخط مؤلف).
- فروع الجوزاء؛ گرمای سخت. یقال: له نجم الفروع ایضاً. (منتهی الارب). سخت ترین گرمای جوزا. (اقرب الموارد). ستاره ای که در جوزاست فرغ است با غین معجمه نه فروع به عین مهمله. رجوع به فرغ و فروغ شود.

فروع.

[فَرْ وَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). دارة الفروع جایی است. (از معجم البلدان).

فروع الجوزا.

[فُ عُلْ جَ] (اِخ) رجوع به فروع شود.

فروع المقلتین.

[فُ عُلْ مُ لَ تَ] (ع اِ مرکب) قسمتهای بالای مقلتین. (اقرب الموارد). و مقله کرهء چشم است که شامل سیاهی و سفیدی آن است. رجوع به مقلة و مقلتین شود.

فروغ.

[فُ] (اِ) به معنی فروز است که شعاع و روشنی و تابش آفتاب و آتش و غیره باشد. (برهان). روشنایی. نور. (یادداشت بخط مؤلف). افروغ. (حاشیهء برهان چ معین) :
تا همه مجلس از فروغ چراغ
گشت چون روی دلبران روشن.رودکی.
برافروز آذری ایدون که تیغش بگذرد از بون(1)
فروغش از بر گردون کند اجرام را اخگر.
دقیقی (دیوان ص 124).
فروغی پدید آمد از هر دو سنگ
دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ.فردوسی.
فروغ رخش را که جان برفروخت
در او بیش دید و دلش بیش سوخت.
فردوسی.
خود نماید همیشه مهر فروغ
خود فزاید همیشه گوهر اخش.
عنصری (دیوان ص 313).
از فروغ گل اگر اهرمن آید بچمن
از پری بازندانی دو رخ اهرمنا.منوچهری.
ای خداوندی که گر روی تو اعمی بنگرد
از فروغ روی تو بیناتر از زرقا شود.قطران.
علم، دل تیره را فروغ دهد
کندزبان را چو ذوالفقار کند.ناصرخسرو.
بمعلولی تن اندر ده که یاقوت از فروغ خور
سفرجل رنگ بود اول که آخر گشت رمانی.
خاقانی.
گوی گریبان تو چون بنماید فروغ
زرین پروز شود دامن روح الامین.خاقانی.
دروغ است اینکه گویند آنکه در سنگ
فروغ خور عقیق اندر یمن ساخت.خاقانی.
فروغ روی شیرین در دماغش
فراغت داده از شمع و چراغش.نظامی.
ز شب چندان توان دیدن سیاهی
که برناید فروغ صبحگاهی.نظامی.
ممیراد این فروغ از روی این ماه
میفتاد این کلاه از فرق این شاه.نظامی.
فروغ روی ترا خانه کی حجاب شود
به گل چگونه توان روی آفتاب نهفت.
ابن یمین.
ای فروغ ماه حسن از روی رخشان شما
آبروی خوبی از چاه زنخدان شما.حافظ.
فروغ دل و دیدهء مقبلان
ولینعمت جان صاحبدلان.حافظ.
|| شعله و شرار آتش و هرچه بدان ماند : فروغ خشم آتش غیرت در مغز وی بپراکند. (کلیله و دمنه). فروغ خشم در حرکات و سکنات او پیدا آمده بود. (کلیله و دمنه). فروغ آتش اگرچه فروزنده خواهد که پست شود به ارتفاع گراید. (کلیله و دمنه).
اگر یکسر موی برتر پرم
فروغ تجلی بسوزد پرم.سعدی.
|| رونق. (یادداشت بخط مؤلف) :
به موبد چنین گفت، هرگز دروغ
نگیرد بر مرد دانا فروغ.اسدی.
راست را دید او رواجی و فروغ
بر امید او روان کرد آن دروغ.مولوی.
- بافروغ؛ بارونق. مرتب. آراسته. آنچه جلب نظر کند از درخشانی و زیبایی :
گوش سر بربند از هزل و دروغ
تا ببینی شهر جان را بافروغ.مولوی.
ترکیب ها:
- فروغ دادن.؛ فروغ داشتن. فروغ گرفتن. فروغمند. فروغمندی. فروغناک. رجوع به این مدخل ها شود.
(1) - ن ل: برافروز آتشی...

فروغ.

[فُ] (ع مص) فارغ شدن. (تاج المصادر بیهقی). پرداختن از کاری. (اقرب الموارد). پرداختن از چیزی. (منتهی الارب). || پایان دادن کسی کاری را. (اقرب الموارد). فراغ. فراغت. رجوع بدین کلمات شود. || آهنگ کردن بسوی کسی. (منتهی الارب). قصد. || تهی شدن ظرف. (اقرب الموارد). || مردن. (منتهی الارب). مردن بمناسبت تهی شدن جسم از روح. || هدر شدن خون کسی. (از اقرب الموارد). || ریخته شدن آب. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || (اِخ) ستارهء جوزا. (منتهی الارب). جِ فرغ. رجوع به فرغ و فروع شود.

فروغانی.

[فُ] (ص مرکب) درخشان و تابان. (آنندراج). روشن و نورانی. (ناظم الاطباء).

فروغ اصفهانی.

[فُ غِ اِ فَ] (اِخ) رجوع به فروغ الدین اصفهانی شود.

فروغ الدوله.

[فُ غُدْ دَ لَ] (اِخ) لقب فرزند حسنعلی میرزا شجاع السلطنهء قاجار است که فروغی بسطامی شاعر معروف منسوب به این شاهزاده است. (از تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون ترجمهء رشیدیاسمی ج 4 ص 212).

فروغ الدین.

[فُ غُدْ دی] (اِخ) اصفهانی. از شعرای دوره ناصرالدینشاه قاجار است. هدایت نویسد: اسمش میرزا محمد مهدی فرزند محمدباقر، متخلص به «بهجت» مستوفی بیوتات و قورخانه و آتشخانه نواب شاهزاده اعظم، ولیعهد عباس میرزای مغفور بود. در سال 1223 ه . ق. در تبریز تولد یافت. از هفت سالگی به تحصیل پرداخت و در خدمت فضلای عصر اکتساب دانش کرد. با وجود مشاغل دولتی همواره به مطالعه و تصنیف نیز می پرداخت و از آثار او یکی صحایف العالم است که مشتمل بر پنج صحیفه و قریب دویست هزار بیت است. فروغ الدین در شعر به مناسبت انتساب به فریدون میرزا متخلص به فرخ، «فرخی» تخلص میکرد. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 396).

فروغته.

[فُ تَ / تِ] (ن مف) فروخته. بیع کرده. (برهان). تبدیل «خ» به «غ» معمول است، اما این استعمال در جایی دیده نشد. (حاشیهء برهان چ معین). || افروخته و درخشان و فروزان. (برهان). رجوع به فروخته شود.

فروغ دادن.

[فُ دَ] (مص مرکب) نور دادن. روشن کردن :
بی روغن و فتیله و بی هیزم
هرگز نداد نور و فروغ آذر.ناصرخسرو.
|| شعله ور ساختن : دم سرد برمی آورد و آتش سینه را فروغ میداد. (سندبادنامه). || صیقلی کردن. (یادداشت بخط مؤلف). || رونق دادن :
بدین چاره ده کار خود را فروغ
که داند که این راست است ار دروغ.
فردوسی.

فروغ داشتن.

[فُ تَ] (مص مرکب)تابان بودن. نور داشتن. درخشیدن :
مه دوهفته ندارد فروغ چندانی
که آفتاب همی تابد از گریبانت.سعدی.
رجوع به فروغ شود.

فروغ کاشانی.

[فُ غِ] (اِخ) ابوالقاسم خان فرزند ملک الشعرا فتحعلی خان و برادر ملک الشعرای ثانی محمدحسین خان عندلیب است. قسمتی از عمر خود را در خراسان بخدمت احمدعلی میرزا والی آن ایالت گذراند و پس از مرگ وی به تهران آمد و در تهران عزلت گزید و از معاشرت ارباب مناصب دوری کرد. قسمتی از اشعار او در مجمع الفصحاء هدایت نقل شده است. رجوع به مجمع الفصحاء ج 2 ص 370 به بعد شود.

فروغ گرفتن.

[فُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)رونق گرفتن.آراسته شدن :
اگر کشور از من نگیرد فروغ
بگوی، و مگوی ایچ گونه دروغ.فردوسی.
فروغ از تو گیرد روان و خرد
انوشه کسی کو خرد پرورد.فردوسی.
|| شاد شدن و به چیزی امید بستن :
که من زین سخنها نگیرم فروغ
نگردم به هر جای گرد دروغ.فردوسی.
|| اعتبار یافتن. (یادداشت بخط مؤلف) :
هر آن کس که بسیار گوید دروغ
به نزدیک شاهان نگیرد فروغ.فردوسی.
رجوع به فروغ شود.

فروغلطانیدن.

[فُ غَ دَ] (مص مرکب)بسوی پایین غلطانیدن. به پائین انداختن از بلندی : اسود شمشیر بر حنظله زد و از سر کوه فروغلطانید. (تاریخ بلعمی).

فروغلطیدن.

[فُ غَ دَ] (مص مرکب) به پایین غلطیدن. مقابل فروغلطانیدن. رجوع به فروغلطانیدن شود.

فروغمند.

[فُ مَ] (ص م رکب) منور. نورانی. (یادداشت بخط مؤلف).

فروغمندی.

[فُ مَ] (حامص مرکب)درخشانی. نورانی بودن :
پیشانیش از فروغمندی
صبح دو جهان بسربلندی.
شیخ ابوالفیض فیضی (از آنندراج).

فروغن.

[فُ غَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش ششتمد شهرستان سبزوار است که در باختر بخش و جنوب کال شور واقع و شامل 12 آبادی بزرگ و کوچک و سکنهء آنها مجموعاً 3382 تن است. این دهستان در جلگه ای گرمسیر قرار گرفته و آب اغلب دهات آن شور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فروغناک.

[فُ] (ص مرکب) روشن. منور. فروغمند :
چون شمع دلم فروغناک است
گر بازبری سرم چه باک است.نظامی.
رجوع به فروغ شود.

فروغی.

[فُ] (اِخ) ابوالحسن... فرزند محمدحسین ذکاءالملک اصفهانی است. ابوالحسن در سال 1301 ه . ق. در تهران متولد شد و پس از تحصیل علوم قدیمه و جدیده به تدریس تاریخ و جغرافیا پرداخت. وی مدتی رئیس دارالمعلمین عالی تهران (دانشسرای عالی) بود و در زمان او به این مؤسسه رونقی داده شد. از آثار او یکی مثنوی شیدوش و ناهید و دیگر دو رساله موسوم به سرمایهء سعادت و اوراق مشوش است. فروغی در سالهای اخیر چندان به گفتن شعر نمی پرداخت و بیشتر متوجه مطالعات و تألیفات فلسفی بود و مدتی نیز به استادی دانشگاه تهران منصوب شد و عضویت فرهنگستان را نیز به او اعطا کرده بودند. (از تاریخ ادبیات معاصر تألیف رشیدیاسمی صص 79-80). وی در سال 1338 ه . ش. در تهران درگذشت.

فروغی.

[فُ] (اِخ) ذکاءالملک. محمدحسین. رجوع به فروغی، محمدحسین شود.

فروغی.

[فُ] (اِخ) ذکاءالملک. رجوع به فروغی، محمدعلی شود.

فروغی.

[فُ] (اِخ) محمدحسین اصفهانی، ملقب به ذکاءالملک. ادیب و نویسنده بود. تولد او به سال 1255 ه . ق. اتفاق افتاد و به سال 1289 ه . ش. / 1335 ه . ق. درگذشت. وی در جوانی برای تجارت رهسپار هند شد و کشتی او در این سفر دچار طوفان و مال التجاره اش غرق گردید. ناچار در بندر لنگه پیاده شد و به جهرم و فسا سفر کرد و از آنجا به یزد رفت و در آن شهر مدتی زندانی بود. سپس به کرمان سفر کرد و تحت حمایت وکیل الملک قرار گرفت و قصایدی برای او سرود. آنگاه برای زیارت عتبات عازم شد و در کرمانشاه با چند تن از مشایخ ملاقات کرد و در زمرهء اهل سلوک درآمد. سپس راه کربلا و نجف را پیش گرفت. در بازگشت به تهران مورد توجه صنیع الدوله وزیر انطباعات قرار گرفت و بتوسط او به دربار ناصرالدینشاه راه یافت و به فرمان شاه تخلص فروغی برگزید و بمدیریت و مترجمی دارالطباعه منصوب شد. روزنامه های ایران، شرف، رسمی و اطلاع که دولتی بودند غالباً با انشای او نوشته میشد. وی در سال 1308 ه . ق. رئیس دارالطباعه گردید. در سال 1311 ه . ق. لقب ذکاءالملک گرفت و در همان اوان به انتشار روزنامهء «تربیت» دست زد. در 1317 ه . ق. به معلمی ادبیات مدرسهء علوم سیاسی منصوب گردید. وی تألیفات متعددی در بدیع و عروض و قافیه و تاریخ شعرا دارد. (از فرهنگ فارسی معین).

فروغی.

[فُ] (اِخ) محمدعلی... فرزند محمدحسین خان فروغی اصفهانی، ملقب به ذکاءالملک. در سال های اواخر قرن سیزدهم هجری متولد شد، در کودکی به تحصیلات قدیمه پرداخت و در سال 1310 ه .ق. وارد مدرسهء دارالفنون شد. در آنجا رشتهء پزشکی را برای تحصیل برگزید و پس از سالهای دراز چون این رشته را مناسب آمال خود ندید به فلسفه و ادبیات پرداخت. در سالهای آخر سلطنت ناصرالدینشاه قاجار عضو دارالترجمهء سلطنتی شد. در دوران مظفرالدینشاه معلم یک مدرسهء ملی بود و پس از آن معلم مدرسهء علوم سیاسی گردید. پس از درگذشت پدرش لقب ذکاءالملک به او اعطا گردید و ریاست مدرسهء علوم سیاسی نیز به وی واگذار شد. در سال 1290 در کابینهء صمصام السلطنه وزیر مالیه شد و سپس در کابینهء دوم صمصام السلطنه به وزارت دادگستری برگزیده شد. پس از چندی استعفا داد و ریاست دیوان عالی تمیز را پذیرفت. در کابینهء مشیرالدوله نیز وزارت عدلیه به عهدهء او بود. پس از جنگ جهانی اول به عضویت هیأت نمایندگی ایران به کنفرانس صلح پاریس رفت و در این سفر مشاورالملک و علاء نیز همراه وی بودند. در کابینهء مستوفی الممالک که مقارن دورهء چهارم مجلس تشکیل شد، فروغی برای مقام وزارت امور خارجه دعوت شد. در دوران سلطنت رضاشاه وی به ریاست وزراء رسید و اولین نخست وزیر دورهء سلطنت خاندان پهلوی بود. پس از دورهء کوتاه نخست وزیری تا سال 1312 ه . ش. عهده دار مشاغلی، از قبیل: وزارت جنگ، نمایندگی ایران در جامعهء ملل، سفارت کبرای ایران در ترکیه، وزارت اقتصاد و جز آن بود. در سال 1312 دیگر بار پس از استعفای مخبرالسلطنهء هدایت نخست وزیر شد و تا 1314 در این سمت باقی بود. از آن پس تا شهریور 1320 ه . ش. از کار کناره گرفت و به مطالعه و تصنیف و تألیف پرداخت. روز پنجم شهریور 1320 رضاشاه بار دیگر وی را به تشکیل دولت مأمور کرد و همین دولت بود که قرارداد سه جانبهء ایران و روس و انگلیس را به امضاء رساند و آسیب جنگ جهانی را تا اندازه ای از ایران دور کرد. در پایان سال 1320 ه . ش. از نخست وزیری استعفا داد و به وزارت دربار منصوب شد و سپس سفارت کبرای ایران در آمریکا بدو محول شد و یک سال بعد در روز پنجم آذرماه درگذشت. از آثار او، این کتابها قابل ذکر است: 1- تاریخ ایران. 2- تاریخ ملل شرق. 3- تاریخ رم. 4- آداب مشروطیت. 5- فیزیک مختصر. 6- علم ثروت. 7- اندیشهء دور و دراز. 8- حکمت سقراط. 9- سیر حکمت در اروپا. 10- پیام به فرهنگستان. 11- سماع طبیعی. 12- آیین سخنوری و دو خلاصه و گلچین از شاهنامه و دیوان حافظ. (نقل به اختصار و تصرف از کتاب مردان خودساخته).

فروغی.

[فُ] (اِخ) مولانا... از قزوین است. مرد عجیبی است و اجتماع نقیضین عقل و جهل از سخنش پیداست و عجب تر آنکه در عقل و فهم کسی را مساوی و حتی ده یک خود نمیداند. به هندوستان سفری کرده و مبلغی وجه معاش از آنجا با خود آورده و اکنون (یعنی زمان شاه عباس صفوی) در قزوین دکان جواهرفروشی دارد. اغلب غلامان خود را پشت سر می اندازد و خواجه وار راه میرود. او راست:
بیرون خرام مست و برافکن نقاب را
سرگرم لطف ساز شهید عتاب را
پیشم چو لب بحرف گشودی حیا مکن
دستور ده ز بزم خود امشب حجاب را
خو با فراق کرده ندارد مذاق وصل
راحت الم بود دل پراضطراب را...
(از مجمع الخواص صادقی کتابدار ص 284).
این شاعر با توجه به همزمانی او با مؤلف مجمع الخواص از شعرای اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم هجری است.

فروغی.

[فُ] (اِخ) نیشابوری. از ولایت نیشابور است. از اوست این مطلع:
دور از رخ تو دیدن اغیار مشکل است
نادیده وصل گل ستم خار مشکل است.
(از مجالس النفائس ص 165).
این شاعر از شعرای گمنام قرن نهم هجری و معاصر امیر علیشیر نوایی بوده و در مآخذ دیگرنامی از او نیست.

فروغی اصفهانی.

[فُ یِ اِ فَ] (اِخ) میرزا محمد از فضلا و حکمای اصفهان بود و در مجسطی مهارتی کامل داشته است. در اواسط عمر سفارت و سیاحت کرده و با تیمور شاه افغان راه یافته، ملک الشعرای وی شده بود. (از مجمع الفصحاء ج 2 ص 383).

فروغی اصفهانی.

[فُ یِ اِ فَ] (اِخ)محمدحسین، ملقب به ذکاءالملک. رجوع به فروغی، محمد حسین شود.

فروغی اصفهانی.

[فُ یِ اِ فَ] (اِخ)محمدعلی، ملقب به ذکاءالملک. رجوع به فروغی، محمدعلی شود.

فروغی بسطامی.

[فُ یِ بَ] (اِخ) میرزا عباس فرزند موسی برادر بزرگتر دوست علیخان خزانه دار محمدشاه بوده و پس از استعفای پدرش و مسافرت او به عتبات فروغی در سال 1213 ه . ق. در آنجا متولد شد. پس از چندی خانواده اش به مازندران آمدند و در ساری ساکن شدند. فروغی پس از مدتی بتهران آمد. مدتی هم در کرمان در خدمت شجاع السلطنه حسنعلی میرزا بود و در همان ایام بدرخواست شجاع السلطنه، تخلص خود را بنام فرزند او فروغ الدوله، فروغی نهاد. پیش از آن فروغی خود را در شعر «مسکین» مینامید. (از مجمع الفصحاء هدایت ج 2 ص 394). فروغی شاعر معاصر سه پادشاه شمرده می شود. بدین معنی که از زمان فتحعلیشاه به شاعری شهرت یافته و پس از وی روزگار محمدشاه و ناصرالدین شاه را نیز درک کرده است. (از ریحانة الادب ج3 ص 213). درگذشت این شاعر در سال 1274 ه . ق. برابر با 1858 م. اتفاق افتاد و گویند در حدود بیست هزار بیت شعر داشته است. اما آنچه برجاست و در زمان خود او بضمیمهء دیوان قاآنی چاپ شده، در حدود پنج هزار بیت است. (از تاریخ ادبیات معاصر تألیف رشیدیاسمی ص238). فروغی از شعرای صوفی منش ایران است و در غزل عارفانه لطافت و شیرینی و در عین حال رسایی و سادگی الفاظ را بهم آمیخته است و این چند بیت نمونه ای از آن است:
کی رفته ای ز دل که تمنا کنم ترا
کی بوده ای نهفته که پیدا کنم ترا
غیبت نکرده ای که شوم طالب حضور
پنهان نگشته ای که هویدا کنم ترا
با صدهزار جلوه برون آمدی که من
با صدهزار دیده تماشا کنم ترا
چشمم بصد مجاهده آیینه ساز شد
تا من به یک مشاهده شیدا کنم ترا
بالای خود در آینهء چشم من ببین
تا با خبر ز عالم بالا کنم ترا...
انتساب او به شهر بسطام بدین مناسبت است که در اوان جوانی در زمان فتحعلی شاه مدتی در آن شهر اقامت داشته است. (از ریحانة الادب ج 3 ص 213).

فروغیون.

[] (اِ) سنگی است که صباغان بلاد فروغیا، که افریقیه باشد، مستعمل دارند و لهذا مسمی به یونانی بفرغیوس گشته. (!) (فهرست مخزن الادویه).

فروفتادن.

[فُ فُ دَ] (مص مرکب) بپایین افتادن. افتادن :
چو عاشق دید کآن معشوق چالاک
فروخواهد فتاد از باد بر خاک.نظامی.

فروفرستادن.

[فُ فِ رِ دَ] (مص مرکب)انزال. (تاج المصادر بیهقی). نازل کردن. انزال. تنزیل. (یادداشتهای مؤلف) : بحق قرآن عظیم و آنکه آن را فروفرستاد. (تاریخ بیهقی). باری تعالی باران رحمت فروفرستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی).

فروفرستاده.

[فُ فِ رِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مُنزَل. (منتهی الارب). نازل شده.

فروفرط.

[] (اِ) زرنیخ احمر. (فهرست مخزن الادویه).

فروفشاندن.

[فُ فِ دَ] (مص مرکب)پاشیدن. افشاندن. به پایین ریختن و پخش کردن. (یادداشت بخط مؤلف). || بیرون ریختن :
چنگ در بر گرفت و خوش بنواخت
از دو پسته فروفشاند شکر.فرخی.
گوهر ز دهن فروفشاندی
بر تارک تاج او نشاندی.نظامی.
|| ریختن و افشاندن گرد و خاک از روی چیزی :
گرد لشکر فروفشاند همی
زآن سمن زلفکان لاله سپر.فرخی.

فروفشردن.

[فُ فَ / فِ شُ دَ] (مص مرکب) فشردن و در کردن :
یکی را به گردن همی برفرازی
یکی را به چاهی فرومیفشاری.ناصرخسرو.

فروفکندن.

[فُ فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب) افکندن :
من شست به دریا فروفکندم
ماهی برمید و ببرد شستم.معروفی بلخی.
رجوع به فروافکندن شود.

فروق.

[فُ] (ع مص) پیش آمدن کسی را دو راهه. (منتهی الارب). پیش آمدن دو راه کسی را و پرسیدن او که کدام راه را رود. (از اقرب الموارد). || رمیدن شتر ماده و خر و برجستن از درد زه. (منتهی الارب). گرفتن مَخاض ناقه را و رمیدن و برجستن. || واضح شدن امری کسی را. (از اقرب الموارد). || خداوند خسته پاره گردیدن. || سرگین انداختن مرغ. (منتهی الارب). || توضیح دادن امری را برای کسی. (از اقرب الموارد). || فَریقه خورانیدن زن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || توجه کردن کسی کاری را و یافتن راه آنرا. (از اقرب الموارد).

فروق.

[فُ] (ع اِ) جِ فریق. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فروق.

[فَ / فَرْ رو] (ع ص) مرد ترسنده. (منتهی الارب). شدیدالفزع. (اقرب الموارد).

فروق.

[فَ] (اِخ) جایی است یا آبی در دیار بنی سعد. (از معجم البلدان).

فروق.

[فَ] (اِخ) جایی است در پائین هجر بسوی نجد و قومی در آن زیست میکنند. (از معجم البلدان).

فروق.

[فَ] (اِخ) لقب شهر قسطنطنیه است. (از معجم البلدان).

فروقودی لادن.

[] (اِ) دوایی است حریف و خوشبو و گفته اند نباتی است شبیه به خامالادن اسود و بیخ آن طولانی، سبک و عریض و بوی آن تند شبیه به بوی حرف. چون به آب طبخ نمایند و بیاشامند رعاف آورد و طحال را نافع است. (فهرست مخزن الادویه).

فروقونس.

[] (معرب، اِ) به یونانی وسخ الکوائر است. (فهرست مخزن الادویه).

فروقة.

[فَ قَ] (ع اِ) پیه گرده. (فهرست مخزن الادویه). پیه گرده و دل. (منتهی الارب). شحم الکلیتین. (اقرب الموارد). || بند کاغذ. || بند هیزم و علف. (منتهی الارب). || (ص) جبان شدیدالفزع. رجل و امرأة فروقة؛ یعنی مرد یا زن جبان شدیدالفزع. و این کلمه جمع ندارد و در مثل است رب عجلة تهب ریثا و رب فروقة یدعی لیثاً. (اقرب الموارد).

فروک.

[فَ] (اِ) مرغ جوان تخم ناکرده. (برهان).

فروک.

[فُ] (ع مص) دشمن داشتن زن شوی را. (منتهی الارب). کینه ورزیدن و گویند خاص کینهء زن و شوی است. (از اقرب الموارد). || (اِمص) دشمنی سخت. (منتهی الارب). دشمنی. (از اقرب الموارد).

فروک.

[فَ] (ع ص) زن دشمن شوی. (منتهی الارب). زنی که شوی خود را دشمن دارد. (از اقرب الموارد).

فروکاس.

[فَ] (ص) مردم خسیس و دون همت. (برهان). برساختهء دساتیر است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص 258 شود.

فروکاستن.

[فُ تَ] (مص مرکب) کاستن. کم کردن. || پایین آوردن. فرودآوردن :
بر بال عقاب آمد آن تیر جگرسوز
وز عالم افرازش زی شیب فروکاست.(1)
ناصرخسرو.
(1) - در چ مینوی - محقق ص 524:
در بال عقاب آمد آن تیر جگردوز
وز ابر مرو را به سوی خاک فروخواست.
و در چ تقوی:
وز ابر مر او را به سوی خاک فروکاست.

فروکردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب) چیزی را به درون چیزی دربردن، چنانکه سوزن را به تن آدمی. (یادداشت بخط مؤلف). در میاه چیزی داخل کردن. (ناظم الاطباء). فروبردن :بوالقاسم دست بساق موزه فروکرد و نامه برآورد. (تاریخ بیهقی).
مبادا لب تو بگفتار چاک
سخن را فروکن هم اینجا بخاک.فردوسی.
نه عود گردد هر چوب کآن به رنج و به جهد
به گل فروکنی اندر کنار دریابار.
فرخی.
- سر فروکردن؛ سرکوب کردن. به تسلیم واداشتن :
مهتران جهان همه مردند
مرگ را سر فرو همی کردند.رودکی.
|| پایین آوردن :
نگه کن بدین بی فساران خلق
تو نیز از سر خود فروکن فسار.
ناصرخسرو.
سیمرغ درآمد، دست فروکرد و آن را برداشت. (قصص الانبیاء).
از پشت سیاه زین فروکرد
بر زردهء گامران برافکند.خاقانی.
ذره چه سایه دارد؟ آن سایه ام بعینه
زرین رسن فروکن وز چه مرا برآور.
خاقانی.
|| ریختن آب یا شراب یا هر مایع دیگر :
چون قهقههء قِنینه که می زو فروکنی
کبک دری بخندد شبگیر تا ضحی.
منوچهری.
مطرب سرمست را باز هش آوردنا
در گلوی او بطی باده فروکردنا.منوچهری.
کنونم آب حیاتی به حلق تشنه فروکن
نه آنگهی که بمیرم در آب دیده بشویی.
سعدی.
|| چیدن و ریزانیدن بار درخت و گل :
یکی چون بنفشه فروکرده بر گل
یکی چون گل نافروکرده از بر.فرخی.
زیتون آنجا فروکنند و ساکنان آنجا برمیدارند. (مجمل التواریخ و القصص). الهش؛ برگ درخت فروکردن برای گوسفند. (تاج المصادر بیهقی).
- نافروکرده.؛ رجوع به شاهد بالا (بیت فرخی) شود.
|| پیوستن و آغازیدن سخن :
نشسته پیش او شاپور تنها
فروکرده ز هر نوعی سخنها.نظامی.
|| گستردن :
فروکن نطع آزادی، برافکن لام درویشی
که با لام سیه پوشان نماند لاف دانایی.
خاقانی.
|| پایین کشیدن پلیتهء چراغ تا نور آن کم شود. (از یادداشتهای مؤلف). || افکندن. (یادداشت بخط مؤلف). || فروهشتن. فروگذاشتن. ارخاء. استرخاء. (یادداشت بخط مؤلف).
- چشم فروکردن؛ اغماض. (از مصادراللغهء زوزنی).

فروکش.

[فُ کَ / کِ] (نف مرکب)فرودآینده در جای، و اقامت کننده به مکانی. || (اِمص مرکب) به معنی مصدر نیز آمده است، یعنی فرود آمدن در جایی. (غیاث).
ترکیب ها:
- فروکش شدن؛ فروکش کردن. رجوع بدین مدخل ها شود.
|| به معنی فرو رفتن نیز باشد چنانکه آب در زمین فروکش کند.

فروکشتن.

[فُ کُ تَ] (مص مرکب)خاموش کردن و انطفاء آتش، شمع، چراغ و جز آن. (از یادداشتهای مؤلف) : قندیل زرین آفتاب چراغ سیمین مهتاب فروکشت. (سندبادنامه). || فرونشاندن فتنه را نیز به کنایت گویند :
فتنه فروکشتن از او دلپذیر
فتنه شدن نیز بر او ناگزیر.نظامی.
رجوع به فرونشاندن شود.

فروکش شدن.

[فُ کَ / کِ شُ دَ] (مص مرکب) ماندن و توقف کردن و فرودآمدن. (غیاث) (بهار عجم) (آنندراج). رجوع به فروکش شود.

فروکش کردن.

[فُ کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب) دعوا کردن با لجاجت و سماجت. || اقامت کردن و در جایی ماندن. (برهان) :
دل گفت فروکش کنم این شهر به بویش
بیچاره ندانست که یارش سفری بود.حافظ.
سرمنزل فراغت نتوان ز دست دادن
ای ساربان فروکش کاین ره کران ندارد.
حافظ.
|| کم شدن طغیان آب یا باد و آماس اندامهای کسی. (یادداشت بخط مؤلف).

فروکشیدن.

[فُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)به زیر کشیدن. به پایین کشیدن. (یادداشت بخط مؤلف) :
فروکشید گل سرخ روی بند از روی
برآورید گل مشکبوی سر ز تراش.
منوچهری.
|| آشامیدن با ولع و بلعیدن. (یادداشت بخط مؤلف) :
ایدون فروکشی بخوشی آن می حرام
گویی که شیر مام ز پستان همی مکی.
کسائی مروزی.
|| افکندن. انداختن. (یادداشت بخط مؤلف).
- لنگر فروکشیدن؛ لنگر انداختن. ماندن :
اگر نه عقل به مستی فروکشد لنگر
چگونه کشتی از این ورطهء بلا ببرد؟حافظ.
|| آزاد کردن و کشیدن و دراز کردن.
- پای فروکشیدن؛ پای دراز کردن بحال استراحت :
با تو زمین را سر بخشایش است
پای فروکش گه آسایش است.نظامی.
|| اقامت کردن و در جایی ماندن :
بتماشای هرات رفت در نظرش خوش آمد، آنجا فروکشید. (تاریخ گزیده).

فروکندن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب) کندن و ریختن. کشیدن و کندن. رجوع به فروکنده شود.

فروکنده.

[فُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کنده و ریخته. کشیده و کنده.
- فروکنده موی؛ کسی که موی سرش کنده شده باشد :
به بالا چو سرو و چو خورشید روی
خراشیده روی و فروکنده موی.فردوسی.

فروکوبیدن.

[فُ دَ] (مص مرکب)فروکوفتن. بر روی چیزی زدن :
مار است عدوی تو، سرش خرد فروکوب
فرض است فروکوفتن ای خواجه سر مار.
فرخی.
گرچه موش از آسیا بسیار دارد فایده
بی گمان روزی فروکوبد سرش را آسیا.
ناصرخسرو.
گرد از سر این نمد فروروب
پایی بسر نمد فروکوب.نظامی.
|| نواختن طبل و جز آنرا : طبلها فروکوبند و از جای خویش نجنبند. (فارسنامهء ابن بلخی).رجوع به فروکوفتن شود.

فروکوفتن.

[فُ تَ] (مص مرکب) نواختن طبل و کوس و جز آن :
فروکوفت بر پیل رویینه خم
دمیدند شیپور با گاودم.فردوسی.
کوسها فروکوفتند. (تاریخ بیهقی).
حسن تو هر جا که کوس عشق فروکوفت
بانگ برآمد که غارت دل و دین است.
سعدی.
|| زدن. کتک زدن : چندانکه ریش و گریبانش به دست جوان افتاد فرا خود کشید و بی محابا فروکوفت. (گلستان).
بدرکردی از بارگه حاجبش
فروکوفتندی به ناواجبش.سعدی.
|| خرد کردن :
فروکوفتند آن بتان را به گرز
نه شان رنگ ماند و نه فر و نه برز.
عنصری.
|| فرودآوردن بر چیزی :
فروکوفت آن گرز برترک اوی
تو گویی که آن گرز بد مرگ اوی.فردوسی.

فرو که.

[] (اِخ) نام یکی از دهات قدیم همدان است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص72). در مآخذ جغرافیایی متأخر نام آن نیست.

فروگاشتن.

[فُ تَ] (مص مرکب) به پایین آمدن. بازگشتن :
از آن کوه غلطان فروگاشتند
مر آن خفته را کشته پنداشتند.فردوسی.

فروگذار.

[فُ گُ] (نف مرکب) فروگذارنده. اهمال کننده در کاری. (یادداشت بخط مؤلف). || (اِمص مرکب) اهمال. فروگذاشت. (یادداشت بخط مؤلف).
- فروگذار کردن.؛ رجوع به مدخل فروگذار کردن شود.

فروگذاردن.

[فُ گُ دَ] (مص مرکب)بزمین گذاشتن و رها کردن. از توجه خود دور داشتن چیزی را و نپرداختن بدان :
هر روز نو عتابی و دیگر بهانه ای
ناخوش بود عتاب زمانی فروگذار.
فرخی.
اگر کوشش فروگذارد در خون خویش سعی کرده باشد. (کلیله و دمنه). || آویختن پرده و جز آن را : اگر پرده فروگذارند بازنگردد. (قصص الانبیاء). || از یاد بردن و نادیده گرفتن : خداوند کریم است مرا فرونگذارد. (تاریخ بیهقی). گمان نبرم که... جانب مرا فروگذارد. (کلیله و دمنه). رجوع به فروگذار و فروگذار کردن شود.

فروگذار کردن.

[فُ گُ کَ دَ] (مص مرکب) کوتاهی کردن. تساهل. خودداری از انجام کاری. مقابل برگزار کردن. (از یادداشتهای مؤلف). رجوع به فروگذار و فروگذاردن شود.

فروگذاشت.

[فُ گُ] (مص مرکب مرخم)فروگذاشتن. فروگذار کردن.
- فروگذاشت کردن؛ نپرداختن به کاری و خودداری از انجام آن : فروگذاشت نمی کنم در باب او. (تاریخ بیهقی). امیرالمؤمنین فروگذاشت نمی کند مصلحت خلافت را. (تاریخ بیهقی). رجوع به فروگذاشتن شود.
|| (اصطلاح موسیقی) فروداشت. مقابل برداشت. رجوع به فروداشت شود.

فروگذاشتن.

[فُ گُ تَ] (مص مرکب)اهمال و تقصیر کردن و ضائع ساختن. (برهان). || ترک کردن. رها کردن. فروگذاردن. (یادداشت بخط مؤلف) : تدبیر آن است که ما این کار را فروگذاریم. (تاریخ بیهقی).
فروگذاری درگاه شهریار جهان
فراق جویی از اولیا و از احباب.
مسعودسعد.
اگرچه از دیرسالها این عادت فروگذاشته بودند... (مجمل التواریخ و القصص).
جملهء کارها فروگذاشت و فرخی را برنشاند و روی به امیر نهاد. (چهارمقاله). سلطان کار او فروگذاشت و روی به مهم خویش آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
اندیشه کنم که وقت یاری
در نیم رهم فروگذاری.نظامی.
صحبت عافیتت گرچه خوش افتاد ای دل
جانب عشق عزیز است فرومگذارش.حافظ.
یا بخت من طریق محبت فروگذاشت
یا او بشاهراه طریقت گذر نکرد.حافظ.
|| روان کردن. (یادداشت بخط مؤلف) : دانیال را هم اندر آن جایگاه دفن کردند و آب بر آن جوی فروگذاشتند. (مجمل التواریخ والقصص). || آویختن. فروگذاردن. (یادداشت بخط مؤلف) : هفت هزار پردهء زربفت فروگذاشتند. (قصص الانبیاء).
گر برقعی فرونگذاری بر این جمال
در شهر هرکه کشته شود در ضمان توست.
سعدی.
که برقعی است مرصع به لعل و مروارید
فروگذاشته بر روی شاهد جماش.سعدی.
|| مضایقه کردن. دریغ کردن :
در آن ساعت که ما مانیم و هویی
ز بخشایش فرومگذار مویی.نظامی.
|| از یاد بردن. فراموش کردن. (یادداشت بخط مؤلف). خذلان. (تاج المصادر بیهقی) : او قابوس را فروگذاشت و آن مواعید خلاف کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چو در خوبی غریب افتادی ای ماه
غریبان را فرومگذار در راه.نظامی.
مصلحت دید بازداشتنش
روزکی ده فروگذاشتنش.نظامی.
|| گذرانیدن. طی کردن :
تیمار ندارم از زمانه
آسانْشْ همی فروگذارم.ناصرخسرو.

فروگذاشته.

[فُ گُ تَ / تِ] (ن مف مرکب) مهمل. معطل. ضایع. (یادداشت بخط مؤلف). || ترک گفته. متروک. (یادداشت بخط مؤلف) : لشکر خویش بیافت پراگنده و برگشته و وی را فروگذاشته. (تاریخ بیهقی). || فراموش شده :
حکایت شب هجران فروگذاشته به
بشکر آنکه برافکند پرده روز وصال.حافظ.
رجوع به فروگذاشتن شود.

فروگراییدن.

[فُ گَ دَ] (مص مرکب) به سفل میل کردن. (یادداشت مؤلف). به پایین گراییدن. || ته نشین شدن. رسوب کردن : ماه بسبب گرانی و غلیظی سکون جوید و فرومیگراید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فروگرفتن.

[فُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)پایین آوردن، چون پالان از خر فروگرفتن. (یادداشت بخط مؤلف) : اسبانشان را زین فروگرفتند و به گیاه بردند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
بر پشت نهدشان و سوی خانه بردشان
وز پشت فروگیرد و برهم نهد انبار.
منوچهری.
عبدالله را فروگرفتند و دفن کردند. (تاریخ بیهقی). حجاج سوگند خورد که او را از دار فرونگیرد مگر مادرش شفاعت کند. (مجمل التواریخ و القصص). آن قرص از طاق فروگرفتیم. (اسرار التوحید).
فروگیر از سربار این جرس را
به آسانی بر آر این یک نفس را.نظامی.
گفت با یزید آن کتاب از طاق فروگیر. (تذکرة الاولیاء).
|| تصرف کردن : کار سیستان لیث را مستقیم شد و خزاین طاهر فروگرفت. (تاریخ سیستان). ستورگاه و مرکبان و هرچه بود فروگرفت. (تاریخ سیستان). سرای بوسهل را فروگرفتند. (تاریخ بیهقی).
- گرد چیزی را فروگرفتن؛ محاصره کردن :هزار مرد قصد مدینه کردند و گرد مدینه را فروگرفتند. (قصص الانبیاء).
|| دستگیر کردن. (یادداشت بخط مؤلف) :چندان حرص نمود که مر او را ارسلان خان فروگرفت. (تاریخ بیهقی). او را مغافصة فروگرفت. (جهانگشای جوینی).
- چشم فروگرفتن؛ چشم پوشیدن :
دو چشم از پی صنع باری نکوست
ز عیب برادر فروگیر و دوست.سعدی.
|| پاک کردن اشک :
اشک حسرت به سرانگشت فرومی گیرم
که اگر راه دهم قافله بر گل گذرد.سعدی.

فروگستردن.

[فُ گُ تَ دَ] (مص مرکب)پهن کردن. بر زمین گستردن :
ز قرقوبی به صحراها فروافکنده بالشها
ز بوقلمون به وادی ها فروگسترده بسترها.
منوچهری.
از آن پس زند شاخ و برگ آورد
دهد بار و سایه فروگسترد.اسدی.
رجوع به گستردن شود.

فروگسستن.

[فُ گُ سَسْ تَ] (مص مرکب) قطع شدن. از هم گسستن : سلک جمعیت ایشان فروگسست. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به فروگسلیدن شود. || قطع کردن. فروگسلانیدن. رجوع به فروگسلانیدن شود.

فروگسلانیدن.

[فُ گُ سَ دَ] (مص مرکب) فروگسستن. مقابل فروگسلیدن :
امیدواران دست طلب ز دامن دوست
اگر فروگسلانند در که آویزند.سعدی.

فروگسلیدن.

[فُ گُ سَ دَ] (مص مرکب)فروگسلانیدن. بریدن. جدا کردن. || فروگسستن. از هم جدا شدن. از هم پاشیدن :
جان ترنجیده و شکسته دلم
گویی از غم همی فروگسلم.رودکی.
رجوع به فروگسستن و گسلیدن شود.

فروگشادن.

[فُ گُ دَ] (مص مرکب)بازکردن موی و آنچه بدان ماند. فروهشتن :
کمند زلف ز مه عارضان به لهو و طرب
فروگشای و همی گیر ماه را به کمند.
سوزنی.
گردون فروگشاد کمند از میان تیغ
ایام برگرفت ره از گردن کمان.
؟ (از ترجمهء تاریخ یمینی).
رجوع به فروهشتن شود.

فروگشتن.

[فُ گَ تَ] (مص مرکب) غائب شدن. (آنندراج). || گردش کردن. گشتن :
گرد جهان تمام فروگشت و بنگرید
او را گزید و کرد بنزدیک او قرار.
فرخی.
|| شکم دادن دیوار و نشست کردن. (یادداشت بخط مؤلف) :
دیوار و دریواس فروگشته تر آمد
بیم است که یکباره فروریزد دیوار.رودکی.
رجوع به فروریختن شود.

فرو گفتن.

[فُ گُ تَ] (مص مرکب) گفتن و برای دیگران بازگو کردن :
اجازت رسید از سر راستان
که دانا فروگوید آن داستان.نظامی.
چون فروگفت هرچه دید همه
وآنچه زآن بیوفا شنید همه.نظامی.
مجنون چو حدیث خود فروگفت
بگریست پدر بدانچه او گفت.نظامی.
فروگفت و بگریست بر خاک کوی
جفایی کز آن شخص آمد به روی.سعدی.
فروگفت عقلم به گوش ضمیر
که از جامه بیرون برو همچو شیر.سعدی.
به گوشش فروگفت کای هوشمند
به جانی ز دانگی رهیدم ز بند.سعدی.
|| خواندن و آواز سر دادن :
نکیسا بر طریقی کآن صنم خواست
فروگفت این غزل در پردهء راست.نظامی.
ز ترکیب ملک برد آن خلل را
بزیر افکن فروگفت این غزل را.نظامی.
رجوع به فروخواندن شود.

فروگیر.

[فُ] (نف مرکب) مرخم فروگیرنده. احاطه کننده. محاصره کننده. رجوع به فروگرفتن شود.

فرولاس.

[فِ] (اِخ)(1) یک نفر پارسی از طبقهء عوام و دوست کورش بزرگ هخامنشی بود. این شخص با اینکه اشراف زاده نبوده است، بسبب نیروی جسمی و روحی خود جزو بزرگان زمان کورش درآمده و همواره در امور سیاسی و جنگی یکی از رایزنان و یاران وی بوده است. رجوع به ایران باستان تألیف پیرنیا ص 307، 424، 428 و 430 شود.
(1) - Feraulas.

فرولغزانیدن.

[فُ لَ دَ] (مص مرکب)لغزانیدن به پستی. (یادداشت بخط مؤلف). مقابل فرولغزیدن. رجوع به فرولغزیدن شود.

فرولغزیدن.

[فُ لَ دَ] (مص مرکب)لغزیدن به زیر و به نشیب. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به لغزیدن شود.

فرولنگیدن.

[فُ لَ دَ] (مص مرکب)لنگیدن :
بمسجد خواند ار مؤذن چو کرکس زآن فرولنگی
دوی چون گرگ پویان گر به گرگان خواندت سلطان.
ناصرخسرو.
رجوع به لنگیدن شود.

فرولیوس.

[] (معرب، اِ) به رومی ماهی زهرج. (فهرست مخزن الادویه).

فرومالیدن.

[فُ دَ] (مص مرکب) کنایت از برچیدن و پیچیدن و افشردن باشد. (برهان) (آنندراج).

فروماندگی.

[فُ دَ / دِ] (حامص مرکب)عجز. (یادداشت بخط مؤلف). درماندگی و بیچارگی. (آنندراج) :
درون فروماندگان شاد کن
ز روز فروماندگی یاد کن.سعدی.
|| احتیاج. (آنندراج) :
بلی تخم در خاک از آن می نهد
که روز فروماندگی بردهد.سعدی.
|| تقصیر. (یادداشت بخط مؤلف). کوتاهی در کار و وظیفه :
نگویم بزرگی و جاهم ببخش
فروماندگی و گناهم ببخش.سعدی.
|| حیرت و سرگردانی. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فروماندن شود.

فروماندن.

[فُ دَ] (مص مرکب) بی جنبش و حرکت شدن. (یادداشت بخط مؤلف). برجای ماندن از بیم یا حیرت :همگان بترسیدند و خشک فروماند. (تاریخ بیهقی). || عاجز گردیدن. (برهان). بازماندن. نتوانستن. درماندن :
چو پیش آرند کردارت به محشر
فرومانی چو خر بمیان شِلکا.رودکی.
به پیش اندر آورد رستم سپر
فروماند کافور پرخاشخر.فردوسی.
فروماند از تشنگی کوهزاد
همه کام او خشک و لب پر ز باد.فردوسی.
سخنوران ز سخن پیش تو فرومانند
چنان کسی که به پیمانه خورده باشد بنگ.
فرخی.
امیر رضی الله عنه از کار فروماند. (تاریخ بیهقی).
بنگر ز روزگار چه حاصل شدت جز آنک
با حسرت و دریغ فروماندهء حسیر.
ناصرخسرو.
لیکن از خدمت فرومانده ست از آنک
رنج بیماریش بر بستر کشید.مسعودسعد.
همه عاجز شدندی و از کار فروماندندی. (قصص الانبیاء). امیر سیف الدوله در چارهء این کار و طریق مخلص و مخرج این حادثه فروماند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
از آن سکهء رفته رفتم ز جای
فروماندم اندر سخن سست رای.نظامی.
فروماند دستم ز می خواستن
گران گشت پایم ز برخاستن.نظامی.
نمیدانم دگر اینجا بناچار
چو خر در گل فروماندم بیکبار.عطار.
اگر در خواندن فروماند به تفهم معنی کی تواند رسید؟ (کلیله و دمنه).
چه شیرین لب سخنگویی، که عاجز
فرومی ماند از وصفت سخنگوی.سعدی.
کرم بجای فروماندگان چو بتوانی
مروت است نه چندانکه خود فرومانی.
سعدی.
فروماندم از کشف این ماجرا
که حیی جمادی پرستد چرا؟سعدی.
میروی و مژگانت خون خلق میریزد
تیز میروی جانا ترسمت فرومانی.حافظ.
|| معزول شدن. (حاشیهء برهان چ معین). دوست دیوانی را فراغت دیدار دوستان وقتی بود که از عمل فروماند. (گلستان). || تحیر. (یادداشت بخط مؤلف). متحیر گردیدن. (برهان). سرگردان شدن :
فروماند بر جای، وز بهر دل
فروشد دو پای دلاور به گل.فردوسی.
سیاوش فروماند و پاسخ نداد
چنین آمدش بر دل پاک یاد.فردوسی.
شگفت و خیره فرومانده ام که چندین عشق
به یک دل اندر یارب چگونه گیرد جای؟
فرخی.
هزار حیله فزون کرد و آب دست نداد
در آن حدیث فروماند عاجز و حیران.
فرخی.
عبدالله بن احمد فرومانده بود اندر حدود سیستان. (تاریخ سیستان). چو بشنید متحیر فروماند چنانکه سخن نتوانست گفت. (تاریخ بیهقی).
سپهبد فروماند خیره بجای
همی گفت ای پاک و برتر خدای.اسدی.
آن قوم از رسیدن رکاب او متحیر فرو ماندند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || در شگفت شدن. (یادداشت بخط مؤلف). تعجب کردن :
بخوبی چهر و بپاکی تن
فروماند از آن شیرخوار انجمن.اسدی.
|| بزمین ماندن کار و انجام نیافتن آن : تا این خدمت فرونماند. (تاریخ بیهقی). اگر رایت عالی قصد هندوستان کند این کارها فروماند. (تاریخ بیهقی). || باقی ماندن. برجای ماندن :
جمله برانداز به استادیی
تا تو فرومانی و آزادیی.نظامی.
سری بود از مغز و از پی تهی
فرومانده بر تن همه فربهی.نظامی.
|| ملزم شدن. (برهان). شاهدی برای این معنی یافت نشد.

فرومانده.

[فُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)متحیر. سرگشته. سراسیمه. (یادداشت بخط مؤلف). || متعجب. درشگفت :
از این بستدی چیز و دادی بدان
فرومانده از کار او موبدان.فردوسی.
|| گرفتارشده :
از آن رنگ و آن بازوی و فر و چهر
فرومانده بد دختر از وی بمهر.اسدی.
|| عاجز و ناتوان :
متواری است و خوار و فرومانده
هر جا که هست پاک مسلمانی.
ناصرخسرو.
گذشته چنان شد که بادی به دشت
فرومانده هم زود خواهد گذشت.نظامی.
باز ماهان دراوفتاد ز پای
چون فروماندگان بماند بجای.نظامی.
بر نیکمردی فرستاد کس
که صعبم فرومانده، فریادرس.سعدی.
فروماندگان را دعایی بکن
که مقبول را رد نباشد سخن.سعدی.
|| مانده. برجای مانده :
فرومانده در کنج تاریک جای
چه دریابد از جام گیتی نمای؟سعدی.
رجوع به فروماندن شود.

فرومایگی.

[فُ یَ / یِ] (حامص مرکب)پستی. رذالت. ناکسی. دنائت. دونی. خساست. (یادداشت بخط مؤلف) :
باد فرومایگی وزید و ازو
صورت نیکی نژند و محزون شد.
ناصرخسرو.
سخن به ز شکر کز او مرد را
ز درد فرومایگی بهتری است.
ناصرخسرو.
- فرومایگی کردن؛ پستی نمودن :
فرومایگی کردم و ابلهی
که این پر نگشت و نشد آن تهی.سعدی.
رجوع به فرومایه شود.

فرومایه.

[فُ یَ / یِ] (ص مرکب) بداصل. (برهان). آنکه تبار و نسب عالی ندارد. پست. وضیع. مقابل گرانمایه. (یادداشت بخط مؤلف) :
بجای هر گرانمایه فرومایه نشانیده.رودکی.
فرومایه ای بود خسرو به نام
نه چیز و نه هوش و نه نام و نه کام.
فردوسی.
تهمتن مر آن رخش را تیز کرد
ز خون فرومایه پرهیز کرد.فردوسی.
تا همی یابد در دولت شاه
بر بداندیش فرومایه ظفر.فرخی.
همه شب با دل او بود پیکار
که تا کی زین فرومایه کشم بار.
فخرالدین اسعد.
فزون ز آن ستم نیست بر رادمرد
که درد از فرومایه بایدش خورد.اسدی.
فرومایه را دور دار از برت
مکن آنکه ننگی شود گوهرت.اسدی.
در کشاورز دین پیغمبر
این فرومایگان خس و خارند.ناصرخسرو.
بفعل نکو جمله عاجز شدند
فرومایه دیوان ز پرمایه جم.ناصرخسرو.
خدمتکار اگرچه فرومایه باشد از دفع مضرتی خالی نماند. (کلیله و دمنه).
گرانمایگان را درآرد شکست
فرومایگان را کند چیره دست.نظامی.
چگونه ز دارا نشاندم غرور
چه کردم بجای فرومایه فور.نظامی.
پسر کآن همه شوکت و پایه دید
پدر را بغایت فرومایه دید.سعدی.
ندهد هوشمند روشن رای
به فرومایه کارهای خطیر.سعدی.
مکن با فرومایه مردم نشست
چو کردی ز هیبت فروشوی دست.سعدی.
- فرومایه وار.؛ رجوع به مدخل فرومایه وار شود.
|| شخصی که کارهای دنی و سهل کند. || بی هنر. || فقیر. (برهان). کم مایه. (یادداشت بخط مؤلف) : من یک فرومایه بودم. اکنون به دولت خداوند پانصد هزار دینار دارم. (نوروزنامه). || کم ارزش. کم بها :
بیت فرومایهء این منزحف
قافیهء هرزهء آن شایگان.خاقانی.
|| ساده و بی تکلف. بدون تشریفات :
بفرمود تا برگشادند راه
اگرچه فرومایه بد بارگاه.فردوسی.
|| بی دانش. (برهان) : از چنین حکایات مردان را عزیمت قوی تر گردد و فرومایگان را درخورد مایه دهد. (تاریخ بیهقی). || بلایه. بدکاره. (یادداشت بخط مؤلف).

فرومایه وار.

[فُ یَ / یِ] (ص مرکب)مناسب فرومایگان. شایستهء افراد بی اصل :
رسید آن نوشتهء فرومایه وار
که بنوشته بودی بر شهریار.فردوسی.
رجوع به فرومایه شود.

فرومد.

[فَ مَ] (اِخ) نام قریه ای است از قرای طوس که به فارمد مشهور است. (برهان). فرموهد. فرموند. فریومد. فارمد. فرمد. رجوع به این کلمات شود.

فرومد.

[ ] (اِ) بمعنی سعد است. (از فهرست مخزن الادویه).

فرومد.

[فَ مَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش میامی شهرستان شاهرود است. این دهستان در قسمت شمال خاوری میامی در یک منطقه کوهستانی واقع و هوای آن معتدل است. از قنوات مشروب می شود. محصولاتش غله، میوه و لبنیات است. مرکز دهستان قصبهء فرومد میباشد. این دهستان از شش آبادی تشکیل شده و در حدود 6هزار تن سکنه دارد. قرای مهم آن بشرح زیر است: فیروزآباد، عباس آباد و استربند. معادن مس و زغال و نفت در ارتفاعات این دهستان مشاهده شده و فع مس آن استخراج میگردد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرومد.

[فَ مَ] (اِخ) قصبهء مرکزی دهستان فرومد از بخش میامی شهرستان شاهرود، واقع در 105هزارگزی شمال خاوری میامی و 2هزارگزی شمال باختری داورزن، سر راه شوسهء شاهرود به سبزوار. راه نیم شوسهء به عباس آباد دارد. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 3600 تن سکنه. از سه رشته قنات مشروب می شود. محصولاتش غله و میوه است. اهالی به کشاورزی و گله داری و زنان به کرباس بافی گذران میکنند. این قصبه در سالهای قدیم بسیار آباد و پرجمعیت بوده و در حمله مغول ویران شده است. از آثار قدیمی یکی مقبره ابن یمین و دیگری مسجدجامع است که در قرن چهارم هجری بنا گردید و کاشی های بسیار زیبائی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرومردن.

[فُ مُ دَ] (مص مرکب) خاموش شدن چراغ، شمع، آتش و جز آن :
چو از زلف شب بازشد تابها
فرومرد قندیل محرابها.
منوچهری (دیوان ص 4).
تا مگر مشغلهء پاسبان بنشیند و مشعلهء کاروانیان فرومیرد. (سندبادنامه). شعلهء آل سامان فرومرد و کوکبهء دولت ایشان ساقط شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
دگر آنکه گفتی بوقت فراغ
فرومردن جان بود چون چراغ.نظامی.
|| غروب کردن ستاره یا هر جرم سماوی :
تو روزی، او ستاره ای دل افروز
فرومیرد ستاره چون شود روز.نظامی.
رجوع به فرورفتن و فروشدن شود. || مردن. درگذشتن :
بد آن تا چو سایه در آن تیرگی
فرومیرد از خواری و خیرگی.نظامی.

فرومرده.

[فُ مُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)درگذشته. مرده :
بگویند جان داد و این نیست زرق
ز داده بود تا فرومرده فرق.نظامی.
|| خاموش شده :
بر صفت شمع سرافکنده باش
روز فرومرده و شب زنده باش.نظامی.
رجوع به فرومردن شود.

فرومولیدن.

[فُ دَ] (مص مرکب) جیم شدن. پنهانی رفتن. به آهستگی و بی دیدن حاضران و التفات آنان غائب شدن. (از یادداشت بخط مؤلف) :
هرچه یابی وز آن فرومولی
نشمرند از تو آن به بشکولی.عنصری.
ناگاه فرومولید و نزدیک زاغان شد. (کلیله و دمنه). رجوع به مولیدن شود.

فرومیان.

[] (اِ) به معنی بصل است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مومن).

فرومیراندن.

[فُ دَ] (مص مرکب)میرانیدن. کشتن و از میان بردن. (یادداشت بخط مؤلف) : حرارت غریزی را فرومیراند و هلاک کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || خاموش کردن چراغ، شمع، آتش و جز آن. رجوع به فرومردن و فروکشتن شود.

فرونتو.

[فْرُ / فُ رُ تُ] (اِخ)(1) نویسندهء رومی که پس از سال 175 م. درگذشت. نامه هایی که در سدهء نوزدهم میلادی از وی به دست آمده است حاوی نکات مهمی دربارهء رم قدیم و بخصوص روابط رم با پارتهاست. رجوع به ایران باستان تألیف پیرنیا ص 2180 شود.
(1) - Fronto.

فرونجک.

[فُ جَ] (اِ) گرانی و سنگینی که در خواب بر مردم افتد و به عربی کابوس و عبدالجنه گویند. (برهان). فرنجک. فرهانج. (حاشیهء برهان چ معین). || اطراف دهان و پیرامونش آن را نیز گفته اند از جانب بیرون. (برهان). فرنج. فرهانج. (حاشیهء برهان چ معین).

فروند.

[فَرْ وَ] (اِ) چوبی باشد که در پس در کوچه اندازند تا در گشوده نگردد. (برهان). رجوع به فرونده شود.

فروند.

[فَرْ وَ] (اِ) لغتی است برای واحد کشتی و هواپیما و جز آن به کار رود: یک فروند کشتی. یک فروند هواپیما... (یادداشت بخط مؤلف). یک دستگاه. یک عدد : امر همایون خطاب به نظام الملک والی دکن مبنی بر سرانجام بیست فروند کشتی کوه اندام دریاشکاف صادر گشته. (از دُرّهء نادره چ شهیدی ص 580).

فرون دره.

[فِ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان هنزا از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در هشت هزارگزی شمال باختری ساردوئیه و چهارهزارگزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 42 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غله و حبوبات است. اهالی به کشاورزی، پارچه و کرکی بافی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فرونده.

[فَرْ وَ دَ / دِ] (اِ) به معنی فروند است که چوب پس در خانه باشد. (برهان). فروند. رجوع به فروند شود.

فرونشاندن.

[فُ نِ دَ] (مص مرکب)فروکشتن و اطفاء. (یادداشت بخط مؤلف). خاموش کردن چراغ و آتش و جز آن : قالب برگشت و آتش فرونشاندند. (قصص الانبیاء). دررسی و این آتش فرونشانی. (تاریخ بیهقی). آتش آتش فرومی نشاند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || جایگزین کردن گوهر و دانه های گرانبها بر روی زینت آلات :
زرگر فرونشاند کرف سیه به سیم
من باز برنشاندم سیم سره به کرف.
کسائی.
|| تسکین دادن. آرام کردن : به تلطف آن خشم را فرونشانند. (تاریخ بیهقی).
شهوت فرونشان و به کنجی فرونشین
منشین بر اسب غدر و طمع را مده لگام.
ناصرخسرو.
|| پایین آمدن. فرودآوردن :
باران دوصدساله فروننشاند
این گرد بلا را که تو انگیخته ای.
عمادی (از سندبادنامه).
|| ناپدید کردن : شعلهء خورشید شعلهء ناهید فرونشاند. (سندبادنامه). || نشاندن :
بنشست گردپای و حریفان فرونشاند
پیش کنیزکان و غلامان بر قطار.سوزنی.

فرونشانیدن.

[فُ نِ دَ] (مص مرکب)نشاندن. فرونشاندن. رجوع به تمام معانی فرونشاندن شود.

فرونشستن.

[فُ نِ شَ تَ] (مص مرکب)خاموش شدن آتش و هر چیزی که شعله دارد انطفاء : تو آن مشعلهء دولتی از برای امیرالمؤمنین که فرونمی نشیند. (تاریخ بیهقی). || آرام شدن و فروکش کردن فتنه و جز آن :
شور جهان بحشمت خواجه فرونشست
در هر دلی نشاط بیفزود و غم بکاست.
فرخی.
میخواهم که همه را بردارم تا این فتنه و فساد فرونشیند. (فارسنامهء ابن بلخی).
آتش که تو میکنی محال است
کاین دیگ فرونشیند از جوش.سعدی.
|| برجای خود قرار گرفتن. مقابل فراایستادن :بباید گفت تا رعیت آهسته فرونشیند و هر گروهی بجای خویش باشند. (تاریخ بیهقی). || پایین رفتن و خوابیدن آماس، موج دریا و جز آن. || ته نشین شدن و درد گشتن. (ناظم الاطباء). || نشستن :
مرا ز چشم و سیه زلف یار یاد آمد
فرونشستم و بگریستم بزاری زار.
فرخی.
گفتم که ساعتی به بر من فرونشین
گفتا که باد سرد زمانی فرونشان.عنصری.

فرونشسته.

[فُ نِ شَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) خاموش شده. آرام گرفته. || نشسته. || ته نشین شده. || (اِ مرکب) دُرد. رجوع به فرونشستن شود.

فرونکث.

[] (اِخ) شهرکی است [ به ماوراءالنهر ] که اندر وی مسلمانان و ترکانند و جای بازرگانان است. (حدود العالم). این شهر از بخشهای ایالت فرغانه است. رجوع به فرغانه شود.

فرونگرستن.

[فُ نِ گَ رِ تَ] (مص مرکب)فرونگریستن. نگاه کردن. نگریستن از بالا، چنانکه از روزنه درون خانه را نگرند : روزنهء دلم گشاده شد. آنجا فرونگرستم، آنچه می جستم بدیدم. (تذکرة الاولیاء). رجوع به فرونگریستن شود.

فرونگریستن.

[فُ نِ گَ تَ] (مص مرکب)به پایین نگریستن. (یادداشت بخط مؤلف) :جمله مخلوقات به نظاره او بیرون آمده بودند سلیمان فرونگریست، مردی را دید که بیل میزد. (قصص الانبیاء). آنگه بسر تنور آمد و فرونگرید. (تفسیر ابوالفتوح). || ملاحظه و مطالعه کردن. (یادداشت بخط مؤلف) : سوادی کرده ام امروز بیاض کنند تا خداوند فرونگرد. (تاریخ بیهقی). من که بوالفضلم کتاب بسیار فرونگریسته ام خاصه اخبار. (تاریخ بیهقی). منشور و فرمانها بخواسته و فرونگریسته و ترجمه های آن راست کرده. (تاریخ بیهقی).رجوع به فرونگریستن شود.

فرونوردیدن.

[فُ نَ وَ دی دَ] (مص مرکب) طی کردن. درهم پیچیدن. جمع کردن :
بساط عمر مرا گو فرونورد زمانه
که من حکایت دیدار دوست درننوردم.
سعدی.
رجوع به نوردیدن شود.

فرونوشتن.

[فُ نِ وِ تَ] (مص مرکب)نوشتن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به نوشتن شود.

فرونوشتن.

[فُ نَ وَ تَ] (مص مرکب)فرونوردیدن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فرونوردیدن و نوردیدن شود.

فرونهادن.

[فُ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) به پایین نهادن چون فرونهادن بار بر بار خود را. (یادداشت بخط مؤلف). فروگذاشتن. گذاشتن. بزمین نهادن :
از پشت یکی جوشن خرپشته فرونه
کز داشتنش غیبه و جوشنت بفرکند.
عمارهء مروزی.
جام هایی که بود پاکتر از مروارید
چون بدخشی کن و پیش آر و فرونه بقطار.
منوچهری.
نه برکشیدش فرعون از آب و از شفقت
به یک زمان ننهادش همی فرو ز کنار؟
ابوحنیفهء اسکافی.
اسب آزت سوی بدبختی برد
زین ز بخت بد فرونه بی جدال.ناصرخسرو.
فرونهادن بار امل در مهب شکوک. (کلیله و دمنه). || وضع حمل. زایمان. (یادداشت بخط مؤلف). || تکلیف کردن. تحمیل کردن :رسولان در میانه کردند تا بر امیر خلف فرونهادند که بطاق همی باش... و حسین شهر دیگر نواحی میدارد. (تاریخ سیستان). || منعقد کردن. قرار دادن : پس ایشان صلح فرونهادند و سوگندان مغلظ در میان کردند. (تاریخ سیستان). || ایجاد کردن. تأسیس کردن. برقرار نمودن : دعوی شیعت کردند و مذهبی فرونهادند و در آن مقالتها گفتند. (مجمل التواریخ و القصص). || دفن کردن. بخاک سپردن : مرده را با هرچه با خویشتن از جامه و پیرایه به گور فرونهند. (حدود العالم). || فروکردن :
لختی عنان مرکب بدخوت بازکن
تا دستها فروننهد مرکبت به گور.
ناصرخسرو.
- برداشتن و فرونهادن؛ دم زدن و گفتگو کردن دربارهء چیزی : ما که فرزندان وییم، همداستان نباشیم که تو سخن پدر ما بیش از اینکه گفتی، برداری و فرونهی. (تاریخ بیهقی).

فروة.

[فَرْ وَ] (ع اِ) فرو. چیزی است مانند جبه که آستر آن از پوست ددگان، چون خرگوش و روباه و سمور بود. ج، فراء. (اقرب الموارد). پوستین و آن اخص از فرو است. (منتهی الارب). || پوست سر با مویش. (اقرب الموارد). پوست سر. (منتهی الارب). || غنی و ثروت. (اقرب الموارد). توانگری و ثروت و گفته اند فروة مبدل ثروة است. || پاره ای از گیاه خشک فراهم آمده. (منتهی الارب). تکه گیاه مجتمع و خشک. (از اقرب الموارد). || گلیم که از پشم شتر ساخته باشند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). کیسه و انبان که خواهنده در آن صدقه نهد.
- ذوالفروة؛ سائل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| تاج. گویند: هو فقیر کتر الابریز و لبس فروة ابرویز. || خمار زن یا قناع وی. (از اقرب الموارد). کلاه و معجر زنان. (منتهی الارب). || جبهء برچیده آستین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فروة.

[فَرْ وَ] (اِخ) ابن مغیره، مکنی به ابوالازهر. تابعی است. (یادداشت بخط مؤلف).

فروة.

[فَرْ وَ] (اِخ) اسدی. ابن حمیضة. او را پنجاه ورقه شعر است. (ابن الندیم).

فروة.

[فَرْ وَ] (اِخ) غطیفی. معروف به ابن مسیک و مکنی به ابوعبیر. صحابی است. (یادداشت بخط مؤلف).

فروة.

[فَرْ وَ] (اِخ) کلابی، مکنی به ابویونس. محدث است و از ابن جبیر روایت کند. (یادداشت بخط مؤلف).

فروة.

[فَرْ وَ] (اِخ) کندی. ابن ابی المغراء، مکنی ابوالقاسم. تابعی است. (یادداشت بخط مؤلف).

فروهر.

[فُ هَ] (اِ) در پهلوی فروهر(1)، فارسی باستان ظاهراً فرورتی(2) و در اوستا فره وشی(3). در اصل مرکب از دو جزء فره یا فرا به معنی پیش و «ور» به معنی پوشاندن، نگهداری کردن و پناه بخشیدن. طبق مندرجات اوستا فروهر نیرویی است که اهورمزدا برای نگهداری آفریدگان نیک ایزدی از آسمان فروفرستاده و نیرویی است که سراسر آفرینش نیک از پرتو آن پایدار است. پیش از آنکه اهورمزدا جهان خاکی را بیافریند، فروهر هر یک از آفریدگان نیک این گیتی را، در جهان مینوی زبرین بیافرید و هر یک را بنوبهء خود برای نگهداری آن آفریدهء جهان خاکی فرومی فرستد و پس از مرگ آن آفریده، فروهر او دیگر باره بسوی آسمان گراید و به همان پاکی ازلی بماند. اما هیچگاه کسی را که به وی تعلق داشت فراموش نمیکند و هر سال یک بار به دیدن وی می آید و آن هنگام جشن فروردین است، یعنی روزهایی که برای فرودآمدن فروهرهای نیاکان و پاکان اختصاص دارد. (از حاشیهء برهان چ معین). || به معنی جوهر که در مقابل عرض باشد. (برهان). از فرهنگ دساتیر است. رجوع به دساتیر ص 258 شود.
(1) - fravahr.
(2) - fravarti.
(3) - fravashi.

فروهشتگی.

[فُ هِ تَ / تِ] (حامص مرکب) آویختگی. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فروهشتن و فروهشته شود.

فروهشتن.

[فُ هِ تَ] (مص مرکب)فروگذاشتن. فرونهادن. نهادن. گذاشتن :
چو نوذر فروهشت پی در حصار
بدو بسته شد راه جنگ سوار.فردوسی.
او چو فروهشت زیر پای ترا
چون که تو او را ز دل برون نهلی؟
ناصرخسرو.
|| بازکردن و فروگذاردن و به پایین رها کردن موی و جز آن را :
بیفکند پاره، فروهشت موی
سوی داور دادگر کرد روی.دقیقی.
فدای آن قد و زلفش که گویی
فروهشته ست از شمشاد، شمشاد.زینبی.
یکی تاج بر سر نهاده بلند
فروهشته تا پای مشکین کمند.فردوسی.
خروشان ز کابل همی رفت زال
فروهشته لفج و برآورده یال.فردوسی.
نگه کرد خسرو بر آن زشت روی
چو دیوان به سر بر فروهشته موی.
فردوسی.
فروهشتن تاب زلف دراز
خم جعد را دادن از حلقه ساز.اسدی.
|| آویختن. (آنندراج). آویختن نقاب، پرده و جز آن و پوشانیدن چیزی را بدان :
برآوردم زمامش تا بناگوش
فروهشتم هُوَیدش تا به کاهل.منوچهری.
حرص بینداز و آبروی نگهدار
ستر قناعت بروی خویش فروهل.
ناصرخسرو.
همه برقع فروهشتند بر ماه
روان گشتند سوی خدمت شاه.نظامی.
افتاد چنانکه دانه از کشت
سربند قصب برخ فروهشت.نظامی.
بیابان و سرما و باران و سیل
فروهشته ظلمت بر آفاق ذیل.سعدی.
|| برپای کردن خیمه و خرگاه و جز آن را. در این معنی از اضداد است و به معنی برچیدن و خوابانیدن خیمه نیز آید. (از یادداشتهای مؤلف) :
بفرمود تا کوس با کرنای
زدند و فروهشت پرده سرای.فردوسی.
برابر سر بت کله ای فروهشتند
نگارکار به یاقوت و بافته به درر.
فرخی.
|| خوابانیدن خیمه و جمع کردن آن. (یادداشت بخط مؤلف) :
الا یا خیمگی خیمه فروهل
که پیشاهنگ بیرون شد ز منزل.منوچهری.
|| سرازیر کردن. روان کردن : عمر در من نگریست و آب از چشم فروهشت. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). || درآویختن و بند کردن :
فروهشت از شاخ زرین سپر
یکی بنده بر پیش او با کمر.فردوسی.
فروهشت رستم بزندان کمند
برآوردش از چاه با پایبند.فردوسی.
ز بهر سنگی چندین هزار خلق خدای
بقول دیو فروهشته بر خطر لنگر.
فرخی.
|| کنار زدن و بر گرفتن نقاب و جز آن را. در این معنی با حرف اضافهء «از» همراه است :
چو افکنده بودش چو سروران
فروهشت برقع ز روی جوان.نظامی.
|| غلطانیدن و به پایین انداختن :
یکی سنگ از آن کوه خارا بکند
فروهشت از آن کوهسار بلند.فردوسی.

فروهشته.

[فُ هِ تَ / تِ] (ن مف مرکب)آویخته. (فرهنگ اسدی). مقابل افراشته. (یادداشت بخط مؤلف) :
ز تاک خوشه فروهشته و ز باد نوان
چو زنگیانی بر بازپیچ بازیگر.
بوالمثل بخاری.
[ مردم روس ] کلاههای پشمین به سر برنهاده دارند، دم از پس فروهشته. (حدود العالم).
نقابی است هر سطر از این کتیب
فروهشته بر عارضی دلفریب.سعدی.
- لب فروهشته؛ آویزان لب. غمگین. آنکه لبهایش در اثر اندوه به پایین متمایل باشد :وی را دیدم لب فروهشته و تندنشسته. (گلستان سعدی).
|| به پایین رهاشده و فروگذارنده از موی و جز آن :
شبی گیسو فروهشته به دامن
پلاسین معجر و قیرینه گرزن.منوچهری.
رجوع به فروهشتن شود.

فروهلید.

[فُ هِ] (مص مرخم، اِمص)گذاشتن و افکندن. (برهان). رجوع به فروهشتن و فروهلیدن شود.

فروهلیدن.

[فُ هِ دَ] (مص مرکب)فروهشتن. آویختن نقاب، پرده و جز آن را و پوشاندن چیزی بدان :
گر ماه من برافکند از رخ نقاب را
برقع فروهلد به جمال آفتاب را.سعدی.
یا خلوتی برآور یا برقعی فروهل
ورنه بشکل شیرین شور از جهان برآور.
سعدی.
|| از پای درآوردن. افکندن : خود را بدین شمشیر فروهلم تا پیشم راست بگویی. (تاریخ بلعمی). رجوع به فروهشتن شود.

فروهنده.

[فُ هِ دَ / دِ] (ص) خوبروی و نیکوسیرت و باادب. (برهان). رجوع به فروهیده شود. || (اِ) فرشته. ملک. (برهان). برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (حاشیهء برهان چ معین).

فروهیده.

[فِ دَ / دِ] (ص) ظاهر و آشکار. || با شکوه و شأن و شوکت. (برهان).

فروهیده.

[فَ دَ / دِ] (ص) خردمند و عاقل و دانا. (برهان). پسندیده. (فرهنگ اسدی) :
هرکه فرهنگ از او فروهیده ست
تیزمغزی از او نکوهیده ست.
عنصری (از حاشیهء برهان چ معین).

فرویز.

[فَرْ] (اِ) فراویز. که سجاف جامه باشد. (برهان). رجوع به فراویز و فریز شود.

فرویش.

[فَرْ] (اِ) تقصیر و فروگذاشت باشد. (برهان) :
راه دیو و عین فرویش است این
تا نپنداری که درویش است این.
امیر حسینی سادات (از حاشیهء برهان چ معین از جهانگیری).
|| تعطیل و کاهلی و درنگ. (برهان) :
به هشیاریت باید پیش رفتن
نه غافل وار با فرویش رفتن.
امیرخسرو.
|| فراموشی در کارها. (برهان). فرموش. فراموش. فرمش. فرامش.
- فرویش کردن؛ فراموش کردن و از یاد بردن :
هرگه که فلک دل مرا ریش کند
تنها فکند مرا و فرویش کند.مسعودسعد.
|| درشتی و خشونت. || بیکاری. || (ص) برشته و بریان. (برهان). پرویش. رجوع به پرویش شود.

فره.

[فَرْ رَ / رِ] (اِ) شأن و شوکت و شکوه و عظمت. (برهان). خوره. فر. (حاشیهء برهان چ معین) :
بر آیین شاهان پیشین رویم
همان از پی فره و دین رویم.فردوسی.
زآن بر و بازو وز آن دست و دل و فره و برز
زآن بجنگ آمدن و کوشش با شیر عرین.
فرخی.
مردم چو ز فردین فروماند
دنیا ندهدش زیب و نه فره.ناصرخسرو.
-بی فرّه؛ بی شکوه. بی قدرت. بی ارزش :
مخالفان تو بی فره اند و بی فرهنگ
معادیان تو نافرخند و نافرزان.
بهرامی سرخسی.
|| فروغ و فر و شکوه. رجوع به فرهء ایزدی و خوره شود.

فره.

[فَ رِهْ] (ص) در زبان پهلوی فره(1)، فارسی باستان ظاهراً فرهیا(2). (از حاشیهء برهان چ معین). بسیار و افزون و زیاده. (برهان) :
فره گنده پیری است شوریده هش
بداندیش و فرزندخور، شوی کش.اسدی.
امروز نشاطی است فره فضل و کرم را
امروز وفاقی است عجب تیغ و قلم را.
ابوالفرج.
کشوری را دو پادشه فره است
در یکی تن یکی دل از دو به است.سنایی.
ور بگوید او نخواهم من فره
گو بگیر و هرکه را خواهی بده.مولوی.
|| غالب. چیره. برتر. (یادداشت بخط مؤلف). || خوش منش و خوشخوی و صاحب همت. || (اِ) افزونی و زیادتی دو حریف در نرد و شطرنج و امثال آن. (برهان).
(1) - freh.
(2) - frahya.

فره.

[] (اِ) به فارسی بنفسج و به ترکی فراخ است. (فهرست مخزن الادویه).

فره.

[فَ رَهْ] (ع مص) خرامیدن. (منتهی الارب). اشر. (اقرب الموارد). فیریدن. (منتهی الارب). بطر. (اقرب الموارد). || دنه گرفتن. (مصادر اللغهء زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). ناسپاس شدن و شادکام شدن به افراط. (یادداشت بخط مؤلف).

فره.

[فُ رُهْ] (ع ص، اِ) جِ فاره. (منتهی الارب). فُرَّه. فُرَّهة. فُرهة. فَرَهة. فره. (اقرب الموارد).

فره.

[فَ رِهْ] (ع ص) خرامنده. || فیرنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، فرهون. (اقرب الموارد). رجوع به فَرَهْ شود.

فره.

[فُرْ رَهْ] (ع ص، اِ) جِ فاره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فاره و فُرُهْ شود.

فره.

[فَ رَ] (اِخ) شهر بزرگی است از نواحی سیستان و روستایش بیش از شصت قریه است. نهری بزرگ دارد و بر آن پلی بنا کرده اند راه خراسان به سیستان از طرف چپ آن میگذرد. (از معجم البلدان). شهرکی است گرمسیر و اندر وی خرماست و میوه های بسیار. (حدود العالم).

فره.

[] (اِخ) نام دهی بوده است از دهستان دیلارستاق لاریجان. (از سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء فارسی ص 154). در مآخذ جغرافیایی متأخر نام آن نیست.

فرهاد.

[فَ] (اِخ) کوهکن. مردی است که بنابه روایت کتاب خسرو و شیرین نظامی شغل سنگتراشی داشته و رقیب خسروپرویز در عشق شیرین دختر شاه ارمنستان بوده است. وی سرانجام جان خود را بر سر این عشق گذاشت و هنگامی که خبر دروغین مرگ شیرین را به او دادند از فراز کوه درغلطید و جان سپرد : ... فرهاد فریفتهء این زن [ شیرین ] شد و خسرو او را به کندن کوه بیستون گماشت. فرهاد در آن کوه به بریدن سنگ مشغول شد و هر پاره ای که از کوه می برید چنان عظیم بود که امروز صد مرد آن را نتواند برداشت. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
به تندی چنان اوفتد بر برم
که میتین فرهاد بر بیستون.آغاجی.
تا چند کنی کوهی کو را نبود گوهر
در کندن کوه آخر فرهاد نخواهی شد.خاقانی.
که هست اینجا مهندس مردی استاد
جوانی نام او فرزانه فرهاد.نظامی.
هوسکاری آن فرهاد مسکین
نشان جوی شیر و قصر شیرین.نظامی.
من اول روز دانستم که با شیرین درافتادم
که چون فرهاد باید شست دست از جان شیرینم.
سعدی.
شهرهء شهر مشو تا ننهم سر در کوه
شور شیرین منما تا نکنی فرهادم.حافظ.
ترکیب ها:
- فرهادصفت.؛ فرهادکش. فرهادوار. رجوع به این مدخل ها شود.

فرهاد.

[فَ] (اِخ) نام یکی از نجبای ایران. (ولف) :
دگر مهر برزین خراد را
سوم مهر برزین فرهاد را.فردوسی.

فرهاد.

[فَ] (اِخ) نام یک پهلوان ایرانی. (ولف). وی معاصر کیکاوس و در سفر مازندران همراه وی بود :
بخواند آن زمان شاه فرهاد را
گرایندهء گرز پولاد را.فردوسی.

فرهاد.

[فَ] (اِخ) نام سردار لشکر انوشروان. (ولف) :
چپ لشکرش را به فرهاد داد
بسی پندها بر دلش کرد یاد.فردوسی.

فرهاد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش زرند شهرستان ساوه. جدیدالاحداث و دارای 6 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فرهاد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 12هزارگزی جنوب نیشابور. جلگه ای است معتدل و دارای 132 تن سکنه. از قنات مشروب می شود. محصول عمده اش غله و شغل مردم آن زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرهادآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش دره شهر شهرستان ایلام، واقع در پانزده هزارگزی باختر دره شهر و شش هزارگزی شمال راه مالرو ایلام. ناحیه ای است کوهستانی، گرمسیر و دارای 182 تن سکنه. از رودخانهء سیکان مشروب میشود. محصولاتش غلات، لبنیات، برنج و حبوبات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرهادآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش صالح آباد شهرستان ایلام. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 353 تن سکنه. آب آن از چشمه ها مشروب می شود. محصولاتش غلات، ذرت و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند و از طایفهء ملکشاهی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرهادآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان سارال بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 54هزارگزی جنوب باختری دیواندره و 21هزارگزی جنوب باختری گاوآهن تو. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 50 تن سکنه. از چشمه مشروب می شود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرهادآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان لک بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در 37هزارگزی شمال باختری قروه، کنار رودخانهء بای تمر و راه عمومی مالرو قروه به بیجار. ناحیه ای است واقع در دشت، سردسیر و دارای 50 تن سکنه. از چشمه و رودخانهء بای تمر مشروب می شود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. و صنایع دستی زنان آنجا قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فرهادان.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرق بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 31هزارگزی جنوب باختری قوچان. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 121 تن سکنه. از چشمه مشروب می شود. محصولاتش غلات، بنشن و انگور است. اهالی به کشاورزی و مالداری و قالیچه بافی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فرهاد اول.

[فَ دِ اَوْ وَ] (اِخ) اشک پنجم. رجوع به اشک پنجم شود.

فرهاد پنجم.

[فَ دِ پَ جُ] (اِخ) رجوع به اشک پانزدهم شود.

فرهادجرد.

[فَ جِ] (اِخ) از قرای مرو است. (از معجم البلدان) (سمعانی). فرهادگرد. (یادداشت بخط مؤلف).

فرهادجرد.

[فَ جِ] (اِخ) از قرای نیشابور. (سمعانی).

فرهادجردی.

[فَ جِ] (ص نسبی)منسوب به فرهادجرد که قریه ای است در چند فرسنگی مرو. || منسوب به فرهادجرد که از قرای نشابور است. (سمعانی).

فرهاد چهارم.

[فَ دِ چَ رُ] (اِخ) اشک چهاردهم. رجوع به اشک چهاردهم شود.

فرهاد دوم.

[فَ دِ دُوْ وُ] (اِخ) رجوع به اشک هفتم شود.

فرهاد سوم.

[فَ دِ سِوْ وُ] (اِخ) رجوع به اشک یازدهم شود.

فرهادصفت.

[فَ صِ فَ] (ص مرکب، ق مرکب) مانند فرهاد کوهکن. دلداده. سخت عاشق :
گر من به تو فرهادصفت شیفته ام
عیبم مکن ای جان که تو بس شیرینی.
سعدی.
رجوع به فرهاد شود.

فرهادک.

[فَ دَ] (اِخ) رجوع به اشک پانزدهم شود.

فرهادکش.

[فَ کُ] (نف مرکب) آنکه فرهاد کوهکن را از پا درآورد. مقاومت ناپذیر. تحمل ناپذیر :
جهان پیر است و بی بنیاد از این فرهادکش فریاد
که کرد افسون و نیرنگش ملول از جان شیرینم.
حافظ.
رجوع به فرهاد شود.

فرهادگرد.

[فَ گِ] (اِخ) فرهادجرد. دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در چهارده هزارگزی شمال باختری فریمان، سر راه شوسهء عمومی مشهد به فریمان واقع است. ناحیه ای جلگه ای و معتدل که دارای 1190 تن سکنه است. از قنات مشروب می شود. محصول عمده اش غله، بنشن و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9). رجوع به فرهادجرد شود.

فرهادمیرزا.

[فَ] (اِخ) قاجار. معتمدالدوله پسر عباس میرزای قاجار ولیعهد فتحعلیشاه. هدایت نویسد: از بدایت شباب به کسب فضائل جد بلیغ و عزم راسخ داشت... بعد از رحلت والد بزرگوار و جلوس برادر کامکارش محمدشاه مأمور حفاظت سرحدات فارس و عراق شد و انتظامی تمام در آن بلاد ایجاد کرد و در لرستان و دیگر نواحی نیز گروهی از سرکشان را برانداخت. وی علاوه بر اشعار گوناگونی که دارد خلاصة الحساب شیخ بهایی را به فارسی شرح کرده است. کتاب نصاب انگلیسی نیز تألیف کرده که شامل دوهزار لغت است. نیز کتابی در جغرافیا موسوم به جام جم دارد که به نام ناصرالدینشاه است. (از مجمع الفصحاء ج1 ص46 به بعد). وی در سال 1305 ه . ق. در تهران درگذشت و یک سال بعد جنازهء او را به کاظمین بردند و در مقبرهء مخصوص فرهادیه در باب المراد کاظمین به خاک سپردند. (از ریحانة الادب ج4 ص38 از مآثر و آثار ص 195).

فرهادوار.

[فَ] (ص مرکب، ق مرکب)فرهادمانند. بشیوهء فرهاد. بی پرده و بی باک :
فرهادوارم از لب شیرین گزیر نیست
ور کوه محتشم بمثل بیستون شود.سعدی.
رجوع به فرهاد و فرهادصفت شود.

فرهادی.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان، واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری مشیز و سر راه مالرو قلعه عسکر به مشیز. دارای 42 تن سکنه است و ساکنین آن از طایفهء گودری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فرهان.

[فَ] (اِخ) نمکزاری است از توابع همدان و در واقع دریاچه ای است که فاضلاب روستاها در آن گرد آید و بر گردش نمکزاری تشکیل شود که نمک آن را به بلاد دیگر حمل کنند. (از معجم البلدان).

فرهانج.

[فَ نَ] (اِ) شاخ بزرگی که از درخت ببرند تا شاخهای دیگر برآید. (برهان). فرنج. فرهنگ. فرهنج. (حاشیهء برهان چ معین). || شاخ درختی را نیز گویند که پیوند کنند به درخت دیگر. (برهان). شاخ درخت انگوری که آن را در زمین کنند و از جای دیگر تتمهء آن برآرند وآن را به عربی عکیس گویند. رجوع به فرهنج شود. || پیرامون دهان را نیز گویند از جانب بیرون. فرونجک. فرنج. رجوع به فرنج شود. || گرانی و سنگینی که در خواب بر مردم افتد و عربان کابوس گویند. (برهان). فرنجک. فدرنجک. درفنجک. برفنجک. فرونجک. (حاشیهء برهان چ معین).

فرهء ایزدی.

[فَرْ رَ یِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوری است از جانب خدای تعالی که بر خلایق فایز می شود که بوسیلهء آن قادر شوند بریاست و حرفتها و صنعتها و از این نور آنچه خاص است بپادشاهان بزرگ عالم و عادل تعلق گیرد... (از برهان تلخیص از توضیح کلمهء خوره) :
پدید آمد آن فرهء ایزدی
برفت از دل بدسگالان بدی.دقیقی.
ز من بگسلد فرهء ایزدی
گر آیم به کژی و نابخردی.فردوسی.
چنان شاه پالوده گشت از بدی
که تابید از او فرهء ایزدی.فردوسی.
بدو گفت موبد انوشه بدی
جهاندار با فرهء ایزدی.فردوسی.
آنکه همی درخشد از روی او
رادی و فضل و فرهء ایزدی(1).
فرخی.
ز سر تا قدم صورت بخردی
پدیدار از او فرهء ایزدی.نظامی.
رجوع به فر و خورده شود.
(1) - freh.

فرهت.

[فَ هَ] (اِ) شأن و شوکت و شکوهمندی باشد. (برهان).

فرهخت.

[فَ هِ] (ن مف مرخم) تربیت شده. فرهخته : اسب، گاه بود که سرکش بود و گاه بود که فرمانبردار و فرهخت. (کیمیای سعادت). رجوع به فرهخته شود.

فرهختگی.

[فَ هِ تَ] (حامص)پروردگی. پرورش یافته بودن : هیچ کس را این فروتنی و فرهختگی و سلامت نفس و سماجت طبع نیست که شتر راست. (مرزبان نامه). رجوع به فرهختن و فرهخته شود.

فرهختن.

[فَ هِ تَ] (مص) تربیت کردن و ادب آموختن و تأدیب نمودن. (برهان). ریاضت دادن. (یادداشت بخط مؤلف) :
پی فرهختن این تند توسن
بر ابروی غضب چینی برافکن.
بوالمثل.
|| آویختن. (برهان). رجوع به فرهیختن شود.

فرهخته.

[فَ هِ تَ / تِ] (ن مف) ادب کرده و تأدیب نموده باشد. (برهان). آموخته. مؤدب. (یادداشت بخط مؤلف) :
ای دل من زو بهر حدیث میازار
کآن بت فرهخته نیست، هست نوآموز.
دقیقی.
زشت و نافرهخته و نابخردی
آدمی رویی و در باطن ددی.طیان.
|| ریاضت دیده. ذلول. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فرهخت، فرهختن و فرهیخته شود.

فرهذ.

[فُ هُ / فَ هَ] (ع ص) مرد گرداندام درشت شتاب زده. || مرد نازک پرگوشت. (منتهی الارب). || (اِ) بچهء شیر. (آنندراج). و این لغت عمانی است. (اقرب الموارد). || (ص) کودک پرگوشت خوب صورت. فرهود. (آنندراج). الغلام الممتلی ء الحسن. (اقرب الموارد).

فرهذ.

[فَ هُ] (ع ص) فرهود. کودک پرگوشت خوب صورت. (آنندراج).

فره رود.

[ ] (اِخ) از جبال حدود غور برمیخیزد، بر ولایت بسیار میگذرد و آن را سقی کرده فاضلش در بحیرهء زره بحدود سیستان میریزد و طولش معلوم نیست که چند فرسنگ است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص 218).

فرهست.

[فَ هَ] (اِ) در زبان پهلوی فرهست(1) صیغهء تفضیلی از فره به معنی بسیار، و خود به معنی بیشتر است. صادق هدایت در مجلهء موسیقی آن را پازند فرایست و به معنی فراوانتر دانسته است. (از حاشیهء برهان چ معین). || جادویی و سحر. (آنندراج) (برهان) :
نیست را هست کند تنبل او
هست را نیست کند فرهستش.
ابونصر مرغزی.
(1) - frehest.

فره مروارید.

[فَ رَ مُ] (اِ مرکب) یعنی برهء مروارید که مروارید کوچک باشد. (یادداشت بخط مؤلف).

فرهمند.

[فَ رَ مَ / فَ هَ مَ] (ص مرکب)خردمند. (برهان) (صحاح الفرس) :
نگه کرد بابک پسند آمدش
شهنشاه را فرهمند آمدش.فردوسی.
سکندر شنید آن پسند آمدش
سخنگوی را فرهمند آمدش.فردوسی.
بخواب دیدم پیرمردی را سخت فرهمند که نزدیک من آمد. (تاریخ بیهقی). || قریب و نزدیک باشد. (برهان). || نورانی و باشکوه. (انجمن آرا) (آنندراج).

فرهنج.

[فَ هَ] (اِ) فرهنگ. علم و فضل و دانش و عقل و ادب. (برهان). رجوع به فرهنگ شود. || کتابی را نیز گویند که مشتمل باشد بر لغات فارسی. (برهان). رجوع به فرهنگ شود. || شاخ درختی را گویند که آن را بخوابانند و خاک بر بالای آن ریزند و از آنجا برکنده بجای دیگر نهال کنند. (برهان). فرهانج. رجوع به فرهانج شود. || نام دوایی نیز هست که آن را کشوث گویند و تخم آن را بزرالکشوث خوانند. (برهان). به فارسی اسم کشوث است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرهنگ و افرهنج شود.

فرهنج.

[فَ هَ] (اِخ) نام مادر کیکاوس. (برهان). فرهنگ. رجوع به فرهنگ شود.

فرهنجه.

[فَ هَ جَ / جِ] (ص) مردم باادب و خوش روی و نیکو صورت و سیرت را گویند. (برهان). فرهخته. فرهیخته.

فرهنجیدن.

[فَ هَ دَ] (مص) (از: فرهنج + یدن، پسوند مصدری). (از حاشیهء برهان چ معین). ادب کردن و تأدیب نمودن. (برهان) :
مرد را ار هنر بفرهنجد
توسنی از تنش برون هنجد.سنائی.
|| تنبیه کردن. (یادداشت بخط مؤلف) :
چنانت بفرهنجم ای بدنهاد
که نآری دگر باره ایران بیاد.فردوسی.
بفرمودش که خواهر را بفرهنج
بشفشاهنگ فرهنگش درآهنج.
فخرالدین اسعد.
رجوع به فرهنج و فرهنگ شود.

فرهنجیدنی.

[فَ هَ دَ] (ص لیاقت)قابل تربیت. پرورش پذیر. ادب پذیر. (از یادداشتهای مؤلف). رجوع به فرهنج، فرهنجیدن، فرهنجیده و فرهنگ شود.

فرهنجیده.

[فَ هَ دَ / دِ] (ن مف)ادب کرده شده و تأدیب پذیرفته. (برهان). فرهنجه. رجوع به فرهنجه شود.

فرهنگ.

[فَ هَ] (اِ) (از: فر، پیشوند + هنگ از ریشهء ثنگ(1) اوستایی به معنی کشیدن و فرهختن و فرهنگ) هر دو مطابق است با ادوکات(2) و اِدوره(3) در لاتینی که به معنی کشیدن و نیز به معنی تعلیم و تربیت است. (حاشیهء برهان چ معین). به معنی فرهنج است که علم و دانش و ادب باشد. (برهان) :
ای زدوده سایه ات ز آیینهء فرهنگ زنگ
بر خرد سرهنگ و فخر عالم از فرهنگ و هنگ.
کسائی.
ای امیر مهربان این مهرگان خرم گذار
فر و فرمان فریدون ورز با فرهنگ و هنگ.
منجیک ترمذی.
یکی پور دارم رسیده بجای
بفرهنگ جوید همی رهنمای.فردوسی.
ببالا و دیدار و آهستگی
بفرهنگ و رای و بشایستگی.فردوسی.
تو دادی مرا فر و فرهنگ و رای
تو باشی به هر نیک و بد رهنمای.فردوسی.
ای از تو یافته دل و فربی شده
مخالفان تو بی فره اند و بی فرهنگ
معادیان تو نافرخند و نافرزان.
بهرامی سرخسی.
فرهنگ دل شکسته و جود نزار.
فرخی.
ای امیر هنر و ای ملک روزافروز
ای بفرهنگ و هنر بر همه شاهان سالار.
فرخی.
نیست فرهنگیی در آن گیتی
که نیاموخت از شه او فرهنگ.
فرخی.
تو جاه و گنج، ز فرهنگ از قناعت جوی
چه جاه و گنج فزون از قناعت و فرهنگ.
عنصری.
چو بالید و سالش ده و پنج شد
بزرگی و فرهنگ را گنج شد.اسدی.
مر آن شاه را نام گورنگ بود
کز او تیغ فرهنگ بی زنگ بود.اسدی.
به فرهنگ پرور چو داری پسر
نخستین نویسنده کن از هنر.اسدی.
به فضل و دانش و فرهنگ و گفتار
تویی در هر دو عالم گشته مختار.
ناصرخسرو.
زهی عقد فرهنگیان را میانه
میان پیشت اصحاب فرهنگ بسته.خاقانی.
کشتی آرزو در این دریا
نفکند هیچ صاحب فرهنگ.خاقانی.
ز فرهنگ خاقان و بیداریش
عجب ماند شه در وفاداریش.نظامی.
جواهر جست از آن دریای فرهنگ
بچنگ آورد و زد بر دامنش چنگ.نظامی.
که ای استاد عالم، مرد فرهنگ
غلط گفتی که باشد لعل در سنگ.نظامی.
رایتان این بود و فرهنگ و نجوم
طبل خوارانید و مکّارید و شوم.مولوی.
ترکیب ها:
- فرهنگ آموز.؛ فرهنگ بستن. فرهنگجو. فرهنگجوی. فرهنگدار. فرهنگ دان. فرهنگ دوست. فرهنگسار. فرهنگ ساز. فرهنگستان. فرهنگ نامه. فرهنگ ور. فرهنگی. فرهنگ یاب. رجوع به این مدخل ها شود.
|| عقل و خرد :
هرچه خواهی کن که ما را با تو روی جنگ نیست
پنجه با زورآزما افکندن از فرهنگ نیست.
سعدی.
ملکداری را دیانت باید و فرهنگ و هوش
مست و غافل کی تواند؟ عاقل و هشیار باش.
سعدی.
|| آموزش و پرورش. تعلیم و تربیت. امور مربوط به مدارس و آموزشگاهها. || کتاب لغات فارسی را نیز گویند. (برهان). رجوع به فرهنگ نامه شود. || شاخ درختی را نیز گویند که در زمین خوابانیده سپس از جای دیگر سربرآورند. (برهان). و آن شاخه را در جای دیگر نهال کنند. فرهنج. فرهانج.
- فرهنگ کشیدن.؛ رجوع به مدخل های فرهنگ کشیدن، فرهانج و فرهنج شود.
|| کاریز آب را نیز گفته اند. (برهان).
- دهن فرهنگ؛ جایی را میگویند که از کاریز آب به روی زمین آید. (برهان). فرنج. رجوع به فرنج شود.
|| بزرگی و سنجیدگی. (برهان). رجوع به فرهنج شود.
(1) - thang.
(2) - Educat, Education.
(3) - Edure.

فرهنگ.

[فَ هَ] (اِخ) فرهنج. نام مادر کیکاوس. (برهان). رجوع به فرهنج شود.

فرهنگ.

[فَ هَ] (اِخ) ابوالقاسم فرهنگ یکی از فرزندان مرحوم وصال شیرازی است که با ادوارد برون ایران شناس بزرگ انگلیسی مکاتبه و برخورد داشته و اشعاری نیز می سروده است. (از تاریخ ادبی ادوارد برون ترجمهء رشیدیاسمی ج4 ص208). رجوع به مجمع الفصحاء ج2 ص384 شود.

فرهنگ آموز.

[فَ هَ] (نف مرکب) مؤدب. تأدیب کننده. (یادداشت بخط مؤلف). || (ن مف مرکب) تأدیب شده. آموخته. فرهخته.

فرهنگاخ.

[فَ هَ] (اِ) میانه و وسط باشد. (برهان). برساختهء دساتیر است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 259 شود. || عدل بی افراط و تفریط. (انجمن آرای ناصری).

فرهنگ اصفهانی.

[فَ هَ گِ اِ فَ] (اِخ)نامش محمدعلی و شغلش تذهیب کلام الله مجید است و در تهذیب اخلاق و وفا و وفاق کم نظیر است. کتابی به نام طرب الاحباب در مطایبه دارد و گاهگاه نظمی می سراید. (از مجمع الفصحاء چ سنگی تهران ج2 صص 399-400).

فرهنگ بستن.

[فَ هَ بَ تَ] (مص مرکب) کنایت از فرهنگ ساختن. تألیف و تدوین کردن فرهنگ :
از کتاب عشق درسم فقرهء دیوانگی است
من نمیدانم کدامین عاقل این فرهنگ بست.
علی خراسانی (از آنندراج).
رجوع به فرهنگ شود.

فرهنگجو.

[فَ هَ] (نف مرکب) جویندهء دانش. آنکه جویای فرهنگ و فرزانگی بود. رجوع به فرهنگ جوی شود.

فرهنگجوی.

[فَ هَ] (نف مرکب)فرهنگجو. فرهنگ جوینده. جویای دانش و فرهنگ :
هنرمند جمهور فرهنگجوی
سرافراز با دانش و آبروی.فردوسی.
شبستان همه پر شد از گفتگوی
که اینت سر و تاج فرهنگجوی.فردوسی.
وز او شادمان شد دل مادرش
بیاورد فرهنگجویان برش.فردوسی.
که گوید همی شاه فرهنگجوی
بنام من این نامه را بازگوی.اسدی.
یکی باغ خرم بد از پیش جوی
در او دختر شاه فرهنگجوی.اسدی.
رجوع به فرهنگجو شود.

فرهنگدار.

[فَ هَ] (اِ مرکب) عسس و شحنه و حاکم. (آنندراج).

فرهنگ دان.

[فَ هَ] (نف مرکب) عالم. خردمند. دانشمند :
شاه فرهنگ دان شعرشناس
بیش از آن داستان که بود قیاس.نظامی.
رجوع به فرهنگ شود.

فرهنگ دوست.

[فَ هَ] (ص مرکب)دانش دوست. فرهنگ دان. دوستار خرد و دانش :
شنیدم ز دانای فرهنگ دوست
که زی هر کس آیین شهرش نکوست.
اسدی.

فرهنگسار.

[فَ هَ] (اِ مرکب) به معنی نسخ است و نسخ در لغت به معنی زائل کردن و باطل نمودن چیزی باشد و به اصطلاح اهل تناسخ عبارت از آن است که چیزی صورتی که دارد رها کند و صورت دیگر بهتر از آن صورت گیرد، مثلاً صورت جماد رها کند و صورت نبات گیرد یا صورت حیوان رها کند و صورت انسان قبول نماید و این همه مراتب نسخ است. (برهان). برساختهء دساتیر است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 258 شود.

فرهنگ ساز.

[فَ هَ] (نف مرکب)فرهنگدان. فرهنگی. دانشمند و خردمند :
هم از چند چیزش بپرسید باز
چنین گفت کای پیر فرهنگ ساز.اسدی.
رجوع به فرهنگ شود.

فرهنگستان.

[فَ هَ گِ] (اِ مرکب) (از: فرهنگ + ستان، پسوند). در زبان پهلوی فرهنگستان(1) به معنی مدرسه و مکتب است و در سالهای اخیر این لغت را معادل آکادمی(2)یعنی انجمن عالی ادیبان و نویسندگان و دانشمندان برگزیده اند. (از حاشیهء برهان چ معین).
- فرهنگستان ایران؛ برای حفظ و توسعه و ترقی زبان فارسی در خرداد 1314 انجمنی از 24 نفر از فحول دانشمندان، بنام فرهنگستان ایران تشکیل شد که در پیراستن زبان فارسی و جلوگیری از تعصبات افراطی و تسجیل اصطلاحات علمی و تعیین قواعد برای اخذ یا رد لغات خارجی و تهیهء مقدمات تألیف فرهنگ و دستور زبان فارسی اقدامات مفیدی کرد. (از تاریخ فرهنگ ایران عیسی صدیق ص 356).
(1) - frahangestan.
(2) - Academie.

فرهنگ شیرازی.

[فَ هَ گِ] (اِخ)ابوالقاسم فرهنگ. فرزند وصال شیرازی. رجوع به فرهنگ شود.

فرهنگ کشیدن.

[فَ هَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) خوابانیدن شاخهء درخت و خاک ریختن بر آن تا ریشه دواند و از آن نهال دیگر به دست آید : هر درخت کوچک که شاخهای آن بزمین نزدیک باشد فرهنگ کشد. (فلاحت نامه). رجوع به معانی فرهنگ و فرهنج شود.

فرهنگ نامه.

[فَ هَ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامه یا کتابی که در آن دانش و فرهنگ و حکمت باشد :
سه فرهنگ نامه ز فرخ دبیر
بمشک سیه نقش زد بر حریر.نظامی.
|| کتاب لغت. فرهنگ. فرهنج. لغت نامه. قاموس. رجوع به فرهنگ و فرهنج شود.

فرهنگ ور.

[فَ هَ وَ] (ص مرکب) ادیب. (مهذب الاسماء) (یادداشت بخط مؤلف). فرهنگی. فرهنگ دان. رجوع به فرهنگ شود.

فرهنگی.

[فَ هَ] (ص نسبی) فرهنگدان. اهل فرهنگ. آنکه در پی دانش و دانش آموزی بود :
سخن پیش فرهنگیان سخته گوی
به هر کس نوازنده و تازه روی.فردوسی.
|| معلم. استاد. آموزگار :
به فرهنگیان ده مرا از نخست
چو آموختم زند و استا، درست.فردوسی.
بداننده فرهنگیانش سپار
که آمد کنون گاه آموزگار.فردوسی.

فرهنگ یاب.

[فَ هَ] (نف مرکب)فرهنگ دان. که به جستجو و پژوهش، فرهنگ یابد. که فرهنگ و دانش را جسته و یافته باشد. دانا. زیرک :
کز این در خرسطوس فرهنگ یاب
همی دید خواهد یکی نغز خواب.فردوسی.
دل خیره در رأی فرهنگ یاب
نبیند چو شب پره در آفتاب.اسدی.
رجوع به فرهنگ شود.

فرهود.

[فُ] (ع ص) مرد گرداندام درشت شتابزده. || مرد نازک پرگوشت. || کودک پرگوشت خوب صورت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) بچهء شیر. (منتهی الارب). ولدالاسد و این لغت عمانی است. (از اقرب الموارد). || برهء بزکوهی. (منتهی الارب). ولدالوعل. ج، فراهید. (اقرب الموارد). رجوع به فرهذ شود.

فرهود.

[فُ] (اِخ) پدر بطنی است از ازد که آن را فراهید نامند. (منتهی الارب). رجوع به فراهید شود.

فرهودن.

[فَ دَ] (مص) پرهودن. برهودن. رنگ بگردانیدن در مجاورت آتش. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به پرهودن شود.

فرهودی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فرهود که پدر بطنی است. (منتهی الارب). رجوع به فرهود و فراهید شود.

فرهودی.

[فَ] (ص) کسی را گویند که در دین و ملت و مذهب خود
راست و درست و راسخ باشد. (برهان). دساتیری است. (از حاشیهء برهان چ معین). || نیم سوز. نیم سوخته. رنگ بگردیده در مجاورت آتش. (ازیادداشتهای مؤلف).

فرهودی.

[فُ] (اِخ) لقب خلیل بن احمد است که منسوب به فرهود یا فراهید بوده و فراهید نام جد اوست. رجوع به فراهید شود.

فرهوذ.

[فُ] (ع ص) مرد گرداندام سطبر. || مرد نازک پرگوشت. (منتهی الارب). رجوع به فرهود شود.

فرهومند.

[فَ مَ] (ص مرکب) فرمند. (حاشیهء برهان چ معین). مرد نورانی پاکیزهء روزگار باشد. (برهان). فرهمند. رجوع به فره و فر شود.

فرهون.

[فَ] (اِ) اداره. (ناظم الاطباء). در مآخذ دیگر دیده نشد.

فرهة.

[فُرْ رَ هَ] (ع ص، اِ) جِ فاره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فاره شود.

فرهة.

[فُ هَ] (ع ص، اِ) جِ فاره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فاره شود.

فرهی.

[فَرْ رَ] (اِ) فره. فر. خوره. (یادداشت بخط مؤلف). فرّ و شان و شوکت و شکوه و عظمت و افزونی داشتن. (برهان) :
به مردی و دانایی و فرهی
بزرگی و آیین شاهنشهی.فردوسی.
همیشه به پیروزی و فرهی
کلاه بزرگی و تاج مهی.فردوسی.
بدان تا رساند به شاه آگهی
که گرسیوز آمد ابا فرهی.فردوسی.
سوی رومیه باز با فرهی
شد و کرد با کاروان همرهی.اسدی.
- بافرهی؛ باشکوه. باعظمت. بافرّ :
چو آمد به کاووس شاه آگهی
که آمد سیاووش بافرهی.فردوسی.
سوم هفته در جایگاه مهی
نشست اندر آرام بافرهی.فردوسی.
- فرهی دادن؛ شکوه و پیروزی دادن :
چو پیروزگر فرهی دادمان
در بخت پیروز بگشادمان.فردوسی.
|| (ص) دارای افزونی. (ناظم الاطباء).

فرهیختن.

[فَ تَ] (مص) ادب آموختن و تأدیب و تربیت کردن. (برهان). || علم آموختن و تعلیم کردن. (ناظم الاطباء). || آویختن. (برهان). || شمشیر کشیدن. (ناظم الاطباء). آهیختن. فراهیختن. رجوع به فرهختن شود.

فرهیخته.

[فَ تَ / تِ] (ن مف)ادب آموخته. (غیاث). فرهخته. رجوع به فرهخته شود.

فرهیز.

[فَ] (اِ) ظاهراً پیش آمدگی دیوار قَرنیس مانند در بالا یا هزاره مانند در پایین. و یا محتم دیواری که پشت بست و حائل دیوار اصلی می کرده اند در بناهای بلند پشت بند. بَغَلبند : عرض اساس و پهنای باروی شصت خشت بود بیرون از فرهیزها، به شیفتق محکم و ملزق گردانیده. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 17). مبلغ پنجاه هزار درم استرداد کرده بر خرج عمارت فرهیزها و گل شیفتق صرف نمودند. (ایضاً). رفعت الیه رفیعةً بخمسین الف درهم فصرفت الی نفقة الفرهیز الملزق بالاساس و السّوق بباب «خور» التی یقال لها سوق «جِرین». (ایضاً ص 93).

فرهیزیدن.

[فَ دَ] (مص) فرهیختن. (ناظم الاطباء).

فری.

[فَ] (ص) از اوستایی فری(1) به معنی دوست و محبوب، در هندی باستان پریا(2). (از حاشیهء برهان چ معین). || خجسته. مبارک. با فر و شکوه :
همان گاودوشان به فرمانبری
همان تازی اسب رمیده فری.فردوسی.
خرج ترا وفا نکند دخل تو که تو
افزون دهی ز دخل زهی خوی تو فری.
فرخی.
جشن سده و رسم جهاندار فریدون
بر شاه جهاندار فری باد و همایون.
عنصری.
سایهء ذوالجلال بین وز فلک این ندا شنو
اینت مجاهد هدی، اینت مظفر فری.
خاقانی.
|| زیبا. نیکو. پسندیده. (یادداشت بخط مؤلف) :
فری آن زلف مشکینش چو زنجیر
فتاده صدهزاران کلج بر کلج.
شاکر بخاری.
فری دو زلف سیه رنگ او چو خفته دو زاغ
بر آفتاب و دو گل هر یکی گرفته بچنگ.
فرخی.
|| (صوت) چه خوب. فرخا :
فری خوی آن بت که وقت شراب
همه مدحت خواجه خواهد ز من.فرخی.
کیست کو رای تو دیده ست و نمانده ست شگفت
کیست کو روی تو دیده ست و نگفته ست فری.
قطران.
فری آن قد و آن زلفش که گویی
فروهشته ست بر شمشاد شمشاد.زینبی.
|| شگفت :
فری زآن تندرست زرد و آن فارغ دل گریان
شگفت آن راستگوی گنگ و آن قوت کن لاغر.
مسعودسعد.
خال ز غالیه نهد هر کس روی سیب را
خال ز خون نهاده ماه اینت مشاطهء فری.
خاقانی.
|| خوشا. زها. حبذا :
فری آن فریبنده زلفین مشکین
فری آن فروزنده رخسار دلبر.فرخی.
(1) - frya.
(2) - priya.

فری.

[فَرْیْ] (ع مص) شکافتن چیزی را بصلاح باشد یا بفساد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دروغ بربافتن. (منتهی الارب). اختلاق کذب. (از اقرب الموارد). || بریدن موزه و توشه دان و مانند آن را جهت اصلاح و ساختن آنرا. (منتهی الارب). || سیر در زمین. (از اقرب الموارد). || سرگشته گردیدن. || مدهوش گشتن. || بشگفت آمدن به کار خود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فری.

[فَ ری ی] (ع ص) دروغ بربافته. (منتهی الارب). الامر المختلق المصنوع او العظیم و منه لقد جِئتِ شیئاً فریاً. (اقرب الموارد). || کار شگفت. (منتهی الارب). شگفت. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || (اِ) دلو بزرگ فراخ. || شیر تازه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فری.

[ ] (اِخ) شهری است از سند از آن سوی رود مهران. جایی با نعمت بسیار. و منبر آنجا نیست و جهازهای هندوستان بدین جا افتد. (حدود العالم).

فریاب.

[فَرْ] (اِخ) از نواحی بلخ و مخفف فاریاب است. (از معجم البلدان). رجوع به فاریاب شود.

فریابی.

[فَرْ] (ص نسبی) فاریابی. (از سمعانی). رجوع به فاریابی شود.

فریابی.

[فَرْ] (اِخ) وراقی بود که در نیمهء اول قرن چهارم هجری میزیسته و کتابت قرآن نیز میکرده است. (یادداشت مؤلف از ابن الندیم).

فریاد.

[فَرْ] (اِ) در زبان پهلوی فری یات(1)به معنی دوست و تکیه و اتکاء و نیز فرهات(2)به معنی یاری، در فارسی باستان ظاهراً فرزاتی(3) مرکب از پیشاوند فرا و دا(4) که به معنی پیش بردن است، در افغانی و ترکی فِریاد و رویهم به معنی یاری خواستن با آواز بلند و شکایت با آوای رساست. (از حاشیهء برهان چ معین). آواز بلندی که در دادخواهی و استعانت برآرند. (ناظم الاطباء) :
چنین داد پاسخ که من روز و شب
همی برگشایم به فریاد لب.فردوسی.
لاجرم بر در ایوان ملک مدح و ثناست
پیش از این بود شبانروزی فریاد و فغان.
فرخی.
ز دست دیده و دل هر دو فریاد
که هرچه دیده بیند دل کند یاد.باباطاهر.
- به فریاد؛ برای کمک و برای یاری :
بدو دست یازم که او یار بس
ز گیتی نخواهم به فریاد کس.فردوسی.
- || فریادکنان و نالان :
همچو آب از آتش و آتش ز باد
دل بجوش و تن به فریاد است باز.خاقانی.
یکی پشه شکایت کرد از باد
بنزدیک سلیمان شد به فریاد.عطار.
نه بلبل در قفس نالد ز صیاد
که از فریاد خود باشد به فریاد.وحشی.
- به فریاد آمدن؛ فریاد کردن :
در نمازم خم ابروی تو با یاد آمد
حالتی رفت که محراب به فریاد آمد.حافظ.
- به فریادآمده؛ فریادکنان. ناله کنان : مردمان از آن به فریاد آمده. (تاریخ بیهقی).
- به فریاد رسیدن؛ فریاد رسیدن. بفریاد کسی گوش دادن. به نجات کسی شتافتن :
عشقت رسد به فریاد گر خود بسان حافظ
قرآن ز بر بخوانی با چارده روایت.حافظ.
جمال بخت ز روی ظفر نقاب انداخت
کمال عدل به فریاد دادخواه رسید.حافظ.
- به فریاد شدن؛ فریاد کشیدن. فریاد کردن :
بفریاد شد گازر از کار اوی
همی تیره شد روز بازار اوی.فردوسی.
ترکیب ها:
-فریاد آمدن.؛ فریاد افتادن. فریاد افکندن. فریاد اوفتادن. فریاد برآمدن. فریاد برآوردن. فریاد جستن. فریاد خاستن. فریاد خواستن. فریادخوان. فریادخواه. فریادخواهی. فریاد داشتن. فریادرس. فریادرسی. فریاد رسیدن. فریاد زدن. فریادزنان. فریاد شنیدن. فریاد کردن. فریاد کشیدن. فریادکنان. فریادنامه. فریادی. فریاد یافتن. رجوع به این مدخل ها شود.
|| بانگ و آواز بلند. (ناظم الاطباء) :
هیچ راحت می نبینم در سرود و رود تو
جز که از فریاد و زخمه ت خلق را کاتوره خاست.
رودکی.
بپرسید کاین بانگ و فریاد چیست؟
ببینید در پای کهسار کیست؟فردوسی.
- فریاد گوش.؛ رجوع به مدخل فریاد گوش شود.
|| فغان و ناله و زاری. (ناظم الاطباء) :
فریاد کز آتش دل من
فریاد بسوخت در دهانم.خاقانی.
در آرزوی رویت بر آستان کویت
هر دم هزار فریاد از عاشقان برآید.خاقانی.
جای فریاد است خاقانی که چرخ
نالهء فریادخوان خواهد شکست.خاقانی.
فریاد که این جهان با کین
از من ستدش بزخم زوبین.نظامی.
نبودش چارهء دیگر در آن راه
بصد افغان و صد فریاد و صد آه.نظامی.
ز دور چرخ خروش و ز بخت بد فریاد
ز عمر رفته فغان و ز روزگار دریغ.عطار.
فریاد مردمان همه از دست دشمن است
فریاد سعدی از دل نامهربان دوست.سعدی.
جهان پیر است و بی بنیاد از این فرهادکش فریاد
که کرد افسون و نیرنگش ملول از جان شیرینم.
حافظ.
گوش اگر گوش تو و ناله اگر نالهء من
آنچه البته بجایی نرسد فریاد است.
یغمای جندقی.
|| پناه. ملجاء. دادرس. (یادداشت بخط مؤلف) :
ز رنجش بجز مرگ فریاد نه
در او هیچ جنبنده جز باد نه.اسدی.
|| دادرسی. دادخواهی. تظلم :
بفرمود تا پور کشواد را
کجا داشتی روز فریاد را.فردوسی.
- فریادجو.؛ رجوع به مدخل فریادجو شود.
- فریاد صنوبر و فریاد عرعر؛ آن است که به اندک نسیمی از برگهای اینها آواز برخیزد. (آنندراج).
(1) - friyat.
(2) - frahat.
(3) - fradhati.
(4) - fra - da.

فریاد افتادن.

[فَرْ اُ دَ] (مص مرکب) سر و صدا پیچیدن. فریاد برخاستن. رجوع به فریاد اوفتادن شود.

فریاد افکندن.

[فَرْ اَ کَ دَ] (مص مرکب) سر و صدا براه انداختن :
فریاد سعدی در جهان افکندی ای آرام جان
چندش بفریاد آوری باری بفریادش برس.
سعدی.

فریاد اوفتادن.

[فَرْ دَ] (مص مرکب)پیچیدن سر و صدا. بلند شدن فریاد :
گر در خیال خلق پریوار بگذری
فریاد در نهاد بنی آدم اوفتد.سعدی.

فریاد برآمدن.

[فَرْ بَ مَ دَ] (مص مرکب) فریاد برخاستن. فریاد افتادن : فریاد برآمد که بروید. امیر برفت و ایشان نیز برفتند. (تاریخ بیهقی).

فریاد برآوردن.

[فَرْ بَ وَ دَ] (مص مرکب) فریاد زدن. فریاد کشیدن. آواز بلند برآوردن. (یادداشت بخط مؤلف) :
گفتم که برآرم از تو فریاد
فریاد که نشنوی چه سودم.سعدی.
بیم آن است دمادم که برآرم فریاد
صبر پیدا و جگر خوردن پنهان تا چند.
سعدی.

فریاد جستن.

[فَرْ جُ تَ] (مص مرکب)استغاثه کردن. دادخواستن. تظلم. دادخواهی. (یادداشت مؤلف) :
چو بیچاره گشتند و فریاد جستند
بر ایشان ببخشود یزدان کرکر (؟)دقیقی.
از او فریاد جست و عذرها خواست. (مجمل التواریخ و القصص). رجوع به فریاد شود.

فریادجو.

[فَرْ] (نف مرکب) آنکه چاره میجوید و دادرس میخواهد. (ناظم الاطباء).

فریاد خاستن.

[فَرْ تَ] (مص مرکب)فریاد برآمدن. ناله برخاستن. فریاد برخاستن. بلند شدن آواز و ضجهء کسی. (یادداشت بخط مؤلف) :
به شهر اندرون بانگ و فریاد خاست
به هر برزنی آتش و باد خاست.فردوسی.

فریاد خواستن.

[فَرْ خوا / خا تَ](مص مرکب) استغاثه. مدد خواستن. استمداد کردن. (از یادداشتهای مؤلف) : به ملک سند کس فرستادند و فریاد خواستند و گفتند که سپاه عرب آمد. (تاریخ بلعمی).
سوی آسمان سر برآورد راست
ز دادار آنگاه فریاد خواست.فردوسی.
دست به استادم زد و فریاد خواست. (تاریخ بیهقی). به عجز خویش معترف گرد و فریاد خواه. (تذکرة الاولیاء).

فریادخوان.

[فَرْ خوا / خا] (نف مرکب)کنایت از دادخواه و مظلوم باشد. (برهان) :
به فریادخوان گفت: فرمان تراست
مرا در دل است آنچه در جان تراست.
نظامی.
تویی یاری رس فریاد هر کس
بفریاد من فریادخوان رس.نظامی.
نه باران همی آید از آسمان
نه برمیرود آه فریادخوان.سعدی.
|| نالان. در حال زاری. ناله کنان :
بزاری روز و شب فریادخوانم
چو دیوانه به دشت و که دوانم.
فخرالدین اسعد.
بربط آبستن تن و نالان دل و مردان به طبع
جان بر آن آبستن فریادخوان افشانده اند.
خاقانی.
|| استغاثه کنان. در حال استغاثه و طلب یاری :
که ناچار چون درکشد ریسمان
برآرد صنم، دست فریادخوان.سعدی.
|| (ق مرکب) پر سر و صدا. فریادکنان. در حال فریاد زدن :
قضیبی زدندی بر آن استخوان
شدندی بر آن کله فریادخوان.
نظامی (اقبالنامه ص 191).

فریاد خواندن.

[فَرْ خوا / خا دَ] (مص مرکب) فریاد کردن. فریاد کشیدن. فریاد کردن. || کمک خواستن. دادخواهی کردن :
تظلم برآورد و فریاد خواند
که شفقت برافتاد و رحمت نماند.سعدی.
شنیدم که در حبس چندی بماند
نه شکوه نوشت و نه فریاد خواند.سعدی.

فریادخواه.

[فَرْ خواه / خاه] (نف مرکب) مستغیث. آنکه داد خواهد. شاکی. عارض. (از یادداشتهای مؤلف). دادخواه. که عدل و نصفت خواهد :
چو بشنید گفتار فریادخواه
به درد دل اندر بپیچید شاه.فردوسی.
برفتند یکسر بنزدیک شاه
غریوان و گریان و فریادخواه.فردوسی.
بدو باشد آباد شهر و سپاه
همان زیردستان فریادخواه.فردوسی.
گه گرفتن بت صدهزار کودک و مرد
بدو شدندی فریادخواه و پوزش گر.
فرخی.
زن و مرد پیش سپهبد براه
دویدند گریان و فریادخواه.اسدی.
چون غدر کرد حیله نماندم جز آن کز او
فریادخواه سوی نبی مصطفی شدم.
ناصرخسرو.
چو فریاد را در گلو بست راه
گلوبسته به مرد فریادخواه.نظامی.
به داورداور فریادخواهان
به یارب یارب صاحب گناهان.نظامی.
شنیدم که سالی مجاور نشست
چو فریادخواهان برآورد دست.سعدی.

فریادخواهی.

[فَرْ خوا / خا] (حامص مرکب) فریاد خواستن. دادخواهی. تظلم :
غلط گفتم که عشق است این نه شاهی
نباشد عشق بی فریادخواهی.نظامی.
رجوع به فریادخواه و فریاد خواستن شود.

فریاد داشتن.

[فَرْ تَ] (مص مرکب)فریاد برآوردن. ناله داشتن :
ولیکن با چنین داغ جگرسوز
نمی شاید که فریادی ندارند.سعدی.
فریاد میدارد رقیب از دست مشتاقان او
آواز مطرب در سرا زحمت بود بواب را.
سعدی.

فریادرس.

[فَرْ یا رَ / رِ] (نف مرکب)دادگر. دادرس. (آنندراج) (انجمن آرا). دستگیر. یاری کننده. دادرس. (غیاث) (از یادداشتهای مؤلف) :
نهادند پیمان دو جنگی که کس
نباشد در آن جنگ فریادرس.فردوسی.
فرستاد نزد برادرْشْ کس
همان نزد دستور فریادرس.فردوسی.
زمانه سراسر فریب است و بس
نباشد بسختیت فریادرس.فردوسی.
همه را زاد به یکدفعه نه پیشی نه پسی
نه ورا قابله ای بود نه فریادرسی.منوچهری.
بیدادگر نگارا رحمی بکن چو دانی
کاندر جهان بجز تو فریادرس ندارم.
سیدحسن غزنوی.
از دست آنکه داور فریادرس نماند
فریاد در مقام مصلی برآورم.خاقانی.
در این زمانه چو فریادرس نمی بینم
مرا رسد که رسانم به آسمان فریاد.
ظهیر فاریابی.
در آن کارها یاور او بود و بس
پناهنده را گشت فریادرس.نظامی.
ستمدیده را گشت فریادرس
به فریاد نامد ز فریاد کس.نظامی.
جهاندیده دستور فریادرس
گشاد از سر کاردانی نفس.نظامی.
فریاد کز غم تو فریادرس ندارم
با که نفس برآرم چون همنفس ندارم.
عطار.
هرکه فریادرس روز مصیبت خواهد
گو، در ایام سلامت به جوانمردی کوش.
سعدی.
تو هرگز رسیدی به فریاد کس
که میخواهی امروز فریادرس؟سعدی.
- فریادرس آمدن؛ به فریاد رسیدن. به فریاد دیگران گوش دادن. دادرسی کردن :
گریه آبی برخ سوختگان بازآورد
ناله فریادرس عاشق مسکین آمد.حافظ.

فریادرس.

[فَرْ یا رَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلالوند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 63هزارگزی جنوب کرمانشاه و هشت هزارگزی چنار. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 160 تن سکنه. از رودخانهء دره بادام مشروب میشود. محصولاتش غله و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فریادرسی.

[فَرْ یا رَ / رِ] (حامص مرکب) دستگیری و معاونت و دادرسی. (ناظم الاطباء). رجوع به فریاد رسیدن شود.

فریاد رسیدن.

[فَرْ یا رَ / رِ] (مص مرکب) کمک کردن. یاری کردن. به داد کسی رسیدن. به فریاد رسیدن. به فریاد کسی گوش دادن :
اگر مهمان توست این ناخوش آواز
مرا فریاد رس زین میهمانت.ناصرخسرو.
بدیع نیست گرت خلق تهنیت گویند
که دولت تو رسیده ست خلق را فریاد.
مسعودسعد.
گفتی که روز سختی فریاد تو رسم
سخت است کار بهر چه روز ایستاده ای.
خاقانی.
او بسر دجال یک چشم لعین
ای خدا فریاد رس نعم المعین.مولوی.
ای که چون تو در زمانه نیست کس
اللهالله خلق را فریاد رس.مولوی.
بر نیکمردی فرستاد کس
که صعبم فرومانده، فریاد رس.سعدی.
بر نیک محضر فرستاد کس
در توبه کوبان که فریاد رس.سعدی.
آخر به زکات تندرستی
فریاد دل شکستگان رس.سعدی.

فریاد زدن.

[فَرْ زَ دَ] (مص مرکب) فریاد کردن. فریاد کشیدن. (یادداشت بخط مؤلف).

فریادزنان.

[فَرْ زَ] (نف مرکب، ق مرکب)در حال فریاد زدن. فریاد کنان. رجوع به فریاد زدن شود.

فریاد شنیدن.

[فَرْ شَ / شِ دَ] (مص مرکب) فریادرسی. بفریاد رسیدن. بفریاد کسی گوش دادن :
فریاد کنم ز جان ناشاد
فریاد که نشنوی تو فریاد.امیرخسرو.
پرسی از حال دلم چون نشنوی فریاد من
حال دل چون پرسی از من هر زمان چون نشنوی.
خاقانی.

فریاد کردن.

[فَرْ کَ دَ] (مص مرکب)فریاد کشیدن. فریاد برآوردن :
ز تیغ تیز تو فریاد کرد دشمن تو
ولیک آنجا سودی نداشت آن فریاد.
مسعودسعد.
جهان را سوخت از فریاد کردن
بزاری دوستان را یاد کردن.نظامی.
گهی دل را بنفرین یاد کردی
ز دل چون بیدلان فریاد کردی.نظامی.
بوی بهار آمد بنال ای بلبل شیرین نفس
در پای بندی همچو من فریاد میکن در قفس.
سعدی.
زن بیخرد بر در و بام کوی
همی کرد فریاد و می گفت شوی.سعدی.
گر تضرع کنی وگر فریاد
دزد زر بازپس نخواهد داد.سعدی.

فریاد کشیدن.

[فَرْ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) فریاد کردن. فریاد برآوردن. فریاد زدن.

فریادکنان.

[فَرْ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال فریاد کردن و فریاد کشیدن :
رفت از پی آهوان شتابان
فریادکنان در آن بیابان.نظامی.
فریادکنان بسرای احوص درآمد. (تاریخ قم).

فریاد گوش.

[فَرْ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) علتی است که بتازی طنین و دوی خوانند. (آنندراج).

فریادناک.

[فَرْ] (ص مرکب) غوغایی و هنگامه ساز. (ناظم الاطباء).

فریادنامه.

[فَرْ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامه ای که در آن یاری و کمک خواهند : فریادنامه ها به اطراف نوشت و استعانت و استغاثت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).

فریادی.

[فَرْ] (ص نسبی) مظلوم و دادخواه. (آنندراج).

فریاد یافتن.

[فَرْ تَ] (مص مرکب)فریاد خواستن. فریاد کردن :
فریاد یافتم ز جفا و دهای دیو
چون در حریم و قصر امام الوری شدم.
ناصرخسرو.

فریاران.

[فَرْ] (اِخ) نام محلی در کنار راه کنگاور و جوکار میان کریم آباد و قلعهء شیخ در سی هزارگزی کنگاور. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فریازان شود.

فریازان.

[فَرْ] (اِخ) دهی از دهستان کرزان رود شهرستان تویسرکان، واقع در یازده هزارگزی باختر شهر تویسرکان و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء تویسرکان به کرمانشاه. ناحیه ای است واقع در جلگه، سردسیر و دارای 1081 تن سکنه. از کرزان رود مشروب میشود. محصولاتش غلات، حبوبات، قلمستان زیاد، لبنیات، انگور و صیفی است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. دبستان و هشت باب دکان و مسجد دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فریاض.

[فَرْ] (اِخ) چشمه ای است در وادی سباب و گویند نخلستانهایی است از آن مالک بن سعد. (از معجم البلدان).

فریانان.

[فَرْ] (اِخ) از قرای مرو است. (از معجم البلدان).

فریانانی.

[فَرْ] (ص نسبی) منسوب به فریانان مرو. (سمعانی).

فریانة.

[فُرْ رَ نَ] (اِخ) از قرای بزرگ افریقاست در سفاقس. (از معجم البلدان).

فریانی.

[فِرْ] (ص نسبی) منسوب به فریان که نام جد خاندانی است. (سمعانی).

فریب.

[فِ / فَ] (اِ) در زبان پهلوی فرپ(1)و همریشه است با فریفتن. (از حاشیهء برهان چ معین). عشوه و مکر و غافل شدن یا غافل کردن به خدعه. (برهان) :
توانی بر او کار بستن فریب
که نادان همه راست بیند وریب.بوشکور.
چنان دان که یکسر فریب است و بس
بلندی و پستی نماند بکس.فردوسی.
بسی گشته ام در فراز و نشیب
نیم مرد گفتار زرق و فریب.فردوسی.
چو در عادت او تفکر کنی
همه غدر و مکر و فریب و دهاست.
ناصرخسرو.
در یک سخن آن همه عتیبش بین
در یک نظر این همه فریبش بین.خاقانی.
به فریب فلک آزرد دلش خوش نکنند
تا فلک را چو دلش رنگ معزا بینند.
خاقانی.
فریب جهان قصهء روشن است
ببین تا چه زاید شب آبستن است.حافظ.
- اندر فریب گرفتن؛ فریفتن. فریب دادن. گول زدن :
به آرایش چهره و فر و زیب
نباید که گیرندت اندر فریب.فردوسی.
- بافریب؛ فریبنده. مکار. پرفریب :
ای پسر! گیتی، زنی رعناست غره بافریب
فتنه سازد خویشتن را چون به دست آرد عزب.
ناصرخسرو.
- پرفریب؛ فریبنده. مکار : بهرام مردی مکار و پرفریب است. (تاریخ بلعمی).
ترکیب ها:
- فریبا.؛ فریب آمیز. فریبان. فریباندن. فریب آوردن. فریب اندازی. فریب انگیز. فریب برفزودن. فریب پذیرفتن. فریب خور. فریب خوردن. فریب خورده. فریب خوری. فریب دادن. فریب ده. فریب دهی. فریب ساز. فریب سازی. فریبکار. فریبگاه. فریبگه. فریبناک. فریبی. فریبیدن. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| طلسم را هم میگویند چه فریب گاه جایی باشد که در آنجا طلسم بسته باشند. (برهان) :
ندانی جز افسون و بند و فریب
چو دیدی که آمد به پیشت نشیب.فردوسی.
رجوع به فریبگاه و فریبگه شود. || (نف) مخفف فریبنده باشد. (یادداشت بخط مؤلف). و در این معنی همواره بصورت مزید مؤخر آید و صفت مرکب سازد، چون ترکیب های زیر:
- جادوفریب؛ آنقدر فریبنده که جادوان را هم بفریبد. پرفریب. فریبا :
ای مسلمانان فغان زآن نرگس جادوفریب
کو به یک ره بُرد از من صبر و آرام و شکیب.
سعدی.
- خاطرفریب؛ آنکه از زیبایی و فریبندگی خاطر را به خود مشغول دارد. دلفریب. فریبا :
ربوده ست خاطرفریبی دلش
فرورفته پای نظر در گلش.سعدی.
شبانگه مگر دست بردش به سیب
که سیمین زنخ بود و خاطرفریب.سعدی.
- دلفریب؛ خاطرفریب. فریبنده. فریبا :
درشت خویی و بدعهدی از تو نپسندند
که خوب منظری و دلفریب و منظوری.
سعدی.
عجب از زنخدان آن دلفریب
که هرگز نبوده ست بر سرو سیب.سعدی.
نه هر جا که بینی خط دلفریب
توانی طمع کردنش در کتیب.سعدی.
- سرای فریب؛ کنایت از جهان است :
چنین است رسم سرای فریب
فرازش بلندست و پستش نشیب.فردوسی.
- صاحبدل فریب؛ فریبندهء صاحبدلان. آنکه صاحبدلان را شیفتهء خود کند :
سرانگشتان صاحبدل فریبش
نه در حنا که در خون قتیل است.سعدی.
- عابدفریب؛ آنکه عابدان و پارسایان را نیز شیفتهء خود کند :
بر ابروی عابدفریبش خضاب
چو قوس قزح بوده بر آفتاب.سعدی.
چرخ مشعبد از رخ عابدفریب تو
در زیر هفت پرده خیالی نیافته.سعدی.
گویی دو چشم جادوی عابدفریب او
بر چشم من به سِحْر ببستند خواب را.
سعدی.
- کوته نظرفریب:این غول روی بستهء کوته نظرفریب
دل می برد به غالیه اندوده چادری.سعدی.
- مردم فریب؛ آنکه مردم را بفریبد و بخود شیفته گرداند :
برانگیخت آن جادوی ناشکیب
بسی جادوییهای مردم فریب.نظامی.
- ملایک فریب؛ آنکه فرشتگان مقدس را هم بفریبد و به راه گناه عشق کشاند :
زلف تو شیطان ملایک فریب
روی تو سلطان ممالک ستان.خاقانی.
(1) - frep.

فریب.

[فِ] (اِخ) عبدالغفار اصفهانی. طبیب فرزند فتحعلی خوشنویس اصفهانی. ادیب بوده و در بیشتر علوم و فضایل دستی داشت و در طب نیز ماهر بود. رساله ای در بیماری وبا نوشت و منظومه ای نیز در تشریح به پارسی دارد. چون خط نستعلیق را نیک می نوشت در شعر به «خطاط» تخلص میکرد. (از مجمع الفصحای رضاقلی هدایت چ سنگی تهران ج2 ص 390).

فریب آمیز.

[فِ / فَ] (نف مرکب)فریبنده. فریبا. دلفریب. خاطرفریب :
ساقی فریب آمیز بین مطرب نشاط انگیز بین
بازار می زآن تیز بین مرسوم جان را تازه کن.
خاقانی.

فریب آوردن.

[فِ / فَ وَ دَ] (مص مرکب) خِداع. مخادعة. (تاج المصادر بیهقی). فریب دادن.

فریبا.

[فِ / فَ] (نف) (از: فریب + ا، پسوند فاعلی یا مفعولی). (حاشیهء برهان چ معین). فریبنده. || (ن مف) فریفته. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). صاحب براهین العجم فریبا را به معنی مفعولی غلط میداند. (یادداشت مؤلف) :
هم حور بهشت ناشکیبا از توست
هم جادو و هم پری فریبا از توست.
مجدهمگر.

فریبان.

[فِ / فَ] (نف، ق) در حال فریبیدن و فریفتن. (یادداشت بخط مؤلف) :
گرد گردان و فریبانت همی برد چو گوی
تا چو چوگانت بکرد این فلک چوگان باز.
ناصرخسرو.

فریباندن.

[فِ / فَ دَ] (مص) فریب دادن. فریفتن. گول زدن :
بفریباند هر روز دلم را به سخن
آن سراپای فریبندگی و مفتعلی.
فرخی.
مبادا که وقتی او را بفریبانند و بدو نمایند که ایشان دوستان ویند. (تاریخ بیهقی). چندانکه دست در رود زر بذل کنند و گروهی را بفریبانند. (تاریخ بیهقی). همیشه از ایشان برحذر می باشد که مبادا وقتی او را بفریبانند. (تاریخ بیهقی).

فریب اندازی.

[فِ / فَ اَ] (حامص مرکب) روباه بازی. تلبیس. تزویر. (از ناظم الاطباء).

فریب انگیز.

[فِ / فَ اَ] (نف مرکب) غدار. حیله باز. (از ناظم الاطباء). فریب آمیز. فریبنده. مرخم فریب انگیزنده.

فریب برفزودن.

[فِ / فَ بَ فُ دَ](مص مرکب) افزودن مکر و نیرنگ. بسیار فریب دادن :
ز کردارها برفزودی فریب
سر قیصر آوردی اندر نشیب.فردوسی.

فریب پذیرفتن.

[فِ / فَ پَ رُ تَ](مص مرکب) فریب خوردن. فریفته شدن. گول خوردن :
که از چرخ گردان پذیرد فریب
که او را نماید فراز و نشیب.فردوسی.

فریب خور.

[فِ / فَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) گول و ابله و مغبون. (ناظم الاطباء). فریب خورنده.

فریب خوردن.

[فِ / فَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) گول خوردن. فریفته شدن :
کرا در جهان هست هوش و خرد
کجا او فریب زمانه خورد؟فردوسی.
فریب گنبد نیلوفری مخور که کنون
اجل چو گنبد گل برشکافت عمدا.خاقانی.
نه آیین عقل است و رای و خرد
که دانا فریب مشعبد خورد.سعدی.
فریب دشمن مخور و غرور مداح مخر. (گلستان سعدی).

فریب خورده.

[فِ / فَ خَوَرْ / خُرْ دَ / دِ](ن مف مرکب) گول خورده. مغبون. (از ناظم الاطباء).

فریب خوری.

[فِ / فَ خوَرْ / خُرْ](حامص مرکب) مغبون شدگی. گول خوردگی. (از ناظم الاطباء). ساده دل بودن و زود گول خوردن.

فریب دادن.

[فِ / فَ دَ] (مص مرکب)فریفتن. گول زدن. مقابل فریب خوردن :
نیز فریبم ندهد طمع و جمع
نیز حجابم نشود بود و باد.خاقانی.
بصبح وشام که گلگونه ای و غالیه ای است
مرا فریب مده، رنگ و بوی باده بیار.
خاقانی.

فریب ده.

[فِ / فَ دِهْ] (نف مرکب)فریبنده. (ناظم الاطباء). فریب دهنده.

فریب دهی.

[فِ / فَ دِ] (حامص مرکب)فریب و حیله بازی و غدر و تزویر و تلبیس. (ناظم الاطباء).

فریبرز.

[فَ بُ] (اِخ) نام پسر کیکاوس. (ولف). نام پسر کیکاوس است که در جنگ دوازده رخ، کلباد پسر پیران ویسه او را به قتل آورد. (برهان) :
چو طوس و فریبرز و گودرز و گیو
چو رهام و گرگین و بهرام نیو.فردوسی.
میوهء شاخ فریبرز ملک
هم به باغ ملک آبا دیده ام.خاقانی.
جان فریبرز از این شرف طرب افزود
ذات منوچهر از این خبر بطر آورد.خاقانی.

فریب ساز.

[فِ / فَ] (نف مرکب) مکار. غدار. حیله باز. (از ناظم الاطباء). حیله گر. مکار. دغل باز. (از آنندراج).

فریب سازی.

[فِ / فَ] (حامص مرکب)حیله گری. غدر. غداری. تلبیس. تزویر. (از ناظم الاطباء).

فریبش.

[فِ / فَ بِ] (اِمص) تخادع. (دهار). اسم مصدر از فریبیدن است.

فریبکار.

[فِ / فَ] (ص مرکب) مکار. غدار. فریب ساز. (از ناظم الاطباء). فریبنده.

فریبگاه.

[فِ / فَ] (اِ مرکب) طلسم. || جایی را نیز گویند که طلسم در آنجا بسته باشند. (برهان). از فرهنگ دساتیر است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص 259 شود.

فریبگه.

[فِ / فَ گَهْ] (اِ مرکب) فریبگاه. رجوع به فریبگاه شود.

فریبناک.

[فِ / فَ] (ص مرکب) فریبنده. فریب کار. فریب آمیز :
آدمی کو فریبناک بود
هم ز دیوان این مغاک بود.نظامی.
مکروه طلعتی است جهان فریبناک
هر بامداد کرده بخوبی تجملی.سعدی.

فریبندگی.

[فِ / فَ بَ دَ / دِ] (حامص)مکر و فریب. حیله بازی و ریا. تزویر و خیانت. (از ناظم الاطباء) :
فریبندگی ها در او بیشمار
که آید نویسندگان را بکار.نظامی.

فریبنده.

[فِ / فَ بَ دَ / دِ] (نف) فریبکار. فریبا. فریب دهنده :
تو با این فریبنده مرد دلیر
ز دریا گذشتی بکردار شیر.فردوسی.
تژاو فریبنده گفت ای دلیر
درفش مرا کس نیارد بزیر.فردوسی.
چنین است کار روزگار و دنیای فریبنده که حالها بر یکسان نگذارد. (تاریخ بیهقی). تعجب بماندم از حال این دنیا که فریبنده است. (تاریخ بیهقی). در این دنیای فریبندهء مردم خوار چندانی بمانم که کارنامهء این خاندان بزرگ برانم. (تاریخ بیهقی).
فریبنده گیتی شکارت نگیرد
جز آنگه که گویی گرفتم شکارش.
ناصرخسرو.
بدین دهر فریبنده چرا غره شدی خیره
ندانستنی که بسیار است او را مکر و دستانها.
ناصرخسرو.
دیو است جهان، صعب فریبنده مر او را
هشیار خردمند بخسته ست همانا.
ناصرخسرو.
حرص فریبنده را بر عقل رهنمای استیلا ندهد. (کلیله و دمنه).
گرچه فروزنده و زیبنده است
خاک بر او کن که فریبنده است.نظامی.
سروش درفشان چو تابنده هور
ز وسواس دیو فریبنده دور.نظامی.
ز هرچ آن نیابی شکیبنده باش
به امید خود را فریبنده باش.نظامی.
|| دلربا. دلفریب :
شه شهریاران تهی کرده جای
فریبنده را گفت نزد من آی.دقیقی.
چو سودابه او را فریبنده گشت
تو گویی که زهر گزاینده است.فردوسی.

فریبی.

[فِ / فَ] (ص نسبی) مکار. عیار. حیله باز. (از ناظم الاطباء). فریبکار.

فریبیدن.

[فِ / فَ دَ] (مص) فریفتن. (آنندراج) (انجمن آرا). فریب دادن. گول زدن :
بدین تخت شاهی مخور زینهار
همی خیره بفریبدت روزگار.فردوسی.
چو با او نشاید نبرد آزمود
به چیز فراوانش بفریب زود.اسدی.
چو طاووس خوبی، اگر دین بیابی
وگر تنت بفریبدت همچو ماری.
ناصرخسرو.
آن را که چنین زنیش بفریبد
شاید که خرد بمرد نشمارد.ناصرخسرو.
به دین و کفر مفریبم کزین پس
مرا هم کفر و هم ایمان تو باشی.خاقانی.

فریث.

[فَ] (اِخ) از قرای واسط است. (از معجم البلدان).

فریج.

[فَ] (اِ) رستنی و نباتی است که آن را اگر ترکی خوانند. (برهان). فریز. فریژ. فریژ. فژژ. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به این کلمات شود.

فریجاب.

[فَ] (اِ) باران خردقطره. || شبنم. (آنندراج).

فریجیه.

[فَ جی یَ] (اِخ) قسمتی از آسیای صغیر است که حدود آن متغیر بوده. (قاموس کتاب مقدس).

فریخی.

[فُ رَ] (ص نسبی، اِ) پیکانی منسوب به آهنگری فریخ نام. (یادداشت بخط مؤلف).

فرید.

[فَ] (اِ) میانهء قلاده را گویند. (برهان).

فرید.

[فَ] (ع ص) یگانه. (منتهی الارب). واحد. (از اقرب الموارد). یکتا. بی مانند. بی نظیر. یگانه. (یادداشت بخط مؤلف) :
نتوان گفت فریدی، که نه ای
جفت فضلی، نبود جفت فرید.سوزنی.
|| سیف فَرید؛ شمشیر بی نظیر و مانند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) شبه و مهره ای که فاصل باشد میان مروارید و زر. ج، فراید. || گوهر نفیس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مروارید در رشته کشیدهء فصل یافته بغیر خود. (منتهی الارب). مرواریدی که در نظم کشیده شده و به چیزی جز مروارید از یکدیگر فاصله یافته باشد. (از اقرب الموارد). || استخوان یگانهء پشت که میان آخر محالات ششگانهء پایین مهرهء گردن و میان مهرهء ششگانهء بالای استخوان سرین است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آن مهره از پشت که واقع شده است میان شش مهرهء پایین تر از مهره های گردن و شش مهرهء بالای استخوان سرین. (فرهنگ فارسی معین).

فریداً.

[فَ دَنْ] (ع ق) بتنهایی. فریداً وحیداً. (از یادداشتهای مؤلف).

فرید اصفهانی.

[فَ دِ اِ فَ] (اِخ) رجوع به فریدالدین احول اسفراینی شود.

فریدالدهر.

[فَ دُدْ دَ] (ع ص مرکب)یگانهء دهر. یکتای روزگار. فرید. بی مانند : در کمال فضل و متانت علم و تبحر در معقول و منقول فریدالدهر و یگانهء روزگار بود. (ترجمهء تاریخ یمینی).

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) ابوحامد محمد بن ابوبکر. رجوع به عطار شود.

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) احول اسفراینی از شعرای قرن هفتم هجری است که بیشتر عمر خود را در اصفهان و سپس در شیراز در دربار اتابکان فارس گذرانیده و اواخر عمر او همزمان با روزگار جوانی سعدی بوده است. وی مداح خاص اتابک عضدالدین سعدبن زنگی (591 - 623 ه . ق.) و پسرش فخرالدین ابوبکر (623 - 658 ه . ق.) و پسر دیگرش محمد بن سعد (658 - 660 ه . ق.) و ابش خاتون (662 - 686 ه . ق.) ملکهء معروف این خاندان بوده و تا جلوس ابش خاتون، یعنی سال 662 ه . ق. زیسته است و با امامی هروی شاعر معروف همین زمان نیز معاصر بوده و معارضه داشته است و از او قصیده ای نیز در مدح صاحبدیوان شمس الدین جوینی موجود است که با توجه به وقوع قتل صاحبدیوان در سال 677 ه . ق. عمر او را تا حدود همین سالها نشان میدهد. در این صورت ممکن است فریدالدین پیش از سفر به فارس و توجه به دربار سلغریان یا اتابکان فارس، در جوانی به هند سفر کرده باشد؛ زیرا از او اشعاری در مدح عین الملک فخرالدین حسین بن ابوبکر اشعری موجود است. (از تعلیقات سعید نفیسی بر لباب الالباب عوفی صص 762-763).

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) اصفهانی. رجوع به فرید اصفهانی و فریدالدین احول شود.

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) احمد تفتازانی نوهء ملا سعد تفتازانی معروف. در زمان شاه اسماعیل صفوی شیخ الاسلام هرات و از مراجع مهم مذهب تسنن بود. وی بمناسبت سرپیچی از قبول مذهب تشیع به دستور شاه اسماعیل کشته شد. (از تاریخ ادبیات ایران ادوارد برون ترجمهء رشیدیاسمی ج 4 ص 50 و 56).

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) جاجرمی. دُرّهء فرید اقبال بود و صدف گوهر کمال. در بخارا تحصیل کرد و مرا (محمد عوفی) در خدمت او مباسطتی حاصل شد و از فواید انفاس او اقتباس کردم. چون به بامیان آمد دیگران بدو حسد بردند. او را در مدح امام فخر رازی شعرهایی است و از جمله ترکیب بندی بدین مطلع:
خیز که صبح تیغ زن خنجر زرنگار زد
خسرو آسمان نشین بر شه زنگبار زد...
و این غزل نیز از اوست:
دوش دل را ز غمت زیر و زبر یافته ام
دیده را رهگذر خون جگر یافته ام
غمزهء شوخ ترا زهر اجل میدانم
پاسخ تلخ تو را رشک شکر یافته ام
انس را چهرهء تو نقش همی بندد و من
مونس خویش همه آه سحر یافته ام
سنبل زلف تو بر عارض مه تافته اند
نرگس جزع تو در چشمهء خور یافته ام
بی خبر بوده ام از آنچه رسیده ست بمن
تا ز عشق تو و حسن تو خبر یافته ام.
(از لباب الالباب چ سعید نفیسی صص 193-195 به اختصار).
با توجه به زمان مؤلف لباب الالباب که خود را معاصر وی شمرده فریدالدین باید از شعرای اواخر قرن ششم هجری باشد، زیرا عوفی در آن تاریخ شاگرد وی بوده و سپس در اوایل قرن هفتم هجری خود به شهرت رسیده است.

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ)جاسوس الافلاک. رجوع به فریدالدین علی و علی منجم سجزی شود.

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) خراسانی. رجوع به فریدالدین کاتب شود.

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) دهلوی. از جملهء مشایخ و معروف به شکرگنج و مرشد شاه نظام الدین اولیا بوده است. این بیت از اوست:
هر سحرگه بر درت سر میزنم
بر طریق دوستان در میزنم.
(از مجمع الفصحای رضاقلی هدایت چ سنگی تهران ج 1 ص 284).
از بزرگان سلسلهء صوفیان چشتیه و مرید قطب الدین بختیار کاکی بوده و سلسلهء ارادتش به ابراهیم ادهم میرسیده است. (از ریاض العارفین رضاقلی هدایت چ سنگی قدیم ص 119).

فریدالدین.

[فَ دُد دی] (اِخ) رودکی. لقب او را بعضی فریدالدین نوشته اند. رجوع به شرح احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ص 855 شود.

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) عطار نیشابوری. رجوع به عطار شود.

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ)... علی سجزی، معروف به جاسوس الافلاک. رجوع به فریدالدین جاسوس الافلاک و علی منجم سجزی شود.

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) کاتب خراسانی. در خدمت سلطان سنجر ملازمت داشته و رایت شاگردی انوری را برمی افراشته است و نیز سلطان مسعودبن محمد بن ملکشاه را مدح کرده است. در کمالات معروف روزگار خود بوده و از اشعار خوب او مسمطی است که در آن لغت های «دست» و «پای» را در مصراعهای بند اول التزام کرده است و در بند دوم «شب» و «روز» را و همچنین در بندهای دیگر کلمات دیگر را. و این دوبیتی معروف که در قدح پیش بینی طوفان توسط انوری است اثر طبع فریدالدین است:
گفت انوری که از مدد بادهای سخت
ویران شود عمارت و که، بر سر ثری.
در روز حکم او نوزیده ست هیچ باد
یا مرسل الریاح تو دانی و انوری.
نیز او را پس از شکست سلطان سنجر از لشکر گورخان ختایی و نجات او به دست ملک تاج الدین ابوالفضل سیستانی یک رباعی جالب است:
شاها ز سنان تو جهانی شد راست
تیغ تو چهل سال ز اعدا کین خواست
گر چشم بدی رسید آن هم ز قضاست
کآن کس که به یک حال بمانده ست خداست.
(از مجمع الفصحای رضاقلی هدایت چ سنگی تهران ج 1 ص 377 به اختصار). ظاهراً این شعر مربوط به حکم نجومی انوری از شاعر دیگری است و مؤلف مجمع الفصحاء به اشتباه آن را به فرید کاتب نسبت داده است.

فریدالدین.

[فَ دُدْ دی] (اِخ) ... محمودبن بشار هروی، ملقب به تاج الافاضل از ادبا و فضلایی است که نثر و نظم پارسی و تازی فراوان داشته و از جملهء اشعار او، شعری که در ستایش شیخ زکی از زهاد آن دوره ساخته معروف است. (از لباب الالباب محمد عوفی چ سعید نفیسی ص206). از عبارت عوفی برمی آید که وی پیش از زمان عوفی میزیسته و شاید از شعرای اوایل قرن ششم هجری بوده است.

فریدالزمان.

[فَ دُزْ زَ] (ع ص مرکب)فریدالدهر. یگانهء روزگار. رجوع به فریدالدهر شود.

فریدالعصر.

[فَ دُلْ عَ] (ع ص مرکب)فریدالدهر. فریدالزمان : در فنون آداب عدیم النظیر و فریدالعصر و وحیدالدهر. (تاریخ قم ص 4).

فرید دبیر.

[فَ دِ دَ] (اِخ) رجوع به فریدالدین کاتب شود.

فرید دهلوی.

[فَ دِ دِ لَ] (اِخ) رجوع به فریدالدین دهلوی شود.

فریدر.

[فَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان خارطوران بخش بیارجمند شهرستان شاهرود، واقع در جنوب خاوری بیار و دارای 97 تن سکنه. از قنات کم آب مشروب میشود. محصولاتش غلات، تنباکو و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فریدریش روکرت.

[فرْی / فِ کِ](اِخ)(1) رجوع به روکرت شود.
(1) - Ruckert, Friedrich.

فریدس.

[] (اِ) به لغت اهل مصر رحیبان است. (فهرست مخزن الادویه). اسم مصری اربیان است. (تحفهء حکیم مؤمن). فریدیس. اربیان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به اربیان شود.

فرید کاتب.

[فَ دِ تِ] (اِخ) رجوع به فریدالدین کاتب شود.

فریدگی.

[فِ دَ / دِ] (حامص) بطر. فیریدگی. (از یادداشتهای مؤلف).

فریدن.

[فَ دَ / فِ رِ دَ] (اِخ) از بلوکات سپاهان و حد شمالی آن خوانسار و گلپایگان، حد شرقی کرون و دهق، حد جنوبی چهارمحال و غربی بربرود و جاپلق و بختیاری است. شامل 173 قریه است. مرکز داران و مساحت آن 160 فرسخ، و دارای 60009 تن سکنه است. جایی کوهستانی، سردسیر و پربرف است. (از جغرافیای سیاسی کیهان). شهرستان فریدن یکی از شهرستانهای هفتگانهء استان دهم و از شمال به شهرستان گلپایگان، از جنوب به شهرستان شهرکرد، از باختر به بلوک الیگودرز و از خاور به شهرستان مرکزی اصفهان محدود است. در سازمان آمار کلیهء قرای دهستانهای کرچمبو، چادگان گرجی و وزرق، به نام یک دهستان به اسم فریدن منظور شده است. شهرستان فریدن از دو بخش تشکیل شده است: 1- بخش داران شامل چهار دهستان که 128 آبادی و 113624 تن سکنه دارد. 2- بخش آخوره شامل دو دهستان که 134 آبادی و 25376 تن سکنه دارد. بنابراین شهرستان فریدن از دو بخش و 6 دهستان و 262 آبادی تشکیل شده و دارای 139000 تن سکنه است. شرح هر یک از بخش ها و دهستان ها و آبادی ها در جای خود داده شده است. در بررسی هائی که در این شهرستان بعمل آمده کانهای نفت و زغال سنگ در قریه های کاوه، غرغن و زرک کشف شده، ولی تاکنون از این کانها بهره برداری نشده است. از داران مرکز شهرستان فریدن راههای شوسهء زیر منشعب میشود: 1- راه شوسهء داران به دامنه و اصفهان. 2- راه شوسهء داران به آخوره. 3- راه شوسهء کوهرنگ. 4- شاهراه شوسهء اصفهان به ازنا از این شهرستان میگذرد و ازنا یکی از ایستگاههای مهم راه آهن شهرستان اهواز است. از این شهرستان پشم، پوست و لبنیات به اصفهان و خوانسار صادر و پارچه و قند و شکر و اجناس خرازی و سایر احتیاجات وارد میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فریدن.

[فَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نائین، واقع در 24هزارگزی باختر نائین که دارای ده تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فریدون.

[فِ رِ] (اِخ) نام عقل فلک هشتم باشد که فلک البروج است. (برهان).

فریدون.

[فِ رِ] (اِخ) در زبان پهلوی فرتن(1)، یکی از بزرگان داستانی مشترک اقوام هند و ایرانی است. (از حاشیهء برهان چ معین). پادشاهی است معروف که ضحاک را دربند کرد. (برهان). مطابق شاهنامهء فردوسی او پسر آتبین و از نسل جمشید است که پس از مشاهدهء ستمگریهای ضحاک تازی علیه او قیام میکند و با دستیاری کاوهء آهنگر، ضحاک را دستگیر و در کوه دماوند زندانی میکند و خود به پادشاهی ایران می رسد. سپس در پایان عمر سرزمین وسیع قلمرو خود را میان پسرانش سلم و تور و ایرج تقسیم میکند و ایران را به ایرج می سپارد. سرانجام سلم و تور توطئه میکنند و ایرج را به قتل میرسانند. و جنازهء ایرج را نزد پدر می آوردند و فریدون پس از زاری و نالهء بسیار مقام او را به پسرش منوچهر میدهد و منوچهر به جنگ عموهای خود میرود و بنیاد جنگهای ایران و توارن نهاده میشود. فریدون در پایان سلطنت پانصدسالهء خود تاج شاهی را بر سر منوچهر میگذارد و از این جهان رخت برمی بندد. فریدون در ادبیات فارسی بعنوان مظهر قدرت و پیروزی مورد تشبیه قرار گرفته است، چنانکه فردوسی در ستایش سلطان محمود میگوید :
فریدون بیداردل زنده شد
زمین و زمان پیش او بنده شد.فردوسی.
در اشعار شاعران دیگر نیز نام او با همین تعبیر دیده میشود :
جشن سده آیین جهاندار فریدون
بر شاه جهاندار فری باد و همایون.
عنصری.
فریدون وزیری پسندیده داشت
که روشندل و دوربین دیده داشت.سعدی.
ترکیب ها:
- فریدون صفت.؛ فریدون علم. فریدون فر. فریدونکار. فریدون کمر. فریدون نسب. فریدون وار. رجوع به این مدخل ها شود.
(1) - freton.

فریدون.

[فِ رِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فریدون.

[فِ رِ] (اِخ) رجوع به شاهزاده محمد شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فریدون.

[فِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بزینه رود بخش قیدار شهرستان زنجان، واقع در 51هزارگزی جنوب باختری قیدار. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 466 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات، بنشن و میوه جات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فریدون.

[فِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند، واقع در 72هزارگزی شمال باختری شوسف، کنار راه مالرو شوسف به گبوبه. جلگه ای است معتدل و دارای 189 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غله و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریدون.

[فِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان پاریز بخش مرکزی شهرستان سیرجان، واقع در 45هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد، سر راه مالرو اسحاق آباد به گوئین. ناحیه ای است واقع در جلگه، سردسیر و دارای 209 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصولاتش غلات و حبوبات است. اهالی به کشاورزی گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فریدون زرکوب.

[فِ رِ نِ زَ] (اِخ)رجوع به صلاح الدین زرکوب شود.

فریدون صفت.

[فِ رِ صِ فَ] (ص مرکب) پیروز و کامیاب. برجسته و برتر :
این فریدون صفت به دانش و رای
وآن به کیخسروی رکیب گشای.نظامی.
رجوع به فریدون شود.

فریدون عکاشه.

[فِ رِ ؟] (اِخ) شاعری معاصر شاه شیخ ابواسحاق. (یادداشت بخط مؤلف). از منشیان معاصر آل اینجو بوده و مجموعه ای از منشآت او برجاست که در سال 786 ه . ق. تحریر یافته و در کتابخانهء مجلس شورای ملی محفوظ است. وی ظاهراً منشی مسعودشاه اینجو بوده است، زیرا در میان رسائل و منشآت او نامه ای است خطاب به شیخ امین الدین کازرونی - عارف معروف - که از طرف مسعود اینجو نوشته شده است. (از تاریخ عصر حافظ تألیف غنی ج 1 صص 9-10).

فریدون علم.

[فِ رِ عَ لَ] (ص مرکب)پادشاهی که درفش او چون فریدون افراشته باشد. به کنایت پیروز و کامیاب. فریدون صفت :
خسرو جمشیدجام، سام تهمتن حسام
خضر سکندرسپاه، شاه فریدون علم.
خاقانی.

فریدون فر.

[فِ رِ فَ] (ص مرکب)فریدون صفت. آنکه شکوه و شوکت فریدون دارد :
خواجه احمد آن رئیس عادل پیروزگر
آن فریدون فر کیخسرودل رستم براز.
منوچهری.
شکست بر لشکر آن خسرو فریدون فر نیفتاده. (حبیب السیر). رجوع به فریدون شود.

فریدونکار.

[فِ رِ] (ص مرکب) آنکه کار و بارش چون فریدون بود در پیروزی و کامیابی :
جم سیر و سام رزم و دارابزمی
رستم کرداری و فریدونکاری.
فرخی.

فریدون کمر.

[فِ رِ کَ مَ] (ص مرکب)آنکه کمر پادشاهی چون کمر فریدون دارد :
فریدون کمر بلکه خاقان کلاه.نظامی.

فریدون کنار.

[فِ رِ کِ] (اِخ) قصبه ای از دهستان حومهء بخش بابلسر شهرستان بابل، واقع در 12هزارگزی باختر بابلسر، سر راه کناره. ناحیه ای است واقع در دشت، دارای 3000 تن سکنه. از چاه و شعبات رودخانهء هراز مشروب میشود. محصولات آنجا برنج، صیفی، غلات، پنبه، کنجد، باقلا و کنف است. اهالی به کشاورزی، صید ماهی و مرغابی گذران میکنند. از ادارات دولتی پاسگاه شهربانی، شهرداری، پست و تلگراف، گمرک و شیلات دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فریدون میرزا.

[فِ رِ] (اِخ) از شاهزاده های قاجار است که شعر نیز میگفته و قاآنی بر مجموعهء اشعار او مقدمه ای نوشته است. (از سبک شناسی ج3 ص334).

فریدون نسب.

[فِ رِ نَ سَ] (ص مرکب)آنکه نسب او به فریدون رسد. از نسل فریدون. || بکنایت آنکه تبار عالی دارد و بزرگ زاده است :
فریدون نسب شاه بهمن نژاد
چو برخاست از اول بامداد.نظامی.

فریدون وار.

[فِ رِ] (ص مرکب) مانند فریدون. خجسته و پیروز :
پناه خسروان اعظم اتابک
فریدون وار بر عالم مبارک.نظامی.

فریدة.

[فَ دَ] (ع ص) تأنیث فرید. ج، فرائد. (یادداشت بخط مؤلف). مؤنث فرید. (فرهنگ فارسی معین) (اقرب الموارد). || (اِ) یکی از فرید. رجوع به فرید شود.

فریده.

[فَ دَ / دِ] (ص) خودرأی و مغرور. (برهان).

فریدی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فرید یا فریدالدین که نام و لقب است.

فریدی.

[فَ] (اِخ) ظاهراً از شعرای معاصر سوزنی سمرقندی است زیرا سوزنی در مدیحه ای گفته است :
جمله در خدمت تو رقص کنان
چه معزی چه فریدی چه رشید.

فریدی.

[فَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب از ایلات پنجگانهء فراس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 87).

فریدیس.

[فَ] (اِ) بلغت اهل مصر ملخ دریایی است که عربان جرادالبحر گویند. (از برهان). اسم مصری اربیان است. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به فریدس و اربیان شود.

فریر.

[فَ] (اِ) گیاهی است بغایت خوشبو و تفریج دل کند و بدان تداوی نمایند و آن را گاوزبان گویند و به عربی لسان الثور خوانند. (برهان). مصحف فریز است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فریز شود.

فریر.

[فَ] (ع اِ) برهء میش و گاوسالهء دشتی یا بره یا برهء نر. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

فریرون.

[فَ] (ص، اِ) کسی و چیزی باشد که بازپس رود نه بطریق صلاح یعنی روزبه نباشد. (برهان) (صحاح الفرس). فرارون :
چون دلت از بلخ شد به یمگان خرسند
پس چه فریدون بسوی تو چه فریرون.
ناصرخسرو.
رجوع به فرارون شود.

فریز.

[فَ / فِ] (اِ) گیاهی است در نهایت سبزی و تازگی که از خوردن آن دواب فربه شوند. (برهان). مَرغ. چمن. پرند. (یادداشت بخط مؤلف). فرزد. فرزه. فریز. فریج. فرز. فرژ. (فرهنگ فارسی معین) :
ای که در بستان جانم شاخ مهر
دست در هم داده چون شاخ فریز.
نزاری قهستانی.
|| نوعی گیاه خوشبوی را نیز گویند. || سجاف و فراویز جامه را هم گفته اند. (برهان) :
جاودان در ملک دولت زی که باشد بی تو ملک
همچو تن بی جان و جان بی عقل و جامه بی فریز.
قطران.
|| گوشت قدید و کباب گوشت قدید را نیز میگویند، یعنی گوشتی که آن را خشک کرده باشند. (برهان). رجوع به فریس شود. || کندن و ستردن موی و پشم باشد خواه از سر و خواه از عضو دیگر، چنانکه هرگاه گویند فلانی سر را فریز کرد، مراد آن باشد که سر را تراشید و پوست را فریز کرد یعنی پشم آن را کند. (برهان). فریز کردن. رجوع به فریز کردن و فرهنگ جهانگیری ذیل فریز شود.

فریز.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریز.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند که دارای 491 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، پنبه و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریزان.

[فَ] (اِخ) نام قریه ای است از قرای هرات که بر در شهر واقع شده و آن را فریزه نیز گویند. (آنندراج). فریزن. رجوع به فریزن شود.

فریزبویا.

[فَ] (اِ) گیاهی است خوشبو. (آنندراج). فریز. رجوع به فریز و فرزد شود.

فریز کردن.

[فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب)بیرین کردن و چیدن پشم گوسفند و بز و امثال آن. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فریز شود.

فریزمرغ.

[فَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند، دارای 116 تن سکنه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریزن.

[فَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان درختنگان بخش مرکزی شهرستان کرمان که دارای صد تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غلات و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فریزن.

[فَ زَ] (اِخ) قریه ای است دم دروازهء هرات که فریزه خوانند. (از معجم البلدان). رجوع به فریزان شود.

فریزنوک.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند که دارای 47 تن سکنه است. آب از قنات و محصول آنجا غلات، سردرختی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریزهند.

[فَ هَ] (اِخ) از قرای اصفهان جزو میمه. (از معجم البلدان). دهی است از دهستان چیمه رو بخش نطنز شهرستان کاشان که دارای 540 تن سکنه است. آب آن از قنات و چشمه سارها. محصولاتش غله، میوه، حبوب و گلابی آن معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). در تداول فریزند گویند.

فریزی.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلمکان بخش طرقبهء شهرستان مشهد که دارای 1401 تن سکنه است. آب از رودخانه و محصولات آنجا، غلات، بنشن، سیب زمینی و میوه جات و خشکبار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریژ.

[فَ] (اِ) فریز. رجوع به فریز و فریژ کردن شود.

فریژ کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)ستردن پشم و موی و مانند آن. (آنندراج). فریز کردن. رجوع به فریز، فریژ و فریز کردن شود.

فریس.

[فَ] (اِ) فریز که گیاه خوشبو باشد. (برهان). فریز، فریژ. رجوع به این مرادف ها شود. || گوشت قدید. (برهان). فریز. فریش. رجوع به فریز و فریش شود.

فریس.

[فَ] (ع اِ) چنبر. (منتهی الارب). چنبری که از چوب سازند. (برهان). حلقه ای است از چوب که برای بستن بار بر سر ریسمان بندند. (فرهنگ فارسی معین) (اقرب الموارد). || (ص) کشته. ج، فَرسی. (منتهی الارب). قتیل. ج، فرسی. (اقرب الموارد).

فریس.

[فُ رَ] (ع اِمصغر) مصغر فَرَس. (منتهی الارب).

فریسفاغول.

[] (معرب، اِ) به سریانی راس است (!). (فهرست مخزن الادویه).

فریسموس.

[فَ] (معرب، اِ) بلغت یونانی علتی است مردان را و آن شدت نعوظ است یعنی پیوسته آلت مردی برپا میباشد. (برهان). نعوظ دایم. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فریسیموس شود.

فریسة.

[فَ سَ] (ع ص، اِ) مؤنث فریس. || فریسة الاسد؛ آنچه شیر آن را بشکند و این وزن فعیلة به معنی مفعولة و تاء تأنیث برای معنی مبالغه است مثل نصیحت. ج، فرایس. (از اقرب الموارد).

فریسی.

[فَ] (ص) عزلت گزین. (قاموس کتاب مقدس).

فریسی.

[فَ] (اِخ) یکی از فرق یهود است که در ایام خداوند ما تا بحال بوده و هستند اما این اسم در کتاب عهد عتیق به هیچ وجه مذکور نیست و نیز اصل این فرقه هم معلوم نیست بجز اینکه میگویند فریسیان خلفا و جانشینان فرقهء خسیدیه یعنی مقدسین مذکور در مکابیان بوده اند... (از قاموس کتاب مقدس). فرقه ای از یهود است و در ترجمه دیاتسارون از آنها به معتزله تعبیر شده است. (یادداشت بخط مؤلف).

فریسی.

[فُ رَ] (ص نسبی) منسوب است به فریس که نام اجدادی است. (سمعانی).

فریسیموس.

[فَ] (معرب، اِ) نعوظ شدید و دردناک که در مرضای مبتلا به سوزاک و التهاب مثانه و نیز بر اثر مسمومیت از ذراریح یا پریاپیسم(1) و همچنین برخی ضایعات اعصاب نخاعی دیده میشود. افریسموس. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به فریسموس شود.
(1) - Priapisme.

فریش.

[فَ] (اِ) تاخت و تاراج. (برهان).
- فریش آوردن؛ حمله آوردن. تاختن. تاراج کردن :
گر از بهر گنج آرم اینجا فریش
بمغرب زر مغربی هست بیش.نظامی.
|| گوشت بریان کرده. (برهان). گوشت بریان. (یادداشت بخط مؤلف). فریز. فریژ. فریس. قدید.
- فریش کردن؛ بریان کردن :
ز فربهی به کمالی که گر فریش کنم
رود دونایژه روغن از آن دو لخت فریش.
سوزنی.
نمک زدی همه ارباب فضل را که کسی
نکرد برهء فضل ترا فریش دروش.سوزنی.
|| پوز یعنی پیرامون دهان اسب و آدمی و غیر آن از جانب بیرون. فرنج. || (صوت) آفرین و بارک الله. (برهان). مؤلف انجمن آرا نویسد: به معنی آفرین «فری» است نه فریش. صاحب فرهنگ و برهان به خطا افتاده اند و این بیت را سند کرده اند که منوچهری در مدح ممدوح گفته است :
فریش آن منظر میمون و آن فرخنده تر مخبر
که منظرها از او خارند و در عارند مخبرها.
و مختاری غزنوی گفته :
فریش آن یال و آن بازو که پیش پیل خم گردد
اگر برگستوان سازند پیلی را ز خفتانش.
و این هر دو شین جزو کلمهء «فری» نیست و راجع به ممدوح است یعنی آفرین بر آن منظر و آن بازوی ممدوح. (انجمن آرا). هرچند احتمال میرود که قول هدایت مبنی بر ترکیب کلمه از: فری + ش (ضمیر) درست باشد؛ مع هذا به نظر میرسد که در نظر گویندگان مذکور کلمهء فریش بسیط بوده و الاّ آوردن ضمیر متصل با اسم اشارهء آن بعید به نظر می آید. (فرهنگ فارسی معین).

فریش.

[فَ] (ص) پریش. پریشان. پراکنده. (فرهنگ فارسی معین).

فریش.

[فِ] (ع اِ) ممال فراش. گستردنی. فرش. (فرهنگ فارسی معین) :
از نمودار خانه تا به فریش
کرده همرنگ روی گنبد خویش.نظامی.
|| رختخواب. بستر. (فرهنگ فارسی معین) :
ز خوبانی که درخورد فریشند
ز عالم در کدامین بقعه بیشند؟نظامی.
رجوع به فراش شود.

فریش.

[فَ] (ع ص) اسب مادهء هفت روزهء بچه داده و کذا کل ذات حافر بعد نتاجها بسبعة ایام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اسب مادهء نوزاده. ج، فرائش. (منتهی الارب). اسب ماده ای که به تازگی وضع حمل کرده باشد. || دختر وطی کرده. (اقرب الموارد).

فریشته.

[فِ تَ / تِ] (اِ) فرشته که به عربی ملک خوانند. (برهان). فرشته. ج، فریشتگان. (یادداشت بخط مؤلف) :
خجسته بخت بر او آفرین کند شب و روز
کند فریشته بر آفرین او آمین.
فرخی.
از دیو فریشته کند نفسی
کش عقل همی کند قوی بازی.ناصرخسرو.
کآن هر دو فریشته بفعل خود
آویخته مانده اند در بابل.ناصرخسرو.
دانی که چون شدم چو ز دیوان گریختم
ناگاه با فریشتگان آشنا شدم.ناصرخسرو.
داند ایزد که جز فریشته نیست
که در او اینچنین سیر باشد.مسعودسعد.
دولت چو دعای ملک او گوید
بر چرخ کند فریشته آمین.مسعودسعد.
و هر یکی را از آن - از ماههای سال - نامی نهاد و به فریشته ای بازبست. (نوروزنامه). خدای تعالی فریشته ای را بفرستاد و او را پیغامبری داد. (مجمل التواریخ و القصص). بمعاونت فریشتگان آدم آنجا از سنگهای عظیم مانند دکانی بکرد. (مجمل التواریخ و القصص). خواست بازگردد، فریشته او را خوشهء انگور داد از بهشت. (مجمل التواریخ و القصص).
زیرا که او به سیرت و خلق فریشته ست
ایمن بود فریشته از کید اهرمن.امیرمعزی.
چون آدمی بصورت، و معنی فریشته
گویی که هم فریشته ای و هم آدمی.
سوزنی.
تاب ایوان و منظر شرفت
کس به پر فریشته نرود.سوزنی.
اندر میان آدمیان چون فریشته ست
واندر دل فریشتگان همچو آدم است.
سوزنی.
گفت: ایشان فریشتگانند که می آیند. (تذکرة الاولیاء عطار).
ترکیب ها:
- فریشته خو.؛ فریشته خوی. فریشته دل. فریشته فر. فریشته وش. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.

فریشته خو.

[فِ تَ / تِ] (ص مرکب) آنکه خوی فریشتگان دارد. فرشته خو :
ای ملک زادهء فریشته خو
ای به تو شادمان دل احرار.فرخی.
رجوع به فرشته خو و مدخل بعد شود.

فریشته خوی.

[فِ تَ / تِ] (ص مرکب)فرشته خوی. فریشته خو. آنکه خوی و سیرت فرشتگان دارد :
گفتم ای بانوی فریشته خوی
با چو من بنده این حدیث مگوی.سوزنی.
رجوع به فریشته و فرشته خوی شود.

فریشته دل.

[فِ تَ / تِ دِ] (ص مرکب)فرشته سیرت. فرشته خو. پاکدل :
به روی او نگر از جمل بنی آدم
اگر نه آدمیی دیده ای فریشته دل.
سوزنی.
رجوع به فرشته خو و فریشته خوی شود.

فریشته فر.

[فِ تَ / تِ فَ] (ص مرکب)کسی که دارای فر فرشتگان است. (فرهنگ فارسی معین) :
نهفتگان را ناخسته زآن قبل بگذاشت
که شغل داشت جز آن آن شه فریشته فر.
فرخی.
رجوع به فرشته فر شود.

فریشته وش.

[فِ تَ / تِ وَ] (ص مرکب)فرشته مانند. همچون فرشتگان. فرشته خو. فرشته سیرت :
تویی از جمله شمس دین لقبان
آدمی صورت فریشته وش.سوزنی.
پدر از لطف آن حکایت خوش
با پری گفت کای فریشته وش.نظامی.
رجوع به فریشته، فرشته خو و فرشته فر شود.

فریشم.

[فَ شُ / شَ] (اِ) ابریشم. (یادداشت مؤلف) :
تا پیل چو یک فریشم پیله
اندرنشود به چشمهء سوزن.عسجدی.

فریشی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فریش که بطنی است از تیم الرباب. (سمعانی).

فریشی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فریش که بلدی است در اندلس. (سمعانی).

فریص.

[فَ] (ع اِ) شریک آب. (منتهی الارب). من یفارصک فی الشرب و النوبه. (اقرب الموارد). || جِ فریصة. (منتهی الارب) || رگهای گردن. (از اقرب الموارد). رجوع به فریصة شود.

فریصة.

[فَ صَ] (ع اِ) گوشت پارهء شانهء ستور که لرزان باشد و عام است. (از منتهی الارب). گوشت پارهء میان پهلو و شانه که پیوسته لرزان باشد. (از اقرب الموارد). || رگ گردن که بر گلو باشد. ج، فریص، فرائص. || دُبُر. (منتهی الارب). || نوبة. (اقرب الموارد). ج، فرائص، فریص. (اقرب الموارد).

فریض.

[فَ] (ع ص) قدیم. || دانای علم فرائض. || سهیم فریض؛ تیر سوفارکرده. (منتهی الارب). سهم فریض؛ ای مفروضة فوقه. (اقرب الموارد). || قوس فریض کذلک. (منتهی الارب).

فریضتان.

[فَ ضَ] (ع اِ) گوسپند دوساله. (منتهی الارب). الجذعة من الغنم. (اقرب الموارد). || اشتر چهارساله. (منتهی الارب). الحقة من الابل. (اقرب الموارد).

فریضة.

[فَ ضَ] (ع اِ) فرمودهء خدای از زکاة مال و ستور، و از نماز و روزه. ج، فرائض. (منتهی الارب) :
هیچ بیکار نیست یک ساعت
ماتم تو فریضه تر کار است.مسعودسعد.
|| زن کلانسال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بهرهء فرض کرده. (منتهی الارب). حصهء مفروضه. (اقرب الموارد). || علم قسمت میراث. (منتهی الارب). || نماز. صلاة. (یادداشت مؤلف). نماز واجب :
خدایگان جهان مر نماز نافله را
بجای ماند و ببست از پی فریضه ازار.
ابوحنیفهء اسکافی.
در چنین منظر چو بگذاری فریضه ی کردگار
بهتر آن باشد که مدح آل پیغمبر کنی.
ناصرخسرو.
سی ساله فرض بر در کعبه قضا کنم
تکبیر آن فریضه به بطحا برآورم.خاقانی.
|| واجب. لازم الاجرا : هرچه خداوند اندیشیده است همه فریضه و عین صواب است. (تاریخ بیهقی). اما فریضه است دو سه قاصد با ملطفه های توقیعی به قلعهء میکالی فرستادن. (تاریخ بیهقی). با تو چندین فریضه دارم. (تاریخ بیهقی).
گر هیچگونه درگذرد مدحتی ز وقت
ناچار چون نماز فریضه قضا کنم.
مسعودسعد.
تن را سجود کعبه فریضه ست و نقص نیست
گر دیده را ز دیدن کعبه جدا کند.خاقانی.
به هر جا که پیکار فرمودشان
فریضه ترین کاری آن بودشان.نظامی.
ترکیب ها:
- فریضه دیدن.؛ فریضه کردن. فریضه گردیدن. فریضه گشتن. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.

فریضه دیدن.

[فَ ضَ / ضِ دی دَ](مص مرکب) واجب دانستن. واجب شمردن :واجب دارم و فریضه بینم که کسانی که از این شهر باشند و در ایشان فضلی باشد ذکر ایشان کنم. (تاریخ بیهقی).

فریضه کردن.

[فَ ضَ / ضِ کَ دَ] (مص مرکب) واجب کردن. واجب شمردن : امیر فریضه کرد بر خویشتن که پیش از بار خلوتی کردی چاشتگاه. (تاریخ بیهقی).

فریضه گردیدن.

[فَ ضَ / ضِ گَ دی دَ] (مص مرکب) واجب شدن. فرض شدن : بر ایشان واجب و فریضه گردد که چون یال برکشند خدمتهای پسندیده نمایند. (تاریخ بیهقی).

فریضه گشتن.

[فَ ضَ / ضِ گَ تَ] (مص مرکب) واجب شدن. فرض شدن. فریضه گردیدن : پس فریضه گشت سالاری محتشم را نامزد کردن. (تاریخ بیهقی). رجوع به فریضه شود.

فریع.

[فُ رَ] (ع اِ) لغتی است در فرعون یا آن ضرورت شعر است در سخن امیة بن ابی الصلت. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فریعة.

[فُ رَ عَ] (اِخ) نام چند زن صحابیه است. (از منتهی الارب).

فریعی.

[فُ رَ عی ی] (ص نسبی) منسوب به فریع که بطنی است از عبدالقیس. (سمعانی).

فریغ.

[فَ] (ع ص) زمین هموار که به راه ماند. (منتهی الارب). زمین مستوی که براه ماننده باشد. (اقرب الموارد). || اسب گشاده گام نیکو. (منتهی الارب). الفرس الهلاج الواسع المشی. || عریض. || رجل فریغ؛ مرد تیززبان. || طریق فریغ؛ راه گشاده. || سهم فریغ؛ تیر تیز. (از اقرب الموارد).

فریغون.

[فَ] (اِخ) ابوالحارث فریغون امیرگوزگانان در زمان سبکتگین و سلطان محمود غزنوی، وی پدر زن سلطان محمود بوده است. (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص112 و 200) :
آن کس که دی همیت فریغون خواند
اکنون بسوی وی نه فریغونی.ناصرخسرو.

فریغونیان.

[فَ] (اِخ) امیران فریغونی خوارزم. آل فریغون :
کجاست آنکه فریغونیان ز هیبت او
ز دست خویش بدادند گوزگانان را.
ناصرخسرو.
رجوع به آل فریغون شود.

فریغة.

[فَ غَ] (ع اِ) توشه دان بسیار آب بردار. (منتهی الارب). مؤنث فریغ. المزادة الکثیرة الاخذ للماء. || (ص) ضربة فریغة؛ ضربهء وسیع و فراخ. (اقرب الموارد).

فریفتار.

[فِ / فَ] (نف) فریبنده. (فرهنگ فارسی معین). فریب دهنده. (یادداشت مؤلف). فریفتکار. رجوع به فریفتن و فریفتگار شود.

فریفتاری.

[فِ / فَ] (حامص مرکب)فریبندگی. (فرهنگ فارسی معین).

فریفتگار.

[فِ / فَ] (نف مرکب) فریبنده. مکار. حیله گر. (فرهنگ فارسی معین) : احمق کسی باشد که دل در این گیتی غدار فریفتگار بندد. (تاریخ بیهقی).

فریفتگاری.

[فِ / فَ] (حامص مرکب)فریبندگی. مکاری. حیله گری. (فرهنگ فارسی معین).

فریفتگی.

[فِ / فَ تَ / تِ] (حامص)شغف. اغترار. (یادداشت بخط مؤلف). گول خوردگی. فریب خوردن.

فریفتن.

[فِ / فَ تَ] (مص) پهلوی فرفتن(1). فریبیدن. فرهیفتن. فریب دادن. گول زدن. گمراه کردن. (فرهنگ فارسی معین). بازی دادن. (یادداشت بخط مؤلف). این کلمه مصدر ماضی است و مضارع و امر آن از فریبیدن اشتقاق می یابد :
همانا دلش دیو بفریفته ست
که بر بستن من چنین شیفته ست.فردوسی.
تو با تاج و با تخت نشکیفتی
خرد را بدینگونه بفریفتی.فردوسی.
امیر مسعود عبدوس را فراکرد تا که کدخدایان ایشان را بفریفت. (تاریخ بیهقی). و در نهان حاجبش را طغرل که وی را عزیزتر از فرزندان داشتی بفریفتند. (تاریخ بیهقی). بجای آوردند که ایشان را فریفته اند. (تاریخ بیهقی).
ترا به مهره و حقه فریفتند ایراک
چو حقه بی دل و مغزی، چو مهره بی سر و پا.
خاقانی.
|| فریب خوردن. گول خوردن. (فرهنگ فارسی معین) :
خرد را کنی بر دل آموزگار
بکوشی که نفریبی از روزگار.فردوسی.
پیری عالم نگر و تنگیش
تا نفریبی به جوان رنگیش.نظامی.
مرا آن به که از شیرین شکیبم
نه طفلم تا به شیرینی فریبم.نظامی.
نفریبی به آشنایی کس
کس خود تیغ خودشناسی بس.نظامی.
(1) - freftan.

فریفته.

[فِ / فَ تَ / تِ] (ن مف)فریب خورده. گول خورده. (فرهنگ فارسی معین) :
شما فریفتگان پیش او همی گفتید
هزار سال فزون باد عمر سلطان را.
ناصرخسرو.
|| مغبون. زیان دیده. || شیفته. شوریده. عاشق شیدا. (فرهنگ فارسی معین).
ترکیب ها:
- فریفته شدن.؛ فریفته شده. فریفته گردیدن. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.

فریفته شدن.

[فِ / فَ تَ / تِ شُ دَ](مص مرکب) گول خوردن. فریب خوردن :
خردمند آن است که به نعمتی و عشوه ای که زمانه دهد فریفته نشود. (تاریخ بیهقی).
فریفته مشو ای نوجوان بدانکه برو
چه بوستان بقد سرو بوستان شده ای.
ناصرخسرو.
اگر بزر فریفته نشود چنان کنیم. (قصص الانبیاء). ملک را فریفته نباید شد. (کلیله و دمنه). شیر به حدیث تو فریفته شد. (کلیله و دمنه). هرکه به لابهء دشمن فریفته شود سزای او این است. (کلیله و دمنه).

فریفته شده.

[فِ / فَ تَ / تِ شُ دَ / دِ](ن مف مرکب) گول خورده. فریب خورده :
فریفته شده می گشت در جهان آری
چنو فریفته بود این جهان فراوان را.
ناصرخسرو.
رجوع به فریفته شود.

فریفته گردیدن.

[فِ / فَ تَ / تِ گَ دی دَ] (مص مرکب) گول خوردن. فریب خوردن. فریفته شدن :
تا هیچ فریفته نگردد
ایمن نبود ز مکر جانش.عطار.
رجوع به فریفته شود.

فریق.

[فَ] (ع اِ) گوسفندان گم شده. (منتهی الارب). الفرق للقطع المذکور. (اقرب الموارد). || مردم بیشتر از فرقه. ج، افرقا، افرقة، فُرُق، فروق. چه بسا «فرق» به معنی جماعت به کار رود چه کم و چه بسیار باشد. (از اقرب الموارد). گروه. (ترجمان علامهء جرجانی) :
خر کمیز خر ببوید بر طریق
مشک چون عرضه کنم بر این فریق.
مولوی.
گفتم میان عابد و عالم چه فرق بود
تا اختیار کردی از آن این فریق را؟سعدی.
|| جاورس. (فهرست مخزن الادویه).

فریقان.

[فَ] (ع اِ) تثنیهء فریق در حالت رفع. فریقین، دو طرف. رجوع به فَریقَین شود.

فریق المسک.

[فَ فُلْ مِ](1) (ع اِ مرکب)کافور اسپرم. (مهذب الاسماء). کافور سپرم. (یادداشت بخط مؤلف).
(1) - ن ل: فرنق المسک.

فریقوبیوس.

[فَ] (اِخ) او را کتابی است در اسماء و حفظه و تمائم و عوذ از حروف شمس و قمر و نجوم خمسه و اسماء فلاسفه و کتابی دیگر نیز دارد. (از ابن الندیم).

فریقون.

[فَ] (اِخ) فریغون. رجوع به فریغون شود.

فریقة.

[فَ قَ] (ع اِ) به یونانی گیاهی است که آن را به فارسی شلمیز و شنبلیله و به عربی حلبه خوانند. (برهان). حلبه است. (تحفهء حکیم مؤمن). به عربی خرمایی است ک با حلبه طبخ نمایند برای نفساء و یا حلبه ای است که با حبوب طبخ نمایند. (فهرست مخزن الادویه). نوعی طعام زچه که از دانهء شنبلید یا خرما یا دیگر دانه ها پزند. (فرهنگ فارسی معین). || پاره ای از گوسفندان متفرق و پریشان شده به شب از گلهء خود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فریق شود.

فریقین.

[فَ قَ] (ع اِ) تثنیهء فریق در حالت نصبی و جری. دو گروه. دو فریق. (فرهنگ فارسی معین). دو گروه متخاصم را در جنگ گویند : میان فریقین حربی عظیم قایم شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || شیعه و سنی. || جن و انس. (فرهنگ فارسی معین) :
اهل فریقین در تو خیره بمانند
گر بروی در حسابگاه قیامت.سعدی.
رجوع به فریق و فریقان شود.

فریک.

[فَ] (ع اِ) دانهء مالیده. (منتهی الارب). المفروک المنقی من الحب. (اقرب الموارد). || طعامی است که گندم نارسیده را مالیده بروغن و جز آن ترتیب داده. (منتهی الارب). طعامی که از دانهء خرد کرده با روغن و جز آن سازند. (از اقرب الموارد).

فریک.

[فَ] (اِ) اسم فارسی فرخ است. (تحفه حکیم مؤمن). کبک جوانه یا مرغ خانگی جوانه. فرخ. جوجه. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فرخ شود.

فریک.

[فِ] (اِخ) دهی از بخش اردل شهرستان شهر کرد که دارای 66 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فریک.

[فِرْ ری] (فرانسوی، ص)(اصطلاح شیمی) اکسید فریک ترکیبی از آهن سه ظرفیتی و اکسیژن که در صورت اختلاط با مقداری گل اخرا برای رنگ کردن آهن به کار میرود. (از فرهنگ فارسی معین).

فریکاسه.

[فِ سِ] (فرانسوی، اِ) گوشتی که به قطعات بریده و در سوس پخته شده باشد. و آن شامل انواع مختلف است. (فرهنگ فارسی معین).

فریکتان.

[فَ کَ] (ع اِ) دو استخوان است در بن زبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فریکسوس.

[فْری / فِ] (اِخ)(1) دو پسر آقامس از پادشاهان بئوسیا (فوستل دوکولانژ). پدرش میخواست او را در راه رب النوع قربانی کند ولی زئوس قوچ بالداری را فرستاد او را نجات داد. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم اثر پیر گریمال ترجمهء بهمنش به اختصار).
(1) - Phrixos.

فریکنار.

[ ] (اِخ) نام یکی از نقاط ساحلی مازندران در نزدیکی فرح آباد بوده است. (از مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء فارسی ص24، 25 و 52). رجوع به فریدونکنار شود.

فریم.

[فِ] (اِخ) جایی در جبال دیلم در یک منزلی ساریه که شهر استواری است. (از معجم البلدان). نام یکی از دهستانهای بخش دودانگهء شهرستان ساری است. دشت وسیعی است که طول آن 15 و عرض آن سه تا شش هزارگز است. از رودخانه های شیرین رود، عروس و داماد، اشک و چشمه های متعدد مشروب میشود. محصول عمدهء بخش برنج و غله است. این بخش 33 آبادی و 4800 تن سکنه دارد. قرای مهم آن عبارتند از: رستکت بالا، گرچا، کرسب، شل دره و اودره. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فریمان.

[فَ] (اِخ) نام یکی از بخش های تابع شهرستان مشهد که در جنوب بخش طرقبه واقع است. از چشمه سار و قنوات مشروب میشود. محصول عمده اش غله، بنشن، انواع میوه، زیرهء سبز و پنبه است. دارای چهار دهستان به نامهای بیوه زن، احمدآباد، سرجام و پائین ولایت است که مجموعاً 373 آبادی و 89870 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریمان.

[فَ] (اِخ) شهر کوچکی است در مرکز بخش فریمان مشهد که تا پیش از 1313 ه . ش. قریهء بی اهمیتی بیش نبود و طوایف بربری و تیموری در آن ساکن بودند. رضاشاه از نظر موقعیت طبیعی این ناحیه بدان توجه کرد و موجبات آبادانی و شهرسازی درست را در آن فراهم ساخت و اکنون دارای ادارات و بناهای نوساز و خیابانهای متعدد است و در آن بندی ساخته شده که از طریق لوله کشی آب مشروب اهالی را تأمین میکند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریمان.

[فَ] (اِخ) دهستان مرکزی بخش فریمان که دارای 121 آبادی و 5323 تن سکنه است و بند فریمان در این ده بنا شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریمان.

[فَ] (اِخ) نام یکی از دهات استرآبادرستاق از بخش زیارت خواسته رود بوده است. (از مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء فارسی ص 171).

فریمان.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد که دارای 196 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریمانه.

[فَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش جغتای شهرستان سبزوار که دارای 533 تن سکنه است. از چشمه و قنات مشروب میشود. محصول عمدهء آنجا غله، پنبه، زیره و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فریمک.

[فَ مَ] (اِخ) دهی است از بخش چهاردانگهء شهرستان ساری که از چشمه ها و رودخانهء رامرود مشروب میشود و محصول عمدهء آنجا غله، برنج، ارزن، عسل و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فریمون.

[فَ مَ] (اِخ) از دهات آمل بوده است از بخش دابو. (از مازندران و استرآباد رابینو ص 152 از ترجمهء فارسی). رجوع به فریمان شود.

فرین.

[فَ] (ع اِ) تابهء سفالین که در وی نان پزند. (منتهی الارب). رجوع به فُرن شود.

فرینو.

[فَ] (اِخ) مزرعه ای است از بخش بیارجمند شهرستان شاهرود که 42 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فرینیان.

[فَ] (اِخ)(1) نام فونیان(2) یا هونهاست که از اقوام آسیایی بوده اند. (از ایران باستان تألیف پیرنیا ص 2118). رجوع به هون شود.
(1) - Phrinian.
(2) - Phounian.

فریواندن.

[فِ / فَ ری دَ] (مص)فریباندن. فریوانیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فریبانیدن و فریوانیدن شود.

فریوانیدن.

[فِ / فَ ری دَ] (مص)فریواندن. فریباندن. (فرهنگ فارسی معین) :خردهای ایشان را همی به این فریواند تا پیغمبر خدای را همی دروغ زن گویند. (ترجمهء تفسیر طبری).

فریور.

[فَ ری وَ] (ص) راست و درست باشد چنانکه گویند فلان فریوردین و فریورکیش است، یعنی راست کیش و درست مذهب است. (برهان). ظاهراً از برساخته ها فرقهء آذرکیوان است. رجوع به فربودی و فرهودی شود. || (اِ) نام گیاهی هم هست. (برهان). نام گیاهی است خوشبو. (جهانگیری).

فریوردین.

[فَ ری وَ] (ص مرکب)راست دین و درست مذهب. (از برهان). رجوع به فریور، فرهودی و فربودی شود.

فریورکیش.

[فَ ری وَ] (ص مرکب)فریوردین. راست دین و راست مذهب. رجوع به فرهودی، فریور و فریوردین شود.

فریوری.

[فَ ری وَ] (حامص) راستی در دین و درستی در اعتقاد. (برهان). ظاهراً مصحف فربودی است. رجوع به فربودی، فرهودی و فریور شود.

فریوریدن.

[فَ ری وَ دَ] (مص) (از: فریور+ یدن، پسوند مصدری). (از حاشیهء برهان چ معین). راست شدن در دین و ملت و بر جاده مستقیم بودن. (برهان). || معنی اصلی آفرین و تحسین کردن است. (انجمن آرا).

فریوک.

[فَ ری وَ] (اِ) به معنی خربزه است که عربان بطیخ گویند. (برهان). نام فارسی بطیخ است. (فهرست مخزن الادویه).

فریومد.

[فَرْ مَ] (اِخ) جوین ولایتی است. پیش از این داخل تومان بیهق بوده و اکنون مفرد است. قصبهء فریومد شهرستان آنجاست. (نزهة القلوب چ لیدن ص150). اکنون به فرومد معروف است. رجوع به فرومد شود.

فریومدی.

[فَرْ مَ] (ص نسبی) منسوب به قصبهء فریومد. رجوع به فریومد شود.

فریومدی.

[فَرْ مَ] (اِخ) ابن یمین. رجوع به ابن یمین شود.

فریة.

[فِرْ یَ] (ع اِ) دروغ و بهتان. (برهان). دروغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فریة.

[فَرْ یَ] (ع مص) یک بار شیر دوشیدن. (منتهی الارب).

فریة.

[فَرْ یَ] (ع اِ) دلو بزرگ فراخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فریه.

[فَرْ یَ / یِ] (اِ) نفرین. (برهان) (فرهنگ اسدی) :
زه ای کسایی، احسنت، گوی و چونین گوی
به سفلگان بر فریه کن و فراوان کن.کسایی.
دزدی طرار ببردت ز راه
فریه بر آن خائن طرار کن.ناصرخسرو.
منگر سوی آنکسی که زبانش
جز خرافات و فریه ندراید.ناصرخسرو.
بهرهء تو آفرین باشد ز سعد مشتری
قسم خصم از نحس کیوان فریه و نفرین بود.
امیرمعزی.
باز در هزل چون گشایم از آن بار
فریه کنم بر عدوی جاه تو ایثار.سوزنی.

فریه.

[فَ] (اِ)(1) نفرین و لعنت. (فرهنگ فارسی معین) :
همی کرد بر رهنمایش فریه
چو ره را رها کرد و آمد بدیه.فردوسی.
(1) - فردوسی به کسر راء به کار برده است.

فریه.

[فِرْ یَ / یِ] (اِ) لعنت. (برهان) (فرهنگ اسدی) (صحاح الفرس). گویند: فریهء خدای به شیطان؛ یعنی لعنت خدای به شیطان. (برهان).
-فریه گر.؛ رجوع به مدخل فریه گر شود.

فریه گر.

[فِرْ یَ / یِ گَ] (ص مرکب)لعنت کننده. نفرین کننده. کسانی که در جنگ از دور به سپاه دشمن دشنام دهند و آنها را به خشم آرند : سپهسالاری وی ابوالحسن حاجب داشت و فریه گران بر باره شدند. (تاریخ سیستان).

فری یاپت.

[فْری / فِ] (اِخ)(1) از پادشاهان پارت که سلطنت او میان سالهای 196 تا 181 ق . م. بوده است. (از ایران باستان تألیف پیرنیا ص 2215).
(1) - Phriapet.

فز.

[فَ] (اِ) آلت مردی و آلت تناسل را گویند. (برهان). فزه. (جهانگیری). ظاهراً مصحف «نره» است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فز.

[فَزز] (ع ص) مرد سبک، چست. (منتهی الارب). الرجل الخفیف. (از اقرب الموارد). || (اِ) گاوسالهء دشتی. (منتهی الارب). بچهء گاو وحشی. ج، اَفْزاز. (از اقرب الموارد). || (مص) بازگشتن و روی گردانیدن از کسی. || جدا شدن. || ترسیدن آهو. || برکندن کسی را از جای خود و بی آرام ساختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || از جای بجستن. (مصادر اللغهء زوزنی).

فزا.

[فَ] (نف) از فزودن و افزودن. (حاشیهء برهان چ معین). به معنی افزایش دهنده و افزاینده باشد. (برهان). بیشتر در ترکیب بصورت پسوند بکار رود:
- انده فزا؛ آنچه اندوه و غم را بیفزاید.
- جان فزا؛ آنچه جان افزاید. روح افزا :
دیدار دلفروزش در پایم ارغوان ریخت
گفتار جانفزایش در گوشم ارغنون زد.
سعدی.
- روح فزا؛ جانفزا. روح بخش. نشاط آور.
- شادی فزا؛ آنچه شادی را فزون کند :
بازگو آن قصه کآن شادی فزاست
روح ما را قوت و دل را جانفزاست.مولوی.
- غم فزا؛ اندوه فزا. (از یادداشتهای مؤلف). رجوع به فزای شود.
|| (اِ) خمیازه. (برهان).

فزائیدن.

[فَ دَ] (مص) افزودن. فزاییدن. رجوع به فزاییدن شود.

فزار.

[فَ] (اِ) به معنی افزار که آلت پیشه وران باشد یعنی آلتی که مردم اصناف بدان کار کنند. (برهان). افزار. ابزار. رجوع به افزار و ابزار شود. || به کنایت به معنی آلت مردی به کار رود :
تا آنگهی که جمله در انبان تو نهند
هر کی فزار خویش چو ثعبان موسوی.
سوزنی.

فزاری.

[فَ ری ی] (ص نسبی) منسوب به فزارة که قبیله ای است. (سمعانی).

فزاری.

[فَ] (اِخ) ابراهیم بن اسحاق. رجوع به ابراهیم بن اسحاق شود.

فزازة.

[فَ زَ] (ع مص) خشم گرفتن و برافروخته گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فزاعة.

[فَزْ زا عَ] (ع ص) مرد بسیار ترساننده مردم را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فزع شود.

فزاک.

[فَ] (اِ) فرق سر و کلهء سر. || (ص) پلید و مردار و پلشت. (برهان). فژاک. فژاکن. فژاگین. پژاگن. فزه. فژه. (حاشیهء برهان چ معین). پلید. چرکن و چرک آلود. (آنندراج) :
همانا که چون تو فزاک آمدم
دگر چون تو ابله فغاک آمدم.اسدی.

فزان.

[فَزْ زا] (اِخ) نام پسر حام و بوی نامیده شد ولایتی فراخ و وسیع که میان فیوم و طرابلس غرب است. (منتهی الارب). ولایت پهناوری است بین فیوم و طرابلس غرب. (از معجم البلدان). طرابلس مملکتی است از اقلیم دوم و سیم و بلاد مشهورش فزان. (نزهة القلوب چ لیدن ج 3 ص 269).

فزای.

[فَ] (نف) فزا. فزاینده بیشتر در ترکیب ها بصورت پساوند به کار رود و اگر مستقلاً استعمال شود فعل امر است.
- جانفزای؛ جان بخش. آنچه جان را نشاط بخشد :
بیا ساقی آن شربت جانفزای
بمن ده که دارم غم جانگزای.نظامی.
دیدار دلفروزش در پایم ارغوان ریخت
گفتار جانفزایش در گوشم ارغنون زد.
سعدی.
- شکایت فزای؛ بسیار شکایت کننده :
ری نیک بد و لیک صدورش عظیم نیک
من شاکر صدور و شکایت فزای ری.
خاقانی.
- نعمت فزای؛ که نعمت افزون کند. که نعمت را بیشتر کند :
ایا ضمیر تو شادی گشای انده بند
ایا قبول تو نعمت فزای انده کاه.امیرمعزی.
رجوع به فزا شود.

فزایان.

[فَ] (نف، ق) فزاینده. در حال افزودن. (یادداشت بخط مؤلف).

فزایستن.

[فَ یِ تَ] (مص) فزودن. افزودن. (یادداشت بخط مؤلف). افزاییدن. رجوع به فزایسته شود.

فزایسته.

[فَ یِ تَ / تِ] (ن مف / نف)زیاده و افزون. (برهان) :
ای جای جای کاسته از خوبی
باز از تو جای جای فزایسته.دقیقی.
رجوع به فزایستن شود.

فزایش.

[فَ یِ] (اِمص) مقابل کاهش. افزایش. افزودن. (یادداشت بخط مؤلف) :
گرت رای به آزمایش بود
همه روزت اندر فزایش بود.فردوسی.
- فزایش رسیدن؛ زیاد شدن. افزایش یافتن. فزونی یافتن.
- || زیاد نمودن. بیشتر بنظر رسیدن. بهتر جلوه کردن :
همه چیز را کآزمایش رسد
چو دیده پسندد فزایش رسد.نظامی.
- فزایش کردن؛ افزودن. افزاییدن :
به دانش ورا آزمایش کنید
همه نیکویی در فزایش کنید.فردوسی.
شما هم به یزدان نیایش کنید
همه نیکویی در فزایش کنید.فردوسی.
|| نشو. بالش. زهش. (یادداشت بخط مؤلف).
- فزایش گرفتن؛ بالیدن. رشد کردن. نمو کردن. بالا رفتن :
ستایش گرفتند بر رهنمای
فزایش گرفت از گیا چارپای.فردوسی.
رجوع به افزایش شود.

فزاینده.

[فَ یَ دَ / دِ] (نف) افزاینده. افزون کننده. (یادداشت بخط مؤلف) :
پرستنده باش و ستاینده باش
بکار پرستش فزاینده باش.فردوسی.
همان آفرینندهء هور و ماه
فزایندهء بخت و تخت و کلاه.فردوسی.
تو شاهی و ما بندگان توایم
بخوبی فزایندگان توایم.فردوسی.
بمردی فزایندهء عز مؤمن
بشمشیر کاهندهء کفر کافر.فرخی.
- تری فزاینده؛ آنچه رطوبت را زیاد کند :شربتهای خنک هم زداینده هم تری فزاینده باید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- فزاینده مهر.؛ رجوع به این ترکیب شود.
|| زیاد شونده. بسیارشونده. افزاینده. (یادداشت بخط مؤلف) :
همه دانش او راست ما بنده ایم
که کاهنده و هم فزاینده ایم.فردوسی.
عمر و تن تو باد فزاینده و دراز
عیش خوش تو باد گوارنده و هنی.
منوچهری.
بختش هر روز فزاینده باد
دستش هرگاه گشاینده باد.منوچهری.
رجوع به افزاینده شود.

فزاینده مهر.

[فَ یَ دَ / دِ مِ] (ص مرکب)آنکه مهر افزاید و دوستی را برانگیزد :
بدو گفت شاه، ای فزاینده مهر
که گفت این ترا؟ گفت بوزرجمهر.فردوسی.
رجوع به فزاینده شود.

فزاییدن.

[فَ دَ] (مص) افزودن. (فرهنگ فارسی معین). افزاییدن :
دریا دو چشم و بر دل آتش همی فزاید
مردم میان دریا و آتش چگونه پاید؟
رودکی.
خوب دارید و فراوان بستاییدش
هر زمان خدمت لختی بفزاییدش.
منوچهری.
گه مان بفزایید و گهی مان بستایید
بر خویشتن از خویش همی کار فزایید.
ناصرخسرو.
رجوع به فزودن، افزاییدن و افزودن شود.

فزر.

[فَ] (ع مص) شکافتن جامه را. || به چوب دستی زدن بر پشت کسی. || پوشیدن جامه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فَزَر. رجوع به فَزَر شود. || کوژپشت یا کوژسینه گردیدن. (منتهی الارب). رجوع به فزر شود.

فزر.

[فِ] (ع اِ) گوشت پارهء درشت مانند غدهء قرحه که نزدیک منتهای موی زهار بر اندام مردم و بز برآید. (منتهی الارب). || رمهء گوسپندان از ده تا چهل یا از سه تا ده. || گوسپند از دو تا هرچه افزون گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بزغاله. || بچهء ببر. (از اقرب الموارد).

فزر.

[فِ زَ] (ع اِ) شکافها. (منتهی الارب). شقوق و صدوع و گویا جمع فزرة است. (از اقرب الموارد). رجوع به فزرة شود.

فزر.

[فَ زَ] (ع مص) پوشیدن جامه. || کوژپشت یا کوژسینه گردیدن. (منتهی الارب).

فزراء .

[فَ] (ع ص) مؤنث افزر. زن پرگوشت و پیه. (از اقرب الموارد). زن پرگوشت و پیه ناک. (منتهی الارب). || زن نزدیک رسیدگی رسیده. (ناظم الاطباء). قاربة الادراک. (از اقرب الموارد).

فزرت.

[فِ زِ] (اِ) رمق و توانایی: فزرتش قمصور شد؛ بکلی منکوب و مغلوب شد. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به فزرتی شود.

فزرة.

[فُ رَ] (ع اِ) راه گشاده. (از اقرب الموارد). راه فراخ. || گره بزرگ که بر اندام برآید. (منتهی الارب). که بر پشت یا سینه برآید. ج، فُزَر. (از اقرب الموارد). قوز. کوژ. گوژ. رجوع به این کلمات شود.

فزرة.

[فِ رَ] (ع اِ) بچهء ببر ماده. (از اقرب الموارد). رجوع به فِزر شود.

فزرینی.

[فَ] (ص نسبی) نسبتی است به نام فزرین بن اوس. (سمعانی).

فزع.

[فِ / فَ زَ] (ع مص) ترسیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فریاد خواستن. (منتهی الارب). استغاثه. (از اقرب الموارد). || یاد دادن. (منتهی الارب). اغاثه. (از اقرب الموارد). || پناه جستن. (منتهی الارب). || بیدار شدن. (از اقرب الموارد). || (اِ) ترس و بیم. (منتهی الارب). و آن در اصل مصدر است و به افزاع جمع بسته شود. (از اقرب الموارد). ترس. بیم. ج، افزاع. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). بیم. خوف. ترس. هراس. جبن. رعب. باک. پروا. (یادداشت بخط مؤلف) :
تا به دیوان وزارت بنشست از فزعش
ملکان را نه قرار است و نه خواب است و نه خور.
فرخی.
کوکنار از بس فزع داروی بیخوابی شود
گر برافتد سایهء شمشیر تو بر کوکنار.
فرخی.
به اقصای جهان از فزع تیغش هر روز
همی صلح سگالد دل هر جنگ سگالی.
فرخی.
ابراز فزع باد چو از کوه بخیزد
با باد درآمیزد و لختی بستیزد.منوچهری.
همیشه در فزع از وی سپاهیان ملوک
چنان کجا بنواحی عقاب در خرچال.
زینبی.
چون خبر رسید که سلطان از سرخس برفت رعبی و فزعی بزرگ بر این قوم افتاد. (تاریخ بیهقی). که هم فزع خصمان آنجا زیاد گردد و هم به خوارزم نزدیکتر... (تاریخ بیهقی).
آن روز در آن هول و فزع بر سر آن جمع
پیش شهدا دست من و دامن زهرا.
ناصرخسرو.
از فزع راه گشته لرزان انجم
وز شعب شب شده گریزان صرصر.
مسعودسعد.
جزعی خاست از امیر و وزیر
فزعی کوفت بر صغار و کبار.مسعودسعد.
سیمرغ دولت از فزع دیوگوهران
در گوهر حسام سلیمان نگین گریخت.
خاقانی.
مرگ اگر پشه و مور است از او در فزع است
گرچه پیل دژم و شیر وغایید همه.خاقانی.
باز شب اندر تب افتد از فزع
تا شود لاغر ز خوف منتجع.مولوی.
|| گریه و زاری مرادف جزع و این معنی خاص استعمال فارسی است :
فزع مادر و افغان پدر سود نداشت
بر فغان و فزع هر دو گوایید همه.خاقانی.

فزع.

[فَ زِ] (ع ص) ترسان و خائف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فزع اکبر.

[فَ زَ عِ اَ بَ] (اِخ) کنایت از قیامت. (آنندراج). رستاخیز. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فزع شود.

فزعة.

[فُ عَ] (ع ص) هرکه از وی ترسند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فزعة.

[فُ زَ عَ] (ع ص) کسی که از مردم ترسد. مرد بسیار ترسنده از مردم. (از منتهی الارب).

فزعی.

[فَ عی ی] (ص نسبی) منسوب به فزع که نام بطنی است از قبایل عرب. (سمعانی).

فزع یافتن.

[فَ زَ تَ] (مص مرکب) دچار فزع شدن. رجوع به فزع یافته شود.

فزع یافته.

[فَ زَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)در حال فزع و بیم. ترسان :
خواهند ز تو امن فزع یافتگان زآنک
در ظلمت و در خوف چراغی و رجایی.
خاقانی.
رجوع به فزع یافتن و فزع شود.

فزغن.

[فَ غَ] (اِ) پیچک. گیاهی که بر درخت پیچد. (یادداشت بخط مؤلف). پارسی عشقه است و گفته اند نوعی از لبلاب است. (آنندراج).

فزود.

[فُ] (مص مرخم، اِمص) اسم از فزودن. مقابل کاست. (یادداشت بخط مؤلف) :
اگرچه فخر ایران اصفهان است
فزود قدرش از فخر جهان است.
فخرالدین اسعد.

فزودن.

[فُ دَ] (مص) افزودن. (فرهنگ فارسی معین). زیاده کردن. (آنندراج). مخفف افزودن. مقابل کاستن. زیادت و علاوه کردن. مزید کردن. (یادداشت بخط مؤلف) :
چه گویی که خورشید تابان که بود
کز او در جهان روشنائی فزود.فردوسی.
خردمند و درویش از آن هرکه بود
به دلْشْ اندرون شادمانی فزود.فردوسی.
شما را ز ما هیچ نیکی نبود
که چندین غم و رنج باید فزود.فردوسی.
تا فتح جنگوان را در داستان فزود
کم شد حدیث رستم دستان ز جنگوان.
مسعودسعد.
در ساز ناز بود ترا نغمه های خوش
این دم قیامت است که خوشتر فزوده ای.
مسعودسعد.
آن ولایات بکلی در ممالک اسلام فزود. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چو خونی دیدی امید رهایی
فزودی شمع شکرش روشنایی.نظامی.
به عقلش بباید نخست آزمود
بقدر هنر پایگاهش فزود.سعدی.
- برفزودن؛ افزودن. زیاد کردن :
دو صد جامه دیبا بر آن برفزود
به زر و گهر بافته تار و پود.فردوسی.
باز از کرشمه زخمهء نو برفزوده ای
درد نوم به درد کهن درفزوده ای.خاقانی.
- درفزودن؛ برفزودن. افزودن. زیاد کردن :
کار ما خود رفته بود از دست باز از عشق تو
دهر زخمه درفزود و چرخ دستان درگرفت.
خاقانی.
کوتاه بود بر قدت ای جان قبای ناز
کامروز پارهء دگرش درفزوده ای.خاقانی.
اگر دانش به روزی درفزودی
ز نادان تنگ روزی تر نبودی.سعدی.
رجوع به افزودن شود.
|| افزوده شدن. بیشتر شدن. زیادتر شدن :
چو فرجامشان روز رزم تو بود
زمانه نکاهد نه هرگز فزود.فردوسی.
فزودگان را فرسوده گیر پاک همه
خدای عز و جل نه فزود و نه فرسود.
ناصرخسرو.
چون روزگار فزودن علت درگذرد به پزائیدن و تحلیل مشغول شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
آب جگرم به آتش غم برخاست
سوز جگرم فزود تا صبر بکاست.خاقانی.
به هر سالی که دولت میفزودش
خرد تعلیم دیگر مینمودش.نظامی.
غمش بر غم فزود آن سرو آزاد
دل خود را به دست سیل غم داد.نظامی.
|| نمو. نمو کردن. بزرگ شدن. (یادداشت بخط مؤلف) : بالد و تمام شود و این بالیدن و فزودن را بتازی نشو و نما گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فزوده.

[فُ دَ / دِ] (ن مف / نف) زیادشده. افزوده. (فرهنگ فارسی معین). مضاف. (یادداشت مؤلف) :
فزودگان را فرسوده گیر پاک همه
خدای عز و جل نه فزود و نه فرسود.
ناصرخسرو.

فزوره.

[فَزْ وَ رَ / رِ] (اِ) چوبی که در پس در خانه اندازند. (ناظم الاطباء). گویا مصحف فردره است. رجوع به فردره و فردر شود.

فزوزة.

[فُ زَ] (ع مص) فَزازة. خشم گرفتن. (از ناظم الاطباء). رجوع به فزازة شود.

فزون.

[فُ] (ص، ق) افزون. (غیاث) (فرهنگ فارسی معین). زیاد. علاوه. بیش :
چرا عمر کرکس دوصد سال ویحک
نماند ز سالی فزون تر پرستو.رودکی.
میلفنج دشمن که دشمن یکی
فزون است و دوست ار هزار اندکی.
رودکی.
ز بالا فزون است ریشش رشی
تنیده در او خانه صد دیو پای.
معروفی بلخی.
فزون زآنکه بخشی بزائر تو زر
نه ساده نه رسته برآید ز کان.فرالاوی.
سپاه اندک و رای و دانش فزون
به از لشکر گشن بی رهنمون.ابوشکور.
ولیکن مرا از فریدون و جم
فزون است مردی و فر و درم.فردوسی.
از ایشان بکشتم فزون از شمار
به پیروزی دولت شهریار.فردوسی.
دلیران ترکان فزون از هزار
همه نامداران خنجرگذار.فردوسی.
در این بلاد فزون دارد از هزار کلات
به هر یک اندر دینار تنگها بر تنگ.
فرخی.
به یک ماه بالا گرفت آن نهال
فزون زآنکه دیگر درختان بسال.عنصری.
کمینه عرصه ای از جاه او فزون ز فلک
کمینه جزوی از قدر او مه از کیوان.
منوچهری.
وگر کمترم من از ایشان به نعمت
از آنان فزونم به شیرین زبانی.منوچهری.
زرد است و سپید است و سپیدیش فزون است
زردیش برون است و سپیدیش درون است.
منوچهری.
کرا ترس و وهمی کنی گونه گون
بسوگند کن تا بترسد فزون.اسدی.
شنیدم هنرهاش دیدم کنون
پدیدار هست از شنیدن فزون.اسدی.
درختی که دارد فزونتر بر اوی
فزون افکند سنگ هر کس بر اوی.اسدی.
موسی بقول عام چهل رش بود
وز ما فزون نبود رسول ما.ناصرخسرو.
غرض زین رسول مخیر چه دانی
که زین هرچه گفتم به است و فزونتر.
ناصرخسرو.
ور همی آباد خواهد خاک را
چون ز آبادی فزونستش خراب.
ناصرخسرو.
اگر فزون از سه مجلس اجابت کند پس از آن شربتها دهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هر ستونی را فزون از سی گز گرد بر گرد است. (فارسنامهء ابن بلخی).
ترا هر دم غم صدساله روزی است
ذخیره زین فزون نتوان نهادن.خاقانی.
بدخلق هرچت فزونتر رسد
نکویی فزونتر رسان خلق را.خاقانی.
سخا هنگام درویشی فزونتر کن که شاخ رز
چو درویش خزان گردد پدید آید زرافشانش.
خاقانی.
بار عنا کش به شب قیرگون
هرچه عنا بیش عنایت فزون.نظامی.
خود مکن این، تیغ ترا زور دان
ورنه فزون می ده و کم می ستان.نظامی.
ممتع دارش از بخت و جوانی
ز هر چیزش فزودن ده زندگانی.نظامی.
- بفزون؛ روبافزایش. روبفزونی :
دولتش باقی و نعمت بفزون
راوقی بر کف و معشوق ببر.فرخی.
- برفزون؛ روبافزونی. بیشتر. (یادداشت بخط مؤلف).
ترکیب ها:
- فزن آمدن.؛ فزونا. فزون داشتن. فزون دیدن. فزون کردن. فزون گشتن. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| افضل. برتر. بهتر. (یادداشت بخط مؤلف) :
گزین کرد گردی ز هر کشوری
که هر یک فزونند از لشکری.فردوسی.
چنین داد پاسخ به او رهنمون
که فرهنگ باشد ز گوهر فزون.فردوسی.
نخجیردلان این فلک را
شاگرد باشد فزون ز بهرام.فرخی.
از خط بغداد و سطح دجله فزون است
نقطه ای از طول و عرض جای صفاهان.
خاقانی.

فزون آمدن.

[فُ مَ دَ] (مص مرکب) زیاد شدن. بسیار شدن. بیشی یافتن. (یادداشت بخط مؤلف).

فزونا.

[فُ] (ص) بطور بسیار و بغایت و بسیار زیاد. (ناظم الاطباء).

فزون ساختن.

[فُ تَ] (مص مرکب)زیاد کردن. افزایش دادن :
نهادند خوان و خورش گونه گون
همی ساختندش فزونی فزون.فردوسی.

فزون کردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب)فزون ساختن. رجوع به فزون ساختن شود.

فزون گشتن.

[فُ گَ تَ] (مص مرکب)فزون آمدن. فزونی یافتن. زیاد شدن. بیشتر شدن :
گر آتش است چون که در این خرمن
هرگز فزون نگشت و نشد کمتر؟ناصرخسرو.

فزونی.

[فُ] (حامص) افزونی. بیشی. زیادتی. (یادداشت بخط مؤلف). بسیاری و افزونی و کثرت و زیادتی. (ناظم الاطباء). فراوانی :
بگنج و فزونی نگیری فریب
به پی ار فراز آیدت یا نشیب.فردوسی.
تو دل را به آز فزونی مسوز
چنین بود تا بود این تیره روز.فردوسی.
یکی آنکه از بخشش دادگر
به آز فزونی نگیری گذر.فرخی.
همی تا ز بهر فزونی بود
همیشه تکاپوی بازارگان.فرخی.
از او چون خور و پوشش آمد به دست
دل اندر فزونی نبایدْتْ بست.اسدی.
چه باید که رنج فزونی بریم؟
به دشمن بمانیم و خود بگذریم.اسدی.
بنده مشو ز بهر فزونی را
آن را که همچنوی به آزادی.ناصرخسرو.
ای طمع کرده بنادانی بعمر هرگزی
با فزونی و کمی مر هرگزی را کی سزی.
ناصرخسرو.
طالع کارَتْ به زبونی در است
دل به کمی غم به فزونی در است.نظامی.
ترکیب ها:
- فزونی جستن.؛ فزونی خواستن. فزونی کردن. فزونی گرفتن. فزونی یافتن. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| افزون طلبی. زیاده خواهی. (یادداشت بخط مؤلف). برتری خواهی. آز. حرص :
ز آز و فزونی به یکسو شویم
بنادانی خوی خستو شویم.فردوسی.
جهان راست باید که باشد بچیز
فزونی حرام است و ناخوب نیز.فردوسی.
تو دل را به آز و فزونی مسوز
چنین است و این بود تا بود روز.فردوسی.
|| پیشی. تقدم. برتری. (یادداشت بخط مؤلف) :
مرا داد پیروزی و فَرَّهی
فزونی و دیهیم شاهنشهی.فردوسی.
|| تفرعن. کبر. نخوت. (یادداشت بخط مؤلف). غرور و خودخواهی :
تو از خون چندین سر نامدار
ز روی فزونی درختی مکار.فردوسی.
چو من دست خویش از طمع پاک شستم
فزونی از این و از آن چون پذیرم؟
ناصرخسرو.
رجوع به فزون و ترکیب های فزون شود. || (ص نسبی) زاید. اضافی : اندر خریف دماغ از رطوبتهای فزونی ممتلی گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بر لب گوشت فزونی پدید آید همچون توت و بر مقعد همچنان پدید آید و هر دو را باسور گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فزونی جستن.

[فُ جُ تَ] (مص مرکب)برتری خواستن. (یادداشت بخط مؤلف) :
همی فزونی جوید هماره بر افلاک
که تو به طالع میمون بدو نهادی روی.
فیروز مشرقی(1).
بدو گفت با شاه ایران بگوی
که نادیده بر ما فزونی مجوی.فردوسی.
نجستی گرگ بر میشی فزونی
نکردی میش بر گرگی زبونی.
فخرالدین اسعد.
|| بیشتر خواستن :
فزونی نجست آنکه بودش خرد
بد و نیک بر ما همی بگذرد.فردوسی.
چون من یافتم زو چنین چار چیز
بر این بر فزونی نجوییم نیز.فردوسی.
رجوع به فزونی شود.
(1) - منسوب به شهید بلخی و عنصری نیز است.

فزونی خواستن.

[فُ خوا / خا تَ](مص مرکب) بیشتر خواستن. فزونی جستن :
ز من هرچه خواهی فزونی بخواه
ز اسپ و سلیح و ز گنج و سپاه.فردوسی.
مرا نزد تو آرزو بر سه چیز
بر این بر فزونی نخواهیم نیز.فردوسی.
رجوع به فزونی شود.

فزونی دادن.

[فُ دَ] (مص مرکب)برتری دادن :
کسی را که یزدان فزونی دهد
سخندانی و رهنمونی دهد.فردوسی.
|| بیشتر کردن. زیاد کردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به فزونی شود.

فزونی سگالیدن.

[فُ سِ دَ] (مص مرکب) برتری خواستن. فزونی جستن. اندیشه برتری در سر پرورانیدن :
نبینی که این بدکنش ریمنا
فزونی سگالد همی بر منا؟فردوسی.
رجوع به فزونی و فزونی جستن شود.

فزونی کردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب)پیش افتادن. سبقت گرفتن :
به داد از نیاکان فزونی کنم
شما را بدین رهنمونی کنم.فردوسی.
|| بیشتر ساختن. زیادتر کردن :
به آن کس ترا رهنمونی کنم
بهنگام یاری فزونی کنم.فردوسی.
رجوع به فزونی شود.

فزونی گرفتن.

[فُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)افزون شدن. بیشتر شدن :
مرا گر زمانه چنین اژدهاست
بمردی فزونی نگیرد نه کاست.فردوسی.
پس نه مقری تو که، ملک خدای
هیچ نگیرد نه فزونی نه کاست.ناصرخسرو.
رجوع به فزونی شود.

فزونی منش.

[فُ مَ نِ] (اِ مرکب) منش برتران. بزرگ منشی. مهتری. سروری :
چنان دان که اندر فزونی منش
نسازند بر پادشا سرزنش.فردوسی.

فزه.

[فِ زِهْ] (ص) پلید و زشت. (برهان). || چیز بدبوی. (انجمن آرا). || (اِ) به معنی غائب شدن هم آمده است. (برهان).

فزی.

[فَزْ زی] (ص نسبی) منسوب به فز که محله ای است در نیشابور. (سمعانی).

فزیدیوس.

[] (اِخ) شهری است که منقلوس در آنجا بود. (فرهنگ اسدی). در وامق و عذرای عنصری آمده است :
ز فزیدیوس و ز دیقیریا
چه مایه شبه شد بلوقاریا.
عنصری (از حاشیهء فرهنگ اسدی).

فزیز.

[فَ] (ع مص) دویدن ریم از جراحت. (تاج المصادر بیهقی). روان شدن زخم. (منتهی الارب).

فژ.

[فَ] (اِ) چرک و ریم و سخ. (از برهان). پژ. فژه. رجوع به فژاک، فژاکن و فژاگین شود. || غم و رنج :
بدانست کآن گفتن اوست کژ
دلش ز آتش غم برآورد فژ.فردوسی.
|| یال. بش. (یادداشت بخط مؤلف) :
ستیزه ای بدل عاشقان به ساق و میان
بلای گیسوی دوشیزگان به بش و به فژ.
عسجدی.

فژاک.

[فَ] (ص مرکب) (از: فژ + اک، پسوند نسبت و اتصاف). (از حاشیهء برهان چ معین). پلشت و چرکن و چرک آلود و پلید. (برهان) :
زد کلوخی بر هباک آن فژاک
شد هباک او به کردار مغاک.طیان.
همانا که چون تو فژاک آمدم
وگر چون تو ابله فغاک آمدم.اسدی.
رجوع به فژ، فژاگن، فز و فزاک شود.

فژاکن.

[فَ کِ] (ص مرکب) پژاگن. فژگن. فژاگین. (حاشیهء برهان چ معین). به معنی فژاک است که چرکن و چرک آلود و پلید و پلشت باشد. (برهان). گویا صحیح این کلمه با کاف فارسی و مرکب از فژ + آگن، مخفف آگین است و در کتابت نسخهء فرهنگها به کاف تازی تصحیف شده است. رجوع به فژاگن شود.

فژاگن.

[فَ گِ] (ص مرکب) فژاک. چرکن و چرک آلود و پلشت و پلید. فژآگین :
گفت دینی را که این دینار بود
کین فژاگن موش را پروار بود (!)رودکی.
فژاگن همه سال خورده نیَم
وبر جفت بیدادکرده نیَم.بوشکور.
تا کی همی درایی و گردم همی دوی
حقا که کمتری و فژاگن تری ز پک.دقیقی(1).
همواره پرآپیخ است آن چشم فژاگن
گویی که دو بوم آنجا بر خانه گرفته ست.
عماره.
رجوع به فژاگین و فژاک شود.
(1) - نیز منسوب به خسروانی است.

فژاگین.

[فَ] (ص مرکب) فژاگن. چرکن. چرک آلود. پلید و پلشت. (برهان). رجوع به فژاک و فژاگن شود.

فژاونی.

[فَ وَ] (ص نسبی) نسبتی است اجدادی. (سمعانی).

فژدره.

[فَ دَ رَ / رِ] (اِ مرکب) چوبی باشد که در پس در خانه اندازند تا در گشوده نگردد. (برهان). مصحف «فردره» است. رجوع به فردره شود.

فژر.

[] (اِ) اسم وج است. (فهرست مخزن الادویه). مصحف فژژ است. رجوع به فژژ شود.

فژژ.

[فَ ژَ] (اِ) گیاهی است که درد شکم را سود دارد و آن را گیاه ترکی و اگر ترکی خوانند. (برهان).

فژغرده.

[فَ غَ دَ / دِ] (ن مف / نف)خیسیده و نم کشیده و ترکرده و آغشته. (برهان). جهانگیری این بیت را از مولوی شاهد آورده است :
علم اندر نور حق فژغرده شد
پس ز علمت نور یابد قوم لد.
اما این بیت در مثنوی چ نیکلسون نیامده و در مثنوی چ 1307 ه . ق. در حاشیه آمده و بجای فژغرده، فرغرده ثبت شده است. در هر حال صحیح کلمه «فرغرده» و اسم مفعول از فرغردن است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فژغند.

[فَ غَ] (ص مرکب) چیزی پلید و چرکین را گویند. (برهان). فژگن. فژاک. فژاگن. فژاگین :
معذور است ار با تو نسازد زنت ای غر
زآن گنده دهان تو وز آن بینی فژغند.
عماره.
|| (اِ) به معنی عشقه هم آمده است و آن گیاهی باشد که بر درخت پیچد. (برهان) :
ایا سرو نو در تک و پوی آنم
که فژغندواری بپیچم به تو بر.رودکی.
رجوع به فرغند و فژغنده شود.

فژغنده.

[فَ غَ دَ / دِ] (ص مرکب) فژغند. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به فژغند، فژ، فژه، فز و فزه شود.

فژگن.

[فَ گِ] (ص مرکب) چرکن. (برهان). فژاکن. فژاگن. فژاگین. فژاک. رجوع به این کلمات شود.

فژگند.

[فَ گَ] (ص مرکب) فژغند. چرک آلود. پلید. چرکن. (برهان). فژاکن. فژاگن. فژغند. فژگنده. رجوع به این کلمات شود.

فژگنده.

[فَ گَ دَ / دِ] (ص مرکب)فژغنده. پلید. چرکن. چرک آلود. (برهان). رجوع به فژ، فژه، فژاکن، فژاگن، فژاگین، فژغنده، فژگند و فژگن شود.

فژم.

[فَ] (اِ) دلتنگی و فروماندگی باشد. (برهان).

فژولنده.

[فُ لَ دَ / دِ] (نف) تقاضاکننده. || برانگیزاننده به جنگ و کارهای دیگر. || دورکننده و راننده. (برهان). رجوع به فژولیدن شود.

فژولیدن.

[فِ دَ] (مص) پژمرده کردن. || پژمرده شدن. || پریشان گردیدن و درهم شدن. (برهان). رجوع به بشولیدن و پژولیدن شود.

فژولیدن.

[فُ دَ] (مص) تقاضا کردن. || برانگیختن به جنگ و کارهای دیگر باشد. || راندن و دور کردن. || دور کردن و تکانیدن گرد و خاک از دامن. (برهان).

فژه.

[فِ ژِهْ] (ص) زشت و پلید و درشت. (برهان).

فژه.

[فَ ژَ / ژِ] (ص) شخصی که خود را پیوسته پلید و چرکن دارد و به پلیدیها آغشته کند. (برهان) :
این فژه پیر ز بهر تو مرا خوار گرفت
برهاناد از او ایزد جبار مرا.رودکی.
فژه گنده پیری است شوریده هش
بداندیش فرزند و هم شوی کش.اسدی.
|| (اِ) دندانهء کلیدان را هم گویند. (برهان).

فژه ناک.

[فِ ژِهْ] (ص مرکب) وژک ناک. آلوده. پلید. (یادداشت بخط مؤلف).

فژهیدن.

[فَ ژُ دَ] (مص) پژوهیدن. کاوش و جستجو کردن: تنقیب؛ بسی در راهها گردیدن و نیک فژهیدن از چیزی. (تاج المصادر بیهقی).

فژیژ.

[فَ] (اِ) دوائی است که آن را گیاه ترکی و اگر ترکی خوانند. (برهان). اسم وج است. (فهرست مخزن الادویه). ظاهراً مصحف فژژ است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فژ، فریژ و فژژ شود.

فژیغون.

[فَ] (اِخ) حکیمی بوده است عجمی نژاد. (برهان). به چنین نامی در فلاسفهء یونان و روم و حکیمان مشرق برنخوردیم شاید مصحف «قریطون»(1) باشد و احتمال ضعیف میرود که مصحف قُرَیعون باشد که نام چند محدث است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
کند مبطل محقی را به قولی
روایت کرده حماد از فژیغون.ناصرخسرو.
از علم خاندان رسول است این
نه گفتهء عمر و فژیغون است.ناصرخسرو.
(1) - یا قریطن Criton دوست و شاگرد سقراط.

فس.

[فِس س / فِ] (اِ صوت) نام آواز برآمدن بادی محبوس، از شکاف یا سوراخی که یابد. (یادداشت بخط مؤلف). || آواز خفیف اخراج باد از مخرج انسان یا حیوانات.
- چس و فس؛ چیزهای بی ارزش و پست.

فس.

[فِ] (اِ) نام کلاهی که در شهر فس واقع در غرب افریقا می ساختند و آن کلاه معمولی ترکان عثمانی و مصریان بود و در واقع نوعی فینه بود که از نمد یا ماهوت سرخ بی درز ساخته می شد. (از یادداشتهای مؤلف).

فسا.

[] (اِ) به سریانی استخوان ثمر است. (فهرست مخزن الادویه). هستهء میوه.

فسا.

[فَ] (اِخ) شهری است که مرکز شهرستان فسا و از قدیمترین شهرهای ایران است. بنای آن در زمان ساسانیان(1) نهاده شده و اکنون تمام شهرستان دارای 170هزار تن سکنه است. از خرابه های شهر قدیمی فسا تپه ای به نام تل ضحاک در دوهزارگزی شهر کنونی باقی است که متعلق به دورهء هخامنشی است. این شهر تا شیراز 164هزار گز فاصله دارد. آب مشروب شهر از دو رشته قنات و چاهها تأمین میشود. تعداد سکنهء شهرنشین فسا از 8300 تن متجاوز است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7). حد شمالی این شهرستان اصطهبانات و حد شرقی دارابگرد، جنوبی جهرم و غربی خفر است. در 24هزارگزی این شهر در کوهی مجسمه هائی در سنگ تراشیده شده و ستونهایی در اطراف آن قرار دارد که مینماید در این محل یک معبد قدیمی بوده است. (از جغرافیای سیاسی کیهان). کوههای این ناحیه دارای معادن مس و فیروزه است. (از جغرافیای اقتصادی کیهان). آن را پسا نیز گویند و نسبت بدان فسوی است. (یادداشت بخط مؤلف). و نیز نسبت دیگر فسایی است و منسوب بدان بصورت فساسیری و پساسیری هم آمده است.
(1) - درست نیست.

فسا.

[فَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان فسا که جمعیت این بخش روی هم در حدود پنجاه هزار تن و محصول عمدهء آنجا غله، پنبه، حبوبات و در بعضی از قراء خرماست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فساء .

[فُ] (ع اِ) گند. (منتهی الارب). || (مص) تیز دادن بی بانگ و گند کردن. (منتهی الارب).

فسائل.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فسیله. (منتهی الارب). رجوع به فسیله شود.

فسائی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فسا. (یادداشت بخط مؤلف). اهل شهر فسا. رجوع به فسا و فسایید شود.

فسائیدن.

[فَ دَ] (مص) فساییدن. رجوع به فساییدن شود.

فساح.

[فُ] (ع ص) مکان فساح؛ جای گشاده فراخ. (منتهی الارب).

فساحت.

[فَ حَ] (ع مص) فراخ شدن جای. (تاج المصادر بیهقی). فساحة. || (اِمص) دست گشادگی و مهارت در کاری : پادشاه چون بلاغت و براعت و فصاحت و فساحت او بدید خدای را سجدهء حمد آورد. (سندبادنامه ص 314). رجوع به فساحة شود.

فساحة.

[فَ حَ] (ع مص) گشاده گردیدن. || (اِمص) گشادگی. سعة. (از اقرب الموارد). رجوع به فساحت و فسح شود.

فساد.

[فَ] (ع مص) تباه شدن. (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب). ضد صلاح. (از اقرب الموارد). || به ستم گرفتن مال کسی را. || (اِمص) تباهی. (منتهی الارب). || خشکسال فاسد تباه. ج، فُسدی. (منتهی الارب). || گزند و زیان. || ظلم و ستم. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). || شرارت و بدکاری. (فرهنگ فارسی معین) :
مرا تو گویی می خوردن است اصل فساد
بجان تو که همی آیدم ز تو ضحکه.
منوچهری.
ایزد ما این جهان نز پی ظلم آفرید
نز پی ظلم و فساد، نز پی کین و نقم.
منوچهری.
نجویی جز فساد و شر ازیرا
همیشه گرگ باشد میزبانت.ناصرخسرو.
بس فسادی کآفت اخیار شد
از ضمیر روح مانندش مرا.خاقانی.
فلان در حق من به فساد گواهی داد. (گلستان سعدی). || تباهی. عمل ناشایست و ناپسند. (از یادداشتهای مؤلف). فسق و فجور : زاهد خود را از ظلمت فسق و فساد برهانید. (کلیله و دمنه). اگر زن حجام بر فساد و ناشایست تحریض و معاونت نداشتی مثله نشدی. (کلیله و دمنه). فساد و معرت آن بملک او بازگردد. (کلیله و دمنه). || دشمنی و کینه. (ناظم الاطباء) : شنزبه آنگاه که دشمن باشد پیداست که... از او چه فساد تواند آمد. (کلیله و دمنه).
- یوم الفساد؛ جنگی میان غوث و جدیله... (از مجمع الامثال میدانی).
|| فتنه و آشوب. (فرهنگ فارسی معین) (یادداشت بخط مؤلف) (ناظم الاطباء) : هیچ شغل را اندک و بسیار نشاید مگر تضریب و فساد را. (تاریخ بیهقی). هرچه بیابند می ستانند و فساد بسیار است از ایشان. (تاریخ بیهقی). از ری سوی خراسان بیامدند و از ایشان فسادها رفت. (تاریخ بیهقی).
نیک ترسانم از فساد جهان
مهر کار از صلاح بفرستد.خاقانی.
نسل فساد ایشان منقطع کردن و بیخ تبارشان برآوردن اولیتر. (گلستان).
- اهل فساد؛ فاسدان : تبهکاران بقایای اهل فساد را بتیغ درآورد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- به فساد آوردن؛ فاسد کردن. از میان بردن :خلاف او را روا ندارم و هیچگاه کاری نکنم که این را به فساد آورد. (تاریخ بیهقی).
- پرفساد؛ بسیار فاسد. کام تباه :
نیست سر پرفساد ناصبی شوم
از در این شعر، بل سزای فسار است.
ناصرخسرو.
در مغز پرفساد کجا آید
جز کج خیال فاسد مهمانی.ناصرخسرو.
ترکیب ها:
- فسادآور.؛ فساد آوردن. فسادآیین. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
- فساد اعتبار؛ (اصطلاح علم اصول) عبارت از این است که احتجاج از روی قیاس بر صحت امر مورد ادعا دلالت کند، اما قرآن خلاف آن حکم کند و اعتبار قیاس در مقابل نص باطل است... (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- فسادالدم؛ (اصطلاح طب) رقت خون یا بیماری اسقربوط است. رجوع به اسقربوط شود.
- فسادالذکر؛ (اصطلاح طب) به معنی نسیان و بیماری فراموشی است و در ذخیرهء خوارزمشاهی اصطلاح شده است. (از یادداشتهای مؤلف).
- فسادالوضع؛ (اصطلاح فلسفه) عبارت از این است که دلیل معتبر در مورد یک حکم بخلاف قرآن یا اجماع وجود داشته باشد. (از تعریفات جرجانی). رجوع به فساد اعتبار شود.
ترکیب ها:
- فساداندیش.؛ فساد انگیختن. فسادانگیز. فساد پیوستن. فساد ساختن. رجوع به همین مدخل ها شود.
- فساد شم؛ (اصطلاح طب) آن است که حس شامه را عارضه ای رخ دهد که همهء بویها را از ناخوش و خوش بنحو واحد دریابد و فرقی بین هیچیک نتواند نهاد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- فساد شهوت؛ (اصطلاح طب) عبارت است از اینکه آدمی به چیزی که قابل خوردن و یا از مأکولات نیست، میل کند چون خاک و جز آن. (از کشاف اصطلاحات الفنون). میل به خوردن چیزی که خوردنی نباشد، چون: گچ، گل، زغال و امثال آن. (از یادداشتهای مؤلف).
- فساد عضو؛ (اصطلاح پزشکی) موت موضعی یا شقاقلوس است. (یادداشت بخط مؤلف).
- فساد موتی؛ (اصطلاح طب) پوسیدگی و تجزیهء جسد پس از مرگ. (فرهنگ فارسی معین).
- فسادوضع؛ فسادالوضع. رجوع به فسادالوضع شود.
- فساد هضم؛ (اصطلاح طب) عبارت است از اینکه غذا در معده بنحوی تغییر یابد و دگرگون شود که نتواند هضم طبیعی شود و فرق فساد هضم با «تخمه» آن است که در فساد هضم قوهء هاضمه عمل هضم را انجام میدهد، اما نه به روش طبیعی بخلاف «تخمه» که در آن هاضمه بکلی از کار می افتد. (یادداشت بخط مؤلف).
- فسادی.؛ رجوع به مدخل فسادی شود.
|| ترشی. || بیماری. علت. || پوسیدگی و اضمحلال و چرکی شدن عضو. || چرک و سروزیتهء موجود در یک دمل. || پوسیدن و گندیدن انساج حیوانی و گیاهی. || نابودی. || (اصطلاح فلسفه) زوال صورت از ماده، در مقابل کون که حصول صورت برای ماده است، چنانکه گویند موجودات جسمانی همواره در معرض کون و فسادند، یعنی صورتی زایل شود و صورتی دیگر پدید آید. (فرهنگ فارسی معین).
- کون و فساد؛ بود و نبود. آفرینش و زوال. به کنایت دنیا :
طلب کن بقا را که کون و فساد
بشهرستان
همه زیر این گنبد چنبریست.ناصرخسرو.
بدایع ابداع را در عالم کون و فساد پیدا کرد. (مقدمهء کلیله و دمنه).
ماندم به دست کون و فساد اندرون آب
با این دو پایبند چگونه سر آورم.خاقانی.
رجوع به هست و نیست شود.

فساد.

[فُسْ سا] (ع ص، اِ) جِ فاسد. (فرهنگ فارسی معین).

فسادآور.

[فَ / فِ وَ] (نف مرکب) سبب فساد. موجب فساد. تباه کننده.

فساد آوردن.

[فَ / فِ وَ دَ] (مص مرکب)فتنه انگیختن. آشوب به پا کردن. رجوع به فساد انگیختن، فساد پیوستن و فساد کردن شود.

فسادآیین.

[فَ / فِ] (ص مرکب) بدآیین. بدروش. (ناظم الاطباء). آنکه به فساد و تباهی خو گرفته باشد.

فساداندیش.

[فَ / فِ اَ] (نف مرکب)آنکه دارای اندیشهء فاسد و بد باشد. (ناظم الاطباء).

فساد انگیختن.

[فَ / فِ اَ تَ] (مص مرکب) آشوب و فتنه به پا کردن. یاغی شدن. سر به شورش برداشتن. قیام کردن : باشد که سوی ختلان و چغانیان و ترمذ آید و فسادی انگیزد. (تاریخ بیهقی). اگر قصد او کردندی بسیار فساد انگیختی. (تاریخ بیهقی).

فسادانگیز.

[فَ / فِ اَ] (نف مرکب)آشوبگر. فتنه گر. فتنه انگیز.

فساد پیوستن.

[فَ / فِ پَ / پِ وَ تَ](مص مرکب) فساد انگیختن. فتنه و آشوب بپا کردن. یاغی شدن : اگر بر آن برفتندی این مرد فسادی نپیوستی. (تاریخ بیهقی). رجوع به فساد انگیختن شود.

فساد ساختن.

[فَ / فِ تَ] (مص مرکب)فساد انگیختن. فساد پیوستن. فساد کردن. آشوب و فتنه بر پا کردن :... تا برابر چشم وی باشد و در کار وی فسادی نسازند. (تاریخ بیهقی). رجوع به فساد پیوستن و فساد انگیختن شود.

فسادکار.

[فَ / فِ] (ص مرکب) زیانکار. بدکار. فتنه انگیز. (ناظم الاطباء).

فساد کردن.

[فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب)فتنه برپا کردن. یاغی شدن : کاشکی شری و فسادی نکند. (تاریخ بیهقی). بوسهل زوزنی پیش تا از غزنین حرکت کردیم، وی فسادی کرده بود. (تاریخ بیهقی). و کس را زهره نیست که فسادی کند. (فارسنامهء ابن بلخی). || لواط کردن : فرشتگان به شهرستان لوط رفتند و آن هفت شهر بود که فساد میکردند. (قصص الانبیاء). با فرزندان ملوک یمن فساد کردی تا پادشاهی را نشایند و این عادت ایشان بود که هرکه با وی کاری زشت کنند پادشاهی را نشاید. (مجمل التواریخ و القصص). || زنا کردن : سقا با یکی فساد کرده است و چون از آن نتیجه ظاهر شده است آن را اسقاط فرموده است. (انیس الطالبین بخاری). || نافرمانی و گناه کردن : گفت: خدایا زمین را همه پریان دارند و فساد می کنند. (قصص الانبیاء). رجوع به فساد، فساد پیوستن و فساد انگیختن شود.

فسادی.

[فَ / فِ] (ص نسبی) فتنه جو. || سرکش و عاصی. || جنگجو و ستیزه جو. (ناظم الاطباء). || زن فاسد. نابکار. بلایه. (یادداشت بخط مؤلف).

فسار.

[فَ / فِ] (اِ) به معنی افسار است و آن چیزی باشد که از چرم دوزند و بر سر اسبان کنند. (برهان). مخفف افسار. (انجمن آرا) (حاشیهء برهان چ معین) :
خروشان سرش را به بر درگرفت
لگام و فسارش ز سر برگرفت.فردوسی.
نیست سر پرفساد ناصبی شوم
از در این شعر بل سزای فسار است.
ناصرخسرو.
تو که نادانی شاید که فسار خر خویش
به یکی دیگر بیچارهء نادان ندهی.
ناصرخسرو.
اندرخور افسر شود از علم به تعلیم
آن سر که ز بس جهل سزاوار فسار است.
ناصرخسرو.
کشی ز روم به خوارزم بت پرستان را
فسار بر سر و بر دست نیز پالاهنگ.
ناصرخسرو.
از اثر عدل تو بر سر و بر پای دید
ابرش کینه لگام، ادهم فتنه فسار.خاقانی.
- بافسار؛ دارای افسار. افسار بر سر :
هرچه زین سو داغ کرد از سوی دیگر هدیه داد
شاعران را با لگام و زائران را بافسار.
فرخی.
- بی فسار؛ بدون افسار و به کنایت هدایت نشده و تربیت نیافته :
ازیرا سزا نیست اسرار حکمت
مر این بی فساران بی رهبران را.
ناصرخسرو.
نگه کن بدین بی فساران خلق
تو نیز از سر خود فروکن فسار.
ناصرخسرو.
- بی فساری؛ افسارگسیختگی. بی بندوباری :
بیاموز تا دین بیابی ازیرا
ز بی علمی آید همی بی فساری.
ناصرخسرو.
ترکیب ها:
- فسارآهخته.؛ فسارگسسته. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
- مرصع فسار؛ حیوانی که افسارش آراسته به گوهرها بود :
تکاور ده اسب مرصع فسار
همه زیر هرای گوهرنگار.نظامی.

فسارآهخته.

[فَ / فِ هِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) افسارگسسته. بی بندوبار. دهنه سرخود. (یادداشت بخط مؤلف) :
کنون جویی همی حیلت که گشتی سست و بیطاقت
ترا دیدم به برنائی فسارآهخته و لانه (!).
کسائی.

فساران.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان براآن از بخش حومهء شهرستان اصفهان که دارای 302 تن سکنه است. آب آن از زاینده رود و محصول عمده اش غله، پنبه و هندوانه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فسارگسسته.

[فَ / فِ گُ سَ سْ تَ / تِ](ن مف مرکب) افسارگسسته. افسارسرخود. مهارگسسته. خلیع العذار. سرخود. بی بندوبار. که پای بند هیچ قانون و مقرراتی نباشد. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به افسارگسسته شود.

فسارود.

[فَ] (اِخ) نام یکی از دهستان های نه گانهء بخش داراب شهرستان فسا که آب مشروب آن از رودخانهء عکس رستم، چشمه و قنات و محصول عمده اش غله، پنبه، حبوبات و جالیزکاری است. دارای 31 آبادی و در حدود 3600 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فساریدوس.

[] (معرب، اِ) به یونانی نوعی از ذراریح است و در گندم تولد یابد. (فهرست مخزن الادویه).

فساریوس.

[] (معرب، اِ) به یونانی نوعی از افسنتین است. (فهرست مخزن الادویه).

فساساری.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به شهر فسا: جامه های فساساری. (یادداشت بخط مؤلف).

فسافس.

[ ] (اِ) به فارسی ساس نامند. حیوانی است بشکل عدس و بسیار بدبوی و در مزاج قریب به ذراریح... (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به ساس شود.

فساق.

[فُسْ سا] (ع ص، اِ) جِ فاسق، به معنی زناکار و ناراست کردار. (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به فاسق شود.

فسال.

[فِ] (ع ص، اِ) جِ فسل. (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به فسل شود.

فسال.

[] (اِ) بیخی است خشک، سفیدرنگ، تلخ و شبیه به تخم حنظل. (از فهرست مخزن الادویه).

فسالة.

[فَ لَ] (ع مص) ناکس و فرومایه گردیدن. (مصادراللغهء زوزنی). ناکس شدن. (تاج المصادر بیهقی). || فسل بودن. (از اقرب الموارد).

فسالة الحدید.

[فُ لَ تُلْ حَ] (ع اِ مرکب)بمعنی توبال الحدید است. (از فهرست مخزن الادویه). سونش آهن. (منتهی الارب). آنچه از آهن هنگام کوفتن پراکنده شود. (از اقرب الموارد).

فسامانا.

[] (اِ) به سریانی لوبیاست. (فهرست مخزن الادویه).

فسامون.

[] (اِ) حب بلسان است. (فهرست مخزن الادویه).

فسان.

[فَ] (اِ) اسم فارسی حجرالمسن است. (فهرست مخزن الادویه). سنگی باشد که کارد و شمشیر بدان تیز کنند. (برهان). آن را افسان گویند و فسان مخفف آن است. (انجمن آرا). افسان. اوسان. سان. (از حاشیهء برهان چ معین) : از این ناحیت (عربستان) خرما خیزد از هرگونه و ... نو سنگ فسان. (حدود العالم). از نواحی مدینه سنگ فسان خیزد که به همهء جهان برند. (حدود العالم). و اندر کوههای وی (طوس) معدن سرب و سرمه و شبه و دیگ سنگین و سنگ فسان. (حدود العالم).
آن تیغ و سنان را که بدو حرب کند شاه
چرخ فلک دولت منصور فسان باد.فرخی.
چه حاجتی بفسان روز رزم تیغش را
از آنکه سینهء اعدای اوست سنگ فسان.
فرخی.
علم بیاموز تا عالِم یابی
تیغ گهربار شو که منْتْ فسانم.ناصرخسرو.
در آفرینش برنده بود خنجر او
نه تربیت ز فسان یافت نه ز آهنگر.
مختاری غزنوی (دیوان ص 203).
جز حلق مخالفان نشاید
مر تیغ ترا فسان دیگر.سوزنی.
بادام دو مغز است که از خنجر الماس
ناداده لبش بوسه سراپای فسان را.انوری.
در کف شاه آن یمانی تیغ را
آسمان مکی فسان آمد به رزم.خاقانی.
شمشیر هدی تویی که مریخ
شمشیر ترا فسان ببینم.خاقانی.
خنجر فتنه چو گشت کند در ایام تو
حنجر خصم تو است خنجر او را فسان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 352).
خلق او مستغنی از اوصاف خلق
خنجر خورشید کی خواهد فسان؟قاآنی.
- فسان زدن؛ تیز کردن. کارد یا شمشیر را به سنگ افسان ساییدن : سیلاب آتش را در تموج آرد و شمشیر خشم شاه را فسان زند. (سندبادنامه). رجوع به افسان شود.
|| افسانه و حکایت. (از برهان) :
جهان سربه سر چون فسان است و بس
نماند بد و نیک بر هیچ کس.فردوسی.
رجوع به افسان و افسانه شود.

فسانه.

[فَ / فِ نَ / نِ] (اِ) مخفف افسانه است. (از حاشیهء برهان چ معین). افسانه و حکایت بی اصل. (برهان). حکایت و سرگذشت بی اصل بود که زنان گویند. (صحاح الفرس). مثل. داستان. افسانه. (یادداشت بخط مؤلف) :
شاد زی با سیاه چشمان شاد
که جهان نیست جز فسانه و باد.رودکی.
و دیگر که گیتی فسانه ست و باد
چو خوابی که بیننده دارد به یاد.فردوسی.
تو این را دروغ و فسانه مدان
بی کسان روش در زمانه مدان.فردوسی.
بما نمودی آن چیزها که یاد کنیم
گمان بریم که این در فسانه بود مگر.
فرخی.
ز ما ماند در این گیتی فسانه
در آن گیتی جزای جاودانه.فخرالدین اسعد.
تنش گردد شقاوت را فسانه
روانش تیر خذلان را نشانه.فخرالدین اسعد.
بشنو سخن این کبود گنبد
فتنه چه شوی خیره بر فسانه.ناصرخسرو.
حقیقت بجوی از سخنهای عامی
فسانه چو دیوانه چون گوش داری؟
ناصرخسرو.
ره زین شب تاریک نبردند برون
گفتند فسانه ای و در خواب شدند.خیام.
ای آنکه از حکایت جود تو در جهان
اخبار «معن زائده» شد چون فسانه خوار.
عبدالواسع جبلی.
جان خاتون عالم است چنانک
پرصدا عالم از فسانهء اوست.خاقانی.
فرومیخواند از این مشتی فسانه
در او تهدیدهای مادگانه.نظامی.
ترکیب ها:
- فسانه پرداز.؛ فسانه خواندن. فسانه سرای. فسانه سگالیدن. فسانه شدن. فسانه گشتن. فسانه گوی. رجوع به این مدخل ها در ردیف خود شود.
|| (ص) شهرت یافته و مشهورشده. (برهان) :
خاقانی شد فسانهء عشقت
در دست تو این فسانه بایستی.خاقانی.
فسانه بود خسرو در نکویی
فسونگر بود وقت نغزگویی.نظامی.

فسانه پرداز.

[فَ / فِ نَ / نِ پَ] (نف مرکب) افسانه گوی. افسانه سرای :
صاحب خبری فسانه پرداز
زین قصه چنین خبر دهد باز.نظامی.

فسانه خواندن.

[فَ / فِ نَ / نِ خوا / خا دَ] (مص مرکب) افسانه گفتن. حکایات و سخنان دور از حقیقت گفتن :
برو فسانه مخوان و فسون مدم حافظ
که این فسانه و افسون مرا بسی یاد است.
حافظ.

فسانه سرای.

[فَ / فِ نَ / نِ سَ] (نف مرکب) فسانه پرداز. افسانه گوی :
خواست تا بانوی فسانه سرای
آرد آیین بانوانه بجای.نظامی.

فسانه سگالیدن.

[فَ / فِ نَ / نِ سِ دَ](مص مرکب) فسانه بافتن. فسانه گفتن :
آنجا که فسانه ای سگالی
از ترس خدا مباش خالی.نظامی.

فسانه شدن.

[فَ / فِ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) معروف شدن. شهرت یافتن به صفتی :
که نراژدها شد بچنگش زبون
شده ست او فسانه به روم اندرون.فردوسی.
الحق چه فسانه شد غم من
از شر فسانه گوی شروان.خاقانی.
شدم فسانه بسرگشتگی و ابروی دوست
کشید در خم چوگان خویش چون گویم.
حافظ.
|| کهنه شدن. دیرینه گشتن :
پارش امسال فسانه ست به پیش ما
هم فسانه شود امسالش چون پارش.
ناصرخسرو.

فسانه گشتن.

[فَ / فِ نَ / نِ گَ تَ] (مص مرکب) کهنه شدن. فسانه شدن. دیرینه گشتن :
فسانه گشت و کهن شد حدیث اسکندر
سخن نو آر که نو را حلاوتی است دگر.
فرخی.
پدرت و برادرت و فرزند و مادر
شدستند ناچیز و گشته فسانه.ناصرخسرو.
|| مشهور شدن :
فسانه یْ خوب شو آخر چو میدانی که پیش از تو
فسانه یْ نیک و بد گشتند ساسانی و سامانی.
سنائی.

فسانه گوی.

[فَ / فِ نَ / نِ] (نف مرکب)افسانه گوی. قصه گوی. فسانه پرداز :
درهم آمیختیم خنداخند
من و چون من فسانه گویی چند.نظامی.

فسانیدن.

[فَ دَ] (مص) مالیدن و راست کردن. (برهان). در این معنی مرکب از فسان به معنی حجرالمسن و پسوند مصدری است. (از حاشیهء برهان چ معین). || رام ساختن. (برهان). در این معنی مصحف فساییدن است. (از حاشیهء برهان چ معین). || افسانه گفتن. (برهان). در این معنی مرکب افسان به معنی افسانه و پسوند مصدری است. (از حاشیهء برهان چ معین). || افسون گری کردن. (برهان). در این معنی نیز مصحف افساییدن است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فسانیده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف) افسون خوانده و رام کرده. (برهان). در این معنی مصحف فساییده است. (از حاشیهء برهان چ معین). || راست نموده و مالیده. (برهان). اسم مفعول از فسانیدن. (از حاشیهء برهان چ معین).

فساوی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فسا. (فرهنگ فارسی معین).

فسای.

[فَ] (نف مرخم) افسونگر و رام کننده. (برهان). افسون کننده. (انجمن آرا). بصورت ترکیب با کلمات دیگر آید:
-کژدم فسای؛ آنکه به افسون کژدم را بند کند :
زآنکه زلفش کژدم است و هرکه را کژدم گزد
مرهم آن زخم را کژدم نهد کژدم فسای.
منوچهری.
- مارفسای؛ آنکه مار را افسون کند :
مارفسای ارچه فسونگر بود
رنجه شود روزی از مار خویش.
ناصرخسرو.
آمد آن مار اجل هیچ عزیمت دانید
که بخوانید بدان؟ مارفسایید همه.خاقانی.
رجوع به فساییدن شود.

فساینده.

[فَ یَ دَ / دِ] (نف) فسای. افسون گر و رام کننده. (برهان) :
به چاره گری زیرک هوشمند
فسون فساینده را کرد بند.نظامی.

فسایی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به شهر فسا. (یادداشت بخط مؤلف). فسوی. فساوی. رجوع به این کلمات شود.

فساییدن.

[فَ دَ] (مص) فسونگری کردن. (انجمن آرا). افسون کردن و رام نمودن. (برهان). || مالیدن و رام کردن. (انجمن آرا). افساییدن. در این معنی مصحف فسانیدن و مشتق از فسان به معنی حجرالمسن است.

فسأ.

[فَسْءْ] (ع مص) دریدن جامه را. || به چوبدستی زدن بر پشت کسی. || بازداشتن از چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فسأ.

[فَ سَءْ] (ع مص) افسأ گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فستات.

[فُ / فِ] (ع اِ) خیمه و خرگاه بزرگ. (منتهی الارب). لغتی در فسطاط. (از اقرب الموارد). رجوع به فسطاط شود.

فستاط.

[فُ] (ع اِ) خیمه و خرگاه بزرگ. (منتهی الارب). لغتی در فسطاط. (اقرب الموارد). رجوع به فسطاط شود.

فستجان.

[] (اِخ) از نواحی شیراز. (از معجم البلدان). این ریگ به روزگار متقدم دیهی بود. (فارسنامهء ابن بلخی).

فستجان.

[] (اِخ) از دیه های وازکرود. (تاریخ قم ص137).

فستق.

[فُ تُ / تَ] (معرب، اِ) پسته. (فرهنگ فارسی معین). و درختی است شبیه حبة الخضرا و معرب پستهء فارسی است. (از اقرب الموارد) :
شاه انجم از قبای فستقی
همچو فستق ز استخوان آمد برون.خاقانی.
که برو کتاب تا مرغت خرم
یا مویز و جوز و فستق آورم.مولوی.
قشر جوز و فستق و بادام هم
مغز چون آکندشان شد پوست کم.مولوی.

فستق.

[فَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان رزقچای بخش نوبران شهرستان ساوه، دارای 739 تن سکنه است. آب آن از زه آب رودخانهء مزدقانچای و محصول عمده اش غله، بادام، انگور، گردو، میوه و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فستقاذشیو.

[] (اِ) بسریانی حب البان است. (فهرست مخزن الادویه).

فستقاشیول.

[] (اِ) بسریانی حب البان است. (فهرست مخزن الادویه). فستقاذشیو.

فستقان.

[فَ تَ] (اِخ) از قرای مرو. (از معجم البلدان). بستگان. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به بستگان شود.

فستق الهاویة.

[فُ تُ قُلْ یَ] (ع اِ مرکب)حب البان. (فهرست مخزن الادویه).

فستقة.

[فُ تُ / تَ قَ] (معرب، اِ) واحد فستق. (اقرب الموارد). یک پسته. رجوع به فستق شود.

فستقه.

[فُ تُ قَ] (اِخ) از شاگردان ابوعلی حسین بن علی بن زید المهلبی و کتاب غریب الحدیث از اوست. (از ابن الندیم).

فستقی.

[فُ تُ] (ص نسبی) رنگی است سبز به زردی مائل مشابه به رنگ مغز پسته و این معرب پسته ای است. (غیاث). به رنگ پسته. سبز روشن. (یادداشت بخط مؤلف). آنچه به رنگ فستق باشد و به سبزی زند، گویند: جبة فستقیة. (از اقرب الموارد) :
ماه فروردین حریر فستقی بخشیده بود
مر درخت باغ را زو باغ شد زینت پذیر.
سوزنی.
کرتهء فستقی بدرد چرخ
تا بمرغ نواگر اندازد.خاقانی.
کله کج کرده می آیی قبای فستقی در بر
کمانکش چشم بادامت چو ترکی کز کمین خیزد.
خاقانی.
این فندق شکل فستقی رنگ
بر فندقی سرم زند سنگ.نظامی.
رجوع به فستق شود.

فستوس.

[] (اِخ) شخصی است که در سال 60 ق.م. جانشین فنلکس حاکم یهودیه گردید و در سال 26 م. درگذشت. (از قاموس کتاب مقدس).

فستوس.

[فِ] (اِخ)(1) از نحویان قدیم ایتالیاست که در پایان قرن سوم و آغاز قرن چهارم میلادی میزیسته است. (فوستل دوکولانژ).
(1) - Festus.

فستیوال.

[فِ] (فرانسوی، اِ)(1) جشنی بزرگ توأم با موسیقی. || سلسلهء نمایشهای مربوط به یک هنر یا یک هنرپیشه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Festival.

فسح.

[فَ] (ع اِ) چک مسافران که از سلطان گیرند. (منتهی الارب). جوازمانندی برای سفر. (از اقرب الموارد). || (مص) فراخ گردانیدن جهت کسی جای را. (منتهی الارب). فراخ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادراللغهء زوزنی). جای بازکردن برای کسی در مجلس. (از اقرب الموارد). || چک نوشتن امیر برای کسی. || دور و فراخ گذاشتن گام را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فراخ گردیدن جای. (منتهی الارب).

فسح.

[فِ] (اِخ) فصح. (فرهنگ فارسی معین). از اعیاد مسیحی ها و یهود است. رجوع به فصح شود.

فسح.

[فُ] (ع ص) رجل فسح؛ مرد گشاده سینه. (منتهی الارب). واسع الصدر. (اقرب الموارد).

فسح.

[فُ سُ] (ع ص) جای فراخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مَفارةٌ فُسُحٌ؛ بیابان وسیع. (از اقرب الموارد).

فسحت.

[فُ حَ] (ع اِمص) گشادگی و فراخی مکان. (فرهنگ فارسی معین) (از غیاث) : عرصهء عزیمت فسحتی تمام و اتساعی کامل دارد. (ترجمهء تاریخ یمینی). ما را اگر فسحت ولایتی هست، اضعاف آن مؤون سپاه و وجوه اطماع و انواع محافظات در مقابل ایستاده است. (ترجمهء تاریخ یمینی).
گرمیش را ضجرتی و حالتی
زآن تبش دل را گشادی فسحتی.مولوی.
فسحت میدان ارادت بیار
تا بزند مرد سخن گوی گوی.سعدی.
|| گنجایش. وسعت. (فرهنگ فارسی معین). || گشادگی خاطر. شادمانی : برای نزهت ناظران و فسحت حاضران کتاب گلستان توانم تصنیف کرد که... (گلستان سعدی).رجوع به فسحة شود.

فسح جهودان.

[فِ حِ جُ] (اِخ) عید فسح. رجوع به فسح و فصح شود.

فسحم.

[فُ حُ] (اِخ) نام چند زن صحابی است. (از منتهی الارب).

فسحم.

[فُ حُ] (ع ص) مرد فراخ سینه. (منتهی الارب). واسع الصدر. (اقرب الموارد). || مکان فسحم؛ جای فراخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فسح شود. || (اِ) سر نره. (منتهی الارب).

فسحمی.

[فُ حُ] (ص نسبی) منسوب به فسحم و انتساب اجدادی است. (سمعانی).

فسحة.

[فُ حَ] (ع اِمص) فراخی. (منتهی الارب).

فسحه.

[] (اِخ) به معنی تل مرتفع و نام یکی از مرتفعات کوه نبو است که موسی قبل از موت خود اراضی مقدسه را از بالای آن دید. (از قاموس کتاب مقدس).

فسخ.

[فَ] (ع مص) زایل گردانیدن دست کسی را از جای. || تباه گردانیدن رای را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکستن. (منتهی الارب). || جداجدا کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ویران ساختن. (منتهی الارب). || برانداختن بیع و آهنگ و مانند آنرا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- فسخ کردن.؛ رجوع به مدخل فسخ کردن شود.
|| تباه گردیدن. (منتهی الارب). || سست گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کهنه و پاره شدن جامه و جز آن. (منتهی الارب). || نادان گردیدن. (از اقرب الموارد). || (ص) سست خرد. (منتهی الارب). ضعیف العقل. (اقرب الموارد). || آنکه به حاجت خود نرسد و برای حاجت بیرون نگردد و اصلاح امری نتواند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) (اصطلاح طب) سستی و گرفتگی غلیظ عضله ها را به تازی فسخ و هتک گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تباعد اجزاء عضله از یکدیگر. (یادداشت بخط مؤلف). || (اصطلاح فلسفه) تعلق گرفتن روح انسانی بعد از مفارقت بدن به جسم نباتی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به تفاسخ، رسخ، مسخ و نسخ شود.

فسخ کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب) زایل کردن. || باطل کردن. (فرهنگ فارسی معین).

فسخورد.

[فَ سَ خوَرْ / خُرْ] (اِخ) دهی از دهستان بالا از شهرستان اردستان که دارای 500 تن سکنه است. آب مشروب آن از قنات و محصول عمده اش غله، خشکبار، کتیرا، تره بار، پشم و روغن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فسد.

[فَ] (ع مص) فساد. (دزی). در فرهنگهای دیگر مصدر به این صورت ضبط نشده است. رجوع به فساد شود.

فسدس.

[] (اِ) حب النیل و گفته اند تخم ماذریون است. (فهرست مخزن الادویه).

فسدة.

[فَ سَ دَ] (ع ص، اِ) فسادکنندگان. جِ فاسد. (از آنندراج). در اقرب الموارد و منتهی الارب فَسدی آمده است. رجوع به فسدی شود.

فسدی.

[فَ دا] (ع ص، اِ) جِ فاسد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فسر.

[فَ] (ع مص) جدا کردن. || پیدا و آشکار ساختن پوشیده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). هویدا کردن. (تاج المصادربیهقی). || بیان کردن معنی سخن را. (منتهی الارب). ایضاح. (از اقرب الموارد). || نگریستن طبیب بول را جهت پی بردن بمرض. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هویدا شدن. (تاج المصادر بیهقی).

فسرافاطاءس.

[] (معرب، اِ) به یونانی سرخس است. (فهرست مخزن الادویه).

فسرافومین.

[] (معرب، اِ) به یونانی نمر است. (فهرست مخزن الادویه).

فسراندن.

[فُ / فِ سُ دَ] (مص)فسرانیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فسرانیدن شود.

فسراننده.

[فُ / فِ سُ نَنْ دَ / دِ] (نف)منجمدکننده. سردکننده : اگر به چیزی فسراننده حاجت آید افیون اندر آب حل کنند و اندر چکانند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).رجوع به فسراندن و فسرانیدن شود.

فسرانیدن.

[فُ / فِ سُ دَ] (مص) منجمد کردن. فسردن کنانیدن. (فرهنگ فارسی معین) : و باشد که اندر چیزی هم زمینی بود و هم تری پس زمینی ورا گرمی پیش آرد آنگاه تری ورا بفسراند. (دانشنامهء علائی).

فسرد.

[] (اِ) نانخورشی که از گوشت بزغاله کنند. (یادداشت بخط مؤلف).

فسردگی.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ] (حامص)افسردگی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به افسردگی شود.

فسردن.

[فُ / فِ سُ دَ] (مص) بسته شدن و منجمد گردیدن. (برهان). افسردن. (فرهنگ فارسی معین) :
خاک دریا شود بسوزد آب
بفسرد آفتاب و بشجاید.دقیقی.
به گوش تو گر نام من بگذرد
دم و جان و خون دلت بفسرد.فردوسی.
که چونان شدیم از بد یزدگرد
که خون در دل نامداران فسرد.فردوسی.
بیامد بنزد پدر یزدگرد
چو دیدش دم اندر دهانش فسرد.فردوسی.
حاسدم بر من همی بیشی کند این زو خطاست
بفسرد چون بشکند گل پیش ماه فروردین.
منوچهری.
شده آبگیران فسرده ز یخ
چنان کوس رویین اسکندران.منوچهری.
ز بادش خون همی بفسرد در تن
که بادش داشت طبع زهر قاتل.منوچهری.
همچون روغن که هوای سرد بر وی آید بفسرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ز سهم و هیبت آن کو نشستی اندر زین
فسرد آذر برزین و آذر خرداد.مسعودسعد.
پوستین سازی مر دیدهء خود را مانا
تا بدی نفسرد ار هیچ بصحرا مانی.سوزنی.
چشمهء دل فسرده بود مرا
ز آتش صبح در زمان بگشاد.خاقانی.
زین سردباد حلقهء آتش فسرده باد
تا نعل زر کنم پی سم سمند او.خاقانی.
بفسرد چون نمک ز چشمهء نور
چشمهء خور ز آذر تیغش.خاقانی.
سرافکنده چون آب در پای خویش
ز سردی فسردند بر جای خویش.نظامی.
چو زر پالودم از گرمی کشیدن
فسردم چون یخ از سردی چشیدن.نظامی.
سوخته شد خرمن روز از غمم
چشمهء خورشید فسرد از دمم.نظامی.
ور نبودی او کبود از تعزیت
کی فسردی همچو یخ این ناحیت؟مولوی.
چون خدا خواهد که مردی بفسرد
سردی از صد پوستین هم بگذرد.مولوی.
|| از سرما بی حس شدن. (یادداشت بخط مؤلف) :
یخچه بارید و پای من بفسرد
ورغ بربند یخچه را ز فلک.رودکی.
چو برنیزه بر دستهاشان فسرد
نیارست بنمود کس دستبرد.فردوسی.
|| بهم چسبیدن. (یادداشت بخط مولف).
- برفسردن؛ فسردن. بهم چسبیدن دو چیز در اثر سرما و یخ زدگی :
یکی تندباد اندرآمد چو گرد
ز سردی همان لب بهم برفسرد.فردوسی.
|| سخت شدن. (یادداشت بخط مؤلف) : عدسه آماسی است خرد و سخت که اندر پلک چشم گرد آید و بفسرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || سست شدن. از خود بیخود شدن : افشین را دیدم که از در درآمد با کمر و کلاه من بفسردم و سخن را ببریدم. (تاریخ بیهقی).

فسردنی.

[فُ / فِ سُ دَ] (ص لیاقت)منجمدشونده. قابل یخ زدن.

فسرده.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ] (ن مف)منجمدگردیده و بسته شده. (برهان). اسم مفعول از فسردن. (حاشیهء برهان چ معین) :
هم از گنج صد در خوشاب جست
که آب فسرده ست گویی درست.فردوسی.
اندر زمستان خربزه های فسرده و نیم خام میخوراند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گر داشت خصم ناری چون نار صد زبانی
چون خاک شد فسرده چون باد شد مجالش.
خاقانی.
چو موم محرم گوش خزینه دار توام
نیم فسرده مرا ز آتش عذاب متاب.خاقانی.
ساقی منشین بمن ده آن می
کز خون فسرده برکشد خوی.نظامی.
کسی کز عشق خالی شد فسرده ست
گرش صد جان بود بی عشق مرده ست.نظامی.
ترکیب ها:
- فسرده آتش.؛ فسرده بیان. فسرده پستان. فسرده خاطر. فسرده دل. فسرده رحم. فسرده شدن. فسرده شهر. فسرده قدم. فسرده گشتن. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| دل سرد گردیده و سردشده یعنی که دست و دل کسی به کاری نرود. (برهان). غمگین. متأثر :
خورشید چون فسرده حبیبی که با حبیب
گاهیش جنگ و صلح و گهی وصل و جد بود.
منوچهری.
فسردگان را همدم چگونه برسازم
فسردگان ز کجا و دم صفا ز کجا.خاقانی.
دل در مغاک ظلمت خاکی فسرده ماند
رختش به تابخانهء بالا برآورم.خاقانی.
مرا بی عشق دل خود مهربان بود
چو عشق آمد فسرده چون توان بود؟
نظامی.
|| بهم خورده. از رونق افتاده. آشفته : ابراهیم پیدا آمد سواری دویست و سه صد و تجملی دریده و فسرده. (تاریخ بیهقی). || ناچیز. بی ارزش. مردم دون و ناکس :
معجم عنانکش سخن توست گرچه دهر
با هر فسرده ای بوفا همرکاب شد.خاقانی.
|| مرده. کشته شده :
عجب نیست کز کام شیر فسرده
همی آب ریزد به ایوانت اندر.خاقانی.
|| به معنی شکاری هم به نظر آمده است. (برهان).

فسرده آتش.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ تَ] (ص مرکب) کسی که در درونش سوزی نیست. بی احساس. بی رگ. بی غیرت :
سوختگان عشق را دود به سقف میرود
وقع ندارد این سخن پیش فسرده آتشان.
سعدی.

فسرده بیان.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ بَ] (ص مرکب) کنایت از کسی است که سخنان او خنک و بی مزه و پوچ و بیهوده باشد. (برهان).

فسرده پستان.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ پِ] (ص مرکب) زن عقیم. (انجمن آرا). زنی که هرگز نزاییده و عقیمه باشد. (برهان). || زن پیر را نیز گویند. (برهان) (انجمن آرا). رجوع به فسرده و افسرده شود.

فسرده خاطر.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ طِ] (ص مرکب) فسرده دل. (ناظم الاطباء). رجوع به فسرده دل شود.

فسرده دل.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ دِ] (ص مرکب) کنایت از مردم دل افسرده و دل مرده باشد. (برهان) :
نزد فسرده دلان قاعده کردن چو ابر
با دل آتش فشان چهره دژم داشتن.خاقانی.
فسرده دلان را درآید به کار
غم آلودگان را شود غمگسار.نظامی.
|| کنایت از مردم سخت دل و بی مهر هم هست. (برهان).

فسرده رحم.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ رَ حِ] (ص مرکب) نازا. عقیم، نظیر: فسرده پستان :
مادر بخت فسرده رحم است
خشک دارد سر پستان چه کنم؟خاقانی.

فسرده شدن.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ دَ] (مص مرکب) یخ زدن. منجمد شدن. فسردن :
فسرده شد آن آبهای روان
که آمد سوی برکهء خسروان.نظامی.

فسرده شهر.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ شَ] (اِ مرکب) عالم و جهان و گیتی. (ناظم الاطباء). ظاهراً از مجعولات دساتیر است. (یادداشت بخط مؤلف).

فسرده قدم.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ قَ دَ] (ص مرکب) یعنی سست کاهل قدم. (آنندراج). || ثابت قدم. (آنندراج).

فسرده گشتن.

[فُ / فِ سُ دَ / دِ گَ تَ](مص مرکب) افسردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فسردن و فسرده شدن شود.

فسره.

[فِ سَ رَ / رِ] (اِ) به معنی لرزه باشد خواه از سرما و خواه از ترس و بیم. (برهان). لرز. لرزه. قله. فراخه. فراشه. قشعریره. (یادداشت بخط مؤلف).

فسریقون.

[] (اِ) بمعنی زنجفر است. (از فهرست مخزن الادویه).

فسس.

[فُ سُ] (ع ص، اِ) جِ فسیس. (منتهی الارب). جِ فسیس، به معنی سست خرد و سست اندام. (آنندراج). رجوع به فسیس شود.

فسطاط.

[فُ] (معرب، اِ) در بیزانسی فاتن و در لاتینی فاتون. (از حاشیهء برهان چ معین). بلغت رومی سراپرده را گویند... و بعضی گویند این لغت حبشی است. (برهان). خیمه و خرگاه بزرگ. (منتهی الارب). فستاط. (از اقرب الموارد). یاقوت گوید: عرب در فستات شش لغت دارد. (از حاشیهء برهان چ معین) :در فسطاطی نشسته بود و بر سر او افتاد و فرمان یافت. (ابن بلخی). || شهر جامع را نیز گویند. (برهان). شهرستان. || مجتمع اهل شهرستان. (منتهی الارب). محل اجتماع اهل خره (قصبه) در حوالی مسجدجامع. (حاشیهء برهان چ معین از معجم البلدان). || گروه انبوه. (منتهی الارب).

فسطاط.

[فُ] (اِخ) شهری از ولایت مصر. (برهان). قصبهء مصر است و توانگرترین شهری است اندر جهان و بغایت آبادان و بسیارنعمت است و بر مشرق رود نیل نهاده است، تربت شافعی رحمة الله علیه اندر حدود آن است. (از حدود العالم). عمروبن عاص چون به این مکان رسید خرگاهی از چرم یا موی ترتیب داد. چون پس از مدتی تمام لشکر می بایست به اسکندریه بروند، هنگامی که قصد کندن خرگاه را داشتند دیدند کبوتری در بالای آن تخم گذاشته است و عمرو دستور داد که خرگاه را بحال خود گذارند تا کبوتر بچه هایش را از تخم درآورد. پس از شش ماه که اسکندریه به دست مسلمانان تسخیر شد، عمرو اجازهء اقامت به یاران خود را در آن سوی نیل نداد و در نتیجه، آنها به این طرف رودخانه برگشتند و در همان جایی که خرگاه عمرو عاص باقی مانده بود بزندگی پرداختند و بدین ترتیب شهر آبادان فسطاط بوجود آمد، بعدها صلاح الدین ایوبی دستور داد که حصاری بر گرد شهر قاهره بکشند و فسطاط را هم داخل آن حصار آورند. (از معجم البلدان). نام مصر عتیقه که عمروبن عاص بنا کرده. (منتهی الارب).

فسطاطی.

[فُ] (ص نسبی) منسوب به فسطاط که پردهء عریض طویلی است برای خیمه در صحرا. || منسوب به شهر فسطاط مصر. (از سمعانی).

فسطافیون.

[] (معرب، اِ) به یونانی فستق است. (فهرست مخزن الادویه).

فسطانی.

[فِ] (ص نسبی) مخفف و معرب سوفسطایی. ج، فسطانیان. (فرهنگ فارسی معین) :
اگر زین می نیاری گشت آگاه
مبر زینجا سوی فسطانیان راه.عطار.

فسطرن.

[] (معرب، اِ) به یونانی سمک است. (فهرست مخزن الادویه).

فسطفی.

[فَ طَ] (اِ) یک نوع سازی که نوازند. (ناظم الاطباء).

فسطور.

[] (اِخ) نام شهری که در سندبادنامه مذکور است.

فسطوریا.

[] (معرب، اِ) به یونانی سمک است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فسطرن شود.

فسطیار.

[فَ] (معرب، اِ) از یونانی، فرمانده هزارمرد. (ناظم الاطباء).

فسطیون فسا.

[] (معرب، اِ) دودالصنوبر. (فهرست مخزن الادویه).

فسغلی.

[فِ غِ] (ص) در تداول عوام، سخت خرد. (یادداشت بخط مؤلف). بسیار کوچک. فسقلی. رجوع به فسقلی شود.

فسفات.

[فُ] (فرانسوی، اِ) (اصطلاح شیمی) فسفاتها املاح اسید فسفریک هستند و برای کودهای شیمیایی به کار میروند. فسفاتهای قلیایی مانند فسفاتهای سدیم و پتاسیم و آمونیم در آب محلول هستند و فسفاتهای دیگر در آب غیرمحلول، ولی در اسیدها محلول اند. فسفاتها با نیترات نقره رسوب زرد فسفات نقره تولید میکنند که در اسید ازتیک و آمونیاک هر دو حل میشود. (فرهنگ فارسی معین).

فسفاس.

[فَ] (ع ص) سخت گول. || شمشیر کند. || (اِ) گیاهی بدبوی. (منتهی الارب).

فسفر.

[فُ فُ] (فرانسوی، اِ)(1) جسمی است جامد زردرنگ که سطح آن برنگ قهوه ای یا سفید است، بوی سیر میدهد و در آب غیرمحلول است و چون در هوا فاسد میگردد آن را در آب نگاه میدارند. از آب سنگین تر است و در 44 درجه حرارت ذوب میشود. فسفر مایع در 287 درجه میجوشد. (البته در محیط بدون اکسیژن) و تکاثف نسبی بخار آن نشان میدهد که جرم مولکولی فسفر 114 یعنی دو مولکول فسفر چهار اتمی(2) است. فسفر به دو صورت مختلف که خواص آنها کام مشخص و ممتاز است وجود دارد: فسفر سفید و فسفر سرخ اگر به فسفر سفید نور بتابد سرخ میشود. فسفر سرخ آتش گیر نیست و سمیت ندارد، ولی فسفر سفید از خطرناکترین سمهاست. فسفر در آب غیرمحلول است، ولی در بنزین و سولفور کربن حل میشود و محلول آن بسیار آتش گیر و خطرناک است. چگالی فسفر سفید 84/1 و چگالی فسفر سرخ 18/2 است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phosphore. 4
(2) - P

فس فس.

[فِ فِ] (ق) در تداول عوام، به کندی و به تأنی، مانند: مس مس. (از فرهنگ فارسی معین).
|| (اِ) سخن آهسته. || ساس. || (اِ صوت) آواز آهسته. (ناظم الاطباء). نام آواز بینی گرفته از زکام و جز آن. (یادداشت بخط مؤلف).

فس فس کردن.

[فِ فِ کَ دَ] (مص مرکب) به کندی کاری را انجام دادن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فس فس شود.

فسفسة.

[فِ فِ سَ] (معرب، اِ) در پهلوی اَسْپَسْت(1) از زبان پهلوی بهیئت اسپسته(2) یا پسپسته(3) وارد سریانی شده و از سریانی به زبان عربی درآمده فصفصة شده. (از حاشیهء برهان نقل از هرمزدنامه). سپست تر. (منتهی الارب). علفی است که به عربی رطبة و به ترکی یونجه گویند و فصفصة معرب آن است. (برهان).
(1) - aspast.
(2) - aspesta.
(3) - pespesta.

فسفسی.

[فَ فَ سا] (ع اِ) بازیی است مر عرب را. (منتهی الارب).

فسفیس.

[فَ] (اِ) مرغی سینه سرخ شبیه به گنجشک. (ناظم الاطباء).

فسق.

[فِ] (ع مص) گذاشتن حکم خدای تعالی. (منتهی الارب). بیرون آمدن از فرمان خدای عز و جل. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر اللغهء زوزنی). از فرمان خدای بیرون آمدن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). || بیرون آمدن از راه راستی. || جور و ستم کردن. || بیرون آمدن رطب از پوست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نابود کردن و انفاق کردن مال. (از اقرب الموارد). || (اِمص) نافرمانی. (منتهی الارب) :
دور از فجور و فسق و بری از ریا و رو
شسته رسوم زرق و نبشته دو نیم وی!
منوچهری.
تا به پیشت یکی دگر فاسق
پیش بهتر رَوَدَتْ فسق و فجور.
ناصرخسرو.
زاهد خود را از ظلمت فسق و فساد... برهانید. (کلیله و دمنه).
به می ماند که می فسق است ز اول
میانه مستی و آخر خمار است.خاقانی.
زهد شما و فسق ما چون همه حکم داور است
داورتان خدای بس اینهمه چیست داوری؟
خاقانی.
|| کار بد. گناه. || زنا. (فرهنگ فارسی معین). زناکاری. (منتهی الارب).
- فسق و فجور؛ کار بد. گناه. ناپارسایی. (فرهنگ فارسی معین).

فسق.

[فَ سِ] (ع ص) بیرون آینده از راستی. (منتهی الارب).

فسق.

[فُ سَ] (ع ص) مرد پیوسته تباهکار بی فرمان ناراست کردار. (منتهی الارب). دائم الفسق. (اقرب الموارد). یا فُسَق؛ ای فاسق و این صیغه مانند لُکَع و خُبَث اختصاص به ندا دارد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

فسقلی.

[فِ قِ] (ص) در تداول عوام، سخت خرد. بسیار کوچک. (یادداشت بخط مؤلف). کوچک و ناچیز. ریز و خرد. (فرهنگ فارسی معین). فسغلی. رجوع به فسغلی شود.

فسقندیس.

[فِ قَ] (اِخ) دهی از بخش اسکو شهرستان تبریز که دارای 1126 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله، حبوب، بادام و گردو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فسقة.

[فَ سَ قَ] (ع ص، اِ) جِ فاسق. (غیاث) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین) (اقرب الموارد). فُسّاق. رجوع به فُسّاق شود.

فسقی.

[] (معرب، اِ) به یونانی فروع است. (فهرست مخزن الادویه).

فسقین.

[] (معرب، اِ) به یونانی فروع است و به معنی قضبان الکرور نیز هست. (فهرست مخزن الادویه).

فسقیة.

[فِ / فَ قی یَ] (ع اِ) حوض. (منتهی الارب). ج، فَساقی. اص لاتینی است. (اقرب الموارد). جای دست و روی شستن از خانه. (منتهی الارب).

فسکرة.

[فَ کَ رَ] (اِخ) جایی در فارس. (از معجم البلدان). در فارسنامهء ابن بلخی و مآخذ جغرافیایی متأخر دیده نشد.

فسکل.

[فَ کَ / فُ کُ] (ع ص) اسب که در میدان سپس همهء اسبان رهان آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اسب که در میدان مسابقه عقب همهء اسبان بدود. (فرهنگ فارسی معین). || مرد واپس مانده و پیر. || مرد کمینه. (منتهی الارب). رجل فُسکل؛ مرد رذل. (از اقرب الموارد). || فرومایه. سفله. پست. (از فرهنگ فارسی معین). مرد کاهل و فرومایه. (منتهی الارب).

فسکلة.

[فَ کَ لَ] (ع مص) فسکول گردیدن. (اقرب الموارد). درنگ کردن. || پس ماندن. || پیرو گردیدن. || پیر گردانیدن کسی را. (منتهی الارب).

فسکول.

[فُ / فِ] (ع ص) اسپ که در میدان سپس همهء اسپان رهان آید. (منتهی الارب). فسکل. || رجل فسکول؛ واپس مانده و تابع. (از اقرب الموارد).

فسل.

[فَ] (ع اِ) شاخ انگور نشاندنی. (منتهی الارب). شاخهء رز که برای نشاندن بریده شده. (از اقرب الموارد). || (ص) مرد فرومایهء ناکس و بیمروت. ج، افسل، فسال، فُسل، فسول، فسولة، فسلاء. || (مص) از شیر بازکردن کودک. (منتهی الارب).

فسل.

[فَ سِ] (ع اِ) درخت خرد خرما. (آنندراج). مصحف فسیل است. رجوع به فسیل شود.

فسل.

[فِ] (ع ص) گول و نادان. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد).

فسلاء .

[فُ سَ] (ع ص، اِ) جِ فسل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فسل شود.

فسلان.

[فُ] (ع اِ) جِ فسیلة. (اقرب الموارد). نخل است. جِ فسیل. (از فهرست مخزن الادویه). و فسیل جِ فسیلة. (از اقرب الموارد).

فسلة.

[فَ لَ] (ع اِ) شاخ خرد خرمابن. (ناظم الاطباء). مفرد فسل است. رجوع به فسل شود.

فسله.

[فَ لَ / لِ] (اِ) رمهء اسبان و فسیله. (ناظم الاطباء). رجوع به فسیله شود.

فسله.

[فِ لَ / لِ] (اِ) افسانه. || تاریخ. || مشابهت و مانندگی. (ناظم الاطباء).

فسلیون.

[فَ] (معرب، اِ) به یونانی تخمی است که سبیوش و بذرقطونا باشد. (برهان). اسفرزه. (فرهنگ فارسی معین).

فسمتیخ.

[فْسَ / فَ سَ] (اِخ) پسامتیک. نام دو تن از پادشاهان سلسلهء بیست وششم فراعنهء مصر. (از ایران باستان تألیف پیرنیا ص 182 به بعد). رجوع به پسامتیک شود.

فسملن.

[] (معرب، اِ) اسم یونانی سکنجبین است. (فهرست مخزن الادویه).

فسموبرون.

[] (معرب، اِ) هزارجشان است که فاشرا باشد. (فهرست مخزن الادویه). هزارجشان. هزارچشان. هزارافشان. هزارفشان. فاشرا. (یادداشت بخط مؤلف).

فسمونیون.

[] (معرب، اِ) اسفیداج اسرب است. (فهرست مخزن الادویه).

فسمین.

[] (معرب، اِ) فسمونیون. اسفیداج سرب. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فسمونیون است.

فسن.

[فَ سَ] (اِ) مخفف فسان است و آن سنگی باشد که کارد و شمشیر را بدان تیز کنند. (برهان). حجرالمسن. (فهرست مخزن الادویه). فسان. رجوع به فسان شود.

فسنجان.

[فِ سِ] (اِ) نوعی از خورش که از مغز گردو و ناردان و گوشت ترتیب دهند و فسوجن نیز گویند. (ناظم الاطباء). خورشی که از گوشت ماکیان، اردک، مرغابی یا گوسفند با مغز گردو و روغن و رب تهیه کنند و انواع دارد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فسوجن شود.

فسنجان.

[فِ سِ] (اِخ) شهری از نواحی فارس. (از معجم البلدان).

فسندوز.

[فِ سِ] (اِخ) دهی از بخش میاندوآب شهرستان مراغه که دارای 500 تن سکنه است. آب آن از زرینه رود و محصول عمده اش غله، پنبه، چغندر و کرچک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فسنقر.

[فَ سَ قَ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان سبزوار که دارای 1384 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و زیره است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فسنیاثیل.

[] (اِ) به عبرانی قاقله است. (فهرست مخزن الادویه).

فسو.

[فَسْوْ] (ع مص) تیز دادن بی بانگ و گند کردن. (منتهی الارب). اخراج ریح از مخرج بدون آنکه صوت آن شنیده شود. (اقرب الموارد).

فسو.

[فَ سُوو] (ع ص) بسیار گوز و گند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فسوابراسین.

[] (اِ) به عربی اصابع الصفر است. (فهرست مخزن الادویه).

فسوابراشین.

[] (اِ) اسم عبرانی اصابع صفر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به فسوابراسین شود.

فسوات الضباع.

[فَ سَ تُضْ ضِ] (ع اِ مرکب) نوعی از سماروغ. (منتهی الارب). کماة. (اقرب الموارد).

فسوجن.

[فَ جَ] (اِ) خورشی است، خاصه گیلانیان نیکو پزند. (آنندراج). نوعی از خورش که فسنجان نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به فسنجان شود.

فسود.

[فُ] (ع مص) تباه شدن. (منتهی الارب) (مصادراللغهء زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). فساد. ضد صلاح. (از اقرب الموارد).

فسوریون.

[] (معرب، اِ) به یونانی باقلی قبطی است که قلقاس نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فسوس.

[فُ] (اِ) بازی و ظرافت. (برهان) :
بی علم به دست نآید از تازی
جز چاکری فسوس و طنازی.ناصرخسرو.
|| سحر و لاغ. (برهان). افسوس. (فرهنگ فارسی معین). استهزاء. مسخره. ریشخند. (از یادداشتهای مؤلف) :
به پیران بفرمود تا بست کوس
که بر ما ز ایران همین بس فسوس.فردوسی.
یکی شاه بد نام او بخسلوس
که با حیله و رنگ بود و فسوس.عنصری.
اندرین ایام ما بازار هزل است و فسوس
کار بوبکر ربابی دارد و طنز حجی.
منوچهری.
ور عطا دادن بشعر شاعران بودی فسوس
احمد مرسل ندادی کعب را هدیه ردی.
منوچهری.
خروشید و گفت ای شه نوعروس
ز بیغاره ننگت نبد وز فسوس؟اسدی.
کواژه همی زد چنین وز فسوس
همی خواند مهراج را نوعروس.اسدی.
چو پیش شه آمد زمین داد بوس
بپرسید شاهش ز روی فسوس.اسدی.
باز پرچین شودت روی و بخندی بفسوس
چون بخوانم ز قران قصهء اصحاب رقیم.
ناصرخسرو.
کز این نامه هم گر نرفتی ببوس
سخن گفتن تازه بودی فسوس.نظامی.
چو خسرو بر فسوس مرگ فرهاد
بشیرین آنچنان تلخی فرستاد.نظامی.
دی گله ای ز طره اش کردم و از سر فسوس
گفت که این سیاه کج گوش بمن نمیکند.
حافظ.
- پرفسوس؛ پرتمسخر. در حال استهزاء و ریشخند. (یادداشت بخط مؤلف) :
سواران ترکان پس پشت طوس
روان پر ز کین و زبان پرفسوس.فردوسی.
سرانی کز چنین سر پرفسوسند
چو گل گردن زنان دست بوسند.نظامی.
|| دریغ و حسرت و تأسف. (برهان) :
که این تخت شاهی فسوس است و باد
بدو جاودان دل نباید نهاد.فردوسی.
که گیتی سراسر فسوس است و رنج
سر آید همی چون نمایدت گنج.فردوسی.
جهانا سراسر فسوسی و باد
به تو نیست مرد خردمند شاد.فردوسی.
به مرگ خداوندش آزار طوس
تبه کرد مر خویشتن بر فسوس.عنصری.
منه دل بر این گیتی چاپلوس
که جمله فسون است و باد و فسوس.
اسدی.
- بافسوس؛ متأسف. بادریغ :
به لشکر چنین گفت بیدار طوس
که هم باهراسیم و هم بافسوس.فردوسی.
چو گودرز کشواد و چون گیو و طوس
بناکام رزمی بود بافسوس.فردوسی.
- سرای فسوس؛ کنایت از دنیاست :
مکن ایمنی در سرای فسوس
که گه سندروس است و گه آبنوس.
فردوسی.
چه بندی دل اندر سرای فسوس
که هزمان به گوش آید آوای کوس.
فردوسی.
ترکیب ها:
- فسوس آمدن.؛ فسوس پذرفتن. فسوس داشتن. فسوس کردن. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| زیرکی. || بذله گویی. || اغوا. || سرزنش و ملامت. || گناه و جرم. || بهتان. || قمار. || لهو و لعب. || آزار و جفا. || اندوه و غم. (ناظم الاطباء). || افسون و تدبیر و حیله :
برآمد ز هر دو سپه بانگ کوس
نماند ایچ راه فسون و فسوس.فردوسی.
|| از راه بیرون شدن و بیراهی کردن. (برهان). بیرون شدگی از راه سلامت و رستگاری. (ناظم الاطباء).
- برفسوس؛ بیهوده و بی ثمر :
یک شب که چشم فتنه بخوابست زینهار
بیدار باش تا نرود عمر برفسوس.سعدی.
- بفسوس؛ برفسوس. بیهوده. بیفایده :
چون زهرهء شیران بدرد نعرهء کوس
بر باد مده جان گرامی بفسوس.سعدی.
رجوع به افسوس شود.

فسوس.

[فُ] (اِخ) نام شهری است که پایتخت دقیانوس بوده. (برهان). رجوع به افسوس شود.

فسوس آمدن.

[فُ مَ دَ] (مص مرکب)حیف آمدن. دریغ داشتن از کاری :
بجز بر آن صنمم عاشقی فسوس آید
که جز بر آن رخ او عاشقی کیوس آید (کذا).
دقیقی.

فسوسا.

[فُ] (صوت) دریغا. ای افسوس. واحسرتا. (یادداشت بخط مؤلف) :
کاش من از تو برستمی بسلامت
آی فسوسا، کجا توانم رستن؟
رابعهء قزداری.

فسوس پذرفتن.

[فُ پَ رُ تَ] (مص مرکب) تحمل حسرت و دریغ کردن. حسرت بردن. تأسف خوردن :
چه بایست پذرفت چندین فسوس
ز بیم پی پیل و آوای کوس.فردوسی.

فسوس داشتن.

[فُ تَ] (مص مرکب)استهزاء کردن. خندیدن و تمسخر کردن. (از یادداشتهای مؤلف) :
چنین داد پاسخ سرافراز طوس
که من بر دروغ تو دارم فسوس.فردوسی.
چنان دان که هر کس که دارد فسوس
همی یابد از چرخ گردنده کوس.فردوسی.
ز دیو تنت حذر کن که بر تو دیو تنت
فسوسها همه از یکدیگر بتر دارد.
ناصرخسرو.

فسوسکاری.

[فُ] (حامص مرکب)مرصع کاری و منبت کاری. (ناظم الاطباء).

فسوس کردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب)تمسخر کردن. استهزاء کردن. سخریه. (یادداشت بخط مؤلف) :
بیامد دگر باره داماد طوس
همی کرد گردون بر او بر فسوس.فردوسی.
چو بشنید پاسخ چنین داد طوس
که بر ما نه خوب است کردن فسوس.
فردوسی.
پیاده شده گیو و رهام و طوس
چو بیژن که بر شیر کردی فسوس.
فردوسی.
جهاندیده ای نام او ذیقنوس
که کردی بر آوای بلبل فسوس.عنصری.
کرد بر وی هزار گونه فسوس
تا بهنگام صبح و بانگ خروس.نظامی.
نوی را بشاهی برآرند کوس
که بر وی توانند کردن فسوس.نظامی.
در آفتاب نکردی فسوس جام زرش
چرا تهی ز می خوشگوار نابستی.حافظ.
رجوع به افسوس، فسوس و افسوس کردن شود.

فسوس گر.

[فُ گَ] (ص مرکب) فسوسی. مستهزء. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به فسوسی شود.

فسوس مندی.

[فُ مَ] (حامص مرکب)غمگینی. دلتنگی :
داری سخنی بدین بلندی
وآنگه تو بدین فسوس مندی.نظامی.

فسوسی.

[فُ] (ص نسبی) افسوسی. مسخره. مستهزء. هزال. دلقک. (یادداشت بخط مؤلف) :
به بخشش نباشد ورا دستگاه
فسوسی بخواند بزرگش، نه شاه.فردوسی.
مر مؤذن را چون نانی دشوار دهی؟
مر فسوسی را دینار جز آسان ندهی.
ناصرخسرو.
گفت تا اکنون فسوسی بوده ام
وز طمع در چاپلوسی بوده ام.مولوی.

فسوسیدن.

[فُ دَ] (مص) دریغ و تأسف و حسرت خوردن. || مسخرگی و ظرافت کردن. (برهان) :
رخش بر مه و خور فسوسد همی
پری خاک راهش ببوسد همی.فردوسی.
بدان سقا که خود خشک است کاسش
گهی بگری و گه بفسوس و برخند.
ناصرخسرو.
|| از راه بیرون شدن و بیراهی کردن. (برهان).

فسوق.

[فُ] (ع مص) از فرمان خدای بیرون شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از مصادر اللغهء زوزنی). خروج از حدود شریعت. (از کشاف اصطلاحات الفنون). ترک امر خداوند. || سرکشی کردن. || جور و ستم کردن. || خروج از طریق حق و گویند فجر. || بیرون آمدن خرما از قشر خود. || از میان بردن و انفاق مال. (از اقرب الموارد). || (اِمص) زناکاری. (منتهی الارب) :
حریف عمر بسر برده در فسوق و فجور
بوقت مرگ پشیمان همی خورد سوگند.
سعدی.
|| تبهکاری. آشوب. مجادله : انصاف در سر و روی هم فتادیم و دادِ فسوق و جدال بدادیم. (گلستان چ یوسفی ص 159).

فسولة.

[فُ لَ] (ع ص، اِ) جِ فسل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به معنی مرد فرومایه و ناکس و بیمروت. (از آنندراج). || (مص) ناکس و فرومایه گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ناکس شدن. (تاج المصادر بیهقی).

فسولیوس.

[] (معرب، اِ) به یونانی کاکنج است. (فهرست مخزن الادویه).

فسولیون.

[] (معرب، اِ) برغوثی است که بزرقطونا باشد. (فهرست مخزن الادویه).

فسون.

[فُ] (اِ) افسون و آن کلماتی باشد که فسونگران و عزائم خوانان و ساحران بجهت مقاصد خوانند و نویسند. (برهان). ورد. سحر :
هجران یار بر جگرت زخم مار زد
آن زخم مار نی که به باد و فسون بری.
خاقانی.
فسونی زیر لب میخواند شاپور
چو نزدیکی که از کاری بود دور.نظامی.
از چمن باغ یکی گل بچید
خواند فسونی و بر آن گل دمید.نظامی.
در چشم پرخمار تو پنهان فسون سحر
در زلف بیقرار تو پیدا قرار حسن.حافظ.
|| مکر و حیله و تزویر را نیز گویند. (برهان). حیله. چاره. تدبیر :
چو زروان به گفتار مرد جهود
نگه کرد راز فسونش شنود.فردوسی.
برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس
نماند ایچ راه فسون و فسوس.فردوسی.
بچهره ندارند چیزی فزون
شگفت اندرین بند و چندین فسون.
فردوسی.
بفرمود تا ساخت مرد فسون
کمانی ز پنجه من آهن فزون.اسدی.
تا تو بدین فسونش ببر گیری
این گنده پیر جادوی رعنا را.ناصرخسرو.
قول تو دانی چه بود؟ دام فسون بود
عهد تو دانی چه بود؟ باد هوا بود.خاقانی.
در دیولاخ آز مرا مسکن است و من
خط فسون عقل بمسکن درآورم.خاقانی.
فسونگر در حدیث چاره جویی
فسونی به ندید از راستگویی.نظامی.
هست صد چندین فسونهای قضا
گفت اذا جاءالقضا ضاق الفضا.مولوی.
خانه خالی کرد شاه و شد برون
تا بپرسد از کنیزک او فسون.مولوی.
چه نقشها که برانگیختیم و سود نداشت
فسون ما بر او گشته ست افسانه.حافظ.
- پرفسون؛ فسونگر. بسیار افسونگر و حیله گر :
بفرمود تا نزد او شد قلون
ز ترکان دلیری، گوی پرفسون.فردوسی.
بنزد سیاوش فرستم کنون
یکی مرد بادانش پرفسون.فردوسی.
جوان گرچه بینادل و پرفسون
بود نزد پیر آزمایش فزون.اسدی.
ترکیب ها:
- فسون آمیز.؛ فسونا. فسون خوان. فسون خواندن. فسون خوانده. فسون خور. فسون دانستن. فسون دمیدن. فسون ساختن. فسون ساز. فسون سنج. فسون کردن. فسونگر. فسونگری. فسون نامه. فسونی. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| هر چیز بیهوده و بی ارزش. باد و فسون. فسون و فسانه :
مگو ای برادر سخن جز به داد
که گیتی سراسر فسون است و باد.فردوسی.
گرانمایگان را فسون و دروغ
به کژی و بیداد جستن فروغ.فردوسی.
منه دل بر این گیتی چاپلوس
که جمله فسون است و باد و فسوس.
اسدی.
احوال جهان و اصل این عمر که هست
خوابی و خیالی و فسونی و دمی است.
خیام.
جهان آفرین بر تو رحمت کناد
دگر هرچه گویم فسون است و باد.سعدی.
وجود ما معمایی است حافظ
که تحقیقش فسون است و فسانه.حافظ.
|| دم. دمیدن. نفس :
بینا و زنده گشت زمین ایرا
باد صبا فسون مسیحا شد.ناصرخسرو.
برنا کند صبا به فسون اکنون
این پیرگشته صورت برنا را.ناصرخسرو.
رجوع به فسوس و افسون شود.

فسون آمیز.

[فُ] (ن مف مرکب) آمیخته به افسون و نیرنگ :
سخنهای فسون آمیز گفتن
حکایتهای بادانگیز گفتن.نظامی.

فسونا.

[فُ] (ص) آنکه افسون کند. (آنندراج).

فسون خوان.

[فُ خوا / خا] (نف مرکب مرخم) فسون خواننده. فسونگر :
دشمن از آن گل که فسون خوان بداد
ترس بر او چیره شد و جان بداد.نظامی.
آن فسون خوانان که در تن جان به افسون میدهند
پیش آن لعل فسون خوان لب ز افسون بسته اند.
نظامی (از آنندراج ذیل افسون پرداز...).

فسون خواندن.

[فُ خوا / خا دَ] (مص مرکب) خواندن اوراد و عزایم در فسونگری. || به کنایت فریب دادن. گول زدن. براهی دیگر بردن :
فزونی مر او راست بر ما کنون
به دینار خوانیم بر وی فسون.فردوسی.
که او بد بدین بد مرا رهنمون
همی خواند در من هزاران فسون.فردوسی.
بصد حیلت بر او خواندم فسونی
وز او جستم بزیر لب که چونی.نظامی.
مرغ بی اندازه چون شد در قفس
گفت حق بر وی فسون خواند و قصص.
مولوی.
|| خواندن اوراد و افسونگری کردن برای نجات مارگزیده و سلیم :
حرف درویشان بدزدد مرد دون
تا بخواند بر سلیمی زآن فسون.مولوی.

فسون خوانده.

[فُ خوا / خا دَ / دِ](ن مف مرکب) آنکه افسون را آموخته و درس افسونگری خوانده. به کنایت مجرب. آزموده :
گفت نارد بها بهانه مگیر
به افسون خوانده ای فسانه مگیر.نظامی.

فسون خور.

[فُ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)آنچه افسون در او اثر نکند و یا افسون را از میان ببرد :
ید بیضای شاه موسی وار
اژدهای فسون خور اندازد.خاقانی.

فسون دانستن.

[فُ نِ تَ] (مص مرکب)آشنا بودن به فسون و افسونگری :
خردمند دانا نداند فسون
که از چنبر او سر آرد برون.فردوسی.

فسون دمیدن.

[فُ دَ دَ] (مص مرکب)فسون خواندن. افسون کردن. فریب دادن. گول زدن :
برو فسانه مخوان و فسون مدم حافظ
کز این فسانه و افسون مرا بسی یاد است.
حافظ.

فسون ساختن.

[فُ تَ] (مص مرکب)فسون خواندن. فسون کردن. تزویر کردن :
چه فسون ساختند و باز چه رنگ
آسمان کبود و آب چو زنگ؟فرخی.

فسون ساز.

[فُ] (نف مرکب) فسون خوان. آنکه نیرنگ سازد. فسونگر. افسونگر :
برآمد ناگه آن مرغ فسون ساز
به آیین مغان بنمود پرواز.نظامی.
فسون سازان که از مه مهره سازند
به چشم افسای همت حقه بازند.نظامی.

فسون سنج.

[فُ سَ] (نف مرکب)فسون ساز. فسون خوان. فسونگر :
همانا کآن پریروی فسون سنج
در آن ویرانه زآن پیچید چون گنج.نظامی.

فسون کردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب)افسون کردن و جادویی کردن. (یادداشت مؤلف) :
چه فسون کردی بر من که بتو دادم دل؟
دل چرا دادم خیره به فسون تو به باد.
فرخی.
بلیناس گفت اگر همین ساعت بیرون روی و اگرنه فسونی کنم که ناچیز گردی. (مجمل التواریخ و القصص).
دامن دوست بصد خون دل افتاد به دست
به فسونی که کند خصم رها نتوان کرد.
حافظ.

فسونگر.

[فُ گَ] (ص مرکب) فسون خوان. فسون ساز. آنکه جادو و نیرنگ کند :
فسونگر چو بر تیغ بالا رسید
ز دیبا یکی پر بیرون کشید.فردوسی.
فسونگر به گفتار نیکو همی
برون آرد از دردمندان سقم.ناصرخسرو.
ترا سیمرغ و تیر گز نباید
نه رخش و جادوی زال فسونگر.ازرقی.
سرگشته کرد چرخم چون چرخ بادریسه
فریاد از این فسونگر، زن فعل سبزچادر.
خاقانی.
زالی است گرگ دل که ترا دنبه می نهد
زین دامگاه گرگ فسونگر گذشتنی است.
خاقانی.
فسونگر در حدیث چاره جویی
فسونی به ندید از راستگویی.نظامی.
فسانه بود خسرو در نکویی
فسونگر بود وقت نغزگویی.نظامی.
فسونگر کرده بر خود چشم خود را
زبان بسته به افسون چشم بد را.نظامی.
|| آنکه افسون کردن و رام کردن مار داند. مارافسای :
مارفسای ارچه فسونگر بود
رنجه شود روزی از مار خویش.
ناصرخسرو.
فسونگر مار را نگرفته در مشت
گمان بردی که مارافسای را کشت.نظامی.

فسونگری.

[فُ گَ] (حامص مرکب)افسون. فسون. فسون خواندن. فسون کردن :
پیش افسون آنچنان پریی
نتوان رفت بی فسونگریی.نظامی.

فسون نامه.

[فُ مَ / مِ] (اِ مرکب) کتابی که در آن فسون و جادویی نوشته باشند. افسون نامه :
فسون نامهء زند را تر کنند
وگرنه بزندان دفتر کنند.نظامی.

فسونی.

[فُ] (ص نسبی) منسوب به فسون. ساحر. جادوگر.

فسونی.

[فُ] (اِخ) محمودبیک فسونی. گویند از تبریز است. کارمند دفتر است و سیاق را خوب میداند. حسن صورت و سیرت هم دارد. این ابیات از اوست:
مُردم از غم سخن از رفتن خود چند کنی
این نه حرفی است که گویی و شکرخند کنی
گشته غیر از تو دل آزرده و من در تابم
که دلش باز به آزار که خرسند کنی...
(از مجمع الخواص ص 203).
فسونی از شعرای دورهء شاه عباس اول صفوی است.

فسوة.

[فَسْ وَ] (ع اِ) یکبار از فساء. ج، فسوات. (از اقرب الموارد). رجوع به فساء شود.

فسوة الضباع.

[فَسْ وَ تُضْ ضِ] (ع اِ مرکب) اسم عربی نوعی از کماة است که فطر باشد. (فهرست مخزن الادویه). کماة. (اقرب الموارد).

فسوة الضبع.

[فَسْ وَ تُضْ ضَ] (ع اِ مرکب) کماة. رجوع به فسوة الضباع شود.

فسوة الکلاب.

[فَسْ وَ تُلْ کِ] (ع اِ مرکب) شاهبانج است و گفته اند غالینس است. (فهرست مخزن الادویه).

فسوی.

[فَسْ] (ص نسبی) منسوب به فسو که قبیله ای است از عبدقیس. (منتهی الارب).

فسوی.

[فَ سَ] (ص نسبی) نسبت به شهر فساست. (یادداشت مؤلف). منسوب بفسا که شهری است در فارس. (سمعانی).

فسوی.

[فَ سَ] (اِخ) یعقوب بن سفیان بن الجوان الفارسی الفسوی، مکنی به ابویوسف. از بزرگترین حافظان حدیث بود. او راست: التاریخ الکبیر، و المشیخة. (اعلام زرکلی ج 3 ص 1168).

فسیا.

[] (اِ) اسم عبرانی قاقله است. (تحفهء حکیم مؤمن). برومی زفت است. (فهرست مخزن الادویه).

فسیالیس.

[فِ] (اِخ) عنوان بیست تن از کاهنان روم بود که جملگی از طبقهء پاتریسیون انتخاب می شدند و وظیفهء آنان حضور در تشریفات مقدس مذهبی بود که هنگام اعلان جنگ با ملل بیگانه یا انعقاد معاهدات صلح انجام می یافت. و مخصوصاً اعلان جنگ از وظایف خاص آنان بود. (فوستل دو کولانژ). و این کلمه از اصطلاحات درباری و دیوانی یونان کهن است.

فسیبانیدن.

[فَ دَ] (مص) یدک کشیدن اسب. (ناظم الاطباء). رجوع به فسیبیدن شود.

فسیبیدن.

[فَ دَ] (مص) یدک کشیدن اسب. فسیبانیدن. (ناظم الاطباء).

فسیجان.

[فَ] (اِخ) از دیههای طبرش. (تاریخ قم).

فسیجان.

[فَ] (اِخ) دهی از بخش سیمینه رود شهرستان همدان، دارای 535 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، حبوبات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فسیح.

[فَ] (ع ص) فراخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : در هر یک سرایی فسیح و خطه ای وسیع می بایست از جهت فیالان و مرتبان طعام و کافلان حوائج. (ترجمهء تاریخ یمینی). به موضعی فسیح عریض میرود. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- فسیح امل؛ پرآرزو. گشاده آرزو : قوی دل و فسیح امل روی بازنهاد. (کلیله و دمنه).

فسیحة.

[فَ حَ] (ع ص) فراخ. (غیاث). رجوع به فسیح شود.

فسیحی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فسیح. رجوع به فسیح شود.

فسیحی.

[فَ] (اِخ) اصلش از اردستان از توابع اصفهان و کیفیت سایر احوالش از نظر پنهان است. این دو مطلع از اوست:
گهی که بر دلت از دیگری غباری هست
مگر بخاطرت آید که خاکساری هست.
و دیگر:
کدام دل که بر او زخمی از خدنگ تو نیست
تو صلح اگر نکنی کس حریف جنگ تو نیست.
(از آتشکدهء آذر چ سنگی ص 184).

فسیخ.

[فَ] (ع ص) آنکه به حاجت خود نرسد و صلاح کار را نشاید. (آنندراج).

فسیخان.

[فِ] (اِخ) از رستاق طبرش. همدانی و اصبهانی. (تاریخ قم ص120). رجوع به فسیجان شود.

فسیخانی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به فسیخان که بلدی است از ناحیهء فارس. (سمعانی).

فسید.

[فَ] (ع ص) تباه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فاسد. رجوع به فاسد شود.

فسیدس.

[] (معرب، اِ) به یونانی کاکنج است. (فهرست مخزن الادویه).

فسیس.

[فَ] (ع ص) سست خرد. (منتهی الارب). ضعیف العقل. (اقرب الموارد). || سست اندام. ج، فُسُس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فسیط.

[فَ] (ع اِ) پشیزهء سر خرما. || دمچهء خرما. (منتهی الارب). || چیدهء ناخن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فسیفساء .

[فُ سَ فِ] (ع اِ) فسیفسة. قطعات کوچک از رخام و جز آن که به یکدیگر ترکیب شوند و محوطهء خانه ها را از درون زینت دهند و گویند اصل لغت رومی است. (از اقرب الموارد). خرزه و مهره های رنگارنگ که بر دیوارهای خانه از درون پهلوی یکدیگر نشانند و صور و نقوش برآرند. (یادداشت مؤلف).

فسیفسة.

[فُ سَ فِ سَ] (ع اِ) فسیفساء. رجوع به فسیفساء شود.

فسیق.

[فِ س س] (ع ص) دائم الفسق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فَسّاق. رجوع به فساق شود.

فسیل.

[فَ] (ع اِ) جِ فسیلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فسیلة شود.

فسیلة.

[فَ لَ] (ع اِ) خرمابن ریزه. ج، فسائل، فسیل، فسلان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فسیله.

[فَ لَ / لِ] (اِ) گله و رمه و ایلخی اسب و استر و خر باشد و گلهء آهو و گاو را نیز گویند. (برهان) :
تازیان و دوان همی آید
همچو اندر فسیله اسب نهاز.رودکی.
فسیله بدان جایگه داشتی
چنان کوه تا کوه بگذاشتی.فردوسی.
فسیله به بند اندر آورد نیز
نماند ایچ بر کوه و بر دشت چیز.فردوسی.
به چوپان بفرمود تا هرچه بود
فسیله بیارد بکردار دود.فردوسی.
نخواهیم شاه از نژاد پشنگ
فسیله نه خرم بود با پلنگ.اسدی.
فسیله بسی داشتی در گله
به کوه و بیابان بکرده یله.اسدی.
خویشتن در میان فسیله افکند و یک گله در پیش کرد. (چهارمقاله).
ترکیب ها:
-فسیله گاه.؛ فسیله گه. رجوع به این دو مدخل ها در جای شود.
|| به معنی شاخ درخت هم آمده است. (برهان).

فسیله گاه.

[فَ لَ / لِ گاه] (اِ مرکب) جای اسبان. مرتع. مرغزار. رجوع به فسیله گه شود.

فسیله گه.

[فَ لَ / لِ گَهْ] (اِ مرکب)فسیله گاه. چراگاه رمهء اسبان. مرتع. (از یادداشتهای مؤلف) :
مرغزاری که فسیله گه اسبان تو گشت
شیر کآنجا برسد خرد بخاید چنگال.فرخی.
رجوع به فسیله شود.

فسیلیون.

[فِ] (معرب، اِ) اسفرزه. (فرهنگ فارسی معین). اسپرزه. شکم پاره. برغوثی قطونا. اسفیوس. (یادداشتهای مؤلف). رجوع به فسولیون شود.

فسین.

[] (اِخ) از دیهای ساوه. (تاریخ قم).

فسیورلیس.

[] (معرب، اِ) به یونانی فلفل مویه است. (فهرست مخزن الادویه).

فش.

[فَ] (ص) پریشان. || (اِ) کاکل اسب را نیز گویند. (برهان). کاکل اسب. یال. (فرهنگ فارسی معین) :
پشوتن همی رفت پیش سپاه
بریده فش و یال اسب سیاه.فردوسی.
گرفتش فش و یال اسب سیاه
ز خون لعل شد خاک آوردگاه.فردوسی.
همی تیغ، سهراب را برکشید
فش و دمّ اسبش ز نیمه برید.فردوسی.
از خوی مردان شهاب روی بشوید بخون
وز فش اسبان نبات جعد نهد بر عذار.
خاقانی.
- گیسوفش؛ اسبی که فش و یال او چون گیسو زیبا باشد :
سیه چشم و گیسوفش و و مشک دُم
پری پوی و آهوتگ و گورسم.اسدی.
|| گام آهنین بود که بر طبق زنند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). || بند. بش. آهن جامه. (یادداشت مؤلف) :
روان کوشکی یکسر از عود خام
بزرین فش بند و زرین قوام.اسدی.
|| آنچه از سر دستار به مقدار یک وجب به طریق طره و علاقه گذارند. (برهان). جهانگیری در یک بیت فردوسی «پرستارفش» را «بدستارفش» خوانده و این معنی را استنباط کرده است. رجوع به معنی فش (پساوند) شود. || صدا و آواز گشودن بند جامه و زیرجامه و ازار. (برهان). این معنی را جهانگیری از این قطعه منسوب به سعدی استنباط کرده است :
بررسیدم از حکیمی هوشمند
کاندرین عالم بگو آواز چند
گفت در عالم بسی آوازهاست
زآن چهار است ای برادر سودمند:
قلقل قرابه و چپچاپ بوس
جزبز قلیه، فش شلواربند.
رجوع به فشافاش، فشافش، فش فش و خش خش شود. || پیرامون دهان را نیز گفته اند عموماً و پیرامون و اطراف دهان اسب را خصوصاً. (برهان).

فش.

[فَ] (پسوند) بصورت پسوند تشبیه در آخر کلمات می آید:
- ارمنی فش؛ کافر. بی دین. نامسلمان :
به دست یکی بدکنش بنده ای
پلید ارمنی فش پرستنده ای.فردوسی.
- اژدهافش؛ دلیر. قوی. زورمند. مانند اژدها :
برآمد بر این روزگاری دراز
که شد اژدهافش بتنگی فراز.فردوسی.
- || با شکوه و هیبت. هراس انگیز :
سپهبد به خفتان و رومی کلاه
ز برش اژدهافش درفش سیاه.اسدی.
- بنده فش؛ بنده مانند. چون غلامی زرخرید. پرستارفش :
باستاد در پیش وی بنده فش
سرافکنده و دست کرده بکش.فردوسی.
- پرستارفش؛ مانند پرستار. بنده فش :
بر شاه شد دست کرده بکش
چنانچون بباید پرستارفش.فردوسی.
همی بود پیشش پرستارفش
پراندیشه و دست کرده بکش.فردوسی.
- تیره فش؛ تیره گون. تیره رنگ :
آب کز خاک تیره فش گردد
هم به تدبیر خاک خوش گردد.نظامی.
- جادوفش؛ مانند جادوگران. فریبنده :
کاخ او پربتان جادوفش
باغ او پرفغان کبک خرام.فرخی.
- جوزافش؛ درخشان. روشن و خجسته :
امشب بر من زمانه شاد آورده ست
جوزافش و مشتری نهاد آورده ست.
مجیر بیلقانی.
- حاتم فش؛ بخشنده. مانند حاتم طایی :
ای دریغ آن کو هنگام سخا حاتم فش
ای دریغ آن کو هنگام وغا سام گرای.
رودکی.
- حورفش؛ زیبا. مانند زیبایان بهشتی :
ای حورفش بتی که چو بینند روی تو
گویند خوبرویان ماه میاوری(؟).
خسروی سرخسی.
- خورشیدفش؛ درخشان. روشن مانند خورشید :
دلیران همه دست کرده بکش
به پیش جهانجوی خورشیدفش.فردوسی.
وز آن پس، روان، دست کرده بکش
بیامد بر شاه خورشیدفش.فردوسی.
چو شاپور را سال شد بیست وشش
جوان خسروی گشت خورشیدفش.
فردوسی.
- دیوفش؛ دیومانند. شیطان صفت :
بدو گفت شاپور کای دیوفش
سر خویش در بندگی کرده کش.فردوسی.
- رضوان فش؛ مانند رضوان خازن بهشت :
خوی خوش، روی خوش، نوازش خوش
بزم تو روضه و تو رضوان فش.نظامی.
- زبانی فش؛ مانند دیوان. دیوفش :
گفت رخم گرچه زبانی فش است
ایمنم از ریش کشان، هم خوش است.
نظامی.
- زنگی فش؛ زنگی وش. تیره رنگ. سیاه چهره :
سیاهان مغرب که زنگی فش اند
به صفرای آن زعفران دلخوشند.نظامی.
- سمندرفش؛ آنکه مانند سمندر خود را به آتش زند. بی باک :
سمندی نگویم سمندرفشی
سمندرفشی نه سکندرکشی.نظامی.
- شاه فش؛ مانند شاه. شاهانه :
نگهبان او پای کرده بکش
نشسته به پیش اندرون شاه فش.فردوسی.
پسر بود او را گرانمایه شش
همه راد و بینادل و شاه فش.فردوسی.
- شیرفش؛ دلیر. مانند شیر :
بدو گفت رستم که این شیرفش
مرا پرورانید باید به کش.فردوسی.
یکی بچه بد چون گوی شیرفش
به بالا بلند و به دیدار کش.فردوسی.
زآن گرانمایه گهر کو هست از روی قیاس
پردلی باشد از این شیرفشی، پرجگری.
فرخی.
- طاووس فش؛ مانند طاووس. زیبا و دل انگیز :
از خراسان پر دمد طاووس فش
سوی خاور می شتابد شاد و کش.رودکی.
- کوه فش؛ بزرگ. عظیم. مانند کوه. کوه پیکر :
هامون گذاری کوه فش دل بر تحمل کرده خوش
تا روز هر شب بارکش هر روز تا شب خارکن.
امیرمعزی.
- گیاه فش؛ ناچیز. مانند گیاهی خرد :
سرو با قامتت گیاه فشی
طشت مه با تو آفتابه کشی.نظامی.
- مینوفش؛ بهشت مانند. خرم و سرسبز :
شد برون زآن سرای مینوفش
سر سوی خانه کرد با دل خوش.نظامی.

فش.

[فُ] (اِ) یال و دم اسب را گویند. (برهان). رجوع به فَش شود. || دنبالهء هر چیزی را نیز میگویند. (برهان). رجوع به فَش شود.

فش.

[فَش ش] (ع اِ) بار درخت ینبوت. (منتهی الارب). و واحد آن فشة است. (از اقرب الموارد). || غیبة و سخن چینی. || مرد گول. || نوعی از درخت خاردار که خرنوب نامندش. || خروب. || فراهم آمدنگاه آب. || گلیم درشت باریک تار. || (مص) بیرون کردن باد را از مشک. || آروغ دادن. || به شتاب دوشیدن ناقه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || در پی دزدی اندک و حقیر رفتن. (منتهی الارب).

فش.

[فَ] (اِخ) دهی از دهستان کنگاور، بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان، دارای 1100 تن سکنه. آب آن از سراب فش و چشمه ها و محصول عمده اش غلات حبوبات، میوه، چغندرقند و قلمستان است. بقعهء تاریخی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فشاء .

[فَ] (ع اِمص) بسیاری شتران و تناسل آن. (منتهی الارب). تناسل المال و کثرته. (اقرب الموارد).

فشاح.

[فَ حِ] (ع اِ) کفتار. (منتهی الارب).

فشار.

[فِ] (اِمص، اِ) به معنی فشردن باشد. (برهان). افشار. (فرهنگ فارسی معین). || پاشیدن و ریختن. (برهان). فشردن. فشاندن. افشاندن. || سنگینی که بر روی چیز فرودآورند. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح فیزیک) نیرویی که بر یک سانتیمتر مربع سطح اثر نماید فشار نامیده می شود. برای محاسبهء فشار باید وزن جسم و یا نیروی وارده را بر سطح اتکاء تقسیم نماییم. هرچه سطح اتکاء کمتر باشد فشار بر آن سطح زیادتر است و برعکس. و نیز هرچه نیرو زیادتر باشد، فشار بر سطح بیشتر است. همچنین هرچه وزن جسم زیادتر فشار حاصل بیشتر خواهد بود. فشار یک نقطه در داخل مایع با ارتفاع آن نقطه از سطح مایع متناسب است. در فشار دو قانون از ارشمیدس و پاسکال وجود دارد. (از کتب درسی فیزیک). || (نف مرخم) فشارنده. (برهان). بصورت پسوند در ترکیب آید :
شیر علم را حیات تحفه دهی تا شود
پنجهء شیران شکن حلق پلنگان فشار.
خاقانی.

فشار.

[فُ] (ع اِمص) بیهوده گویی. (منتهی الارب). هذیان و این لغت از کلام عرب نیست و از استعمالات عامه است و از آن فعل نیز سازند. (از اقرب الموارد) :
این چه ژاژ است این چه کفر است و فشار
پنبه ای اندر دهان خود فشار.مولوی.
هیچ زندانی نگوید این فشار
جز کسی کز حبس آرندش به دار.مولوی.

فشار.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش زرقان شهرستان شیراز، دارای 281 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فشار آوردن.

[فِ وَ دَ] (مص مرکب)سخت گرفتن برای انجام کاری. (یادداشت مؤلف).

فشار خون.

[فِ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح پزشکی) عبارت از نیرویی است که در موقع انقباض و انبساط قلب از طرف خون بر جدار شریانها وارد می شود. حالت اولی را فشار ماکزیما و حالت دومی را فشار می نیما گویند: فشار خون شریانی. (از فرهنگ فارسی معین).
- فشار خون سنج؛ اسبابی که بوسیلهء آن فشار ماکزیما و می نیمای خون را در شریانها اندازه می گیرند. اسباب اندازه گیری فشار خون. (فرهنگ فارسی معین).

فشاردن.

[فِ دَ] (مص) فشردن. (آنندراج). افشردن. (فرهنگ فارسی معین) :
هر گلی پژمرده میگردد ز دهر
مرگ بفشارد همه در زیر غن.رودکی.
یکی دست بگرفت و بفشاردش
پی و استخوانها بیازاردش.فردوسی.
فرودآمد از اسب و بفشارد دست
پر از خنده بر تخت زرین نشست.فردوسی.
تعویذ وفا برون کن از گردن
ورنه به جفا گلوت بفشارد.ناصرخسرو.
|| خلانیدن و فروبردن چیزی را نیز گفته اند در جایی. (برهان).

فشارده.

[فِ دَ / دِ] (ن مف) افشرده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به افشرده و فشرده شود.

فشارش.

[فِ رِ] (اِمص) فشار دادن. (فرهنگ فارسی معین) :
بزر سفرهء پشت از فشارش امعاء
بسیم کان میان ران ز جنبش اعصاب.
خاقانی.

فشارک.

[فِ رَ] (اِخ) دهی است از بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، دارای 930 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فشارود.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان گله زن شهرستان خمین، دارای 198 تن سکنه. آب مشروب آن از رودخانهء خمین و محصول عمده اش غله، چغندر قند، بنشن، تنباکو، پنبه و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فشاری.

[فِ] (ص نسبی) در اصطلاح بنایان، نوعی آجر ارزان قیمت است که در ساختن آن ظرافت به کار نمی رود و در زیرساز بناها مورد استعمال دارد.

فشاش.

[فَ شِ] (ع ص) زن تباهکار نافرمان. (منتهی الارب). || زنی که هنگام جماع بادی از وی خارج میگردد. (ناظم الاطباء).

فشاش.

[فَشْ شا] (ع ص) مبالغت در فَش. رجوع به فش شود.

فشاغ.

[فِ] (اِ) به معنی فاشرا باشد که درخت تاک کوهی است. به عربی کرمة البیضا خوانند و بعضی گویند فاشرسین است که عربان کرمة الاسود خوانند. (برهان). سرخدار. (یادداشت مؤلف). رجوع به فَشَغ شود. || گیاهی است که بر درخت پیچد و فروگیرد آن را و تباه گرداند. (منتهی الارب). گیاه بی برگ که به درخت مجاور می پیچد. (فرهنگ فارسی معین).

فشاغ.

[فُ] (ع اِ) چرم پاره ای که از آن مشک را در پی کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فشاغ.

[فِ] (ع مص) به همدیگر عقد شغار بستن. (منتهی الارب). شغار. (اقرب الموارد). || کاهلی کردن. (منتهی الارب). کسل. (از اقرب الموارد).

فشاغ.

[فُشْ شا] (ع اِ) هرچه بر درخت پیچد و آن را فروگیرد. (از اقرب الموارد).

فشافاش.

[فَ] (اِ صوت) آواز تیر که پیاپی اندازند. (فرهنگ فارسی معین). فشافش :
برآمد ز ناورد برنا و پیر
چکاچاک خنجر، فشافاش تیر.هاتفی.
رجوع به فشافش، فش و فش فش شود.

فشافش.

[فَ فَ] (اِ صوت) به معنی فشافاش است که آواز تیر انداختن از پی هم باشد. (برهان). و برای ضرورت شعر شین اول مشدد شود :
که ز فشافش تیر جانستان
ابر آزاری خجل در امتحان.مولوی.
- فشافش کنان؛ در حال تیرباران. پیوسته تیراندازنده :
ترنگ کمان رفته در مغز کوه
فشافش کنان تیر بر هر گروه.نظامی.
رجوع به فشافاش شود.

فشالج.

[فَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان قاقازان بخش ضیاآباد شهرستان قزوین، دارای 359 تن سکنه. آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله، گاودانه، زردآلو، انگور، گردو و بادام است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشالم.

[فَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان فومن، دارای 55 تن سکنه. آب آن از استخر و محصول عمده اش برنج، چای، توتون و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشان.

[فَ] (اِ) به معنی چشان است و گرز را گویند. (انجمن آرا از فرهنگ جهانگیری). لغتی است بی شاهد در یک نسخه به معنی گذر و در دو نسخهء دیگر به معنی گرز است و الله اعلم. (از برهان). مؤلف انجمن آرا پشان و فشان را به معنی گرز و گذر هر دو اشتباه دانسته و مؤلف آن را به معنی «گز» صحیح دانسته است. (نقل به اختصار از حاشیهء برهان چ معین).

فشان.

[فَ / فِ] (نف مرخم) ریزنده و ریزان. (برهان). در بعضی کلمات مرکب به معنی فشاننده آید. (فرهنگ فارسی معین):
- آتش فشان؛ آتشبار. آنچه از خود آتش بیفشاند :
سوی شاه شد، داغ بردل، کشان
شتابنده چون برق آتش فشان.نظامی.
که از روم و رومی نمانم نشان
شوم بر سر هر دو آتش فشان.نظامی.
- جانفشان؛ فدایی. جانباز. در حال جانبازی :
آنکه از عشقت زر افشاند ندانم کیست آن
این که خاقانی است دانم جانفشان است از غمت.
خاقانی.
- دامن فشان؛ در حال اعراض و روگردانی :
بر آن گفته کردند دامن فشان...نظامی.
- درفشان؛ مجازاً. اشکریزان.
- || سخن شیوا و روان گویان: دهان درفشان.
- زرفشان؛ در حال فروریختن پول و زر :
خبر داد از آن گوهر زرفشان.نظامی.
- شکرفشان؛ شکرریزان. خندان :
سر زلف در عطف دامن کشان
ز چهره گل از خنده شکرفشان.نظامی.
شیرین تر از این سخن نباشد
الا دهن شکرفشانت.نظامی.
با بلبلان سوخته بال ضمیر من
پیغام آن دو طوطی شکرفشان بگوی.
سعدی.
لعل چو لب شکرفشانت
در طبلهء گوهری ندیدم.سعدی.
- طبرزدفشان؛ شکرفشان. شیرین :
فقاع گلابی و گلشکری
طبرزدفشان از دم عنبری.نظامی.
- عنبرفشان؛ خوشبوی. مانند مشک فشان :
سرآغوش و گیسوی عنبرفشان...نظامی.
نسیم صبح را گفتم تو با او جانبی داری
کز آن جانب که او باشد صبا عنبرفشان آید.
سعدی.
این باد روح پرور از انفاس صبحدم
گویی مگر ز طرهء عنبرفشان اوست.سعدی.
- گلفشان؛ گلریز :
خاک سبزاورنگ و باد گلفشان و آب خوش(1)
ابر مرواریدباران و هوای مشکبوست.
سعدی.
چو تو درخت دلستان تازه بهار و گلفشان
حیف بود که سایه ای بر سر ما نگستری.
سعدی.
- گوهرفشان:ز بس گوهر گوش گوهرفشان
شده چشم بیننده گوهرنشان.نظامی.
بیا ساقی آن آب گوهرفشان....نظامی.
- مشک فشان؛ مشک افشان. خوشبو. مشکبار :
نگویمت چو زبان آوران رنگ آمیز
که ابر مشک فشانی و بحر گوهرزای.
سعدی.
نفس باد صبا مشک فشان خواهد شد
عالم پیر دگر باره جوان خواهد شد.حافظ.
رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
(1) - ن ل: سبزآرنگ. (کلیات چ مصفا ص 381).

فشان.

[فِ] (اِخ) دهی است بخش خفر شهرستان جهرم، دارای 325 تن سکنه. آب آن از قنات و رودخانهء قره آغاج و محصول عمده اش غله، برنج، بادام، خرما و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فشانان.

[فَ / فِ] (نف) در حال فشاندن :
رخ باغ بد ز ابر شسته به نم
فشانان ز گل شاخ بر سر درم.اسدی.
- آستین فشانان؛ بی اعتنا :
شکرفروش مصری حال مگس چه داند؟
این دست شوق بر سر وآن آستین فشانان.
سعدی.
رجوع به ترکیب های کلمهء آستین شود.

فشانجرد.

[فَ جِ] (اِخ) دهی است از بخش جغتای شهرستان سبزوار، دارای 375 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فشاندن.

[فَ / فِ دَ] (مص) در زبان پهلوی افشانتن(1). (حاشیهء برهان چ معین). افشاندن. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). ریختن :
فرامرز گویا که زنده نماند
فلک خار و خاشاک بر وی فشاند.
فردوسی.
بگرداندش سر ز یزدان پاک
فشاند بر آن فر زیباش خاک.فردوسی.
ستاره چو من گل فشانده ست بر رخ
صنوبر چو من مه نهاده ست بر سر.فرخی.
در عیان عنبر فشاند در نهان لؤلؤ خورد
عنبر است او را بضاعت لؤلؤ است او را جهاز.
منوچهری.
نه نافه بیارد همه آهویی
نه عنبر فشاند همه جوذری.منوچهری.
اهل نماند بر زمین اینت بلای آسمان
خاک بر آسمان فشان هم ز جفای آسمان.
خاقانی.
سخای ابر چون بگشاید از بند
بصد تری فشاند قطره ای چند.نظامی.
فشاندند آب و گل بر چهرهء ماه
ببستند اسب را بر آخور شاه.نظامی.
می آوردند و در می دل نشاندند
گل آوردند و بر گل می فشاندند.نظامی.
مه فشاند نور و سگ عوعو کند
هر کسی بر خلقت خود می تند.مولوی.
بر آن خورد آخر که بیخی نشاند
کسی برد خرمن که تخمی فشاند.سعدی.
آبی به روزنامهء اعمال ما فشان
باشد توان سترد حروف گناه از او.حافظ.
ستارهء شب هجران نمی فشاند نور
به بام قصر برآ و چراغ مه برکن.حافظ.
- برفشاندن؛ بیرون ریختن. بیرون پاشیدن. مجازاً آنچه در دل داشتن گفتن :
دبیر جهاندیده را پیش خواند
دل آگنده بودش همی برفشاند.فردوسی.
رجوع به کلمهء «برفشاندن» و معانی دیگر «فشاندن» شود.
|| نثار کردن :
چو کشواد و خراد و برزین گو
فشاندند گوهر بر آن تاج نو.فردوسی.
همان نیز صد بدره دینار زرد
فشانم بر این گنبد لاجورد.فردوسی.
بیاراست ایوان و بزم شهی
بسی گنج کرد از فشاندن تهی.اسدی.
بر شاه کیان گهر فشانم
کو را گهر کیان ببینم.خاقانی.
هر ذره که بر تو می فشاند
لطفی بکن ای نگار برگیر.خاقانی.
به هر کشور که چون خورشید راندی
زمین را بدره بدره زر فشاندی.نظامی.
گر دست دهد هزار جانم
در پای مبارکت فشانم.سعدی.
- برفشاندن؛ فشاندن. نثار کردن :
می آورد و رامشگران را بخواند
به خوانندگان بر درم برفشاند.فردوسی.
خورشید بر عمامهء او برفشانده تاج
برجیس بر رداش فدا کرده طیلسان.
خاقانی.
- جان فشاندن؛ جان فدا کردن. جان نثار کردن :
شه زابلش تور خواندی همی
ز شادی بر او جان فشاندی همی.فردوسی.
بدین مژده گر جان فشانم رواست
که این مژده آسایش جان ماست.فردوسی.
الصبوع ای دل که جان خواهم فشاند
دست هستی بر جهان خواهم فشاند.
خاقانی.
- دل فشاندن؛ جان فشاندن. دل سپردن. دل بستن :
به تو درگریخت خاقانی و دل فشاند بر تو
اگرش قبول کردی خبری فرست ما را.
خاقانی.
- دینار فشاندن؛ دینار نثار کردن. دینار بخشیدن :
تو به دینار فشاندن بشکستی همه را
شاه دینارفشان باید و بدخواه شکن.قطران.
- روان برفشاندن؛ جان فشاندن. جان نثار کردن :
من در اندیشه آنم که روان بر تو فشانم
نه در اندیشه که خود را ز کمندت برهانم.
سعدی.
|| اسراف کردن. زیاده خرج کردن :
هزینه چنان کن که بایدْتْ کرد
نباید فشاند و نباید فشرد.فردوسی.
|| تکاندن و فروریختن. (یادداشت مؤلف) :
نرمک از گرد سپه زلف سیه را بفشان
تا فروریزد گرد سیه مشک بتنگ.فرخی.
بر آن کس کآسیا گردی نشاند
نماند گرد چون خود را فشاند.نظامی.
- گرد فشاندن؛ فروریختن غبار و جز آن :
بخت ار مدد دهد که کشم رخت سوی دوست
گیسوی حور گرد فشاند ز مفرشم.حافظ.
|| فروریختن. فروباریدن :
فشاند از دیده باران سحابی
که طالع شد قمر در برج آبی.نظامی.
وآن کوکب دیگپایه کردار
در دیگ فلک فشاند افزار.نظامی.
گوید که تو از خاکی ما خاک توایم اکنون
گامی دو سه بر ما نه اشکی دو سه هم بفشان.
خاقانی.
جانها ز دام زلف چو بر خاک می فشاند
بر آن غریب ما چه گذشت ای صبا بگو.
حافظ.
اگر شراب خوری جرعه ای فشان بر خاک
از آن گناه که نفعی رسد بغیر چه باک؟
حافظ.
- برفشاندن؛ فروباریدن. فروریختن. فشاندن :
زرگر فروفشاند کرف سیه به سیم
من باز برفشاندم سیم زده به کرف.کسائی.
چو آن نامهء شاه بابک بخواند
بسی خون ز مژگان به رخ برفشاند.
فردوسی.
- درفشاندن؛ برفشاندن. فروریختن :
دست خزان درفشاند چاه زنخدان سیب
لعب چمن برگشاد گوی گریبان نار.خاقانی.
|| افکندن. انداختن :
اگر جز به حق میرود جاده ات
در آتش فشانند سجاده ات.سعدی.
|| باد دادن خرمن و جز آن :
به هر باد خرمن نشاید فشاند
نه کشتی توان نیز بر خشک راند.اسدی.
|| تکان دادن و جنبانیدن :
تا مریم نخل خشک بفشاند
خرمای تر از میان فروریخت.خاقانی.
- آستین برفشاندن؛ با حرکت دست اشاره کردن و اجازه دادن :
زمانی سرش در گریبان بماند
پس آنگه بعفو آستین برفشاند.سعدی.
سخن گفت و دامان گوهر فشاند
بلطفی که شه آستین برفشاند.سعدی.
به یغما ملک آستین برفشاند
وز آنجا به تعجیل مرکب براند.سعدی.
رجوع به «آستین» شود.
- || کنایت از بی اعتنایی و بی میلی است :
طمع مدار که از دامنت بدارم دست
به آستین ملالی که بر من افشانی.سعدی.
چند فشانی آستین بر من و روزگار من
دست رها نمی کند عشق گرفته دامنم.
سعدی.
رجوع به ذیل آستین شود.
- پرفشاندن؛ حرکت دادن بال و پر. پرواز کردن :
تذروان بر ریاحین پر فشانده
ریاحین در تذروان پر نشانده.نظامی.
- دست برفشاندن؛ حرکت دادن دست. رقصیدن :
ندانی که شوریده حالان مست
چرا برفشانند در رقص دست.سعدی.
قاضی ار با ما نشیند برفشاند دست را
محتسب گر می خورد معذور دارد مست را.
سعدی.
- دست فشاندن؛ بی اعتنایی کردن. آستین فشاندن :
رخش تقویم انجم را زده راه
فشانده دست بر خورشید و بر ماه.نظامی.
- سر دست برفشاندن؛ حرکت دادن دست. اجازه دادن شاه یا فرماندهی با حرکت دست :
ملک در سخن گفتنش خیره ماند
سر دست فرماندهی برفشاند.سعدی.
- سر و دست برفشاندن؛ بی اعتنایی کردن. رو گرداندن :
نه طریق دوستان است و نه شرط مهربانی
که به دوستان یکدل سر و دست برفشانی.
سعدی.
- || صرف نظر کردن و گذشتن از چیزی :
اگر درویش در حالی بماندی
سر و دست از دو عالم برفشاندی.سعدی.
رجوع به افشاندن، فشانیدن و فشان شود.
(1) - afshantan.

فشانده.

[فَ / فِ دَ / دِ] (ن مف) افشانده. (فرهنگ فارسی معین). ریخته. فروریخته. رجوع به فشاندن شود.

فشانندگی.

[فَ / فِ نَنْ دَ / دِ] (حامص)فشاندن. بخشیدن و نثار کردن :
کنون روز پیری بدانندگی
به رای و بگنج و فشانندگی.فردوسی.

فشاننده.

[فَ / فِ نَنْ دَ / دِ] (نف)فروریزنده. نثارکننده :
جهاندار باداد نیکوکنش
فشانندهء گنج، بی سرزنش.فردوسی.
|| فروبارنده. فروریزنده :
فزایندهء باد آوردگاه
فشانندهء خون ز ابر سیاه.فردوسی.

فشانیدن.

[فَ / فِ دَ] (مص) افشانیدن. ریزانیدن و ریختن. (آنندراج). افشاندن. (فرهنگ فارسی معین) :
زرستان، مشک فشان، جام ستان، بوسه بگیر
باده خور، لاله سپر، صیدشکر، چوگان باز.
منوچهری.

فشانیده.

[فَ / فِ دَ / دِ] (ن مف) افشانده. فشانده. رجوع به فشانده و افشانده شود.

فشتال.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش سیاهکل شهرستان لاهیجان، دارای 250 تن سکنه. آب آن از شمرود و محصول عمده اش برنج، ابریشم، پشم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشتام.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان رشت، دارای 217 تن سکنه. آب آن از گل رود و سفیدرود و محصول عمده اش برنج و زغال است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشتان.

[فُ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان لاهیجان، دارای 504 تن سکنه. آب آن از استخر و محصول عمده اش برنج، ابریشم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشتکه.

[فَ تَ کِ] (اِخ) دهی است از بخش خمام شهرستان رشت، دارای 455 تن سکنه. آب آن از گوراب جیر و سفیدرود و محصول عمده اش برنج، ابریشم، مختصر توتون، صیفی و گندم است . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشتم.

[فُ تُ] (اِخ) دهی است از بخش کوچصفهان شهرستان رشت، دارای 2600 تن سکنه. آب آن از میرزاجو و سفیدرود و محصول عمده اش برنج، ابریشم و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشته.

[فُ تَ] (اِخ) فشتهء سلطانی. نام محلی بوده است در سیستان. رجوع به تاریخ سیستان ص405 شود.

فشج.

[فَ] (ع مص) پایها از هم دور نهادن در رفتن یا به وقت کمیز انداختن. (منتهی الارب). پای از هم بازنهادن برای بول. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || بازنهادن ناقه پای خود را برای بول کردن یا دوشیده شدن. (از اقرب الموارد).

فشح.

[فَ] (ع مص) از هم دور نهادن پای ها را. || بازگردیدن از کسی. (منتهی الارب).

فشخ.

[فَ] (ع مص) طپانچه زدن بر سر کسی. (منتهی الارب). لطمه زدن. (از اقرب الموارد). سیلی زدن. || ستم کردن بر کسی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دروغ گفتن در بازی. (منتهی الارب). دروغ گفتن در بازی و ستم کردن. (از اقرب الموارد).

فشخام.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش صومعه سرای شهرستان فومن، دارای 810 تن سکنه. آب آن از رودخانهء ماسوله و محصول عمده اش برنج، توتون و مختصری ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشخوران.

[فَ خُ] (اِخ) دهی است از بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان، دارای 400 تن سکنه. آب آن از نهر آب فش و محصول عمده اش غله، حبوبات، چغندر قند، پنبه و قلمستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فشردگی.

[فَ / فِ شُ دَ / دِ] (حامص)افشردگی. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به افشردگی شود.

فشردن.

[فَ / فِ شُ دَ] (مص) فشار دادن. فشاردن. افشردن. به زور در چیزی جای دادن. چپاندن :
ز آتش بپردخت و خوردن گرفت
به چنگ استخوانش فشردن گرفت.فردوسی.
وآنگه به تبنگویکش اندر سپردْشان(1)
ور زآنکه نگنجند بدو در فشردْشان.
منوچهری.
بونعیم انگشت را بر دست نوشتگین فشرد. (تاریخ بیهقی).
- ران فشردن؛ برانگیختن اسب و بر شتاب وی افزودن :
یکی رخش را تیز بفشرد ران
مگر گور شد با تک او گران.فردوسی.
|| فشاندن. فروباریدن :
صبح نشینان چو شمع ریخته اشک طرب
اشک فشرده قدح شمع گشاده زبان.
خاقانی.
|| گرفتن عصاره و مایع چیزی چون میوه های آبدار با فشار دادن آنها : بخواب دیدم که خوشه می فشردم و بپیمانه میکردم و بعزیز میدادم. (قصص الانبیاء).
ها ثریا، نه خوشهء عنب است
دست برکن ز خوشه می بفشار.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 196).
ز اولین گل که آدمش بفشرد
صافی او بود و دیگران همه درد.نظامی.
|| امساک. خودداری از خرج کردن. ضد اسراف :
هزینه چنان کن که بایدْتْ کرد
نباید فشاند و نباید فشرد.فردوسی.
|| مقاومت کردن. مبارزه. پایداری در نبرد :
نکرد ایچ پشت از فشردن تهی
تو گفتی ندارد همی آگهی.فردوسی.
- پای فشردن؛ مقاومت کردن. پافشاری کردن :
چو رومی به نیزه درآمد ز جای
جهانجوی برجای بفشرد پای.نظامی.
(1) - ن ل: به تبنگوی کش.

فشرده.

[فَ / فِ شُ دَ / دِ] (ن مف)فشارداده شده و افشرده شده. (ناظم الاطباء). افشرده. (فرهنگ فارسی معین).

فشرده شدن.

[فَ / فِ شُ دَ / دِ شُ دَ](مص مرکب) در فشار قرار گرفتن. افشرده شدن. || منجمد شدن و سخت شدن :
کعبه پس از تو زمزم خونین گریست ز اشک
زمزم فشرده شد، چو حجر کز تو بازماند.
خاقانی.

فشرده قدم.

[فَ / فِ شُ دَ / دِ قَ دَ] (ص مرکب) ثابت قدم. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).

فشست.

[فِشْ شِ] (اِ) آواز نفس زدن مار. فحیح. (فرهنگ فارسی معین) (آنندراج) :
مار چندند مگر بر سر گنجی به نزاع
که زنند اهل جهان اینهمه فشست هم.
محمدسعید اشراف (از آنندراج).

فشع.

[فَ] (ع مص) خشک شدن اطراف ارزن. (منتهی الارب). خشک شدن اطراف ذرت. (از اقرب الموارد).

فشغ.

[فَ] (ع مص) برآمدن از بالای چیزی چندانکه پوشد و فروگیرد. || به زیر تازیانه آوردن کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به تازیانه زدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) چیزی که به مجاور خود پیچد بحدی که او را بپوشاند و فاشرا و امثال آن را از این جهت فشاغ نامند و فشغ از جنس فاشراست و نباتش شبیه عنب الثعلب است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به فشاغ شود.

فشغاء .

[فَ] (ع ص) ناصیة فشغاء؛ موی پیشانی پراکنده و فروگرفته ابرو را. (منتهی الارب).

فشغة.

[فَ غَ] (ع اِ) گیاه پیچک. (منتهی الارب). لبلاب. (اقرب الموارد) (فهرست مخزن الادویه). || پنبهء اندرون نی. آنچه از شکم گیاه صوصلاء پرد و پراکنده گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فشفاش.

[فُ] (اِ) گیاهی است از تیرهء برغست ها و علفی است که دارای برگهای سادهء بیضوی نوک تیز می باشد که بیشتر در پای ساقه نزدیک ریشه جمع شده اند. گلهایش دارای آرایش گرزن دو سویه است. رنگ گلها بیشتر آبی و گاهی سفید است. این گیاه در مناطق معتدل آسیا و اروپا میروید و میوهء آن کپسولی شکل است. (از فرهنگ فارسی معین).

فش فش.

[فِ فِ] (اِ صوت) آواز سوختن باروت نم زده. (یادداشت مؤلف). رجوع به فشفشه شود. || آواز بول. فش فش شاشیدن. (یادداشت مؤلف).

فشفشة.

[فَ فَ شَ] (ع مص) سست گردیدن عقل کسی. (منتهی الارب). ضعیف شدن رأی. (از اقرب الموارد). || از حد درگذشتن در دروغ. (منتهی الارب). || پاشیدن کمیز را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فشفشه، به کسر اول و سوم و فش فش شود.

فشفشه.

[فِ فِ شَ / شِ] (اِ) لولهء دراز و باریک از کاغذ یا مقوا که داخل آن باروت ریزند و آن را آتش زنند و از آن آوایی برآید. || آلتی که در داخل آن مواد محترقه تعبیه شده و پس از احتراق به هوا رود. (فرهنگ فارسی معین). || مغز قلم. (یادداشت مؤلف).

فشق.

[فَ] (ع مص) نوعی از خوردن سخت. (منتهی الارب). || شکستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به لهو و لعب برخاستن قوم به سبب بسیاری مال و اسباب دنیا. (منتهی الارب).

فشق.

[فَ شَ] (ع مص) پراکندن نفس از آزمندی. || دور شدن فاصله دو شاخ آهو. (از اقرب الموارد). || دویدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) شادمانی. || دوری میان دو سرون و میان دو سر پستان پیشین ناقه. (منتهی الارب). تباعد میان دو شاخ. (از اقرب الموارد).

فشک.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان فراهان بالا از بخش فرمهین شهرستان اراک، دارای 1262 تن سکنه. آب آن از قنات و رودخانهء محلی و محصول عمده اش غله، بنشن و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشکچه.

[فِ شَ چَ] (اِخ) دهی است از بخش کوچصفهان شهرستان رشت، دارای 300 تن سکنه. آب آن از نورود و سفیدرود و محصول عمده اش برنج، ابریشم و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشکل پشته.

[فِ کِ پُ تِ] (اِخ) دهی است از بخش رودسر شهرستان لاهیجان، دارای 240 تن سکنه. محصول عمده اش برنج و چای و آب آن از چشمه و استخر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشکور.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش کلاردشت شهرستان نوشهر، دارای 750 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات و صنایع دستی زنان شال بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فشل.

[فَ شَ] (ع مص) کاهلی کردن. (منتهی الارب). کسل. (از اقرب الموارد). || سست گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
دین به تیغ حق از فشل رسته است
باز بنیادش از فشل منهید.خاقانی.
|| درنگی نمودن. (منتهی الارب). || بددل شدن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). ترسیدن. (از اقرب الموارد) : دلش از جفای گنبد گردان خسته، و فشل و رعب غالب، و خواب و قرار ذاهب گشته. (جهانگشای جوینی). فشل و هراس بر آن مدابیر غلبه کرد. (جهانگشای جوینی).

فشل.

[فَ] (ع ص) مرد بددل و ترسنده و سست. ج، فُشل، افشال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فشل.

[فَ شِ] (ع ص) کاهل. || سست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فشل.

[فُ] (ع اِ) جِ فَشْل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فشل.

[فِ] (ع اِ) پردهء هودج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنچه بر هودج گسترند و زنان بر آن نشینند. ج، فشول. (منتهی الارب). چیزی که زن زیر خود قرار دهد در هودج. (از اقرب الموارد).

فشلنج.

[فِ لَ] (اِخ) معرب بشلنگ و پشلنگ و آن حصاری بوده است در تخوم سیستان ولایت غور که به دست محمود غزنوی فتح شد. (از حاشیهء تاریخ سیستان چ بهار ص28). رجوع به فشلنگ شود.

فشلنگ.

[فِ لَ] (اِخ) کوهی بوده است در ناحیت غور. (از تاریخ سیستان ص28). رجوع به فشلنج شود.

فشم.

[فَ شَ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان رودبار قصران بخش افجهء شهرستان تهران، دارای 1497 تن سکنه. آب مشروب آن از جاجرود و محصول عمدهء آن غله، بنشن، ارزن، و میوه و قلمستان است. در تابستان در حدود 40 خانوار برای هواخوری در این ده ساکن میشوند. از معادن اطراف فشم زغال سنگ استخراج میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فشنتق.

[فُ شَ تَ] (اِخ) دهی است از بخش داورزن شهرستان سبزوار، دارای 298 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فشنج.

[فَ شَ] (اِخ) رجوع به فشلنج شود.

فشند.

[فَ شَ] (اِخ) قصبه ای است از شهرستان کرج، دارای 1896 تن سکنه. آب آن از چشمهء محلی و محصول عمده اش غله، بنشن، صیفی، میوه، لبنیات، عسل و قلمستان است. از معادن آن زغال سنگ استخراج میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فشندک.

[] (اِخ) دهی است از دهستان وسط بخش طالقان شهرستان تهران، دارای 1187 تن سکنه. آب آن از چشمه سارها و محصول عمده اش غله دیم و آبی، سیب زمینی، بنشن و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فشنغ.

[] (اِ) فشغ است. (فهرست مخزن الادویه). فشغ. فشاغ. رجوع به فشغ و فشاغ شود.

فشنگ.

[فِ شَ] (اِ) لوله ای کوتاه فلزی یا مقوایی که در آن باروت تعبیه شده و برای تیراندازی با اسلحهء گرم (تفنگ، انواع تپانچه) به کار رود. (فرهنگ فارسی معین). گلوله های تفنگ و جز آن که باروت و چاشنی در بن دارد و با زخم شیطانک مشتعل شده از دهانهء تفنگ بجهد. ممکن است که این لغت از فهشنگ یا گل فهشنگ گرفته شده باشد بشباهت صوری. (از یادداشتهای مؤلف).

فشنگ.

[فَ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین، دارای 236 تن سکنه. محصول عمده اش غله، فندق، زغال اخته، عسل و لبنیات است. آب آن از خارارود تأمین میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فشنگ دان.

[فِ شَ] (اِ مرکب) جعبهء مخصوصی که فشنگها را در آن چینند یا چیزی مانند کمربند است که روی آن پارچه یا چرم پاره ای خانه خانه دوخته شده و در هر خانهء آن یک فشنگ قرار داده میشود.

فشنگ ساز.

[فِ شَ] (نف مرکب) آنکه فشنگ درست کند. فشنگ سازنده. (فرهنگ فارسی معین).

فشنگ سازی.

[فِ شَ] (حامص مرکب)ساختن فشنگ. عمل و شغل فشنگ ساز. (فرهنگ فارسی معین).

فشنه.

[فَ نَ] (اِخ) از قرای بخاراست. (از معجم البلدان).

فشنی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فشنه که از قرای بخاراست. (سمعانی).

فشو.

[فَشْوْ / فُ شُوو] (ع مص) آشکار و پراکنده گردیدن خبر و فضل. (منتهی الارب). انتشار ذکر و خبر و فضل کسی. (از اقرب الموارد). آشکار شدن خبر. (مصادراللغهء زوزنی).

فشوابراسین.

[] (اِ) به عربی اصابع الصفر است. (فهرست مخزن الادویه).

فشوش.

[فَ] (ع اِ) خرنوب. (منتهی الارب). الخروب. (اقرب الموارد). || گلیم درشت باریک تار. (منتهی الارب). || (ص) ناقه ای که شیر پستانش پراکنده افتد وقت دوشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مشک آب ریزان. (منتهی الارب). || زن فریبنده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زن که فرج او وقت جماع آواز دهد یا باد برآرد. || مرد به باطل نازان. (منتهی الارب). مردی که به باطل افتخار کند. (از اقرب الموارد).

فش و فش.

[فِشْ شُ فِ] (اِ صوت)فش فش. حکایت آواز شاشیدن. (یادداشت بخط مؤلف). صدای پاشیدن مایعات بر زمین. رجوع به فش فش شود.

فشول.

[فُ] (ع اِ) جِ فشل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فِشل شود.

فشی.

[فُ شی ی] (ع مص) پراکنده گردیدن خبر و ذکر و فضل کسی. (از اقرب الموارد). فشو. رجوع به فشو شود.

فشیان.

[فَ شَ] (ع اِ) تاسا. (منتهی الارب). غشی که به انسان روی آورد. (از اقرب الموارد). تاسه. رجوع به غشی و تاسه شود.

فشیدن.

[فَ دَ] (مص) راندن اسپ و دوانیدن آن بتندی تمام. (آنندراج). تاختن و دویدن. || الحاح کردن و تقاضا نمودن. || یدک کشیدن. اسپ با لگام. (ناظم الاطباء).

فشیش.

[فَ] (اِ) آواز پوست افعی چون بر زمین خشک رود. (یادداشت مولف).

فص.

[فَص ص / فِص ص / فُص ص](ع اِ) نگینه. (منتهی الارب). آنچه بر انگشتری سوار کنند از معدنیات چون یاقوت و جز آن. (اقرب الموارد). || پیوند استخوان. پیوند هر دو استخوان. مفصل. || پیوند کار. ج، فصوص. (منتهی الارب). || اصل و حقیقت کار. (از اقرب الموارد). || سیاهی چشم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دانهء سیر. (منتهی الارب). ج، اَفُصّ، فِصاص، فُصوص. (از اقرب الموارد).

فصا.

[فِ] (ع اِ) عجم الزبیب. (فهرست مخزن الادویه) (تحفه حکیم مؤمن). دانهء مویز. (آنندراج).

فصائح.

[فَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ فصیحة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فصیحة شود.

فصائل.

[فَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ فصیلة. (اقرب الموارد). رجوع به فصیلة شود.

فصاح.

[فِ] (ع ص، اِ) جِ فصیح و فصیحة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فصیح و فصیحة شود.

فصاحت.

[فَ حَ] (ع مص) گشاده زبان شدن. (ترجمان علامهء جرجانی). گشاده سخن و درست مخارج گردیدن. (منتهی الارب). فصیح شدن. (از اقرب الموارد). || زبان آور شدن. (منتهی الارب). || بزبان عربی سخن گفتن اعجمی و معنیش دریافت شدن یا عربی بودن و زبان آور گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) سخن فصیح. شعر شیوا :
دانم از اهل سخن هرک این فصاحت بشنود
هم بسوزد مغز هم سودا پزد بی منتها.
خاقانی.
|| (اصطلاح ادبی) فصاحت بر سه قسم است: فصاحت کلمه، فصاحت کلام، فصاحت متکلم. فصاحت کلمه عبارت است از سلامت آن از غرابت و تنافر حروف و مخالفت قیاس صرفی. فصاحت کلام، عبارت است از خلوص آن از تنافر کلمات و ضعف تألیف و تعقید لفظی و معنوی. و بعضی خلوص آن را از تکرار و تتابع اضافات نیز شرط کرده اند. فصاحت متکلم عبارت است از توانایی تکلم بر تألیف کلام فصیح هرچند تکلم به کلام فصیح نکند. و بدون داشتن این قوه فصیح نیست، هرچند بر حسب اتفاق تکلم به کلام فصیح کند. (فرهنگ فارسی معین از هنجار گفتار) : گمان برد که کمال فضل و فصاحت حاصل شد. (کلیله و دمنه).
سعدی که داد حسن همه نیکوان دهد
عاجز بماند در تو زبان فصاحتش.سعدی.
- فصاحت پرداز؛ فصیح و شاعر و منشی. (آنندراج). رجوع به فصاحة شود.

فصاحة.

[فَ حَ] (ع مص) فصاحت. رجوع به فصاحت شود.

فصاد.

[فِ] (ع مص) رگ زدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فصد. رجوع به فصد شود.

فصاد.

[فَصْ صا] (از ع، ص) آنکه رگ کسان را فصد کند. رگزن. (فرهنگ فارسی معین). مبالغت در فصد. وزن فعال از این ریشه در لغت عربی رایج نیست :
فصاد بود صبح که قیفال شب گشاد
خورشید طشت خون و مه عید نشترش.
خاقانی.
ده انگشت چنگی چو فصاد بددل
که رگ جوید از ترس و لرزان نماید.
خاقانی.
کوزهء فصاد گشت سینهء او بهر آنک
موضع هر مبضع است بر سر شریان او.
خاقانی.
زند بر هر رگی فصاد صد نیش
ولی دستش بلرزد بر رگ خویش.نظامی.
ترسم ای فصاد اگر فصدم کنی
نیش را ناگاه بر لیلی زنی.مولوی.

فصاص.

[فِ] (ع اِ) جِ فَصّ یا فِصّ یا فُصّ. (اقرب الموارد). رجوع به فص شود.

فصافص.

[فَ فِ] (ع اِ) جِ فصفصة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فصفصة شود.

فصافص.

[فُ فِ] (ع ص) سخت چست و چابک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصافصة.

[فُ فِ صَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصال.

[فِ] (ع اِمص) از همدیگر جدایی کردن دو شریک و مباینت نمودن. || از شیر بازکردگی کودک. اسم است فصل را. (منتهی الارب). فطام. (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ فصیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فصال.

[فَصْ صا] (ع ص) مداح مردمان به امید صله و لفظ دخیل است به این معنی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
صف های مرغان کن نگه در صفه های بزم شه
چون عندلیبان صبحگه فصال گلزار آمده.
خاقانی.
|| سیف فصال؛ شمشیر برنده. (از اقرب الموارد).

فصاة.

[فَ] (ع اِ) یکی از فَصی که به معنی دانهء مویز است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصح.

[فَ] (ع ص) زبان آور. ج، فصاح. (منتهی الارب). || (اِمص) بیان. (از اقرب الموارد). || (مص) سخت روشن گردیدن کسی را صبح و چیره شدن روشنی بر کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گشاده سخن و درست مخارج گردیدن. (منتهی الارب). فصاحت. رجوع به فصاحت شود. || زبان آور شدن. (منتهی الارب). رجوع به فصاحت شود. || بزبان عربی سخن گفتن اعجمی و معنیش دریافت شدن یا عربی بودن و زبان آور گردیدن. (منتهی الارب). رجوع به فصاحت شود.

فصح.

[فَ] (ع ص) بی ابر و بی سرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصح.

[فُ صُ] (ع ص، اِ) جِ فصیح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فصح.

[فِ] (اِخ) عید ترسایان. (منتهی الارب). در یونانی پاسخا و اصل آن کلمه ای عبری است به معنی عبور و آن نام عیدی است که یهودان گیرند به یاد عبور از بحر احمر و به یاد فرشته ای که به شب خروج آنان از مصر همهء نوزادان آن شب را از قبطیان بکشت و نوزادان سبطی را زیانی نرساند. (یادداشت مؤلف). و آن یکشنبهء بزرگ باشد. (مجمل التواریخ و القصص). در نزد یهودان جشن یادبود خروج بنی اسرائیل از مصر و در نزد مسیحیان جشن یادبود صعود عیسی (ع) است. (از فرهنگ فارسی معین). عید یادآوری قیام مسیح از مرگ و معروف به عید بزرگ است و نزد یهودان عید یادبود جدایی آنها از مصر... و این کلمه معرب فسح عبرانی و معنای آن گذشتن و عبور و نجات است. (از اقرب الموارد).

فصحا.

[فُ صَ] (ع ص، اِ) فصحاء. گشاده زبانان : همهء فصحا پیش او سپر بیفکندند. (تاریخ بیهقی). رجوع به فصاء شود.

فصحاء .

[فُ صَ] (ع ص، اِ) جِ فصیح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فصحا و فصیح شود.

فصد.

[فَ] (ع مص) رگ زدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) :
به چاه جاه چه افتی و عمر در نقصان
به قصد فصد چه کوشی و ماه در جوزا.
خاقانی.
|| قطع نمودن جهت کسی عطا را و درگذرانیدن و روان کردن. (منتهی الارب). قطع و امضای عطا جهت کسی. || شکافتن رگ بیمار را. (از اقرب الموارد).

فصدة.

[فُ دَ] (ع اِ) خرمای آرد ساخته با خون آمیخته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصع.

[فَ] (ع مص) افشردن رطب تا پوست آن بازشود. (تاج المصادر بیهقی). فشردن خرما به انگشتان تا پوست آن بازشود. و گویند تا از پوست برآید. (از اقرب الموارد).

فصعاء .

[فَ] (ع اِ) موش. (منتهی الارب). الفأرة. (اقرب الموارد).

فصعان.

[فَ] (ع ص) آن که پیوسته برهنه سر باشد از گرمی و سوزش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصعل.

[فُ عُ / فِ عِ] (ع اِ) کژدم. || کژدم ریزه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) مردم ناکس. (منتهی الارب). مرد لئیم. (از اقرب الموارد).

فصعة.

[فُ عَ] (ع اِ) غلاف سر نرهء فراخ چنانکه حشفه برآید. (منتهی الارب).

فصفصة.

[فِ فِ صَ] (معرب، اِ) معرب از اسفست فارسی. رطبه. (از تحفهء حکیم مؤمن). گیاه اسپست. ج، فصافص. (منتهی الارب). فسفسة. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فسفسة و اسپست شود.

فصل.

[فَ] (ع اِ) مانع و حاجز میان دو چیز. || هر جای پیوستگی در استخوان هر بند اندام. || (ص) سخن حق و راست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || حکم که حق از باطل جدا کند. (منتهی الارب).
- فصل الخطاب.؛ رجوع به مدخل فصل الخطاب شود.
|| (اِ) ضمیر مرفوع منفصل میان مبتدا و خبر و مانند آن. (منتهی الارب). || خلاف اصل: و للنسب اصول و فصول؛ ای فروع. (اقرب الموارد). || بخشی از کتاب یا رساله و معمو فصل را از باب کوچکتر گیرند. (فرهنگ فارسی معین) : ما پدید کنیم اندر فصل دیگر مقدار هر ناحیتی. (حدود العالم). این فصل تقریرکرده شود و خان نشاط کند که این عهد بسته آید. (تاریخ بیهقی).
بر صورتت از دستخط یزدان
فصلی است نوشته همه معما.ناصرخسرو.
گر این فصل بر کوه خوانی همانا
که جز بارک الله صدایی نیابی.خاقانی.
راندی به گوش اول صد فصل دلفریبم
و امروز در دو چشمم جز جوی خون نرانی.
خاقانی.
سوی ما نامه کرد و ما را خواند
فصلهایی به دلفریبی راند.نظامی.
فصلی در همان روز اتفاق بیاض افتاد. (گلستان).
ملامتها که بر من رفت و سختیها که پیش آمد
گر از هر نوبتی فصلی بگویم داستان آید.
سعدی.
|| قسمتی از گفتگو و مذاکره : گفتم اگر چاره نیست از زدن خلوتی باید تا نیکو دو فصل سخن گویم. (تاریخ بیهقی). حاجب بزرگ بلگاتگین را بنزدیک پیل خواند و به ترکی با وی فصلی چند سخن بگفت. (تاریخ بیهقی). خواجهء بزرگ فصلی سخن گفت بتازی سخن نیکو در این معنی. (تاریخ بیهقی). || هر یک از چهار موسم سال، چون محور زمین نسبت به سطح مدار آن - یعنی دایره ای که بدور خورشید میگردد - 66 درجه و 33 دقیقه و 27 ثانیه تمایل دارد، این تمایل از طرفی سبب اختلاف روز و شب و از جهت دیگر باعث تغییر فصول و کمی و زیادی درجهء حرارت در نقاط مختلف زمین میگردد. اگر محور نسبت به سطح مدار تمایل نداشت و عمود بر آن بود، اشعهء آفتاب به هر یک از نقاط زمین در مدت سال به یک وضع ثابت می تابید. و تمایل آنها نسبت به نقاط زمین در عرض سال تغییر نمی کرد و همیشه در خط استوا عمود می تابید و هر قدر به قطبین نزدیک می شد بر تمایل اشعه افزوده می گشت تا در قطبین اشعه با سطح کره مماس میگردید و چون مقدار حرارت هر نقطه مربوط به موضع ثابت اشعه است، درجهء حرارت هر مکان نیز همیشه در عرض سال ثابت میماند... تابستان در هر مکان هنگامی است که اشعهء خورشید از همه وقت عمودتر بسطح زمین می تابد... (نقل به اختصار از فرهنگ فارسی معین) :
بمان تا به هنگام فصل بهار
که گردد پر از رعد کهسار و غار.فردوسی.
در فصل ربیع که آثار صولت برد آرمیده و اوان دولت ورد رسیده. (گلستان).
- فصل به فصل؛ گاهگاه. هر چند مدت یکبار. (فرهنگ فارسی معین).
|| (اصطلاح منطق) ممیز اشیاء و مقوم اجناس است. مث «ناطق» فصل انسان است که او را از دیگر امور مشترک جنسی که حیوانیت باشد ممتاز و جدا می کند. در اینجا مراد فصل منطقی نیست، بلکه فصل اشتقاقی است که مبدأ فصل منطقی است. توضیح آنکه آنچه را علم میزان فصل میگویند فصل منطقی است که از مبادی خاص گرفته شده و آن در حقیقت مبادی فصول اند. مث مفهوم ناطق که فصل انسان است مبدئی دارد که مأخوذ از آن است و آن مبدأ نفس ناطقه است و همین طور «حاس» مأخوذ و مشتق از نفس حاسه است در حیوان. این قسم را فصول اشتقاقیه گویند و آنها بعینه همان صور نوعیه اند. بنابراین فصول حقیقیه، صور نوعیه اند و همان صور نوعیه حافظ وحدت نوعیه اند و فصل اخیر اشیاءاند و ثابت اند و مانند اصل و عمودند در اشیاء. همین فصول اخیرند که حافظ هذیت اشیاء باشند و واجب جمع مراتب وجود آنها هستند و وجود در همهء اشیاء فصل الفصول و فصل اخیر آنهاست و یا صور طبیعیه اصول حافظ و فصول آنهاست و بالجمله ناطق و حساس و محرک در حقیقت فصول محموله اند نه فصول حقیقیه. (از فرهنگ فارسی معین به اختصار از اساس الاقتباس).
- فصل اخیر؛ فصل. رجوع به معنی خود فصل در اصطلاح منطق شود.
- فصل اشتقاقی؛ منشأ فصل منطقی را فصل اشتقاقی نامیده اند که در انسان نفس ناطقه است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به خود معنی فصل شود
- فصل بعید؛ آنکه نوع خود را از مشارکات جنس فی الجمله امتیاز دهد، چون: حاس به نسبت انسان. (فرهنگ فارسی معین از غیاث اللغات و آنندراج).
- فصل ذاتی؛ فصل اشتقاقی یا صورت نوعیه است. (فرهنگ فارسی معین از اسفار ج 2 ص 153).
- فصل قریب؛ آنکه نوع خود را از جمیع مشارکات در جنس امتیاز دهد، چون: ناطق به نسبت انسان. (فرهنگ فارسی معین از غیاث و آنندراج).
- فصل مشترک؛ اتصال حقیقی یکبار به این معنی است که بین اجزای متصل حد مشترکی باشد و این حد مشترک را در هندسه فصل مشترک نامند، مانند نقطه ای که حد مشترک است بین دو خط. (حکمت قدیم فاضل تونی ص 23).
- فصل مقسم؛ هر فصلی مقسم جنس است زیرا جنس را تقسیم به انواع مختلف کند. نصیرالدین طوسی گوید: فصل به اضافت با نوع مقوم باشد چه ذاتی است او را و داخل در ماهیت او، مانند «ناطق» انسان را، و به اضافت با جسم مقسم باشد چه قسمت کند جنس را بحصه ای که جزو نوع بوده و بغیر آن حصه که حصص دیگر انواع بوده، مانند: «ناطق» حیوان را، چه حیوان به این فصل منقسم شود به ناطق و غیرناطق. (فرهنگ فارسی معین از اساس الاقتباس ص 30).
- فصل مقوم.؛ رجوع به ترکیب فصل مقسم شود.
- فصل منطقی؛ فصل محصول است. رجوع به معنی خود فصل شود.
|| (اِمص) (اصطلاح علم معانی) وصل عبارت است از عطف بعضی جمله ها بر بعضی دیگر، فصل عبارت است از ترک آن و آن قواعدی دارد. (فرهنگ فارسی معین از هنجار گفتار ص223). || (اصطلاح ادبی) فصل در قوافی، هر تغیر که مختص بعروض باشد و مثل آن در حشو بیت روا نبود و این تغیر به اسقاط یک حرف متحرک است یا زاید. (از منتهی الارب). || (مص) بریدن کار را. || از شیر بازکردن کودک را. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || بریدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد.) || مانع شدن. (از اقرب الموارد). || بازداشتن. || جدا شدن. || میان هر دو مروارید شبه در رشته کشیدن. (منتهی الارب). || فیصل دادن: فصل مرافعه. (فرهنگ فارسی معین). || جدا کردن. (منتهی الارب) (فرهنگ فارسی معین).
- فصل کردن؛ فصل. جدا کردن. مقابل وصل کردن. (یادداشت بخط مؤلف) :
ما برای وصل کردن آمدیم
نی برای فصل کردن آمدیم.مولوی.

فصل الخطاب.

[فَ لُلْ خِ] (ع اِ مرکب)پیدا کردن. سخن. || جدا کردن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || کلامی بلیغ که جدا کند حق را از باطل. (یادداشت مؤلف). الفصل بین الحق و الباطل. (اقرب الموارد). هر کلامی که فصیح و روشن باشد و فرق کننده بود میان حق و باطل. (غیاث) :
همه گفتار او فصل الخطاب است
همه کردار او سحر حلالا.عنصری.
بنشست و خطبه کرد و بفصل الخطاب گفت
گر مشکلیت هست سؤالات کن تمام.
خاقانی.
|| کلمهء اما بعد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || عبارت البینة علی المدعی و الیمین علی المدعی علیه. (یادداشت مؤلف) (از منتهی الارب). رجوع به کلمهء فصل شود. || احادیث نبوی که فاصل است میان حق و باطل، یعنی جداکننده است حق را از باطل. (غیاث). رجوع به کلمهء فصل شود.

فصل المقوم.

[فَ لُلْ مُ قَوْ وِ] (ع اِ مرکب)(اصطلاح فلسفه) عبارت است از جزء داخل در ماهیت، مانند «ناطق» که داخل است در ماهیت انسان و مقوم است آن را هنگامی که بجز آن وجودی برای انسان در خارج و ذهن نیست. (تعریفات جرجانی ص 112). رجوع به فصل شود.

فصلان.

[فِ / فُ] (ع اِ) جِ فصیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فصلانه.

[فَ نَ / نِ] (اِ مرکب) آنچه قاضی در سر خرمن از رعیت دریافت کند. (ناظم الاطباء).

فصل بعید.

[فَ لِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) آنکه نوع خود را از مشارکات در جنس فی الجمله امتیاز دهد، چون: «حساس» نسبت به انسان. (غیاث). رجوع به فصل و ترکیب های آن شود.

فصلت.

[فُصْ صِ لَ] (اِخ) نام سورهء چهل ویکمین از قرآن، سورهء مکیه و پنجاه وچهار آیت است، پس از سورهء مؤمن و پیش از شوری. (از یادداشت های مؤلف).

فصل خطاب.

[فَ لِ خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فصل الخطاب. فرق بین حق و باطل :
آن کو بملک و فصل خطاب و بحکم عدل
امروز تا گذشته سلیمان سوا شده ست.
ناصرخسرو.
|| کلام فصیح و بلیغ :
وگر ز ظلم گله کرده ام مشو در خط
که منصفی، قسمی نو شنو بفصل خطاب.
خاقانی.
هرچه گویند از احتشام و فضل، فصل خطاب و هرچه بشنوند بگوش اصغا عین صواب. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 53).

فصل قریب.

[فَ لِ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) آنکه نوع خود را از جمیع مشارکات در جنس امتیاز دهد، چون «ناطق» به نسبت انسان. (غیاث). رجوع به فصل و ترکیب های آن شود.

فصل کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب) جدا کردن. ضد وصل کردن :
ما برای وصل کردن آمدیم
نی برای فصل کردن آمدیم.مولوی.
|| سرانجام دادن و تمام کردن کاری : ما را دل از بنها فارغ می باید که باشد که ایشان را بس خطری نیست. کار ایشان را فصل توان کرد. (تاریخ بیهقی).

فصل مشترک.

[فَ لِ مُ تَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح ریاضی) حد مشترک را در اصطلاح اهل ریاضی فصل مشترک گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به حد مشترک، فصل و ترکیب های آن شود.

فصلة.

[فَ لَ] (ع اِ) نهال خرما که از جایش بجای دیگر برند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصلی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فصل. مربوط به فصل. (فرهنگ فارسی معین). || تاریخی است از سال شمسی که بفصل تعلق دارد، اما مأخذ آن تاریخ هجری قمری است. تفصیل این اجمال بدین منوال است که در عهد جلال الدین اکبر پادشاه هند در دفاتر تحصیل خراج هندوستان طرز جدید سیاق میرزایان ایرانی قرار یافت، به جهت جمعیت اسلام. تاریخ «سنبت بکرماجیت» که در دفاتر هند از قدیم معمول بود مندرج ساختند، لیکن چون مدار تحصیل خراج بر فصول شمسی است لهذا تفاوت بسیار پیدا شد. در آن تاریخ که سال 971 ه . ق. بود و اتفاقاً در آن ایام مبدأ سال هجری که غرهء محرم باشد با ابتدای فصل پاییز و قرب زمان اعتدال شب و روز که نزد هندوان یازدهم درجهء سنبله است مطابق افتاد. سنین هجری را بدان قدر که گذشته بود فصلی نام نهاده، آغاز سال از تحویل آفتاب به سنبله که تقریباً ابتدای ماه کوار و شروع هنگام درودن زراعت فصل پاییز باشد مقرر ساختند. چون سال تاریخ هجری که قمری بود در دفاتر تحصیل خراج به سبب تعلق فصل شمسی منتقل گردید و در دیگر مقدمات سال تاریخ هجری به دوازده ماه قمری به دستور سابق باقی ماند. پس به مقابلهء تعداد ایام هر دو تاریخ در مدت دو سال و هشت ماه و شانزده روز چهار گهری زیادت، یک ماه در شهور قمری پیدا گشت، زیرا که سال شمسی 365 روز و ربع روز است و در اینجا مراد از روز مجموع روز و شب است که شصت گهری باشد، پس سال قمری کوتاه تر است از سال شمسی به 10 روز و 53 گهری و 9 پل. بعد از انقضای مدت صد سال فصلی شمسی زیادت سه سال و چند روز بر سال هجری قمری پدید آید. (فرهنگ فارسی معین از غیاث و آنندراج). به اصطلاح مردم هندوستان تاریخ سال شمسی که بفصل تعلق دارد و این تاریخ را جلال الدین اکبرشاه در سال نهصد و هفتاد و یک هجری برقرار کرد و مبدأ آن را از تحویل شمس به سنبله قرار داد. (ناظم الاطباء).

فصلی.

[فَ صِ] (ص نسبی) منسوب به محمد بن فضل فصلی. (سمعانی).

فصلیة.

[فَ لی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث فصلی: امراض فصلیه. (یادداشت مؤلف).

فصم.

[فَ] (ع مص) شکستن چیزی را بی جدایی. (منتهی الارب). شکستن بی جدا کردن. (مصادر اللغهء زوزنی) (از اقرب الموارد). || بریدن چیزی را. (از اقرب الموارد). || ویران شدن خانه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصوا.

[فَ] (اِخ) لقب ناقهء رسول الله (ص) است. (منتهی الارب).

فصوص.

[فُ] (ع اِ) جِ فَصّ. (اقرب الموارد) (غیاث). فصاص. رجوع به فص و فصاص شود.

فصول.

[فُ] (ع اِ) جِ فصل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قسمت های سخن یا نوشته :آنچه دقیقی گفته بر اثر این فصول نیز نبشتم. (تاریخ بیهقی). من بازگشتم و آن فصول به استادم گفتم. (تاریخ بیهقی). چون از خطبهء این فصول فارغ شدم بسوی راندن تاریخ بازرفتم. (تاریخ بیهقی). من برای این سر فصولی مشبع پرداخته بودم. (کلیله و دمنه). در اغوا و اغراء بر قصد نوح و استخلاص مملکت او فصول پرداخت. (ترجمهء تاریخ یمینی). || فصل های سال. چهار فصل. فصول اربعه؛ بهار و پاییز و تابستان و زمستان. (یادداشت مؤلف).

فصول.

[فُ] (ع مص) برآمدن از شهر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دانه بستن و گرفتن انگور. (منتهی الارب). بیرون آمدن دانهء ریز بر تاک. (از اقرب الموارد). || جدا شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || از جای برفتن. (تاج المصادر بیهقی).

فصولیه.

[فَ یَ] (اِ) لوبیا. (فرهنگ فارسی معین).

فصی.

[فَ صا] (ع اِ) دانهء مویز. (منتهی الارب). حب الزبیب. واحد آن فصاة است. (از اقرب الموارد). رجوع به فصاة شود.

فصی.

[فَصْیْ] (ع مص) جدا کردن چیزی را از چیزی و رهایی دادن. (منتهی الارب). فصل و ازاله. (از اقرب الموارد).

فصیج.

[] (اِ) شیر تازه دوشیده ای است که کف آن نشسته است. (فهرست مخزن الادویه). گویا مصحف فصیح است با حاء حطی. رجوع به فصیح شود.

فصیح.

[فَ] (ع ص) زبان آور. (منتهی الارب). دارای فصاحت: رجل فصیح. (از اقرب الموارد) : وزیر پرسید که امیران را چون ماندید؟... دانشمند به سخن آمد و فصیح بود. (تاریخ بیهقی).
فصیحی کو سخن چون آب گفتی
سخن با او به اصطرلاب گفتی.نظامی.
گر ز فرید در جهان نیست فصیح تر کسی
رد مکنش که در سخن هست زبانش لال تو.
عطار.
هان تا سپر نیفکنی از حملهء فصیح
کو را جز این مبالغهء مستعار نیست.
سعدی.
من در همه قولها فصیحم
در وصف شمایل تو اخرس.سعدی.
رجوع به فصاحت شود. || ماننده سخن را آنجا که خواهد. (منتهی الارب). ج، فصحاء، فُصُح، فصاح. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آنکه سخن را هر کجا خواهد رساند. (ناظم الاطباء). || لفظ که حسن و خوبی آن بسمع دریافت شود. || لسان فصیح؛ زبان تیز. (منتهی الارب). روان. (از اقرب الموارد) :لقایی و مشاهدتی و زبانی فصیح داشت. (تاریخ بیهقی).
بر هزل وقف کرده زبان فصیح خویش
بر شعر سخف کرده دل و خاطر منیر.
ناصرخسرو.
|| لبن فصیح؛ شیر کف برگرفته. (منتهی الارب). رجوع به فصاحت شود.

فصیح.

[فَ] (اِخ) مولانا فصیح. شخصی تواناست و در دانش بی نظیر و بی همتا و در خدمت جوکی میرزا می بود و کتابت قصرهای باغات او از شعر فصیح است و تتبع قصیدهء مصنوع سلمان کرده و مخزن الاسرار نظامی را نیز جواب گفته، و این بیت در باب نهان داشتن اسرار از اوست:
هر نفسی کز تو کسی بشنود
بی شک از او همنفسی بشنود.
و قبر او در هری است. (از مجالس النفائس ص205).

فصیح الدین.

[فَ حُد دی] (اِخ) نظامی هروی، متولد هرات و متوفی بسال 919 ه . ق. (دانشوران خراسان ص265). او راست: تعلیقه بر شرح قاضی زاده بر اشکال التأسیس که در 879 ه . ق. برای امیر علیشیر نوشته است. (یادداشتی از مؤلف). از احفاد مولانا نظم الدین است که ایشان را نظامیان میگویند و در خراسان نسب از نسب ایشان شریف تر نیست و در بیست سالگی تکمیل علوم کرد و حالا (زمان امیر علیشیر) قریب سی سال شد که به افاده مشغول است. از علوم ظاهر هیچ علمی نباشد که او درس نگوید و در هر علمی که گوید حواشی مفید و مصنفات دارد که علما از او بهره مندند و با این همه بذل نیز دارد که منافی این علوم است و به اخلاق حمیده و اوصاف پسندیده متصف است. (از مجالس النفائس امیر علیشیر نوایی صص 106-107 از ترجمهء فارسی چ حکمت). سرآمد فضلای استرآباد بود و در فن شطرنج مهارت تمام ظاهر مینمود و در نظم قصاید و معمیات نهایت بلاغت بجا می آورد و اکثر اوقات شریف را به خدمت امیر نظام الدین علیشیر صرف میکرد و بعد از فوت آن جناب به ملازمت آستان معدلت آشیان خاقان منصور پرداخت و داروغهء کتابخانهء همایون شد. (از رجال حبیب السیر ص199).

فصیح خوافی.

[فَ حِ خوا / خا] (اِخ)فصیح الدین احمدبن جلال الدین محمد... خوافی مورخ معروف و مؤلف مجمل فصیحی. وی به تصریح خودش در سال 777 ه . ق. متولد شده و به احتمال قریب به یقین وفاتش در سال 845 ه . ق. و بنابراین مدت عمر او 68 بوده است. محل تحصیل و نشو و نمای او ظاهراً هرات بوده و خود او ضمن وقایع سال 807 ه . ق. پس از مرگ تیمور اولین اطلاع را از دخالت خود در امور دولتی میدهد، به این قرار که شاهرخ او را از هرات با دو تن از امرا مأمور تحویل گرفتن خزائن خود از شیخ عمر خازن میکند. نیز از اینکه در ضمن اخبار همان سال اشاره میکند که در قتل سیدحسن خوارزمی نفوذ او مؤثر بوده است، چنین برمی آید که وی در آن سال سابقهء خدمتی داشته و از چندین سال پیش وی را در کارهای دولتی راه داده بودند. در سال 820 ه . ق. به عضویت دیوان حضرت اعلی - شاهرخ - منصوب و یک سال بعد معزول شد. در سال 824 ه . ق. برای انجام مهمات دیوانی به کرمان رفت و در سال 827 ه . ق. بازگشت. سرانجام در سال 836 ه . ق. در زمان بایسنغر خدمت دولتی او پایان یافت. سپس خانه نشین شد و همواره از دستگاه حکومت زمان شکایت داشت تا به سال 845 ه . ق. مورد غضب گوهرشادآغا قرار گرفت و به امر او در خانهء امیربیک زندانی گردید و در همان سال یک بار آزاد گردید و باز هم چندی نگذشت که به قول خودش «به خانهء شوم امیربیک به بندی تنگ تر افتاد». ولی شب چهارم رجب همان سال آزاد شد و از آن پس چگونگی زندگانی او روشن نیست. از او فرزندی به نام نصیرالدین محمد بوجود آمده که در سال 826 ه . ق. درگذشته است. نیز فرزندی دیگر بنام جلال الدین ابوسعید داشته که وفات او را در سال 834 ه . ق. نوشته و برای مرگ او ماده تاریخی هم ساخته است. (از مقدمهء مجمل فصیحی چ محمود فرخ).

فصیحة.

[فَ حَ] (ع ص) مؤنث فصیح. ج، فصاح، فصائح، (منتهی الارب) فصیحات. (اقرب الموارد). رجوع به فصیح شود.

فصیحی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فصیح یا فصیح الدین که نام شخص است.

فصیحی.

[فَ] (اِخ) گویند به علوم رسمیه ربطی داشته و تخلص به اسم میکند. اکثر اوقات با فقرا و درویشان هم صحبت بود. و معشوق هم به او میل کلی داشته و این بیت شاهد معین معنی است:
جذبهء عشق بحدی است میان من و یار
که اگر من نروم او بطلب می آید.
(از آتشکدهء آذر چ سنگی تهران ص 32).
وی ظاهراً از شاعران دورهء صفویه و اص تبریزی است. صادقی کتابدار مؤلف مجمع الخواص نویسد: معاصر مولانا شرف و بلکه مقارن او بود و اکثر غزلهای خود را با هم سروده اند. این ابیات از اوست:
ای گل نه همین معرکهء من بتو گرم است
هنگامهء صد سوخته خرمن بتو گرم است
گرم است بهم پشت رقیبان پی قتلم
ای آه جگرسوز دل من بتو گرم است
سرحلقهء ماتمزدگانی تو فصیحی
بخروش که هنگامه شیون بتو گرم است.
(از مجمع الخواص ص 172).

فصیحی جرجانی.

[فَ یِ جُ] (اِخ) از چاکران عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندربن قابوس است. صاحب تذکرهء هفت اقلیم نوشته: داستان وامق و عذرا را منظوم کرده و دو بیت از آن که به دست آمده نوشته شد:
هر آن کو مردمان را خوار دارد
بدان کو دشمن بسیار دارد
بلا را خود همین یک حال نیکوست
که از وی بازدانی دشمن از دوست.
(از مجمع الفصحاء رضا قلیخان هدایت چ سنگی تهران ج1 ص 381).

فصیحی یزدی.

[فَ یِ یَ] (اِخ) به تجارت مشغول است و این بیت از اوست:
گذار آنقدرم در رکاب دولت خویش
که خویش را برقیبان نمایم و بروم.
(مجمع الخواص صادقی کتابدار از ترجمهء خیامپور ص 263).
فصیحی یزدی از شعرای اواخر قرن دهم یا اوایل قرن یازدهم هجری و از معاصران شاه عباس بوده است.

فصیخ.

[فَ] (ع ص) رجل فصیخ؛ مرد که خرد رسا نباشد او را. (منتهی الارب).

فصیخة.

[فَ خَ] (ع ص) رجل فصیخة؛ مرد که خرد رسا نباشد او را. (منتهی الارب).

فصید.

[فَ] (ع ص) رگ زده. (منتهی الارب). رگ شکافته. مفصود. (از اقرب الموارد). || (اِ) خون که در رودهء بریان کرده خوردندی و هم جهت مهمان داشتندی در ایام جاهلیت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصیدة.

[فَ دَ] (ع ص) مؤنث فصید. (از اقرب الموارد). رجوع به فصید شود. || (اِ) خرمای خمیرکردهء با خون آمیخته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصیص.

[فَ] (ع اِ) خستهء خرمای صاف و پاکیزه گویی روغن مالیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) تر شدن زخم و روان گردیدن. (منتهی الارب). و لغتی در فَزّ است. (از اقرب الموارد). || بیرون کشیدن و جدا کردن چیزی را از چیزی. || بانگ کردن ملخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نرم گریستن کودک. (منتهی الارب). گریستن ضعیف که مانند صفیر باشد. || بازشدن رگ. (از اقرب الموارد). رجوع به فصد شود.

فصیط.

[فَ] (ع اِ) دمچهء خرما. || چیدهء ناخن. (منتهی الارب). فسیط. (اقرب الموارد). رجوع به فسیط شود.

فصیل.

[فَ] (ع اِ) دیوار کوچک درون حصار یا درون بارهء بلد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : چند فصیل بر مدار آن کشیده و دیوار تا ثریا افراشته. (جهانگشای جوینی). آن روز به تخریب شهر و فصیل مشغول بودند. (جهانگشای جوینی). تا شش روز در فصیل و باره و خندق و منارهء آن نظاره میکردند. (جهانگشای جوینی).
- فصیل زدن.؛ رجوع به این مدخل شود.
- || شتر بچهء از مادر جدا شده. ج، فُصلان، فِصلان، فصال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصیل زدن.

[فَ زَ دَ] (مص مرکب) دیوار کشیدن و حصار دور شهر ایجاد کردن : در شهور سنهء ستین و خمسمائة خوارزمشاه محمد بن سلطان تکش بخارا را بگرفت و باز ربض فرمود و فصیل زدند و هر دو را نو کردند. (تاریخ بخارا).

فصیلة.

[فَ لَ] (ع اِ) مؤنث فصیل. (اقرب الموارد). رجوع به فصیل شود. || شتربچهء ماده. || گروه و خویشان و نزدیکان مرد. (منتهی الارب). و گویند نزدیکترین پدرانش بدو. (از اقرب الموارد). دودمان. (ترجمان علامهء جرجانی). || پاره ای از گوشت ران. || پاره ای از اعضای بدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || طبقه ای از طبقات انساب عرب. (از اقرب الموارد). یکی از طبقات ششگانهء عرب. (سمعانی). ج، فصائل. (اقرب الموارد).

فصیم.

[فَ] (ع ص) فأس فصیم؛ تبر سطبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فصیة.

[فَ یَ] (ع اِمص) رهایی. (منتهی الارب). اسمی است به معنی رهایی از خیر یا شر گویند: قضی الله بالفصیة من هذا الامر. (اقرب الموارد). || (ص) یوم فصیة و لیلة فصیة؛ یعنی روز و شب نه سرد و نه گرم. مابین الحر و البرد؛ ای سکنه. || (مص) جدا کردن چیزی را از چیزی دیگر و رهایی دادن. (از منتهی الارب). یک بار از فَصی. (از اقرب الموارد).

فض.

[فَض ض] (ع مص) شکستن چیزی چنانکه از هم جدا شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکستن مهر نامه. (منتهی الارب). شکستن مهر نامه و گشودن آن. || پریشان کردن قوم را. || سوراخ کردن مروارید. || ریختن اشک. || تقسیم کردن و پراکندن چیزی را بر قوم. (از اقرب الموارد) || (اِ) گروه متفرق و پریشان. (منتهی الارب).

فضا.

[فَ] (ع اِ) مخفف فضاء. میدان و عرصه. (از ناظم الاطباء) :
تنگ بد بر ما فضای عافیت بی هیچ جرم
این چنین باشد اذا جاء القضا ضاق الفضا.
سنائی.
اجزات چون بپای شب و روز سوده شد
تاوان طلب مکن ز قضا در فضای خاک.
خاقانی.
|| جای وسیع و فراخ. بطور کلی مکان :
روح القدس خریطه کش او در آن طریق
روح الامین جنیبه بر او در آن فضا.
خاقانی.
با غبار صیدگاه شاه گر تعظیم هست
ز آهوان مشک ده، صد تبتش در یک فضا.
خاقانی.
باور از بخت ندارم که تو مهمان منی
خیمهء سلطنت آنگاه فضای درویش.
سعدی.
که ناگه دهل زن فروکوفت کوس
بخواند از فضای برهمن خروس.سعدی.
قرب صدهزار مردهء کفار بر فضای آن مصاف بر زمین انداختند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || جای تهی :
در تنگ بینم توکل سرا را
ولیک از درون جز فضایی نبینم.خاقانی.
|| فلک. آسمان. هوا :
فضا به بوالعجبی تا کیت نماید لعب
بهفت مهرهء زرین و حقهء مینا؟خاقانی.
|| گشادی و فراخی هوا. || وسعت. || پیشگاه و صحن. (ناظم الاطباء). رجوع به فضاء شود. || (اصطلاح جغرافیا) مکانی که کرهء زمین در منظومهء شمسی اشغال میکند. (فرهنگ فارسی معین).

فضا.

[فَ] (ع اِ) دانهء مویز مانند فصی با صاد. (از اقرب الموارد).

فضاء .

[فَ] (ع اِ) گشادگی و فراخی. (منتهی الارب). الساحة. (اقرب الموارد). || زمین فراخ. (از منتهی الارب). آنچه گشاده بود از زمین. (اقرب الموارد). || (مص) فراخ شدن جای. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || در کیسه کردن درهمها را. (منتهی الارب).

فضاء .

[فِ] (ع اِ) آب روان بر زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فضائح.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فضیحة. (اقرب الموارد). رجوع به فضایح، فضیحت و فضیحة شود.

فضائل.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فضیلة. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). جِ فضیلت. مقابل رذایل. (یادداشت مؤلف). رجوع به فضایل و فضیلت شود.

فضائی.

[فَ] (ص نسبی) فضایی. رجوع به فضایی شود.

فضاح.

[فِ] (ع اِمص) رسوایی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فضیحة شود.

فضاحت.

[فَ حَ] (ع اِمص) رسوایی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فضاحة شود.

فضاحة.

[فَ حَ] (ع اِمص) رسوایی. (منتهی الارب). آشکار کردن بدیها. (از اقرب الموارد).

فضاحی.

[فَضْ ضا] (حامص) در تداول فارسی زبانان، رسوایی. رسوا کردن دیگران. (یادداشت مؤلف).

فضاض.

[فِ / فُ] (ع اِ) شکسته و ریزه که از شکستن چیزی برآید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فضاض الجبال؛ سنگهای پراکنده بر همدیگر فراهم آمده. (منتهی الارب). || طاروا فضاضاً؛ متفرقاً پرواز کردند. (از اقرب الموارد).

فضاضة.

[فُ ضَ] (ع اِ) فضاض. (از اقرب الموارد). رجوع به فضاض شود.

فضال.

[فِ] (ع مص) همدیگر افزون آمدن. || فزونی جستن. || نبرد کردن در افزونی. (منتهی الارب).

فضالة.

[فُ لَ] (ع اِ) باقی و زائدهء از چیزی. (منتهی الارب). ج، فضالات. (اقرب الموارد) :من از شراب این سخن مست و فضالهء قدح در دست. (گلستان سعدی).
- فضاله چین.؛ رجوع به همین مدخل در جای شود.

فضالة.

[فُ لَ] (اِخ) ابن عبید، متوفی به سال 53 ه . ق. و مکنی به ابومحمد. از صحابه و از جمله کسانی بود که در جنگ احد و فتح شام و مصر شرکت داشت. سپس در شام سکونت گزید. معاویه او را سمت قضاء دمشق داد و در همانجا درگذشت. از وی پنجاه حدیث درست نقل شده است. (از اعلام زرکلی از الاصابة و تهذیب التهذیب).

فضاله چین.

[فُ لَ / لِ] (نف مرکب)باغبان که شاخه های زاید را می تراشد. (غیاث).

فضالی.

[فُ لا] (ع اِ) تفضل کنندگان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فضانورد.

[فَ نَ وَ] (نف مرکب) کسی که با وسیلهء جهنده به هوا پرواز کند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فضانوردی شود.

فضانوردی.

[فَ نَ وَ] (حامص مرکب)انسانهای فضانورد با وسیلهء جهنده به نام موشک به فضا میروند. پیشرفت صنعتی و ساختن موشکهای سریع السیر بشر را به فکر فضانوردی و کشف اسرار ستارگان منظومهء شمسی که خورشید مرکز آن است و کرهء خاکی ما یکی از سیارات آن به شمار میرود انداخت. کشف این اسرار علاوه بر آنکه دنیاهای ناشناخته را به انسان می شناساند همهء رشته های علوم طبیعی را غنی تر میسازد. صرف نظر از اختراع موشک برای مسافرتهای فضایی، دشواریهایی وجود داشت که از جملهء آنها بی وزنی انسان در درون موشک و دیگر مسالهء غذای سرنشین است. دانشمندان بتدریج بر این مشکلات غلبه میکنند. (از فرهنگ فارسی معین).

فضایح.

[فَ یِ] (ع اِ) جِ فضیحة. رسواییها. (فرهنگ فارسی معین) : امیر سیف الدوله از روی حمیت دین و غیرت اسلام جایز نمی شمرد بر آن فضایح اغضا نمودن. (ترجمهء تاریخ یمینی). از کیفیت نامه خبر کردند و سورت آن فضایح و قبایح بر او خواندند. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به فضائح، فضیحت و فضیحة شود.
که خدا اسباب خشمی ساخته ست
وآن فضایح را بکوی انداخته ست.مولوی.

فضایل.

[فَ یِ] (ع اِ) جِ فضیلة. (یادداشت مؤلف). برتریها. هنرها. فزونیها در دانش. (فرهنگ فارسی معین) :
اندر فضایل تو قلم گویی
چون نخلهء کلیم پیمبر شد.منجیک ترمذی.
حدیث او معانی در معانی
رسوم او فضایل در فضایل.منوچهری.
این قدر از فضایل این پادشاه تقریر افتاد. (کلیله و دمنه). ذکر فضایل او در افواه خاص و عام افتاده. (ترجمهء تاریخ یمینی). از حدایق جد و هزل و حقایق فضایل و فضل ریان گشته. (ترجمهء تاریخ یمینی). از فنون فضائل حظی وافر داشت. (گلستان).
گر کان فضایلی وگر دریایی
بی راحت خلق باد مپیمایی.سعدی.
سعدی از این پس نه عاقل است نه هشیار
عشق بچربید بر فنون و فضایل.سعدی.
تحصیل عشق و رندی آسان نمود اول
جانم بسوخت آخر در کسب این فضایل.
حافظ.
- فضایل اربعه؛ حکمت، شجاعت، عفت و عدالت. (یادداشت مؤلف). رجوع به «فضایل اربعه» در غیاث اللغات شود.
|| مدایح خلفای راشدین. مقابل مناقب که مدایح ائمهء شیعه است. (از فرهنگ فارسی معین).
- فضایل خوان؛ مداح خلفای راشدین. مقابل مناقب خوان. (فرهنگ فارسی از کتاب النقض).

فضایی.

[فَ] (ص نسبی) فضائی. منسوب به فضا.
- هندسهء فضایی؛ قسمتی از علم هندسه که دربارهء اجسام بحث میکند و موضوع آن مطالعهء چیزی است که قسمتی از فضا را اشغال کند.

فضایی.

[فَ] (اِخ) از همدان است. شخصی سلیم النفس و صادق القول بود و نسبت به حقیر (صادقی کتابدار) سمت معلمی داشت. شعرش هموار و آبدار است و این ابیات از اوست:
عاشقان را ذوق از معنی است نی صورت ز دوست
صورت شیرین بچشم کوهکن گو سنگ باش.
بار غم از دل مجنون که تواند برداشت
ناقهء لیلی اگر روی به هامون نکند.
(از مجمع الخواص تألیف صادقی کتابدار از ترجمهء خیام پور ص 247).
فضایی از شعرای زمان شاه عباس صفوی است.

فضح.

[فَ] (ع مص) رسوا کردن کسی را. (منتهی الارب). آشکار کردن بدیهای کسی را. (از اقرب الموارد). || پدیدار شدن صبح و غالب شدن کسی را روشنی صبح و نیک نمایان گردیدن. (منتهی الارب). مانند فصح به صاد مهمله. رجوع به فصح شود. || آشکار کردن و کشف کردن راز معما. || غلبه کردن ماه بر ستارگان در روشنی. (از اقرب الموارد).

فضح.

[فَ ضَ] (ع مص) اندک سپید گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به افضح شود. || (اِ) هرچه بر آن سرخی باشد. (منتهی الارب).

فضحة.

[فُ حَ] (ع اِمص) سپیدی نه بغایت. (منتهی الارب).

فضخ.

[فَ] (ع مص) شکستن چیزی را. و لایکون الا فی شی ء اجوف. || سر شکستن کسی را. || کور کردن چشم کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || یکباره ریختن آب را. (منتهی الارب).

فضض.

[فَ ضَ] (ع اِ) ریزه و شکسته. (منتهی الارب). || قطارهء آب که وقت طهارت پرد، و منتشر شود. || هر منتشر و متفرق و پریشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فضض.

[فِ ضَ] (ع اِ) جِ فضة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فضع.

[فَ] (ع مص) بشکستن چوب را. (منتهی الارب). در اقرب الموارد نیست.

فضع.

[فَ] (ع مص) پلیدی انداختن. || تیز زدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فضعل.

[] (ع اِ) به عربی عقرب است. (فهرست مخزن الادویه).

فضفاض.

[فَ] (ع ص) واسع و فراخ: ثوب فضفاض. عیش فضفاض. درع فضفاض. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فضفاضة.

[فَ ضَ] (ع ص) درع فضفاضة؛ زره فراخ. (منتهی الارب). و مانند آن است: عیشه فضفاضة. (از اقرب الموارد). || جاریة فضفاضة؛ دختر فربه درازبالا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فضفضة.

[فَ فَ ضَ] (ع مص) فراخ گردانیدن لباس را یا زره را یا زندگانی را. || فراخ شدن لباس یا زره یا زندگانی. (از اقرب الموارد). || (اِمص) فراخی جامه و زره. || فراخی زندگانی. (منتهی الارب).

فضل.

[فَ] (ع اِمص، اِ) فزونی. ج، فضول. (منتهی الارب). مقابل نقص. (اقرب الموارد). || بقیه از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برتری. رجحان. (فرهنگ فارسی معین) :
چه فضل میر ابوالفضل بر همه ملکان
چو فضل گوهر و یاقوت بر نبهره پشیز.
رودکی.
اگر علم را نیستی فضل بر
بسختی نخستی خردمند خر (کذا).
بوشکور.
بر فضل او گوا گذراند دل
گرچه گوا نخواهند از خستو.
فرخی.
مر مرا سوی خرد بر تو بسی فضل است
بسخن گفتن و تدبیر و بهشیاری.
ناصرخسرو.
به کارکرد مرا با زمانه دفترهاست
چه فضلها بودم گر به حق حساب کنند.
مسعودسعد.
-فضل دادن.؛ فضل داشتن. فضل ستای. فضل نهادن. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| معرفت. حکمت. کمال. (فرهنگ فارسی معین) :
روا نبود که با این فضل و دانش
بود شربم همی دایم ز میده.
فرالاوی.
حاسدم خواهد که چون من او همی گردد بفضل
هرکه بیماری دق دارد کجا گردد سمین؟
منوچهری.
او مردی است در فضل و علم و عقل و ادب یگانهء روزگار. (تاریخ بیهقی). من که فضلی ندارم و در درجهء ایشان نیستم چون مجتازان بوده ام تا اینجا رسیدم. (تاریخ بیهقی). استادم... در خرد و فضل آن بود که بود. (تاریخ بیهقی).
فاضل کنند نامت اگر تو به جد و جهد
تا فضل را به دست نیاری نیارمی.
ناصرخسرو.
گر دل کمال و فضل بود مرد را خطر
چون خوار و زار کرد بس این بی خطر مرا.
ناصرخسرو.
گرچه در گیتی نیابی هیچ فضل
مرد از او فاضل شده ست و زودیاب.
ناصرخسرو.
گمان برد که فضل و فضیلت حاصل شد. (کلیله و دمنه). روز بازار فضل و براعت است. (کلیله و دمنه).
مگر فضل من ناقص است ارنه هم
بر او تکیه گاهی عجب کردمی.خاقانی.
بیش بیش است فضل خاقانی
دولتش کم کم آمد از عالم.خاقانی.
با اینکه بهترین خلف دهرم
آید ز فضل و فطنت من عارش.خاقانی.
هر دو در علو درجت چون فرقدین بودند و در شهرت فضل چون نیرین. (ترجمهء تاریخ یمینی). هر نقطه که از نوک خامهء او بر دیباچهء نامه می چکید خالی بود بر روی فضل. (ترجمهء تاریخ یمینی). جهان از فضل و معانی و معالی و مکارم خویش خالی گذاشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). بر کمال فضل و بلاغت او حمل نتوان کرد. (گلستان).
فضل و هنر ضایع است تا ننمایند
عود بر آتش نهند و مشک بسایند.
سعدی (گلستان).
نگویمت که در او دانشی است یا فضلی
که نیست در همه آفاق مثل او جاهل.
سعدی (منسوب به هزلیات).
- فضل فروش.؛ فضل فروشی. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| احسان. بخشش. (فرهنگ فارسی معین). احسان و آغاز به احسان بی اینکه آن را سببی باشد. (از اقرب الموارد) :
من آن مهی را خدمت کنم همی که بفضل
چو فضل برمک دارد مگر هزار غلام.
فرخی.
ز شکر اوست مروه و صفای من
ز فضل اوست مروه و صفای او.
منوچهری.
مستغفر بالله که از فضل خدای است
موجود و مجسم شده در عالم فانیش.
ناصرخسرو.
پادشاه اهل فضل و مروت را بر اطلاق به کرامات مخصوص نگرداند. (کلیله و دمنه).
تاریخ کیقباد نخواندی که در سیر
عدلش ز فضل عاطفه گستر نکوتر است؟
خاقانی.
منت و فضل و کرم است اینهمه
وین همه در وصف تو گفتن توان.خاقانی.
قاصدی بفرست کاخبارش کند
طالب این فضل و ایثارش کند.مولوی.
شکر فضلت به سالهای دراز
نتوانم به شرح گفتن باز.سعدی.
|| یکی از صفات خدا، و آن بالاتر از عدل و موجب بخشایش گناهکاران است: الهی عاملنا بفضلک و لاتعاملنا بعدلک. (از فرهنگ فارسی معین) : نومید نیستم از فضل ایزد عز ذکره. (تاریخ بیهقی).
گر رحمت خدای نبودی و فضل او
افکنده بود مکر تو در جوی و جر مرا.
ناصرخسرو.
برخیز و بنگر تا فضل ایزد... بینی. (کلیله و دمنه). آدمیان را به فضل و منت خویش به مزیت عقل و رجحان خرد از دیگر جانوران ممیز گردانید. (کلیله و دمنه). ملکا اگر میدانی که شوی بر من ظلم کرد تو به فضل خویش ببخشای. (کلیله و دمنه).
خاقانی امید را مکن قطع
از فضل خدای حال گردان.خاقانی.
خدای تعالی فضل عظیم و... خود را شامل حال و کافل روزگار خیر آثار او فرماید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
شاید که در حساب نیاید گناه ما
آنجا که فضل و رحمت بی منتهای توست.
سعدی.
|| عنایت. لطف. توجه :
بر فضل توست تکیهء امید او از آنک
پاشندهء عطایی و پوشنده خطا.خاقانی.
تویی کاول ز خاکم آفریدی
بفضلم ز آفرینش برگزیدی.نظامی.
|| فضیلت. صفت پسندیده. سیرت نیک :
از فضلهای صاحب سید سنی کم است
هرچند برترین همه فضلها سخاست.
فرخی.
|| (مص) افزون گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باقی و زائد ماندن. (منتهی الارب). باقی ماندن. (از اقرب الموارد).

فضل.

[فُ ضُ] (ع اِ) جامهء بادروزه که زنان در وقت عمل و کار پوشند. || (ص) جامهء بادروزه پوشنده. (منتهی الارب).

فضل.

[فَ] (اِخ) نام کنیز متوکل است که شاعره ای بود و در یمامه تولد یافته بود. در زمان وی شاعره ای فصیح تر از او نبود. او را با علی بن جهم و ابودلف عجلی مداعباتی است. در شعرش رقت و ابداعی دیده میشود. دارای بداهت و سرعت انتقال بوده است. وفاتش بسال 360 ه . ق. در بغداد بوده. (از الاعلام زرکلی از فوات الوفیات).

فضل.

[فَ] (اِخ) المسترشدبالله خلیفهء عباسی. رجوع به مسترشدبالله شود.

فضل آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش وفس شهرستان اراک، دارای 408 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، بنشن و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فضل آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند، که دارای 144 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فضل آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش ششتمد شهرستان سبزوار، دارای 168 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و زیره است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فضل آباد.

[فَ] (اِخ) مزرعه ای است از بخش مرکزی شهرستان سمنان که سر راه دامغان به سمنان قرار گرفته و جزو قریهء جام است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فضل آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش نوخندان شهرستان دره گز، دارای 146 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فضل آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش نجف آباد شهرستان اصفهان، دارای 197 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، بادام، صیفی، انگور و سیب زمینی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فضل آباد.

[فَ] (اِخ) دهی کوچک است از بخش بافق شهرستان یزد که دارای 89 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

فضلا.

[فُ ضَ] (ع ص، اِ) جِ فاضل. (غیاث) (فرهنگ فارسی معین). فضلاء :
دلتان خوش کرده ست دروغی که بگویند
این بیهده گویان که شما از فضلائید.
ناصرخسرو.
فضلای عصر در ذکر آن غلا منظومات بسیار گفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی). یکی از فضلا تعلیم ملکزاد همی کردی. (گلستان). من او را از فضلای عصر و یگانهء دهر میدانم. (گلستان).
- فضلاپرور؛ آنکه فضلا را حمایت و تعهد کند. فاضل پرور. (فرهنگ فارسی معین) :
ای فضلاپروری کز شرف نام تو
مدعیان را زند قافیهء من قفا.خاقانی.

فض.

[فَ لَنْ] (ع ق) فض از اینکه؛ علاوه بر اینکه. اضافه بر اینکه. (از یادداشتهای مؤلف).

فضلات.

[فَ ضَ] (ع اِ) جِ فضلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فضلة شود.

فضل الحق.

[فَ لُلْ حَق ق] (اِخ)فضل الحق مولوی حیدرآبادی. از رجال نهضت سیاسی هند بود که در برابر حکومت انگلیسی حیدرآباد مقاومت کرد و بسال 1858 م. در زندان درگذشت. او راست: کتاب الهدیة السعیدیة فی الحکمة الطبیعیة. (از الاعلام زرکلی).

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) خواجه فضل الله از اشراف کرمان است و بغایت جوانی خوش طبع و خوش اخلاق است. و اهل قلم همه متفق اند که در علم سیاق و حساب دفتر و ضرب و قسمت بی نظیر است و قریب پنج سال در ملازمت سلطان صاحبقران صاحب اختیار دیوان وزارت بود و در زمان خواجه مجدالدین محمد او را بحضرت پادشاه بد نمودند و به ضرورت جلا اختیار کرد؛ اما در آن سفر به زیارت مکه مشرف شد و به منصب «میرحاجی» تفویض یافت و هرچند سلاطین آن مملکت تکلیف ملازمت فرمودند او اقبال ننمود و اظهار افتخار ملازمت پادشاه خود کرد. (از مجالس النفائس تألیف میر علیشیر نوایی ص 119). وی معاصر مؤلف مجالس النفائس و از شعرای قرن نهم هجری است.

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) ابن ابی الخیر. رجوع به ابوسعید ابوالخیر شود.

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) المحبی بن محب اللهبن محمد المحبی. فاضلی بود که او را معرفت ادب و طب و تاریخ بود. اهل دمشق و پدر محبی مورخ صاحب خلاصة الاثر بود. او را در تاریخ و شعر کتبی است. ولادتش بسال 1082 ه . ق. / 1621 م. و درگذشت او در سال 1031 ه . ق. اتفاق افتاد. (از الاعلام زرکلی).

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) ابواللیثی. رجوع به فضل الله سمرقندی شود.

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) استرآبادی. مؤسس فرقهء حروفیه. رجوع به حروفیان شود.

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) تبریزی. طبیب معروفی است که در دربار تیمور بوده و در آخرین بیماری او که منجر به مرگش گردید در معالجهء او کوشش و حذاقت بسیار نموده است. (نقل با تصرف از تاریخ ادبی ایران ادوارد برون ترجمهء علی اصغر حکمت ج 3 ص 232).

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) حاج شیخ فضل الله نوری. رجوع به نوری شود.

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) ... الحسینی. ظاهراً والد عبدالله بن فضل الله صاحب وصاف است و حاجی خلیفه بدان تصریح نموده. او را کتابی است به نام المعجم فی آثار ملوک العجم که در آن با اسلوبی ادیبانه سرگذشت پادشاهان قدیم ایران تا آخر عهد ساسانیان به رشتهء تحریر درآمده و به نام نصرة الدین احمدبن یوسف شاه، اتابک لر بزرگ (1296-1330 م.) موشح گشته است. این کتاب از حیث تاریخی از سایر کتاب تاریخی این دوره پایین تر است. انشای آن بطرز وصاف ولی قدر و قیمت آن بسیار کمتر است. در طهران به چاپ سنگی رسیده است. (از تاریخ ادبی ایران ادوارد برون ترجمهء علی اصغر حکمت ج 3 صص 78-79).

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) .... همدانی، مکنی به ابوتغلب. در قرن چهارم هجری مقارن حکومت عضدالدوله، امیر موصل و اطراف آن بود و هنگامی که عضدالدوله بموصل رفت وی بشام گریخت و بسال 369 ه . ق. کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) خواجه رشیدالدین فضل الله. رجوع به رشیدالدین فضل الله شود.

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) سمرقندی. او را بواسطهء کثرت دانش درعلم فقه ابوحنیفهء ثانی میگویند و با آنکه اعلم علمای سمرقند بوده، میل به شعر و معما نیز میفرموده و این مطلع از اوست:
قد چون سرو تو جانست مرا بلکه روان
سویم ای سرو روان شو که فدا سازم جان.
و خواجه از جملهء شاگردان سیدشریف است. (از مجالس النفائس تألیف میر علیشیر نوائی ص 201). خواجه فضل الله از شعرای قرن نهم هجری بوده است.

فضل الله.

[فَ لُلْ لاه] (اِخ) شیرازی. برسم تجارت به استرآباد آمد و چون شخصی لوند بود سرمایه را با لوندان به شراب و کباب تلف نمود و چون مایهء لوندی ناچار به بنیاد صلاح و تقوی ماند. شطرنج کبیر و صغیر را نیکو میباخت و خود را بشعر و معما مشغول میساخت. (از مجالس النفائس میرعلیشیر نوایی ص 299). وی با توجه به اینکه همزمان امیر علیشیر بوده از شعرای قرن نهم هجری است.

فضل برمکی.

[فَ لِ بَ مَ] (اِخ) رجوع به فضل بن یحیی برمکی شود.

فضل بصری.

[فَ لِ بَ] (اِخ) ابن محمد بن علی بن فضل القضبانی النحوی البصری. در نحو و لغت و عربیت فاضل بود، کتابی در نحو نوشت و او راست: حواشی صحاح و کتاب الامالی و کتاب الصفوة فی اشعار العرب. (از روضات الجنات ص 524). از مردم بصره و نابینا بود. وفاتش بسال 444 ه . ق. / 1052 م. اتفاق افتاد. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن احمد.

[فَ لِ نِ اَ مَ] (اِخ)اسفراینی. رجوع به ابوالعباس اسفراینی شود.

فضل بن جعفر.

[فَ لِ نِ جَ فَ] (اِخ) ابن فضل بن یونس نخعی. شاعری نابینا از مردم کوفه بود. در آغاز خلافت معتصم در بغداد سکونت گزید و وی را مدح گفت و نیز متوکل و فتح بن خاقان و بعضی دیگر از سران آن زمان را ستوده است. وفاتش بسال 255 ه . ق. اتفاق افتاد. (از الاعلام زرکلی از نکت الهمیان).

فضل بن جعفر.

[فَ لِ نِ جَ فَ] (اِخ) ابن محمد بن فرات، مکنی به ابوالفتح. از اعیان دولت عباسی بود و مقتدربالله در سال 320 ه . ق. او را وزارت داد. سپس خلع شد و مأموریت خراج مصر و شام را یافت و دوباره به سال 324 ه . ق. به وزارت منصوب گردید، ولی به سبب اختلال حال در این مقام مدتی زیاد نماند. پس به شام بازگشت و در رملة به سال 327 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن جعفر.

[فَ لِ نِ جَ فَ] (اِخ)المطیع لله خلیفهء عباسی. رجوع به مطیع لله شود.

فضل بن حسن.

[فَ لِ نِ حَ سَ] (اِخ)طبرسی. رجوع به طبرسی فضل بن حسن شود.

فضل بن دکین.

[فَ لِ نِ دُ کَ] (اِخ) مکنی به ابونعیم. حافظ و محدث و از اهل کوفه بود و از بزرگان شیوخ بخاری بود و امامی بود و طایفه ای به نام دکینیه به او منسوب اند. درگذشت فضل به سال 219 ه . ق. بود. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن ربیع.

[فَ لِ نِ رَ] (اِخ) فضل بن ربیع بن یونس. وزیری ادیب و دوراندیش بود. پدرش وزیر منصور عباسی بود و در زمان هارون الرشید به دوران وزارت برامکه از بزرگان دشمنان آن خاندان گردید. پس از برامکه وی عهده دار وزارت شد و تا مرگ هارون در مقام وزارت باقی بود و امین هم او را در وزارت باقی گذاشت و پس از پیروزی مأمون در سال 196 ه . ق. پنهان شد، ولی مأمون او را بخشید. وی به سال 208 ه . ق. / 824 م. در طوس درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن روح.

[فَ لِ نِ رَ] (اِخ) المهلبی. عامل هارون الرشید در افریقا بود و در سال 178 ه . ق. کشته شد. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن سهل.

[فَ لِ نِ سَ] (اِخ)سرخسی. ذوالریاستین. رجوع به ذوالریاستین شود.

فضل بن صالح.

[فَ لِ نِ لِ] (اِخ) از افسران و اعیان دولت فاطمی مصر بود و بامر الحالم بامرالله در سال 400 ه . ق. به قتل رسید. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن عباس.

[فَ لِ نِ عَبْ با] (اِخ)ربنجنی بخارایی. رجوع به ربنجنی شود.

فضل بن عباس.

[فَ لِ نِ عَبْ با] (اِخ)ابن ربیع بن حارث بن عبدالمطلب. یکی از زعمای مدینه در قیام علیه بنی امیه بود و در وقعهء حره به سال 63 ه . ق. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن عباس.

[فَ لِ نِ عَبْ با] (اِخ)ابن عبدالمطلب هاشمی قرشی. از دلیران صحابهء رسول اکرم و سالمندترین اولاد عباس بود. او را «ردف رسول الله» لقب داده اند. پس از درگذشت رسول اکرم وی به شام رفت و در اردن به بیماری طاعون درگذشت. از وی 24 حدیث صحیح روایت شده است. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن عباس.

[فَ لِ نِ عَبْ با] (اِخ)ابن عتبة بن ابی لهب. شاعری است از قریش و از فصحای بنی هاشم بوده است. وی معاصر فرزدق و احوص بود. و عبدالملک بن مروان را می ستود و نخستین هاشمی بود که به ستایش امویان پرداخت. وی را فضل اللهبی نیز گفته اند منسوباً به لهب که جد اوست. درگذشت وی در حدود یکصد سال پس از هجرت نبوی اتفاق افتاد. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن عبدالصمد.

[فَ لِ نِ عَ دُصْ صَ مَ] (اِخ) رقاشی. رجوع به ابن رقاشی شود.

فضل بن قدامة.

[فَ لِ نِ قُ مَ] (اِخ)ابوالنجم فضل بن قدامة العجلی. از اکابر رجزگویان شعر عرب و معاصر عبدالملک بن مروان بود و در مجالس عبدالملک و فرزندش هشام حضور می یافت. وفات او به سال 130 ه . ق. اتفاق افتاد. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن محمد.

[فَ لِ نِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)لوکری، مکنی به ابوالعباس. رجوع به ابوالعباس لوکری شود.

فضل بن محمد.

[فَ لِ نِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)قضبانی بصری. رجوع به فضل بصری شود.

فضل بن مروان.

[فَ لِ نِ مَرْ] (اِخ) وی به آیین خدمت خلفا آشنا بود و انشائی نیکو داشت. در بغداد پس از درگذشت مأمون برای معتصم بیعت گرفت و در آن هنگام معتصم در روم بود. سپس معتصم برای مدت سه سال او را وزیر خود کرد و پس از معتصم نیز در دستگاه خلافت بود تا درگذشت. او را بجز «دیوان رسائل» کتابی به نام «الاخبار و المشاهدات» است. تولدش به سال 170 ه . ق. و درگذشت او به سال 250 ه . ق. / 846 م. است. (از الاعلام زرکلی).

فضل بن یحیی.

[فَ لِ نِ یَ یا] (اِخ) ... برمکی. وزیر هارون الرشید و برادر همشیر اوست. از بخشنده ترین مردم زمان خود بود. رشید او را به مدتی کوتاه به وزارت منصوب کرد و سپس در سال 178 ه . ق. والی خراسان نمود و تا هنگامی که رشید بر برمکیان خشم گرفت، یعنی تا سال 187 ه . ق. در آن مقام بود؛ در سال 187 وی و پدرش یحیی به امر هارون زندانی شدند. فضل به سال 193 ه . ق. / 809 م. در زندان درگذشت. ابن اثیر او را از نیکمردانی شمرده است که جهان مانند او را به یاد ندارد. (از الاعلام زرکلی از ابن اثیر و وفیات الاعیان).

فضل دادن.

[فَ دَ] (مص مرکب) برتری و ترجیح دادن. بهتر دانستن و بهتر و برتر شمردن :
آن کس که هر دو دید، مر ایوان خواجه را
بسیار فضل داد بر ایوان کسروی.
فرخی.
رجوع به فضل شود.

فضل داشتن.

[فَ تَ] (مص مرکب)برتری داشتن. ترجیح داشتن. بهتر بودن :
حکمت و علم بر محال و دروغ
فضل دارد چو بر حنوط بخور.ناصرخسرو.
آدمی فضل بر دگر حیوان
بجوانمردی و ادب دارد.سعدی.

فضل ذوالریاستین.

[فَ لِ ذُرْ ریا سَ تَ] (اِخ) رجوع به ذوالریاستین شود.

فضل ربیع.

[فَ لِ رَ] (اِخ) فضل بن ربیع وزیر هارون الرشید :
هزار فصل ربیعش جنیبه دار جمال
هزار فضل ربیعش خریطه دار سخا.خاقانی.
چون فصل ربیعی نه که چو فضل ربیعی
کز جود طبیعی همه لطفی و نمائی.خاقانی.
هزار فصل بدیع است و صد چو فضل ربیع
هزار مرغ چو من بوتمام او زیبد.خاقانی.
رجوع به فضل... ابن ربیع شود.

فضل رقاشی.

[فَ لِ رَ] (اِخ) رجوع به ابن الرقاشی شود.

فضل ستای.

[فَ سِ] (نف مرکب) ستایندهء فضل و برتری کسی. آنکه دیگران را به فضل و دانش و برتری بستاید :
فضل تو همی گوید هر فضل ستایی
مدح تو همی خواند هر مدحت خوانی.
فرخی.

فضل سهل.

[فَ لِ سَ] (اِخ) فضل بن سهل ذوالریاستین. رجوع به ذوالریاستین شود.

فضل طبرسی.

[فَ لِ طَ بَ] (اِخ) وی در قرن یازدهم هجری مفتی شافعیان مکه بود. او را شعر است و کتابی در عروض و به سال 1084 ه . ق. درگذشته است. (از الاعلام زرکلی).

فضل فروش.

[فَ فُ] (نف مرکب) آنکه تظاهر به فضل و دانش کند. که هرچه میداند به دیگران بنماید. رجوع به فضل فروشی شود.

فضل فروشی.

[فَ فُ] (حامص مرکب)خودنمایی به دانش و فضل. دانش خود را به دیگران اظهار کردن و به رخ کشیدن.

فضل قضبانی.

[فَ لِ قَ] (اِخ) رجوع به فضل بصری شود.

فضل کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب) لطف کردن. عنایت کردن. توجه کردن :
فضل کن، مگذار کز مشتی خسیس
چون منی در دور تو باشد حزین.خاقانی.
خدایا فضل کن گنج قناعت
چو بخشیدی و دادی ملک ایمان.سعدی.
|| بخشیدن. احسان :
ای صاحب مال فضل کن بر درویش
گر فضل خدا همی شناسی بر خویش.
سعدی.
|| رحمت کردن. بخشاییدن :
چون تو خجل وار برآری نفس
فضل کند رحمت فریادرس.نظامی.
رجوع به فضل شود.

فضل نهادن.

[فَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)ترجیح دادن. برتر دانستن :
آدمیزاد نیک محضر باش
تا ترا بر دواب فضل نهند.سعدی (صاحبیه).

فضلون.

[فَ] (اِخ) امیر ابوالمظفر ممدوح قطران. (یادداشت بخط مؤلف). وی از خاندان وهسودانیان است. (از شرح احوال رودکی، بقلم سعید نفیسی صص 783-784). از سرگذشت وی اطلاعات زیادی در دست نیست :
قطران ز بحر خاطر من قطره ای نبود
فضلون ز خوان همت تو فضله ای نداشت.
خاقانی.
قطران گریخت از در فضلون ز بس عطاش
آن چون تو بذل و این چو رهی بذله ای نداشت.
خاقانی.

فضلویه.

[فَ یَ] (اِخ) از امیران شبانکاره است. ابن بلخی نویسد: فضلویه به کار خویش و شبانی مشغول بودی، پس به خدمت صاحب عادل رفت و این صاحب وزیری بود سخت قوی و متمکن و بارأی و تدبیر و صرامت، و سپاهسالاری بود جابی نام که صاحب را با او رأی نیکو نبود، پس فضلویه را به لجاج او برمیکشید و چون ملک دیلم صاحب را بکشت، فضلویه خروج کرد و او را بگرفت و بقلعهء «پهن دز» محبوس کرد... پس شبانکارگان را برکشید و نان پاره و قلاع داد. پس ملک قاورد به پارس آمد و میان او و فضلویه جنگ قایم شد. پس فضلویه به درگاه سلطان شهید آلب ارسلان رفت و رایات منصوره را سوی پارس کشیده و پارس به ضمان به فضلویه دادند و باز عاصی شد و به دز «خرشه» رفت و نظام الملک او را حصار داد تا او گرفتار شد و او را بقلعهء استخر بازداشتند و او آن قلعه را به دست گرفت. او را بگرفتند و پوستش پر کاه کردند. (از فارسنامهء ابن بلخی چ کمبریج ص 166).

فضلة.

[فُ / فَ لَ] (ع اِ) بقیه و زائد. ماندهء چیزی. (منتهی الارب). بقیهء چیزی. (از اقرب الموارد). باقی ماندهء چیزی. بقیه. بازمانده. ج، فضلات، فضال. (فرهنگ فارسی معین). زائد :
نامردم ار ز جعفر برمک چو یادم آید
هر فضله ای از آنها چون جعفری ندارم.
خاقانی.
چرخ کبود آنچنان ناخن تب بردگان
فضلهء ناخن شده ماه ز داغ سقم.خاقانی.
قومی از فضله های آب دهانش
در لب من لعاب دیدستند.خاقانی.
گفت تا فضلهء صیدش میخورم و از شر دشمنان در پناه صولتش زندگانی میکنم. (گلستان سعدی).
زکوة مال بدرکن که فضلهء رز را
چو باغبان ببرد بیشتر دهد انگور.سعدی.
بچنگ آر و با دیگران نوش کن
نه بر فضلهء دیگران گوش کن.سعدی.
|| بادروزه که در وقت کار و خواب پوشند. (منتهی الارب). جامه ای که بهنگام خواب بر تن کنند. (از اقرب الموارد). || می. (منتهی الارب). الخمر. ج، فضلات، فضلا. (اقرب الموارد). || (اصطلاح طب) آنچه بعد از غذای بدن، ثفل مأکولات از معده و مثانه و دماغ و غیره خارج شود. (غیاث). سرگین. پلیدی. غایط. (فرهنگ فارسی معین). || (مص) باقی و زائد ماندن. (منتهی الارب).

فضلة.

[فِ لَ] (ع اِ) هیئت مفضله. (منتهی الارب). هیئت بادروزه پوشی. || نوع تفضل. (ناظم الاطباء). نوعی از فَضَل. یکبار فضل. (از اقرب الموارد) (فرهنگ فارسی معین).

فضله.

[فَ لِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان اهواز، دارای 200 تن سکنه. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فضله زار.

[فَ لَ / لِ] (اِ مرکب) جای انبوهی نجاست و پلیدی. (آنندراج) :
جهان را فضله زاری دیده ام کو پاک دامانی
که حرف نفرتش بر صفحهء خاطر رقم دارد.
ملا فوقی (از آنندراج).

فضلی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به ابوبکر محمد بن فضل امام بخارا. (سمعانی).

فضلی.

[فُ ضَ] (ص نسبی) منسوب به فضیل که نام جد خاندانی است. (از سمعانی).

فضلی.

[فَ] (اِخ) (مولانا) فضلی از شهر هرات است. در خردی نقاشی میکرد و نظمکی میگفت. آخر خود را شاعر تصور کرد. این مطلع از اوست:
زاهد بیار خرقه و رهن شراب کن
بنیاد زهد و خانهء تقوی خراب کن.
(از مجالس النفائس تألیف میر علیشیر نوایی چ حکمت ص 82). در ترجمهء دیگر کتاب که از محمدشاه قزوینی است نام شاعر فیضی نوشته شده است. رجوع به فیضی شود.

فضلیات.

[فَ لی یا] (ع اِ) جِ فضلیة. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فضلیة شود. || علوم ادبی که اطلاع بر آنها برای فقیه موجب فضل است و جهل بدانها مضر نیست. (فرهنگ فارسی معین از لباب).

فضلیة.

[فَ لی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث فضلی. ج، فضلیات. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فضلیات شود.

فضلیة.

[فَ لی یَ] (اِخ) یکی از پانزده فرقهء خوارج. پیروان فضل بن عبدالله. (بیان الادیان).

فضو.

[فُ ضُوو] (ع مص) فراخ شدن جای. (منتهی الارب). اتساع. || در کیسه نکردن درمها را. (از اقرب الموارد). در کیسه کردن درمها را. (منتهی الارب). فضاء. نوشتهء منتهی الارب غلط است و معنی «در کیسه نکردن» صحیح است. رجوع به فضاء شود.

فضوح.

[فُ] (ع مص) رسوائی. (منتهی الارب). آشکار کردن بدی کسی را. (از اقرب الموارد). فضاحت. فضیحت. فضیحة :
کوهها را هست زین طوفان فضوح
کو امانی؟ جز که در کشتی نوح.مولوی.

فضوح.

[فَ] (ع ص) رسوا. (منتهی الارب). مفتضح. (از اقرب الموارد). شتم است مر عربان را. (منتهی الارب): رجل فضوح؛ ای مفتضح. (اقرب الموارد).

فضوحة.

[فُ حَ] (ع مص) رسوایی. (منتهی الارب). آشکار کردن عیب کسی را. (اقرب الموارد).

فضوخ.

[فَ] (ع ص) میی که خورندهء خود را بشکند و سست کند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فضوح شود.

فضول.

[فُ] (ع اِ) جِ فضل. (منتهی الارب) (فرهنگ فارسی معین) (اقرب الموارد).

فضول.

[فُ] (ع اِ) آنچه از غنیمت زیاد آید و قسمت نشود. (فرهنگ فارسی معین). || باقی مانده از مال زاید بر حاجت. (از اقرب الموارد) (فرهنگ فارسی معین). || آنچه از بدن خارج گردد. ج، فضولات. || (ص) یاوه گو. (فرهنگ فارسی معین). || آنکه اخبار مضره به دیگران رساند. (یادداشت مؤلف). || فضول در فارسی به معنی فضولی در عربی به کار رود؛ آنکه بی جهت در کار دیگران مداخله کند. فضول بر وزن «حلول» را معمو به معنی یاوه گو و «فضولی» را به معنی یاوه گویی استعمال کنند؛ ولی در زبان عربی درست برخلاف این است، یعنی فضول به معنی یاوه گویی و فضولی به معنی یاوه گو است. (از فرهنگ فارسی معین). در تداول فارسی زبانان، به معنی کسی است که در اموری دخالت کند که حد یا حق او نیست. (یادداشت مؤلف) :
سخت نیکو نصیحتی کرد هرچند فضول بود. (تاریخ بیهقی).
مرا به رندی و عشق آن فضول عیب کند
که اعتراض بر اسرار علم غیب کند.حافظ.
- امثال: اگر فضول نباشد شاه چه میداند قلعه کجاست؟ (یادداشت بخط مؤلف).
فضول را بردند جهنم، گفت هیزمش تر است. (یادداشت مؤلف). این مثل در موردی به کار رود که منظور این باشد که شخصی در همه جا از خود اظهار وجود کند حتی در موردی که بداند به حرف او کمترین توجهی نمیشود.
|| (اِمص) یاوه گویی. (فرهنگ فارسی معین). اشتغال کسی بدانچه بدو مربوط نیست. (از اقرب الموارد). هرزه درایی. (یادداشت بخط مؤلف) :
تا کی بری عذاب و کنی ریش را خضاب
تا کی فضول گویی و آری حدیث غاب.
رودکی.
پر فضول است سرت هیچ نخوابی شب و روز
که نو این بستانی، کهن آن ندهی.
ناصرخسرو.
دل پر ز فضول و زند بر لب
زردشت چنین نوشت در زند؟ناصرخسرو.
بی هیچ خیر و فضل همه سر پر از فضول
همچون زمین شوره ای بی کشت و بی نمی.
ناصرخسرو.
بعد از آن معنی تکبر و فضول در دماغ سرور متکبران ابلیس پدید آمد. (قصص الانبیاء). هوس فضول بخاطر ایشان راه یابد. (کلیله و دمنه).
تو فضول از میانه بیرون بر
گوش خر درخور است با سر خر.سنائی.
افضل ار زین فضولها راند
نام افضل بجز اضل منهید.خاقانی.
آستین فضول می افشاند
که ز ایمان بر او طراز نداشت.خاقانی.
عوام از تکامل فضول در ابواب تعامل دست بداشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
در یکی تره چو این عذر ای فضول
می نیاید نزد بقالی قبول.مولوی.
مرا امر معروف دامن گرفت
فضول آتشی گشت و در من گرفت.سعدی.
از آنجا که سلامت حال درویشان و صدق معاملت ایشان بود گمان فضولش نبردند. (گلستان).
دوران دهر عاقبتم سر سپید کرد
وز سر بدرنمیرودم همچنان فضول.سعدی.
- بفضول آمدن؛ هرزه درایی. (یادداشت بخط مؤلف). یاوه گوئی کردن :
مالش همه لاشی شد و ملکش همه ناچیز
دشمن بفضول آمد و بدگوی بگفتار.فرخی.
ترکیب ها:
- فضول آقا.؛ فضول آوردن. فضول باشی. فضول خرج. فضول گفتن. فضول گو. فضول نفس. فضولی. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.

فضول.

[فَ] (ع ص) کثیرالافضال، فعول به معنی فاعل. (اقرب الموارد).

فضول آقا.

[فُ] (اِ مرکب) در تداول عوام، آنکه در اموری که از حق و حد او بیرون است دخالت کند. (یادداشت بخط مؤلف). فضول. رجوع به فضول شود.

فضول آوردن.

[فُ وَ دَ] (مص مرکب)بیهوده گفتن. هرزه درایی :
او به رز گفت که ویحک چه فضول آری
تو هنوز این هوس اندر سر خود داری؟
منوچهری.

فضولات.

[فُ] (ع ص، اِ) جِ فضول. (فرهنگ فارسی معین). بصورت جمع به معنی نجاست و مواد زائد به کار میرود.

فضول باشی.

[فُ] (اِ مرکب) فضول آقا. فضول. (یادداشت بخط مؤلف).

فضول خرج.

[فُ خَ] (ص مرکب)مسرف. (آنندراج). ولخرج. آنکه مال خود را در برابر چیزهای بیهوده دهد.

فضول گفتن.

[فُ گُ تَ] (مص مرکب)یاوه گویی. بیهوده گفتن. فضول آوردن :
تا کی بری عذاب و کنی ریش را خضاب؟
تا کی فضول گویی و آری حدیث غاب؟
رودکی

فضولگو.

[فُ] (نف مرکب) بیهوده گو. فضول. فضول آقا. فضول باشی. رجوع به مدخل ها در ردیف خود شود.

فضول نفس.

[فُ نَ] (ص مرکب) کنایت از ناصح و واعظ. (غیاث).

فضولی.

[فُ] (ص نسبی) آنکه کار بی فایده کند و در پی مالایعنی رود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کسی که کار بیهوده کند. || آنکه بی جهت در امور دیگران مداخله کند، بدین معانی در فارسی «فضول» مستعمل است. (فرهنگ فارسی معین) :
عدو چو گشت فضولی حقیرتر گردد
که تعبیه ست کمی در فزونی و آماس.
سیدحسن غزنوی.
از دهر زاد و دهر فضولی نمای را
خون ریختی گرش نبدی حق مادری.
خاقانی.
- فضولی کردن:به صاحب ردی و صاحب قبولی
نشاید کرد مهمان را فضولی.نظامی.
|| کسی است که او را نه ولی است و نه اصیل و نه وکیل. (تعریفات). || درزی. (منتهی الارب). خیاط. (اقرب الموارد).

فضولی.

[فُ] (حامص) مداخلهء بی جهت در کار دیگران. (فرهنگ فارسی معین) :
ره راست جویی فضولی مجوی
گرت آرزو صحبت اولیاست.ناصرخسرو.
رئیس متین را چو بینی بگوی
که گرد فضولی بسی می تنی.انوری.
الهی نفس سرکش را زبون کن
فضولی از دماغ ما برون کن.عطار.
این گهی بخشد که اجلالی شوی
وز فضولی و دغل خالی شوی.مولوی.
که من توبه کردم به دست تو بر
که گرد فضولی نگردم دگر.سعدی.
در کارخانه ای که ره عقل و فضل نیست
فهم ضعیف رای فضولی چرا کند؟
حافظ (دیوان چ غنی ص 126).
|| یاوه گویی. (فرهنگ فارسی معین).

فضولی.

[فُ] (اِخ) ملا محمد بن سلیمان بغدادی. از اکابر شعرای قرن دهم هجری است که اشعار مؤثر و سوزناک به زبان ترکی و گاه به عربی و فارسی دارد. وی از وابستگان دربار سلطان سلیمان خان قانونی دهمین سلطان عثمانی بوده. او راست: 1- انیس القلب، قصیدهء فارسی. 2- بنگ و باده، مثنوی ترکی. 3- حدیقة الشهداء یا ترجمهء ترکی روضة الشهداء کاشفی. 4- دیوان شعرهای ترکی و فارسی که به نام «دیوان فضولی» به چاپ رسیده است. 5- ساقی نامه. 6- صحت و مرض به فارسی. 7- لیلی و مجنون ترکی. 8- مطلع الاعتقاد در کلام. تضمینی از ابیات معروف فردوسی دارد که ذی نقل می شود:
اگر عمرها مردم بدسرشت
بود همدم حوریان بهشت
در آن محفل پرصفا روز و شب
ز جبریل خواند فنون ادب
بدان اعتقادم سرانجام کار
نگردد از او جز بدی آشکار
وگر سالها گوهر تابناک
فتد خوار و بیقدر بر روی خاک
چو از خاک خیزد همان گوهر است
شهان را برازندهء افسر است.
(از ریحانة الادب ج 3).

فضولی بیع.

[فُ یِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فروختن متاع و ملک دیگری بلااسترضای او. (آنندراج).

فضولی کردن.

[فُ کَ دَ] (مص مرکب)زیاده از حد خویش گفتن. در تداول عوام، دخالت کوچکی در گفتار یا کردار بزرگترها. (از یادداشتهای مؤلف) :
چون فضولی کرد و دست و پا نمود
در عنا افتاد و در کور و کبود.مولوی.
کم فضولی کن تو در حکم قدر
درخور آمد شخص خر با گوش خر.
مولوی.

فضة.

[فِضْ ضَ] (ع اِ) سیم. ج، فضض. (منتهی الارب). عنصر معروف سپیدی است که نزدیکترین فلزات به طلاست و از آن انواع سکه و زیورها و ظروف سازند. (از اقرب الموارد). رجوع به نقره شود. || زمین سنگلاخ سوختهء بلند. (منتهی الارب). ج، فضض، فضاض. (از اقرب الموارد). || حقوقی بود که در زمان صفویه در بنادر خلیج فارس از کشتیها گرفته می شد. (یادداشت مؤلف).

فضة.

[فَضْ ضَ] (ع اِ) زمین سنگلاخ سوختهء بلند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فضة.

[فِضْ ضَ] (اِخ) در افسانه ها، نام خادمهء حضرت فاطمه (س) دختر پیامبر اسلام (ص) است.
-امثال: امروز کار خانه با فضه است ؛ در مورد کسی گویند که گاهگاه کاری غیر از وظیفهء خود را به عهده گیرد. مأخوذ از این روایت است که حضرت فاطمه (س) یک روز کارهای خانه را خود به عهده می گرفت و یک روز به عهدهء فضه می گذاشت. (از یادداشتهای مؤلف).

فضی.

[فِضْ ضی] (ع ص نسبی) سیمین و نقره ای. (آنندراج). از سیم. برنگ سیم. (یادداشت به خط مؤلف).

فضیح.

[فَ] (ع اِ) خوی. (منتهی الارب). عرق. (اقرب الموارد).

فضیح.

[فَ] (ع ص) رسوا. (منتهی الارب). || هو فضیح بالجمال؛ یعنی او بدسیاست است شتران را. (منتهی الارب). || (اِ) شرابی که از غورهء خرما گیرند آنگاه که خرما آغاز سرخ شدن کرده باشد. (یادداشت بخط مؤلف). مصحف «فضیخ» است به خاء منقوط. رجوع به فضیخ شود.

فضیحت.

[فَ حَ] (ع مص) فضیحة. رسوا کردن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || (اِمص) آشکاری عیب کسی. (از اقرب الموارد). رسوایی و بدنامی. ج، فضائح. (فرهنگ فارسی معین) : و هرآینه در معرض فضیحت عامه افتد. (کلیله و دمنه). فضیحت خویش بدید. (کلیله و دمنه).
که فضیحت بود بروز شمار
بنده آزاد و خواجه در زنجیر.سعدی.

فضیحت کردن.

[فَ حَ کَ دَ] (مص مرکب) رسوا کردن. آبروی کسی را بردن :
آدمی را زبان فضیحت کرد.
سعدی (گلستان).

فضیحة.

[فَ حَ] (ع اِمص) رسوایی. (منتهی الارب). رجوع به فضیحت شود.

فضیخ.

[فَ] (ع اِ) دوشاب انگور. || شرابی که از عصارهء غورهء خام سازند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شیر بسیار آب آمیخته. (منتهی الارب). شیری که آنقدر بر آن آب ریخته باشند که رقیق شود. (از اقرب الموارد).

فضیض.

[فَ] (ع ص، اِ) ریزهء چیزی. (منتهی الارب). شکسته. (از اقرب الموارد). || آنچه منتشر و پراکنده شود از آب در وقت طهارت کردن. (منتهی الارب). || آب خوش روان. || شکوفهاول برآمده. || هر متفرق و پریشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فضیل.

[فُ ضَ] (اِخ) ابن عیاض. از مشاهیر عرفای قرن دوم هجری است. فضیل بن عیاض بن مسعود التمیمی الیربوعی، مکنی به ابوعلی و ملقب به شیخ الحرم. از اکابر عباد و صلحا و در حدیث مورد اعتماد بود. کسانی از جمله امام شافعی از وی حدیث شنیده اند. اصل او از کوفه و مولدش سمرقند و سکونتش در مکه بود و هم در مکه بسال 187 ه . ق. / 803 م. درگذشت. تولدش بسال 105 ه . ق. بود. (از الاعلام زرکلی از طبقات الصوفیه و تذکرة الحفاظ). اول حال او آن بود که میان بیابان مرو و باورد خیمه زده بود و پلاسی پوشیده و کلاهی پشمین بر سر نهاده و تسبیحی در گردن افکنده و یاران بسیار داشتی، همه دزدان و راهزنان بودند و شب و روز راه زدندی و کالا به نزدیک فضیل آوردندی که مهتر ایشان بود و او میان ایشان قسمت کردی و آنچه خواستی نصیب خود برداشتی... روزی کاروانی شگرف می آید و یاران او کاروان گوش میداشتند. مردی در میان کاروان بود و آواز دزدان شنوده بود. بدره ای زر داشت.... چون از راه یک سو شد خیمهء فضیل بدید. به نزدیک خیمه او را دید بر صورت و جامهء زاهدان، شاد شد و آن بدره به امانت بدو سپرد. فضیل گفت: برو و در آن کنج خیمه بنه. مرد چنان کرد و بازگشت و به کاروانگاه رسید. کاروان زده بودند و مردمان بسته و افکنده، همه را دست بگشاد و چیزی که باقی مانده بود جمع کردند و برفتند و آن مرد به نزدیک فضیل آمد تا بدره بستاند، او را دید با دزدان نشسته و کالاها قسمت میکردند. مرد چون چنان بدید گفت: بدرهء زر خویش به دزد دادم. فضیل او را از دور بدید، بانگ کرد. مرد چون بیامد گفت: همانجا که نهاده ای برگیر و برو. مرد دررفت و بدره برداشت و برفت. یاران گفتند: آخر ما در همهء کاروان یک درم نقد نیافتیم، تو ده هزار درم بازمی دهی؟ فضیل گفت: این مرد به من گمان نیکو برد. من نیز به خدای گمان نیکو برده ام که مرا توبه دهد. گمان او راست گردانیدم تا حق گمان من راست گرداند... چون اجلش نزدیک آمد دو دختر داشت. عیال را وصیت کرد که چون من بمیرم این دختران را برگیر و بر کوه بوقبیس بر، و روی سوی آسمان کن و بگوی که خداوندا فضیل مرا وصیت کرد و گفت تا من زنده بودم این زینهاریان را بطاقت خویش میداشتم. چون مرا بزندان گور محبوس گردانیدی، زینهاریان را بازدادم. چون فضیل را دفن کردند عیالش همچنان کرد که او گفته بود... همان ساعت امیر یمن با دو پسر خود آنجا بگذشت، ایشان را دید با گریستن و زاری. گفت: شما از کجائید؟ آن زن حال بازگفت. امیر گفت: این دختران را به این پسران خویش دادم، هر یکی را ده هزار دینار کاوین کردم. تو بدین بسنده کردی؟ گفت: کردم. در حال عماریها و فرشها و دیباها بساخت و ایشان را به یمن برد. (از تذکرة الاولیاء عطار).

فضیلت.

[فَ لَ] (ع اِمص) فضیلة. رجحان. برتری. مزیت. فزونی. (از منتهی الارب) :آدمیان را به فضیلت نطق و مزیت عقل از دیگر حیوانات ممیز گردانید. (کلیله و دمنه). چه هرکه از خرد بهره دارد فضیلت او بر وی پوشیده نماند. (کلیله و دمنه). چندانک اندک مایهء وقوف افتاده و فضیلت آن را بشناختم به رغبتی صادق و حرص غالب در تعلم آن می کوشیدم. (کلیله و دمنه).
در خبری خوانده ام فضیلت آنرا
خاست مرا آرزوش قرب سه سال است.
خاقانی.
صدهزار است این فضیلت گر رسد اندر شمار
تا بچپ کردی حساب این فضیلت ها به راست.
خاقانی.
|| صفت نیکو. مقابل رذیلة. ج، فضایل. فضیلت های اصلی عبارتند از: شجاعت، عفت و حکمت. (فرهنگ فارسی معین). فضایل اصلی را چهار دانسته اند که یکی از آنها هم عدالت است : کدام فضیلت از این فراز که از امت به امت و ملت به ملت رسید و مردود نگشت. (کلیله و دمنه). طایفه از حکمای هند در فضیلت ابوزرجمهر سخن می گفتند. (گلستان). || دانش و حکمت. پایهء بلند در فضل. (منتهی الارب).
- فضیلت گستر؛ دانش گستر. و رجوع به همین مدخل در ردیف خود شود.

فضیلت دادن.

[فَ لَ دَ] (مص مرکب)ترجیح دادن. برتری دادن. برتر شمردن. بهتر دانستن : ترا بر وی فضیلت داده، شکر نعمت رب العالمین بجا آر. (گلستان).

فضیلت گستر.

[فَ لَ گُ تَ] (نف مرکب)فضیلت گسترنده. آنکه فضیلت را بسط دهد. || دانشمند. (فرهنگ فارسی معین).

فضیلت نهادن.

[فَ لَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) ترجیح نهادن. برتری دادن. فضیلت دادن :
نگویم فضیلت نهم بر کسی
چنان باش با من که با هر کسی.سعدی.
چو خسرو فضیلت نهد بر ویم
ندانی که دشمن بود در پیم.سعدی.
رجوع به فضیلت شود

فضیل عیاض.

[فُ ضَ لِ عِ] (اِخ)فضیل بن عیاض عارف معروف :
کجاست یحیی و ذاالنون و کو فضیل عیاض؟
شقیق و شبلی و سفیان کجا و حاتم کو؟
ناصرخسرو.
رجوع به فضیل.... ابن عیاض شود.

فضیلة.

[فَ لَ] (ع اِمص) فزونی. (منتهی الارب). مزیت. خلاف نقیصه و رذیله. (از اقرب الموارد). || پایهء بلند در فضل. ج، فضایل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فط.

[فَ] (اِ) مرغ آبی باشد. (فرهنگ اسدی). بط. رجوع به بط شود.

فطآء .

[فَ آ] (ع ص) مؤنث اَفطَأ. (منتهی الارب). ج، فُط ء. (اقرب الموارد).

فطار.

[فُ] (ع ص) شمشیر که در آن کفتگی باشد و نبرد چیزی را. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

فطارلیس.

[] (معرب، اِ) سرخس. (از فهرست مخزن الادویه).

فطارمیقی.

[] (معرب، اِ) فطرمیقی. به یونانی عرطنیثاست و گویند کندش است. (فهرست مخزن الادویه).

فطاری.

[فُ ری ی] (ع ص) مردی که در او نه خیری است و نه شری. (از اقرب الموارد).

فطافط.

[فَ فِ] (ع اِ صوت) آوازهای هنگام زجر. (از اقرب الموارد). آوازهای وقت سرزنش و زجر، و نزدیک آرمیدن با زن. (آنندراج).

فطام.

[فِ] (ع مص) جدا کردن طفل از مادر. (از اقرب الموارد). موقوف کردن شیرخوارگی کودک بعد عمر دوسالگی. (غیاث) :
دایهء جود ترا گفتم، کرا خواهی رضیع؟
گفت باری آز را کش نیست امید فطام.
کمال الدین اسماعیل.
چون فطامش شد بگفتم با پری
تا درآموزند نطق و داوری.مولوی.
گر ز شیر دیو تن را وابری
در فطام او بسی حلوا خوری.مولوی.
پس حیات ماست موقوف فطام
اندک اندک جمع کن، تم الکلام.مولوی.
|| شکستگی. || مفارقت از هر چیز. (غیاث). || (اِ) زمان فطام. زمان بازگرفتن کودک از شیر. (فرهنگ فارسی معین) (از اقرب الموارد).

فطانت.

[فَ نَ] (ع اِمص) زیرکی و دانایی. (غیاث). زیرکی و هوشیاری. || (مص) درک کردن. دریافتن. (فرهنگ فارسی معین). فهمیدن و ادراک کردن. || ماهر شدن در کاری. (از اقرب الموارد).

فطانة.

[فَ نَ] (ع مص) فطانت. رجوع به فطانت شود.

فطانیة.

[فَ یَ] (ع مص) فطانة. رجوع به فطانت شود.

فطأ.

[فَطْءْ] (ع مص) پست و هموار شدن و درآمدن پشت شتر از گرانی بار. (از ناظم الاطباء). به معنی فطا است با تمام معانی آن. || بار کردن بر بعیر بار سنگین چنانکه پشتش صاف گردد و فرورود. || آوردن قوم را آنچه دوست ندارند. (از اقرب الموارد).

فطأ.

[فَ طَءْ] (ع مص) فرورفتن پشت و برآمدن سینه. (از اقرب الموارد). برآمدن سینه. || برآمدن پشت. (منتهی الارب). || فرورفتن پشت شتر خلقة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || پهن بینی شدن. (منتهی الارب).

فط ء .

[فُطْءْ] (ع ص، اِ) جِ اَفطَأ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به افطأ شود.

فطأة.

[فُ ءَ] (ع مص) برآمدن سینه. (منتهی الارب).

فطأة.

[فَ ءَ] (ع مص) بر پشت کسی زدن. || آرمیدن زن. || بیفکندن کسی را بر زمین. || تیز دادن به چیزی. || رنج بردن. || کفک آوردن دیگ. || پست و هموار گردیدن پشت شتر کسی از گرانی بار و درآمدن. (منتهی الارب). رجوع به فَطأ و فَطَأ شود.

فطح.

[فَ] (ع مص) پهن کردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || با چوبدستی زدن. (از اقرب الموارد). || انداختن زن بچه را. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

فطحل.

[فِ طَ] (ع اِ) روزگاری که انسان در آن خلق نشده بود: زمن الفطحل؛ یعنی زمان نوح. و در مبالغهء قدمت چیزی گویند: آن از زمان فطحل است. (از اقرب الموارد). مثل عهد دقیانوس در فارسی.

فطحیه.

[فَ حی یَ] (اِخ) افطحیه. معتقدین به امامت عبدالله بن امام جعفر صادق (ع) ملقب به افطح الرأس یا افطح الرجلین. (از خاندان نوبختی ص 260). || فطحیهء خالص فرقه ای از فطحیه که امامت دو برادر را در صورتی که اکبر آنها پسری نداشته باشد جایز میشمردند و بهمین نظر بعد از امام یازدهم جعفربن علی برادر آن حضرت را امام می پنداشتند. (از خاندان نوبختی عباس اقبال ص 261).

فطر.

[فَ] (ع مص) آفریدن. || شکافتن. (ترجمان القرآن جرجانی) (از اقرب الموارد). || دوشیدن ماده شتر و گوسپند را به سبابه و ابهام یا با کنار انگشتان. (از اقرب الموارد). || شتاب کردن در خمیر و از آن نان فطیر پختن. (ناظم الاطباء). || اختراع و ابتدا و انشاء کردن کار را. || خوردن و آشامیدن روزه دار. (از اقرب الموارد). رجوع به فِطر شود. || (اِ) شکاف. ج، فُطور. (منتهی الارب).

فطر.

[فِ] (ع مص) گشایش روزه. (منتهی الارب). روزه گشادن. (فرهنگ فارسی معین). مقابل صوم. (از اقرب الموارد).
- عید فطر؛ عید روزه گشادن. عید فطر نزد مسلمانان عید پس از روزهء رمضان است. (از اقرب الموارد). جشنی که مسلمانان پس از پایان ماه رمضان در روز اول شوال گیرند :
گفتم کدام عید نه اضحی بود نه فطر
بیرون از این دو عید چه عید است دیگرش.
خاقانی.
- زکات فطر؛ فطره. فطریه. رجوع به فطره و فطریه شود.
|| (اِ) انگوری که سرهای آن پیدا شود. (از اقرب الموارد). انگور وقتی که سر آن ظاهر گردد. (منتهی الارب).

فطر.

[فُ] (ع اِ) نباتی است سفید بشکل نصف تخم مرغ که منکوس باشد و بی برگ و گل و ساقش بسیار کوتاه و جوف او مملو از صفایح، و مأکول، او را به فارسی قارچ [ خوانند ] و فطر و کماءة اسم جنس مأکول و غیرمأکول آنند... (از تحفهء حکیم مؤمن). نوعی از سماروغ است و این بدترین همهء انواع است و پوست این زهر قاتل باشد و اگر کمتر خورند بیهوش گرداند. (برهان). و بباید دانست که از خوردن فطر که به پارسی سماروغ گویند.... زفان آماس کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نام گونه ای قارچ که آن را دنبلان گویند و خوراکی است. (فرهنگ فارسی معین). || نام عام قارچهای سمی کلاهک دار است. در اسماء العقار (ذیل نمرهء 192) کلمهء فطر مرادف با «کما» ذکر شده، در حالی که کما نام گیاهی از تیرهء چتریان است. (فرهنگ فارسی معین).

فطر.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین، دارای 226 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غلات دیمی، باقلا، ماش و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فطرا.

[فَ] (معرب، اِ) به لغت یونانی مطلق تخم را گویند. و به عربی بذر خوانند. (برهان).

فطراسالئین.

[فُ لِ] (معرب، اِ) کرفس صخری است که کرفس جبلی نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فطراسالیون شود.

فطراسالیون.

[فُ] (معرب، اِ) بلغت یونانی تخم کرفس باشد چه فطرا به معنی تخم و سالیون کرفس کوهی است و بعضی گویند نوعی از سماروغ است. (آنندراج) (از برهان). تخم کرفس رومی. (ترجمهء صیدنه). تخم کرفس کوهی است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فطرت.

[فِ رَ] (ع اِمص) آفرینش. (از منتهی الارب) : در فطرت کاینات به وزیر و مشیر و معاونت و مظاهرت محتاج نگشت. (کلیله و دمنه). رجوع به فطرة شود. || ابداع و اختراع. || (اِ) صفتی که هر موجود در آغاز خلقتش داراست. (فرهنگ فارسی معین). خمیره. سرشت. جبلت. (یادداشت مؤلف). سرشت که بچه بر آن آفریده در رحم. (از منتهی الارب) :چنان دید امیرالمؤمنین بفطرت تیز و فکرت شافی که بگرداند خاطر خود را از جزع بر این مصیبت ها. (تاریخ بیهقی).
قضا فعلست در فطرت، قدر منطق به امر حق
خرد عرشست در حکمت معانی وحی و کرسی آن.
ناصرخسرو.
عقل و فطرت به جوی نستانند
دور دور شکم و دستار است.صائب.

فطرتاً.

[فِ رَ تَنْ] (ع ق) به گهر و به گوهر. (یادداشت مؤلف). از روی فطرت و سرشت و طبیعت. عادتاً. طبعاً. صحیح تر آن است که فطرة نویسند و روی تاء گرد تنوین گذارند. رجوع به فطرة شود.

فطرت اول.

[فِ رَ تِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پیدایش ارواح. (غیاث).

فطرت بروجردی.

[فِ رَ تِ بُ جِ](اِخ) اسمش محمد امین بیک است و در اصفهان تحصیل علوم کرده، سپس به هند رفته و مدتی بعد دوباره به اصفهان بازگشته است. طبعش به قصیده سرایی میل داشته است و از اوست:
خیال دانهء خال تو قید طوطی هند
شکنج سنبل زلف تو دام آهوی چین
نهان تر است بجادوی زلف آیت کفر
عیان تر است بهاروت چشم سحر مبین
بسیمگون سمن توست خط ز عنبر تر
به بسدین صدف توست عقد دُرّ ثمین.
(از مجمع الفصحاء ج 2 ص 382).

فطرت نوائی.

[فِ رَ تِ نَ] (اِخ)چراغعلی خان. اصلش از قصبهء نوای مازندران و از نجبای آن سامان بوده و در مبادی دولت خاقان صاحبقران در آن حضرت اعتبار وافر داشته، سپس به وزارت شاهزاده حسینعلی میرزا فرمانفرمای فارس مأمور شد... آخرالامر از آن منصب معاف شد و بحضرت خاقان صاحبقران بازگشت و رحلت کرد. (از مجمع الفصحاء رضاقلی خان هدایت ج 2 ص 394).

فطرس.

[فُ رُ] (اِخ) نام یکی از حواریان عیسی علیه السلام. (یادداشت مؤلف). پطرس. بطرس. رجوع به پطرس شود.

فطرس.

[فُ رُ] (اِخ) نام نهری در نزدیکی رمله در سرزمین فلسطین. (از معجم البلدان).

فطرمیقی.

[] (معرب، اِ) فطارمیقی. عرطنیثاست و گویند کندش است. (فهرست مخزن الادویه).

فطروسلیون.

[فُ رُ سَ] (معرب، اِ) بزر کرفس جبلی است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فطراسالیون شود.

فطرة.

[فِ رَ] (ع اِمص) آفرینش. (ترجمان القرآن جرجانی). || (اِ) سرشت که بچه بر آن آفریده در رحم. (منتهی الارب). الجبلة المتهیئه لقبول الدین. (تعریفات). || دین. (منتهی الارب). || صدقهء فطر. (ناظم الاطباء). آنچه برای سلامت تن در آغاز ماه شوال پس از روزهء رمضان به فقیران دهند. زکات فطر. فطریه :
توانگران را وقف است و نذر و مهمانی
زکات و فطرة و اعتاق و هدی و قربانی.
سعدی.
رجوع به فطریة شود.

فطرة.

[فِ رَ تَنْ] (ع ق) فطرتاً. از روی فطرت و طبیعت. از روی سرشت و خلقت. عادتاً. طبعاً.

فطرة الله.

[فِ رَ تُلْ لاه] (ع اِ مرکب)آفرینش ایزدی. هستی ازلی. وجود حق :
فطرة الله چیست؟ رنگ خم هو
پیسه ها یکرنگ گردد اندر او.مولوی.

فطره زمین.

[فِ رَ زَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان سنندج، دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، لبنیات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فطری.

[فِ ری ی] (ع ص نسبی) منسوب به فطرت. اصلی. ذاتی. طبیعی. خلقی. (غیاث). جبلی. گهری. گوهری. طبعی. ذاتی. خلقی. (از یادداشتهای مؤلف). || منسوب به فطر. مربوط به فطر. فطریة. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فطریة شود.

فطریات.

[فِ ری یا] (ع اِ) جِ فطریة. امور طبیعی. (فرهنگ فارسی معین).

فطریاثا.

[فُ] (اِ) کماة ابیض است که فطر مأکول و به فارسی هیکل و سماروغ نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فطریس.

[] (معرب، اِ) سرخس. (از فهرست مخزن الادویه).

فطریطن.

[] (معرب، اِ) فطریطیقون که عصیر عنب است. (فهرست مخزن الادویه).

فطریطیقون.

[] (معرب، اِ) رجوع به فطریطن شود.

فطریوس.

[] (معرب، اِ) عدس جبلی. (از فهرست مخزن الادویه).

فطریة.

[فِ ری یَ] (ع ص نسبی) فطریه. مؤنث فطری. طبیعیه. ج، فطریات.
- امور فطریه؛ امور طبیعی. (از فرهنگ فارسی معین).
|| (اِ) (اصطلاح شرع) آنچه در روز عید فطر نقداً یا جنساً طبق دستور شرع به مستحقان دهند و واجب است. (فرهنگ فارسی معین). فطرة. زکات فطر.

فطز.

[فَ] (ع مص) مردن و گویند لغتی است در فطس. (از اقرب الموارد). رجوع به فطس شود.

فطس.

[فَ] (ع اِ) دانهء آس. || (مص) بر روی کسی کفتن. || پهن کردن آهن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فطس.

[فَ طَ] (ع مص) پهن بینی گردیدن. || پست و منتشراستخوان بینی شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و در بیت زیر به سکون ثانی بکار رفته است :
رنجها داده ست کاَن را چاره نیست
آن بمثل گنگی و فطس و عمی است.
مولوی.

فطساء .

[فَ] (ع ص) مؤنث افطس. رجوع به فطس شود.

فطسة.

[فَ سَ] (ع اِ) یکی از فطس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). حب الاس. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فطس شود. || پوست جانور مرده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مهره ای که بدان زنان مردان را بند کنند. (منتهی الارب).

فطسة.

[فَ طَ سَ] (ع اِمص) پهنایی بینی و بستگی و پراکندگی استخوان آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فطعم.

[] (اِ) قرنفل. (از فهرست مخزن الادویه).

فطفطة.

[فَ فَ طَ] (ع مص) سرگین کردن. || سخنی گفتن که مفهوم نگردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فطفولن.

[] (معرب، اِ) بنطافیلن. (از فهرست مخزن الادویه).

فطلا.

[] (معرب، اِ) ورد. (از فهرست مخزن الادویه).

فطلوس.

[] (معرب، اِ) شبه. (فهرست مخزن الادویه).

فطم.

[فَ] (ع مص) بریدن چیزی را. || بازداشتن مرد را از عادت وی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || از شیر بازگرفتن. (از اقرب الموارد). رجوع به فطام شود.

فطم.

[فُ طُ] (ع ص، اِ) جِ فطیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فطن.

[فَ] (ع ص) دانا و زیرک و تیزخاطر. ج، فُطن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فطن.

[فُ] (ع ص، اِ) جِ فَطن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فطن.

[فِ طَ] (ع اِ) جِ فطنة. (اقرب الموارد) :
حلم او چون کوه و اندر کوه او کهف امان
طبع او چون بحر و اندر بحر او در فطن.
منوچهری.
ای بسا علم و ذکاوات و فطن
گشته رهرو را چو غول راهزن.مولوی.

فطن.

[فَ طِ / طُ] (ع ص) تیزخاطر. (منتهی الارب). زیرک و دانا. (غیاث) (از اقرب الموارد). بافطانت. (یادداشت مؤلف) :
همچنین میرفت بالا تا یکی
مهتر موران فطن بود اندکی.مولوی.

فطن.

[فَ / فِ] (ع مص) دانا و زیرک شدن. (منتهی الارب).

فطنت.

[فِ نَ] (ع اِمص) فطنة. زیرکی و دانایی. (غیاث). زیرکی. هوشیاری. تیزخاطری. (فرهنگ فارسی معین) : هر خردمندی که فطنتی دارد تواند دانست که حمید امیرالمؤمنین به معنی از نعوت حضرت خلافت است. (تاریخ بیهقی).
وین گنه طبع را نهم که همی
مایهء فطنت و ذکا باشد.مسعودسعد.
دشمن اند این ذهن و فطنت را حریفان حسد
منکرند این سحر و معجز را رفیقان ریا.
خاقانی.
چون نداری فطنت و نور هدی
بهر کوران روی را میزن جلا.مولوی.
هستیش بیداری و فطنت دهد
سهو و نسیان از دلش بیرون جهد.مولوی.
وز اینجا گفته اند خداوندان فطنت و خبرت. (گلستان سعدی). اصحاب فطنت و ارباب خبرت گفته اند... (گلستان سعدی). || دانایی. (فرهنگ فارسی معین) :
با آنکه بهترین خلف دهرم
آید ز فضل و فطنت من عارش.خاقانی.
- عطاردفطنت؛ بسیار دانا. چه عطارد ستارهء دبیران و دانشوران است :
مشتری فر و عطاردفطنت است
تحفه هاش از مدحت آرائی فرست.
خاقانی.
رجوع به فطنة شود.

فطنة.

[فِ نَ] (ع مص، اِمص) فطنت. زیرکی و دانایی و تیزخاطری. (منتهی الارب). حذاقت و فهم. مقابل غباوة. ج، فِطَن. (از اقرب الموارد). دریافتن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادراللغهء زوزنی). || دانستن چیزی را. (منتهی الارب). رجوع به فطن شود.

فطنة.

[فَ طِ نَ] (ع ص) زن زیرک و تیزخاطر و ماهر در امور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فَطِن شود.

فطو.

[فَطْوْ] (ع مص) سخت راندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تاریکی شب به همه جای رسیدن. (مصادر اللغهء زوزنی).

فطوح.

[فَ] (ع ص) ناقهء بزرگ شکم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فطوحینا.

[] (معرب، اِ) سراج العقرب. (فهرست مخزن الادویه).

فطوحیون.

[] (معرب، اِ) به یونانی زفت رطب است. (فهرست مخزن الادویه).

فطور.

[فُ] (ع مص) برآمدن دندان نیش شتر. (منتهی الارب). || خوردن و آشامیدن روزه دار و گفته اند ابتدا کردن بخوردن و آشامیدن. (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ فَطر. (منتهی الارب). رجوع به فَطْر (شکاف) شود.

فطور.

[فَ] (ع اِ) آنچه بدان افطار کنند و روزه گشایند. (منتهی الارب). آنچه بدان روزه گشایند از طعام و جز آن. (از اقرب الموارد).

فطورچی.

[فَ رَ / رِ] (ص مرکب)فاطوره چی. فتوره چی.(1) پارچه فروش. قماش فروش.
(1) - در فرهنگ فارسی معین فتوره به معنی پارچه و قماش آمده است.

فطورة.

[فَ رَ] (ع اِ) گوسپندی که روز فطر ذبح کنند. (اقرب الموارد): ذبحنا فطورة؛ ای شاة یوم الفطر. (منتهی الارب).

فطوری.

[فَ ری ی] (ع اِ) آنچه بدان افطار نمایند و روزه گشایند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فطوریدس.

[] (معرب، اِ) اسم یونانی دجاج است. (تحفه حکیم مؤمن). دجاج. (فهرست مخزن الادویه).

فطوس.

[فُ] (ع مص) مردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی).

فطوس.

[] (اِ) حب الاس. (تحفه حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فطس شود.

فطوطی.

[فَ طا] (ع ص) مرد کوژپشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فطول.

[] (اِ) هزارجشان است که فاشرا باشد. (فهرست مخزن الادویه). فاشرا. هزارافشان. هزارچشان. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.

فطون.

[فَ] (ع ص) تیزخاطر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فطونة.

[فُ نَ] (ع مص) دانا و زیرک گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فطوه.

[] (اِ) خردل ابیض. (فهرست مخزن الادویه).

فطه.

[فَ طَهْ] (ع اِمص) گشادگی پشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فطهاء .

[فَ] (ع ص) زن گشاده پشت. (از اقرب الموارد).

فطیر.

[فَ] (ع اِ) خلاف خمیر یعنی ناخاسته و هرچه زودی و شتابی کرده شود از وقت ادراک آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خمیر برنیامده. (برهان).
-امثال: بی مایه فطیر است ؛ منظور این است که اگر بنیاد چیزی درست نباشد به ثمر نخواهد رسید. در تداول امروز نیز بدین معنی به کار رود. هر کاری که پول در آن خرج نکنی به نتیجه نمیرسد.
|| نانی را گویند که خمیر آن را مایه نزده باشند و برنیامده و نرسیده باشد. (برهان). نان بی خمیرمایه. (منتهی الارب). در تداول مردم گناباد، فطیر دو معنی دارد: یکی نانی که مایه یا خمیر ترش به آن نزنند و دیگر نان روغنی. در تداول اراک و شهرهای مرکزی ایران، نوعی نان شیرمال را که روی آن زردچوبه زنند و به اندازه های کوچک در تنور پزند فطیر می گویند و خمیر اینگونه نان را مایهء ترش نمی زنند. معمو روغن و شیرهء انگور یا خردهء قند نیز بخمیر آن می افزایند و این نان را برای زمستان یا نوروز بیشتر تهیه میکنند :
سکوبا بدو گفت کای نامدار
فطیر است با ترهء جویبار...فردوسی.
دین را طلب نکردی و دنیا ز دست شد
همچون سبوس تر نه خمیری و نه فطیر.
ناصرخسرو.
مخور از خوان او نه پخته نه خام
مخر از دست او خمیر و فطیر.ناصرخسرو.
نان آن کس پخته باشد نزد آنها کز خرد
نه خمیری دارد اندر راه فطرت نه فطیر.
سنائی.
خانه پیرزن که طوفان برد
در تنورش فطیر نتوان یافت.خاقانی.
رجوع به فطیرخواران شود.

فطیر.

[فَ] (اِخ) عید یهود و نصرانیان. (یادداشت مؤلف). از اعیاد یهود. (اقرب الموارد) :
گر نبارد فیض باران عنایت بر سرم
لابه بر گردون رسانم چون جهود اندر فطیر.
سعدی.
رجوع به فطیرخواران شود.

فطیرخواران.

[فَ خوا / خا] (اِ مرکب)نام هفت روز، از پانزدهم تا بیست ویکم ماه نیسان که یهود در آن هفت روز فطیر خورد بجای خمیر. (از التفهیم لاوائل صناعة التنجیم ابوریحان بیرونی ص 243).

فطیرة.

[فَ رَ] (ع اِ) گوسپندی که بروز عید کشند. (منتهی الارب). گوسپندی که روز فطر کشند. فطورة. (از اقرب الموارد). رجوع به فطورة شود.

فطیس.

[فِطْ طی] (معرب، اِ) پتک بزرگ. لغت رومی یا سریانی است. (از منتهی الارب). پتک بزرگ. خایسک بزرگ. (زمخشری یادداشت مؤلف). مطرقه بزرگ یا پتک بزرگ کلان که بدان آهن را می کوبند به هندی آن را کهن گویند. (غیاث).

فطیس.

[فُ طَ] (اِخ). ابن سلیمان بن عبدالملک بن زیاد دبیر، وزیر و نخستین کس از خاندان بنی فطیس بود که در اندلس به وزارت رسید و بسال 205 ه . ق. / 820 م. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

فطیسة.

[فِطْ طی سَ] (ع اِ) بینی خوک. || بینی خوک و گرداگرد آن. || لب مردم. || لفج هر جانور ذی خف. || خرطوم ددان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فرطیسة و فرطوسة شود.

فطیلامج.

[] (معرب، اِ) فاط. (از فهرست مخزن الادویه).

فطیلیون.

[] (معرب، اِ) فاوانیا. (از فهرست مخزن الادویه).

فطیم.

[فَ] (ع ص) کودک از شیر بازشده. ج، فُطُم. (منتهی الارب). مفطوم. (از اقرب الموارد). فصیل. (یادداشت مؤلف).

فطیمة.

[فَ مَ] (ع ص) شتربچهء از شیر بازشده. (منتهی الارب).

فطین.

[فَ] (ع ص) دانا و زیرک. || ماهر در کار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تیزخاطر. (منتهی الارب). دارای فهم و ادراک. (از اقرب الموارد). رجوع به فطن و فطون شود.

فطین و لوس.

[] (معرب، اِ) قاقله. (از فهرست مخزن الادویه).

فظ.

[فَظ ظ] (ع ص) مرد درشت خوی بدخوی سنگدل بدزبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). درشتخوی. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || (اِ) آب شکنبه که در بیابان بی آب، شکم شتر کفانیده، سرگین افشارده بخورند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) بیفشاردن آب شکنبه را. (منتهی الارب).

فظ.

[فَ] (رمز) رمز فظاهرٌ. (یادداشت مؤلف).

فظاظ.

[فِ] (ع مص) درشت خوی گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فظاظة. فظظ. فظ. رجوع به این مدخل ها در ردیف خود شود.

فظاظت.

[فَ ظَ] (ع اِمص) درشتخویی :سلطان سعید را از فظاظت خوئی و درشتی عادت وخامت حاصل آمد. (جهانگشای جوینی). رجوع به فظاظة شود.

فظاظة.

[فَ ظَ] (ع مص) درشتخوی گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فظاظ. رجوع به فظاظ و فظظ شود.

فظاظة.

[فُ ظَ] (ع اِ) پاره ای از آب نر. || پاره ای از هر چیزی. (منتهی الارب). قطعة. (اقرب الموارد).

فظاعة.

[فَ عَ] (ع مص) به رسوایی انجامیدن کار. || از حد درگذشتن در رسوایی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فضاحت شود.

فظایع.

[فَ یِ] (ع اِ) رسوایی ها. فضایح :اسرار بدایع و صنایع باستار فجایع و فظایع پوشیده گشتی. (تاریخ بیهق).

فظظ.

[فَ ظَ] (ع مص) درشتخوی گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فظاط و فظاظة شود.

فظع.

[فَ ظَ] (ع مص) بزرگ شمردن کار را و بر طاقت خود انجام آن را اعتماد نکردن. || پر شدن ظرف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تنگ گردیدن کار و درماندن در سرانجام آن. (منتهی الارب).

فظی.

[فَظْیْ] (ع اِ) زه دان. (منتهی الارب).

فظیظ.

[فَ] (ع اِ) آب گشن و منی زن. (منتهی الارب).

فظیع.

[فَ] (ع ص) کار زشت و سخت از حد درگذشته در زشتی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آب شیرین و آب زلال. (منتهی الارب). آب گوارا و گویند آب زلال و ضد آن مضاض است. (از اقرب الموارد).

فعافع.

[فُ فِ] (ع ص، اِ) مرد چست و چابک. || شبان. || قصاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فعال.

[فِ] (ع اِ) جِ فعل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فعلی که از دو فاعل باشد مانند. مَرَّ. || دستهء تبر. (از اقرب الموارد). رجوع به فَعال شود.

فعال.

[فَ] (ع اِ) دستهء تبر و تیشه و جز آن. ج، فُعُل. || کرم و جوانمردی. || کردار نیکو یا در خیر یا در شر هر دو استعمال کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بفتح اول برای فاعل مفرد است و اگر فاعل بیش از یک باشد بکسر اول آید: هم حسان الفعال. (از اقرب الموارد) :
فعالش مایهء خیر و جمالش آیت خوبی
جلالش نزهت خلق و کمالش زینت دنیا.
منوچهری.
نفرین کنم ز درد فعال زمانه را
کو داد کبر و مرتبه این گو فسانه را.
شاکر بخاری.
آن را که ندانی نسب و نسبت و حالش
وی را نبود هیچ گواهی به فعالش.
ناصرخسرو.
کس از من سیه نامه تر دیده نیست
که هیچش فعال پسندیده نیست.
سعدی (بوستان).
- بدفعال؛ بدفعل. بدکار. گناهکار :
خداوند جهان به آتش بسوزد بدفعالان را
بر این قائم شده ست اندر جهان بسیار برهانها.
ناصرخسرو.
- خورشیدفعال؛ درخشان. آنکه نور و بهره اش بهمه میرسد، مانند خورشید :
ای نه جمشید و به صدر اندر جمشیدسیر
ای نه خورشید و به بزم اندر خورشیدفعال.
فرخی.
- دشمن فعال؛ آنکه کارش بدشمنان ماند. دشمن کردار. مانند دشمن :
ندانم چون تو در عالم دگر دوست
اگرچه دوستی دشمن فعالی.سعدی.
|| (مص) نیکویی یا بدی کردن. (منتهی الارب).

فعال.

[فَ لِ] (ع اِ فعل) امرست یعنی بکن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فعال.

[فَعْ عا] (ع ص) بسیار کننده. کاری. پرکار. (فرهنگ فارسی معین) :
تویی وهاب مال و جز تو واهب
تویی فعال جود و جز تو فاعل.منوچهری.
- عقل فعال؛ عقل دهم. عقل فیاض. روح القدس. (از فرهنگ فارسی معین) :
غواص چه چیز عقل فعال
شاینده بعقل یک پیمبر.ناصرخسرو.
- فعال مایشاء؛ فعال مایرید. رجوع به این دو کلمه شود.

فعالا.

[] (اِ) بسریانی فجل است. (فهرست مخزن الادویه).

فعال مایرید.

[فَعْ عا لِ یُ] (ص مرکب)از نعوت باریتعالی و مأخوذ از دو آیت قرآن است : خالدین فیها مادامت السموات و الاَرض اِلاّ ماشاء ربک انَّ ربک فعال لمایرید. (قرآن 11/107). هو الغفور الودود، ذوالعرش المجید، فعال لمایرید. (قرآن 85/14-16).در فارسی به معنی چیره و غالب و مسلط به کار میرود :
شاها روا مدار که مفعول من یراد
گردد به روزگار تو فعال مایرید.حافظ.
رجوع به فعال مایشاء شود.

فعال مایشاء .

[فَعْ عا لِ یَ] (ص مرکب)فعال مایرید. رجوع به فعال مایرید شود.

فعالیت.

[فَعْ عا لی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) کوشش. (فرهنگ فارسی معین).
- فعالیت به خرج دادن؛ کوشیدن. کوشش کردن. (از فرهنگ فارسی معین).
- فعالیت داشتن؛ کوشش کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- فعالیت کردن؛ کوشیدن.

فعامة.

[فَ مَ] (ع مص) آکنده شدن بازو. (منتهی الارب). || امتلاء. (اقرب الموارد). پر گردیدن ظرف. (منتهی الارب). || هموار و معتدل و تمام خلقت گشتن زن و بزرگ شدن ساق آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پر و فربه شدن. (تاج المصادر بیهقی).

فعدوس.

[] (معرب، اِ) به یونانی حنطة است. (فهرست مخزن الادویه).

فعر.

[فَ] (ع مص) خوردن فعاریر ریزه را که گیاهی است و آن را ذؤنون نیز نامند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فعسا.

[فَ] (اِ) بسریانی فاشراست و ثمر را نیز گویند. (فهرست مخزن الادویه).

فعفاع.

[فَ] (ع ص) بددل. (منتهی الارب). جبان. || زجرکنندهء غنم به گفتن لفظ فع فع (فعفع). (از اقرب الموارد). رجوع به فعفع شود.

فعفع.

[فَ فَ] (ع اِ) بزغاله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) مرد چست سبک و تیزرو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زاجر گوسپند. || شیرین کلام ترزبان. (از اقرب الموارد). رجوع به فعفعانی شود. || (اِ صوت) کلمهء زجر گوسپند. (منتهی الارب).

فعفعان.

[فَ فَ] (ع ص، اِ) قصاب. (منتهی الارب). جزار یعنی قصاب. (از اقرب الموارد). رجوع به فعفعانی شود.

فعفعانی.

[فَ فَ نی ی] (ع ص، اِ) جبان. (اقرب الموارد). مرد بددل. (منتهی الارب). || چوبان. (از اقرب الموارد). شبان. (منتهی الارب). || قصاب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شیرین سخن ترزبان. (از اقرب الموارد).

فعفعة.

[فَ فَ عَ] (ع مص) راندن و زجر کردن شبان گوسپند را به فع فع (فعفع) گفتن و هو حکایة زجره. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فعفعی.

[فَ فَ عی ی] (ع ص، اِ) بددل. (منتهی الارب). || سریع. (اقرب الموارد). || شبان. || قصاب. (منتهی الارب). رجوع به فعفعان و فعفعانی شود.

فعل.

[فِ] (ع اِ) حرکت مردم. (منتهی الارب). اسم حدث و آن کنایت از حرکت انسان است. (از اقرب الموارد). کردار یا کنایت از عملی است متعدی. ج، فِعال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، فعال، افعال. جج، افاعیل. (فرهنگ فارسی معین). علم، مقابل قول. (یادداشت مؤلف) :
گر از جهل یک فعل خوب آیدی
مر او را ستاینده بستایدی.بوشکور.
سفله فعل مار دارد بی خلاف
جهد کن تا روی سفله ننگری.بوشکور.
هم بدان رو کاشتقاق فعل از فاعل بود
چرخ و سعد از کنیت و نام تو گیرند اشتقاق.
منوچهری.
آن فعل بد او در سر وی پیچید. (تاریخ بیهقی).
نخست فاعل، پس فعل وآنگهی مفعول
تو را از این سه ز مفعول نیست بیرون کار.
ناصرخسرو.
فعل علی و محمد ار نکنی
خیره چه گویی محمدی و علی.
ناصرخسرو.
تا بگفتاری هر باریکی نخلی
چون بفعل آئی پرخار مغیلانی.ناصرخسرو.
به نورش خورد مؤمن از فعل خود بر
به نارش برد کافر از کرده کیفر.ناصرخسرو.
ندارد فعل من آن زور بازو
که با عدل تو باشد هم ترازو.نظامی.
فعل بد کار بی خرد باشد
هرچه عاقل کند نه بد باشد.
مکتبی نیشابوری.
فعل را در غیب صورت میکنند
فعل دزدی را نه داری میزنند.مولوی.
هرچه از فعل ایشان در نظرم ناپسند آمد از آن پرهیز کردم. (گلستان).
در آن روز کز فعل پرسند و قول
اولوالعزم را تن بلرزد ز هول.سعدی.
در عفو باز است و طاعت ولیک
نه هر کس تواناست بر فعل نیک.سعدی.
هرگز نباشدت به بد دیگران نظر
در فعل خویشتن تو اگر نیک بنگری.
اوحدی.
- بدفعل؛ بدکار. بدکردار.
- زهره فعل؛ مبارک. خجسته. شادی آور و یا به کنایت زیبا :
ز تیمار آن لعبت زهره فعل
ز هجران آن روی خورشیدفر.مسعودسعد.
- نکوفعل؛ مقابل بدفعل. نیکوکردار. خوب کردار :
نام نیکو را بگستر، شو بفعل خویش نیک
تات گوید این نکوفعل آنکه او آوا کند.
ناصرخسرو.
- نیک فعل؛ نکوفعل. خوب کردار :
مرد دانا نیک فعل و چرخ نادان بدکنش
نزد یکدیگر هگرز این هر دو را بازار نیست.
ناصرخسرو.
|| فرج شتر ماده. || فرج هر ماده عموماً. (منتهی الارب). || کردن کاری. انجام دادن. (فرهنگ فارسی معین). || در دستور زبان یکی از اقسام کلمات است. (یادداشت مؤلف). کلمه ای است که دلالت کند بر معنائی مستقل مقرون به یکی از ازمنه ماضی و حال و مستقبل. (یادداشت مؤلف). کلمه ای است که دلالت بر حالت یا وقوع امری در زمان گذشته، حال یا آینده کند. ج، افعال. (فرهنگ فارسی معین).
- فعل امر.؛ رجوع به امر شود.
- فعل خاص؛ فعلی است که بر کار و عمل مخصوصی دلالت کند، مانند: گفتن. شنودن. نشستن. برخاستن. (فرهنگ فارسی معین).
- فعل ربطی.؛ رجوع به ترکیب فعل عام شود.
- فعل سماعی؛ فعلی است که صرف آن موقوف بر سماع باشد. مقابل فعل قیاسی. فعل سماعی بر دو قسم است: تام و غیرتام. فعل سماعی تام، آن است که مشتقاتش از ریشهء واحد گرفته نشده باشد، لیکن در حروف اصلی آن حذف و تبدیل راه یافته باشد و ماضی و مصدرش با امر و مضارع متفاوت باشد و نتوان از روی قیاس فعلی جدید بنا کرد، چون سوختن از سوز، جستن از جوی، فرسودن از فرسای، گفتن از گوی، خواستن از خواه، داشتن از دار و غیره. فعل سماعی غیرتام، آن است که مشتقاتش از دو ریشه آمده باشد، چون سفت و سنبد که از دو ریشهء «سفت» و «سنب» آمده، و دید و بیند که از دو ریشهء دائی(1) یا دای(2) و وئنه(3) آمده. (فرهنگ فارسی معین).
- فعل عام؛ هرگاه فعل دلالت بر وجود وقوع مطلق کند و بر کار و عمل مخصوصی دلالت نداشته باشد آن را فعل عام یا فعل ربطی نامند، مانند: بودن، استن و شدن. مقابل فعل خاص. (فرهنگ فارسی معین).
- فعل قیاسی؛ فعلی است که صرف آن مطابق قیاس باشد. مقابل فعل سماعی و آن بر دو قسم است: تام و غیرتام. فعل قیاسی تام، آن است که همهء صیغه های آن بدون حذف و تبدیل بر طبق قاعدهء معینی که در زبان فارسی جاری است از ریشهء آن فعل مشتق گردیده باشد و همیشه بتوان مطابق آن قاعده فعل تازه ای بنا کرد، چون: جنگیدن از جنگ، کوشیدن از کوش، دریدن از در، کشیدن از کش و غیره. فعل قیاسی غیرتام، آن است که صیغه های آن بدون حذف یا تبدیل از ریشهء واحدی مشتق گردیده باشد، لیکن در هیئت مصدر و ماضی آن تغییری مختصر راه یافته و از قاعدهء جاری - که در افعال قیاسی تام موجود است - تجاوز شده باشد، چون: کشتن از کش، گزاردن از گزار، دانستن از دان، درودن از درو و غیره. (فرهنگ فارسی معین از دستور پنج استاد).
- فعل لازم.؛ رجوع به لازم شود.
- فعل ماضی.؛ رجوع به ماضی شود.
- فعل متعدی.؛ رجوع به متعدی شود.
- فعل مثبت؛ آن است که دلالت بر وقوع کاری بطریق اثبات کند، مانند: حسن به مدرسه رفت یا علی به خانه آمد. مقابل فعل منفی. (فرهنگ فارسی معین).
- فعل مستقبل.؛ رجوع به مستقبل شود.
- فعل مضارع.؛ رجوع به مضارع شود.
- فعل معین؛ فعلی است که افعال دیگر به همراهی و معاونت آن صرف شود و آن شامل افعال ذیل است: استن، بودن، شدن و خواستن. (فرهنگ فارسی معین). توانستن، بایستن و شایستن نیز بصورت فعل معین به کار روند.
- فعل منفی؛ آن است که عملی را بطریق نفی بیان کند: علی درس نخواند و چیزی نشد. مقابل فعل مثبت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فعل مثبت شود.
- فعل وصفی؛ هرگاه دو فعل متوالی در فاعل و زمان یکی باشند، جایز است که فعل اول را به وجه وصفی بیاورند و آن را عطف کنند: انوشروان برنشسته به شکار رفت. (فرهنگ فارسی معین). آوردن واو عطف بعد از وجه وصفی درست نیست، زیرا استعمال این وجه دو جمله را تبدیل به یک جمله میکند. فقط در صورتی که فعل جملهء دوم ماضی نقلی یا بعید باشد و صیغهء فعل بودن از جملهء اول حذف شود، ذکر حرف واو لازم است، مانند: من به مدرسه رفته و درس خوانده ام. (از یادداشتهای مؤلف).
|| تأثیر. اثر : ... معده را سست کند و قی آرد. روغن او این فعل کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
فعل توست این غصه های دم بدم
این بود معنی قد جف القلم.مولوی.
|| یکی از مقولات نه گانهء عرض است و عبارت است از تحریک در کیف، و امر متکیف را مقولهء انفعال یا ان ینفعل گویند. بعبارت دیگر حالت مؤثریت شی ء را از شی ء دیگر مقولهء انفعال یا ان ینفعل نامند. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ اصطلاحات فلسفی تألیف جعفر سجادی). || خروج از قوه به فعل که گاه فعلی است و به نام فساد و کون خوانده می شود و گاه تدریجی است و استحاله نامیده میشود، انتقال تدریجی را حرکت هم نامند. (فرهنگ فارسی معین). || جنبهء شیئیت و تحصیل اشیاء است. مقابل قوه، چنانکه گویند موجودات از لحاظ قوه و فعل بر سه قسم اند: آنچه از هر جهت بالفعل باشد، آنچه از هر جهت بالقوه باشد، آنچه از جهتی بالفعل و از جهتی بالقوه است. قسم اول مانند مفارقات نوعیه از عقول و نفوس کلیه. قسم دوم مانند کلیهء موجودات مادی و مادیات جهان ناسوت. قسم سوم مانند هیولای محض بنابر آنکه قوهء محض باشد و شایبهء فعلیت نداشته باشد. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ فلسفی جعفر سجادی).
- به فعل آمدن؛ از حالت قوه بحالت فعل درآمدن. (فرهنگ فارسی معین).
- به فعل بودن؛ در عمل بودن. در کار بودن. (فرهنگ فارسی معین).
- به فعل درآوردن؛ عمل کردن. اجرا کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- || تحقق بخشیدن. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - dai.
(2) - day.
(3) - vaena.

فعل.

[فَ] (ع مص) کردن کار را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فعل.

[فُ عُ] (ع اِ) جِ فعال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فع.

[فِ لَنْ] (ع ق) عم. مقابل قو. (یادداشت مؤلف) : بر دست و زبان ایشان هرچه رفته باشد فع و قو، هرآینه در افواه افتد. (گلستان سعدی). || مجازاً، به معنی اکنون. فی الحال. حالا. (یادداشت مؤلف).

فعلات.

[فَ عَ] (ع اِ) جِ فَعْلة. کارها. اعمال :تا او جزای فعلات خود بدهد. (جهانگشای جوینی ج2 ص69) (فرهنگ فارسی معین).

فعل پذیر.

[فِ پَ] (نف مرکب) دارای انفعال. (یادداشت مؤلف). آنچه قبول فعل کند و از قوه به فعل درآید. (فرهنگ فارسی معین) : پنداری که این قوت حیوانی به قیاس با زندگی اندامها را فعل پذیر میکند، یعنی پذیرای زندگانی و این معنی را به تازی انفعال گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فعل پذیری.

[فِ پَ] (حامص مرکب)انفعال. (یادداشت مؤلف). حالت و کیفیت فعل پذیر. (فرهنگ فارسی معین). در متون روانشناسی در مقابل اصطلاح فرانسوی پاسیویته(1) به کار میرود.
(1) - Passivite.

فعل تعجب.

[فِ لِ تَ عَجْ جُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح دستور) نزد نحویان، چیزی است که برای نشان دادن تعجب وضع شده باشد و در زبان عرب برای آن دو وزن صرفی وجود دارد: یکی ما اَفعَل و دیگر اَفعِل به مانند این جمله ها: الدنیا... مااکدر صافیها و مااخیب راجیَها.... یا احسن به؛ (چه خوب است او یا به او به چشم نیکی بنگر).

فعلگی.

[فَ عَ لَ / لِ] (حامص) عمل فعله. عملگی. (یادداشت مؤلف). کارگری. فعله بودن. مزدوری. || کارگری بدون اجرت و مزد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فعله شود.

فعل مجهول.

[فِ لِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح دستور) در فارسی فعلی است که از اسم مفعول فعل اصلی با کمک یکی از فعل های شدن، گشتن، گردیدن ساخته شود و معمو مسندالیه یا فاعل ظاهری جمله مفعول فعل است و آن را مجهول از این نظر گویند که فاعل آن مجهول و ناشناخته است: کتاب خوانده شد؛ یعنی کسی کتاب را خواند یا مانند این مثال :
حسد آمد همگان را ز چنان کار از او
برمیدند و رمیده شد از شیر حمیر.
ناصرخسرو.
رجوع به فعل معلوم شود.

فعل مرکب.

[فِ لِ مُ رَکْ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح دستور) فعلی است که از دو کلمه یا بیشتر تشکیل شود، مانند: آماده شد، به دست گرفت، اقدام کرد و مانند آن.

فعل معلوم.

[فِ لِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح دستور) فعلی است که فاعل آن در جمله ذکر شود: علی آمد، حسن رفت. و فعل مجهول مقابل آن است. رجوع به فعل مجهول شود.

فعل منحوت.

[فِ لِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح دستور) فعلی است که از یک کلمهء بیگانه با علامت ها و پسوندهای مصدری و فعلی ساخته شود، مانند: قاپیدن، چاپیدن، رقصیدن، غارتیدن، فهمیدن، طلبیدن و واترقیدن. (از یادداشتهای مؤلف).

فعل ناقص.

[فِ لِ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح نحو عربی) در زبان عرب،افعالی است که همهء صیغه های آن در زمانهای مختلف صرف نمیشود. (یادداشت مؤلف). فعل ناقص را ناقص از آن گویند که معنی آن بدون خبر فایدهء تام نمی بخشد بخلاف سایر افعال، چنانکه اگر گفته شود: «کان زیدٌ»، به معنی کان فایدهء تام نبخشد تا وقتی «قایماً» مذکور نگردد. (از غیاث). فعل ناقص محتاج به اسم و خبر است. در مثال غیاث اللغات کان فعل ناقص است، زید اسم فعل ناقص، قائماً خبر آن است. افعال ناقصهء عربی عبارتند از: کان، صار، اصبح، امسی، بات، اضحی، غدا، راح، ظل، آض، عاد، مازال، ماانفک، مافتی، مابرح، مادام و لیس.

فعل و انفعال.

[فِ لُ اِ فِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) فعل، کار و کردار چنانکه حرکت نجار در بریدن چوب. و انفعال اثر پذیرفتن چنانکه بریده شدن چوب از بریدن نجار. (غیاث). عمل و عکس العمل. کنش و واکنش. || (اصطلاح شیمی) تأثیر متقابل دو جسم مرکب یا دو عنصر را بر یکدیگر فعل و انفعال گویند. || در تداول عوام، تغییر و تبدیل نامشروع و غیرقانونی. || حیف و میل.

فعلولة.

[فَ لو لَ] (ع مص) از اوزان مصدر عربی است، مانند: بیتوته، صیرورة، قیمومة، قیلولة. (یادداشت مؤلف).

فعلولیون.

[] (معرب، اِ) به رومی حناست. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فغولیون و فقولیون شود.

فعلة.

[فَ عَ لَ] (ع اِ) جِ فاعل. کارگران و بیشتر آن دسته که در کار گل باشند. در تداول فارسی زبانان به معنی مفرد آید. (از یادداشتهای مؤلف). بصورت صفت غالباً بر کارگرانی که در کار گل و حفاری و مانند آن باشند اطلاق شود. (از منتهی الارب). جِ فاعل. (اقرب الموارد).

فعلة.

[فَ عِ لَ] (ع اِ) خوی و عادت. (منتهی الارب). عادت. (اقرب الموارد). || کردار. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی).

فعلة.

[فَ لَ] (ع اِ) یکبار از کاری: کانت منه فعلة حسنة او قبیحة. (اقرب الموارد).

فعله کری.

[فَ لِ کُ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش سنقر و کلیائی شهرستان کرمانشاهان که قراء آن در دامنهء دو درهء گاورود و سنقرچای واقع و آب آن از چشمه ها و زه آب رودخانه های محلی است. محصول عمدهء آن غله، حبوب و سکنهء آن 1675 تن است. تعداد آبادیهای دهستان 65 است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5). رجوع به سنقر و کلیائی شود.

فعلی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به فعل. (فرهنگ فارسی معین). || کنونی. (یادداشت مؤلف). || مقابل انفعالی. (یادداشت مؤلف). || بالفعل. مقابل بالقوه. (یادداشت مؤلف).

فعلیت.

[فِ لی یَ] (ع مص جعلی) از قوه به فعل آمدن. (یادداشت مؤلف).

فعلیوه.

[] (اِ) کاوی. (از فهرست مخزن الادویه).

فعلیة.

[فِ لی یَ] (ع ص نسبی) فعلیه. مؤنث فعلی. (فرهنگ فارسی معین).
- قوهء فعلیه؛ نیرو. قوت. انرژی. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به فعلی شود.

فعم.

[فَ] (ع مص) پر کردن خنور را. (منتهی الارب). پر کردن. (از اقرب الموارد). || شمیم ناک کردن مشام کسی را. (منتهی الارب). پر بوی کردن بینی را. || به غضب آوردن. (از اقرب الموارد). || پر شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) درخت گل. (فهرست مخزن الادویه). درختی است یا گلی. و گویند گل سرخ است. || (ص) پر و آگنده. (منتهی الارب).

فعمل.

[فَ مَ] (ع ص) پر و آکنده از بازو و خنور. (منتهی الارب). ممتلی. (اقرب الموارد).

فعمة.

[فَ مَ] (ع ص) زن معتدل خلقت. آگنده ساق. (منتهی الارب).

فعوسا.

[] (معرب، اِ) به رومی حربق است. (فهرست مخزن الادویه).

فعول.

[فَ] (ع ص) یکی از اشتقاقات کلمه فعل است که در علم صرف معیار صرفی صفت مشبهه و صیغهء مبالغه قرار میگیرد و صفاتی، مانند: صبور، قطور، اکول، شرور بر وزن این کلمه است. (از یادداشت های مؤلف).

فعول.

[فُ] (ع اِمص) از مشتقات کلمهء فعل است و در علم صرف معیار صرفی برخی از جمع های مکسر و مصادر مجرد است، مث کلمات غرور، سرور، نکول، عبور مصدر و بر وزن این معیار است و کلمات امور قبور، ثغور جمع مکسرند. (با استفاده از یادداشتهای مؤلف).

فعولم.

[] (اِ) بمعنی قاقلاست. (از فهرست مخزن الادویه).

فعولن.

[فُ / فَ لُ] (ع اِ) یکی از اوزان عروض است. ازاحیف فعولن شش است: قبض، قصر، حذف، ثلم، ثرم و بتر. (فرهنگ فارسی معین از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی چ1 ص 43). یکی از کلماتی است که به کمک آنها وزن شعر در بحر متقارب سنجیده میشود، مث هر بیت از اشعار شاهنامهء فردوسی یا بوستان سعدی یا اسکندرنامهء نظامی را با هشت بار فعولن مطابقه می کنند که در هر مصراع چهارمین آنها محذوف است، یعنی بصورت «فَعو» (فَعَل) درمی آید:
به نام خداوند جان و خرد
(فعولن فعولن فعولن فَعَل)
اما بیت زیر از ناصرخسرو که در بحر متقارب تام است و زحاف ندارد هر مصراعش درست برابر با چهار مرتبه فعولن است:
نکوهش مکن چرخ نیلوفری را
(فعولن فعولن فعولن فعولن).
رجوع به المعجم فی معاییر اشعار العجم شود.

فعومة.

[فُ مَ] (ع مص) آکنده شدن بازو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پر گردیدن ظرف. || هموار و معتدل و تمام خلقت گشتن زن و بزرگ شدن ساق او. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فعمة شود. || پر و فربه شدن. (تاج المصادر بیهقی).

فعیل.

[فَ] (ع مص) از اوزان مصادر عرب و آن بیشتر دلالت بر سیر دارد چون رحیل. (یادداشت مؤلف). || (ص) بیشتر وزن صفت مشبهه است، مانند: علیم، حکیم، رحیم، شریف، رفیق، سلیس و...

فعیلاسوس.

[] (معرب، اِ) گیاهی است از جنس عرطنیثا که بخور مریم است. (فهرست مخزن الادویه) (از تحفهء حکیم مؤمن).

فعیل زمد.

[فَ زُ مُ] (اِخ) دهی است از بخش شوش شهرستان دزفول، دارای 600 تن سکنه. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله، دیمی و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فغ.

[فَ] (اِ) بغ. از سغدی فَغ فُغ(1) به معنی بت است. (از حاشیهء برهان چ معین). به لغت فرغانه و ماوراءالنهر به معنی بت باشد که عربان صنم خوانند. || معشوق. یار. دوست. مصاحب. (از برهان). || به کنایت زیبایان را گویند :
ز سیمین فغی من چو زرین کناغ
ز تابان مهی من چو سوزان چراغ.منجیک.
کاخ او پربتان جادوفش
باغ او پرفغان کبک خرام.فرخی.
گفتم فغان کنم ز تو ای بت هزار بار
گفتا که از فغان بود اندر جهان فغان.
عنصری.
فغ ماهرخ گفت کای ارجمند
در این پرنیان از چه ماندی نژند؟اسدی.
یکی تخت عاج و یکی تخت چغ
یکی جای شاه و یکی جای فغ.اسدی.
ترکیب ها:
- فغاک.؛ فغستان. فغواره. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| کسی را که بسیار دوست دارند. || کنایه از جوانان خوب صورت و صاحب حسن هم هست. (از برهان) :
هرچند که درویش پسر فغ زاید
در چشم توانگران همه چغز آید.
ابوالفتح بستی.
(1) - fagh, fugh.

فغ.

[فَغ غ] (ع مص) دمیدن بر کسی بوی خوش. (منتهی الارب).

فغا.

[فَ] (ع اِ) دانهء تلخه و مانند آن که از گندم دور نمایند. || کاه گندم. || آفتی که همچو غبار بر غورهء خرما نشیند و از رسیدن مانع گردد. || غورهء تباه شده. || نفی کردهء از شتران. || ردی هر چیزی. || شیردوشهء چرمین. || کاسه بزرگ. (از منتهی الارب). || کجی است در دهان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فغار.

[فَ رِ] (ع ص) طعنةٌ فغار؛ طعنهء درگذرنده و نافذ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فغافرة.

[فَ فِ رَ] (ع اِ) جِ فغفور. (ناظم الاطباء).

فغاک.

[فَ] (ص)(1) ابله. نادان. (یادداشت مؤلف) (فرهنگ فارسی معین) :
آن کت کلوخ روی لقب کرد خوب کرد
ایرا لقب گران نبود بر دل فغاک.منجیک.
همانا به چشمت هزاک آمدم
و یا چون تو ابله فغاک آمدم.اسدی.
(1) - یا به ضم اول. (آنندراج) (انجمن آرا).

فغان.

[فَ] (صوت)(1) افغان. (فرهنگ فارسی معین). کلمهء تأسف، یعنی آه، دریغا، دردا. (ناظم الاطباء). ای فریاد. ای وای. امان :
فغان از این غراب بین و وای او
که در نوا فگندمان نوای او.منوچهری.
چه گویم ای رسول هجر گویم
فغان ما را از این ناخوش فغانت.
ناصرخسرو.
فغان زین چرخ کز نیرنگ سازی
گهی شیشه کند، گه شیشه بازی.نظامی.
ای فغان از یار ناجنس ای فغان
همنشین نیک جویید ای مهان.مولوی.
فغان که با همه کس غائبانه باخت فلک
که کس نبود که دستی از این دغا ببرد.
حافظ.
فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب
چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را.
حافظ.
فغان که آن مه نامهربان مهرگسل
بترک صحبت یاران خود چه آسان گفت.
حافظ.
|| (اِ) ناله و فریاد و زاری. (ناظم الاطباء). نفیر. (از فرهنگ اسدی) :
فغان من همه زآن زلف بی تکلف اوست
فکنده طبع بر او بر هزار گونه عُقد.منجیک.
کار من در هجر تو دایم نفیر است و فغان
شغل من در عشق تو دایم غریو است و غرنگ.
منجیک.
فغانش ز ایوان به کیوان رسید
همی زار بگریست هر کآن شنید.فردوسی.
در هیچ جایی از شهر نبود که در آنجا فریاد و فغان بلند نشد. (تاریخ بیهقی).
فزع مادر و افغان پدر سود نداشت
بر فغان و فزع هر دو گوائید همه.خاقانی.
دادش بده و فغانش بشنو
کاندوخته جز فغان ندیده ست.خاقانی.
نرسد نالهء سعدی به کسی در همه عالم
که نه تصدیق کند کز سر درد است فغانش.
سعدی.
- بفغان؛ در حال ناله و فریاد. فریادکنان :
ما را رمه بانی است نه زو در رمه آشوب
نه ایمن از او گرگ و نه سگ زو بفغان است.
منوچهری.
- بفغان آمدن؛ ناله و فریاد کردن : از دهر مخالف بفغان آمده بود. (گلستان).
گو برو بر در معشوق سلامت بنشین
آنکه از دست ملامت بفغان می آید.سعدی.
او بفغان آمده ست زین همه تعجیل من
ای عجب، و ما بجان زین همه تأخیر او.
سعدی.
- در فغان بودن؛ بفغان بودن. نالان بودن. فریاد کردن :
چرا تو از بره و گاو در فغان باشی
که بی سروست یکی زین و بی لگد دیگر.
مسعودسعد.
ترکیب ها:
- فغان انگیخته.؛ فغان برآمدن. فغان برآوردن. فغان برخاستن. فغان بردن. فغان برکشیدن. فغان داران. فغان داشتن. فغان دربستن. فغان درگرفتن. فغان زدن. فغان کردن. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.
|| بانگ و شور و غوغا. (ناظم الاطباء) :
بشادی برآمد ز گردان فغان
که آمد سپهدار روشن روان.فردوسی.
رجوع به افغان و ترکیب های فغان شود.
(1) - ناظم الاطباء به کسر و ضم اول ضبط کرده است.

فغان انگیخته.

[فَ اَ تَ / تِ] (ن مف مرکب، ق مرکب) ناله کنان. فریادکنان. در حال فغان و زاری کردن. با اینکه لفظاً نعت مفعولی است به معنی فاعلی بکار رفته :
آب و سنگم داده ای بر باد و من پیچان چو آب
سنگ در بر میروم وز دل فغان انگیخته.
خاقانی.

فغان برآمدن.

[فَ بَ مَ دَ] (مص مرکب)بلند شدن فریاد و ناله :
با این جفا که اکنون با عاشقان نمودی
روزی نگفت یک کس کز یک فغان برآمد.
خاقانی.

فغان برآوردن.

[فَ بَ وَ دَ] (مص مرکب) فریاد کسی را بلند کردن :
خاقانی این سخن گفت او را زبان فروبست
تا ناگهی نباید کز تو فغان برآرد.خاقانی.
|| فریاد زدن. ناله کردن. فریاد برآوردن :
مرغان چمن فغان برآرند
گر فرقت نوبهار گویم.سعدی.

فغان برخاستن.

[فَ بَ تَ] (مص مرکب) ناله و فریاد بلند شدن. فغان برآمدن :
بنشین که فغان از ما برخاست در ایامت
بس فتنه که برخیزد هر جا که تو بنشینی.
سعدی.

فغان بردن.

[فَ بُ دَ] (مص مرکب) فریاد برآوردن. فریاد بلند کردن :
جهان دید پر خیل دلبر فغان
همه برده از پرده بر مه فغان.اسدی.

فغان برکشیدن.

[فَ بَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) فریاد کشیدن. فریاد کردن. ناله کردن. زاری و فغان کردن :
بخندید و آنگه فغان برکشید
طلایه چو آواز رستم شنید.فردوسی.

فغان داران.

[فَ] (نف مرکب، ق مرکب)فریادکنان. در حال فغان داشتن. در حال ناله و زاری. زاری کنان :
چو شیرین دیدشان زار و خروشان
بسوک شه فغانداران و جوشان.نظامی.
رجوع به فغان داشتن شود.

فغان داشتن.

[فَ تَ] (مص مرکب) ناله کردن. در حال فریاد بودن. فغان کردن :
اگر مرده مسکین زبان داشتی
بفریاد و زاری فغان داشتی.سعدی.
ولیکن چون عسل بشناخت سعدی
فغان از دست زنبوری ندارد.سعدی.

فغان دربستن.

[فَ دَ بَ تَ] (مص مرکب)ناله سر دادن. فغان کردن. فریاد کردن :
در تماشای خط سرسبز تو
چشم بگشاده فغان دربسته ام.عطار.

فغان درگرفتن.

[فَ دَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) فغان کردن. فریاد برآوردن. فغان برآوردن :
در ملک این لفظ چنان درگرفت
کآه برآورد و فغان درگرفت.نظامی.

فغاندیز.

[فَ] (اِخ) از قرای بخاراست. (از معجم البلدان) (سمعانی).

فغاندیزی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فغاندیز که از قرای بخاراست. (سمعانی).

فغان زدن.

[فَ زَ دَ] (مص مرکب) فریاد زدن. فغان کردن :
فغان می زد و طیرگی می نمود.نظامی.

فغان کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)فریاد کردن. ناله کردن. فغان برآوردن :
بسازم گر او سر بپیچد ز من
کنم زو فغان بر سر انجمن.فردوسی.
گفتم فغان کنم ز تو ای بت هزار بار
گفتا که از فغان بود اندر جهان فغان.
عنصری.
آتش کجا در آب فتد چون فغان کند؟
در آب چشم از آتش سودا من آن کنم.
خاقانی.
تا بر درت برسم بشارت همی زنند
دشمن بچوب تا چو دهل میکند فغان.
سعدی.

فغانی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فغان. نالان. آنکه فغان کند و ناله سر دهد.

فغانی.

[فَ] (اِخ) رجوع به بابافغانی شود.

فغانی.

[فَ] (اِخ) خویش نزدیک خواجه افضل است و طبع پاکیزه دارد. این مطلع از اوست:
هرکه چون صورت چین دیده به روی تو گشاد
چشم دیگر ز تماشای تو بر هم ننهاد.
معلوم شد که خواجه میر مست که میر در این نسخه به تخلص یاد کرده، فی الواقع ذوفنون عالم است و اشعار خوب دارد و در ماده تاریخ پیدا کردن مثل او کم است. اول فغانی تخلص میکرد. در این اوقات «ضیا» تخلص میکند. این دو بیت در تاریخ فوت میر محمد یوسف از اوست:
چون میر محمد شرف آل عبا
از دیر فنا شد بسوی دار بقا
تاریخ شهادتش رقم کرد قضا
والله شهید، هو یحیی الموتی.
هنر دیگرش آنکه همه دروغ بد میگویند و او نیک میگوید، قصیدهء ردیف «دروغ» گفته، این مطلع آن قصیده است:
زهی جمال تو مرآت بی صفای دروغ
دلت سیاه چو آیینه از جلای دروغ.
این مطلع نیز از اوست:
مردم ز هجر و باز مرا چشم تر هنوز
یعنی نکرده ام ز تو قطع نظر هنوز.
(از مجالس النفایس میر علیشیر نوایی صص 86-87). فغانی از شعرای قرن نهم هجری است.

فغانی.

[فَ] (اِخ) کابلی. رجوع به فغانی میر سعید شود.

فغانی.

[فَ] (اِخ) کشمیری. معاصر نصرآبادی بوده و به هند سفری کرده است. (از الذریعه ج 9 ص840). خوش طبیعت و سخن شناس است، غنی کشمیری تعلیم از او دارد و از کشمیر به هندوستان رفته و شعرش این است:
فتاده ایم و تو فارغ ز دستگیر ما
ببین جوانی خود، رحم کن به پیری ما.
(از تذکرهء نصرآبادی ص 448).

فغانی.

[فَ] (اِخ) میرسعید گوید: فغانی تخلص میکند. در مجلدی و نقش بندی باوقوف است. واقعاً هنرمندی بی مثل است، اما خیال خوش طبعی او را پریشان دارد. این مطلع از اوست:
دمی وصال تو از عمر جاودان خوشتر
بیاد وصل تو خوش بودن این زمان خوشتر.
(از مجالس النفائس تألیف میر علیشیر نوایی حکمت ص 80). فغانی از شعرای قرن نهم هجری است.

فغانیش.

[فُ] (اِخ) نام پادشاه هیاطله. (فرهنگ ولف). فردوسی او را از پهلوانان چغانی شمرده است :
چغانی گوی بود فرخ نژاد
جوان و جهانجوی و با بخش و داد
خردمند و نامش فغانیش بود
که با گنج و با لشکر و خویش بود.
فردوسی.

فغپور.

[فَ] (اِ مرکب) بغپور. (فرهنگ فارسی معین). فغفور. رجوع به فغفور شود.

فغث.

[فَ] (ع مص) اندک دادن. (تاج المصادر بیهقی).

فغدیز.

[فِ] (اِخ) از قرای بخارا. (سمعانی) (از معجم البلدان). فغاندیز. رجوع به فغاندیز شود.

فغدیزی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به فغدیز که از قرای بخاراست. (سمعانی). فغاندیزی. رجوع به فغاندیزی شود.

فغدین.

[فِ] (اِخ) از قرای بخارا. (از معجم البلدان). رجوع به فغدیز و فغاندیز شود.

فغدینی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به فغدین که از قرای بخاراست. (سمعانی). رجوع به فغاندیزی و فغدیزی شود.

فغر.

[فَ] (ع اِ) گل چون بشکفد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) دهان گشادن. (منتهی الارب). دهان باز کردن و باز شدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || گشاده شدن دهان کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فغر.

[فُ غَ] (ع اِ) جِ فُغْرَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فُغْرَة شود.

فغرة.

[فُ رَ] (ع اِ) دهانهء وادی. ج، فُغَر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فغرة.

[فَ رَ] (ع اِ) اول وقت طلوع ثریا. (منتهی الارب). و آن در زمستان است. (از اقرب الموارد).

فغستان.

[فَ غِ](1)(اِ مرکب) بتخانه. بتکده. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). || حرمسرای پادشاهان را نیز گویند. (برهان) :
نیارم فغستان خاقان برنج
سپارید هرچ ایدرش هست گنج.اسدی.
فغستان خاقان و گنج ایدر است
بدان گر دهیم این ز ما درخور است.اسدی.
شه چین جدا با فغستان و رخت
همی رفت با پیل و با تاج و تخت.اسدی.
|| کنایه از خوب صورتان و صاحب حسنان هم هست. (برهان). یار. دلاَرام. محبوبه. (فرهنگ فارسی معین) :
فرستش بسوی شبستان خویش
بر خواهران و فغستان خویش.فردوسی.
(1) - برهان و بسیاری فرهنگ نویسان دیگر به ضم اول ضبط کرده اند(!).

فغستان.

[فَ غِ] (اِخ) بیستون. رجوع به بیستون شود.

فغستان.

[فَ غِ] (اِخ) نام دختر کید هندی. (یادداشت مؤلف) :
فغستان چو آمد بمشکوی شاه
یکی تاج بر سر ز مشک سیاه.فردوسی.
فغستان ببارید خون سرشک
همی رفت با فیلسوف پزشک.فردوسی.

فغستان.

[فَ غِ] (اِخ) دهی است از بخش کنار رودخانهء شهرستان گلپایگان، دارای 216 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، لبنیات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فغ فغ کردن.

[فِ فِ کَ دَ] (مص مرکب)بریده بریده درد کردن. (یادداشت مؤلف). دردهای کوتاه سخت و پی درپی با فاصلهء کم، چنانکه کورک یا دمل نزدیک بسر باز کردن شود. (یادداشت مؤلف). || در تداول عام فغ فغ و هغ هغ به معنی آواز گریهء خفیف همراه با بغض بکار رود.

فغفور.

[فَ] (اِ مرکب) پادشاه چین را گویند هرکه باشد. (برهان). لقب پادشاهان چین و کلمهء پارسی است، فغ به معنی خدای یا بت و پور یا فور به معنی پسر. (یادداشت مؤلف). بغپور. (فرهنگ فارسی معین) :
چو آگاهی آمد به فغفور از این
که آمد فرستاده ای سوی چین.فردوسی.
نجوید همی جنگ تو فور هند
نه فغفور چین و نه سالار سند.فردوسی.
بر آن دوستی نیز بیشی کنم
ابا دخت فغفور خویشی کنم.فردوسی.
روم و چین صافی کند یاران او در روم و چین
نایبی فغفور گردد، حاسبی قیصر شود.
فرخی.
گر نامه کند شاه سوی قیصر رومی
ور پیک فرستد سوی فغفور ختایی.
منوچهری.
قیصر شرابدار تو، چیپال چوب زن
خاقان رکابدار تو، فغفور پرده دار.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 40).
چو آمد سوی کاخ فغفور چین
ابا این پسنده دلیران کین.اسدی.
کمین بندهء اوست در روم قیصر
کهین چاکر اوست فغفور در چین.سوزنی.
باغ چو ارتنگ چین نماید خرم
زآنک بدان خرمی خرامد فغفور.سوزنی.
دین سره نقدی است به شیطان مده
یارهء فغفور به سگبان مده.نظامی.
خداوندی که چون خاقان و فغفور
بصد حاجت دری بوسندش از دور.نظامی.
نبودم تحفهء چیپال و فغفور
که پیش آرم زمین را بوسم از دور.نظامی.
|| گاه مطلقاً به معنی پادشاه به کار رود :
نشاید شد به جاه و مال مغرور
چو مرگ آید چه دربان و چه فغفور.
ناصرخسرو.
ز دولتخانهء این هفت فغفور
سخن را تازه تر کردند منشور.نظامی.

فغفور.

[فَ] (اِخ) نام پادشاهی از آل اشکان که بعد از اسکندر پادشاه شد و شصت ودو سال ملک راند. (برهان). مصحف فغور و فقور است که معرب نام پاکُر برادر اشک سیزدهم است. (حاشیهء برهان چ معین از ایران باستان تألیف پیرنیا ج 1 ص 232).

فغفور.

[فَ] (اِخ) نام پسر ساوه شاه یا شابه شاه فرمانروای ترکستان در شاهنامهء فردوسی چنین آمده است :
که فغفور خواندیش وی را پدر.

فغفور گیلانی.

[فَ رِ] (اِخ) سیدمحمد حسین بن احمد لاهیجی. پدرش از مقربان خان احمد فرمانروای گیلان بود و فغفور در لاهیجان تولد یافت. ابتدا «رسمی» تخلص میکرد و بعد تخلص خود را به فغفور بدل کرد به آذربایجان و گرجستان سفر کرد و در زبان عرب و شطرنج و ریاضی و موسیقی و خط نستعلیق مهارت داشت. وی نزد شاه عباس تقرب یافته بود. (از الذریعة ج 9 ص 841).

فغفور لاهجی.

[فَ رِ هِ] (اِخ) رجوع به فغفور گیلانی شود.

فغفوری.

[فَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به فغفور. (یادداشت مؤلف). بغپوری. (فرهنگ فارسی معین). || به کنایت ترک، پیرو یا مطیع فغفور :
نیاید با تو در خاکت نه فغفوری نه خاقانی.
سنائی.
|| نوعی چینی نفیس که از چین آرند. (یادداشت مؤلف) : دویست عدد چینی فغفوری. (تاریخ بیهقی). || (اِخ) چینیان. (آنندراج). مردم چین یا ترکستان :
چو فارغ شد از غارت فوریان
کمر بست بر کین فغفوریان.نظامی.

فغفور یزدی.

[فَ رِ یَ] (اِخ) به طلاقت لسان و عذوبت بیان و تازه گویی امتیاز داشت. اصلش از یزد است و در مدح ملوک ایران و منقبت ائمهء معصومین قصاید رنگین و اشعار متین دارد. دیوانش درجی مشحون از جواهر آبدار است. از غزلیات اوست:
دمی که جلوهء برقی شکار مرا
به دام شعله کشد دانهء شرار مرا
به وعده گر دهدم عمر خضر طی گردد
در اولین قدم راه انتظار مرا...
(از مرآة الخیال چ سنگی ص 77).

فغکث.

[فَ کَ] (اِخ) شهرکی است به ماوراءالنهر از حدود اسروشنه با کشت و برز و مردم بسیار. (حدود العالم). معنی این ترکیب گویا بتخانه و خود لفظ صورتی از ترکیب «فغ کده» است. رجوع به فغکد شود.

فغکد.

[فَ کَ] (اِخ) از قرای سمرقند. (یادداشت مؤلف). رجوع به فغکث شود.

فغم.

[فَ] (ع اِ) آنچه به زبان از شکاف دندان بدرآرند. || (مص) بند کردن بوی خوش سوراخ بینی کسی را. || گشادن بوی خوش سده را. || بوسه دادن زن را. || بوسه دادن کسی را. || شیر خوردن بزغاله. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکفتن گل. (منتهی الارب). رجوع به فغوم شود.

فغم.

[فُ / فُ غُ] (ع اِ) دهان، تمام آن یا زنخ با ریش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اخذه بفغمه؛ یعنی در سختی و مشقت انداخت او را. (از منتهی الارب). سخت گرفت بر او. (از اقرب الموارد).

فغم.

[فَ غَ] (ع مص) شیفته گردیدن بچیزی و آزمند شدن. || اقامت نمودن در جائی و لازم گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فغم.

[فَ غِ] (ع ص) کلب فغم؛ سگ آزمند و حریص. (منتهی الارب). حریص بر چیزی. یُقال: کلب فغم علی الصید. (اقرب الموارد).

فغمة.

[فَ مَ] (ع اِ) بوی. (منتهی الارب).

فغند.

[فَ غَ](1) (اِ) به معنی از جای برجستن باشد بر مثال آهو. (برهان). جستن باشد. (فرهنگ اسدی).
- آهوفغند؛ آنکه مانند آهو جست و خیز کند :
هم آهوفغند است و هم تیزتک
هم آزاده خوی است و هم تیزگام.فرالاوی.
|| غریدن. (مهذب الاسماء).
(1) - به ضم اول و به کسر اول هم همین معنی را دارد. (از برهان).

فغنشور.

[فُ غَ] (اِخ) نام شهری است از ملک چین و مردم آنجا بغایت خوب صورت و صاحب حسن می شوند و جمیع بتان و بتگران در آن شهر میباشند. (برهان). جای بتان و بتگران. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
بیاسود و از رنجگی دور شد
وز آنجا بشهر فغنشور شد.اسدی.

فغو.

[فَغْوْ] (ع اِ) شکوفهء حنا. || (مص) فاش و پراگنده شدن. || خشک گردیدن زرع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فغوا.

[فَ غْ] (اِخ) قریه ای است به بخارا. (از معجم البلدان).

فغواره.

[فَغْ رَ / رِ] (ص مرکب) کسی که از غایت تکبر و غرور و یا از بسیاری اندوه و ملال ساکت باشد و سخن نگوید. (فرهنگ فارسی معین). کسی را گویند که از غایت دماغ و تکبر و نهایت غرور و تحیر یا از بسیاری اندوه و ملال و دلتنگی و خجالت ساکت شده باشد و حرف نزند و معنی ترکیبی این لغت بت مانند است چه فغ بت را گویند و واره مانند را، یعنی همچو جماد خاموش است. (برهان) :
فغفور بودم و فغ پیشم
فغ رفت و من بماندم فغواره.بوشکور.

فغور.

[فَ] (اِخ) سرکوهی که بالاق، بلعام را به آنجا آورد تا بنی اسرائیل را لعنت نماید. (قاموس کتاب مقدس).

فغور.

[فَ] (اِخ) نام یکی از پادشاهان اشکانی است. نام صحیح او پاکُر است و مورخین شرقی این اسم را مختلف نوشته اند: فقور، فغور، افقور و غیره. (ایران باستان تألیف پیرنیا ص 2348). رجوع به فغفور شود.

فغ و فغ.

[فِغْ غُ فِغ غ] (اِ صوت) رجوع به فغ فغ کردن شود.

فغوم.

[فُ] (ع مص) بند کردن بوی خوش سوراخ بینی کسی را. || گشادن بوی خوش سده را. || بوسه دادن زن را. || بوسه دادن کسی را. || شیر خوردن بزغاله. || شکفتن گل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فغم شود.

فغة.

[فَغْ غَ] (ع اِمص) پراکندگی و دمیدگی بوی گل. (منتهی الارب).

فغیاز.

[فَغْ] (اِ) عطا و بخشش. (از برهان). بغیاز. (حاشیهء برهان چ معین) :
چو عقب بخشدی گزیت ببخش
هم بده شعر بنده را فغیاز.ابوالعباس.
|| به معنی شاگردانه هم هست و آن زری باشد که بعد از اجرت استاد بطریق انعام بشاگرد دهند. || به معنی مژده و نوید هم آمده. (برهان).

فغیازی.

[فَغْ] (اِ مرکب) (از: فغیاز + یاء نسبت). (حاشیهء برهان چ معین). مژدگانی. || شاگردانه. به معنی شاگردانه بطریق مجاز است. (برهان).

فغیدز.

[فَ دِ] (اِخ) محله ای است به سمرقند. (سمعانی). رجوع به فغدیز و فغاندیز شود.

فغیدزی.

[فَ دِ] (ص نسبی) منسوب به فغیدز که محله ای است به سمرقند. (سمعانی).

فف.

[فُ] (اِ صوت) هر دو لب بهم پیچیده یکبار بزور دمیدن، به هندی یهوتک گویند. (غیاث). آواز و صدای دمیدن دم زرگری و حدادی و غیره را گویند. (برهان). پف. (حاشیهء برهان چ معین).

فف زدن.

[فُ زَ دَ] (مص مرکب) دمیدن دم. (آنندراج). پف زدن. پف کردن. رجوع به فف شود.

ففع.

[] (ع اِ) به ترکی دنبلان (!) و به فارسی گشنج نامند و او غیر اقسام فطر است و مدور، و قریب بقدر نارنج و کوچکتر از آن میباشد و در زیر زمین نزدیک آبها متکون میشود و شیرین و لذیذ و سرد و تر، و بهتر از فطر مأکول و غلیظ است. (تحفهء حکیم مؤمن).

ففلین.

[] (معرب، اِ) بقلة الحمقاء بری است. (فهرست مخزن الادویه).

ففونیور.

[] (معرب، اِ) به یونانی اسم ملخ است. (فهرست مخزن الادویه).

فق.

[فَ] (اِ) در تداول مردم گیلان به درخت اولس گفته میشود. (فرهنگ فارسی معین).

فق.

[] (اِ) کارگاه. (از فرهنگ اسدی).

فق.

[فَق ق] (ع مص) گشادن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گشادن شکوفهء نر و ماده خرما برای آمیزش. (از اقرب الموارد).

فقا.

[فَ] (ع مص) چشم برکندن. (تاج المصادر بیهقی).

فقائر.

[فَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ فقیرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فقیرة شود.

فقائه.

[فَ ءِهْ] (ع ص، اِ) جِ فقیهة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فقاح.

[فِ] (ع اِ) جِ فقحة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَقحَة شود.

فقاح.

[فُقْ قا] (ع اِ) شکوفهء اذخر. (منتهی الارب). || شکوفهء گیاه هرچه باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) زن نیکوروی و خوب صورت. (منتهی الارب). زن نیکوخلقت. (از اقرب الموارد). || (اِ) گیاهی است. (منتهی الارب). || اسم جنس شکوفه هاست. (تحفهء حکیم مؤمن). لیث گوید: انواع عطر است. و فقاح الملح شوره را گویند. (ترجمهء صیدنه).
- فقاح السنبل؛ شکوفه ای بنوع خوشه است که بسریانی نفخیرا برودین و برومی اینکس طوخس... نامند. (تحفهء حکیم مؤمن).
- فقاح الکرم؛ شکوفهء رز. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن).
- فقاح الملح؛ زهرة الملح. (فهرست مخزن الادویه). شوره. (از ترجمهء صیدنه).
- فقاح سورنجان؛ اصابع هرمس است. (تحفهء حکیم مؤمن). به فارسی شنبلیله و به عربی اصابع هرمس نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فقاحة.

[فَ حَ] (ع اِ) پنجهء دست. (منتهی الارب). کف دست. (از اقرب الموارد).

فقاحی.

[فُ] (ع ص) حلهء گلرنگ. (آنندراج). رجوع به فقاحیه شود.

فقاحیة.

[فُ حی یَ] (ع ص) گلرنگ: حلهء فقاحیة؛ حلهء گلرنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقاخ.

[فِ] (ع مص) زدن کسی را و نیست مگر بر سر چیزی یا بر چیزی توخالی. (از منتهی الارب). رجوع به فقخ شود.

فقار.

[فَ] (ع اِ) جِ فقارة. (منتهی الارب). مهره های پشت و واحد آن فقارة است. (از اقرب الموارد).
- ذوالفقار؛ لقب شمشیر حضرت علی بن ابیطالب (ع). (از اقرب الموارد).
- || نیز لقب شمشیر عاص بن منبه که در جنگ بدر کشته شد. (از اقرب الموارد).
- فقارالجوزاء؛ کواکب جوزاء و آن سه ستاره است در وسط برج جوزا و عرب آنها را «نظم» و «نطاق» نیز نامد و در مثل نمونهء انتظام و التیام اند. (از اقرب الموارد).
- فقارالشجاع؛ فقارالجوزاء. (از اقرب الموارد). رجوع به فقارالجوزاء شود.

فقارس.

[] (معرب، اِ) به یونانی سرو است. (فهرست مخزن الادویه).

فقارة.

[فَ رَ] (ع اِ) استخوان پشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، فقار. (منتهی الارب).

فقاس.

[فُ] (ع اِ) بیماریی است در بندهای اندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقاع.

[فُ / فَ] (ع ص) سرخ فام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقاع.

[فَقْ قا] (ع ص) سخت پلید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ضراط. (از اقرب الموارد).

فقاع.

[فُ](1) (معرب، اِ) معرب فوگان. (یادداشت مؤلف). شرابی که از جو و مویز و جز آن گیرند. آبجو. (فرهنگ فارسی معین). مویز آب. بوزا. بزا. بوزه. (یادداشت مؤلف). شراب خام که از جو و مویز و جز آن سازند. (منتهی الارب). فقاع از مشروب های گازدار بوده و در کوزهء سنگین نگهداری میشده است. روی در کوزه را با پوستی می پوشانده و محکم میکرده اند و برای خنک ماندن در قلیهء یخ میخوابانده اند و هنگام خوردن پوست در کوزه را با میخی سوراخ میکرده و فقاع را با گاز آن از سوراخ پوست درمیکشیده اند. در مذاهب اهل سنت، این مشروب حرام نبوده و حتی در سالهایی که ماه رمضان به تابستان می افتاد روزه را با آن میگشودند و سوزنی در قطعه ای به این امر و بطرز استعمال آن اشاره کرده است. (یادداشت مؤلف) :
رمضان آمد و هر روزه گشا را گه شام
به یکی دست نواله ست و دگر دست فقاع
آتشی را که همه روزه، کند روزه بلند
شامگاهان به یکی لحظه کند پست فقاع
خوشتر است از لب معشوق بر روزه گشای
لب آن کوزهء سنگین که در او هست فقاع.
در صورتی که این مشروب را از مویز سازند کشمش را با دانه کوبند. (یادداشت مؤلف) :
چو بیدار گردد فقاع و یخ آر
همی باش پیش گشسب سوار.فردوسی.
چون کوزهء فقاعی ز افسردگان عصر
در سینه جوش حسرت و در حلق ریسمان.
خاقانی.
نکهت خویش ز عشق مشک فشان از فقاع
شیبت مویش بصبح برف نمای از سداب.
خاقانی.
وگر جلاب دادن را نشایم
فقاعی را به دست آخر گشایم.نظامی.
.... چون کوزهء فقاع که تا پر باشد بر لب و دهانش بوسه های خوش زنند و چون تهی گشت از دست بیندازند. (مرزبان نامه).
- در کوزهء فقاع تپاندن؛ راه دخل و تصرف را بستن. (فرهنگ فارسی معین).
- در کوزهء فقاع کردن؛ در کوزهء فقاع تپاندن. راه دخل و تصرف را بستن یا محدود کردن :بیچاره را با این دمدمه در کوزهء فقاع کردند. (کلیله و دمنه).
|| شیشه. (غیاث از لطایف). || حباب. || پیاله. || کوزه. (غیاث). || شربت. (غیاث از شرح اسکندرنامه). || گیاهی است که هرگاه خشک گردد، سخت و شبیه قرون شود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در مآخذ عربی به تشدید قاف ضبط شده است.

فقاع گشادن.

[فُ گُ دَ] (مص مرکب)آروغ زدن. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کنایت از لاف زدن و تفاخر کردن. (آنندراج) (برهان). نازیدن. بالیدن. (یادداشت مؤلف) :
آنجا که من فقاع گشایم ز دست فضل
الا ز درد دل چو یخ افسرده تن نیند.
خاقانی.
صاحب بدر و حنین از تو گشاید فقاع
کآن گهر چون سداب برکشی از بهر کین.
خاقانی.
ولی خانه بر یخ بنا دارد و من
ز چرخ سدابی فقاعی گشایم.خاقانی.
رفت آنکه فقاع از تو گشاییم دگر بار
ما را بس از این کوزه که بیگانه مکیده ست.
سعدی.
رجوع به فقاع گشودن شود.

فقاع گشودن.

[فُ گُ دَ] (مص مرکب)فقاع گشادن. لاف زدن. نازیدن. بالیدن :
من فقاع از عشق آن رخ بعد از این خواهم گشودن
چون فقاعم عیب نتوان کرد اگر جوشی برآرم.
اوحدی.
رجوع به فقاع گشادن شود.

فقاعی.

[فُ] (ص نسبی) این انتساب فقاع ساز و فقاع فروش را افاده کند. (سمعانی). مویزآب فروش. آبجوفروش. (یادداشت مؤلف). بوزه فروش و آنکه برف و دوشاب بفروشد. (آنندراج) : در این میان مردی فقاعی - حاجب بگتغدی - رفته بود تا لختی یخ و برف آرد. (تاریخ بیهقی).
نه از دروگر و از کفشگر خبر دارم
نه بر فقاعی و پالیزبان ثنا خوانم.
مسعودسعد.
یکی دکان فقاعی ار یابم
بدل شربت سه گانه خورم.خاقانی.
روزی فقاعیی بود در جوار حضرت... (انیس الطالبین).

فقاف.

[فَ] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت به پیله بازار، در 2600گزی رشت. (یادداشت مؤلف).

فقاق.

[فَ] (ع ص) مرد احمق بیهوده گو. (از اقرب الموارد). مرد گول بیهوده گوی. (منتهی الارب).

فقاقة.

[فَ قَ] (ع اِ) نوعی از مرغان. فقاق. (منتهی الارب). ج، فقاق، فقاقات، فقائق. (اقرب الموارد). || (ص) مرد گول. (منتهی الارب). مرد گول بیهوده گوی. (از اقرب الموارد).

فقاقیع.

[فَ] (ع اِ) غوره های آب و شراب. (منتهی الارب). واحد آن فقاعة و آن نفاخات آب است. (از اقرب الموارد).

فقام.

[فِ] (ع مص) جماع کردن. (آنندراج). مفاقمة. (ناظم الاطباء).

فقامة.

[فَ مَ] (ع مص) بزرگ گردیدن کار و دشوار گشتن. (منتهی الارب).

فقاه.

[فَ] (ع اِمص) دانائی. (غیاث از شرح نصاب).

فقاه.

[فِ] (ع مص) با یکدیگر بحث کردن در علم فقه. (آنندراج).

فقاهت.

[فَ هَ] (ع مص) فقاهة. فقیه گردیدن. (منتهی الارب) (مصادر اللغهء زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). دانستن علم دین و فقاهت اخص از فقه است، چه فقه مطلق دانش است. (یادداشت مؤلف) : به علم و فقاهت معتمدعلیه بود. (تاریخ قم). || دانستن چیزی را و دریافتن. (منتهی الارب).

فقاً.

[فِقْ قَنْ] (ع ق) عیناً. درست مانند چیزی. (یادداشت مؤلف). کأنه. (یادداشت مؤلف).

فق ء .

[فَقْءْ] (ع اِ) پوست که با بچه بیرون آید از رحم. (منتهی الارب). فاقئاء. (اقرب الموارد). || پوست پارهء تنک که بر بینی بچه باشد و دور نکردنش در حال موجب هلاکی بچه گردد. (منتهی الارب). فاقئاء. (اقرب الموارد). || گوسنگ. (منتهی الارب). کندگی در سنگ. (از اقرب الموارد). || گود زمین درشت که در آن آب گرد آید. || (مص) فرونشاندن خشم کسی را. || شکستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برکندن چشم و آبله و مانند آن را. (منتهی الارب). شکافتن دمل و مانند آن را تا آنچه در آن است بیرون آید. (از اقرب الموارد).

فقأ.

[فَقْءْ] (ع اِ، مص) فق ء. رجوع به فق ء شود.

فقأة.

[فُ ءَ / فُ قَ ءَ] (ع اِ) پوست. (منتهی الارب). فاقئاء. (اقرب الموارد).

فقأی.

[فَ آ] (ع ص) شترمادهء حقوه زده که کمیز نتواند کرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقح.

[فَ] (ع مص) چشم بازکردن بچهء سگ. || بر شرم کسی زدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سفوف ساختن چیزی را. (منتهی الارب). و لغت یمانی است. (از اقرب الموارد). || شکوفه برآوردن گیاه و با غورهء رنگین گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقحل.

[فُ حُ] (ع ص) زودخشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقحلة.

[فَ حَ لَ] (ع مص) بیجا و زودخشم گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقحة.

[فَ حَ] (ع اِ) شکوفهء خرما. (منتهی الارب). || از هر گیاهی گل آن. (از اقرب الموارد.) || حلقهء سوراخ شرم انسان یا حلقه فراخ شرم. (منتهی الارب). حلقهء نشیمن فراخ. (از اقرب الموارد). || پنجهء دست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کمربند احرام. (از منتهی الارب). مندیل احرام در حج. ج، فقاح. (از اقرب الموارد).

فقخ.

[فَ] (ع مص) زدن کسی را و نیست مگر بر سر کسی یا بر چیزی میان تهی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فقاخ شود.

فقد.

[فَ] (ع اِ) گیاهی است. || می مویز. || می عسل. || می کشوث. || (مص) گم کردن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فقدان شود. || گم شده را جستن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی).

فقد.

[فَ] (اِ) گیاهی است دوائی که آن را پنج انگشت میگویند و در علت استسقا به کار آید و بعضی گویند تخم پنج انگشت است و عربی است. (برهان). بذرالفقد. حب الفقد. حب الفنجنگست. (یادداشت مؤلف). حب الفقد. (فهرست مخزن الادویه).

فقدان.

[فِ / فُ] (ع مص) گم کردن کسی را. (منتهی الارب). فقد. فقود. (اقرب الموارد). گم یافتن. (تاج المصادر بیهقی). گم کردن. از دست دادن. نبودن. (یادداشت مؤلف) :
میگویم اگر تاب شنیدن داری
فقدان شباب و فرقت احباب است.خاقانی.
رجوع به فقد شود.

فقدد.

[فُ دُ] (ع اِ) می کشوث که گیاهی است. (منتهی الارب). شرابی از مویز یا عسل یا کشوث و همان فقد است که ذکر شد. (از اقرب الموارد) (فهرست مخزن الادویه).

فقدة.

[فَ دَ] (ع اِ) حب الفقد. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به فقد شود.

فقر.

[فَ] (ع مص) کندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سوراخ کردن مهره و جز آنرا. (منتهی الارب). سوراخ کردن برای در رشته کشیدن. (از اقرب الموارد). || تا استخوان بریدن بینی شتر را تا رام گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پشت شکستن. (منتهی الارب). پشت کسی شکستن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). فرودآمدن حادثه بر کسی و شکستن مهره های پشت او را. (از اقرب الموارد). || درویش گردیدن. (منتهی الارب). || (اِ) جِ فقرة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فَقرة شود. || اندوه. (منتهی الارب). هم. ج، فقور، مفاقر. (از اقرب الموارد). || (اِمص) درویشی. خلاف غنی. ج، فقور. (از منتهی الارب). عبارت از نداشتن مایحتاج است و تفاوت آن با فقد این است که فقد نداشتن چیزی است که بدان نیازی نیست و آن را فقر نتوان گفت. (از تعریفات جرجانی). درویشی. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). بی چیزی. نداری. ناداشت. ناداشتی. (یادداشت مؤلف) :مردی باهمت را فقر عذابی است الیم. (تاریخ بیهقی).
فقر نیکوست برنگ ارچه به آواز بدست
عامه زین رنگ هم آواز تبرا شنوند.
خاقانی.
از فقر ساز گلشکر عیش بدگوار
از فاقه خواه مهر بت جان ناتوان.خاقانی.
|| (اصطلاح تصوف) حقیقت فقر نیازمندی است، زیرا بنده همواره نیازمند است، چه بندگی یعنی مملوک بودن و مملوک به مالک خود محتاج است و غنی در حقیقت حق است و فقیر خلق و آن صفت عبد است بحکم «أَنتم الفقراء اِلی الله و الله هو الغنی الحمید(1)». فقر آن است که ترا مالی نباشد و اگر باشد برای تو نباشد. بعضی گویند فقر عبارت است از فناء فی الله و اتحاد قطره با دریا. و این نهایت سیر و مرتبت کاملان است که فرمود: «الفقر سواد الوجه فی الدارین» که سالک ک فانی شود و هیچ چیز او را باقی نماند و بداند که آنچه بخود نسبت میداده است همه از آن حق است و او را هیچ نبوده است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف جعفر سجادی) :
خاقانیا عروس صفا را بد است فقر
هر هفت کن که هفت تنان دررسیده اند.
خاقانی.
جز فقر هرچه هست همه نقش فانی است
اندر نگین فقر طلب نقش جاودان.خاقانی.
بدان تا دلم منزل فقر گیرد
به از صبر منزل نمائی نبینم.خاقانی.
(1) - قرآن 35/15.

فقر.

[فُ] (ع اِمص) فَقْر. درویشی. خلاف غنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (اِ) اندوه. ج، فقور. (منتهی الارب).

فقر.

[فُ قُ] (ع ص، اِ) جِ فقیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فقر.

[فَ قِ] (ع ص) شکسته استخوان پشت. (منتهی الارب). || (اِ) گودی که برای کاشتن خرمابن کنده شود. (از معجم البلدان).

فقر.

[فِ قَ] (ع اِ) جِ فقرة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فقرة شود.

فقر.

[فُ] (ع اِ) پهلو و کرانه. ج، فُقَر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقر.

[فُ قَ] (ع اِ) جِ فُقر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقرا.

[فُ قَ] (ع ص، اِ) فقراء. مردم مسکین و بی چیز. (یادداشت مؤلف) : در انبارهای غله باز کردند و غلتها بریختند و بر فقرا و مساکین صرف کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی). فقرا و تنگدستان را مراعات کن. (مجالس سعدی). فقرا را به بی سروپایی معیوب گردانند. (گلستان).

فقراء .

[فُ قَ] (ع ص، اِ) جِ فقیر. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). کسانی که حرفه ای ندارند یا صاحبان حرفه که حرفهء آنها زندگیشان را کفایت نکند. (از اقرب الموارد) : لیطلق علی الفقراء و المساکین. (تاریخ بیهقی). کهف الفقراء ملاذ الغرباء. (گلستان).

فقرات.

[فَ قَ] (ع اِ) جِ فَقرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فقرة شود.

فقرات.

[فِ قَ / فِقْ] (ع اِ) جِ فِقرَة. (منتهی الارب) (فرهنگ فارسی معین) (اقرب الموارد).
- ستون فقرات؛ مهره های پشت. (یادداشت مؤلف).
- فقرات توراة؛ بخش های تورات. آیات آن. (یادداشت مؤلف).
- فقرات ظهر؛ مهره های پشت و گردن. (یادداشت مؤلف).

فقران.

[فِ قِ / فِقْ] (ع اِ) جِ فقرة. (منتهی الارب).

فقرة.

[فَ / فِ رَ] (ع اِ) استخوان پشت از مهرهء دوش تا بن دنب. ج، فِقَر، فِقْران، فِقِران. (منتهی الارب). فقارة. (اقرب الموارد). رجوع به فقارة شود. || اسم است هر زیوری را که بصورت مهره های پشت سازند. (تعریفات جرجانی) (از اقرب الموارد). || نشان از کوه. || نشان و هدف و مانند آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سه بیت از قصیده را گویند بشباهت با مهرهء پشت. (منتهی الارب). بهترین بیت های قصیده. (از اقرب الموارد). || بهترین از زمین کشت. || گیاهی است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || نکتهء کلام. (اقرب الموارد). کلام نیکو. (یادداشت بخط مؤلف).

فقرة.

[فِ رَ] (ع اِ) از نثر مانند بیت شعر است، مانند عبارات: قل أَعوذ بربّ الفلق، من شرّ ما خلق.(1) (از اقرب الموارد). || کلمهء آخر هر سجع است که بمنزلهء قافیه است در شعر. (یادداشت مؤلف). || فاصلهء آیات قرآنی را نیز گویند. (یادداشت مؤلف).
(1) - قرآن 113/1-2.

فقرة.

[فُ رَ] (ع اِ) کنده و کاویده. (منتهی الارب). حفره. (اقرب الموارد). || نزدیک. (منتهی الارب). نزدیکی. (اقرب الموارد). || شکاف گلوی پیراهن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقری.

[فُ را] (ع اِمص) عاریه دادن شتر برای بار بردن یا سواری. (از اقرب الموارد). اسم است افقار را. (منتهی الارب).

فقز.

[فَ] (ع مص) مردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فقس شود.

فقس.

[فَ] (ع مص) شکستن مرغ بیضهء خود را و بیرون ریختن آنچه در آن است و گویند فاسد کردن آن. || کشتن حیوان را. || گرفتن چیزی را. (از اقرب الموارد).

فقش.

[فَ] (ع مص) شکستن بیضه را یا شکستن بدست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فقس و فقص شود.

فقص.

[فَ] (ع مص) شکستن بیضه را و شکافتن سر آن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد.) || شکستن هر چیزی. (منتهی الارب). رجوع به فقس و فقش شود.

فقصة.

[فَ صَ] (ع اِ) بیضهء شکسته. (منتهی الارب). گویا مصحف فقیصة است. رجوع به فقیصة شود.

فقط.

[فَ قَ] (ع ق مرکب) تنها. بس. (یادداشت مؤلف). کلمهء مرکب از فاء و قَطّ. (از اقرب الموارد). قط اسم فعل است به معنی «بس است» و «کفایت میکند». (ناظم الاطباء). || محض و خالص و بدون آمیختگی و بطور ساده. (ناظم الاطباء). || بتنهائی. همان و نه جز آن.

فقع.

[فَ] (ع مص) سخت زرد گردیدن. || زرد بی آمیغ شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فرسودن کسی را سختی های زمانه. (منتهی الارب). هلاک کردن. (از اقرب الموارد.) || بالیدن کودک و جنبیدن. || از گرمی مردن. || دزدیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد.) || تیز دادن. (منتهی الارب). تیز دادن خر. (از اقرب الموارد).

فقع.

[فَ قَ] (ع مص) سخت سرخ گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقع.

[فُ] (ع ص، اِ) جِ افقع. (منتهی الارب).

فقع.

[فَ / فِ] (ع اِ) نوعی از سماروق سپید نرم. جِ فقعة. (منتهی الارب). و آن بیشتر در جاهای نمناک و دیوارهای حمام و زیر خمهای شراب روید. گویند هرکه آن را در جنابت بخورد نسل وی منقطع شود. (برهان).

فقع.

[فُ قَ] (معرب، اِ) مخفف فقاع. بوزه. آبجو :
ساقی آرد گه خمارشکن
فقع شکرین ز دانهء نار.خاقانی.
عفریت ستم زآنکه سلیمان نیروست
دربند چو کوزهء فقع بسته گلوست.خاقانی.
ترکیب ها:
- فقع گشادن؛ فقع گشودن. فقعی. رجوع به همین مدخل ها در ردیف خود شود.

فقعس.

[فَ عَ] (اِخ) ابن طویق. از بنی اسد، از جذیمهء و از عدنان. جد جاهلی بنی اسد است و از فرزندانش حجوان، دثار، نوفل، منقذ و جذام اند. (الاعلام زرکلی).

فقعسی.

[فَ عَ] (ص نسبی) منسوب به فقعس جد جاهلی بنی اسد.

فقعسی.

[فَ عَ] (اِخ) محمد بن عبدالملک اسدی. صاحب روایات و مآثر و اخبار بنی اسد بود و به زمان منصور و پس از او زیست و علمای انساب مآثر بنی اسد را از وی آموختند. فضل بن ربیع را مدح کرده و کتابی دربارهء بنی اسد پرداخته است. (از فهرست ابن الندیم).

فقعگان.

[فُ قَ] (اِ مرکب) تفاخر. فخر و لاف. گزاف و نازش. خودستایی و خودنمایی. (برهان). (از: فقع، مخفف فقاع + گان، پسوند نسبت و اتصاف). (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فقع گشادن شود.

فقع گشادن.

[فُ قَ گُ دَ] (مص مرکب)فقاع گشادن. (فرهنگ فارسی معین). به معنی تفاخر و لاف زدن. (آنندراج) (برهان) :
تو بمردی چنین عمل بنمای
ورنه بیهوده زین فقع مگشای.سنایی.
چرخ سدابی از لبش دوش فقع گشاد و گفت
اینت نسیم مشک پاش، اینت فقاع شکری.
خاقانی.
های خاقانی بنای عمر بر یخ کرده اند
زو فقع مگشای چون محکم نخواهی یافتن.
خاقانی.
ولی خانه بر یخ بنا دارد و من
ز چرخ سدابی فقاعی گشایم.خاقانی.
حوضه ای دارد آسمان بلند
چند ازین یخ فقع گشایی چند.نظامی.
|| آروغ زدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به فقع و فقع گشودن شود.

فقع گشودن.

[فُ قَ گُ دَ] (مص مرکب)فقاع گشودن. (حاشیهء برهان چ معین). به معنی فقاع گشودن است که کنایه از لاف زدن و تفاخر کردن و نازش و خودنمایی و خودستایی نمودن باشد. (برهان). رجوع به فقاع، فقاع گشادن، فقاع گشودن، فقع و فقع گشادن شود.

فقعة.

[فَ عَ] (ع اِ) به عربی گل زرد را نامند و محتمل است که فقحة بوده باشد به حاء مهمله که ورد اصفر است. (فهرست مخزن الادویه).

فقعة.

[فِ قَ] (ع اِ) جِ فقع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فقع شود.

فقعی.

[فُ قَ] (ص نسبی) منسوب به فقع که مخفف فقاع است.
- فقعی کار؛ چیزی شبیه فقاع. نوعی مشروب :
فقعی کاری از دکان غمش
همچو تریاک از خزانه خورم.خاقانی.

فقفاق.

[فَ] (ع ص) سخن هیچکاره. (منتهی الارب). سقط کلام. (اقرب الموارد از قاموس). || مرد گول بیهوده گوی. (منتهی الارب). فقفاقة. (اقرب الموارد). رجوع به فقفاقة شود.

فقفاقة.

[فَ قَ] (ع ص) فقفاق. (منتهی الارب). مرد گول بیهوده گوی. (از اقرب الموارد).

فق فق.

[فِ فِ] (اِ مرکب) دردهای پیاپی چون خلش سوزنی پیدا آمدن. (یادداشت مؤلف). [ دردی ] که پیاپی لیکن سخت بشتاب آید و رها کند. (از یادداشت مؤلف).
- فق فق کردن؛ درد پیاپی و بریده کردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به فغ فغ کردن شود.

فقفقة.

[فَ فَ قَ] (ع اِ) آواز آب که وقت روان شدن و قطره زدن شنیده شود. چک چک. چیک و چیک. || (مص) سخت درویش و خوار شدن. || بانگ کردن سگ با ترس. || بتگ سخن رسیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) زن احمق. (از اقرب الموارد).

فقفوق.

[فَ] (ع اِ) خرد. || دانش. || ذهن و ذکاء. (منتهی الارب). گویا مصحف فقوق است.

فققة.

[فَ قَ قَ] (ع ص) زن ابله. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقل.

[فُ] (ع اِ) ماهیی است زهردار دراز به اندازهء یک انگشت و خورده نشود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد از قاموس).

فقل.

[فَ] (ع اِمص) فزونی. (منتهی الارب). ریع. گویند هذه ارض کثیرة الفقل؛ یعنی پرریع است. (از اقرب الموارد). || آبادی. || (مص) بر باد کردن گندم را. || برداشتن غله کوفته را به سِکو. (منتهی الارب). یمانی است. (از اقرب الموارد).

فقلابرس.

[] (معرب، اِ) به یونانی ضریمة الجدی است.

فقلاس.

[فَ] (ص) گول و نادان. (آنندراج).

فقلامینوس.

[] (معرب، اِ) بخور مریم است و گویند ضریمة الجدی است. (فهرست مخزن الادویه). فقلابرس. رجوع به فقلابرس شود.

فقلامینون.

[] (معرب، اِ) فاشرسین. (تحفه حکیم مؤمن).

فقلیموس.

[] (معرب، اِ) رجوع به فقلامینوس شود.

فقلین.

[] (معرب، اِ) عفص. (تحفه حکیم مؤمن).

فقم.

[فَ قَ] (ع مص) بیشی برآمدن دندان پیشین بالایین کسی چندان که بر زیرین ننشیند یا برعکس آن. || فیریدن. || تکبر نمودن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خرامیدن. (منتهی الارب). || کم شدن مال کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || افزون گردیدن مال کسی. (از منتهی الارب). || دشوار شدن کار و سترگ گشتن. (از اقرب الموارد).

فقم.

[فَ] (ع مص) سر بینی کسی گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گائیدن زن را. (منتهی الارب). || دشوار و سترگ گشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خوردن چندانکه ناگوار گردد. || پری و پر شدن. (منتهی الارب). پر شدن ظرف. (از اقرب الموارد).

فقم.

[فُ / فَ] (ع اِ) زنخ یا یکی از دو جانب زنخ. || نوک بینی سگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقم.

[فُ قُ] (ع اِ) دهان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سقف دهان. (یادداشت مؤلف).

فقم.

[فَ قِ] (ع ص) مرد زیرک که بر خصم غالب آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقماء .

[فَ] (ع ص) مؤنث افقم. (از منتهی الارب).

فقمی.

[فُ قَ] (ص نسبی) منسوب به فقیم که حیی است از کنانة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقنس.

[فَ نُ] (معرب، اِ) پرندهء بزرگ که چهل سوراخ بر نوک دارد و همهء الحان مطربه از آن برآید و بر سر کوهی شود و هیمه گرد کند و چهل روز بر فراز آن نشیند و با اصوات خوش بر خود نوحه سراید و سپس بالها برهم زند و از آن آتش در هیمه افتد و وی را بسوزد و از خاکستر وی مرغی چون وی متکون شود. (یادداشت مؤلف). نام این پرنده در مآخذ دیگر ققنس است به دو قاف، اما چون ریشهء این نام در یونانی فونیکس است(1) باید این صورت صحیح تر باشد. رجوع به ققنس و فرهنگ فارسی معین (ذیل ققنس) شود.
(1) - Phoiniks.

فقو.

[فَقْوْ] (ع مص) در پی کسی رفتن. (منتهی الارب). و این مقلوب قفو است به تقدیم قاف بر فاء. (از اقرب الموارد).

فقوء .

[فُ] (ع مص) خاک آلود کردن توجبه و باران پس ستور نچریدن علف را. (منتهی الارب).

فقود.

[فُ] (ع مص) گم کردن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقود.

[فُ] (اِخ) اسم رمزی است که از برای بابل قرار داده شده و گاهی مقصود از مقاطعهء کلدانیه است. در لوله ای که در ایام سخاریب کنده و حکاکی شده لفظ فقود دیده میشود. (قاموس کتاب مقدس).

فقور.

[فُ] (ع اِ) جِ فقر. (منتهی الارب). رجوع به فقر شود.

فقور.

[فَ / فُ] (اِخ) رجوع به فغور شود.

فقوس.

[فُ] (ع مص) مردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فقز و فقس شود. || تخم شکستن مرغ و بچه بیرون آوردن از آن. || تباه کردن بیضه را. || کشتن جانور را. || بازداشتن از کاری. || به موی گرفته بزیر کشیدن. (منتهی الارب). معانی اخیر را مؤلف اقرب الموارد در ذیل مصدر «فقس» آورده است. رجوع به فقس شود.

فقوس.

[فَقْ قو] (ع اِ) خربزهء شامی که آن را حبحب نیز نامند. (منتهی الارب). اهل یمن آن را حبحب میگویند. (از اقرب الموارد).

فقوص.

[فَقْ قو] (ع اِ) خربزهء ناپخته. (منتهی الارب). رجوع به فقوس شود.

فقوع.

[فُ] (ع مص) سخت زرد شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل) (تاج المصادر بیهقی). زرد گردیدن و زرد بی آمیغ شدن. || فرسودن کسی را سختی های روزگار و شکستن. (منتهی الارب). || بالیدن کودک و جنبیدن. || از گرمی مردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دزدیدن. (از اقرب الموارد). رجوع به فقع شود.

فقولیون.

[] (معرب، اِ) بمعنی حناست. (از تحفهء حکیم مؤمن).

فقوم.

[فُ] (ع مص) دشوار شدن کار و سترگ گشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقوة.

[فُقْ وَ] (ع اِ) فقوة السهم؛ سوفار تیر. ج، فُقی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقه.

[فِقْهْ] (ع مص) فهمیدن چیزی را و دانستن. (منتهی الارب). دریافتن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || (اِمص) زیرکی. || (اصطلاح شرع) دانش دریافت چیزی و اکثر بر علم دین استعمال کنند بسبب شرف و بزرگی آن. (منتهی الارب). لغتی است که عبارت از فهم غرض متکلم از کلام است و در اصطلاح، علم احکام شرعیه عملیه از روی ادلهء تفصیلیه است و گویند آن اصابت و وقوف بر معنی خفی است که حکم بدان تعلق دارد و آن علم مستنبط از روی رأی و اجتهاد است. (از تعریفات جرجانی). علمی است که از فروع عملی احکام شرع بحث کند و مقصود از آن تحصیل ملکهء اقتدار بر اجرای اعمال شرعی است. مبنای این علم بر استنباط احکام است از کتاب و سنت، و سبب همین استنباط محل اجتهاد است. (فرهنگ فارسی معین) :
حیلت و مکر است فقه و علم او و خوی او
نیست دانا هرکه او محتال یا مکار نیست.
ناصرخسرو.
ز باد فقه و باد فقر دین را هیچ نگشاید
میان دربند کاری را که این رنگ است و آن آوا.
سنایی.
فلسفه در جدل کند پنهان
وآنگهی فقه برنهد نامش.خاقانی.

فقه.

[فَقْهْ] (ع مص) چیره شدن بر کسی در نبرد علم فقه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقه.

[فَ قُهْ / قَهْ] (ع ص) دانا. || زیرک. || عالم علم دین. (منتهی الارب). به ضم ثانی کسی را گویند که فقه سجیهء او شود. (از اقرب الموارد).

فقها.

[فُ قَ] (ع اِ) فقهاء. جِ فقیه. (یادداشت مؤلف). دانشمندان علم شریعت. (غیاث اللغات) : قضاة بلخ و اشراف علما و فقها... همه آنجا حاضر بودند. (تاریخ بیهقی). بر اثر وی قضاة و فقها بیرون آمدند. (تاریخ بیهقی).
این رشوت خواران فقهااند شما را
ابلیس فقیه است گر اینها فقهااند.
ناصرخسرو.
از احداث فقهای حضرت و افراد علمای دولت به مزیت هنر و مزید خرد مستثنی است. (کلیله و دمنه). او را به حضرت سلطان فرستادند و در مجلس خاص با اعیان ائمه و قضاة و وجوه فقها و غزاة حاضر کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی).

فقهاء .

[فُ قَ] (ع اِ) جِ فقیه و فقیهة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فقها شود.

فقه اللغة.

[فِ هُلْ لُ غَ] (ع اِ مرکب)فیلولوژی. (یادداشت مؤلف). اصطلاحی است که ادبای متأخر در برابر کلمه فیلولوژی فرانسوی قرار داده اند و منظور از آن دانشی است که شامل علوم زبانشناسی، و مطالعهء فرهنگ ملل متمدن از طریق زبان، ادبیات و مذهب آنهاست. (از فرهنگ وبستر).

فقهة.

[فَ قِ هَ] (ع ص) زن دانا و زیرک و دانای علم دین. (منتهی الارب). فقیهة. (اقرب الموارد). رجوع به فَقِه و فقیه شود.

فقه یوسف.

[فَ قِ سُ / سِ] (اِخ) دهی است از بخش مریوان شهرستان سنندج که دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فقی.

[فُ قا] (ع اِ) جِ فقوة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقیاز.

[فَقْ] (اِ) به معنی فغیاز به غین معجمه. (آنندراج). رجوع به فغیاز شود.

فقی ء.

[فَ] (ع ص) بیماریی است: جمل فقی ء؛ شتر نر حقوه زده. || (اِ) مغاکچه ای در سنگ یا در زمین درشت که آب در آن گرد آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقید.

[فَ] (ع ص) گم کرده شده. مات غیر فقید و لاحمید؛ یعنی بمرد و کسی پروای آن نکرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). در تداول امروز، برای مرده ای که بخواهند از او به احترام یاد کنند به کار برند. (یادداشت مؤلف).
- فقیدالمثل؛ بی مثل و عدیم النظیر. (غیاث) (آنندراج).

فقیر.

[فَ] (ع ص، اِ) درویش که به اندازهء کفایت عیال مال دارد یا درویشی که اندک چیزی دارد و قوت میسر باشد او را. ج، فقراء. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). درویش. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). بی چیز. (یادداشت مؤلف). گدا. بیچاره. نادار. (یادداشت مؤلف). درویش که قوت و کفایت چند روزهء عیال داشته باشد. مسکین. آنکه بسیار محتاج است و هیچ چیز ندارد. (غیاث از منتخب) :
برنگ و بوی بهار ای فقیر قانع شو
چو باغبان نگذارد که سیب و گل چینی.
سعدی.
مبادا که گنجی ببیند فقیر
که نتواند از حرص خامش بود.سعدی.
نه بم دارد آشفته سامان نه زیر
به آواز مرغی بنالد فقیر.سعدی.
|| شکسته استخوان پشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتر بینی بریده جهت رام شدن. || گو که نهال خرما نشانند در آن. ج، فُقُر. || جوی گرداگرد نهال خرما. (منتهی الارب). || چاههائی که یکی بسوی دیگری روان باشد. || زمین نرم که در آن چاهها برابر و مقابل کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دهانهء کاریز و آب راههء کاریز. (منتهی الارب).

فقیر.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش طرهان شهرستان خرم آباد، دارای 240 تن سکنه. آب آن از چشمهء فقیر و محصول عمدهء آنجا غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فقیرآباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش فهرج شهرستان بم که دارای 34 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فقیرانه.

[فَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)مانند فقرا. مانند گدایان. || ساده و کم ارزش و اندک قیمت.

فقیر دهلوی.

[فَ رِ دِ لَ] (اِخ) اسمش میر شمس الدین و چون از بنی عباس بوده به میر شمس الدین عباسی شهرت نموده. تحصیل و مراتب علمی در خدمت علمای شاه جهان آباد کرده و در فقه و کلام و حدیث صاحب مایه بوده و با این وجود طالب صحبت درویشان و غالب اوقات در صحبت ایشان بوده و آخرالامر بترک علائق دنیوی گفته است. در نظم و نثر تألیفات و در عروض و قافیه رسالات پرداخته است. دیوانش هفت هزار بیت میشود. او راست:
نیست ممکن که به یک شهر دو سلطان باشد
در دل هرکه غم اوست غم عالم نیست.
و بیت دیگر:
درد ما را چاره درد دیگر است
چون خمار می که از می میرود.
(از ریاض العارفین رضاقلی خان هدایت چ سنگی ص 120).

فقیرزایی.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار، دارای 250 تن سکنه. آب آن از باران و محصول عمده اش حبوبات، ذرت و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فقیر گردیدن.

[فَ گَ دی دَ] (مص مرکب) فقیر شدن. محتاج شدن. بی چیز شدن. مقابل غنی گردیدن :
آن نه مال است که چون دادیش از تو بشود
زو ستاننده غنی گردد و بخشنده فقیر.
ناصرخسرو.

فقیرمثال.

[فَ مِ] (ص مرکب) مانند زاهدان و فقرا :
موسی و خضر آمده به صومعهء او
صومعه دارد مگر فقیرمثال است.خاقانی.
رجوع به فقیر شود.

فقیرة.

[فَ رَ] (ع ص، اِ) فقیره. مؤنث فقیر. ج، فقائر. (منتهی الارب). ج، فقیرات، فقائر، فقراء. (اقرب الموارد) : فقیرهء درویشی حامله بود. (گلستان چ یوسفی ص 158). رجوع به فقیر شود.

فقیره.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش سیمینه رود شهرستان همدان، دارای 1172 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه و محصول عمده اش غله، حبوبات، انواع میوه و لبنیات است. صنایع دستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فقیری.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فقیر که انتساب اجدادی است. (از سمعانی).

فقیری.

[فَ] (حامص) فقر. فقیر بودن :
سعدی نظر بپوشان یا خرقه در میان نه
رندی روا نباشد در جامهء فقیری.سعدی.
دل چو غنی شد ز فقیری چه غم
روز رهایی ز اسیری چه غم؟خواجو.

فقیری.

[فَ] (اِخ) مردی عامی است اما بغایت آزاده و فارغ البال است. طبعش بد نیست. از اوست این مطلع:
ساخت پابوس تو ای سرو سرافراز مرا
هرکه را میل بدین نیست مسلمان نبود.
(از مجالس النفائس میر علیشیر نوایی ترجمهء فارسی چ حکمت ص 166).

فقیص.

[فَ] (ع اِ) آهن پاره ای در افزار کشاورزی شبیه به حلقه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شاهتره. (از فهرست مخزن الادویه). شاهترج. (از تحفهء حکیم مؤمن).

فقیصة.

[فَ صَ] (ع اِ) بیضهء شکسته و کفانیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فقص شود.

فقیض.

[فَ] (ع اِ) دود قرمز. (از فهرست مخزن الادویه).

فقیطسلاس.

[] (معرب، اِ) به رومی لحیة التیس است. (فهرست مخزن الادویه).

فقیع.

[فَ] (ع ص) سرخ. || پلید. (منتهی الارب). || مرد سرخ فام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جنسی از کبوتر سپید. (از اقرب الموارد). رجوع به فِقّیع شود.

فقیع.

[فِقْ قی] (ع ص) کبوتر سپید. و ابیض فقیع؛ سخت سپید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فقیم.

[فُ قَ] (اِخ) حیی است از دارم. || نیز حیی است از کنانة. (منتهی الارب).

فقیمی.

[فُ قَ] (ص نسبی) منسوب به بنی فقیم. (سمعانی).

فقیه.

[فَ] (ع ص) دانا. (منتهی الارب). دانشمند. (غیاث) (از اقرب الموارد). || دریابنده. رجوع به فَقِه شود. || فحل فقیه؛ گشن ماهر و زیرک در گشنی کردن. (منتهی الارب). || دانای علم دین. ج، فقهاء. (منتهی الارب) (غیاث). عالم علم فقه. (از اقرب الموارد) : عجب است از روزگار که میان خواجه احمد و آن فقیه همیشه بد بود. (تاریخ بیهقی). بخط بوحنیفه چند کتاب دیده بود. (تاریخ بیهقی). من در مطالعت این کتاب تاریخ، از فقیه بوحنیفهء اسکافی درخواستم تا قصیده ای گفت. (تاریخ بیهقی).
آنکه فقیه است از املاک او
پاکتر آن است که از رشوت است.
ناصرخسرو.
آن را بدو بهل که همی گوید
من دیده ام فقیه بخارا را.ناصرخسرو.
از شاه زی فقیه چنان بود رفتنم
کز بیم مور در دهن اژدها شوم.ناصرخسرو
مؤدب شوم یا فقیه و محدث
کاحادیث مسند کنم استماعی.خاقانی.
در ناف دو علم بوی طیب است
وآن هر دو فقیه یا طبیب است.نظامی.
پس فقیهش بانگ برزد کای پسر
باز کن دستار را، آنگه ببر.مولوی.
راستی کردند و فرمودند مردان خدای
ای فقیه اول نصیحت گوی نفس خویش را.
سعدی.
سرهنگ لطیف خوی دلدار
بهتر ز فقیه مردم آزار.سعدی.
هرکه هست از فقیه و پیر و مرید
وز زبان آوران پاک نفس.سعدی.
آنکه نداند رقمی بهر نام
به ز فقیهی که بود ناتمام.امیرخسرو.

فقیه آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان نشتای شهرستان شهسوار، دارای 400 تن سکنه. آب آن از رودخانهء آزاررود و محصول عمده اش برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فقیه آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش چالوس شهرستان نوشهر، دارای 80 تن سکنه. آب آن از رودخانهء چالوس و محصول عمده اش برنج، لبنیات و مختصر مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فقیه احمدان.

[فَ اَ مَ] (اِخ) دهی است از بخش خورموج شهرستان بوشهر، دارای 493 تن سکنه. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله و خرماست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

فقیه بیگلو.

[فَ بِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان ارومیه، دارای 160 تن سکنه. آب آن از نازلوچای و محصول عمده اش غله، چغندر، توتون، کشمش و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فقیه بیگلو.

[فَ بِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان ارومیه، دارای 300 تن سکنه. آب آن از باراندوزچای و محصول عمده اش غله، توتون، انگور، حبوبات و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فقیه حسنان.

[فَ حَ سَ] (اِخ) دهی است از بخش خورموج شهرستان بوشهر، دارای 938 تن سکنه. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله و خرماست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فقیه سلیمان.

[فَ سُ لَ] (اِخ) دهی است از بخش سردشت شهرستان مهاباد، دارای 162 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سردشت و محصول عمده اش غله، توتون، مازوج و کتیراست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

فقیه سلیمان.

[فَ سُ لَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان سنندج، دارای 170 تن سکنه. آب آن از رودخانه گاورود و محصول عمده اش غله، توتون و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فقیه کان.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش رزاب شهرستان سنندج، دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

فقیه محله.

[فَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از بخش گلیجان شهرستان شهسوار، دارای 215 تن سکنه. آب آن از رودخانهء تیرم و محصول عمده اش برنج و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فقیه محله.

[فَ مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی است از توابع شهرستان لاهیجان، دارای 50 تن سکنه. آب آن از پل رود و محصول عمده اش برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فقیه نصری.

[فَ هِ نَ] (اِخ) محمد بن محمد فقیه بن محمد الشیخ. از ملوک دولت بنی نصربن الاحمر در غرناطه بود. و در سال 701 ه . ق. بعد از درگذشت پدرش به حکومت رسید و در فرمانروایی استبداد ورزید. در سال 708 ه . ق. مخلوع شد و به سال 710 ه . ق. / 1310 م. درگذشت. (از الاعلام زرکلی).

فقیهة.

[فَ هَ] (ع ص) مؤنث فقیه. ج، فقهاء، فَقائِه. (منتهی الارب).

فقیهی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فقیه. رجوع به فقیه شود.

فقیهی مروزی.

[فَ یِ مَ وَ] (اِخ) از فاضلان خراسان و مردی خوش طبع و نکته دان بوده و این قطعه از اوست:
میفکن نوبت عشرت به فردا
چو اسباب مهیا داری امروز
به استقبال انده رفته باشی
چو در دل فکر فردا داری امروز.
(از مجمع الفصحاء رضاقلی خان هدایت چ جدید طهران ص 946 از نیمهء اول).

فک.

[فَک ک] (ع مص) جدا کردن چیزی را. (منتهی الارب). جدا کردن و دور کردن یکی از دیگری. (از اقرب الموارد). || رهانیدن رهن را و بیرون آوردن. (منتهی الارب). رهانیدن رهن و بیرون آوردن آن از دست مرتهن. (از اقرب الموارد). || آزاد کردن بنده را. || دارو در دهان کردن کودک را. || پیر خرف گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گشادن دست را از آنچه در آن باشد. (منتهی الارب). || گشودن عقده را. || از مفصل جدا کردن استخوان را. || از جا درآمدن آروارهء کسی. (از اقرب الموارد). || شکستن مهر. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || رها کردن بندی را. (از اقرب الموارد) : فتوت ایشان به جبر کسیر و فک هر اسیر متقبل و متکفل گشته. (ترجمهء تاریخ یمینی).
هر یکی ز اجزای عالم یک به یک
بر غبی بند است و بر استاد فک.مولوی.
- فک رقبه؛ آزاد کردن اسیر یا بنده. تحریر رقبه. عتق رقبه. (یادداشت مؤلف).
|| تفرق الاتصالی که عصب از جای خویش برود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || نقض کردن ادغام حرف را. (از اقرب الموارد). مقابل ادغام. (یادداشت مؤلف). || (اِمص) اندک شکستگی دست. (منتهی الارب). فک الید غیر از شکستگی است. (از اقرب الموارد). || تصحیح و ذکر نام و رزق کسی در جریدهء ارزاق، پس از آنکه قب نام و رزق او از جریده افتاده باشد. (یادداشت مؤلف از مفاتیح). || (اِ) یکی از دو زنخ. (منتهی الارب). فک اعلی و فک اسفل. (یادداشت مؤلف). هر یک از دو استخوانی که در تشکیل آروارهء پائین و آروارهء بالا شرکت می کنند. آروارهء پایین فقط از یک استخوان به نام فک اسفل تشکیل شده است، اما آروارهء فوقانی از سیزده استخوان به وجود آمده که یک زوج استخوان فک اعلی دو تا از آن سیزده استخوان است. (فرهنگ فارسی معین).
- فک اسفل؛ استخوانی است فرد و متناظر بشکل نعل اسب که بتنهایی آروارهء زیرین را می سازد و دارای یک تنه و دو شاخهء صعودی است. تنه دارای یک سطح قدامی محدب است که به عضلات پوستی صورت مجاور است و یک سطح خالی مقعر که در آن دو حفره برای غدد بزاقی زیر زبانی و تحت فکی وجود دارد. کنار فوقانی تنه محل حفره های دندانی است که ریشهء دندانها در آن جای میگیرد. کنار تحتانی این استخوان صاف و قسمت فوقانی حد گردن است. در سطح قدامی تنهء استخوان مذکور در قسمت وسط یک برجستگی وجود دارد که به نام برآمدگی چانه ای است. شاخه های صعودی این استخوان که از طرفین تنه بالا میروند، دارای سطحی داخلی برای چسبیدن عضلات رجلی داخلی و خارجی، و دارای یک سطح خارجی جهت التصاق عضلات ماضغه می باشند. کنار فوقانی هر یک از شاخه های صعودی استخوان مذکور دارای یک گودی میانی است به نام شیار سینی شکل، و دو برآمدگی قدامی و خلفی دارد. برآمدگی قدامی موسوم به زایدهء منقاری و مثلثی شکل است که توسط قسمتی باریک به نام گردن با شاخهء صعودی یکی می شود. لقمهء فک اسفل با لقمه و حفره دوری استخوان گیجگاهی مفصل شده تشکیل مفصل گیجگاهی فکی را میدهد. فک اسفل را آروارهء زیرین و چانه هم میگویند. (از فرهنگ فارسی معین).
- فک اعلی؛ استخوانی است زوج که در طرفین صورت قرار گرفته و دارای یک زایدهء هرمی است که با استخوان گونه یی مفصل میشود و برجستگی صورت را تشکیل میدهد و زایدهء دیگری نیز دارد که بطرف داخل آمده و به نام زایدهء کامی موسوم است و در تشکیل سقف دهان و زیر بینی شرکت دارد. همین زایدهء کامی است که در قسمت جلو و پایین آن حفره های دندانی فک اعلی قرار دارند. سطح خارجی فک اعلی، مجاور عضلات صورت و پوست است و سطح داخلی جزو جدار خارجی حفرهء بینی است. در داخل این استخوان حفرهء بزرگی دیده می شود به نام سینوس فک که سوراخ آن در حفرهء بینی بازمیشود با وجود آنکه استخوان فک اعلی جزوی از آروارهء بالایی است گاهی هم خود آن را آروارهء بالایی نامند. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به آرواره شود.

فک.

[فُ] (فرانسوی، اِ)(1) پستانداری گوشتخوار از راستهء پره پاییان که کام به زندگی دریایی سازش یافته و در مصب رودخانه های بزرگ و مجاور سواحل زندگی می کند. فقط برای استراحت و تولید مثل به ساحل می آید. دستهایش کوتاه و بوسیلهء پرده ای که انگشتان را به یکدیگر مربوط می کند تشکیل بالهء شنا میدهد و انگشتان در بین پرده کام نمایان است و به چنگال ختم می شود. انگشتان پاهایش نیز بوسیلهء پرده ای بهم مربوط اند، ولی هیچ وقت برای حرکت حیوان به کار نمیروند و فقط در کنار بدن قرار گرفته و فقط تشکیل بالهء عصبی شنا می دهد. این جانور در تمام مناطق قطبی در دریاها فراوان است. فک، فاقد گوش خارجی است و بدین جهت تمیز آن از دیگر پستانداران دریایی سهل است. شکار زیاد و بی تناسب این حیوان بمنظور استفاده از گوشت، پوست و چربی آن امروزه بمقدار زیادی نسل وی را رو به انقراض برده است. گونه ای از این جانور در دریای مازندران وجود دارد و به نام فک دریای خزر موسوم است. آن را سگ دریایی، گربهء دریایی و شیر دریایی هم میگویند. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phoque.

فک.

[فِ] (اِ) در آمل و مازندران به گونه های مختلف بید اطلاق می شود. (فرهنگ فارسی معین). قسمی بید که در اغلب نقاط ایران تا نقاط خشک وجود دارد و از ارتفاع 300 تا 500 گزی نوده و آمل و مینودشت و درهء چالوس دیده شده است. (یادداشت مؤلف).

فک.

[فَ] (اِخ) این قلعه به دوفرسخی دلیجان است و آن را به حصانت و محکمی صفت کرده اند. (تاریخ قم).

فکار.

[فَ] (ص) رجوع به فگار شود.

فکاک.

[فِ / فَ] (ع مص) رها کردن بندی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رهن بازستدن. (ترجمان علامهء جرجانی). رجوع به فک و فکوک شود. || شکستن مهر. (ترجمان علامهء جرجانی). || (اِ) فکاک الرهن؛ آنچه گرو را به وی بیرون آرند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فکاک.

[فِ] (ع ص، اِ) جِ فاکّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فاک شود.

فکان.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش گرمسار شهرستان دماوند، دارای 209 تن سکنه. آب آن از حبله رود و محصول عمده اش غله، پنبه، بنشن و لبنیات است. ساکنان از طایفهء اصانلو و الیکائی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

فکانه.

[فَ نَ / نِ] (ص) فگانه. افگانه. (یادداشت مؤلف). رجوع به فگانه شود.

فکاهت.

[فَ هَ] (ع مص) فکاهة. شوخ بودن. خوش طبع بودن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) مزاح و مطایبه یعنی خوش طبعی. (غیاث از منتخب). رجوع به فکاهة شود.

فکاهة.

[فُ هَ] (ع اِمص) خوش منشی و لاغ. (منتهی الارب). مزاح برای انبساط نفس. (از اقرب الموارد).

فکاهة.

[فَ هَ] (ع مص) فکاهه. خوش طبع و خوش منش گردیدن. (منتهی الارب). خوش منش شدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || بشگفت آمدن از چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فکاهی.

[فُ هی ی] (ع ص نسبی) منسوب به فکاهة. || (اِ) نوشته ها و گفته هایی که سبب خندانیدن دیگران شود. ج، فکاهیات.

فکاهی نویس.

[فُ نِ] (نف مرکب)نویسنده ای که آثارش مطالب دلپذیر، خنده آور و کنایه دار در بر داشته باشد.

فکاهی نویسی.

[فُ نِ] (حامص مرکب)کار فکاهی نویس. نوشتن مطالب خنده آور. رجوع به فکاهی، فکاهی نویس و فکاهة شود.

فک اسفل.

[فَکْ کِ اَ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به ذیل کلمهء «فک» شود.

فک اعلی.

[فَکْ کِ اَ لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به کلمهء «فک» شود.

فکتوریا ریجیا.

[فِ] (معرب، اِ مرکب)معرب ویکتوریا رژیا(1). نیلوفر آبی بزرگ. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Victoria Regia.

فکجور.

[فَ کِ جُ] (اِخ) دهی است از بخش رودسر شهرستان لاهیجان، دارای 168 تن سکنه. آب آن از چشمهء دم کش و محصول عمده اش برنج، مرکبات، پشم، چای و لبنیات است. مزرعهء کبوتر آب کش جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

فک چال.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل، دارای 430 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش برنج و غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

فکر.

[فَ / فِ] (ع اِ) اندیشه. ج، افکار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
من اندر چنین روز و چندین نیاز
به اندیشه در، گشته فکرم دراز.فردوسی.
فکر و تدبیرش صرف نمیشود مگر در نگهبانی حوزهء اسلام. (تاریخ بیهقی).
- امثال: فکر نان کن که خربوزه آب است7؛ دنبال اصل برو، کار باید از پایه درست باشد. (از یادداشتهای مؤلف).
- از فکر افتادن؛ از یاد رفتن :
ز شغل عشق نی کافر شناسد نی مسلمانم
ز فکر مؤمن افتادم، ز یاد برهمن رفتم.
شفائی (از آنندراج).
- به فکر رفتن؛ متفکر شدن. اندیشه کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- به فکر فرورفتن؛ به فکر رفتن. (فرهنگ فارسی معین).
- فکر چیزی کردن؛ درصدد تهیهء آن برآمدن. (یادداشت مؤلف) :
آخرالامر گل کوزه گران خواهی شد
حالیا فکر سبو کن که پر از باده کنی.
حافظ.
|| حاجت. (از منتهی الارب). و در این معنی به فتح اول افصح است. (از اقرب الموارد). || تردد قلب به نظر و تدبر به طلب معانی. (از اقرب الموارد). حرکت ذهن از مطلوب به مبادی و باز از مبادی به مطلوب، و مراد از مبادی معلومات است. (یادداشت مؤلف). || (مص) اندیشیدن. (منتهی الارب). اعمال نظر و تأمل در چیزی، و گویند بهفتح اول مصدر و به کسر اسم است. (از اقرب الموارد).

فکر.

[فِ کَ] (ع اِ) جِ فکرة و فِکری. (از اقرب الموارد). جِ فکرت. (فرهنگ فارسی معین) :
خدای در سر او همتی نهاد بزرگ
چنانکه گنج به رنج است از آن و دل به فکر.
فرخی.
از که پرسی بجز از دل تو بد و نیک جسد
چون همی دانی کو معدن علم و فکر است.
ناصرخسرو.
یک همت تو حاصل گرداندم همم
یک فکرت تو زایل گرداندم فکر.
مسعودسعد.
مرگ یاران شنیدم از ره گوش
دلم امروز کشتهء فکر است.خاقانی.
- فکر داشتن؛ اندیشیدن. در فکر فرورفتن :
از این سرای بدر هیچ می نداند چیست
از آن سبب همه ساله به دل فکر دارد.
ناصرخسرو.
رجوع به فکرت شود.

فکرآباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که تعداد کمی سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فکرآباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش راور شهرستان کرمان که تعداد کمی سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فکرت.

[فِ رَ] (ع اِ) فکرة. رجوع به فکرة شود. || اندیشه. ج، فِکَر. (فرهنگ فارسی معین) : چنان دید امیرالمؤمنین به فطرت تیز و فکرت صافی که بگرداند خاطر خود را از جزع بر این مصیبت ها. (تاریخ بیهقی).
بر خاطرم امروز همی گشت نیارد
گر فکرت سقراط بود پرّ کبوتر.ناصرخسرو.
این جهان در جنب فکرتهای ما
همچنان در جنب دریا ساغر است.
ناصرخسرو.
از آتش دل و از آب دیده در دل و چشم
همی نیاید فکرت، همی نگنجد خواب.
مسعودسعد.
در معرفت کارها و شناخت مناظم آن رای ثاقب و فکرت صایب روزی کرد. (کلیله و دمنه). لیکن تو به یک اشارت بر کلیات و جزویات فکرت من واقف گشتی. (کلیله و دمنه). و اگر در عاقبت کارها و هجرت سوی گور فکرتی شافی واجب داری حرص و شره این عالم فانی بر تو بسر آید. (کلیله و دمنه).
برو که فکرت تو نیست مرد این دعوی
برو که خاطر تو نیست مرغ این انجیر.
انوری.
گوهر خود بردهد خاطر من همچو تیغ
زادهء خود پرورد فکرت من چون بحار.
خاقانی.
سخن به است که ماند ز مادر فکرت
که یادگار هم اسما نکوتر از اسما.خاقانی.
درع حکمت پوشم و بی ترس گویم القتال
خوان فکرت سازم و بی بخل گویم الصلا.
خاقانی.
جواهربخش فکرتهای باریک
بروزآرندهء شبهای تاریک.نظامی.
فاتحهء فکرت و ختم سخن
نام خدای است، بر او ختم کن.نظامی.
پرتو نور از سرادقات جلالش
از عظمت ماورای فکرت دانا.سعدی.
دیشب گلهء زلفش با باد همی کردم
گفتا غلطی، بگذر زین فکرت سودایی.
حافظ.
- به فکرت فرورفتن؛ به فکر فرورفتن. فکر کردن. اندیشیدن : زمانی به فکرت فرورفت و گفت... (گلستان).
- در فکرت فرورفتن؛ به فکر فرورفتن : شیخ در فکرت زمانی فرورفت. (گلستان سعدی).
- سر به فکرت فروبردن؛ فکر کردن. اندیشه کردن :
یکی طفل دندان برآورده بود
پدر سر به فکرت فروبرده بود.سعدی.
- فکرت انگیز؛ آنچه آدمی را به فکر فروبرد. خیال انگیز :
بدین مشتی خیال فکرت انگیز
بساط بوسه را کردم شکرریز.نظامی.
- فکرت کردن؛ فکر کردن. اندیشیدن :
این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود
هرکه فکرت نکند نقش بود بر دیوار.
سعدی.

فکرت لاریجانی.

[فِ رَ تِ] (اِخ)سیدنعمت الله. از اجلهء سادات لاریجان مازندران بوده. در اوایل جوانی در شهر بارفروش - بابل کنونی - تحصیل علوم متداوله کرده، بعد از فراغت از اکتساب کمالات به طهران آمد و بحکم فتحعلیشاه به رتبهء تعلیم نواب شاهزادهء والاتبار علیخان ظل السلطان رسید، پس منصب شیخ الاسلامی لاریجان یافت... از اشعار اوست:
کی چو ما زاهد در این خرگاه بیند شاه را
کو شه از خرگه شناسد ما ز شه خرگاه را
آه از این سوز درون کز خویش ایمن نیستم
تا کشم از دل بدان سوزی که خواهم آه را.
(از مجمع الفصحاء رضاقلی هدایت چ سنگی ج 2 ص 382).

فکر کردن.

[فِ کَ دَ] (مص مرکب) اندیشه کردن. اندیشیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فکر شود.

فکرة.

[فِ رَ] (ع اِ) اندیشه. (منتهی الارب). اعمال خاطر در چیزی. فِکری. اسم از افتکار است. (از اقرب الموارد). رجوع به فکری شود.

فکری.

[فِ را] (ع اِ) فکرة. رجوع به فکرة شود.

فکری.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به فکر. || مربوط به فکر. متعلق به اندیشه. (فرهنگ فارسی معین) : هیچ همی نماید ترا که نامی و حسی و فکری هر یک نفسی است جدا؟ (مصنفات باباافضل). || متفکر. اندیشه مند. (فرهنگ فارسی معین). گرفته و غمگین :حالت هر روز را نداری، فکری و پژمرده هستی. (امیر ارسلان محجوب ص 106).

فکری.

[فِ] (اِخ) اردوبادی. شخصی بی قید و شاعرمشرب است. فقیر او را ندیده ام، ولی اشعار عاشقانه اش را بسیار دیده ام. این غزل لسانی را که گوید: «شب دور از او اجل رگ جانم گرفته بود»، تتبع کرده و این بیت آن را خوب گفته است:
تاری ز کاکل تو به دست رقیب بود
پنداشتم اجل رگ جانم گرفته بود.
این ابیات هم از اوست:
گفتی ز هجر می نهمت داغ بر جگر
صد داغ بر دل است مرا، این یکی دگر.
این مطلع هم که گفته رنگین است:
اگرم ز اشک گلگون شده لاله گون زمینها
نتوان شدن پریشان گل عاشقی است اینها.
(از مجمع الخواص ص 176).
فکری از شعرای دورهء شاه عباس صفوی است.

فکری.

[فِ] (اِخ) اصلش از دماوند است و حال در ری است. این مطلع از او ملاحظه و نوشته شد:
غم خود را که با آن نرگس مستانه میگویم
رود در خواب و پندارد که من افسانه میگویم.
(از آتشکدهء آذر بیگدلی چ سنگی ص 216).
وی با توجه به بیان مؤلف آتشکده از معاصران او و بعبارت دیگر از شعرای قرن دوازدهم هجری است.

فکری.

[فِ] (اِخ) امین پاشا... امین بن عبدالله بن محمد بلیغ. از علمای مصر و اعیان آن کشور است. تولد و وفات او در قاهره بود. در فرانسه تحصیل علم حقوق کرد و در مصر سمتهای قضائی یافت. او را کتبی است که از جملهء آنهاست: «ارشادالالبا الی محاسن اوروبا» و به طبع نیز رسیده است. درگذشت او در سال 1316 ه . ق. / 1899 م. بود. (از اعلام زرکلی).

فکری.

[فِ] (اِخ) خراسانی. سیدمحمد، ملقب به جامه باف. اصلش از تربت حیدریه است. چون اغلب اشعارش رباعی است به میر رباعی مشهور شده. به هندوستان رفت و در آنجا فوت کرد و مرگش در سال 973 ه . ق. بود. از فضلای عهد خود بود و این رباعی از اوست:
فانی شو و اقلیم بقا آر به دست
در دوست کسی رسد که از خویش برست
وز هستی خویش بود سرگشته حباب
آن لحظه که نیست شد به دریا پیوست.
(از ریاض العارفین چ سنگی صص226-227).

فکری.

[فِ] (اِخ) گیلانی. درویشی صاحب ذکر و، بیخویشی نیکوفکر، سالکی وارسته و موحدی بتحقیق پیوسته، رندی دانا و مردی بینا... این رباعی از اوست:
تا از غم هرچه هست بی غم نشوی
تا خاک ره مردم عالم نشوی
تا قطع نظر از خودی خود نکنی
این نکته یقین بدان که آدم نشوی.
(از ریاض العارفین چ سنگی ص 120).

فکز.

[فَکْ / فَ کَ] (اِ) بینی دیگدان. || دودکش اجاق. (فرهنگ فارسی معین) :
ز بس که آتش فتنه به دل برافروزی
سیاه روی و غلیظی چو فکز آتشدان.دقیقی.

فکژ.

[فَ] (اِ) فکز. دودآهنگ. دودکش. (یادداشت مؤلف). رجوع به فکز شود.

فکسنی.

[فَ کَ سَ] (ص) در تداول عوام، بی ارج. ناچیز. (یادداشت مؤلف). معمو لوازم و اشیاء ازکارافتاده و کهنه را گویند.

فکع.

[فَ] (ع مص) بامداد کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خاموش گردیدن. (منتهی الارب). || سر فرودافکندن از اندوه یا از خشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فکک.

[فَ کَ] (ع اِمص) فراخی قدم. (منتهی الارب). || شکستگی یکی از دو زنخ. || گشادگی پیوند دوش از فروهشتگی و سستی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مؤلف اقرب الموارد معانی این کلمه را با حالت مصدری بیان کرده است.

فککة.

[فَ کَ کَ] (ع ص، اِ) جِ فاک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فکل.

[فُ کُ] (فرانسوی، اِ)(1) یقهء پیراهن که بوسیلهء دکمه های پیراهن دوخته میشود. (فرهنگ فارسی معین) :
او عرض فکلها اینقدر وسعت نداشت
ثانیاً فکر جوانان این قدر لاغر نبود.بهار.
|| کراوات. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول عوام، نیز به پاپیون اطلاق میشود.
(1) - Faux col.

فکل بند.

[فُ کُ بَ] (نف مرکب)فکل بندنده. کسی که فکل به کار برد. (فرهنگ فارسی معین) :
زین فکل بندان لوس کون نشوی نادرست
یک تن از تهران بمرز خاوران رهبر نبود.
بهار.

فکلی.

[فُ کُ] (ص نسبی) آنکه فکل دارد. (یادداشت مؤلف). کسی که بشیوهء اروپائیان لباس می پوشد. فرنگی مآب. شیک پوش. || نامی است که متدینین متعصب دورهء ناصرالدینشاه به متجددین داده اند. (یادداشت مؤلف).

فکن.

[فَ / فِ کَ] (نف مرخم) فکننده. (یادداشت مؤلف). صورت مرخم اینگونه صفات فاعلی فقط در ترکیب ها به کار میرود، مانند: دشمن فکن. مردفکن. سایه فکن :
کم مباش از درخت سایه فکن
هرکه سنگت زند گهر بخشش.ابن یمین.

فکن.

[فَ] (ع مص) ستیهیدن در دروغ و درگذشتن در آن و بازنایستادن. (منتهی الارب). لج بازی و درگذشتن در دروغ. (از اقرب الموارد).

فکندگی.

[فَ / فِ کَ دَ / دِ] (حامص)افتادگی. (یادداشت مؤلف). افکنده بودن. رجوع به فکندن و فگندن شود.

فکندن.

[فَ / فِ کَ دَ] (مص) افکندن. (فرهنگ فارسی معین). انداختن. پرتاب کردن :
گر کس بودی که زی توام بفکندی
خویشتن اندر نهادمی به فلاخن.رودکی(1).
سخن بفکند منبر و دار را
ز سوراخ بیرون کشد مار را.بوشکور.
گر خدو را بر آسمان فکنم
بی گمانم که بر چکاد آید.طاهر چغانی.
که پیروز شد شاه و دشمن فکند
برفت و بیاورد اسب سمند.فردوسی.
همه مهتران دگر را به بند
ابا شاه کاووس در دژ فکند.فردوسی.
چنان بد بگردی و مردی فزون
که پیلی بمشتی فکندی نگون.فردوسی.
فکندند از دست نیزه سران
پس آنگه گرفتند گرز گران.فردوسی.
فکندش به یک دست گردن ز کفت
چو افکنده شد دست عذرا گرفت.عنصری.
ببسته سفالین کمر هفت هشت
فکنده به سر بر تنک معجری.منوچهری.
فکندم کلاه گلین از سرش
چنان کز سر غازیی مغفری.منوچهری.
ور فکنده ست او مرا در ذل غربت گو فکن
غربت اندر خدمت خواجه مرا والا کند.
منوچهری.
به شبرنگ بر نیز دیبای لعل
فکندند و زرینه کردند نعل.اسدی.
ز چاهی که خوردی از او آب پاک
نشاید فکندن در او سنگ و خاک.اسدی.
سنگ بر شیشهء دل چون فکنم
روح را طعمهء ارکان چه کنم؟خاقانی.
فکنده عشقشان آتش به دل در
فرس در زیرشان چون خر به گل در.
نظامی.
چو هر مایه که بود از پیشه برداشت
قلم بر من فکند، او تیشه برداشت.نظامی.
فکند از هیأت نه حرف افلاک
رقوم هندسی بر تختهء خاک.نظامی.
من خرقه فکنده ام ز عشقت
باشد که بوصل تو زنم چنگ.سعدی.
عرض و مال از در میخانه نشاید اندوخت
هرکه این آب خورد رخت به دریا فکنش.
حافظ.
- از پا درفکندن؛ کشتن. مقاومت کسی را به پایان رساندن. ناتوان کردن :
بزد چنگ وی را ز پا درفکند
سرش را همانگاه از تن بکند.فردوسی.
- بر صحرا فکندن؛ فاش کردن. برملا کردن. آشکارا کردن. به همه کس گفتن :
مجال صبر تنگ آمد به یکبار
حدیث عشق بر صحرا فکندم.سعدی.
- برفکندن؛ افکندن. فکندن :
گر برفکند گرم دم خویش به گوگرد
بی پوک ز گوگرد زبانه زند آتش.منجیک.
بر او برفکندند برگستوان
بر او برنشست آن گو پهلوان.فردوسی.
- || کنار زدن. به یک سو فکندن :
چو برقع ز روی سخن برفکند
سرآغاز آن از دعا درفکند.نظامی.
دامن خیمه برفکن دشمن و دوست گو ببین
کاینهمه لطف میکند دوست به رغم دشمنم.
سعدی.
- بن فکندن؛ بنیاد نهادن. پایه گذاشتن :
پراکنده شد در جهان این سخن
که با شاه توران فکندیم بن.فردوسی.
یکی سخت پیمان فکندیم بن
بر این برنهادیم یکسر سخن.فردوسی.
- به خون فکندن؛ کشتن. به خاک و خون کشیدن :
ندیدی همی تیغ ارجاسب را
فکندی به خون شاه لهراسب را.فردوسی.
- بهم درفکندن؛ برهم ریختن. خراب کردن :
کرسی شش گوشه بهم درشکن
منبر نه پایه بهم درفکن.نظامی.
- بیرون فکندن؛ بیرون ریختن. بیرون بردن :
گفت با خرگوش خانه خان من
خیز و خاشاکت از او بیرون فکن.رودکی.
- || به میدان آوردن. بیرون آوردن :
فرس بیرون فکن میدان فراخ است
تو سرسبزی و دولت سبزشاخ است.نظامی.
- تدبیر فکندن؛ فکر چیزی را کردن :
جز که تو پیر نبودی بسوی خلق رسول
گر بسوی تو فکندستی یزدان تدبیر.
ناصرخسرو.
- خبر فکندن؛ خبر دادن. سر و صدا کردن. شایع کردن :
خبر فکندند اندر جهان که از دریا
بتی برآمد زینگونه و بدین پیکر.
فرخی.
- درفکندن؛ انداختن. در درون چیزی انداختن :
چو بت بکند از آنجا و مال و زر برداشت
به دست خویش به بتخانه درفکند آذر.
فرخی.
گر کسی خویش، تن خویش به چه درفکند
خویشتن خیره در آن چاه نبایدت فکند.
ناصرخسرو.
چشمهء خور بحوض ماهی دان
آمد و درفکند شست آخر.خاقانی.
اگر تو برفکنی در میان شهر نقاب
هزار مؤمن مخلص درافکنی به عذاب.
سعدی.
- || ریختن :
خاقانیا به چشم جهان خاک درفکن
کو درد چشم جان ترا توتیا نکرد.خاقانی.
- || سرنگون کردن. خراب کردن :
به صور نیمشبی درفکن رواق فلک
به ناوک سحری درفکن مصاف فضا.
خاقانی.
- درهم فکندن؛ ترکیب کردن. ساختن :
ببین تا یک انگشت را چند بند
به اقلیدس صنع درهم فکند.سعدی.
- سایه برفکندن؛ سایه انداختن. و به کنایه لطف کردن و توجه کردن :
تو همایی و من خستهء بیچاره گدا
پادشایی کنم ار سایه بمن برفکنی.سعدی.
- سایه فکندن؛ سایه برفکندن. سایه انداختن :
می بر آن ساعدش از ساتگنی سایه فکند
گفتی از لاله پشیزستی بر ماهی شیم.
معروفی بلخی.
- صید فکندن؛ شکار کردن. صید کردن :
نه چندان صید گوناگون فکندند
که حدش در حساب آید که چندند.
نظامی.
- کسی را بر کسی فکندن؛ گرفتار کردن. دچار کردن. روبه رو کردن. (یادداشت مؤلف) :
گرنه بدبختمی مرا که فکند
به یکی جاف جاف زود غرس؟رودکی.
|| دچار کردن. گرفتار کردن. (یادداشت مؤلف) :
گرد گل سرخ اندر خطی بکشیدی
تا خلق جهان را بفکندی به خلالوش.
رودکی.
|| رها کردن. واگذاشتن. ترک گفتن. (یادداشت مؤلف) :
گر درم داری گزند آرد بدین
بفکن او را، گرم درویشی گزین.رودکی.
|| گستردن. (یادداشت مؤلف) :
خرامیدن کبک بینی به شخ
تو گویی ز دیبا فکنده ست نخ.بوشکور.
|| ایجاد کردن. قرار دادن :
فغان من همه زآن زلف بی تکلف اوست
فکنده طبع بر او بر هزار گونه عقد.منجیک.
|| آوردن. بجایی کشاندن :
به دل گفت مانا که چرخ بلند
مرا از پی مرگ ایدر فکند.فردوسی.
|| شکار کردن. شکار را از پا درآوردن. (یادداشت مؤلف) :
چنین گفت کاین را نباید فکند
بباید گرفتن به خمّ کمند.فردوسی.
چنین داد پاسخ به شاه اردشیر
که این گور را من فکندم به تیر.فردوسی.
همی فکند به تیر و همی گرفت به یوز
چو گردباد همی گشت بر یمین و یسار.
فرخی.
بدو گفت ملاح ای ارجمند
مر این مرغکان را نشاید فکند.اسدی.
|| آویختن. (یادداشت مؤلف) :
کمان را به زه بر به بازو فکند
بیامد بکردار سرو بلند.فردوسی.
|| دور کردن. زایل کردن. (یادداشت مؤلف) :
یکایک بدان گونه رزمی کنیم
که این ننگ از ایرانیان بفکنیم.فردوسی.
بیاسای تا ماندگی بفکنی
به دانش مرا جان و مغز آکنی.فردوسی.
باز هم باز بود گرچه که او بسته بود
صولت بازی از باز فکندن نتوان.
فرخی.
پاکیزه بشویند و بن او از وی بفکنند و آن را درم درم بپزند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || نازل کردن. فروفرستادن : خدای تعالی قحط بر ایشان فکند. (مجمل التواریخ و القصص). || خراب کردن. روی هم ریختن. ویران کردن :
خبر ندارد کامسال شهریار جهان
بنای کفر فکنده ست و کنده از بنیاد.فرخی.
|| ریختن. صب. (یادداشت مؤلف) :
گر به پیغاله از کدو فکنی
هست پنداری آتش اندر آب.عنصری.
تا برود قطره قطره از تنشان خون
پس فکند خونشان به خم در، قتال.
منوچهری.
فکنده در عراق او باده در جام
فتاده هیبتش در روم و در شام.نظامی.
|| کندن. بریدن. قطع کردن :
کدیور اگر بفکند دُمِّ مار
کند مار مر دست او را فگار.اسدی.
|| بر زمین زدن :
بنشناخت بانگی بر او زد بلند
بر او حمله ای برد، او را فکند.نظامی.
دل من مست توست این را میفکن
که مستان را فکندن نیست مردی.خاقانی.
|| بیرون آوردن یا دور انداختن جامه. (یادداشت مؤلف) :
بفرساید آخرش چرخ بلند
چو فرسود جامه بباید فکند.اسدی.
|| کشاندن. به حالتی درآوردن :
چو کارم را به رسوایی کشاندی
سپر بر آب رعنایی فکندی.نظامی.
|| فشاندن. افشاندن تخم و بذر و جز آن :
تخم کاینجا فکنی کشت تو آنجا دروند
جوی کامروز کنی آب تو فردا بینند.
خاقانی.
رجوع به افکندن، فگندن، فکنده و فکندنی شود.
(1) - نیز منسوب به بوشکور است.

فکندنی.

[فَ / فِ کَ دَ] (ص لیاقت)افکندنی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فکندن و افکندنی شود.

فکنده.

[فَ / فِ کَ دَ / دِ] (ن مف / نف)افکنده. (یادداشت مؤلف). افتاده :
ورا من ندیدم پر از خاک و خون
فکنده بدانسان به خاک اندرون.فردوسی.
از آن باغ تا جای پرموده شاه
تن بی سران بد فکنده براه.فردوسی.
راست چو کشته شونده و زار و فکنده
آیدشان مشتری و آید دلال.منوچهری.
|| گسترده. (یادداشت مؤلف) :
خرامیدن کبک بینی به شخ
تو گویی ز دیبا فکنده ست نخ.بوشکور.
اکنون فکنده بینی از ترک تا یمن
یک چندگاه زیر پی آهوان سمن.دقیقی.

فکنده سپر.

[فَ / فِ کَ دَ / دِ سِ پَ] (ص مرکب) مغلوب. (یادداشت مؤلف). شکست خورده. تسلیم شده :
راست گفتی هزیمتی سپهند
خسته و جسته و فکنده سپر.
فرخی (دیوان ص101).
چه عجب داری از فکنده سپر
شرم عثمان ز رعب پیغمبر.سنائی.

فکنده سر.

[فَ / فِ کَ دَ / دِ سَ] (ص مرکب) منفعل. (انجمن آرا). خجل و منفعل و شرمنده. (برهان). سرافکنده :
از شرم آنکه نیست ره آورد به ز جان
چون زلف تو به لرزه فکنده سر آیمت.
خاقانی.
|| مراقب. (انجمن آرا). کنایه از مراقبه کردن باشد. (برهان). معنی برهان بوجه مصدری و از نظر دستور غلط است. معنی صحیح چنین است: در حال مراقبه.

فکنده سرین.

[فَ / فِ کَ دَ / دِ سُ] (ص مرکب) کسی که چهارزانو و مربع نشیند. (فرهنگ فارسی معین) (از برهان).

فکنده کفن.

[فَ / فِ کَ دَ / دِ کَ فَ] (ص مرکب) آنکه بر خود کفن افکنده است. کفن پوش. || آنکه کفن از خود افکنده باشد. بی کفن :
از هول صور فکر من اندر قیامت اند
گرچه چو اهل صور فکنده کفن نیند.
خاقانی.

فکننده.

[فَ / فِ کَ نَنْ دَ / دِ] (نف)افکننده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فکندن شود.

فکنة.

[فُ نَ] (ع اِمص) پشیمانی بر گذشته. (منتهی الارب). ندامة. (اقرب الموارد).

فکور.

[فَ] (از ع، ص) بسیاراندیشه. بافکر. متفکر. فکور از کلمات ساختگی است و در کتب لغت عرب بجای آن فکیر - بکسر فاء و کاف مشدد - و فیکر مانند صیقل ذکر کرده اند. (فرهنگ فارسی معین). در زبان فارسی متداول است، ولی در عربی نیامده و فارسیان نیز در متون نیاورده اند. صحیح آن فِکّیر است. (یادداشت مؤلف).

فکوع.

[فُ] (ع مص) خاموش گردیدن. || سر فرودافکندن از اندوه یا از خشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فکع شود.

فکوک.

[فُ] (ع مص) رهانیدن و بیرون آوردن گروی را. (منتهی الارب). فَکّ. (از اقرب الموارد). رجوع به فک شود.

فکة.

[فَکْ کَ] (ع اِمص) گولی. || سستی. || (مص) گول گردیدن و سست شدن. (منتهی الارب). الحمق فی استرخاء. (از اقرب الموارد). رجوع به فک، فکوک و فکاک شود.

فکة.

[فَکْ کَ] (اِخ) ستارگان گردآمده سپس سماک رامح که کودکان آنها را قصعة المساکین نامند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نام صورتی از صور شمالی فلک که آن را اکلیل شمالی خوانند و عوام کاسهء درویشان و سفرهء یتیمان نامند و آن را بصورت کاسه ای توهم کرده اند که در استدارهء او رخنه افتاده است بر مثال آنکه لب کاسه بشکند و ستارگان این صورت هشت اند. (یادداشت مؤلف از جهان دانش).

فکه.

[فَ کَهْ] (ع ص) میوه خوار. || مرد خوش طبع بسیارخنده. || خنده زنان سخنگوی با یاران. || فیرنده و نازنده. || مرد غیبت دوست مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فکه.

[فَ کَهْ] (ع مص) خوش طبع و خوش منش گردیدن. || بشگفت آمدن از چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فکه.

[فَکْ کَ] (اِخ) نام یکی از پاسگاههای مرزی ایران و عراق، واقع در بخش موسیان شهرستان دشت میشان است که سکنهء آن مرزداران و کارکنان گمرک اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

فکیر.

[فِک کی] (ع ص) بسیاراندیشه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فکور شود.

فکیف.

[فَ کَ فَ] (ع حرف ربط مرکب)معنی ترکیبی پس چگونه. و صاحب بهار عجم نوشته که فکیف برای استفهام حالت است که بجهت علو شأن و غرابت مرتبهء آن دیده و دانسته استفسار کرده میشود و کاف بعد وی آرند برای بیان وقت و حالت باشد. (از غیاث اللغات) : تندرست را زیان دارد فکیف که بیمار را. (ذخیرهء خوارزمشاهی). فکیف در نظر اعیان خداوندی عز نصره که مجمع اهل دل است و مرکز علمای متبحر. (گلستان سعدی). فکیف مرا که در صدر مروت نشسته و عقد فتوت بسته. (گلستان سعدی).
خداوندگاری که عبدی خرید
بدارد، فکیف آنکه عبد آفرید.سعدی.

فکیهة.

[فَ هَ] (ع اِمص) خوش منشی. خوش طبعی. (منتهی الارب). فکاهة. (اقرب الموارد). رجوع به فکاهة شود.

فگار.

[فَ](1) (اِ) افگار. (فرهنگ فارسی معین). جراحت پشت چاروا بسبب سواری و بار بسیار کشیدن. (برهان). رجوع به افگار و فگال شود. || (ص) زمین گیر و بجامانده. (برهان). || آزرده. (برهان) :
بودم صبور تا برسیدم به صدر تو
گرچه ز خلق بود روان و دلم فگار.سنائی.
ای چشم پرخمارت دلها فگار کرده
وی زلف مشکبارت جانها شکار کرده.
خاقانی.
زین واقعه چرخ دل شکن را
هم خسته دل و فگار بینند.نظامی.
|| خسته و مجروح. افگار. (یادداشت مؤلف) :
پریشان شده نامور شهریار
پریشان و غمگین، دل و جان فگار.
فردوسی.
خیارگان صف پیل آن سپه بگرفت
نفایگان را پی کرد و خسته کرد و فگار.
فرخی.
یکی خرم و به کام، یکی شاد و کامران
یکی مهتر و عزیز، یکی خسته و فگار.
فرخی.
روز تو نیک و سال تو نیک و مه تو نیک
تو تندرست و هرکه نخواهد چنین، فگار.
فرخی.
ز خون گشت روی زمین پرنگار
ز پیکان دل و چشم گردان فگار.اسدی.
ر تو از این گرگ دردمند و فگاری
جز تو بسی نیز دردمند و فگار است.
ناصرخسرو.
هر دل که جز هوای تو خواهد به روزگار
از درد خسته باد و ز انده فگار باد.
مسعودسعد.
ای چشم پرخمارت دلها فگار کرده
وی زلف مشکبارت جانها شکار کرده.
خاقانی.
نیست از انصاف تو در همه عالم کنون
جز تن گل پر ز خون، جز دل لاله فگار.
خاقانی.
سگ دیوانه شد مگر آهن
که همه ساق من فگار کند؟خاقانی.
نعره کنان چون نمک بر آتشم ایرا
غم نمکم بر دل فگار برافکند.خاقانی.
که زشت است پیرایه بر شهریار
دل شهری از ناتوانی فگار.سعدی.
از دست زمانه در عذابم
زآن جان و دلم همی فگار است.سعدی.
پس یک سال که برگش بدرآید ز درخت
دست دهقان را هر دم کند از غار فگار.
قاآنی.
- دل فگار؛ دل آزرده. دلگیر. رنجیده. غمگین :
کیوان گهر است و ما شکاریم همه
وَاندر کف آز دلفگاریم همه.ناصرخسرو.
ترکیب های دیگر:
- فگار داشتن.؛ فگار شدن. فگار کردن. فگار گردیدن. فگاری. رجوع به این ترکیب ها شود.
(1) - نیز به کسر اول. (برهان).

فگار داشتن.

[فَ تَ] (مص مرکب) فگار کردن. فگاردن. آزردن. رنج دادن :
وآن دل که ز خون مدحت تو سازد
شاید که ورا غم فگار دارد.مسعودسعد.

فگاردن.

[فَ دَ] (مص) خستن. مجروح کردن. افگاردن. (یادداشت مؤلف).

فگار شدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب) آزرده شدن. مجروح شدن :
که را معده خوش گردد از خار و خس
شود کامش از شیر و روغن فگار.
ناصرخسرو.

فگار کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)آزردن. رنج دادن و مجروح ساختن :
سوی گل او اگر تو دست بری
دست تو را خار او فگار کند.ناصرخسرو.
گرچه همی خلق را فگار کند
کرد نیارد همی فگار مرا.ناصرخسرو.
کسی کند تن آزاده را به بند اسیر
کسی کند دل آسوده را به فکر فگار؟
سعدی.
زدن بر خر بی گنه چند بار
سر و دست و پهلوش کردن فگار.سعدی.

فگار گردیدن.

[فَ گَ دی دَ] (مص مرکب) فگار شدن. مجروح شدن. خسته شدن :
خار مَدْرو تا نگردد دست و انگشتان فگار
کز نهال و تخم تتری کی شکر خواهی چشید؟
ناصرخسرو.
رجوع به فگار شدن شود.

فگاری.

[فَ] (ص) فگار. افگار. مجروح :
نگه کن تا بر این خر کس نشسته ست
که این بدخو نکردستش فگاری؟
ناصرخسرو.
رجوع به فگار شود.

فگاری.

[فَ] (اِخ) قاضی احمد. شخصی فاضل و معقول و مقبول است و با نیکان و پاکان اردوی معلا ارتباط داشت. در شعر طبعی بلند دارد و از ابیات زیر معلوم میشود:
چه خوش است از تو خشمی که ز روی ناز باشد
که به عجز چون درآیم در صلح باز باشد
به حریم وصل شوخی که فرشته ره ندارد
کند آرزو فگاری که ز اهل راز باشد.
(از مجمع الخواص صادقی کتابدار ص174).
فگاری از شعرای قرن یازدهم هجری است.

فگاری.

[فَ] (اِخ) مرادخان، ولد تمرخان. ابتدا منظور نظر شاه مرحوم بود ولی بعلت پاره ای اعمال نامناسب از آن سعادت محروم گردید. جوانی بود خیلی نوخاسته و قوی دست و ازاین رو به چشم زخم عجیبی دچار شد. امید است دیدهء باطنش به نور شادی روشن گردد. طبعش در انواع نظم خوب است. بیت ذیل از اوست:
من مستم از نظاره تو ساغر دهی به ناز
بی تابیی که سر زند از من گناه نیست.
(از مجمع الخواص صادقی کتابدار ص30 از ترجمهء فارسی).
فگاری از شعرای قرن یازدهم هجری است.

فگال.

[فَ / فِ] (ص) به معنی فگار است که زخم شده و ریش گردیده باشد. (برهان). افگار. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فگار شود.

فگانه.

[فَ نَ / نِ] (اِ) بچه ای را گویند که پیش از زاییدن در شکم مادر مرده باشد یا پیش از وعده ساقط شود خواه از انسان باشد و خواه از حیوان دیگر، و با کاف عربی هم گفته اند، و به کسر اول هم آمده است، و بجای نون میم دیده شده است که فکامه باشد. (برهان). آن را به تازی اسقاط و به پارسی فگانه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- فگانه کردن؛ افکندن زن آبستن جنین را پیش از تمام مهلت. (یادداشتهای مؤلف) :
ساده دل کودکا مترس اکنون
نز یک آسیب خر فگانه کند.ابوالعباس.

فگد.

[فِ گَ] (اِ) کسی که سر قریه و ده باشد. (آنندراج).

فگن.

[فَ / فِ گَ] (نف مرخم) افگن. افکن. رجوع به افگندن و افکندن و فکن شود.

فگندن.

[فَ / فِ گَ دَ] (مص) افگندن. افکندن. (فرهنگ فارسی معین) :
بیاراست گودرز کاخ بلند
همه دیبه خسروانی فگند.فردوسی.
رجوع به افگندن و افکندن شود.

فگنده.

[فَ / فِ گَ دَ / دِ] (ن مف) افگنده. افکنده. (فرهنگ فارسی معین) :
سوار و پیاده ده ودوهزار
فگنده پدید آمد اندر شمار.فردوسی.
ترکیب ها:
- فگنده سر.؛ فگنده سرین. رجوع به این کلمات شود.

فگنده سر.

[فَ / فِ گَ دَ / دِ سَ] (ص مرکب) فکنده سر. کنایه از مراقبه کردن باشد. (از برهان). بدین ترکیب صفت است و معنی مصدری برای آن درست نیست. در حال مراقبه. || کنایه از خجل و منفعل و شرمنده نیز هست. (برهان). سرافگنده. رجوع به سرافگنده شود.

فگنده سرین.

[فَ / فِ گَ دَ / دِ سُ] (ص مرکب) کسی را گویند که چارزانو و مربع نشیند. (برهان). رجوع به فکنده سرین شود.

فگننده.

[فَ / فِ گَ نَنْ دَ / دِ] (نف)فکننده. افکننده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به افکننده و افگننده شود.

فل.

[فُ] (اِ) نیلوفر باشد. (برهان). نیلوفر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به نیلوفر و نیلوفل شود. || بیخ نیلوفر، و بعضی گویند بیخ نیلوفر هندی است، و فاغیه همان است. (برهان). فاغیه. (فرهنگ فارسی معین). فاغیه است که بیخ نیلوفر هندی باشد. (فهرست مخزن الادویه). || چوب درخت آبی را نیز گویند، و آبی میوه ای است که آن را به عربی سفرجل و به فارسی بِهْ خوانند. (برهان).

فل.

[فَل ل] (ع اِ) رخنهء روی شمشیر. ج، فلول. (منتهی الارب). واحد فلول است، و آن شکستگی هایی است در تیزی شمشیر. (از اقرب الموارد). || (ص) مرد هزیمت یافته. ج، فلول، افلال، فِلال. (منتهی الارب): رجل فل و قوم فل؛ یعنی هزیمت شدگان، و در مورد مفرد و جمع یکسان به کار رود، زیرا در اصل مصدر است، و بسا که بصورت جمع درآید: فلول، افلال و فُلّال. (از اقرب الموارد). || (اِ) گروه مردم و جز آن. (منتهی الارب). جماعة. || آنچه از چیزی فروریزد، چون برادهء زر و آهن و شرار آتش. || زمین خشک، و گویند زمینی که باران بر آن بارد اما گیاه نرویاند، و گفته اند زمینی که سالها باران بر آن نباریده باشد، و گفته اند زمینی که باران بدان نرسد. (اقرب الموارد). رجوع به فُلّ شود. ج، فل (مانند مفرد)، افلال. (اقرب الموارد). رجوع به فُلّ شود. || (مص) رخنه کردن در چیزی. (منتهی الارب). رخنه کردن شمشیر را. (اقرب الموارد). || شکستن و هزیمت کردن قوم را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رفتن از کسی دانش وی و بازآمدن. (منتهی الارب). رفتن و سپس بازآمدن خرد کسی. (از اقرب الموارد).

فل.

[فُل ل] (ع اِ) آنچه برافتد از چیزی. (منتهی الارب). رجوع به فَلّ شود. || زمینی که باریده شود و گیاه نرویاند. در اقرب الموارد به فتح اول ضبط شده است. || زمین که چند سال باران نرسیده آن را. || زمین باران نارسیده میان دو زمین رسیده. || زمین بی آب وگیاه. ج، افلال، فَلّ. رجوع به فَلّ شود. || زمین خشک بی نبات. (منتهی الارب). رجوع به فِلّ شود.

فل.

[فِل ل] (ع اِ) فُلّ. زمین بی گیاه. || موی تنک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تری. (منتهی الارب).

فل.

[فُ] (ع اِ) گاهی برای کنایت از یک تن گویند: یا فل، و برای دو تن گویند: یا فلان، و جمع را یا فلون گویند. (از منتهی الارب). رجوع به فلان شود.

فلا.

[] (اِ) آذربو. (فهرست مخزن الادویه).

فلا.

[فَ] (ع حرف ربط مرکب) (از: فاء + لا، حرف نفی) پس نه. وگرنه :
ما را تو دست گیر و حوالت مکن به خلق
الا الیک حاجت درماندگان فلا.سعدی.

فلا.

[فَ] (ع اِ) جِ فلاة. بیابانها. (منتهی الارب) :
یا رب چه شد این خلق که با آل پیمبر
چون کژدم و مارند و چو گرگان فلااند.
ناصرخسرو.
تا چه دیدی خواب دوش ای بوالعلا
که نمی گنجی تو در شهر و فلا.مولوی.
یا چو درختم که به امر رسول
بیخ کشان آمدم اندر فلا.
مولوی (کلیات شمس ج1 ص160).
رجوع به فلاة شود.

فل ء.

[فَلْءْ] (ع مص) تباه گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلاء .

[فَ] (ع مص) باز کردن کودک را از شیر یا جدا نمودن آن را و دور داشتن. || بر کسی زدن شمشیر را. || سفر کردن. || عاقل گردیدن بعد از نادانی. (منتهی الارب).

فلات.

[فَ] (اِ) تان و تانه را گویند، و آن تارهایی باشد که جولاهگان بجهت بافتن مهیا و آماده کرده باشند. (برهان). تار. تان. تانه. مقابل پود. (فرهنگ فارسی معین).

فلات.

[فُ] (ع اِ) جِ مؤنث است از فلان. (منتهی الارب).

فلات.

[فِ] (ع اِمص) ناگهان گرفتگی. (منتهی الارب).

فلات.

[فَ] (ع اِ) بیابانی که خالی از آب و گیاه باشد. (غیاث از منتخب و شروح نصاب). فَلاة. دشت بی آب وگیاه. بیابان بی آب. صحرای وسیع و فراخ. ج، فلوات. (فرهنگ فارسی معین) :
بریدم بدان کشتی کوه لنگر
مکانی بعید و فلاتی سحیقا.منوچهری.
|| دشتی پهناور و مرتفع. در زبانهای اروپایی پلاتو(1) به معنی بلندی بسیار بزرگی بر روی کرهء زمین است. مترجمان کتب اروپایی در ترجمهء این کلمه لغت عربی «فلات» را فقط بعلت شباهت لفظی به کار برده اند، درصورتی که فلات به معنی بیابان قفر و بی آب وعلف است، و بجای پلاتو در زبان تازی «نجد» و «هضبة» و در فارسی «پشته» مستعمل است. به همین جهت بعضی از فضلا بر استعمال فلات به معنی پلاتو ایراد کرده اند، و برخی این تسامح را جایز شمرده اند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Plateau.

فلات.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش جبال بارز شهرستان جیرفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فلاتن.

[فَ تُ] (اِخ) مخفف فلاتون (فلاطون)، و او حکیمی بوده است در زمان عیسی علیه السلام(!). (برهان). رجوع به فلاطون، فلاطن و افلاطون شود.

فلاته.

[فُ / فِ تَ / تِ] (اِ) نوعی از حلواست که آن را با شیر گوسفند پزند، و در فارسی آن را میده خوانند. (برهان). فراته. فراتق. (یادداشت مؤلف) : از وی [شهر مرو]پنبهء نیک و اشترغار و فلاته و سرکه و آبکامه و جامه های قزین و ملحم خیزد. (حدود العالم).

فلاح.

[فَ] (ع اِ) طعام سحری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) باقیماندگی در خیر و نیکویی. (از اقرب الموارد). || زیست. (منتهی الارب). || رستگاری. (منتهی الارب). فوز و نجات. (از اقرب الموارد) :
باد صبا بر آب کر، نقش قد افلح آورد
تا تو فلاح و فتح را بر شط مفلحان بری.
خاقانی.
هم خزانهء فتوح بگشاید
هم نشانهء فلاح بفرستد.خاقانی.
قصد ما ستر است و پاکی و صلاح
در دو عالم خود بدان باشد فلاح.مولوی.
کار تقوی دارد و دین و صلاح
که از او باشد به دو عالم فلاح.مولوی.
هرکه در خردیش ادب نکنند
در بزرگی فلاح از او برخاست.سعدی.

فلاح.

[فَلْ لا] (ع ص، اِ) کشتی بان. || کرایه دهنده ستور را. || کشاورز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
بر سر خرمن به وقت انتقاد
نی که فلاحان همی جویند باد؟مولوی.
رجوع به فلاحت شود.

فلاح آباد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان فومن که دارای 493 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش برنج، توتون، ابریشم و ماهی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فلاحت.

[فَ حَ] (ع اِمص) کشاورزی. برزگری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلاحة شود.

فلاحة.

[فِ / فَ حَ] (ع اِمص) کشاورزی. || زبان آوری در بیع و فریب دهی در آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلاحی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فلاح که نام جد خاندانی است. (از سمعانی).

فلاحی.

[فَلْ لا] (حامص) کشاورزی. فلاحت. برزگری. رجوع به فلاح شود.

فلاخان.

[فَ] (اِ) به معنی فلاخن است، و آن چیزی باشد که از پشم یا ابریشم بافند و شبانان و شاطران بدان سنگ اندازند. (برهان). رجوع به فلاخن شود.

فلاخن.

[فَ خَ] (اِ) فلاخان. فلخم. فلخمان. فلخمه. فلماخن. پلخم. پلخمان. آلت سنگ اندازی که از رسن دوتاه - پشمی یا ابریشمی - سازند و بدان سنگ اندازند. بعض استادان فلاخن را با «من» و «گلشن» قافیه کرده اند، ازاین رو بعضی فلاخُن - به ضم خای معجمه - را که مشهور است خطا دانسته اند. (فرهنگ فارسی معین). قلاب سنگ. قلماسنگ. سنگ قلاب. (یادداشت مؤلف) :
گر کس بودی که زی تواَم بفکندی
خویشتن اندر نهادمی به فلاخن.
رودکی یا بوشکور.
بالخاصه کنون کز قبل راندن درویش
بر بام شود هر کس با سنگ و فلاخن.
خسروانی.
بنات النعش گرد او همی گشت
چو اندر دست مرد چپ فلاخن.منوچهری.
مردم غوری... به فلاخن سنگ می انداختند. (تاریخ بیهقی).
به سند انداخت گاهم، گه به مغرب
چنین هرگز ندیدستم فلاخن.ناصرخسرو.
راست چگونه شَوَدْت کار چو گردون
راست نهاده ست بر تو سنگ فلاخن.
ناصرخسرو.
گفت به چه سلاح با من جنگ کنی، فلاخنی داشت از میان برداشت. (قصص الانبیاء).
دشمن گر آستین گل افشاندت به روی
از تیر چرخ و سنگ فلاخن بتر بود.سعدی.

فلاد.

[فَ] (ص) بیهوده و بیفایده و بی نفع و عبث باشد. (برهان). فلاده. فلیو. هرزه. هرزه و ساقط از اعتبار، خواه کلام، خواه شخص متکلم و غیر آن. فلاذ به ذال معجمه غلط است، با دال مهمله صحیح است. و حق آن است که فلیو و فلیوه چنانکه رشیدی گفته به کاف است نه با فاء، چنانکه در لغت غلیو گذشته است، چه او مغیر کلیو است مخفف کالیو و کالیوه. (انجمن آرا) :
هرکه را دختر است خاصه فلاد
بهتر از گور نَبْوَدَش داماد.سنائی.
بجز ثنای تو باشد حدیث جمله فلاد
بجز دعای تو باشد همه سخن هذیان.
شمس فخری.
رجوع به فلیو و فلیوه و غلیو و فلاده شود.

فلاده.

[فَ دَ / دِ] (ص) بیهوده. (اسدی). بیهوده. بی فایده. بی نفع. عبث. (فرهنگ فارسی معین) :
هر آن کریم که فرزند او فلاده بود
شگفت باشد و آن از گناه ماده بود.رودکی.
|| سخن بیهوده. (فرهنگ فارسی معین) :
یک فلاده همی نخواهم گفت
خود سخن بی فلاده بود مرا.بوشکور.
رجوع به فلاذه شود.

فلاذه.

[فَ ذَ / ذِ] (ص) فحش کار. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
هر آن کریم که فرزند او فلاذه بود
شگفت باشد و آن از گناه ماده بود(1).رودکی.
رجوع به فلاده شود.
(1) - این بیت در ذیل فلاده نیز آمده است.

فلاذیوس.

[فَ] (اِخ)(1) نام یکی از مفسران سبعهء کتب جالینوس است. (از تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ص8 و 117).
(1) - Fladhius.

فلار.

[فَلْ لا] (اِ) آذربو. (فهرست مخزن الادویه). نوعی بیخ سفید است. (آنندراج). قلار. عرطنیثا را به پارسی فلار گویند و گلیم شوی نیز گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فلار.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین که دارای 414 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، نخود، انگور و کاردستی مردم کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فلارد.

[فَ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش لردگان شهرستان شهرکرد که در دامنهء کوهستان قرار گرفته است. رودخانهء چشمه میشان این دهستان را مشروب میکند و به رودخانهء خراسان میریزد، و آب قراء بیشتر از چشمه ها تأمین میشود. این دهستان از 31 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و 8000 تن سکنه دارد. محصول عمده اش غله، حبوب و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فلارگ.

[فِ] (اِخ) دهی است از حومهء شهرستان بیرجند که دارای 234 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و زعفران است. مزارع مهدی آباد، خونیک بالا و پائین و قاسم آباد جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فلاز.

[فَلْ لا] (ع ص، اِ) پالیزبان. (دهار).

فلاس.

[فَلْ لا] (ع ص) پشیزفروش. (منتهی الارب). نسبتی است که صرافی را میرساند. (از سمعانی).

فلاسفه.

[فَ سِ فَ / فِ] (از ع، اِ) جِ فیلسوف. حکیمان. (فرهنگ فارسی معین). این جمع فلسفی است که به معنی حکیم باشد. (غیاث) : از حال بزرگان رأی، و مشاهیر شهر و فلاسفه میپرسید. (کلیله و دمنه). || اسم مرکبی است از معاجین کبار که مادة الحیاة نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فلاسک.

[فْلا / فِ] (فرانسوی یا انگلیسی، اِ)(1) ظرفی از فلز یا شیشه و جز آن دارای دهانهء تنگ. || یخچال کوچک شیشه ای. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - در زبان فرانسه Flasque، در انگلیسی Flask، در ایتالیایی Flasca، و در فارسی نیز از انگلیسی یا فرانسه وارد شده است.

فلاسلوچ.

[] (اِ) سازج است. (فهرست مخزن الادویه).

فلاسنگ.

[فَ سَ] (اِ) بیابان. (آنندراج) (غیاث). || به معنی فلاخن است، و آن چیزی باشد که از پشم بافند و بدان سنگ اندازند. (برهان). آیا مصحف قلماسنگ نیست؟ (یادداشت مؤلف) : گفت سلاحت کجاست؟ گفت سلاح من فلاسنگ است... یک سنگ برآورد و گفت بنام خدای ابراهیم، و در فلاسنگ نهاد. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
معنی اندر شعر جز با خبط نیست
چون فلاسنگ است و آن را ضبط نیست.
مولوی.

فلاسوت.

[فَ] (ن مف مرکب) در دیلمان. نیم سوز. هیزم نیم سوخته را گویند. (یادداشت مؤلف).

فلاسیطی.

[] (معرب، اِ) به رومی صندل ابیض است. (مخزن الادویه).

فلاشری.

[فْلا / فَ / فِ شِ] (فرانسوی، اِ)(1) مرضی مهلک است مخصوص کرم ابریشم که معمو در آخرین مرحلهء زندگی این کرم پیدا میشود. براثر این مرض کرمهای ابریشم درازاندام و بی حرکت شده بوی عفنی میدهند و پس از مردن سیاه می شوند. به همین جهت این مرض را سیاه میر نیز میگویند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Flacherie.

فلاط.

[فِ] (ع ق) ناگاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) ناگاه گرفتن. || گفتن مرد کلام نیکو. (منتهی الارب). و این لغتی است بنی هذیل را که گویند: تکلم فلان فلاطاً فاحسن؛ یعنی ناگاه و بدیهةً به کلام نیکو پرداخت. || ترک. واگذاشتن. (از اقرب الموارد).

فلاطاس.

[] (معرب، اِ) به یونانی زندالبقر است. (فهرست مخزن الادویه).

فلاطن.

[فَ طُ] (اِخ) افلاطون :
نقش فرسودهء فلاطن را
بر درِ احسن الملل منهید.خاقانی.

فلاطوس.

[فَ] (اِخ) استاد عذرا، معشوقهء وامق، و قصهء وامق و عذرا به جهان مشهور. (برهان) :
فلاطوس برگشت و آمد به راه
برِ حجرهء وامق نیکخواه.
عنصری (از ابیات باقی مانده از وامق و عذرا، از اسدی طوسی).

فلاطوسی.

[فَ] (اِخ) نام حکیمی، و بعضی شارحان اسکندرنامه نوشته اند که فلاطوس نام پهلوانی بوده است، و در کشف مسطور است که قومی است نهایت دلاور، و در فرهنگ آمده که فلاطوسی یک درم گویند. (غیاث). در اسکندرنامهء نظامی بیتی است که معنی اخیر را میرساند :
نیرزید با کمترین روسیی
فلاطونی آنجا فلاطوسیی.
(شرفنامه چ وحید دستگردی ص439).
یعنی بسیار ناچیز بود و به یک درم می ارزید.

فلاطون.

[فَ] (اِخ) حکیمی بوده مشهور و معروف در زمان عیسی علیه السلام (!) و استاد ارسطو معلم اول. (برهان). افلاطون :
کسی که ش فلاطون بُده ست اوستاد
خردمند و بادانش و بانژاد.فردوسی.
نمازی کز سه علم آرد فلاطون، پیرزن بینی
که یک دم چار رکعت کرد، حاصل شد دوچندانش.
خاقانی.
فلاطون و والیس و فرفوریوس
که روح القدس کردشان دستبوس.نظامی.
گر فلاطون به حکیمی سخن عشق بپوشد
عاقبت پرده برافتد ز سر راز نهانش.سعدی.
آن نشنیدی که فلاطون چه گفت
مور همانا که نباشد پرش.سعدی.
رجوع به افلاطون شود.

فلاطونی.

[فَ] (ص نسبی) افلاطونی. منسوب به افلاطون :
ای فتنه بر علوم فلاطونی
دین تاج علمهای فلاطون است.
ناصرخسرو.

فلاع.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش خوسف شهرستان بیرجند دارای 157 تن سکنه. آب آن از قنات است. محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فلاعاسامس.

[] (معرب، اِ) به رومی طین شاموس است. (فهرست مخزن الادویه).

فلاعالیمانیس.

[] (معرب، اِ) طین محثوم است. (فهرست مخزن الادویه).

فلاعامعزی.

[] (معرب، اِ) طین معزه است. (فهرست مخزن الادویه).

فلافل.

[فَ فِ] (ع اِ) جِ فلفل.
- فلافل ثلاثه؛ فلفل سیاه، فلفل سپید و دارفلفل. (یادداشت مؤلف). رجوع به فلفل شود.

فلافلی.

[فَ فِ] (ص نسبی) منسوب به فلافل. || (اِ) نام معجونیست منسوب به فلافل ثلاثه که فلفل سیاه و سپید و دارفلفل باشد. رجوع به فلفل شود.

فلاق.

[فِ] (ع مص) دفزک شدن شیر و ترش گردیدن آن، چندانکه پاره پاره گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلاق.

[فُ] (ع ص) لبن فلاق؛ شیر خفته و دفزک شده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || و نیز گویند: صار البیض فلاق؛ یعنی ریزه ریزه گردید تخم مرغ. (منتهی الارب). || (اِ) جِ فلاقة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فلاقة شود.

فلاقة.

[فُ قَ] (ع اِ) پارهء چیزی، و فلاقة آجر؛ پارهء خشت. ج، فلاق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلاک.

[فَ] (ع اِ) جِ فلکة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فَلَکة شود.

فلاک.

[فَلْ لا] (ع ص) بادریسه گر. بادریسه فروش. (یادداشت مؤلف) :
فلک فضل را تو گردانی
دوک را بادریسهء فلاک.ابوالفرج رونی.

فلاکت.

[فَ کَ] (از ع، اِ مص) فلک زدگی و ناداری. (غیاث از فردوس اللغات). و این مصدر جعلی است وضع کردهء متأخرین. (غیاث). نکبت. بدبختی. غالباً این مصدر را برساختهء ایرانیان از کلمهء فلک زده دانسته اند. (فرهنگ فارسی معین). مصدر منحوت است. (یادداشت مؤلف). || خواری و ذلت. (فرهنگ فارسی معین).
- فلاکت بار.؛ رجوع به این کلمه شود.

فلاکت بار.

[فَ کَ] (نف مرکب)فلاکت بارنده. آنچه فلاکتش هویدا باشد. حاکی از نکبت و بدبختی: وضع فلاکت باری داشت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلاکت شود.

فلاگرد.

[فَ گِ] (اِخ) از قرای مرو شاهجهان. (انجمن آرا از معجم البلدان).

فلال.

[فِ] (ع اِ) جِ فِلّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فِلّ شود.

فلال.

[فُلْ لا] (ع اِ) لشکر هزیمت یافته. (منتهی الارب). ج فَلّ. رجوع به فَلّ شود.

فلالی.

[فَ] (ع اِ) جِ فَلّیّة. (منتهی الارب). مفرد آن را اقرب الموارد به کسر اول آورده است. رجوع به فلیه شود.

فلالیج.

[فَ] (ع اِ) جِ فَلّوجة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فلوجة شود.

فلام.

[فَ] (ع اِ) اسم عربی قاقلی است. (فهرست مخزن الادویه). در مآخذ مهم لغت عرب دیده نشد.

فلامارینا.

[] (معرب، اِ) به رومی طین رومی است. (فهرست مخزن الادویه).

فلامریا.

[] (اِ) به سریانی ریه است که به فارسی شش نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فلامسوس.

[] (معرب، اِ) زاج است. (فهرست مخزن الادویه).

فلامک.

[فَ مَ] (اِ) قسمی الماس کم قیمت. (یادداشت مؤلف). محرف فلمنک. (فرهنگ فارسی معین). اص به معنی هلندی و منسوب به هلند است. رجوع به فلمنک شود.

فلامن.

[] (معرب، اِ) زاج است. (فهرست مخزن الادویه). فلامسوس.

فلامن.

[فْلا / فِ مَ] (اِخ) فلامین(1). در روم قدیم بر عده ای از کاهنان اطلاق می شد که مأمور انجام شعائر دینی خدایان خاص مانند ژوپیتر بودند و رئیس آنها نمیتوانست نشست و نیز از شهر رم حق خارج شدن نداشت، لکن در عوض میتوانست در مجلس سنا حاضر شود. فلامن های درجهء اول همیشه از افراد طبقهء پاتریسیوس انتخاب می شدند و از سه نفر تعدادشان تجاوز نمیکرد. (فوستل دو کولانژ).
(1) - Flamine.

فلامون.

[] (معرب، اِ) زاج است. (فهرست مخزن الادویه). فلامسوس. فلامن.

فلامی نینوس.

[فْلا / فِ] (اِخ)(1) از کنسولان رم قدیم که در سال 197 ق. م. بدان مقام رسید و به زبردستی با فیلیپوس پنجم پادشاه مقدونیه جنگید و قسمتی از یونان را به رُم آورد و تقریباً تمام کشتی های مقدونیه را ضبط کرد، سپس بلاد یونانی را که محکوم مقدونیه بود آزاد کرد و با نامیس جبار اسپارت نیز جنگید و به سال 194 ق.م. آرگس را از دست وی بدرآورد. (فوستل دو کولانژ).
(1) - Flamininus.

فلان.

[فُ] (ع ص مبهم، ضمیر مبهم) از نامهای مردم، و با الف و لام مر غیر مردم را. ج، فلون. (منتهی الارب). شخص غیرمعلوم. بهمان: فلان را با فلان چه نسبت؟ (فرهنگ فارسی معین). فارسیان به فتح استعمال کنند و خطاست. (آنندراج). فارسیان یاء در آخر آن زیاد کرده، فلانی گویند چنانکه در قربانی کرده اند. (از غیاث). و بهمان نیز همین معنی را دارد و بیشتر با هم استعمال کنند. (برهان). فلان، بهمدان، بیسار. (یادداشت مؤلف). و گاه بصورت صفت پیش از اسمی درآید: فلان مرد؛ مردی ناشناس. بطور کلی در ترکیب معنی صفتی پیدا میکند :
گویی همچون(1) فلان شدم، نه همانی
هرگز چون عود کی تواند شد توغ؟
منجیک ترمذی.
از گواز و تش و انگشته و بهمان و فلان
تا تبرزین و دودستی و رکاب و کمری.
کسائی مروزی.
این کار وزارت که همی راند خواجه
نه کار فلان بن فلان بن فلان است.
منوچهری.
با ملک چه کار است فلان را و فلان را
خرس ازدر گلشن نه و خوک ازدر گلزار.
منوچهری.
یک شاه بسنده بود این مایه جهان را
با ملک چه کار است فلان را و فلان را؟
منوچهری.
در تواریخ میخوانند که فلان پادشاه، فلان سالار را به فلان جنگ فرستاد. (تاریخ بیهقی). در جهان در فلان بقعت مردی پیدا خواهد شد. (تاریخ بیهقی).
غره مشو بدانچه همی گوید
بهمان بن فلان ز فلان دانا.ناصرخسرو.
تو بر آن گزیدهء خدای و پیمبر
گزیدی فلان و فلان و فلان را.ناصرخسرو.
کس چه داند کاین نثار ازبهر کیست
تا نگویم بر فلان خواهم فشاند.خاقانی.
در فلان تاریخ دیدم کز جهان
چون فروشُد بهمن اسکندر بزاد.خاقانی.
گفت فلان نیم شب ای گوژپشت
بر سر کوی تو فلان را که کشت؟نظامی.
کو دل به فلان عروس داده ست
کز پرده چنین بدرفتاده ست.نظامی.
کاینک به فلان خرابهء تنگ
می پیچد همچو مار بر سنگ.نظامی.
پس طلب کردند او را در زمان
آقجه ها دادند و گفتند ای فلان.مولوی.
آن فلان روزت خریدم این متاع
کل سر جاوز الاثنین شاع.مولوی.
شیوهء حور و پری گرچه لطیف است ولی
خوبی آن است و لطافت که فلانی دارد.
حافظ.
- فلان از فلان؛ کنایه از لاف و گزاف کردن باشد. (انجمن آرا) (برهان).
- فلانستان؛ مقام و جای فلان. (آنندراج).
- فلان فلان شده؛ بجای دشنام و نفرین به کار رود در جایی که گوینده نخواهد لفظ رکیک به کار برد.
- فلان کس؛ فلان. شخص ناشناس :
اگر گویی فلان کس داد و بهمان مر مرا رخصت
بدان جا، هم فلان بیزار گردد از تو هم بهمان.
ناصرخسرو.
تو را هرکه گوید فلان کس بد است
چنان دان که در پوستین خود است.
سعدی (بوستان چ یوسفی ص152).
- فلان کفش پیش پای فلان نمیتوان -گذاشت؛ یعنی رتبه اش پر ادنی است. بیشتر مقولهء زنان ولایت است. (آنندراج).
- فلان و باستار؛ بهمان و باستار. فلان و بیسار. فلان و بهمان.
- فلان و بهمان؛ فلان و بهمدان. فلان کس و فلان کس. فلان و بیسار. (فرهنگ فارسی معین) :
فلان و بهمان گویی که توبه یافته اند
چه مانع است مرا، من فلان و بهمانم.
سوزنی.
- فلان و بهمدان؛ فلان و بهمان. (فرهنگ فارسی معین).
- فلان و بیسار؛ فلان و باستار. فلان و بهمان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کلمات بهمان، بهمدان، باستار و بیسار شود.
(1) - ن ل: همچو.

فلان دشت.

[فُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان همت آباد شهرستان بروجرد که دارای 157 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فلاندن.

[فْلا / فِ دِ] (اِخ)(1) از باستان شناسان است و نقشهء تخت جمشید را ترسیم کرد و حجاریهای جالب توجهی یافت. وی در قرن نوزدهم م. میزیست. (از ایران باستان پیرنیا ص56).
(1) - Flanden.

فلانل.

[فْلا / فِ نِ] (فرانسوی، اِ)(1) پارچهء لطیف و سبک که از پنبه یا پشم بافند. (فرهنگ فارسی معین). کرکی. (یادداشت مؤلف).
(1) - Flanelle.

فلانة.

[فُ نَ] (ع ضمیر مبهم) مؤنث فلان. زنی غیرمعلوم. غیرمنصرف است و تنوین نمی گیرد: ذَهَبَتْ فُلانةُ. (از اقرب الموارد) (از المنجد) : و أمّا فُلانةُ فأدرکها رأیُ النساء. (نهج البلاغه خطبهء 156). و رجوع به فلان و فلانه شود.

فلانه.

[فُ نَ / نِ] (از ع، ضمیر مبهم) کنایه از نامهای مردم. (منتهی الارب). زنی غیرمعلوم. مؤنث فلان. (فرهنگ فارسی معین) :
نه گویند کاین خانه بد مر فلان را
به میراث ماند از فلان با فلانه.ناصرخسرو.
دختر و مادَرْت از این ستانه برون شد
رفت بد و نیک، شد فلان و فلانه.
ناصرخسرو.
ای فلانه که تو را رنجانیده است؟ (تاریخ قم).رجوع به فلان شود.

فلانی.

[فُ] (اِ) (ضمیر مبهم) فلان. بهمان. در تداول بین فلان و فلانی فرق است. در فلان نوعی ابهام مندرج است اما اگر کسی بگوید «از قول من به آن آقا بگویید فلانی با شما کار دارد»، دیگر ابهام در آن نیست. (از فرهنگ فارسی معین). ولی ظاهراً در قدیم هر دو به یک معنی به کار میرفته است :
بجز مرگ در راه حقت که آرد
ز تقلید رای فلان و فلانی.ناصرخسرو.
ناید حسد و رشک کهین چاکر او را
نز ملک فلانی و نه از مال فلانیش.
ناصرخسرو.
ای مسلمانان به فریادم رسید
کآن فلانی بیوفایی می کند.سعدی.
رجوع به فلان شود.

فلاورجان.

[فَ وَ] (اِخ) بخشی از شهرستان اصفهان که از طرف شمال به بخش های سده و نجف آباد، از جنوب به شهرستان های شهرضا و شهرکرد، از خاور به دهستان کرارج و از باختر به دهستان لار محدود است. تنگ لاشتر که راه اصفهان به شیراز از آن می گذرد در جنوب خاوری این بخش است. قسمتی از قراء این بخش از زاینده رود مشروب میشود و پلهای زمانخان و بیستگان بر روی زاینده رود جزو این بخش است. بخش فلاورجان چهار دهستان و 196 آبادی دارد و دهستانهای آن عبارتند از: 1- دهستان آیدغمش با 45 آبادی و 24761 تن سکنه. 2- دهستان آشیان با 33 آبادی و 47789 تن سکنه. 3- دهستان گرکن با 53 آبادی و 17653 تن سکنه. 4- دهستان اشترجان با 65 آبادی و 56082 تن سکنه. جمع سکنهء بخش 150785 تن است. محصول عمدهء آن غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فلاورجان.

[فَ وَ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش فلاورجان شهرستان اصفهان. آب مشروب آن از زاینده رود است. محصول عمدهء قصبه برنج، پنبه و میوه. جمعیت آن در حدود 4500 تن است. صنعت دستی مردم کرباس بافی و تهیهء قالی و جاجیم است. پل فلاورجان که در کنار این قصبه است از زمان شاه عباس صفوی است و در محل به پل ورگان معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فلاورة.

[فَ وِ رَ] (ع اِ) جِ فیله ور که معرب پیله ور است. داروفروشان. (یادداشت مؤلف). || زاج است. (فهرست مخزن الادویه).

فلاوه.

[فَ وَ / وِ] (ص) سرگشته و حیران و سرگردان. (برهان).

فلاوی.

[فَ وا] (ع اِ) جِ فُلُوّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلاة.

[فَ] (ع اِ) دشت بی آب وگیاه، یا بیابان بی آب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || صحرای وسیع و فراخ. ج، فلا، فلوات، فلو، فلی. جج، افلاء. (از اقرب الموارد).

فلاهن.

[فَ هِ] (اِ) به معنی فلاخن است. (آنندراج). رجوع به فلاخان و فلاخن شود.

فلایان.

[فَ] (اِخ) از قرای مرو. (معجم البلدان).

فلایه.

[فَ یَ / یِ] (اِ) فودنج بری است. (فهرست مخزن الادویه).

فلایة.

[فِ یَ] (ع اِمص) شپش جستگی در سر. اسم است فلی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فلی. شپش جستن از میان موهای سر. رجوع به فَلْی شود.

فلت.

[فَ لَ] (ع اِمص) رهایی. (منتهی الارب). || (مص) رها کردن و خلاص دادن. (از اقرب الموارد).

فلت.

[فُلْ لَ / فُ لَ] (ع ص) فرس فلت؛ اسب تیزرو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلتات.

[فَ لَ] (ع اِ) فلتات المجلس؛ لغزشها و خطاهای انجمن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلتان.

[فُ لَ] (ع اِ) تثنیهء مؤنث فلان. (منتهی الارب). رجوع به فلان و فلانه شود.

فلتان.

[فَ لَ / فِ] (ع ص) فرس فلتان؛ اسب شادمان تیزخاطر و تیزرو. || شادمان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درشت. (منتهی الارب). صلب. (اقرب الموارد). || دلیر. || (اِ) مرغی است که میمون را صید می کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلتوم.

[فَ] (اِخ) حصاری است از بناهای سلیمان بن داود علیه السلام. (معجم البلدان).

فلتة.

[فَ تَ] (ع اِ) کار ناگاه و بی اندیشه. (منتهی الارب): خرج الرجل فلتةً؛ یعنی بغتةً. (از اقرب الموارد). || آخرین شب از هر ماه. || آخرین روز که سپس از وی ماه حرام باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلثمثکا.

[فِ لِ مِ] (اِ) فرنجمشک است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فرنجمشک شود.

فلثیس.

[] (معرب، اِ) به یونانی عفص است. (فهرست مخزن الادویه).

فلج.

[فَ] (اِ) زنجیر در. کلیدان در. غلق. (یادداشت مؤلف) :
در به فلجم کرده بودم استوار
در کلیدان اندرون هشتم مدنگ.
علی قرط اندکانی.
دل از دنیا بردار و به خانه بنشین پست
فروبند در خانه به فلج و به پژاوند.رودکی.

فلج.

[فَ] (ع اِ) گزند. (منتهی الارب). || نیمه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، فلوج. || جوی خرد. (منتهی الارب). رجوع به فُلُج شود. || (مص) فیروزی و رستگاری یافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قسمت کردن. || دونیم ساختن. || زمین شکافتن بجهت زراعت. || خراج بریده واجب کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فلوج شود.

فلج.

[فَ لَ] (ع اِ) جوی خرد. ج، افلاج. || (اِمص) گشادگی میان هر دو پای و میان دندانهای پیش، یا عام است. || (مص) فالج زده گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) کجی پای. (فرهنگ فارسی معین). || در تداول عوام فارسی زبانان، فالج، بیحسی دست و پای. فلج به دو فتحه که به معنی فالج و بیحسی استعمال میشود، در زبان عرب به معنی کجی پاهاست و آن را که بدین عیب معیوب باشد «افلج» گویند، مانند اعور. در ذیل اقرب الموارد آمده است: الفلج هو انقلاب القدم علی الوحشی و زوال الکعب، و قیل الافلج الذی اعوجاجه فی یدیه فان کان فی رجلیه فهو افحج.
- فلج اطفال؛ بیماریی است میکربی که دست و پای کودکان را از حرکت می اندازد.
- فلج پلک فوقانی؛ از کار افتادن اعصاب بالابرنده و پائین آورنده و حرکت دهندهء عضلات پلک فوقانی. استرخاء جفن اعلی. (فرهنگ فارسی معین).
- فلج شدن.؛ رجوع به فلج شدن شود.
- فلج عصبی؛ از کار افتادن تمام یا قسمتی از اعصاب ارادی را گویند که ممکن است بر اثر ضربه یا شوک یا ترس و یا بعلت امراض عفونی باشد. استرخاء عصبی. (فرهنگ فارسی معین).
- فلج کردن.؛ رجوع به فلج کردن شود.
- فلج گردیدن.؛ رجوع به فلج گردیدن شود.

فلج.

[فِ] (ع اِ) نیمه و نصف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، فلوج. (منتهی الارب). || پیمانهء معروفی است، و نیز پیمانه ای است که به سریانی «فالغ» گویند. (از اقرب الموارد). پیمانه ای است. (منتهی الارب).

فلج.

[فُ] (ع اِمص) پیروزی و رستگاری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) ماه. (اقرب الموارد).

فلج.

[فَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش ابهررود شهرستان زنجان دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله و انگور است. این ده را پلک هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فلج.

[فَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش فیض آباد شهرستان تربت حیدریه دارای 40 تن سکنه. آب آن از قنات و محصولش غله، پنبه و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فلج.

[فَ] (اِخ) نام شهری است، و گویند بطن فلج، واقع در طریق بصره و حمی ضریه، و نیز گویند فلج ازآنِ بنی عنبر است در راه رخیل به محازه که اول دهناء است. (معجم البلدان). یکی از قراء بنی عامربن صعصعة است در راه عقیق به حجر به یک روزه راه بر راه صنعاء. و فلج نام دو جنگ است. (از مجمع الامثال میدانی).

فلج.

[فُ لُ] (اِخ) نام بتی بوده است ازآنِ بنی طی در نجد، و آن در وسط اجاء قرار داشته و بصورت تلی سرخ فام شبیه انسان بوده و دو شمشیر داشته که حارث بن ابی شمشیر آنها را بدان حمایل کرده بود و علی بن ابی طالب (ع) این دو شمشیر را به حضور پیغمبر آورد و حضرت یکی از آنها را به خود علی داد. فلج یکی دو تا نیست و به همین جهت بزرگترین فلج را فلج الافلاج گفته اند. (از معجم البلدان).

فلجاء .

[فَ] (ع ص) امرأة فلجاءالاسنان؛ زن گشاده میان دندانها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلجان.

[فَ] (ع اِ) سواقی الزرع. (تاج العروس). درختی است: نبیة؛ شاخ درخت فلجان. (از منتهی الارب). || پوست گورخر. (یادداشت مؤلف از ابن الندیم). و الروم یکتب فی الحریر الابیض و الرق و غیره، و فی الطومار المصری و فی الفلجان، و هو جلود الحمیر الوحشیة. (ابن الندیم).

فلجرد.

[فَ جِ] (اِخ) از بلاد فارس. (معجم البلدان).

فلج شدن.

[فَ لَ شُ دَ] (مص مرکب)مبتلا گردیدن به بیماری فلج. افلیج شدن. || به کنایت، از رونق افتادن کار، یا از کار افتادن یک سازمان یا اداره.

فلج کردن.

[فَ لَ کَ دَ] (مص مرکب)دستگاهی را از کار انداختن. کاری را خواباندن و به آن ادامه ندادن.

فلج گردیدن.

[فَ لَ گَ دی دَ] (مص مرکب) فلج شدن. رجوع به فلج شدن شود.

فلجم.

[فَ جَ] (اِ) قفل و غلق در باشد یعنی زنجیر دروازه و کلیدان، و به این معنی با خای نقطه دار هم هست. (برهان). رجوع به فلج و فلخم شود.

فلجون.

[] (معرب، اِ) سرخس است. (فهرست مخزن الادویه).

فلجة.

[فَ لَ جَ] (معرب، اِ) سرخس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلجون شود.

فلجة.

[فُ جَ] (ع اِمص) پیروزی و رستگاری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلجة.

[فَ جَ] (ع اِ) قطعه ای از جامهء مخطط. (از اقرب الموارد).

فلجیقن.

[] (معرب، اِ) سورنجان است که بلبوسا نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فلچن.

[] (اِ) اسم یونانی سداب است. (فهرست مخزن الادویه).

فلح.

[فَ] (ع مص) شکافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکافتن زمین را جهت کشت کاری. || فریفتن. || بد سگالیدن. (منتهی الارب). || دغلی نمودن. || کاستن در حق خرید و فروخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فلاحت شود.

فلح.

[فَ لَ] (ع اِمص) فلاح در همهء معانی. (منتهی الارب). رجوع به فلاح شود.

فلح.

[] (اِ) پنبهء حلاجی کردهء تخم برآورده. (فهرست مخزن الادویه).

فلحاء.

[فَ] (ع ص) مؤنث افلح. زن کفته لب زیرین. (ناظم الاطباء).

فلحاس.

[فِ] (ع ص) مرد زشت بدخوی. (منتهی الارب). قبیح سمج. (از اقرب الموارد).

فلحس.

[فَ حَ] (ع ص، اِ) مرد آزمند. || سگ. || خرس کلانسال. || آنکه جویای وقت خوردن مردم باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلحسة.

[فَ حَ سَ] (ع ص) زن زشت لاغرسرین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلحة.

[فَ لَ حَ] (ع اِ) زمین صالح زراعت. || (اِمص) کفتگی لب بالا. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فلحی.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان اهواز که دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فلخ.

[فَ](1) (اِ) ابتدای کارها باشد. (اسدی) (برهان). مرحوم دهخدا نوشته اند که گمان میکنم «زفلخ» یک کلمه باشد به معنی نوعی از بنا مثل گنبد یا کوشک و کاخ. (از حاشیهء برهان چ معین) :
همت او بر فلک ز فلخ بنا کرد
بر سر کیوان فکند بن پی ایوان.خسروانی.
|| (اِمص) پنبه دانه بیرون کردن از پنبه. (برهان). رجوع به فلخیدن شود. || (اِ) غلق در. (صحاح الفرس). در این معنی مصحف فَلْج است. رجوع به فَلْج (اِ) شود.
(1) - نیز به فتح اول و ثانی. (برهان).

فلخ.

[فَ] (ع مص) شکستن سر کسی را. || پیدا و آشکار کردن. (منتهی الارب). واضح کردن و بیان کردن امری را. (اقرب الموارد).

فلخار.

[فَ] (اِخ) قریه ای است میان مروالرود و پنج دیه. (از معجم البلدان) (از سمعانی). رجوع به فرخار شود.

فلخاری.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فلخار که قریه ای است بین مروالرود و پنج دیه. (سمعانی). رجوع به فلخار شود.

فلخم.

[فَ لَ] (اِ) فلاخن که آلت سنگ اندازی باشد. (برهان). پلخم. فلخمان. پلخمان. فلخمه. فلاخن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به این کلمات شود.

فلخم.

[فَ خَ] (اِ) مشتهء حلاجان را گویند، و آن آلتی باشد از چوب که بر زه کمان زنند تا پنبه حلاجی شود. (برهان). محلاج ندافان بود. (اسدی) :
گر بخواهی که بفخمند تو را پنبه همی
من بیایم که یکی فلخم دارم کاری.
حکاک (از اسدی).
|| قفل صندوق. || دخمه و مقبرهء گبران. (برهان). مصحف دخمه است. (حاشیهء برهان چ معین).

فلخمان.

[فَ لَ] (اِ) فلخم. فلاخن. (فرهنگ فارسی معین). فلاخن است که آلت سنگ اندازی باشد. (برهان). رجوع به فلخم شود.

فلخمه.

[فَ لَ مَ / مِ] (اِ) فلخمان که فلاخن باشد. (برهان). رجوع به فلخم و فلخمان و فلاخن شود.

فلخمه.

[فَ خَ مَ / مِ] (اِ) فلخم. (فرهنگ فارسی معین). مشتهء حلاجان. || دخمه و مقبره و گورخانهء گبران. (برهان). ظاهراً مصحف دخمه است. (از حاشیهء برهان چ معین). || قفل. (برهان). رجوع به فلخم شود.

فلخمیدن.

[فَ خَ دَ] (مص) پنبه برزدن و پنبه حلاجی کردن. (برهان). مصحف فلخیدن است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فلخودن شود.

فلخمیده.

[فَ خَ دَ / دِ] (ن مف)حلاجی کرده شده. (برهان). ظاهراً محرف فلخیده است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فلخمیدن و فلخوده و فلخیده شود.

فلخن.

[فَ خَ] (اِ) فلاخن. (فرهنگ فارسی معین) (آنندراج). رجوع به فلاخن و فلخم و فلاخان شود.

فلخنده.

[فَ خَ دَ / دِ] (نف) حلاج. (دهار).

فلخود.

[فَ] (اِ) پنبه دانه. (برهان) :
خصمش بغنوده ست بدین زخرف دنیا
خرسند شود گاو به کنجارهء فلخود.
شمس فخری.
|| کسی را نیز گویند که پنبه دانه را از پنبه بیرون میکند. (برهان). رجوع به فلخودن شود.

فلخودن.

[فَ دَ] (مص) پنبه دانه از پنبه بیرون کردن. (برهان). فلخیدن. فلخمیدن. رجوع به این کلمات شود.

فلخوده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف) هر چیز را گویند که آن را از غل و غش پاک و پاکیزه ساخته باشند عموماً، و پنبه ای را که از پنبه دانه جدا کرده باشند خصوصاً. (برهان). پنبه ای که دانه های آن را جدا کرده باشند، و توسعاً هر چیز که آن را از غل و غش پاک کرده باشند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلخمیده و فلخیده شود.

فلخور.

[فَ] (اِ) حب القطن است. (فهرست مخزن الادویه). مصحف فلخود است به دال مهمله، و به معنی پنبه ای است که دانه از آن بیرون آورده باشند. رجوع به فلخود و فلخوده شود.

فلخید.

[فَ] (اِ) پنبه دانه را گویند. (برهان). فلخیده. فلخود. رجوع به این لغات شود. || کسی را نیز گویند که پنبه دانه را از پنبه بیرون آورد. (برهان). || پنبه زن را هم میگویند، یعنی شخصی که پنبه را حلاجی کند. (برهان). رجوع به فلخیدن، فلخیده، فلخودن، فلخوده و فلخود شود.

فلخیدن.

[فَ دَ] (مص) پنبه دانه از پنبه برآوردن. (برهان). فلخودن. (فرهنگ فارسی معین). || پنبه زدن و حلاجی کردن. (برهان).

فلخیده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف) فلخوده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلخوده شود.

فلدسپات.

[فِ دِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام عام گروهی از سنگهای آذرین که بسیار فراوانند و جزو عنصر اصلی سنگهای آذرین اعم از اسیدی یا قلیائی و یا خنثی هستند، منتهی نسبت به سنگهای مختلف ترکیب فلدسپاتها فرق میکند... اگر فلدسپاتها دارای پتاسیم باشند در سیستم منوکلینیک(2) متبلور می شوند و چون در حالت بلورینِ آنها یک زاویهء قائمه هست به آنها فلدسپاتهای ارتوکلاز(3) میگویند و اگر در فلدسپات سدیم یا کلسیم باشد در سیستم تری کلینیک(4)متبلور میشود و به آنها فلدسپاتهای پلاژیوکلاز(5) میگویند. سردستهء فلدسپاتهایپتاسیم دار، ارتوز(6) است که در سنگهای آتش فشانی اسید از دستهء گرانیت فراوان است و بلورهایش بیشتر بصورت ماکلهای تداخلی هستند. فلدسپاتها بر اثر آبهایی که خاصیت اسیدی دارند بمرور تجزیه شده و سیلیکات آلومین میدهند که همان کائولن(7) یا خاک چینی است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Feldspath.
(2) - Monoclinique.
(3) - Orthoclase.
(4) - Triclinique.
(5) - Plagioclase.
(6) - Orthose.
(7) - Kaolin.

فلدفیون.

[] (معرب، اِ) اسم دوایی است مرکب. (فهرست مخزن الادویه).

فلذ.

[فَ] (ع اِ، مص) بخشش بی درنگ و بی وعده یا عطای بسیار یا بخشش یکبار. (منتهی الارب). در اقرب الموارد به معنی مصدری ضبط شده است.

فلذ.

[فِ] (ع اِ) جگر شتر. ج، افلاذ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلذ.

[فِ لَ] (ع اِ) جِ فلذة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فلذة شود.

فلذة.

[فِ ذَ] (ع اِ) پاره ای از گوشت و جگر و مال و از سیم و زر. ج، افلاذ، فِلَذ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلرز.

[فَ لَ] (اِ) ابزار یا رکویی که در آن چیزی بندند از زر و سیم و خوردنی و جز آن، و اندر کوهستان آن را بدرزه، بتوزه و لارزه نیز گویند و در ماوراءالنهر و خراسان فلرز و فلغز و فلرزنگ. (یادداشت مؤلف از نسخهء خطی لغت فرس اسدی). فلرزنگ. (فرهنگ فارسی معین). به معنی زله باشد، و آن خوردنی و طعامی باشد که از مهمانیها و عروسیها در کرباس پاره و دستمال بندند. (برهان) :
شوی بگشاد آن فلرزش خاک دید
کرد زن را بانگ و گفتش ای پلید.رودکی.
رجوع به فلرزنگ شود.

فلرزنگ.

[فَ لَ زَ] (اِ) به معنی فلرز است که خوردنی و طعامی باشد که از مهمانیها برداشته به جای دیگر برند. (برهان). فلرز. دستار. دستمال. لارزه. بدرزه. (یادداشت مؤلف) :
آن زن از دکان فرودآمد چو باد
پس فلرزنگش به دست اندر نهاد.رودکی.
رجوع به فلرز شود.

فلرموس.

[] (معرب، اِ) به یونانی خیار است که فامورون باشد. (فهرست مخزن الادویه).

فلرن.

[فْلُ / فِ لُ رَ] (اِ) از واحدهای پول اتریش برابر با دو کرن. (از یادداشتهای مؤلف). رجوع به فلورن شود.

فلز.

[فِ لِزز] (ع اِ) مس سپید که از آن دیگهای ریخته سازند. || ریم آهن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سنگریزه. (منتهی الارب). || گوهر کانی هرچه باشد، یا هرچه گداز دهد از آن، یا هرچه آن را کیر [ دمه آهنگری ]، دود سازد وقت گداختن. || ضریبه که بر آن شمشیر آزمایند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) مرد زفت. (منتهی الارب). بخیل. (اقرب الموارد). || مرد سطبر درشت. || (اِ) عنصر شیمیائی ساده ای است دارای جلای مخصوص. فلزها عناصر ساده ای هستند که در حرارت معمولی جامدند، بغیر از جیوه، و همه حاجب نور هستند، مگر طلا و نقره که بحالت ورقهء بسیار نازک شفاف درمی آیند. و در غالب موارد وزن مخصوص آنها زیاد است. فلزها هادی خوبی برای حرارت و الکتریسیته هستند و میتوان آنها را طوری براق کرد که نور را منعکس سازند (جلای فلزی). اکثر فلزها چکش خوار و قابل مفتول شدن و قابل تبدیل به ورقه های نازک هستند و در اثر ضربه یا فشار خرد نمی شوند. ج، فلزات. (فرهنگ فارسی معین). لفظ فلزات که بر هفت گوهر افتد زر است و سیم و قلعی و مس و آهن و سرب و خارصینی، و بعضی فلزات را نُه گویند یعنی زر، زیبق، اسرب، ارزیز، فضه، آهن، مس، شبه و روی. (یادداشت مؤلف).
- عصر فلزات؛ (اصطلاح زمین شناسی) قسمتی از طبقات بسیار جدید و بالایی و نزدیک به وضع دوران چهارم را گویند که مقارن با شناختن فلز توسط انسان بوده است. این دوره تقریباً از سه هزار سال قبل از میلاد مسیح شروع میشود و با شروع این عصر دورهء نوسنگی (یا عصر حجر جدید) ختم میگردد. قدیمترین فلزی که بشر شناخته و آن را به کار برده مس است و به همین جهت ابتدای عصر فلزات را بنام دورهء مس نامیده اند. پس از آن دورهء آلیاژهای ساخته شده از مس است که مفرغ باشد. از یکهزار سال قبل از میلاد مسیح بشر آهن را کشف کرد که آن را دورهء آهن نامند و اکنون هم بشر در همان دوره است. (فرهنگ فارسی معین).
ترکیب های دیگر:
- فلزتراشی.؛ فلزکاری. فلزی. رجوع به این کلمات شود.

فلز.

[فِ لَزز / فُ لُزز] (ع اِ) فِلِزّ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فِلِزّ شود.

فلزتراشی.

[فِ لِ تَ] (حامص مرکب)تراش دادن فلز یا ابزاری که از فلز ساخته شده باشد.

فلزکاری.

[فِ لِ] (حامص مرکب) اشتغال به کارهایی که با فلز سروکار دارد، چون ساختن ظروف و ابزار. || (اِ مرکب) جایی که در آن اشیاء فلزی سازند، مانند آهنگری و مسگری.

فلزی.

[فِ لِزْ زی] (ص نسبی) منسوب به فلز یا ساخته شده از فلز.

فلس.

[فَ] (ع اِ) پشیز. ج، افلس، فلوس. (منتهی الارب). پول سیاه. پشیز. (فرهنگ فارسی معین) :
فلسفی فلسی و یونان همه یونی ارزد
نفی این مذهب یونان به خراسان یابم.
خاقانی.
جدلی فلسفی است خاقانی
تا به فلسی نگیری احکامش.خاقانی.
نقد هر فلسفی کم از فلسی است
فلس در کیسهء عمل منهید.خاقانی.
به فلسی رشوت ملک یتیمی به غضب دهد. (مجالس سعدی).
من نخرم علم فلسفی به یکی فلس
نیز به نانی تمام حکمت یونان.
سروش اصفهانی.
|| خاتم جزیه که در حلق باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سکهء فلزی که در کشور عراق رواج دارد. (فرهنگ فارسی معین). || هر یک از پولکهای خرد پوست ماهی. ج، اَفلُس، فُلوس. (فرهنگ فارسی معین) :
اگرچه ماهی از یونس شرف یافت
به یونس فلس ماهی چون فرستم؟خاقانی.
|| مقیاسی معادل یک دوازدهم خردل. (فرهنگ فارسی معین). وزنی معادل شش فیله. (یادداشت مؤلف).

فلس.

[فَ لَ] (ع اِمص) عدم رسایی به مطلب. اسم است افلاس را. (منتهی الارب). نبودن خوردنی و مایحتاج. (از اقرب الموارد).

فلس.

[فِ] (اِخ) نام بتی است ازآنِ بنی طی. (اقرب الموارد).

فلسطاریون.

[؟ لِ] (معرب، اِ) رعی الحمام است، و لب را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فلسطورس.

[] (معرب، اِ) دُلْب است. (فهرست مخزن الادویه).

فلسطون.

[فِ لَ / فَ لَ] (اِخ) شهرستانی است به شام. (منتهی الارب). رجوع به فلسطین شود.

فلسطون.

[فَ لَ / فِ لَ] (اِخ) شهری است به عراق. (منتهی الارب). فلسطین. (اقرب الموارد). رجوع به فلسطین شود.

فلسطی.

[فِ لَ طی ی] (ص نسبی)منسوب است به فلسطین. (منتهی الارب). رجوع به فلسطینی شود.

فلسطین.

[فِ لَ / لِ] (اِخ) از اجناد شام است، و نسبت بدان فلسطی و فلسطینی است. (اقرب الموارد). ناحیتی است به شام با کشت وبرز و میوه ها و خواسته ها و مردم بسیار. و رمله قصبهء فلسطین است و شهر غزه و بیت اللحم و شهر مسجد ابراهیم و شهرک نابلس و ارنجا [ظ: اریحا] و شهر بیت المقدس از فلسطین باشد. (از حدود العالم). صفحه ای است که همیشه مسکون بوده، مردمان مختلف از نژادهای گوناگون از کنعانیان گرفته تا اقوام معاصر ما در اینجا بنوبت سکنی گزیده اند و بسا که روی تپه ای چندین شهر یکی بعد از دیگری بنا شده و اکنون در یک جا آثار تمدنهای مختلف از زیر خاک بیرون می آید. هر شهر که خراب می شده بر ارتفاع تپه ای می افزوده و شهر جدید را بر شهر خراب شده میساختند. گویند که عدهء چنین طبقات گاهی از ده و بیست تجاوز میکند، بنابراین عالم آثار عتیقه باید بسیار رنج برد تا آثار و علایم هر دوره یا عهدی را از دوره و عهد دیگر تمیز دهد و آن را به جا و طبقهء خود نسبت دهد. (ایران باستان پیرنیا ص58). محل هایی که در تورات ذکر میشود غالباً در فلسطین یا در شام است. (ایران باستان پیرنیا ص57). ناحیتی است از شام، و بیت المقدس قصبهء این ناحیه است. شهرهای مشهورش عبارتند از: عسقلان، رمله، غزه، ارسوف، قیساریه، نابلس، اریحا، عمان، مافا و بیت جبرین که اول اجناد شام است. ابتدایش از ناحیهء غرب رفح و انتهایش لجون از ناحیهء غَور است. (معجم البلدان) :
آماج تو از بُست بود تا که به پنجاب
پرتاب تو از بلخ بود تا به فلسطین.فرخی.
رجوع به فلسطون شود.

فلسطین.

[فِ لَ / لِ] (اِخ) قریه ای است در عراق. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

فلسطین بن حام.

[فِ لَ / لِ نِ نِ] (اِخ)به روایت مؤلف نزهة القلوب در ص270 از چ لیدن یکی از نواده های نوح است که ناحیت فلسطین بدو منسوب است.

فلسطینی.

[فِ لَ / لِ] (ص نسبی) منسوب به فلسطین که ناحیهء بزرگی است در پشت اردن. (سمعانی) (از اقرب الموارد).

فلسفه.

[فَ سَ فَ / فِ] (معرب، اِ) اصل کلمه یونانی و مرکب از دو جزء است: فیلوسس(1) به معنی دوست و دوستدار و سوفیا(2) به معنی حکمت. علم به حقایق موجودات به اندازهء توانایی بشر. حکما بطور کلی فلسفه را بر دو قسم تقسیم کرده اند: فلسفهء عملی یا حکمت عملی و فلسفهء اکتسابی نظری یا حکمت نظری. حکمت عملی شامل تهذیب اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدنیه است. حکمت نظری شامل سه قسم ذیل است: الف) فلسفهء ادنی که بحث از اموری میکند که مادی محض اند، علم طبیعی، طبیعیات. ب) فلسفهء اولی که بحث از اموری میکند که نه در ذهن و نه در خارج احتیاج به ماده ندارند. و منظور از آن معرفت امور کلی احوال موجودات مانند وحدت و کثرت و وجوب و امکان و حدوث و قِدَم و مانند آنهاست و یا الهیات به معنی اخص. ج) فلسفهء اوسط که بحث از اموری میکند که در وجود خارجی به ماده احتیاج دارند. ریاضیات. (از فرهنگ فارسی معین). لفظی است یونانی، معنی آن خویشتن را به حضرت واجب الوجود مانند ساختن است، و فلسفهء اولی عبارت از علم الهی است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). تشبه به اله آن طاقت بشری را نیازمند است که آدمی را قادر به تحصیل سعادت ابدی سازد چنانکه فرمود صادق - صلی الله علیه و سلم - در سخن خود: خوی گیرید به اخلاق خداوند یعنی چون او شوید در احاطت بر دانستنی ها و تجرد از جسمانیات. (تعریفات جرجانی) :
فلسفه در سخن میامیزید
وآنگهی نام آن جدل منهید.خاقانی.
شغل او شاعری است یا تنجیم
هوسش فلسفه ست یا اکسیر.خاقانی.
قصه گفت او شاه را و فلسفه
تا برآمد عشر خرمن از کفه.مولوی.
علم نیرنجات و سحر و فلسفه
گرچه نشناسند حق الفلسفه.مولوی.
فلسفه گفتش بسی و او خموش
ناگهان واکرد از سر روی پوش.مولوی.
- فلسفهء اشراق.؛ رجوع به اشراق شود.
- فلسفه بافی؛ سخن بیهوده و بظاهر مستدل گفتن. استدلال بی پایه کردن.
- || پرگویی کردن در مسائلی که مورد علاقهء دیگران نیست.
- فلسفهء بحثی (بحثیه)؛ فلسفه ای که در آن به بحث و استدلال پردازند. مقابل فلسفهء ذوقی. (فرهنگ فارسی معین).
- فلسفهء خاصیهء متعالیه؛ از اصطلاحات ملاصدرای شیرازی و فلسفهء خاصی است که وی از تلفیق آیات و اخبار و کلمات بزرگان و عارفان و خلاصه ای از تلفیق عقل و نقل و وحی و ذوق و بحث به وجود آورده است. (فرهنگ فارسی معین).
- فلسفهء ذوقی (ذوقیه)؛ اشراق. مقابل فلسفهء بحثی. رجوع به ترکیب فلسفهء بحثی و نیز رجوع به کلمهء اشراق شود.
- فلسفهء ریاضیه؛ یکی از اقسام فلسفهء نظریهء قدما، و آن فحص در اشیاء که صاحب ماده است نباشد بلکه فحص از اشیاء موجوده ای در ماده است چون مقادیر و اشکال و حرکات و آنچه بدان ماند. (یادداشت مؤلف). اقسام فلسفهء ریاضیه نزد قدما چهار است: علم عدد و حساب، علم هندسه، علم هیئت و علم موسیقی. (یادداشت دیگر مؤلف). رجوع به معنی اصلی کلمهء فلسفه شود.
- فلسفهء طبیعیه؛ یکی از اقسام سه گانه فلسفهء نظریهء قدما، و آن فحص از اشیاء صاحب عنصر و ماده میباشد و از اقسام آن علم طب، علم به آثار علویه از قبیل بارانها و بادها و تندر و درخش و امثال آن، علم معادن و نباتات و حیوان و کیمیا و طبیعت و هرچه زیر فلک قمر است. (یادداشت مؤلف). رجوع به طبیعیات شود.
- فلسفهء عامیه؛ از مصطلحات صدرالدین شیرازی و مراد فلسفهء مشهور و معمول است. مقابل فلسفهء خاصیهء متعالیه. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب فلسفهء خاصیهء متعالیه شود.
- فلسفهء علمیه.؛ رجوع به تعریف خود فلسفه شود.
- فلسفهء فیضیه؛ فلسفهء افلاطون. فلسفهء اشراق. (از فرهنگ فارسی معین).
- فلسفهء کشفی (کشفیه).؛ رجوع به اشراق شود.
- فلسفهء مشاء.؛ رجوع به مشاء شود.
- فلسفهء مشارقه (مشرقیه).؛ رجوع به اشراق شود.
- فلسفهء نظریه (نظری).؛ رجوع به تعریف فلسفه و حکمت نظری شود.
- فلسفی.؛ رجوع به فلسفی و نیز رجوع به حکمت شود.
(1) - Philososs.
(2) - Sofia.

فلسفی.

[فَ سَ] (ص نسبی) منسوب به فلسفه. فیلسوف. (یادداشت مؤلف). حکیم و دانشمند، و این منسوب است به فلسفة که به معنی حکیم و دانشمند شدن است. (غیاث از منتخب) :
هست طبیبِ بزرگ و هست منجم
فلسفی و هندسی و صاحب سؤدد.
منوچهری.
وز فلسفی و مانوی و صابی و دهری
درخواستم این حاجت و پرسیدم بی مر.
ناصرخسرو.
فلسفی فلسی و یونان همه یونی ارزد
نفی این مذهب یونان به خراسان یابم.
خاقانی.
نقد هر فلسفی کم از فلسی است
فلس در کیسهء عمل منهید.خاقانی.
فلسفی مرد دین مپندارید
حیز را جفت سام یل منهید.خاقانی.
فلسفی میگفت چون دانی حدوث
حادثیّ ابر چه داند غیوث.مولوی.
رجوع به فلسفه شود.

فلسفیة.

[فَ سَ فی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث فلسفی. رجوع به فلسفی شود.

فلسکیدن.

[فِ لِ دَ] (مص) سخت پژمردن. چلسکیدن. پلسکیدن. پلاسیدن. چروک خوردن. (یادداشت مؤلف). مقابل آماهیدن و آماسیدن. (یادداشت دیگر).

فلسکیده.

[فِ لِ دَ / دِ] (ن مف) اسم مفعول فلسکیدن. پژمرده. (یادداشت مؤلف).

فلسن.

[فَ سَ] (اِخ) دهی است از اصبهان که از آن ده هستند گروهی از محدثان. (منتهی الارب). در مآخذ جغرافیایی دیگر این نام دیده نشد.

فلسولورین.

[] (معرب، اِ) رِجْل الارنب است. (فهرست مخزن الادویه).

فلسة.

[فَ سَ] (ع اِ) فلس. پشیز ماهی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلس شود.

فلس یونانی.

[فَ سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خرمهره. در کتب لغت یافته نشده. (غیاث).

فلس یونی.

[فَ سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلس یونانی. رجوع به فلس یونانی شود.

فلشک.

[فِ لِ] (اِ) کوزه ای که بجهت طفلان نقاشی کنند. (برهان).

فلط.

[فَ] (ع مص) سرگشته گردیدن و متحیر شدن از چیزی. (منتهی الارب). دهشت یافتن. (از اقرب الموارد).

فلط.

[فَ لَ] (ع ق) ناگاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلطاح.

[فِ] (ع ص) رأس فلطاح؛ سر پهناور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلطاس.

[فِ] (ع ص) سر نرهء سطبر درشت، یا سر نرهء پهنا. (منتهی الارب). فلطوس.

فلطحة.

[فَ طَ حَ] (ع مص) گسترده و پهن گردانیدن گردهء نان و جز آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلطوس.

[فِ طَ] (ع ص) سر نرهء سطبر درشت، یا سر نرهء پهنا. (منتهی الارب). فلطاس. رجوع به فلطاس شود.

فلطیس.

[فِ] (ع ص) سر نرهء سطبر درشت، یا سر نرهء پهنا. (منتهی الارب). فلطاس. فلطوس. رجوع به فلطاس و فلطوس شود.

فلطیسة.

[فِ سَ] (ع اِ) سر بینی خوک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فرطوسه. فرطیسه.

فلع.

[فَ] (ع مص) شکافتن چیزی را و بریدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شکافتن. (تاج المصادر بیهقی): فلع رأسه بالسیف و الحجر. || واضح ساختن. (از اقرب الموارد).

فلع.

[فِ لَ] (ع اِ) جِ فلعة. (اقرب الموارد). رجوع به فلعة شود.

فلع.

[فَ / فِ] (ع اِمص) کفتگی و ترکیدگی پای و جز آن. ج، فلوع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلع.

[فُ] (ع ص، اِ) جِ فَلوع. (منتهی الارب). شمشیرهای برنده. (اقرب الموارد).

فلعة.

[فِ عَ] (ع اِ) پاره ای از کوهان: لعن الله فلعتها؛ دشنام است مر عربان را. (منتهی الارب). قطعه ای از سنام. ج، فِلَع. (اقرب الموارد).

فلغ.

[فَ] (ع مص) سر شکستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلغز.

[فَ لَ] (اِ) فلرز. فلرزنگ. دستار. دستمال. گرنک. بتوزه. بدرزه. لارزه. (یادداشت مؤلف). خوردنی و طعامی که از مهمانی ها با خود برند. رجوع به فلرز و فلرزنگ شود.

فلغمونی.

[فِ لِ] (معرب، اِ) آماس خونی است، و پیشینگان همهء آماسهای گرم را فلغمونی گفته اند و سپس قرار بر این افتاده است که فلغمونی آماس خونی را گویند. (یادداشت مؤلف از ذخیرهء خوارزمشاهی).

فلغند.

[فُ غُ / فَ غَ] (اِ) خاربستی که دور دیوار باغ و مزرعه کنند. پرچین. (فرهنگ فارسی معین). پرچین بود که بر سر دیوار کنند. (یادداشت مؤلف). پرچین دیوار باشد. (اسدی) :
تا نکردی خاک را با آب تر
چون نهی فلغند بر دیوار بر؟طیان.
سیم به منقار غلبه، صبر نماندم
غلبه پرید و نشست [ از ] بر فلغند.ابوالعباس.
|| جا و محل خطرناکی را هم گفته اند از دریا که کشتی را در آن خطر عظیم است، و آن را به عربی فم الاسد خوانند. (برهان).

فلفل.

[فُ فُ] (ع اِ) خادم زیرک. || لیف خرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلفل.

[فُ فُ / فِ فِ] (معرب، اِ) پلپل. سنسکریت: پیپالی(1). گیاهی است از راستهء دولپه ای های بی گلبرگ که جزو تیره ای بنام تیرهء کبابه ها میباشد. گیاهان این تیره شباهت به تیرهء بیدها دارند و از این جهت بیشتر در کتب گیاه شناسی گیاهان هر دو تیره را تحت عنوان تیرهء بیدها ذکر میکنند. فلفل گیاهی است بالارونده و دارای ریشه های ساقه خیز و کوتاه که به کمک آنها به درختان مجاور خود اتصال پیدا میکند و بطور همزیستی یا انگلی بسر میبرد، چنانکه اگر این گیاه را از درختان تکیه گاه خود جدا کنند بزودی از بین میرود. برگهای فلفل منفرد و بیضوی و نوک تیز است و بر روی شاخه های مولد میوهء آن میوه های کوچک و کروی به تعداد 20 تا 30 به روی پایه ها بطور آویخته بوجود می آید. منشأ این گیاه هندوستان است ولی امروزه در نقاط مساعد نظیر هندوچین و حوالی آن (کامبوج و کشن شین) پرورش می یابد. قسمت مورد استفادهء این گیاه میوهء آن است که به دو صورت فلفل سیاه و فلفل سفید در بازار عرضه میشود. فلفل سیاه میوه های خشک شده ای است که قبل از رسیدن کامل چیده شده اند. قطر هر میوهء خشک 4 تا 5 میلی متر است که به رنگ خاکستری تیره یا قهوه ای است. فلفل سفید میوهء کام رسیدهء گیاه فلفل است که با قرار دادن در آب و خیس کردن آنها قسمت آبدار و خارجی میوه را جدا کرده اند. میوهء فلفل شامل 5/1 تا 2 درصد اسانس با بوی مطبوع و طعم سوزاننده است. قسمت اعظم اسانس فلفل را موادی بنام فلاندرن و کادینن(2) تشکیل میدهند. بعلاوه میوهء مذکور شامل یک رزین تند و سوزانندهء محلول در اتر و الکل و یک آلکالوئید بنام پیپرین(3) است. فلفل دارای اثر تحریک کنندهء مخاط و عطسه آور است و معمو به مقدار کم و بطور چاشنی در اغذیه مصرف میشود. مقدار زیادش موجب ترشحات معده و پانکرآس میگردد. گَرد فلفل دارای اثر متفرق کنندهء حشرات است، از این نظر پارچه های آلوده به آن از گزند حشرات محفوظ میماند. بیماران مبتلا به بیماریهای گوارش فلفل را نباید مصرف کنند. برای تهیهء فلفل سفید معمو از گونه ای فلفل که میوه های آن کمی درشت تر است استفاده میکنند. (فرهنگ فارسی معین).
-فلفل به هندوستان آوردن (بردن)، مثل: -زیره به کرمان بردن.؛ (یادداشت مؤلف) :
گل آورد سعدی سوی دوستان
به شوخی، و فلفل به هندوستانسعدی.
ترکیب های دیگر:
- فلفل ابیض.؛ فلفل اسلامبولی. فلفل اسود. فلفل بری. فلفل ترشی. فلفل خواص. فلفل دار. فلفل دان. فلفل در آتش افکندن. فلفل دراز. فلفل سای. فلفل سبز. فلفل سپید. فلفل سفید. فلفل سودان. فلفل سیاه. فلفل شامی. فلفل صغیر. فلفل صقالبه. فلفل فرنگی. فلفل قرمز. فلفل قرود. فلفل کافور. فلفل کبیر. فلفل کوهی. فلفل نمکی. فلفل هندی. فلفلی. رجوع به هر یک از این کلمات شود.
(1) - pippali.
(2) - Flandrene, Cadinene.
(3) - Piperine.

فلفل ابیض.

[فِ فِ لِ اَبْ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلفل سفید. رجوع به فلفل سفید و نیز رجوع به فلفل شود.

فلفل اسلامبولی.

[فِ فِ لِ اِ بُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلفل هندی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفل هندی شود.

فلفل اسود.

[فِ فِ لِ اَسْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلفل سیاه. (یادداشت مؤلف). رجوع به فلفل سیاه شود.

فلفل الماء.

[فِ فِ لُلْ] (ع اِ مرکب)زنجبیل الکلاب. (یادداشت مؤلف). به یونانی او را باباری گویند. نباتی است که در آبهای ایستاده روید و طعم فلفل دهد، و از بلاد سودان آرند. (یادداشت مؤلف از بحر الجواهر). رجوع به فلفل سودان شود.

فلفلامالی.

[] (اِ) به سریانی دارفلفل است، و گفته اند فلفل الماء است. (فهرست مخزن الادویه).

فلفلان.

[فِ فِ] (اِخ) از قرای اصفهان. (منتهی الارب) (معجم البلدان) (سمعانی).

فلفلانی.

[فِ فِ] (ص نسبی) منسوب به فلفلان که از قرای اصبهان است. (سمعانی).

فلفل بری.

[فِ فِ لِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حب الفقد است که بذر فنجنگشت باشد، و فلفل صقالبه را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). گیاهی است از تیرهء شاه پسندها جزو ردهء دولپه ای های پیوسته گلبرگ که بنام پنج انگشت نیز نامیده میشود و میوه اش را حب الفقد نامند، و در اطراف قم و تفرش زیاد میروید. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فنجنگشت و پنج انگشت شود.

فلفل ترشی.

[فِ فِ لِ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فلفل هندی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفل هندی شود.

فلفل خواص.

[فِ فِ لِ خَ واص ص](ترکیب اضافی، اِ مرکب) ماهودانه است که حب الملوک نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فلفل دار.

[فِ فِ] (اِ مرکب) درخت فلفل. (لغت محلی شوشتر). دارپلپل. دارفلفل. رجوع به دارپلپل و دارفلفل شود.

فلفل دان.

[فِ فِ] (اِ مرکب) ظرفی که در آن فلفل ریزند. از: فلفل + دان، پساوند مکان.

فلفل در آتش افکندن.

[فِ فِ دَ تَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایت از بیقرار ساختن، چه هرگاه عاشق خواهد که معشوق را به خود مهربان کند به نوعی که تا عاشق را نبیند آرام نگیرد، اسمی چند بر فلفل خوانده و بر آتش ریزد، معشوق بیقرار گردد. (برهان). برای این کار، عزیمت بر فلفل میخوانده اند. قیاس شود با نعل در آتش افکندن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به نعل در آتش افکندن شود.

فلفل دراز.

[فِ فِ دِ] (اِ مرکب)عرق الذهب. دارفلفل. دارپلپل. (یادداشت مؤلف). فلفل دار.

فلفلس.

[] (معرب، اِ) به یونانی نوعی از خشخاش است. (فهرست مخزن الادویه).

فلفل سای.

[فِ فِ] (اِ مرکب) آنچه در آن فلفل سایند از هاون و مانند آن.

فلفل سبز.

[فِ فِ لِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلفل هندی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفل هندی شود.

فلفل سپید.

[فِ فِ لِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به فلفل سفید شود.

فلفل سفید.

[فِ فِ لِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) میوه های فلفل رسیده را گویند که با خیس کردن در آب قشر خارجی میوه را جدا کرده اند. درحقیقت دانه های فلفل است که از قسمت های آبدار و خارجی میوه جدا شده است. معمو برای تهیهء فلفل سفید از گونه هایی که دارای میوه های درشت ترند استفاده میکنند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به کلمهء فلفل شود.

فلفل سودان.

[فِ فِ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دانه ای است شبیه به خلر، و غلاف او مانند غلاف خلر، تند و با اندک تلخی. (از تحفهء حکیم مؤمن). حب الزلم. (یادداشت مؤلف). دانه ای است مانند جلبان به رنگ سیاه و تند و مانند فلفل، و از بلاد سودان آرند، و درد دندان را سود دارد. (یادداشت مؤلف).

فلفل سیاه.

[فِ فِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) میوه های خشک شدهء تیره رنگ گیاه فلفل را گویند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفل شود.

فلفل شامی.

[فِ فِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تخم مخلصه. (فهرست مخزن الادویه).

فلفل صغیر.

[فِ فِ لِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پنج انگشت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفل بری و فنجنگشت شود.

فلفل صقالبه.

[فِ فِ لِ صَ لِ بَ / بِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) ثمر پنج انگشت. (یادداشت مؤلف). رجوع به فلفل بری و فلفل صغیر شود. || حُرف بابلی و اثلق را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فلفل فرنگی.

[فِ فِ لِ فَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلفل هندی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفل هندی شود.

فلفل قرمز.

[فِ فِ لِ قِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلفل هندی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفل هندی شود.

فلفل قرود.

[فِ فِ لِ قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حب الکتم است که تخمهء وسمه باشد. (فهرست مخزن الادویه).

فلفل کافور.

[فِ فِ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) چون کافور بالخاصیه از طبله هوا میگیرد برای منع آن فلفل در طبله گذارند تا آن را محفوظ دارد. (فرهنگ فارسی معین). و شاهد آن شعری از طالع است منقول در آنندراج :
وقت پیری بی مذاق تلخ نتوان زیستن
کی تواند داشت بی فلفل کسی کافور را.
و شاهد دیگر :
کیمیایی به از افیون نبود پیران را
شاهد این سخنم فلفل کافور بس است.
سلیم (از آنندراج).

فلفل کبیر.

[فِ فِ لِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) درختی است بسیار زیبا از تیرهء مورْدها که ارتفاعش حدود ده متر میرسد و در آمریکای مرکزی و ونزوئلا میروید و در جاماییکا و هند نیز کاشته میشود. گلهایش سفید و معطر است و میوهء آن را بنام فلفل جاماییکا نیز می نامند. میوهء این گیاه کروی شکل و کمی از فلفل سیاه درشت تر است. در حالت نارسی سبزرنگ است و پس از رسیدن قرمز می شود. طعم آن معطر و سوزاننده. کمی از فلفل سیاه ملایم تر و بویش شبیه بوی دارچین و میخک است. جدار میوهء فلفل کبیر شامل کیسه های اسانس دار است که در اسانس آن حدود 65 درصد اوژنول(1)یافت می شود. گَرد این گیاه از لحاظ آنکه طعم و بوی معطری شبیه میخک و دارچین و فلفل و جوز بویا دارد به چهار ادویه موسوم است و بطور چاشنی به اغذیه افزوده میشود و در معطر کردن بعض محصولات دارویی به کار میرود. فلفل انگلیسی. فلفل افرنجی. فلفل جاماییکا. فلفل جمایکا. فلفل حلو. چوب هندی. خشب هندی. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Eugenol.

فلفل کوهی.

[فِ فِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پنج انگشت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفل بری و فلفل صغیر و فلفل صقالبه شود.

فلفلمور.

[فِ فِ] (اِ مرکب) فلفلمونیه. بیخ فلفل. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفلمویه شود.

فلفل مول.

[فِ فِ] (اِ مرکب) به هندی بیخ دارفلفل است که فلفل مویه و به هندی پیپلامون نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فلفلمویه شود.

فلفل مون.

[فِ فِ] (اِ مرکب) فودنج (پودینهء) جبلی است، و گویند فودنج بری است. (فهرست مخزن الادویه). پودنهء کوهی را گویند، و آن نوعی از پودنه باشد. (برهان). رجوع به فلفلمویه شود.

فلفلمونه.

[فِ فِ نَ / نِ] (اِ مرکب) اسم فارسی بیخ درخت فلفل است، و گویند اعم از بیخ و چوب درخت اوست. (حکیم مؤمن). رجوع به فلفلمویه شود.

فلفلمونیة.

[فِ فِ یَ] (اِ مرکب) فلفلمویه. ریشهء فلفل. پلپلمویه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلفل مویه شود.

فلفلمویه.

[فِ فِ یَ / یِ] (اِ مرکب)درختچه ای است از تیرهء کبابه ها که شباهت کاملی به گیاه تملول دارد، و برخی آن را یکی از گونه های تملول به شمار می آورند. گیاهی است بالارونده که به درختان مجاور خود متکی می شود. گلهایش به شکل سنبله های چسبیده بهم است و میوه اش بیضوی شکل و ریز و بسیار معطر و سته است. شکل ظاهری میوه اش مانند میوهء فلفل سیاه است ولی برخلاف فلفل سیاه کروی نیست بلکه بیضوی است، و از این جهت میوه های این گیاه را فلفل دراز نیز گویند. این گیاه خاص هندوستان و جزایر اقیانوسیه و جزایر سند است و از آن مانند تملول استفادهء دارویی به عمل می آید. دارفلفل، عرق الذهب، فلفل دراز، پیپل، پیپلی، فلفل مویه، درخت فلفل مویه، فلفل مور، فلفلمونیه، درخت پیپلامور، بیبرآغاجی، پلپلمویه. برخی از کتب فلفلمویه را بیخ درخت کبابه ذکر کرده اند درحالیکه کبابه گیاه دیگری غیر از فلفلمویه است. (فرهنگ فارسی معین).

فلفل نمکی.

[فِ فِ نَ مَ] (ص نسبی)منسوب به فلفل و نمک. به رنگ فلفل و نمک آمیخته با یکدیگر. رنگی چنانکه گویی فلفل و نمک را به هم درآمیخته اند. (از یادداشتهای مؤلف). یا چیزی که خالهای ریز سپید و سیاه دارد. (یادداشت دیگر).

فلفلة.

[فَ فَ لَ] (ع مص) خرامیدن به ناز. (منتهی الارب). تبختر. (اقرب الموارد). || دندان مالیدن به سواک [ مسواک ]. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فلفل در طعام یا شراب کردن. (المصادر زوزنی) (اقرب الموارد).

فلفلة.

[فُ فُ لَ / فِ فِ لَ] (ع اِ) واحد فلفل. (اقرب الموارد). یک دانه فلفل.

فلفل هندی.

[فِ فِ لِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گیاهی است از تیرهء بادنجانیان که یکساله است و در باغها گونه های مختلفش بعنوان زینتی نیز کاشته میشود. میوه اش پس از رسیدن دارای طعم تند و سوزاننده است و قرمزرنگ میباشد. میوه های نارس آن تندی کمتری دارد و بصورت خام ضمن اغذیه مصرف می شود و سبزرنگ است. این گیاه برخلاف اسمش خاص هندوستان نیست و در نواحی استوایی یافت نمیشود بلکه خاص نواحی معتدله است و در اکثر نقاط ایران بفزونی کشت میشود. در امریکا و ژاپن در حدود سی گونه از این گیاه وجود دارد. میوه های نارس و سبزرنگ این گیاه را جهت ترشی نیز به کار میبرند. در ترکیب شیمیایی میوهء آن ماده ای بنام کاپسیسین(2) یا کاپسیکول(3) وجود دارد که محرک جلد است و نیز دارای مقداری مواد پروتیدی و گلوسیدی است. دانه های این گیاه دارای مواد روغنی است و بعلاوه در میوهء آن ویتامینهای ب1 و ب2 و ث همراه با اسید سیتریک و اسید مالیک موجودند. میوه های این گیاه به مقدار کم محرک اشتها و زیادکنندهء ترشحات بزاق و تسکین دهندهء بواسیرهای دردناک و التهابدار است.
گَرد دانه های این گیاه بشدت عطسه آور است. مصرف میوهء آن در دردهای رماتیسمی و برخی دردهای عصبی نیز توصیه شده است. فلفل سبز. فلفل احمر. فلفل رومی. فلفل فرنگی. فلفل قرمز. فلفل اسلامبولی. بوبر. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Piment. Poivre d'Inde
(2) - Capsicine.
(3) - Capsicule.

فلفلی.

[فِ فِ] (ص نسبی، اِ) نامی است که سگ را گذارند، و نیز هر چابک رونده و تیزرو را. (یادداشت مؤلف). || زرنگ و چابک. زبروزرنگ با کوچکیِ جثه و کمیِ سال. (یادداشت مؤلف).

فلفمونیه.

[فِ فِ یَ / یِ] (اِ مرکب)فلفلمویه. (فرهنگ فارسی معین). فلفلمونیه. رجوع به فلفلمویه شود.

فلق.

[فَ] (ع اِ) شکاف دهن. (منتهی الارب). شکاف. ج، فلوق: ضربه علی فلق رأسه؛ یعنی بر مفرق و وسط سر او زد. (اقرب الموارد). || بلا و سختی. رجوع به فِلْق شود. || (مص) شکافتن چیزی را. (منتهی الارب). شکافتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (از اقرب الموارد). || برکندن پشم از پوست چون گندهء بدبوی گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلق.

[فِ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب). داهیه. (اقرب الموارد). || کار شگفت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکاف دهان. (منتهی الارب). || چوب و شاخ که آن را دونیم نمایند جهت کمان، پس هر نیمه اش فلق باشد. || کمانی که از نیمهء شاخ و چوب سازند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلق.

[فَ لَ] (ع اِ) هرچه شکافته شود، از روشنی بامداد یا سپیدی آخر شب که سرخی آفتاب است. || تمامهء آفرینش. || زمین پست میان دو پشته. ج، فلقان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جای فراخ. (منتهی الارب). || زمین مطمئن میان دو پشته، و گفته اند فضاء بین دو ریگ. (اقرب الموارد). || کندهء زندان که بر پای زندانی نهند. || شیر که در تگ قدح باقی ماند. || شیر ترش شده و پاره پاره گردیده. || شکاف کوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکاف هر چیزی. ج، فلوق. (منتهی الارب). رجوع به فَلْق و فِلْق شود. || سپیده دم. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). صبح. (اقرب الموارد) :از رواح تا صباح و از فلق تا غسق بر سر کوی دوست معتکف و مجاور بودی. (سندبادنامه). از وقت لمعهء فلق تا وقت مسقط شفق با طلایع مرگ به بازی درآمدند. (ترجمهء تاریخ یمینی). از مطلع فلق تا مقطع شفق به حدود اسیاف خدود اصناف آن جمع می شکافتند. (ترجمهء تاریخ یمینی).

فلق.

[فَ لَ] (اِخ) نام سورهء صدوسیزدهم قرآن کریم که با آیهء «قل اعوذ برب الفلق» آغاز شود و یکی از معوذتین است. (یادداشت مؤلف). پیش از سورهء الناس و بعد از سورهء اخلاص.

فلق.

[فُ لَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب). گویند: جاء بعلق فلق. (از اقرب الموارد).

فلقاء .

[فَ] (ع ص) شاة فلقاءالضرة؛ گوسپند فراخ پستان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلقان.

[فُ] (ع اِ) دروغ آشکارا و صریح. || جِ فَلَق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلقحة.

[فَ قَ حَ] (ع مص) نوشیدن یا خوردن هر آنچه در آوند بود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلقحی.

[فَ قَ] (ع ص) مردی که در روی مردمان خندد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلقراط.

[فِ لُ] (اِخ) نام پادشاهی بوده رومی. (برهان). در وامق و عذرای عنصری نام پادشاهی از نسل آقوس بن مشتری پادشاه جزیرهء شامس یا سامس. (یادداشت مؤلف) :
به آیین یکی شهر شامس به نام
یکی شهریار اندر او شادکام
فلقراط نام ازدر مهتری
هم از تخم آقوس بن مشتری.عنصری.
سلیسون شه فرخ اخترْش بود
فلقراط شه را برادرْش بود.عنصری.

فلقس.

[فَ قَ] (ع ص) زفت ناکس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلقطة.

[فَ قَ طَ] (ع مص) شتابی کردن در سخن و رفتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلقلس.

[فِ قَ لُ] (اِخ) شاعری از یونان قدیم. (یادداشت مؤلف از ابن الندیم). فلوگل. (یادداشت مؤلف).

فلقم.

[فَ قَ] (ع ص) وسیع و فراخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلقة.

[فَ قَ] (ع اِ) پارهء چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || یک نیمهء کاسه. || سختی و بلا. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد).

فلقة.

[فَ قَ] (ع اِ) داغ که زیر گوش شتر نمایند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || لپه. (یادداشت مؤلف).

فلقی.

[فَ قا] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب). داهیه. || کار شگفت. (اقرب الموارد).

فلک.

[فَ لَ] (اِ) آلتی چوبین که تسمه ای در وسط آن قرار داده کف پای بی ادبان و مجرمان را بدان بسته چوب زنند. (فرهنگ فارسی معین). دو سر تسمه به چوب متصل است و برای چوب زدن پای مجرم را میان تسمه و چوب قرار داده و چوب را میگردانند تا تسمه دور آن بپیچد و پای را محکم نگه دارد، آنگاه شخص دیگر با چوب بر کف پای مجرم زند. رجوع به فلکه شود.

فلک.

[فَ لَ] (ع اِ) چرخ. گردون. سپهر. ج، افلاک، فُلُک. (منتهی الارب). جای گردش ستارگان. ج، افلاک، فلک [ فُ لُ / فُ ]. (اقرب الموارد). مجموع آسمان به عقیدهء قدما. (فرهنگ فارسی معین). آسمان. چرخ. گردون. سپهر. سماء. از بابلی پولوکو(1). (یادداشت مؤلف) :
هفت سالار کاندرین فلک اند
همه گرد آمدند در دو و داه.رودکی.
یخچه بارید و پای من بفسرد
ورغ بربند یخچه را ز فلک.رودکی.
فلک مر جامه ای را ماند ازرق
ورا همچون طراز خوب کرکم.
منجیک ترمذی(2).
ز گردش دل آسمان چاک شد
ز گردش فلک روی پرخاک شد.فردوسی.
به بالای او تخت را شاه نیست
به دیدار او در فلک ماه نیست.فردوسی.
یکی خوب پرمایه انگشتری
فروزنده چون بر فلک مشتری.فردوسی.
با سماع چنگ باش از چاشتگه تا آن زمانک
بر فلک پیدا شود پروین چو سیمین شفترنگ.
عنصری.
کمینه عضوی از جاه او فزون ز فلک
کمینه جزوی از قدر او مِه از کیوان.عنصری.
فلک مر قلعه و مر باغ او را
به پیروزی درافکنده ست بنیان.عنصری.
و هر کس که آن را از فلک و کواکب و بروج داند آفریدگار را از میانه بردارد. (تاریخ بیهقی).
زین فلک بیرون تو کی دانی که چیست
کاین حصاری بس بلند و بی در است.
ناصرخسرو.
چو تو خود کنی اختر خویش را بد
مدار از فلک چشم نیک اختری را.
ناصرخسرو.
بنگر که چه باید همیت کردن
تا بر تو فلک را ظفر نباشد.ناصرخسرو.
فلک نه ای و بقدر بلند چون فلکی
عُمَر نه ای و به عدل تمام چون عُمَری.
امیرمعزی.
گر حسن تو بر فلک زند خرگاهی
از هر برجی جدا بتابد ماهی.
؟ (از کلیله و دمنه).
گر به اندازهء همت طلبم
فلکم زیر نگین بایستی.خاقانی.
ناله گر سوی فلک رفت رواست
سایه باری به زمین بایستی.خاقانی.
از پی خونریز جان خاکیان
شهربندی شد فلک در کوی تو.خاقانی.
چون فلک سکون خویش در حرکت یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
ای به زمین بر چو فلک نازنین
نازکشت هم فلک و هم زمین.نظامی.
زآنگه که دلم چو آفتابی شد
در خود همه چون فلک سفر کردم.عطار.
غبار اگر بر فلک رود همچنان خسیس بود. (گلستان).
گر نبودی امید راحت و رنج
پای درویش بر فلک بودی.سعدی.
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری.
سعدی.
دارم ز جفای فلک آینه گون
پرآه دلی که سنگ از او گردد خون
روزی به هزار غم به شب می آرم
تا خود فلک از پرده چه آرد بیرون.
ابن یمین.
فلک به مردم نادان دهد زمام مراد
تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس.
حافظ.
چون فلک یار خود نشاید ساخت
با بد و نیک او بباید ساخت.مکتبی.
- پرده برداشتن فلک؛ کنایت از قایم شدن قیامت. (فرهنگ فارسی معین).
- چرخ فلک؛ فلک. آسمان :
چرخ فلک هرگز پیدا نکرد
چون تو یکی سفلهء دون و ژکور.رودکی.
- شیر فلک؛ کنایت از برج اسد است :
آن نگویم کز دم شیر فلک وز آفتاب
پرچم و طامش برای خنگ و اشقر ساختند.
خاقانی.
از سر تیغش دل شیر فلک ترسد که شیر
دیدن آتش همانا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
- علم فلک؛ نجوم. (فرهنگ فارسی معین).
- فلک اندازه کردن؛ کنایت از بلندمرتبه شدن و بزرگی یافتن. (فرهنگ فارسی معین).
ترکیب های دیگر:
-فلک آسا.؛ فلک آوازه. فلک احتشام. فلک اطلس. فلک افروز. فلک اقتدار. فلک الاعظم. فلک الافلاک. فلک الاقصی. فلک البروج. فلک الدوله. فلک الدین. فلک المحیط. فلک المستقیم. فلک المعالی. فلک انداز کردن. فلک بان. فلک برپای دار. فلک پایگه. فلک پایه. فلک پرواز. فلک پناه. فلک پیما. فلک پیوند. فلک تاج. فلک ثابته. فلک جاه. فلک حامل. فلک دست. فلک ده. فلک رای. فلک رفعت. فلک رو. فلک روب. فلک زدگی. فلک زده. فلک سان. فلک سر. فلک سواری. فلک سیر. فلک شناس. فلک صید. فلک غلام. فلک فرسا. فلک فعال. فلک وش. فلکه. فلک همت. فلکی. رجوع به هر یک از این کلمات در ردیف خود شود.
|| هر یک از بخشهای هفت یا نه گانهء آسمان که مدار سیاره ای است به عقیدهء قدما. (فرهنگ فارسی معین). قدما افلاک را نُه می گفتند: فلک قمر، فلک عطارد، فلک زهره، فلک شمس، فلک مریخ، فلک مشتری، فلک زحل، فلک البروج و فلک اطلس. (یادداشت مؤلف) :
تا بدین هفت فلک سیر کند هفت اختر
همچنین هفت به دیدار بود هفت اورنگ.
فرخی.
|| مستدار و معظم هر چیزی. || موج دریای جنبان و مضطرب. || آب که باد آن را جنبانیده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تلی از ریگ که گرد آن فضایی است. || قطعه هایی از زمین که گرد باشد و مرتفع تر از اطراف خود باشد. (از اقرب الموارد). واحد آن فلکه است. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). و بصورت فلاک جمع بسته شود، در واحد آن لام ساکن است. (از اقرب الموارد).
(1) - pulluku. (2) - نیز منسوب به بهرامی سرخسی است.

فلک.

[فَ لِ] (ع ص) مرد گرداستخوان درشت پیوند. || مرد دردگین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلک.

[فَ] (ع مص) گرد شدن پستان دختر. گردپستان شدن دختر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلک.

[فُ] (ع اِ) کشتی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی).

فلک.

[فُ لُ] (ع اِ) جِ فَلَک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلک.

[فُ لُ] (اِخ) دهی است از بخش قاین شهرستان بیرجند که دارای 166 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و زعفران است. کاردستی مردم آنجا قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فلک آسا.

[فَ لَ] (ص مرکب) مانند فلک. از: فلک + آسا، پساوند تشبیه :
محرمان چون ردی صبح درآرند به کتف
کعبه را سبز لباسی فلک آسا بینند.خاقانی.
رجوع به فلک وش شود.

فلک آوازه.

[فَ لَ زَ / زِ] (ص مرکب)(مرکب از دو اسم) آنچه آوازه اش به فلک رسد، یا مانند فلک مشهور باشد. بسیار مشهور :
خواجه دل عهد مرا تازه کرد
نام نظامی فلک آوازه کرد.نظامی.

فلک احتشام.

[فَ لَ اِ تِ] (ص مرکب)آنکه قدرت و جلال و شکوه او چون فلک باشد. بلندمرتبه :
فلک احتشام و معالی پناه
جهان کرم میر فیروزشاه.؟ (از حبیب السیر).

فلک اطلس.

[فَ لَ کِ اَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عبارت از فلک الافلاک است که آن را در شرع عرش گویند، چه اطلس به معنی درم بی سکه است، پس چنانکه درم بی سکه از نقوش ساده میباشد همچنین فلک نهم که عرش باشد نیز از نقوش کواکب ساده است. (غیاث).

فلک افروز.

[فَ لَ اَ] (نف مرکب)روشن کنندهء آسمان. آسمان افروز :
صبح چراغ فلک افروز شد
کحلی شب قرمزی روز شد.نظامی.

فلک اقتدار.

[فَ لَ اِ تِ] (ص مرکب)فلک احتشام. بسیار مقتدر. مسلط بر همه چیز مانند فلک : پادشاه فلک اقتدار در نواحی قصر زردیار به صید و شکار پرداخت. (حبیب السیر).

فلک الاعظم.

[فَ لَ کُلْ اَ ظَ] (ع اِ مرکب)فلک الافلاک. عرش مجید. (آنندراج) :
هر دم فلک الاعظم زَاوج شرف خویش
احسنت کند بر شرف چون تو پسر بر.
سنائی.

فلک الافلاک.

[فَ لَ کُلْ اَ] (ع اِ مرکب)عبارت است از فلک نهم که آن آسمان همهء آسمانهاست، یعنی بالای همهء افلاک و بر همه محیط است، و به لسان شرع آن را عرش نامند. بدان که عالم همه یک کره است. مرکزش زمین و افلاک همه نه اند گرد یکدیگر برآمده مانند پوستهای پیاز. از آن نُه یکی فلک الافلاک است که محیط شده است به جمیع افلاک، و ابتدای آسمانها از فلک الافلاک است و به فلک قمر منتهی شوند و در جوف فلک قمر کرهء آتش است و در جوف آن کرهء هوا و در جوف کرهء هوا کرهء آب است و در میان کرهء آب کرهء خاک است و کرهء خاک و کرهء آب هر دو بمنزلهء یک کره اند، چه آب کرهء خاک را که زمین باشد احاطهء تامه نکرده است بلکه ربعی از کرهء زمین از آب مکشوف است، و بدان که بُعد مقعر فلک قمر از سطح زمین چهل هزاروششصدوشصت وسه فرسنگ است و بُعد مقعر فلک شمس چهل وهفت هزاروششصدوده فرسنگ است... و بُعد محدب فلک الافلاک بجز خدای تعالی کسی نمیداند. (غیاث). وجود فلک الافلاک و فلک های دیگر امری موهوم و تصوری کهنه است که دانش ستاره شناسی و فضاشناسی نو آن را مردود ساخته و در فضای بی پایان به وجود جسم محدب و کروی محیط بر عالم معتقد نیست.

فلک الامة.

[فَ لَ کُلْ اُمْ مَ] (اِخ) از القاب ابوکالیجار است. (یادداشت مؤلف). رجوع به ابوکالیجار و نیز رجوع به آثارالباقیهء بیرونی ص133 شود.

فلک البروج.

[فَ لَ کُلْ بُ] (ع اِ مرکب)فلک هشتم است که صور فلکی حمل و ثور و جوزا و... بر آن است و قسمتی از آن را که برجهای دوازده گانه بترتیب بر آن قرار میگیرند منطقة البروج گویند، پس از فلک زحل و پیش از فلک الافلاک است. (یادداشت مؤلف) :
زیبد فلک البروج کویت
کز نوبه زدن نوان ببینم.خاقانی.

فلک الدوله.

[فَ لَ کُدْ دَ لَ] (ع اِ مرکب)آسمان دولت. مایهء بلندی و اقتدار دولت :
فخر آل طغان یزک که فلک
فلک الدوله اش خطاب کند.خاقانی.

فلک الدین.

[فَ لَ کُدْ دی] (اِخ) نام ایل کرد پیشکوه. نام یکی از طوایف اربعه از طوایف پیشکوه است که تقریباً 200 خانواده میشوند و در خاوه، بین نهاوند، الشتر و سیمره سکونت دارند. شیعی متعصّب اند. در محل سکونت آنها چشمهء معروف معدنیی موسوم به آب دوغ وجود دارد. (جغرافیای سیاسی کیهان).

فلک الدین.

[فَ لَ کُدْ دی] (اِخ) ابراهیم سامانی. تولد او به ماوراءالنهر بود اما در زمین عراق نشوونما یافت. این غزل از اوست:
زلف را در بند و تاب افکنده ای
نرگسان در دست خواب افکنده ای
زآن دو جادوی کمان کش روز و شب
بیدلان را در عذاب افکنده ای
هندوان همسایه اند، از بیم دزد
قفل بر یاقوت ناب افکنده ای.
هم او راست:
زهی سودای تو سرها گرفته
زهی عشق تو جان در پا گرفته
به دام زلف در دریای خوبی
هزاران ماهی دلها گرفته
تو با یاران ره صحرا گزیده
مرا در کنج غم سودا گرفته
زهی زهر فراقت را کشیده
تو جام بادهء صهبا گرفته...
(از لباب الالباب چ نفیسی ص534 و 535).
وی از شعرای دورهء سلجوقی است.

فلک الدین.

[فَ لَ کُدْ دی] (اِخ) دهی است از دهستان همت آباد شهرستان بروجرد که دارای 225 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فلک المحیط.

[فَ لَ کُلْ مُ] (ع اِ مرکب)فلک الافلاک. فلک اطلس. فلک الاعظم. فلک الاقصی. فلک نهم. عرش :
گردد فلک المحیط کویت
گر دست تو صولجان ببینم.خاقانی.

فلک المستقیم.

[فَ لَ کُلْ مُ تَ] (ع اِ مرکب) فلک المحیط. فلک الاعظم. (یادداشت مؤلف). کرسی و عرش. (آنندراج) :
ای ملک راستین بر سر تو سایبان
ای فلک المستقیم از در تو مستعار.خاقانی.

فلک المعالی.

[فَ لَ کُلْ مَ] (اِخ) لقب منوچهربن قابوس بن وشمگیر زیاری. (یادداشت مؤلف). امیرالمؤمنین القادر بالله او را فلک المعالی لقب داد. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به منوچهربن قاموس شود.

فلک انداز کردن.

[فَ لَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایت از بلندمرتبه شدن و بزرگی یافتن باشد. (آنندراج) (برهان) (فرهنگ فارسی معین).

فلک بان.

[فَ لَ] (ص مرکب، اِ مرکب)گردانندهء فلک. نگهبان فلک. کنایت از خالق فلک و حضرت باری تعالی :
وگر دانی که این کار فلک نیست
فلکبانی تو را لازم شد ایدر.ناصرخسرو.

فلک برپای دار.

[فَ لَ بَ] (نف مرکب)برپای دارندهء فلک. فلک بان. خداوند :
فلک برپای دار انجم افروز
خرد را بی میانجی حکمت آموز.نظامی.

فلک پایگه.

[فَ لَ گَهْ] (ص مرکب) آنکه پایگاه و مرتبه اش به بلندی فلک باشد. بلندمرتبه :
شها، شهریارا، جهان داورا
فلک پایگه مشتری پیکرا.نظامی.
رجوع به فلک پایه شود.

فلک پایه.

[فَ لَ یَ / یِ] (ص مرکب)بلندپایه. والامقام. (فرهنگ فارسی معین).

فلک پرواز.

[فَ لَ پَرْ] (ص مرکب)فلک سیر. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلک سیر شود.

فلک پناه.

[فَ لَ پَ] (ص مرکب)پادشاهی بزرگ مرتبه که آستان او پناهگاه فلک است. (فرهنگ فارسی معین) : حضرت رفیع و درگاه فلک پناه... (لباب الالباب).

فلک پیما.

[فَ لَ پَ / پِ] (نف مرکب)فلک پیماینده. فلک سیر. (فرهنگ فارسی معین) :
صیت او چون خضر و بختش چون مسیح
این زمین گرد آن فلک پیمای باد.خاقانی.
ای فلک پیمای چست چست خیز
زآنچه خوردی جرعه ای بر ما بریز.مولوی.

فلک پیمای.

[فَ لَ پَ / پِ] (نف مرکب)فلک پیما. رجوع به فلک پیما شود.

فلک پیوند.

[فَ لَ پَیْ / پِیْ وَ] (ص مرکب) بسیار بلند، چنانکه به فلک ساید یا پیوندد :
شد در آن بارهء فلک پیوند
باره ای دید بر سپهر بلند.نظامی.

فلک تاج.

[فَ لَ] (ص مرکب) آنکه تاج شاهی او آسمان باشد، یا از رفعت مقام به آسمان رسد :
شاه فلک تاج سلیمان نگین
مفخر آفاق ملک فخر دین.نظامی.

فلک ثابته.

[فَ لَ کِ بِ تَ / تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فلکی است که کواکب ثابته یعنی کواکب غیرسیار بر وی مرکوزند، و آن فلک هشتم است و در شرع آن را کرسی نامند و حکما فلک البروج گویند. (غیاث). رجوع به فلک البروج شود.

فلک جاه.

[فَ لَ] (ص مرکب) بلندپایه. والامقام. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلک پایه و فلک مرتبت و فلک قدر شود.

فلک جناب.

[فَ لَ جَ] (ص مرکب)بلندپایه. والامقام. (فرهنگ فارسی معین).

فلک جنبش.

[فَ لَ جُمْ بِ] (ص مرکب)آنکه کارها و رفتارش چون فلک باشد در اهمیت و بزرگی :
کیست اندر همه عالم چو تو دیگر ملکی
مملکت بخش و فلک جنبش و خورشیدمثال.
فرخی.

فلک خرام.

[فَ لَ خِ / خَ / خُ] (نف مرکب) آنچه مانند فلک حرکت کند. به کنایت، هرچه در مراتب بالا سیر کند. بلندمرتبه. فلک پیما :
گردد فلک ز حیرت حالش زمین نشین
گردد زمین ز سرعت رقصش فلک خرام.
خاقانی.
رجوع به فلک سیر شود.

فلک دست.

[فَ لَ دَ] (ص مرکب) آنکه دستش قدرت آسمانی دارد. نویسنده ای که حکمش مثل حکم آسمانی است. مقتدر. فرمانروا :
کو فلک دستی که چون کلکش به هم کردی سخن
دختران نقش یک یک بر پرن بگریستی.
خاقانی.

فلک ده.

[فَ لَ دِهْ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان رشت که دارای 768 تن سکنه است. آب آن از استخر محلی و محصول عمده اش برنج و چای و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فلک رای.

[فَ لَ] (ص مرکب) آنکه اندیشه و رایش به بلندی فلک است. بلندفکر. بلنداندیشه. (یادداشت مؤلف). آنکه تدبیرش همسان تدبیر آسمان است. (فرهنگ فارسی معین).

فلک رفعت.

[فَ لَ رِ عَ] (ص مرکب)فلک مرتبه. فلک قدر. والامقام. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلک جاه و فلک پایه شود.

فلک رو.

[فَ لَ رَ / رُو] (نف مرکب)فلک رونده. فلک سیر. (فرهنگ فارسی معین). فلک پیما. فلک پیمای. فلک پایه.

فلک روب.

[فَ لَ] (نف مرکب)فلک روبنده. فلک پایه. والامقام. (فرهنگ فارسی معین).

فلک زدگی.

[فَ لَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب) بدبختی. فلاکت. (یادداشت مؤلف). رجوع به فلک زده شود.

فلک زده.

[فَ لَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مفلس و تهی دست. (آنندراج). سخت بدبخت. بداختر. (یادداشت مؤلف) :
بر زمین هر کجا فلک زده ای است
بینوایی به دست فقر اسیر...خاقانی.

فلک سان.

[فَ لَ] (ص مرکب) (از: فلک + سان، پساوند تشبیه) مانند فلک. فلک وش :
سالها قصد فلک داشت مگر
جنبش رای فلک سان اسد.خاقانی.
بود فلک جام رنگ و جام فلک سان
روز ندانم که از کدام برآمد.خاقانی.

فلک سریر.

[فَ لَ سَ] (ص مرکب)بلندپایه. والامقام. (فرهنگ فارسی معین). آنکه تخت سلطنت و قدرت او را بر فلک نهاده اند. به کنایه، پیروز و برتر از همه.

فلک سواری.

[فَ لَ سَ] (حامص مرکب)سواری بر فلک. بلندپروازی. مرکب بر آسمان راندن. فلک پیما بودن :
رستمی کز فلک سواری رخش
هم بزرگ است و هم بزرگی بخش.نظامی.
کرده فلک از فلک سواری
رویین دز قطب را حصاری.نظامی.

فلک سیر.

[فَ لَ سَ / سِ] (ص مرکب)تندرو. تیزرو. (فرهنگ فارسی معین). فلک پیما. فلک رو. || به کنایت، بلندمقام. (فرهنگ فارسی معین).

فلک شناس.

[فَ لَ شِ] (نف مرکب)ستاره شناس. آنکه علم فلک داند :
فلک شناس نداند براستیت شناخت
ملک ستای نداند بواجبیت ستود.مسعودسعد.

فلک صید.

[فَ لَ صَ / صِ] (ص مرکب)بلندپایه. والامقام. (فرهنگ فارسی معین). آنکه از قدرت بسیار فلک را صید کند.

فلک غلام.

[فَ لَ غُ] (ص مرکب) آنکه فلک غلام اوست:
رعد سپید مهرهء شاه فلک غلام
بر بوقبیس لرزه ز آوا برافکند.خاقانی.

فلک فرسای.

[فَ لَ فَ] (نف مرکب)فرسایندهء آسمان. آسمان خراش. (یادداشت مؤلف). هرچه از رفعت و بلندی مرتبه به آسمان رسد : بنابر آنکه در جنگ بدر از رکاب فلک فرسای تخلف نموده بودند در این باب الحاح و مبالغهء تمام به جای آورند. (روضة الصفا).

فلک فعال.

[فَ لَ فِ] (ص مرکب)فلک کردار. که کارهایش مانند آسمان پیروزانه و دلیرانه باشد :
رخسار بحر دیدم کز حلق شرزه شیران
گلگونه دادی از خون، شاه فلک فعالش.
خاقانی.

فلک گردان.

[فَ لَ گَ] (نف مرکب)گردانندهء فلک. به کنایت، خداوند :
گویی که نگون کرده ست ایوان فلک وش را
حکم فلک گردان یا حکم فلک گردان.
خاقانی.

فلکلر.

[فُلْکْ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) رجوع به فولکلور شود.
(1) - Folklore.

فلک محل.

[فَ لَ مَ حَل ل / حَ] (ص مرکب) بلندپایه. والامقام. (فرهنگ فارسی معین).

فلک مدار.

[فَ لَ مَ] (ص مرکب)فلک محل. فلک سیر. فلک پیما: دربار فلک مدار. (یادداشت مؤلف).

فلک مرتبت.

[فَ لَ مَ تَ بَ] (ص مرکب)کسی که درجه و مقام او با فلک برابر است. بلندمرتبه. (فرهنگ فارسی معین).

فلک مرتبه.

[فَ لَ مَ تَ بَ / بِ] (ص مرکب) فلک مرتبت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلک مرتبت شود.

فلک مرکب.

[فَ لَ مَ کَ] (ص مرکب)بلندمرتبه. والامقام. (فرهنگ فارسی معین).

فلک مقدار.

[فَ لَ مِ] (ص مرکب)فلک سیر. فلک مرتبه. فلک محل :
این ز خوی، عالم ملک عصمت
وآن ز ری، عالم فلک مقدار.خاقانی.

فلکناز.

[فَ لَ] (اِخ) از ندیمه های شیرین معشوقهء فرهاد و خسرو پرویز :
وز آن سو آفتاب بت پرستان
نشسته گرد او ده نارپستان
فرنگیس و سهیل سروبالا
عجب نوش و فلکناز و همیلا.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص133).

فلک نشین.

[فَ لَ نِ] (نف مرکب)فلک سیر. فلک محل. فلک مرتبت. فلک مقدار. فلک پایه :
خود را چو ستوده ای نکوهد
عیسیّ فلک نشین شمارش.خاقانی.

فلک نواز.

[فَ لَ نَ] (ن مف مرکب)فلک نوازیده. فلک نواخته. شخص بی لیاقت که بسبب پیشامدهایی به دولت رسیده و خود را گم کرده باشد. (فرهنگ فارسی معین).

فلک نورد.

[فَ لَ نَ وَ] (نف مرکب)فلک سیر. فلک رو. فلک محل. فلک مرتبت. (یادداشت مؤلف). فلک سیر. فلک نوردنده. (فرهنگ فارسی معین) :
پیرامن آن فلک نوردان
پرگار بنات نعش گردان.نظامی.

فلک وار.

[فَ لَ] (ص مرکب، ق مرکب)مانند فلک. به روش فلک. به شیوهء فلک :
فلک وار می شد سری پرشکوه
گهی سوی صحرا گهی سوی کوه.نظامی.
در قامت خویش بین فلک وار
پس قیمت خویشتن نگه دار.نظامی.
فلک وار با هرکه بندد کمر
بر آب افکند چون زمینش سپر.نظامی.

فلک وش.

[فَ لَ وَ] (ص مرکب) مانند فلک. شبیه فلک در بزرگی و عظمت :
گویی که نگون کرده ست ایوان فلک وش را
حکم فلک گردان یا حکم فلک گردان.
نظامی.

فلکة.

[فَ کَ] (ع اِ) پاره ای زمین گرد بلند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ریگ تودهء گرد بلند که در حوالی آن فضا باشد. ج، فلک، فلاک. (منتهی الارب). ج، فلاک. (از اقرب الموارد). || پیوند میان هر دو مهرهء پشت شتر. || گوشت پارهء برآمده بر سر بیخ زبان. || طرف ملتقای سینه و پشت که گرد است. || پشتهء گرد از یک سنگ. پشته ای از سنگ یک پارچهء گرد. || دهان بند شتربچه، و آن چیزی است گرد از موی دم اسب که بر دهان شتربچه بندند تا شیر نمکد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هر چیز گرد از استخوان و جز آن. (منتهی الارب).

فلکة.

[فَ لَ کَ] (ع اِ) زانو. || (ص) مرد گردسرین. (منتهی الارب).

فلکه.

[فَ / فِ کَ / کِ](1) (از ع، اِ) چرخهء ریسمان. (منتهی الارب). فادریسه، و آن چوبک مدور میان سوراخ بود که بر ستون خیمه نهند. (غیاث). گردهء چوب یا چرمی است که سر دوک یا عمود خیمه از آن میگذرد. (حاشیهء شرفنامهء نظامی) : طناب خیمه گسسته گشت و فلکه بر سرش رسید و از آن بمرد. (مجمل التواریخ و القصص).
رو که ز میخ سرای پردهء قدرت
فلکهء این نیلگون خیام برآمد.خاقانی.
گردون برای خیمهء خورشید فلکه ای است
از کوه و ابر ساخته پادیر و سایبان.حافظ.
|| قرص کوچک سوراخ دار که در دوک چرخ میکشند. (غیاث). چوبی دایره شکل است که ریسمانهای تابیده شده در گرد دوک بالای آن پیچیده میشود.
(1) - نیز به ضم اول. (از غیاث اللغات).

فلکه.

[فَ لَ کَ / کِ] (از ع، اِ) میدان یا محوطه ای که چند خیابان بدان منتهی شود. (فرهنگ فارسی معین). میدانی که بشکل دایره باشد و محاط باشد به ابنیه ای از قبیل خانه ها و دکانها. (یادداشت مؤلف). میدانی که گردبرگرد آن خانه باشد. (یادداشت دیگر). || چوبی دراز بر ستبری ساعد و بر میان آن دوالی که دو تن دو سر آن چوب بگیرند و پای مجرم بر آن دوال نهاده و چوب را پیچند تا پای در آن محکم شود و سومی با ترکه بر کف پای ها زند. (یادداشت مؤلف). رجوع به فلک شود. || بادریسهء دوک. (یادداشت مؤلف).

فلک همت.

[فَ لَ هِمْ مَ] (ص مرکب)بلندهمت. (فرهنگ فارسی معین) :
بهرام اسدهیبتی ارچه که به بخشش
خورشید فلک همت و برجیس حیائی.
خاقانی.

فلکی.

[فَ لَ] (از ع، ص نسبی) منسوب به فلک. (از اقرب الموارد). آسمانی. سماوی. (یادداشت مؤلف) :
این بوی سای، این فلکی هاون
میسایدم به دستهء آزارش.ناصرخسرو.
|| به کنایت، بلند و مهم و ارزنده. بلند همچون آسمان. عالی :
مأمون گویند همتی فلکی داشت
جمله جهان است پیش همت او دون.
فرخی.
همت های فلکی بینمش
سیرت های ملکی بینمش.منوچهری.
|| به کنایت، عالِم علم فلک را گویند. ج، فلکیون. (از اقرب الموارد). منجم. اخترشمار. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) قسمی مروارید شبیه به فلکهء مغزل یا بادریسهء دوک، و آن را به فارسی بادریسگی نامند.

فلکی.

[فَ لَ] (اِخ) اسماعیل بن مصطفی (یا اسماعیل پاشا) فلکی. از علمای ریاضی دان مصر و اص ترک است. ولادت و تحصیل او در قاهره بود و تحصیلات عالی خود را در پاریس پایان داد. مدرسهء علوم مهندسی قاهره را او تأسیس کرد. او راست: بهجة الطالب فی علم الکواکب. الاَیات الباهرة فی النجوم الزاهرة. الدرر التوفیقیه. و نیز او راست تقاویم فلکیه که هرساله به عربی و فرانسوی انتشار میداد. وفات او به سال 1319 ه . ق. / 1901 م. بود. (از اعلام زرکلی ج1 ص114).

فلکی.

[فَ لَ] (اِخ) جعفربن محمد. مکنی به ابومعشر. رجوع به ابومعشر بلخی شود.

فلکی.

[فَ لَ] (اِخ) محمودپاشا، محمود حمدی فلکی. مهندس ریاضی، از علمای مصر. در شهر حصة متولد شد و در اسکندریه و سپس در قاهره به تحصیل پرداخت و به سمت استاد ریاضی و علوم مدرسهء بولاق تعیین شد. به سال 1275 ه . ق. عضو «المعهد العلمی المصری» گردید. به سال 303 ه . ق. / 1885 م. درگذشت. او راست: خریطة الوجه البحری بمصر. التقاویم الاسلامیة و الاسرائیلیه. الاسکندریة القدیمة. التنبؤ عن ارتفاع النیل قبل ارتفاعه. المقاییس و المکاییل بالدیار المصریة و مقابلتها بالمقاییس الافرنسیه. اهرام الجیزه. عمر اهرام مصر. حساب التفاضل و التکامل. (از اعلام زرکلی ج3 ص1012).

فلکی.

[فَ لَ] (اِخ) شروانی، نجم الدین (یا افصح الدین) ابوالنظام محمد فلکی شروانی. از شاعران بزرگ اواخر قرن ششم هجری است. مولدش شهر شماخی، مستقر شروانشاهان بود، و «فلکی» از آن روی تخلص میکرد که در اوایل عمر به تحصیل نجوم اشتغال داشت، چنانکه تذکره نویسان نوشته اند در این فن مهارت داشت. وی از مداحان شروانشاهان و معاصر خاقان اکبر منوچهربن فریدون و پسر او اخستان بود. فلکی فن ادب و شعر را مانند خاقانی از ابوالعلاء گنجوی آموخت و بنابراین آنان که او را استاد خاقانی میشمرند به اشتباه اند. وفات او را آذر بیگدلی در آتشکده به سال 587 ه . ق. نوشته و بعضی دیگر مانند صادق بن صالح در تذکرهء شاهد صادق 577 ه . ق. ضبط کرده اند. دیوان فلکی را تا هفت هزار بیت نوشته اند ولی آنچه در دست است به دوهزار بیت نمیرسد، و از این مایه شعر دریافته میشود که او گوینده ای نازک خیال و خوش عبارت بوده و از سخن مغلق که شیوهء معاصران او در شروان و آذربایجان بود، دوری می گزیده و به سهولت کلام و روانی سخن متمایل بوده است، و از میان اشعار او آنها که در حبس شروانشاه سروده شده لطف و اثری خاص دارد، زیرا او هم مانند خاقانی به زندان شروانشاه افتاد و به تهمت افشاء اسرار چندی در بند آهنین بود تا عاقبت پادشاه او را بخشید و از زندان رهایی داد. از اشعار اوست:
شب نباشد که فراق تو دلم خون نکند
وآرزوی تو مرا رنج دل افزون نکند
هیچ روزی نبود کَانده شوق تو مرا
دل چو آتشکده و دیده چو جیحون نکند
مژه بر هم نزند هیچ شبی دیدهء من
تا به خون خاک سر کوی تو معجون نکند
زلف چون مار تو آسیب کند لعل تو را
گر به دو نرگس جادوی تو افسون نکند
هر کجا عشق من و حسن تو را وصف کنند
هیچ عاقل صفت لیلی و مجنون نکند
سایهء زلف تو چون فر همای است به فال
چونکه فال من دلخسته همایون نکند
گرچه لعلت به وفا وعده بسی داد مرا
نکند وعده وفا تا جگرم خون نکند
گرچه در دایرهء عشق تو جان در خطر است
فلکی را کس از این دایره بیرون نکند.
و نیز غزلی دیگر دارد بدین مطلع:
هیچ کس چاره ساز کارم نیست
چه کنم، بخت سازگارم نیست
کشتهء صبر و انتظارم و باز
چاره جز صبر و انتظارم نیست...
(از تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج2 صص774 - 775).
خاقانی مغرورانه از او یاد کند و او را فرزند دانش و شعر خود می شمارد :
عطسهء سحر حلال من فلکی بود
بود به ده فن ز راز نه فلک آگاه.

فلکیات.

[فَ لَ کی یا] (ع اِ) علوم راجعه به افلاک. علم نجوم. (یادداشت مؤلف).

فلکیة.

[فَ لَ کی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث فلکی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلکی شود. || علم راجع به فلک. ج، فلکیات. رجوع به فلکیات شود.

فلل.

[فَ لَ] (ع اِ) رخنهء روی شمشیر. (آنندراج). صحیح کلمه فل است. رجوع به فل شود.

فلم.

[فَ لِ مَ] (ع حرف ربط مرکب) پس چرا. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی).

فلماخن.

[فَ خَ] (اِ) فلخمان. فلخمه. فلاخن. فلخم. (فرهنگ فارسی معین). فلاخن. (اسدی). آلتی باشد که از پشم بافند و بدان سنگ اندازند. (برهان). فلماسنگ. فلیاسنگ. (از آنندراج) :
همچو سنگ است تیرش از سختی
دم او همچو دمّ فلماخن.نجیبی فرغانی.
رجوع به فلاخان، فلاخن، فلاسنگ، فلیاسنگ، فلخم، فلخمه و فلخمان شود.

فلماسنگ.

[فَ سَ] (اِ) رجوع به فلماخن شود.

فلمنک.

[فِ مَ] (اِخ) هلند. رجوع به هلند شود. || (ص نسبی) هلندی. از مردم هلند. فلمنکی. || ساخته و پرداختهء هلند. (فرهنگ فارسی معین).
- الماس فلمنک؛ الماس سرخ. الماس فلامک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلامک شود. در زبانهای اروپایی، فلمینگ(1). رجوع به فلمنگ شود.
(1) - Fleming.

فلمنکی.

[فِ مَ] (ص نسبی) منسوب به فلمنک. هلندی. از مردم هلند یا ساخته و پرداختهء هلند. (فرهنگ فارسی معین).

فلمنگ.

[فِ مَ] (اِخ) رجوع به فلمنک شود.

فلمو.

[] (اِ) ذراریح است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ذراریح شود.

فلمون.

[] (اِ) حبق جبلی، یا فودنج جبلی. (فهرست مخزن الادویه). پودنه یا پودینهء کوهی. رجوع به پودنه و پودینه شود.

فلمیا.

[] (معرب، اِ) بیونانی پرسیاوشان دارو است که به سریانی بطباط نامند، و آن عصی الراعی است. (فهرست مخزن الادویه).

فلمیانه.

[] (اِ) ورد است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ورد و گل سرخ شود.

فلمینگ.

[فْلِ / فِ لِ] (اِخ)(1) الکساندر. پزشک معروف انگلیسی (متولد 6 اوت 1881 م.). استاد میکرب شناسی دانشگاه لندن بود. به سال 1945 م. بخاطر کشف پنی سیلین جایزهء نوبل به او تعلق گرفت. در جنگ جهانی دوم در ارتش انگلستان خدمت میکرد و سفری نیز به ایران آمد. به سال 1955 م. درگذشت. (از یادداشتهای مؤلف).
(1) - Fleming, Alexander.

فلنج.

[فَ لَ / فَ نَ] (اِ) حلقهء در و قفل در. (یادداشت مؤلف). این کلمه بصورت «فلج». «فلخ»، «زفلج» در نسخ فرهنگ اسدی ضبط شده است و صورت صحیح آن معلوم نشد :
در به فلنج کرده بودم استوار
وز کلیدانه فروهشته مدنگ.
علی قرط اندکانی(1).
رجوع به فلج شود.
(1) - شاهد نیز از لغت فرس اسدی است، و در نسخه ای دیگر مصراع اول چنین است:
در به فلج اندر بکردم استوار.

فلنجمشک.

[فَ لَ مُ / مِ] (اِ) فرنجمشک. (فرهنگ فارسی معین). گیاه بالنگو باشد، و بعضی گویند تخم بالنگوست. (برهان). رجوع به فرنجمشک شود.

فلنجون.

[] (معرب، اِ) به یونانی سرخس است. (فهرست مخزن الادویه).

فلنجه.

[فَ لَ جَ / جِ] (اِ) افلنجه، و آن تخمی باشد مانند خردل لیکن بسیار سرخ است. نیکوترین وی آن بود که چون در دست بمالند بوی سیب کند. و در عطریات به کار برند. (برهان). یکی از گونه های کبابه است که دانه اش سرخ رنگ و معطر میباشد. دانه های آن را به نامهای حب المیسم، حب المنشم، حب المنسم و حب المیشم خوانند. || سرخدار. (فرهنگ فارسی معین).

فلنجیدن.

[فَ لَ دَ] (مص) جمع کردن و اندوختن. (برهان). اندوختن. گرد آوردن. (فرهنگ فارسی معین) :
این ترازو که آنچه برسنجد
جز همه سود خویش نَفْلنجد.مختاری.

فلنجیقن.

[] (معرب، اِ) سورنجان است، و بعضی حومانه دانسته اند. (فهرست مخزن الادویه).

فلنجیون.

[فَ لَ] (معرب، اِ) فنجیون. رجوع به فنجیون شود.

فلندح.

[فَ لَ دَ] (ع ص) مرد سطبر درشت. (منتهی الارب).

فلندی.

[] (معرب، اِ) به یونانی فلنجه است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فلنجه شود.

فلنفیس.

[] (معرب، اِ) حندقوقی است که به فارسی دیواسپست نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فلنقس.

[فَ لَ قَ] (ع ص) آنکه پدرش مولی و مادرش عربیه باشد، یا مادر و پدرش عربی و هر دو جده اش داه، یا مادرش عربیه نه پدرش، یا هر دو مولی باشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرد زفت ناکس هیچکاره. (منتهی الارب). بخیل پست. (اقرب الموارد).

فلنگ.

[فَ لَ] (اِ) به معنی تیر بدخشانی است، و ظاهراً مصحف فیلک است. (از یادداشتهای مؤلف). بیلک. پیلک :
به کوه برشد و اندر نهاله گه بنشست
فلنگ پیش به زه کرد همچو چرخ به چنگ(1).
فرخی.
(1) - در دیوان فرخی این مصراع در حاشیه است و متن چنین است:
خدنگ پیش به زه کرده نیم چرخ به چنگ.

فلنیفس.

[] (معرب، اِ) حندقوقی است که به فارسی دیواسپست نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فلنفیس شود.

فلو.

[فَلْوْ] (ع مص) باز کردن کودک را از شیر، یا جدا نمودن آن را و دور داشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). از شیر باز کردن. (تاج المصادر بیهقی). || زدن کسی را به شمشیر یا بر سر کسی زدن شمشیر را. (منتهی الارب). زدن کسی را به شمشیر. (اقرب الموارد). شمشیر بر سر زدن. (تاج المصادر بیهقی). || سفر کردن. || عاقل گردیدن بعدِ نادانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پروردن. (تاج المصادر بیهقی).

فلو.

[] (اِ) نارمشک است، و هزارچشان را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). هزارچشان. هزارفشان. نارمشک. رجوع به این کلمات شود.

فلو.

[فِلْوْ] (ع اِ) خرکره و اسب کرهء یکساله یا ازشیربازکرده. ج، افلاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). مؤنث آن فلوة است. (اقرب الموارد). رجوع به فِلْوة شود.

فلو.

[فَ لُوو / فُ لُوو] (ع اِ) خرکره و اسب کرهء یکساله یا ازشیربازکرده. ج، فَلاوی. (منتهی الارب). ج، فلاوی، افلاء. مؤنث آن فَلُوّة است. (از اقرب الموارد).

فلو.

[فُ لُوو] (ع اِ) جِ فلاة. (منتهی الارب).

فلوات.

[فَ لَ] (ع اِ) جِ فلاة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بیابانها. (یادداشت مؤلف) :
سل المصانع رکباً تهیم فی الفلوات
تو قدر آب چه دانی که در کنار فراتی؟
سعدی.
رجوع به فلاة شود.

فلوئر.

[فْلو / فُ ئُرْ] (فرانسوی، اِ) رجوع به فلوئور شود.

فلو اسکندری.

[فَلْ وِ اِ کَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قیمولیا است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فلو شود.

فلوئور.

[فْلو / فُ ئُرْ] (فرانسوی، اِ)(1) گازی است زردرنگ (19 = F) که بوسیلهء مواسان(2)و دوار(3) بصورت مایع درآمده است و بعداً آن را در ئیدرژن مایع بصورت جامد درآورده اند. وزن مخصوص آن 31/1 و در منهای 187 درجه میجوشد، و تنفس آن خطرناک است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fluor.
(2) - Moissan.
(3) - Dewar.

فلوت.

[فْلو / فُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی نی تکمیل شده که مخصوص اروپائیان است. این ساز در موسیقی علمی نیز به کار برده میشود. با فلوت بسهولت میتوان صداهای مختلف را ایجاد کرد ولی چون فاقد پرده های مخصوص موسیقی ماست نواختن نغمه های ایرانی در روی این ساز مشکل است. (فرهنگ فارسی معین).
- فلوتچی.؛ رجوع به فلوتچی شود.
(1) - Flute.

فلوت.

[فْلُتْ / فُ لُتْ] (فرانسوی، اِ)(1)مجموع کشتیهای جنگی یک دولت. ناوگان. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Flotte.

فلوت.

[فَ] (ع ص) کساء فلوت؛ گلیم خرد که هر دو جانبش گردانیده نشود. (از منتهی الارب). کسائی که دو جانبش به سبب کوچکی و تنگی، بالا نیاید و کنار رود. (از اقرب الموارد).

فلوتچی.

[فُ] (ص مرکب، اِ مرکب) آنکه فلوت نوازد. نوازندهء فلوت. (فرهنگ فارسی معین).

فلوج.

[فُ] (ع اِ) جِ فلج. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فَلْج شود.

فلوج.

[فَلْ لو] (ع ص) نویسنده. (منتهی الارب). کاتب. (از اقرب الموارد).

فلوجرد.

[فُ جِ] (اِخ) دهی است از بخش طرخوران شهرستان اراک که دارای 181 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، بنشن و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فلوجة.

[فَلْ لو جَ] (ع اِ) ده که به سواد باشد. (منتهی الارب). || زمین صالح زراعت. ج، فلالیج. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلوح.

[فُ] (ع اِ) شکافها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جِ فَلْح. رجوع به فَلْح شود.

فلورا.

[] (اِ) به سریانی اسم عرعر است. (فهرست مخزن الادویه).

فلورانس.

[فْلُ / فُ / فِ لُ] (اِخ)(1) نام پایتخت قدیم توسکانی که در فاصلهء 145میلی رم در ایتالیا واقع است. جمعیت آن مطابق آمار 1951 م. 342300 تن است. این شهر در کنار رود آرنو(2) قرار دارد و از شهرهای جالب و زیبای ایتالیاست. در این شهر بناهای تاریخی دیدنی وجود دارد که قدیمترین آنها تعمیدگاه جیووانی مقدس است. کلیساهای دیگری نیز دارد که دارای ارزش تاریخی است و ازجملهء آنها کلیسای سنتاماریا، و کلیسای سنت دومینگ است. کتابخانهء ملی این شهر نیز از کتابخانه های مشهور جهان است.
(1) - Florence.
(2) - Arno.

فلورد.

[فَلْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش سوادکوه شهرستان شاهی که دارای 390 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رود محلی و محصول عمده اش برنج و غله و صنایع دستی زنان بافتن شال و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فلورزه.

[فَلْ وَ زِ] (اِخ) دهی است از بخش تربت جام شهرستان مشهد که دارای 149 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فلورن.

[فْلُ / فُ / فِ رَ] (اِ)(1) قطعهء مسکوک (سابقاً از طلا و امروز از نقره) واحد پول در هلند. این کلمه در فارسی بصورت فلوری درآمده است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فلوری شود.
(1) - فرانسوی: Florin از ایتالیایی: Florino. (فرهنگ فارسی معین).

فلوری.

[فْلُ / فُ / فِ لُ] (اِ) ایتالیایی: فلورینو(1). فلورن. (فرهنگ فارسی معین). سکهء رایج در هلند : و ازجملهء هدایا چهل رأس اسب و موازی پانصدهزار عدد اشرفی فلوری که به رایج حال پنجاه هزار تومان شاهی عراقی است... (عالم آرا ص116).رجوع به فلورن شود.
(1) - فرانسوی: Florin از ایتالیایی: Florino. (فرهنگ فارسی معین).

فلوریدا.

[فْلُ / فُ / فِ لُ] (اِخ)(1) یکی از ایالات جنوبی اتازونی و بیست وهفتمین ایالتی است که به ایالات متحده پیوست (در سال 1854 م.). در مغرب اقیانوس اطلس و شمال خلیج مکزیک واقع است. وسعت آن 54262 کیلومتر مربع و از نظر جمعیت بیست ویکمین ایالت آمریکاست و جمعیت آن 2771305 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Florida.

فلوریقا.

[] (معرب، اِ) صندل است. (فهرست مخزن الادویه).

فلوریقی.

[] (معرب، اِ) صندل ابیض است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فلوریقا شود.

فلوزه.

[فُ زَ / زِ] (اِ) ستونی و چوبی را گویند که بدان خانه پوشند. و با رای بی نقطه هم آمده است. (برهان).

فلوس.

[فُ] (ع اِ) جِ فلس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فلس شود. || مغز خیارشنبر را گویند که به فلسهای برهم نهاده ماند. (از یادداشت مؤلف) : بگیرند فلوس خیارشنبر و مویز دانه برون کرده. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اندر شربتی هفت درم سنگ فلوس خیارشنبر و ده درم سنگ ترنگبین بدهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فلوس.

[فُ] (ع اِ) درختی است به ارتفاع 10 تا 15 متر از تیرهء سبزی آساها که به حالت وحشی در افریقا و هند و برزیل و جزایر آنتیل و مصر و جنوب ایران میروید. برگهایش بزرگ به طول 30 سانتیمتر و شامل 8 تا 16 برگچهء سبز روشن است. گل آذینش خوشه ای و گلهایش زرد شفاف و میوه اش نیام و دراز است. قسمت مورد استفادهء این گیاه مغز میوهء ناشکوفای آن است. میوهء فلوس به طول 30 تا 40 و گاهی 60 سانتیمتر و به قطر 2 تا 3 سانتیمتر است. پوستهء خارجیش نسبةً سخت و به رنگ تیره است. بعلاوه در یکی از دو انتهای آن اثر پایهء مادگی و در انتهای دیگر اثر پایهء گل باقی میماند. اگر در میوهء فلوس شکاف طولی ایجاد شود تیغه های متعدد و نازکی در عرض میوه ظاهر میگردد که داخل آن را به حجرات چندی (25 تا 100) تقسیم میکند. در هر یک از این حجرات یک هسته در درون مغز تیره رنگ جای دارد. دانهء فلوس سخت و شفاف و به رنگ بلوطی است. مغز فلوس طعمی شیرین ولی ناپسند دارد و تنها قسمت مورد استفادهء میوه است. در مغز فلوس مقداری قند و صمغ و مقداری مواد موسیلاژ موجود است. مغز فلوس ملین و مسهل است و چون مصرفش ناراحتی و عوارض سوء ایجاد نمیکند برای اطفال و اشخاص مسن مناسب است. مغز فلوس جهت مسهل به مقدار 30 تا 60 گرم و جهت لینت به مقدار 1بهترین نوع فلوس گونه ای است که در هند و مصر و ایران میروید. خرنوب هندی. خروب هندی. خیارشنبر. خیارچنبر. قثاء هندی. بکبر هندی. شنبر. شنبار. خیارجنبر. خیارشنبرآغاجی. درخت فلوس. خیارشنبه. کرباله. کرواله. املتاس. سیال لاتهی. بگیر. بکبر. چونتور. چیمکانی. چمکانی. (فرهنگ فارسی معین).
- فلوس برزیل؛ گونه ای فلوس که دارای میوه ای بزرگ به طول 50 تا 80 سانتیمتر و عرضش 9 تا 4 سانتیمتر است. مغز میوه اش سیاه و طعمش تلخ و نامطبوع می باشد. (فرهنگ فارسی معین).

فلوس.

[فُ] (معرب، اِ) معرب از لاتینی پولوس(1). قاقلی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Pullus.

فلوس ماهی.

[فُ سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) درختی زهرناک. (آنندراج). به شیرازی اسم خانق الکلب است که قاتل الکلب نیز نامند و اذارقی را نیز. و به هندی کچله گویند. (فهرست مخزن الادویه).

فلوطرخس.

[فِ طَ خُ] (اِخ) پلوتارک. (یادداشت مؤلف). او راست: کتاب الاَراء الطبیعیة، و تحتوی علی آراء الفلاسفة فی امور الطبیعیات، و آن پنج مقاله است، و آن را قسطابن لوقای بعلبکی به عربی ترجمه کرده. دیگر کتاب الی موریالیا فیما دل علیه من مداراة العدو و انتفاع به. دیگر کتاب الغضب. دیگر کتاب الریاضة، که به سریانی ترجمه شده است. (یادداشت مؤلف). رجوع به پلوتارک شود.

فلوطرخس.

[فِ طَ خُ] (اِخ) این فلوطرخس دیگر است. او راست: کتاب الانهار و خواصها و ما فیها من العجائب و الجبال و غیر ذلک. (ابن الندیم).

فلوطن.

[فَ طَ / فِ طَ] (اِخ)(1) فلوطین. رجوع به فلوطینس شود.
(1) - Plotin.

فلوطین.

[فَ] (اِخ) فلوطن. فلوطینس. رجوع به فلوطینس شود.

فلوطینس.

[فِ نُ] (اِخ)(1) نام حکیمی از مفسرین کتب حکمای قدیم. (ابن الندیم). (205 - 270 ق. م.) فیلسوف نوافلاطونی رم. در مصر تولد یافت و در اسکندریه تحصیل علوم کرد و از سال 244 ق. م. در رم به سخنرانی های فلسفی پرداخت و مکتب نوافلاطونی را بنیاد نهاد. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Plotinos.

فلوع.

[فَ] (ع ص) سیف فلوع؛ شمشیر بران. (منتهی الارب). ج، فُلُع. (اقرب الموارد از قاموس).

فلوع.

[فُ] (ع اِ) جِ فلع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فلع شود.

فلوعرین.

[] (معرب، اِ) عصی الراعی است. (فهرست مخزن الادویه).

فلوغیون.

[] (معرب، اِ) به رومی طین مأکول است. (فهرست مخزن الادویه).

فلوفرینا.

[] (معرب، اِ) به رومی قرع است. (فهرست مخزن الادویه).

فلوق.

[فَ] (ع ص) شیر خفته و دفزک شده. (منتهی الارب): لبن فلوق؛ ای متجبن. (اقرب الموارد).

فلوق.

[فُ] (ع اِ) جِ فَلق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلوکس.

[فْلُکْ / فُ لُکْ] (اِ)(1) گیاهی است از تیرهء پولمونیاسه(2) جزو ردهء دولپه ای های پیوسته گلبرگ که دارای برگهای کامل و متقابل است. جام گل پنج قسمتی و تخمدانش سه خانه ای است و در هر خانه یک تخم وجود دارد. گل آذینش خوشه ای است. این گیاه جزو گلهای زینتی در باغچه ها کشت میشود. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Phlox
(2) - Polemoniacees.

فلوگل.

[فْلو / فُ / فِ گِ] (اِخ)(1) گوستاو (1802 - 1870 م.). خاورشناس نامی آلمانی و مؤلف فهرست نسخ عربی و فارسی و ترکی کتابخانهء دولتی وین و نیز مؤلف کشف الکلمات قرآن. کشف الکلمات او اقتباس از نسخه ای است که در قرن هفتم هجری تألیف شده و در کتابخانهء حاج محمدآقای نخجوانی موجود است. (یادداشت مؤلف). در لایپزیک تحصیل کرد، و از مؤلفات اوست «نجوم الفرقان فی اطراف القرآن»، و آن فهرست معجم کلمات واردهء قرآن است. و نیز فلوگل کشف الظنون حاجی خلیفه را با ترجمهء لاتینی آن به چاپ رسانیده است. (المنجد).
(1) - Flugel, Gustav.

فلول.

[فُ] (ع اِ) جِ فَلّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فل شود.

فلومس.

[فُ مُ] (معرب، اِ) رجوع به فلوموس شود.

فلوموس.

[فُ مُ] (معرب، اِ) از یونانی فلومس(1). گل ماهور. (فرهنگ فارسی معین). سیکران الحوت. جورتاق. اقنقن. بوصیر. (یادداشت مؤلف).
(1) - Flomos.

فلوموسور.

[] (اِ) حب النیل است. (فهرست مخزن الادویه).

فلون.

[فُ] (ع اِ) جِ فلان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلون.

[فُ] (اِ) شیح جبلی است، و برگ نبات را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فلونی.

[فَ] (اِ) فلونیا. (فرهنگ فارسی معین). معجونی است مکیف که افیون و بذرالبنج در آن داخل کنند. (غیاث از مصطلحات). رجوع به فلونیا شود.

فلونیا.

[فَ] (اِ) معجونی است که از تخم شاهدانه و شیرابهء خشخاش میساختند و بعنوان مسکر و مسکن به کار میرفته است. فلونی. (فرهنگ فارسی معین). || نوعی معجون مسکن و مخدر. منسوب به فیلونِ تارسی پزشکی از معاصرین اغسطس (اوگوست) امپراطور روم که جهت تسکین درد دندان و درد دل به کار میرفته است. فلونیا الرومیه. (فرهنگ فارسی معین). اسم معجون مرکبی است منسوب به افلن طبیب که افلونیا نیز مینامند. (فهرست مخزن الادویه).
- فلونیای پارسی؛ پلپل سپید و بزرالبنج از هر یکی بیست درم سنگ، افیون گل مختوم ده درمسنگ، زعفران پنج درمسنگ، فرفیون و مرو سنبل و عاقرقرحا از هر یک دو درمسنگ، جندبیدستر یک درمسنگ، زرنباد و دردنج مشک هر یکی نیم درمسنگ. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به فلون و فلونی شود.

فلوة.

[فِلْ وَ] (ع اِ) مؤنث فِلْو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فِلْو شود.

فلوة.

[فَ لُوْ وَ] (ع اِ) مؤنث فَلُوّ است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَلُوّ شود.

فلوی.

[فَ لُوْ وی] (ص نسبی) منسوب به فَلُوّ که نام جد خاندانی است. (از سمعانی).

فلوین.

[] (اِ) جعده است. (فهرست مخزن الادویه).

فله.

[فَلْ لَ / لِ / فَ لَ / لِ / فُلْ لَ / لِ / فُ لَ / لِ] (اِ) شیر اول حیوان نوزاییده که چون بر آتش نهند منجمد شود و مایهء پنیر گردد. آغوز. لبا. (فرهنگ فارسی معین). زهک. لبا. آغوز. گورماست. ماک. (یادداشت مؤلف) : کنیزک با طبق فله بر دست نهاده، سرگشاده زیر منظرهء مهدی بگذشت، مهدی فرونگرست، فله بدید آرزوش کرد. (ترجمهء تاریخ طبری).
نوآیین مطربان داریم و بربطهای کوبنده
مساعد ساقیان داریم و ساعدهای چون فله.
منوچهری.
|| پنیر تازهء نیک. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).

فلة.

[فُ لَ] (ع اِ) مؤنث فلان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلهد.

[فُ هُ / فَ هَ] (ع ص) کودک گرداندام خوبروی فربه نزدیک به رسیدگی رسیده. (منتهی الارب). فلهود. (اقرب الموارد).

فلهسن.

[] (اِ) کلب و دب مسن. (فهرست مخزن الادویه).

فلهم.

[فَ هَ] (ع اِ) فرج زن. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). || (ص) چاه فراخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلهود.

[فُ] (ع ص) کودک گرداندام خوبروی فربه نزدیک به رسیدگی رسیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلی.

[فَلْیْ] (ع مص) زدن سر کسی را به شمشیر. (منتهی الارب). زدن کسی را به شمشیر. (اقرب الموارد). || جستن شپش را در سر کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شپش جستن در لباس کسی. (از اقرب الموارد). || نیکو فکر کردن در شعر و معانی غریب برآوردن. (منتهی الارب). تدبر در شعر و بیرون آوردن معانی و غرایب آن. || تأمل در وجوه کاری و توجه به عاقبت آن. (اقرب الموارد). || تأمل در قومی. || آزمودن کسی را در خرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بریده و منقطع گردیدن. (منتهی الارب).

فلی.

[فَ لی ی] (ص نسبی) منسوب به فله که از قراء خابران میباشد. (سمعانی).

فلی.

[فِ لی ی / فُ لی ی] (ع اِ) جِ فلاة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فلی.

[فُلْ لی] (ع اِ) لشکر هزیمت یافته. (منتهی الارب).

فلیاسنگ.

[فَلْ سَ] (اِ) رجوع به فلماخن شود.

فلیب.

[فِ] (اِخ) معرب فیلیپ. رجوع به فیلیپ شود.

فلیته.

[فَ تَ / تِ] (اِ) پلیته. فتیله. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فتیله شود.

فلیجة.

[فَ جَ] (ع اِ) یک تخته از دامنهای خیمه و خانه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلیحة.

[فَ حَ] (ع اِ) برگ درخت آتش زنه چون شکافته گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلیختن.

[فَ تَ] (مص) افگندن و انداختن. (آنندراج از فرهنگ فرنگ).

فلیدلافن.

[] (معرب، اِ) اسم دوایی است مرکب. (فهرست مخزن الادویه).

فلیر.

[] (اِ) به سریانی حجرالمغناطیس است. (فهرست مخزن الادویه).

فلیس.

[] (اِ) به سریانی عفص است. (فهرست مخزن الادویه).

فلیساطیس.

[] (معرب، اِ) به یونانی وسمه است. (فهرست مخزن الادویه).

فلیشور.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش ششتمد شهرستان سبزوار که دارای 154 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و زیره است. کاردستی مردم بافتن کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ج9).

فلیغوریس.

[] (معرب، اِ) خربق اسود است. (فهرست مخزن الادویه).

فلیفله.

[فُ لَ فَ لَ / لِ] (از ع، اِ) میوهء درخت عود است و آن را ثمرة العود گویند، و در لغت اندلس نانخواه را که زنیان باشد فلیفله خوانند. (برهان). ننه حوا. (فرهنگ فارسی معین). و بعضی ثمر پنجگشت را فلیفله خوانند. (اختیارات بدیعی).

فلیفیا.

[] (معرب، اِ) اصل السوس است. (فهرست مخزن الادویه).

فلیفیون.

[] (معرب، اِ) اسم دوایی مرکب است حاد و نافع جهت تأکل لثه و عفونت دندان. (فهرست مخزن الادویه).

فلیق.

[فَ] (ع اِ) کار شگفت. || بلا و سختی. (منتهی الارب). داهیة. (اقرب الموارد). || رگی که بر گردنْ بلند برآید. || رگی در بازو. || مغاکی پیش حلقوم شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلیق.

[فَ] (اِ) پیله باشد که ابریشم از آن به هم رسد. (برهان).

فلیق.

[فُلْ لَ] (ع اِ) شفتالوی دانه کفیده. (منتهی الارب) (بحر الجواهر) (از اقرب الموارد). خوخ ابیض. (فهرست مخزن الادویه).

فلیقة.

[فَ قَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). داهیة. || کار شگفت. (اقرب الموارد). || موی اندک. (منتهی الارب).

فلیک.

[فَ] (اِ) تیر دوشاخ بود. (یادداشت مؤلف): فلنگ. بیلک :
فلیکش بیشه بر شیران قفس کرد
کمندش دشت بر گوران خباگاه.دقیقی.
به کوه برشد و اندر نهاله گه بنشست
فلیک پیش و به زه کرده نیم چرخ نهنگ.
فرخی.

فلیل.

[فَ] (ع اِ) دندان نشتر شتر که شکسته و رخنه شده باشد. || گروه مردم. || موی انبوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || لیف خرما. (منتهی الارب). در این معنی از کلمات بنی هذیل است. (از اقرب الموارد). || موی سر زنان. (بحر الجواهر). || (ص) سیفٌ فَلیل؛ شمشیر بارخنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فلیلة.

[فَ لَ] (ع اِ) موی انبوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به عربی موی سر زن را نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فلی نوین.

[] (معرب، اِ) لاغیه است. (فهرست مخزن الادویه).

فلیو.

[فَ وْ] (ص) بیهوده و بی فایده. (غیاث، از لطایف). فلاد. (برهان). فلاده. به معنی سرگشته، حیران، سراسیمه و دیوانه است. در فرهنگها به معنی بیهوده نوشته اند و گویا با فلاذه اشتباه شده است. (یادداشت مؤلف) :
جام می هستیّ شیخ است ای فلیو
کاندر او می درنگنجد بول دیو.مولوی.
هیچ دیوانهء فلیوی این کند
بر بخیلی، عاجزی، کدیه تند؟مولوی.
تا به پای خویش باشند آمده
آن فلیوان جانب آتشکده.مولوی.

فلیوحوس.

[] (معرب، اِ) سولان است. (فهرست مخزن الادویه).

فلیوحیج.

[] (معرب، اِ) به یونانی بسد است. (فهرست مخزن الادویه).

فلیونا.

[] (اِ) لسان العصافیر. (فهرست مخزن الادویه). زبان گنجشک.

فلیوه.

[فَ لی وَ / وِ] (ص) فلیو. بیفایده. بیهوده و بی نفع. (برهان). رجوع به فلیو شود.

فلیه.

[] (اِ) فودنج بحری. (فهرست مخزن الادویه).

فلیة.

[فِلْ لی یَ] (ع اِ) زمینی که باران سالش نرسیده، چندانکه باران سال آینده رسد وی را. ج، فلالی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فم.

[فَ / فِ] (ع اِ) دهان. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب). دهن. (یادداشت مؤلف). ج، افواه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به هر سه حرکت و به تشدید میم نیز آمده است. (غیاث) (منتهی الارب). ج، افواه، افمام، و برای جمع افمام به اعتبار اصل واحدی نیست زیرا اصل فم، فوه است. (از اقرب الموارد) :
همی به وصف تو جنبد ضمیرم اندر دل
همی به مدح تو گردد زبانم اندر فم.
مسعودسعد.
پسته و فندق ز مهر و کین تو آگه شدند
این فم از مدحت گشاد و آن ز بیمت بست فم.
مسعودسعد.
|| دهانهء هر چیزی، چنانکه در ترکیبات زیر به کار رفته است:
- فم الاسد؛ جایی است از دریا که خطرناک باشد. فلغند. (از برهان) :
به جایی کشیدی ز راه خرد
که ملاح خواندیش فَمّالاسد(1).فردوسی.
رجوع به فلغند شود.
- فم الحلقوم؛ حنجره. (یادداشت مؤلف).
- فم الرحم؛ جایی بین بطن الرحم و ابتدای گردن آن. (یادداشت مؤلف) (بحر الجواهر).
- فم المعده؛ دهانهء معده. (یادداشت مؤلف). محل ورود غذا به معده. (یادداشت دیگر). سوراخ فوقانی معده که راه بین مری و معده است و در مجاورت قلب قرار دارد. فم المعده معمو فاقد دریچه یا ماهیچهء تنگ کننده است، معذلک در برخی حیوانات از قبیل خرگوش و اسب فم المعده دریچه ای دارد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - «فم» در این بیت به ضرورت وزن تشدید گرفته است.

فم.

[فُمْ مَ] (ع حرف ربط) سپس. حرف عطف است. لغتی است در ثم. (منتهی الارب). رجوع به ثُمَّ شود.

فم.

[فَ] (اِ) چادری باشد که نثارچینان بر سر چوب بندند و بدان از هوا نثار ربایند. (برهان، لغات ملحقهء آخر کتاب). مصحف فخم است. (حاشیهء برهان چ معین).

فم.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش طرخوران شهرستان اراک که از قصبات قدیمی و آباد این ناحیه است. آب مشروب و زراعتی آن از پانزده رشته قنات تأمین میشود. این قصبه دارای بناهای تاریخی کهنه ای است که از جملهء آنها مسجد شش ناو، مسجد جامع، امامزاده ای از بناهای سال 1066 ه . ق.، مقبرهء ابوالعلاء از سال 1073 ه . ق.، قلعهء خرابه بنام قلعهء گیو و جز آن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فماتوث.

[] (اِ) نام ماهی است در تاریخ قبط قدیم. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

فماشرافیل.

[] (اِ) به سریانی کماشیر است. (فهرست مخزن الادویه).

فم الحوت.

[فَ مُلْ] (اِخ) نام ستاره ای است در دهان صورت فلکی ماهی یا حوت. (یادداشت مؤلف) :
وز فم الحوت نهادی دندان
بر سر ترکش ترکان اسد.خاقانی.

فم الصلح.

[فَ مُصْ صُ] (اِخ) شهرکی است آبادان و بانعمت بر مشرق دجله به عراق. (حدود العالم).

فمن.

[فَ مَ] (ع حرف + اسم) (از: «فَ» ربطی + من، موصول) پس کسی که. پس آنکه : فمن یعمل مثقال ذرةٍ شراً یره(1). (یادداشت مؤلف).
(1) - قرآن 99/7.

فموان.

[فَ مَ] (ع اِ) مثنای فم است. (از منتهی الارب).

فمولو.

[] (اِ) زنجبیل است. (فهرست مخزن الادویه).

فموی.

[فَ مَ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به فم. (منتهی الارب).

فمه.

[فَ مَ] (اِخ) شهری است خرد [ به هندوستان ]، و گوهرهای بسیار بدین جای افتد. (حدود العالم).

فمی.

[فَ می ی] (ع ص نسبی) منسوب است به فم. (منتهی الارب). رجوع به فموی شود.

فمی.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش نطنز شهرستان کاشان که دارای 280 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، حبوب، پنبه، تنباکو، صیفی، انار و انجیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فن.

[فَن ن] (ع اِ) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گونه. ج، افنان، فنون. (منتهی الارب). نوع از چیزی، و توسعاً به معنی صناعة و علم و قسم سخن به کار رود. (از اقرب الموارد). || سرود و آواز طرب انگیز. (منتهی الارب). نغمه. راه. || فریب. حیله. (فرهنگ فارسی معین) :
نهان نماند زیرا که کینهء تو بلاست
بلا نهان نتوان داشتن به حیله و فن.
عنصری.
کس نیامد به هیچ روی و نیافت
نیکنامی به زرق و حیله و فن.فرخی.
وزارت به اصل و کفایت گرفت
وزیران دیگر به زرق و به فن.
ناصرخسرو.
خوی او ای پسر این است که دانا را
نفروشد همه جز مکر و دروغ و فن.
ناصرخسرو.
هرچند بیشمار مر او را فن است
خوار است سوی مرد ممیز فنش.
ناصرخسرو.
زلف بی آرام او پیرایهء مهر است و ماه
چشم خون آشام او سرمایهء سحر است و فن.
سوزنی.
آیا به چه فن تو را توان دید
ای در همه فن چو مرد یک فن.انوری.
غم بیخ عمر می برد و من به برگ آنک
دستی به شاخ لهو به صد فن درآورم.
خاقانی.
تب زده لرزم چو آفتاب همه شب
دور فلک بین که بر سرم چه فن آورد.
خاقانی.
از چاه دی رسته به فن این یوسف زرین رسن
وز ابر مصری پیرهن اشک زلیخا ریخته.
خاقانی.
او مرا در حصار کرده به فن
من بر ایوان او حصارشکن.نظامی.
در ره تاریک مردی جامه کن
منتظر استاده بود از بهر فن.مولوی.
گره بر سر بند احسان مزن
که این زرق و شید است و تزویر و فن.
سعدی.
ملک الموت را به حیله و فن
نتوانی که پنجه برتابی.سعدی.
به دلداری و چاپلوسی و فن
کشاندش سوی خانهء خویشتن.سعدی.
- پرفن؛ پرحیله. مکار :
چه دانست کو جادوی پرفن است
بداندیش و بدگوهر و بدتن است.فردوسی.
|| راه و روش. (فرهنگ فارسی معین). راه. روش. طرز. طریقه. طریق. اسلوب. شیوه. سان. (یادداشت مؤلف) :
در شعر مپیچ و در فن او
چون اکذب اوست احسن او.نظامی.
- حجاج فن؛ آنکه روش او چون روش حجاج بود. به کنایت، ستمکار و جبّار :
پادشهی بود رعیت شکن
وز سر حجت شده حجاج فن.نظامی.
|| دانش. هنر. علم :
استاد حکمت من و شاگرد حکم دین
کز چند فن فلاطن یونان شناسمش.فرخی.
خجسته ذوفنونی، رهنمونی
که در هر فن بود چون مرد یک فن.
منوچهری.
در همه فن صاحب یک فن تویی
جان دو عالم به یکی فن تویی.نظامی.
ملک دو حکمت به یکی فن دهند
جان دو صورت به یکی تن دهند.نظامی.
به اندک عمر شد دریادرونی
به هر فنی که گفتی ذوفنونی.نظامی.
کاشکی گردون طریق نوحه کردن داندی
تا بر اهل حکمت و ارباب فن بگریستی.
خاقانی.
منصب تدریس خون گرید از آنک
فن عزالدین بوعمران نماند.خاقانی.
|| کار. عمل. اثر. (یادداشت مؤلف) :
دوست کاوّل شناخت دشمن و دوست
شد چو عالم دورنگ در هر فن.خاقانی.
بهر این مقدار آتش شاندن
آب پاک و بول یکسان شد به فن.مولوی.
موش تا انبار ما حفره زده ست
وز فنش انبار ما ویران شده ست.مولوی.
|| داو کشتی. (غیاث). در اصطلاح کشتی گیران، کار. شیوهء نبرد در کشتی : یکی در صنعت کشتی گرفتن سر آمده سیصدوشصت فن(1) فاخر بدانستی. (گلستان). سیصدوپنجاه ونه فن(2) او را درآموخت مگر یک فن که در تعلیم او دفع انداختی. (گلستان). || (مص) راندن. (منتهی الارب). طرد. (از اقرب الموارد). || فراموش کردن. (منتهی الارب). || مغبون شدن. || دیر داشتن وام و جز آن. || آراستن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در گلستان چ یوسفی (متن و همهء نسخه بدل ها): بند.
(2) - در گلستان چ یوسفی (متن و همهء نسخه بدل ها): بند.

فن.

[فَن ن] (ع ص، اِ) هو فن علم؛ او نیکوپاینده و قیام ورزنده در علم است. (منتهی الارب).

فنا.

[فَ] (اِ) دارویی است که آن را به فارسی روباه تربک خوانند و به عربی عنب الثعلب. (فهرست مخزن الادویه).

فنا.

[فَ] (ع اِ) جِ فناة. (منتهی الارب).

فنا.

[فِ] (ع اِ) فناء. رجوع به فِناء شود.

فنا.

[فَ] (از ع، اِمص) نابودی. (یادداشت مؤلف). فناء. (فرهنگ فارسی معین) :
وآنکه فزون آمد خود کم شود
چون به همه حال جهان را فناست.
ناصرخسرو.
فانی نشود هرچه کآن بقا یافت
زیرا که بقا علت فنا نیست.ناصرخسرو.
گر اجناس و انواع باقی بدند
زبهر چه مر شخصها را فناست؟ناصرخسرو.
هر کس قدم در حرم عالم نهاد هرآینه بزودی بی شک داغ فنا به پیشانی او نهند. (قصص الانبیاء).
طرفه مردی ام، چندین چه غم عمر خورم
چون یقینم که سرانجام من از عمر فناست.
مسعودسعد.
از زوال و فنا و انتقال... امن صورت بندند. (کلیله و دمنه). و یکی از ثمرات نیکوئی که از حیرت فنا و زوال دنیا فارغ زیست. (کلیله و دمنه).
ای نقش زیاد طالع من
در زایجهء فنات جویم.خاقانی.
هین که فرش فنا بگستردند
درنورد این بساط خرم را.خاقانی.
- به فنا آوردن؛ کشتن. نابود کردن : ناگاه در سر ایشان افتاد و شمشیر در ایشان بست و خلقی به فنا آورد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- به فنا رسیدن؛ مردن. کشته شدن : خلقی از دست او به فنا رسیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی). و لشکر او بر دست نصر و اعوان او به فنا رسیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- دار فنا؛ دنیا. دار فانی :
در دار فنا اهل بقا خلق ندیده ست
از اهل بقایی تو و در دار فنایی.منوچهری.
- فنا شدن.؛ رجوع به فنا شدن شود.
- فنافرجام؛ ناپایدار. آنچه فرجامش فنا باشد :
نامهء جاه فنافرجام است
آنچه جاوید بماند نام است.جامی.
ترکیب های دیگر:
- فنا کردن.؛ فنا گردیدن. رجوع به این دو کلمه شود.
|| (اصطلاح تصوف) زوال شعور سالک است بر اثر استیلای ظهور حق بر باطن وی، نیز به معنی سقوط و زوال اوصاف مذموم در مقابل بقاء که وجود و پدید آمدن اوصاف محمود است. فناء در شیخ تبدیل و تحول صفات مرید است به صفات شیخ و به عبارت دیگر فناء مرید است در مراد که اولین مرتبت فنا میباشد. (فرهنگ فارسی معین). فرق میان محو و فنا، و اثبات و بقا آن است که بقا بعد از فنای ذات صورت بندد و اثبات لازم نیست بعد از فنای ذات باشد چنانکه اثبات اخلاق مرضیه و اعمال حسنه بعد از محو ذمایم اخلاق و سیآت اعمال... و فنای افعال و صفات بکلی حاصل نشود الا بعد از فناء ذات، و محو آن موقوف نیست بر محو ذات، پس محو و اثبات از فنا و بقا عامتر باشند. (از نفایس الفنون) :
به دل در خواص بقا میگریزم
به جان زین خراس فنا میگریزم.خاقانی.
بقا دوستان را فنا عاشقان را
من آن عاشقم کز بقا میگریزم.خاقانی.
ز خاکپاشی در دستخون فروماندیم
ز پاکبازی نقش فنا فروخواندیم.خاقانی.
رجوع به فناء و «فناء فی الله» شود.

فناء.

[فَ] (ع اِمص) خلاف بقاء. (از اقرب الموارد). نیستی. نابودی. (یادداشت مؤلف) :ینال باسباب الفناء بقاءها. (تاریخ بیهقی). || (مص) سپری شدن. (منتهی الارب). عدم. (اقرب الموارد). نابود شدن. نیست شدن. نیست گردیدن. (یادداشت مؤلف). نیست شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || کلانسال شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- فناء فی الله.؛ فناء نفس. رجوع به فناء فی الله و فناء نفس و نیز رجوع به فنا شود.

فناء.

[فَنْ نا] (ع ص) شجرة فناء؛ درخت بسیارشاخ. (منتهی الارب).

فناء .

[فِ] (ع اِ) گرداگرد. ج، افنیه، فُنیّ. (منتهی الارب). وصید، و آن ساحت پیش سرای است و نیز آنچه از جوانب آن امتداد یابد. ج، افنیة، فُنیّ. (از اقرب الموارد). عتبة. جناب. وصید. درگاه. درگه. آستان. آستانه. کریاس. سده. (یادداشتهای مؤلف) : من بنده را همیشه به خدمت جناب رفیع این دولت و وسیلت به فناء منیع این حضرت تشویق برکمال می بود. (سندبادنامه).
در ملت محمد مرسل نداشت کس
فاضلتر از محمد یحیی فنای خاک.خاقانی.
پس محمد صد قیامت بود نقد
زآنکه حل شد در فنائش حل و عقد.مولوی.
در تربیع بناء و توسیع فناء و تشکیل اعطاف و ازجاء آن ابواب تأنق تقدیم رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی).

فناء فی الله.

[فَ ءُ فِلْ لاه] (ع اِ مرکب)(اصطلاح تصوف) تبدیل صفات بشریت به صفات حق تعالی و خصایص الهی است. (فرهنگ مصطلحات عرفا، سیدجعفر سجادی). فناء سه مرحله دارد: محو، طمس و محق. (فرهنگ فارسی معین، از تقریرات فاضل تونی). رجوع به هر یک از این کلمات شود. || در تداول عام، بکلی فقیر و بی چیز شدن. (یادداشت مؤلف).
- فناء فی الله شدن؛ یک بارگی تمام دارایی خود را از دست دادن. مفلس شدن. (یادداشت مؤلف).

فنائق.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فنیقة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فنیقة شود.

فناء نفس.

[فَ ءِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه و تصوف) یکی از مراتب قوهء عقل عملی است، و آن بیرون آمدن از خودبینی و مقصور گردانیدن نظر است بر ملاحظهء عظمت و جلال خدائی به نحوی که همهء موجودات و کمالات آنها را مستهلک و ناچیز ببینند در جنب وجود و کمالات ذات باری تعالی. (تقریرات فاضل تونی ص128 از فرهنگ فارسی معین).

فنائی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فناء. || فانی شونده. (فرهنگ فارسی معین) : جسد کثیف فنائی. (جامع الحکمتین ناصرخسرو).
آن گفت این جهان نه فنائی است. سرمدی است
این گفت کاین خطاست، جهان را از او فناست.
ناصرخسرو.

فنائی.

[فَ] (اِخ) (میر...) از جملهء شعرای سلطان یعقوب خان است، و شخصی خوش طبع و خوش خلق بوده و این مطلع از اوست:
من که از خود غیرتم آید که بینم روی او
دیگری را چون توانم دید هم زانوی او؟
(از مجالس النفائس امیر علیشیر نوائی ترجمهء فارسی ص308).

فنائی.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان خوی در آذربایجان که دارای 261 تن سکنه است. آب آن از رود قطور و محصول عمده اش غله، پنبه، حبوب و هنر دستی مردم جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فناپذیر.

[فَ پَ] (نف مرکب) آنکه فانی شود. فانی. مقابل فناناپذیر. (فرهنگ فارسی معین). فناشونده و فانی. (آنندراج).

فنا پذیرفتن.

[فَ پَ رُ تَ] (مص مرکب)فانی شدن. نابود شدن : چنانکه خرج سرمه اگرچه اندک اندک اتفاق افتد آخر فنا پذیرد. (کلیله و دمنه).

فناتیسم.

[فَ] (فرانسوی، اِ)(1) تعصب دینی. || جانب داری شدید از یک فرقه یا یک حزب. احتراز از استعمال این کلمهء بیگانه اولی است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fanatisme.

فناتیک.

[فَ] (فرانسوی، ص)(1) متعصب در دین و مذهب. احتراز از استعمال این کلمهء بیگانه اولی است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fanatique.

فناخر.

[فُ خِ] (ع ص) بزرگ جثه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنکه از باد پر گرداند سوراخ بینی را. (منتهی الارب). بزرگ بینی. (از اقرب الموارد).

فناخر.

[فَ خِ] (اِخ) نام کوره ای است به فارس داخل اردشیرخره. (آنندراج) (از معجم البلدان). اکنون جایی بدین نام نیست.

فناخرة.

[فُ خِ رَ] (ع ص) مؤنث فُناخر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فُناخر شود.

فناخسرو.

[فَنْ نا / فَ خُ رَ] (اِخ) کنیت او ابوشجاع است. (یادداشت مؤلف). در مآخذ تاریخ ایران مانند تاریخ سیستان، آثار الباقیهء بیرونی و تاریخ بیهقی لقب عضدالدولهء دیلمی است، و بصورت فناخسره نیز آمده است. جزء اول کلمه صورتی از لغت پناه است و بصورت پناخسرو هم در کتب آمده است. وی یکی از پسران سه گانهء رکن الدوله حسن بن بویه بود و لقب دیگر او ابوشجاع است. بنابه گفتهء صاحب روضة الصفا در سال 337 ه . ق. و به روایت حمدالله مستوفی در سال 338 عمادالدوله ضمن وصیت خود او را جانشین خود کرد. از کارهای جالب فناخسرو فتح بغداد برای نخستین بار در دورهء عباسیان بود ولی پس از فتح دوباره با خلیفه از در آشتی درآمد و خود به خدمت او رفت. از کارهای جالب دیگر او بنای بیمارستانی بزرگ در بغداد بود که بیست وچهار پزشک معروف زمان در آن کار میکردند. اصو دوستدار آبادانی و ایجاد آثار سودمند بود. درگذشت وی بر اثر بیماری صرع و ضعف شدید در هشتم شوال سال 372 ه . ق. اتفاق افتاد. (از تاریخ دیالمه و غزنویان عباس پرویز) :
گرفتم فناخسروی نقش اول
ز خسرو شدن جز فنائی نیابی.خاقانی.
پلاس افگن آخور مرکبانش
فناخسرو تخت گریان نماید.خاقانی.
رجوع به عضدالدوله شود.

فناخسروگرد.

[فَنْ نا خُ رَ گِ] (اِخ)[ شیراز ] به عهد دیلم چنان بود از آبادانی که جای سپاهیان در شهر نماند، پس عضدالدوله بیرون از شهر جایی ساخت و آن را «گرد فناخسرو» نام نهاد و بازاری نیکو در میان ایشان بساخت، و پس چنان خراب شد که این گرد فناخسرو اکنون مزرعتی است. (فارسنامهء ابن بلخی). نام این محل را حمدالله مستوفی در نزهة القلوب «فناخسروگرد» آورده. در این ترکیب و ترکیب های مشابه مانند دارابگرد و داراگرد. لفظ «گرد» به کسر اول به معنی شهر است. رجوع به داراگرد شود.

فناخسره.

[فَنْ نا خُ رَ] (اِخ) ابوشجاع عضدالدولة و تاج الملة بن الحسن. (یادداشت مؤلف). در ترجمهء محاسن اصفهان ص11 فناخسرو لقب عضدالدوله بصورت فناخسره آمده است. رجوع به فناخسرو شود.

فنادق.

[فَ دِ] (ع اِ) جِ فندق. (از اقرب الموارد). رجوع به فندق شود.

فنادید.

[فَ] (ع اِ) جِ فندأیة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به فندأیة شود.

فنادیق.

[فَ] (ع اِ) جِ فندق. کاروان سراها. (یادداشت مؤلف). فندق مسافرخانه است در تداول امروز. فنادق. || جِ فنداق، به معنی صحیفهء حساب. (اقرب الموارد).

فنار.

[فَ] (اِ) ترکی و مأخوذ از فار(1)فرانسوی. چراغی که از اطراف محفوظ باشد. چراغ بادی. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به فار شود.
(1) - Phare.

فناروز.

[فَ] (اِخ) نام جایی و محلی است از سمرقند که شراب آنجا نیکو میشود. (برهان). مؤلف انجمن آرا این نام را تصحیف «فیاروز» میداند :
باز تویی رنج باش و جان تو خرم
با نی و با رود و با نبیذ فناروز.رودکی.
رجوع به فیاروز شود.

فناری.

[فَ] (اِخ) علی بن یوسف بن محمد. از فقهای حنفی قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری است که در بروسة رشد کرد و به سمت قضای آنجا رسید و در همانجا به سال 907 ه . ق. / 1497 م. درگذشت. او راست شرح الکافیه. (از اعلام زرکلی).

فناری.

[فَ] (اِخ) محمد بن حمزة. از علمای منطق و اصول و قاضی القضاة بروسة بود و در نزد سلطان بایزید مقام ارجمند داشت. در سال 833 ه . ق. به حج رفت و پس از بازگشت درحالیکه نابینا هم شده بود درگذشت. او راست: شرح ایساغوجی. عویصات الافکار. فصول البدایع فی اصول الشرائع. انموذج العلوم. شرح الفرائض السراجیه. تفسیر الفاتحة. وی به سال 834 ه . ق. / 1431 م. درگذشت. (از اعلام زرکلی از الفوائد البهیة).

فناستین.

[فِ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) بصورت ورقه های کوچک درخشان و بی رنگ متبلور میشود، این دارو بی بو و کمی تلخ است، در آب سرد و گرم کمی حل میشود. در الکل نیز به نسبت یک در شانزده الکل 95 درجه قابل حل است. نام شیمیایی آن اکستیل پارااستانیلید(2) است. (یادداشت مؤلف از درمانشناسی ج 1).
(1) - Phenacetine.
(2) - Axetylparaacetanilide.

فناسقان.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان ساوه که 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فناسیون.

[] (معرب، اِ) به عربی هرمس است. (فهرست مخزن الادویه).

فنا شدن.

[فَ شُ دَ] (مص مرکب) از میان رفتن. فانی شدن :
بنگر نبات مرده که چون زنده شد به تخم
آنکش نبود تخم چگونه فنا شده ست؟
ناصرخسرو.
تا چون به قیل و قال مقالات مختلف
از عمر چند سال میانْشان فنا شدم.
ناصرخسرو.

فناطیس.

[فَ] (ع اِ) جِ فِنْطیس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فنطیس شود.

فناطیلوس.

[] (معرب، اِ) به رومی مضمارالراعی است. (فهرست مخزن الادویه).

فنافسالون.

[] (معرب، اِ) به رومی فبانیس یونانی است که فاغره باشد. (فهرست مخزن الادویه).

فناکت.

[فَ کَ] (اِخ) رجوع به فناکث شود.

فناکث.

[فَ کَ] (اِخ) شهری است به فرغانه که مشهور به بناکت است. (یادداشت مؤلف). از ماوراءالنهر است. (از نزهة القلوب چ لیدن ص217).

فناکده.

[فَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) (از: فناء عربی + کدهء فارسی) خانهء نیستی. (از فرهنگ فارسی معین) :
خانهء ما کم از فناکده نیست
چشم عنقا چراغ خلوت ماست.
محمد اسحاق.
|| دنیای فانی. جهان. (فرهنگ فارسی معین). دار فنا. دار فانی.

فنا کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب) نابود کردن. مقابل فنا شدن :
دیدهء ما چون بسی علت در اوست
رو فنا کن دید خود در دید دوست.مولوی.

فنا گردیدن.

[فَ گَ دی دَ] (مص مرکب)نابود شدن. فنا شدن. مقابل فنا کردن :
اما سخن درست این باشد
کز ذات و صفات خود فنا گردد.عطار.
چون قلم از باد بد دفتر ز آب
هرچه بنویسی فنا گردد شتاب.مولوی.

فنان.

[فَنْ نا] (ع اِ) گورخر که تگ و رفتار گوناگون دارد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). حمارالوحش. (فهرست مخزن الادویه).

فناناپذیر.

[فَ پَ] (نف مرکب) مقابل فناپذیر. پایدار. ماندنی.

فناة.

[فَ] (ع اِ) گاو کشت. ج، فنوات. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سگ انگور. (منتهی الارب). عنب الثعلب. (از اقرب الموارد). || بار درختی است سخت سرخ که از آن قلائد سازند. ج، فنا. (منتهی الارب). || عین الدیک را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فنایی.

[فَ] (ص نسبی) فنائی. رجوع به فنائی شود.

فن ء.

[فَنْءْ] (ع اِ) گروه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فنأ.

[فَ نَءْ] (ع اِمص) بسیاری و افزونی. (منتهی الارب). کثرت. (از اقرب الموارد).

فنئل.

[فِ ءِ] (ع ص) زن کوتاه قامت. || (اِ) گردن پیل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فنتق.

[فُ تُ] (ع اِ) مهمان سرای. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خان السبیل. مانند فندق و معرب است. (از اقرب الموارد).

فنج.

[فَ] (معرب، اِ) معرب فنگ است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) : برگ فنج که به تازی بنج گویند اندر شراب انگوری پخته، پختنی بر چشم نهادن علاجی سودمند است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

فنج.

[فَ] (ص) دبه خایه بود، و غر همین بود. (اسدی). و به عربی مفتوق خوانند. (برهان). آنکه به علت فتق دچار باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
عجب آید مرا ز تو که همی
چون کشی آن کلان دو خایهء فنج؟منجیک.
|| (اِ) گوشت زاید در فرج زن. (یادداشت مؤلف). بَظر. چوچوله. قرن، و آن عیبی است. (یادداشت دیگر). || (ص) زشت و قبیح. (برهان). || بزرگ کلان. در این معنی از کلمهء سنسکریت «پنج» به معنی وسیع و بزرگ گرفته شده است. (فرهنگ فارسی معین).

فنج.

[فَ نِ] (ع اِ) ماری که آزار به کسی نرساند. (برهان). مار خانگی. (یادداشت مؤلف).

فنج.

[فُ نُ] (ع اِ) کسانی که محبت آنها را ناخوش دارند. (منتهی الارب). الثقلاء. (اقرب الموارد).

فنجا.

[فِ] (اِ) حالتی است که آدمی را در وقت درآمدن تب واقع شود، و آن خمیازه، کش واکش و کمانکش بدن باشد، و به عربی قشعریرة و تمطی خوانند. (برهان). بیاستو. آسا. دهن دره. خمیازه. ثوباء. دهان دره. فاژیدن. (یادداشت مؤلف). || برف را نیز گویند. (برهان).

فنجاب.

[فَ] (اِخ) در تاریخ جهانگشای جوینی نام پنجاب است. رجوع به پنجاب شود.

فنجار.

[فُ] (اِ) آلوی گرد را گویند، و آن میوه ای است شبیه به زردآلو، رنگ آن زرد و بنفش و سبز، و رنگهای دیگر نیز میباشد. || خشم و اعراضی که خوبان از روی عشوه و ناز کنند. (هفت قلزم).

فنجان.

[فِ] (معرب، اِ) معرب پنگان. از یونانی پنتاکس(1). پیالهء کوچک سفالین، بلورین یا چینی که در آن چای یا قهوه خورند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Pinetax.

فنجان.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده که دارای 324 تن سکنه است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، انگور، میوه و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فنجانه.

[فِ جا نَ / نِ] (معرب، اِ) تاسه کاری. (بحر الجواهر). پنگانچه. طرجهاره. طرجهاله. (یادداشت مؤلف).

فنج دیه.

[فَ] (اِخ) شهرکی است که پنج ده پیوسته به هم است و در نزدیکی مروالرود قرار دارد. (معجم البلدان). ناصرخسرو آن را به نام پنج دیه در اوایل کتاب سفرنامه نام برده و مدتی نیز در آنجا مانده است.

فنجر.

[فَ جَ] (ص) شخصی را گویند که آلت مردی او بزرگ و گنده باشد. (برهان). فنجره. رجوع به فنجره شود.

فنجردیون.

[] (معرب، اِ) خخم است. (فهرست مخزن الادویه).

فنجره.

[فَ جَ رَ / رِ] (ص) فنجر. مرد ذکربزرگ. (برهان). رجوع به فنجر شود.

فنجریون.

[فَ جَ] (معرب، اِ) فلنجیون. (فهرست مخزن الادویه). فنجیون. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فنجیون شود.

فنجش.

[فَ جَ / فُ جُ] (ع ص) فراخ، هرچه باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فنجگان.

[فُ] (اِخ) یکی از قرای مرو است.

فنجگانی.

[فُ] (ص نسبی) منسوب به فنجگان که از قرای مرو است. (سمعانی).

فنجگرد.

[فَ گِ] (اِخ) قریه ای است از قرای نیشابور. (معجم البلدان). اکنون وجود ندارد.

فنجل.

[فَ جَ] (ع ص) آنکه در رفتار پیش پاها را نزدیک نهد و پاشنه ها را دور. (منتهی الارب). الرجل الافجح. (اقرب الموارد). || به معنی افجل است. (منتهی الارب). رجوع به افجل شود.

فنجل.

[فُ جُ] (ع اِ) سیاه گوش. (منتهی الارب). عناق الارض. (اقرب الموارد). سیاه گوش. تفه. پروانه. فروانق. عنجل. (یادداشت مؤلف).

فنجلة.

[فَ جَ لَ] (ع اِمص) دوری میان هر دو ساق و هر دو پای. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رفتاری سست. (منتهی الارب). فَنْجَلی. (اقرب الموارد).

فنجلی.

[فَ جَ لا] (ع اِمص) رفتاری سست با نرمی و فروهشتگی. (منتهی الارب). رفتار ضعیف. (اقرب الموارد). فنجلة. رجوع به فنجلة شود.

فنجلی.

[فَ جَ لی ی] (ع اِمص) رفتاری به ضعف و سستی. (منتهی الارب). در اقرب الموارد به الف مقصور است نه یاء.

فنجلیس.

[فَ جَ] (ع ص) سر نرهء بزرگ. (منتهی الارب).

فنجنگشت.

[فَ جَ گِ / گُ] (اِ مرکب)پنج انگشت. (فرهنگ فارسی معین). بر وزن و معنی پنجنگشت است، و آن رستنیی باشد که به عربی ذوخمسة اصابع و ذوخمسة اوراق خوانند. (برهان). فقد. (یادداشت مؤلف). اثلق است که به هندی سبنهالو نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فنجنوش.

[فَ] (اِ مرکب) معرب پنجنوش است که عبارت از خبث الحدید و هلیله و بلیله و آمله و عسل باشد، و آن را ممدالحیوة نامند. (از حکیم مؤمن). گوارش فنجنوش مرکب است از اخلاط هلیلهء کابلی، بلیله، آمله، پلپل، دارپلپل، زنجبیل، سعد، شطرنج هندی، سنبل از هر یکی ده درمسنگ، و تخم شبت و تخم گندنا از هر یکی چهار درمسنگ، خبث الحدید سوده و چهارده روز به سرکه فرغارکرده و خشک کرده صد درمسنگ، با انگبین مصفی بسرشند و شش ماه نگاه دارند تا برسد. شربتی دو درمسنگ. بعضی مردمان در این گوارش مشک زیادت کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). در بحرالجواهر و برهان طریقهء ترکیب و ساختن این گوارش گونه ای دیگر است. || ریم آهن مصنوعی. (غیاث). اکسید آهن را گویند که عبارت از ترکیب اکسیژن با آهن است. || پادزهر گاوی که کیسهء زهرهء گاو است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پنجنوش شود.

فنجه.

[فَ جَ / جِ] (اِ) پنجک. پنجه. (یادداشت مؤلف). || خمسهء مسترقه. پنجهء دزدیده. پنجهء گزیده. (یادداشت مؤلف).

فنجی.

[فَ] (اِ) پنجی. پنج روزی. (یادداشت مؤلف). خمسهء مسترقه. اندرگاهان. فنجهء دزدیده. (یادداشت مؤلف). || درمی بوده است چون توتکی و کژکی. (یادداشت مؤلف از نسخهء اسدی).

فنجیدن.

[فَ دَ] (مص) خمیازه. خود را کشیدن پیش از آنکه تب به هم رسد، و آن را به عربی قشعریره و تمطی گویند، و در حالت خمار شراب و خمار خواب نیز این حالت به هم میرسد. (برهان). رجوع به فنج شود.

فنجیون.

[فَ] (معرب، اِ) معرب لاتینی پنژیون(1). گیاهی است از تیرهء بیگزاسه از ردهء دولپه ای های جداگلبرگ. برگهایش منفرد و گلهایش دوپایه و میوه اش سته است. منشأ این گیاه از جاوه و تمام اعضای آن سمی است. از دانه هایش عصاره هایی به دست می آورند که به عنوان مسهل به کار میرود. فنجریون. فلنجیون. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Pangium.

فنح.

[فَ] (ع مص) کم از سیری خوردن آب را. (منتهی الارب). آب نوشیدن اسب کمتر از سیری. (اقرب الموارد).

فنخ.

[فَ] (ع اِمص) چیرگی. (منتهی الارب). || (مص) چیره شدن. || خوار کردن. || کوفتن و شکستن استخوان بی جدایی و بی خون آلودگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فنخر.

[فُ خُ] (ع ص) بزرگ جثه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فُناخر شود.

فنخر.

[فِ خِ] (ع ص) سخت و درشت که در سُرون زدن باقی باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فنخرة.

[فُ خُ رَ] (ع ص) زن بزرگ جثه. (از اقرب الموارد). مؤنث فنخر. (منتهی الارب).

فنخرة.

[فَ خَ رَ] (ع مص) سوراخ بینی گشاده را پرباد گردانیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فن خوردن.

[فَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) دغا خوردن. (غیاث). فریب خوردن.

فنخیر.

[فِ] (ع ص) مرد بسیار نازنده و فخرکننده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) سنگ مانندی است نرم و بزرگ که بر بالای کوه برآمده و جدا باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فند.

[فَ] (اِ) بند. پند. مکر و حیله. (فرهنگ فارسی معین). صورتی از فن عربی نیست بلکه صورتی از بند است. (یادداشت مؤلف). مکر. حیله. زرق. فریب. سالوسی. (یادداشت دیگر). ترفند. (انجمن آرا) :
نیز ابا نیکوان نماندت جنگ فند
لشکر فریاد نی خواسته نی سودمند.رودکی.
- فند و فعل.؛ رجوع به این ماده شود.
|| نقطه. || سخن بیهوده و بیفایده. || خال را نیز گویند، خواه خال عارضی و خواه خال اصلی. (برهان). || (ص) درخور. مناسب. باب... (یادداشت مؤلف): فند دندان پیران است؛ یعنی باب دندان آنهاست، یا این کار فند توست؛ یعنی برای تو مناسب است، یا ارزان مناسب. فند کاسب؛ مناسب برای آدم کم بضاعت. (از یادداشتهای مؤلف).

فند.

[فِ] (ع اِ) کوه بزرگ. || شاخ درخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گونه، که اخص از جنس است. (منتهی الارب). نوع. (اقرب الموارد). || قوم فراهم آمده. || زمین باران نارسیده. || پاره ای از کوه به درازا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، فنود، افناد. (اقرب الموارد)

فند.

[فَ نَ] (ع اِمص، اِ) دروغ. (منتهی الارب). || درماندگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ناسپاسی. (منتهی الارب). کفر نعمت. (اقرب الموارد). || سستی عقل و رای از پیری و بیماری. (منتهی الارب). || (مص) تباه خرد شدن از کلانسالی. || خطا کردن در قول و رای. || دروغ گفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فند.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش گرمسار شهرستان دماوند که دارای 384 تن سکنه است. آب آن از حبله رود و محصول عمده اش غله، پنبه، بنشن، مختصری انار، انجیر و کار دستی مردم بافتن قالیچه، گلیم و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فندادیقون.

[] (معرب، اِ) معجونی است از زنجبیل، پلپل، سنبل، مصطکی، عود بلسان، تخم کرفس، زیره، پودنهء دشتی و ساذج هندی با انگبین مستعمل در طب قدیم. (از ذخیرهء خوارزمشاهی).

فنداق.

[فُ] (ع اِ) نامهء حساب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فنداوة.

[فِ وَ] (ع ص، اِ) قَدوم فنداوة؛ تیشهء تیز، و فندأیة تیز. (منتهی الارب). رجوع به فندأیة و فنادید شود.

فندأة.

[فِ دَ ءَ] (ع اِ) تیشهء تیز. (منتهی الارب). رجوع به فِنْدَأْیة شود.

فندأیة.

[فِ دَءْ یَ] (ع اِ) تبر. ج، فنادید بر غیر قیاس. (منتهی الارب).

فندخت.

[فَ دُ] (اِخ) دهی است از بخش قاین شهرستان بیرجند که دارای 677 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، زعفران و کار دستی زنان بافتن قالیچه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فندر.

[فُ دُ] (اِ) کندر. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به کندر شود.

فندرسک.

[فِ دِ رِ] (اِخ) دهستانی است از بخش رامیان شهرستان گرگان که دارای 24 آبادی و در حدود شش هزار تن سکنه است. دهات عمدهء آن عبارتند از خان بین، کلوکن، دارکلاته، بووان فارس، ودلند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فندرسکی.

[فِ دِ رِ] (ص نسبی) منسوب به فندرسک.

فندرسکی.

[فِ دِ رِ] (اِخ) (میر...) رجوع به ابوالقاسم (فندرسکی) شود.

فندری.

[فَ دِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان شاهی که دارای 120 تن سکنه است. آب آن از نهر حبیب الله و رودخانهء تالار و محصول عمده اش غله، برنج، صیفی و مختصر توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فند زمانی.

[فِ دِ زَ] (اِخ) سهل بن شیبان بن ربیعة بن زمان، از بنی بکر و یکی از شعرای جاهلی است و در زمان خود سید بکر و پیشوای آن بود. در جنگ بکر شرکت جست و در حدود یکصد سال عمر کرد. در دیوان الحماسه از شعر او نمونه ای هست. وفاتش در حدود 90 ه . ق. بود. (از اعلام زرکلی).

فندسة.

[فَ دَ سَ] (ع مص) دویدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فندش.

[فَ دَ] (ع ص) غلام فندش؛ کودک هوشیار و توانا و سخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فندشه.

[فَ دَ شَ] (ع مص) چیره شدن. || غلبه کردن. (منتهی الارب).

فندق.

[فَ دُ / فُ دُ] (اِ) درختی است از تیرهء پیاله داران و از دستهء فندقها که در مناطق گرم و معتدل نیمکرهء شمالی میروید. برگهایش دارای بریدگیهای مضاعف است و پهنک برگها در سطح خلفی دارای پرز میباشد. گلهای نر این گیاه از گلهای ماده جدا هستند ولی هر دو بر روی یک پایه قرار دارند بنابراین فندق جزو گیاهان یکپایه است. گلهای نر در بهار تشکیل سنبله های درازی میدهند و گلهای ماده تشکیل اعضاء پیاله مانند قرمزی را میدهند که پس از باروری میوهء فندق در داخل این پیاله ها تشکیل میشود. تکثیر این گیاه اکثر بوسیلهء قلمه یا خوابانیدن صورت میگیرد. مغز دانهء فندق به مصرف خوراک انسان میرسد و از آن روغنی هم میگیرند که در عطرسازی به کار میرود. جلوز. بندق. شجرة الجلوز. جوز فنطس. قویون. فندق آغاجی. (فرهنگ فارسی معین). گلوز. جلوز. بندق. (یادداشت مؤلف). اگر مغز آن را با انجیر و سداب بخورند زهر کار نکند. (برهان) :
اگر چون فندقم بر سر زنی سنگ
ز عنّابم نیابد جز تو کس رنگ.نظامی.
فندقی رنگ داده عنابش
گشته شنگرف سوده سیمابش.نظامی.
تات چو فندق نکند خانه تنگ
بگذر از این فندق سنجاب رنگ.نظامی.
آهشان فندق سربسته و چون پسته همه
زُ استخوان ساخته خفتان به خراسان یابم.
خاقانی.
سربسته همچو فندق اشارت همی شنو
میپرس پوست کنده و بادام کآن کدام؟
خاقانی.
ترکیب ها:
- فندق بستن.؛ فندق بند. فندقچه. فندق زدن. فندق زنان. فندق سنجاب رنگ. فندق سیم. فندق شکستن. فندق شکل. فندق شکن. رجوع به هر یک از این کلمات شود.
- فندق صحرایی؛ گونهء وحشی درخت فندق را گویند که در جنگلها میروید. فندق وحشی. (فرهنگ فارسی معین).
- فندقلو.؛ رجوع به این کلمه شود.
- فندق وحشی؛ فندق صحرایی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب فندق صحرایی شود.
ترکیبات های دیگر:
- فندقه.؛ فندق هندی. فندقی کردن. رجوع به هر یک از این کلمات شود.
|| کنایه از لب معشوق هم هست. (برهان). || کنایه از سرانگشت محبوب. (فرهنگ فارسی معین). ظاهراً از نظر خضاب دادن سرانگشت به حنا و جز آن، آن را به فندق تشبیه کنند، چه فندق بستن به همین معنی است :
فرنگیس بگرفت گیسو به دست
به فندق گل ارغوان را بخست.فردوسی.
به مشکین کمند اندرافکند چنگ
به فندق گلان را به خون داد رنگ.
فردوسی.
ز بادام بر ماه مرجان خرد
گهی ریخت، گاهی به فندق سترد.اسدی.
رجوع به کلمات مرکب با فندق شود.

فندق.

[فُ دُ] (ع اِ) کاروانسرا. ج، فنادق. (فرهنگ فارسی معین). مهمانسرای. (منتهی الارب). خان السبیل. فنتق. (اقرب الموارد). مهمانخانه. هتل. (یادداشت مؤلف) :
در فندق تو بُوَد دکانش
صد کوزه و مغز در دهانش.خاقانی.

فندقا.

[فَ دُ] (اِخ) دهی است از بخش شهداد شهرستان کرمان که دارای 130 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، حبوب و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فندقاپشته.

[فَ دُ پُ تَ] (اِخ) دهی است از بخش آستارای شهرستان اردبیل که دارای 110 تن سکنه است. آب آن از رود و چشمه و محصول عمده اش غله، ذرت و ذغال است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فندق بستن.

[فَ دُ بَ تَ] (مص مرکب)سرانگشتان به حنا رنگین کردن. (غیاث). حنا بستن به سرانگشتان، چنانکه به فندق ماند. (آنندراج). فندقی کردن :
از سر انگشت حسرت میخورم خونابها
کز حنا جانانه فندق بسته بر عنابها.
رهی شاپور (از آنندراج).
رجوع به فندق بند و فندقی کردن شود.

فندق بند.

[فَ دُ بَ] (اِ مرکب) سرهای انگشتان که به حنا رنگ کرده باشند. (آنندراج). رجوع به فندق بستن و فندقچه شود.

فندقچه.

[فَ دُ چَ / چِ] (اِ مرکب) خضاب که بر سر انگشتان تا محاذات بن ناخن کنند. (یادداشت مؤلف). سرانگشتی. سرانگشت خضاب کرده. (از یادداشت دیگر). فندق بند. رجوع به فندق بند و فندق بستن شود.

فندق زدن.

[فَ دُ زَ دَ] (مص مرکب) آن باشد که دست چپ را مشت کرده و سرانگشت سبابهء دست راست را به نوعی مابین انگشت وسطی و سبابهء دست چپ زنند که از آن صدا برآید، چنانکه در میان لولیان و مطربان مستعمل است. (آنندراج). بشکن زدن. رجوع به فندق زنان شود.

فندق زنان.

[فَ دُ زَ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال فندق زدن. در حال بشکن زدن :
فلک فندق زنان در عهد پیری
به صیتش رقص دوران مینماید.
شرف شفروه (از آنندراج).

فندق سنجاب رنگ.

[فَ دُ قِ سَ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایت از زمین است. (برهان) :
تات چو فندق نکند خانه تنگ
بگذر از این فندق سنجاب رنگ.نظامی.

فندق سیم.

[فَ دُ قِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از ستاره های آسمان باشد. (آنندراج) (برهان).

فندق شکستن.

[فَ دُ شِ کَ تَ] (مص مرکب) کنایه از بوسه دادن و گرفتن. (آنندراج) (انجمن آرا) (غیاث) (بهار عجم) (برهان). شاهدی برای این معنی به نظر نرسید.

فندق شکل.

[فَ دُ شَ / شِ] (ص مرکب)گنبدی. کروی شکل. به کنایت، فلک :
این فندق شکل فستقی رنگ
بر فندقهء سرم زند سنگ.نظامی.

فندق شکن.

[فَ دُ شِ کَ] (نف مرکب، اِ مرکب) آلتی که بدان پوست فندق شکسته و مغز بیرون آورند. (یادداشت مؤلف). || آنکه بوسه بر زیبایان زند. نعت فاعلی مرخم از فندق شکستن به معنی بوسه زدن :
ما به بوسه بر لب ساقی شده فندق شکن
او فغان زآن پستهء شکّرفشان انگیخته.
خاقانی.
|| نیز به معنی خود بوسه است :
من کیم کز شکر و پستهء تو
بوس فندق شکنت نارم جست.خاقانی.

فندقلو.

[فَ دُ] (اِخ) دهی است از بخش ترک شهرستان میانه که دارای 642 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فندقه.

[فَ / فُ دُ قَ / قِ] (اِ) گونه ای میوهء خشک ناشکوفا که میوه فقط حاوی یک دانه است و این دانه آزاد است و به انساج میوه اتصالی ندارد. بهترین نمونهء این میوه ها فندق است که میان بر آن چوبی و سخت میشود ولی برون بر و درون بر میوه بصورت پوستهء بسیار نازکی خارج و داخل میان بر را پوشانده و دانه بطور آزاد در داخل قرار گرفته و محتوی مواد اندوختهء فراوانی است، به عبارت دیگر آنچه بنام پوست چوبی فندق شکسته و دور ریخته میشود عبارت از قسمتهای سه گانهء میوه است. برخی میوه ها ممکن است از دو فندقه درست شده باشند مانند نباتات تیرهء جعفری، و برخی ممکن است از چهار فندقه به وجود آمده باشند مانند نباتات تیرهء گاوزبان و نعناع، و بعض میوه ها ممکن است از چندین فندقه تشکیل شده باشند مانند میوهء آلاله و توت فرنگی. فندق میوه وقتی که به درخت است از پیالهء سبزرنگی احاطه شده و این پیالهء سبزرنگ عبارت است از مجموع کاسبرگها و برگک زیر گل. (از فرهنگ فارسی معین). || هر چیز کروی به شکل فندق. فندق شکل. فندقی :
این فندق شکل فستفی رنگ
بر فندقهء سرم زند سنگ.نظامی.

فندق هندو.

[فَ دُ قِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فندق هندی. رجوع به فندق هندی شود.

فندق هندی.

[فَ دُ قِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رته است که به هندی ریتهه نامند. (مخزن الادویه). گیاهی است از تیرهء بُقولات که در غالب نواحی آمریکا و آفریقا و آسیا از جمله جنوب ایران میروید. شاخه هایش دارای خارهایی است به رنگ زرد و در قاعدهء برگهایش نیز یک زوج خار کوچک دیده میشود. برگهایش مرکب و به بزرگی سی سانتیمتر است. گلهایش زردرنگ و میوه اش نیام و دارای یک یا دو دانه است. قسمت مورد استفادهء این گیاه دانه های آن است که مورد استفادهء طبی دارد. بعلاوه از دانه های آن میتوانند مقادیری روغن گیاهی استخراج کنند. طعم دانه های این گیاه تلخ است ولی در طب بعنوان ضد کرم و ضد تب نوبه و تقویت از آن استفاده میکنند. گیاه مذکور در بلوچستان به مقدار زیاد میروید. قارچ. رته. ریتهه. اطیوط. اطموط. ریته. تخم ابلیس. (فرهنگ فارسی معین).

فندقی.

[فَ دُ] (ص نسبی) منسوب به فندق. به رنگ فندق. (یادداشت مؤلف). || نامی است که به سگان دهند. (یادداشت مؤلف). || فندقه. سرانگشت خضاب کرده. فندق بند.
- فندقی کردن؛ مرادف فندق بستن. (آنندراج). خضاب کردن سرانگشت ها را :
تا که سرانگشت تاک کرد خزان فندقی
کرد چمن پرنگار پنجهء دست چنار.خاقانی.
رجوع به فندق بستن شود.

فندک.

[فُ دُ] (اِ) فندق. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به فندق شود.

فندک.

[فَ دَ] (اِ) آلتی است فلزی که در آن سنگ مخصوص و فتیله تعبیه کرده اند و با آن آتش روشن کنند. غالباً برای آتش زدن سیگار به کار رود. (فرهنگ فارسی معین).

فند و فعل.

[فَ دُ فِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) حیلت و مکر و اعمال تباه، و بیشتر در صفت زنان آرند و اراده بی عفافی از آن کنند. اعمال نهانی و حیله کاری های زشت زن. حیله و مکر، خاصه در زنان. (یادداشت مرحوم دهخدا). فسق. فجور. حیله و تزویر. (یادداشت مرحوم دهخدا): چه فند و فعلها! و رجوع به فعل شود.

فندیر.

[فِ] (ع اِ) پاره ای از کوه جز فدره. || سنگ بزرگ بیرون جسته از سر کوه. (منتهی الارب). رجوع به فندیرة شود.

فندیرة.

[فِ رَ] (ع اِ) پاره و تودهء بزرگ از خرما. || سنگ بزرگ بیرون جسته از سر یا بن کوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). منتهی الارب این معانی را در ذیل فندیر نیز آورده است. || پاره ای از کوه جز فدرة. (منتهی الارب). ج، فنادیر. (اقرب الموارد). || سنگ گردی را گویند که از سر کوه بغلطانند. (برهان). || کندر. (فهرست مخزن الادویه).

فندیسجان.

[فِ] (اِخ) قریه ای است از قرای نهاوند که نظام الملک را در آن قریه کشتند. (معجم البلدان). امروز دهی بدین نام نیست.

فندین.

[فُ] (اِخ) دهی است به مرو. (معجم البلدان). از آن ده است فقیه محمد بن سلیمان فندینی. (منتهی الارب). و از آنجاست شیخ شهیر فضیل بن عیاض. (یادداشت مؤلف). روستائی است به مروالرود ابومسلم خراسانی صاحب الدعوة از آنجاست. (یادداشت دیگر).

فندینی.

[فُ] (ص نسبی) منسوب به فندین که از قراء قدیم مرو است در پنج فرسخی. (سمعانی).

فنر.

[فَ نَ] (از ترکی، اِ) (از ترکی فنار) آلتی فلزی که دارای قوهء ارتجاعی است: فنر ساعت. (فرهنگ فارسی معین). آهنی قابل خمیدن و پیچ خوردن که در ساعت، پیانو، تختخواب بصورت مارپیچی به کار رود و نیز در حشو صندلی و نیمکت و غیره گذارند. (یادداشت مؤلف). || وسیله ای است در اتومبیل که بین اطاق و شاسی اتومبیل نصب میشود و کار آن جلوگیری و عکس العمل در مقابل تکانهای شدید و ضربه های ناشی از دست اندازهاست. فنر اتومبیل دو نوع است، یکی فنر لوله ای که از فولاد خشک مارپیچ ساخته میشود، دوم فنر اکسل که مجموعه ای است از صفحات پولادین بلند و کم عرض که اندازه های مختلف دارند و به نسبت طول و وضع قرار گرفتن آن را که بلندتر از همه است شاه فنر و آن را که بلافاصله پس از آن قرار دارد وزیر فنر مینامند. (فرهنگ فارسی معین). || قسمی لاله که با فنری که در آن تعبیه شده است شمع را بقدر ضرورت پیوسته بسوی بالا برآرد، و نیز قسمی فانوس است که شمع در آن سوزد و بجای روپوش کرباس شیشه دارد. (از یادداشتهای مؤلف).

فنری.

[فَ نَ] (ص نسبی) آنچه مانند فنر باشد. || آنچه در آن فنر به کار رفته باشد: تنبان فنری. تختخواب فنری. (یادداشت مؤلف).

فنزبور.

[] (اِخ) نام قدیم مرکز ایالت مکران. (از نزهة القلوب چ لیدن ص262).

فنزج.

[فَ زَ] (معرب، اِ) معرب پنجگ. پنجه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پنجه شود. || رقصی است مر عجم را، و آن چنان است که جمعی دست یکدیگر را گرفته، رقصند. (آنندراج) (منتهی الارب).

فنزر.

[فَ زَ] (ع اِ) خانه ای که بر یک چوب سازند که به درازی نزدیک شصت گز باشد (!) جهت طلایه و دیده بانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فنس.

[فَ نَ] (ع اِ) نیاز و حاجت که به خاک نشاند و خوار و هلاک سازد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فن ساختن.

[فَ تَ] (مص مرکب) حیله ساختن. حیله کردن. تدبیر کردن :
دل شیرین حساب شیر میکرد
چه فن سازد، در آن تدبیر میکرد.نظامی.
بی بخت چه فن سازم تا برخورم از وصلت
بیمایه زبون باشد هرچند که بستیزد.سعدی.

فنسجان.

[فَ سَ] (اِخ) شهری است در نواحی فارس از کورهء دارابجرد. (معجم البلدان).

فنشخة.

[فَ شَ خَ] (ع مص) مانده گردیدن. || درنگ کردن سپسِ ماندن در کاری. || پای از هم جدا داشتن وقت شاشیدن. || پیر و کلانسال گردیدن مرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فنصور.

[فَ] (اِخ) شهری است بزرگ به هندوستان، جای بازرگانان، و از آن کافور بسیار خیزد و بارگه دریاست. و ملک فنصور را سطوها خوانند و او را مملکتی جداست. و اندر ناحیت فنصور ده پادشاست همه از دست سطوها. و هدنجیره از این ناحیت است. (حدود العالم). نام این شهر بصورت قیصور نیز آمده است :
به برت ماند کافور که در فنصور است
به دلت ماند پولاد که در ایلاق است.رافعی.

فنصوری.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فنصور. || نوعی کافور که از فنصور آرند و پست تر از ریاحی و بهتر از مولی. (یادداشت مؤلف).

فنطاس.

[فِ] (ع اِ) حوضچه ای در کشتی که زهاب آبهای کشتی در آن جمع گردد. (فرهنگ فارسی معین). حوض کشتی که در آن نشانهء آب آن گرد آید. || آوندی ساخته از چوب در کشتی که در آن آب خوردن نهند. (منتهی الارب). بشکه ای در کشتی که در آن آب شیرین ریزند. (فرهنگ فارسی معین) :جهازات را مکلکل گردانید و فنطاسها که اوانی آب باشد چون دیدهء عشاق از اشک مالامال ساخت. (تاریخ وصاف). || کاسه ای که بدان آب شیرین بخش نمایند. (منتهی الارب).

فنطاعطا.

[] (اِ) به سریانی شجرة الکلب است. (فهرست مخزن الادویه).

فنطافلون.

[فَ فِ] (معرب، اِ) به یونانی رستنیی باشد که آن را پنجنگشت خوانند. (برهان). ذوخمسة اوراق. (مخزن الادویه). نباتی است که آن را پنجنگشت گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بنطابلون. فنطافلن. (فرهنگ فارسی معین).

فنطفلون.

[فَ طَ فِ] (معرب، اِ)فاوانیاست، و به یونانی عودالصلیب نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فنطافلون شود.

فنطلیس.

[فَ طَ] (ع ص) سر نرهء بزرگ. (منتهی الارب).

فنطنیقون.

[] (معرب، اِ) زراوند است. (فهرست مخزن الادویه).

فنطیس.

[فِ] (ع اِ) نره. (منتهی الارب). || بینی فراخ سوراخ گسترده سر. (منتهی الارب). ج، فناطیس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) مرد ناکس از جانب ولادت. آنکه از اصل پست باشد. || مرد پهن بینی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فنطیسة.

[فِ / فَ سَ] (ع اِ) بینی خوک. (منتهی الارب). و بینی گرگ را هم گفته اند. (اقرب الموارد): هو منیع الفنطیسة؛ یعنی استوار رای و دانش و صاحب ننگ و عار است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فرطوسة و فرطیسة شود.

فنع.

[فَ نَ] (ع مص) فزون و بسیار گردیدن مال کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بالیدن. || (اِمص) نیکویی. (منتهی الارب). || جوانمردی و مردمی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فزونی. (منتهی الارب). فضل کثیر. (اقرب الموارد). || نشر آوازهء نیک. || (اِ) تیزی بوی مشک. (منتهی الارب). بوی مشک. (اقرب الموارد). || (ص) نیکوآوازه. (منتهی الارب). || افزون از هر چیز. (از اقرب الموارد).

فنع.

[فَ نِ] (ع ص) مرد بسیارمال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فنعم.

[فَ نِ مَ] (ع جملهء فعلیه) پس چه خوب است. مرکب از «فَ» + نِعْمَ، فعل مدح.
- فنعم المطلوب؛ پس چه خوب. موافق مطلوب است. بسیار خوب. (از یادداشتهای مؤلف).

فنغلی.

[فِ غِ] (ص) در تداول، کوچک. فسقلی. فنقلی. رجوع به فسقلی و فنقلی شود.

فنفع.

[فَ فَ] (ع اِ) به عربی فارة است. (فهرست مخزن الادویه).

فن فن.

[فِ فِ] (اِ صوت) حکایت صوت بینی در حالت زکام. (یادداشت مؤلف). رجوع به فن و فن شود.

فنفنة.

[فَ فَ نَ] (ع مص) از سستی پراکنده کردن شتران را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فنق.

[فُ نُ] (ع ص) جاریة فنق؛ دختر نازپروردهء نازک اندام. || ناقة فنق؛ شتر مادهء جوانهء فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص، اِ) جِ فنیق. (منتهی الارب). اقرب الموارد در این مورد به سکون ثانی ضبط کرده است.

فنقع.

[فَ قَ] (ع اِ) مرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فنقع.

[فُ قُ] (ع اِ) موش. (منتهی الارب). مانند قنفع. (اقرب الموارد).

فنقعة.

[فَ / فُ قَ عَ] (ع اِ) دبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سرین. (منتهی الارب).

فنقلی.

[فِ قِ] (ص) فنغلی. فسقلی. کوچک و ناچیز. (از فرهنگ فارسی معین).

فنقور.

[فُ] (ع اِ) سوراخ شرم انسان. (منتهی الارب). فُنْقورة.

فنقورة.

[فُ رَ] (ع اِ) فنقور. (منتهی الارب). رجوع به فنقور شود.

فنک.

[فُ / فِ] (ع اِ) پاره ای از شب. (منتهی الارب). ساعتی از شب، و گویند پاره ای از آن. (اقرب الموارد). || در. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). منتهی الارب در این معنی فقط به کسر اول ضبط کرده است.

فنک.

[فَ] (ع اِ) درو بن مردم. (منتهی الارب). || شگفتی. (از اقرب الموارد). || (مص) ستم کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ستیهیدن. (منتهی الارب). || چیره شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دروغ گفتن. (منتهی الارب). در اقرب الموارد این معنی برای مصدر فنوک آمده است. || به شگفت آمدن. (منتهی الارب). || پیوسته طعام خوردن و بازنماندن و ننگ نداشتن. (منتهی الارب). رجوع به فنوک شود.

فنک.

[فَ] (اِ) هندوانه ابوجهل. (فرهنگ فارسی معین). حنظل. حرمل. (فهرست مخزن الادویه) :
تلخی خصمش ار به شهد رسد
باز نتوان شناخت شهد از فنک.فرخی.
رجوع به فنگ شود.

فنک.

[فَ] (اِ) جانوری است. فنگ زالو. رجوع به فنگ شود.

فنک.

[فَ نَ] (اِ) گونه ای روباه کوچک اندام که بنام روباه خالدار نیز موسوم است. قدش کوتاه و پوستش قرمز و پشتش دارای موهایی است که انتهای آنها سفید است. قارساق. (فرهنگ فارسی معین). نام جانوری باشد بسیارموی که از پوستش پوستین سازند، و بعضی گویند نوعی از پوست باشد که آن از سنجاب گرمتر و از سمور سردتر است. (برهان). دله، که جانوری است، پوستین وی بهترین و گرانمایه ترین از انواع پوستین هاست. (منتهی الارب). میان روباه و سمور بود [ در گرم داشتن تن ] . (از ذخیرهء خوارزمشاهی). اسم فارسی قرساق است، و آن پوستی است سفید و سرخ و ابلق و حیوان او از سنجاب بزرگتر است و از بلاد روس و ترک آرند. خوشبوی و گرمتر از سنجاب و قاقم است و سردتر از سمور و لباس او موافق جمیع امزجه است خصوصاً جهت اطفال. (از حکیم مؤمن) : و این مویهای ددگان که اندر جهان اند چون روباه و سمور و سنجاب و فنک و آنچه بدین ماند پیراستن و اندرپوشیدن، رسم وی آورد. (تاریخ بلعمی). از این ناحیت مشک بسیار خیزد و روباه و سمور و سنجاب و فنک و سبیجه. (حدود العالم).
نرم چون موی فنک گردد حجر بر پشت آن
تیز چون خار خسک گردد گهر در کام این.
عبدالواسع جبلی.
به نرمی چون فنک گردد کَشَف را بر بدن خارا
به تیزی چون خسک گردد صدف را دردهن گوهر.
عبدالواسع جبلی.
نرم گردد چون فنک بر پشت آن سنگ گران
تیز گردد چون خسک در کام آن درّ خوشاب.
عبدالواسع جبلی.
آسمان خود سال و مه پاینده این دستان کند
در دیش با خیش دارد در تموزش با فنک.
انوری.
گر چو سکلابی به دریا در شود
پوستینش کند خواهم چون فنک.جامی.
شام را بر فرق بنهاده کلاهی از سمور
صبح را در بر فکنده پوستینی از فنک.
نظام قاری.
ز روی موی شکافی فنک حدیثی گفت
کز او سپهبد قرساق داشت آن باور.
نظام قاری.
ترکیب ها:
- فنک پوش.؛ فنک داشتن. فنک عارض. رجوع به این کلمات شود.
|| به معنی زلو هم آمده است، و آن جانوری است که خون از بدن آدمی بمکد. (برهان). به این معنی بیشتر فرهنگها به سکون ثانی و کاف فارسی ضبط کرده اند. رجوع به فنگ شود. || شمع مانندی که دزدان و شبروان بر دست گیرند، و هرگاه خواهند که روشن شود دست را بجانب بالا تکان دهند، و چون خواهند که فرونشانند بجانب پائین تکان دهند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فنر (معنی آخر آن) شود.

فنک.

[] (اِ) جزئی است از ده هزار جزء شبانروز. (کشاف اصطلاحات الفنون).

فنک.

[فَ نَ] (اِخ) قریه ای است از سمرقند در نیم فرسخی. (سمعانی).

فنک پوش.

[فَ نَ] (نف مرکب) آنکه جامه از پوست فنک به تن دارد. فنک پوشنده. فنک پوشیده :
چو درویشی، به درویشان نظر به کن که جرم خود
به عوری کرد عوران را فنک پوش زمستانی.
خاقانی.
صبح فنک پوش را ابر زره در قبا
برده کلاه زرش قندز شب را ز تاب.
خاقانی.
هند و خزرش دو حلقه در گوش
آن قندزدار و این فنک پوش.
خاقانی (تحفة العراقین).

فنکد.

[فَ کَ] (اِخ) از قرای نسف. (معجم البلدان).

فنک داشتن.

[فَ نَ تَ] (مص مرکب)فنک به تن داشتن. فنک پوشیدن. فنک پوش بودن :
چون شد هوا سنجاب گون گیتی فنک دارد کنون
در طارم آتش کن فزون، روباه خزران بین در او.
خاقانی.

فنکدی.

[فَ کَ] (ص نسبی) منسوب به فنکد که از قرای نسف است. (سمعانی).

فنک عارض.

[فَ نَ رِ] (ص مرکب) آنکه صورتش لطیف و درخشان بود چون پوست فنک. زیباروی. لطیف روی :
ساقیان ترک فنک عارض قندزمژگان
کز رخ و زلف حبش با خزر آمیخته اند.
خاقانی.
رجوع به فنک شود.

فنکی.

[فَ نَ] (ص نسبی) منسوب به فنک که از قرای سمرقند است. (سمعانی).

فنکی.

[فَ نَ] (حامص) فنک بودن. مانند فنک شدن یا بودن. به کنایت، لطافت. لطیف و نرم بودن :
ای که خرچنگ و خارپشتی تو
صدفی آید از تو نه فنکی.انوری.

فنگ.

[فَ] (اِ) زالو. زلو. (فرهنگ فارسی معین). کرمی بود بزرگ و سبز، گاه دراز شود و گاه کوتاه. (اسدی). خونجو. زالو. زلو. زرو. (یادداشت مؤلف) :
بماندستم دلتنگ، به خانه در چون فنگ
ز سرما شده چون نیل سر و روی پر آژنگ.
حکاک.
|| فلاکت و پریشانی و بی سروسامانی. || نباتی را گویند که بسیار تلخ است، و آن را به عربی حنظل خوانند. (برهان). حنظل. (فرهنگ فارسی معین). هندوانهء ابوجهل. || غر. فنج. دبه خایگی. (یادداشت مؤلف). باد فتق :
ای غریری اگر این باد که اندر سرم است
راه یابد سوی خایه کندم گند به فنگ.
سنائی.

فنگ.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مشهد که دارای 295 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصولش غله، چغندر و لوبیاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فنل.

[فِ نُ] (فرانسوی، اِ)(1) با ورود عامل هیدروکسیل(2) در هیدروکربورهای معطر یا بنزنی ترکیب هایی بنام فنل تشکیل میشود. فنل معمولی یا اسیدفنیک دارای یک عامل اُهاش(3) است و از تقطیر چوب خشک یا قطران ذغال سنگ به دست می آید. در صنعت ملح قلیائی سولفات را با سود یا پتاس ترکیب می کنند و از حرارت دادن کلروبنزن در 350 درجه و در تحت فشار توأم با مقداری سود در مجاورت مس یا اکسید آن نیز فنل معمولی را به دست می آورند فنل معمولی فرمولش مرکب از کربن و هیدروژن و هیدروکسیل است(4) و چون با قلیاها تولید فنات میکند به آن اسیدفنیک نیز میگویند. فنل معمو بیرنگ و متبلور و نقطهء ذوبش پایین است و دارای بوی مخصوص تندی است و اثر گندزدایی نیز دارد. اگر محلول غلیظ آن با اعضاء بدن مجاور باشد تولید نکروز می کند. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phenol.
(2) - Hydroxyle.
(3) - OH. OH.5H6
(4) - C

فنلاند.

[فَ] (اِخ)(1) یک کشور جمهوری است در شمال اروپا که شمال آن کشور نروژ، مشرق آن روسیه، جنوب آن خلیج فنلاند و مغربش کشور سوئد و خلیج پوثینا(2) قرار دارد. وسعت آن 130165 کیلومتر مربع و جمعیت آن مطابق آمار سال 1940 م. 38877217 نفر است. پایتخت آن شهر هلسینکی است. خاک فنلاند شامل ده بخش یا ده استان است به نامهای آونانما، همه، کوئوپیو، لاپی، میکلی، اولو، تورکوپوری، اوسیما، واسا، ویپوری که هر کدام از این ایالات شامل چند شهر است و یک شهر مرکزی نیز دارد. (فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Finland.
(2) - Pothina.

فنلکن.

[] (اِ) زفت. (فهرست مخزن الادویه).

فنلن.

[فِ نِ لُ] (اِخ)(1) فرانسوا دُ سالینیاک دُ لا موت (1651 - 1715 م.). از شعرای فرانسوی. مانند لافونتن افسانه هایی پرداخته و کتابی نیز بنام سرگذشت تلماک(2) دارد که در آن از طرز حکومت فرانسه در دورهء لویی چهاردهم انتقاد کرده است. (از یادداشتهای مؤلف).
(1) - Fenelon, Francois de Salignac de La Mothe.
(2) - Telemaque.

فنن.

[فَ نَ] (ع اِ) شاخ. ج، افنان. جج، افانین. (منتهی الارب). شاخهء درخت. ج، افنان. جج، افانین. (فرهنگ فارسی معین). غصن. شاخه. شاخ. (یادداشت مؤلف) :
طاوس ملائک به نوا مدح تو خواند
اندر فنن سدره چو قمری و چو دراج.
سوزنی.

فنو.

[فَ نَ / نُو] (اِ) فریب و غرور. || (ص) فریفته و مغرور. (برهان). فریفته. غره. (صحاح الفرس).

فنواء.

[فَنْ] (ع ص) امرأة فنواء؛ زن بسیار و انبوه موی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شجرة فنواء؛ درخت بسیارشاخ فراخ سایه. (منتهی الارب). فَنّاء است و نون دوم به واو بدل شده است. (از اقرب الموارد). رجوع به فنن شود.

فنوات.

[فَ نَ] (ع اِ) جِ فناة. (منتهی الارب). رجوع به فناة شود.

فنوج.

[فَنْ نو] (اِخ) نام یکی از طوایف مکران که مرکب از 2500 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

فنوج.

[فَنْ نو] (اِخ) دهستانی است از بخش بمپور شهرستان ایرانشهر که آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، خرما، لبنیات، ذرت و تنباکوست. این دهستان شامل 36 آبادی بزرگ و کوچک و دارای بیش از 9000 تن سکنه است. زبان مادری مردم آن بلوچی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فنوج.

[فَنْ نو] (اِخ) ده مرکزی دهستان فنوج از بخش بمپور شهرستان ایرانشهر که دارای 2500 تن سکنه است. سه رشته قنات دارد. محصول عمدهء آن خرما، غله، حبوب، ذرت و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فنود.

[فَ / فُ] (ن مف مرخم) کسی را گویند که در گفتار و تکلم نمودن و رفتار توقف و تأنی نماید. قنود. || (مص مرخم، اِمص) به معنی ناله و زاری هم گفته اند. (برهان). رجوع به فنودن شود.

فنود.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان بیرجند که دارای 729 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، انگور، زعفران و کار دستی مردم قالیچه بافی است. مزرعهء علیجان احمد علیا جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران 9).

فنودگی.

[فَ / فُ دَ / دِ] (حامص) صفت فنوده. رجوع به فنود و فنودن و فنوده شود.

فنودن.

[فَ / فُ دَ] (مص) فریفته شدن. غره گردیدن :
بفنوده ست جهان بر درم و آب و زمین
دل تو بر خرد و دانش و خوبین بفنود (؟).
رودکی.
در رشیدی این بیت چنین آمده است :
بفنود تنم بر درم و آب و زمین
دل بر خرد و علم به دانش بفنود.
در لغت فرس اسدی بیتی دیگر هم از رودکی شاهد آمده که مغلوط مینماید. ملک الشعراء بهار در یادداشتهای خود بر لغت فرس این لغت را محرف غنودن دانسته است. در مورد معنی دیگر یعنی آسودن و خوابیدن که بعضی فرهنگ نویسان برای این کلمه آورده اند احتمال قوی این است که محرف غنودن باشد. (فرهنگ فارسی معین). || آرام گرفتن. (یادداشت مؤلف). || توقف کردن در گفتار و رفتار. (یادداشت مؤلف). || نالیدن و زاری کردن. (یادداشت مؤلف).

فنوده.

[فَ / فُ دَ / دِ] (ن مف) فریفته شده و غره گردیده. || آرام گرفته. (برهان). غنوده. رجوع به غنوده شود.

فنور.

[فُ] (اِ) جدایی و از هم دور افتادن. (برهان).

فنوس.

[فَ] (اِ) فانوس. (آنندراج). رجوع به فانوس شود.

فنوعئیل.

[] (اِخ) (وجه الله) در عرف، محلی است بین یبوق و سکوت، و یعقوب در آنجا با فرشته کُشتی گرفت. (از قاموس کتاب مقدس).

فن و فن.

[فِنْ نُ فِن ن / فِ] (اِ صوت)آوازی که از بینی به هنگام گرفتگی آن و زکام برآید. (فرهنگ فارسی معین). فِن فِن.
- فن و فن کردن.؛ رجوع به این ماده شود.

فن و فن کردن.

[فِنْ نُ فِ کَ دَ] (مص مرکب) آواز دادن بینی به هنگام گرفتگی آن و حالت زکام. (فرهنگ فارسی معین).

فنوک.

[فُ] (ع مص) جای گرفتن و اقامت کردن در جایی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || مواظبت بر کاری. (از اقرب الموارد). || همیشگی نمودن بر چیزی. || دروغ بربافتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || ستیهیدن. (منتهی الارب). لج کردن. (از اقرب الموارد). || بی باک گردیدن جاریه. || پیوسته خوردن طعام و بازنماندن و ننگ نداشتن. || درآمدن در کار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فنک شود.

فنومن.

[فِ نُ مِ] (فرانسوی، اِ)(1) آنچه بوسیلهء حواس یا ضمیر انسان درک شود. || امر طبیعی. پدیده. نمود. || امر غیرعادی و نادر. احتراز از استعمال این کلمهء بیگانه اولی است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phenomene.

فنومنولگ.

[فِ نُ مِ نُ لُ] (فرانسوی، ص)(1) فیلسوفی که روش فنومنولوژی را به کار میبرد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phenomenologue.

فنومنولوژی.

[فِ نُ مِ نُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) تحقیق فلسفی دربارهء پدیده هایی که به روح ما عرضه میشوند و شرح و بیان آنها. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phenomenologie.

فنومنیست.

[فِ نُ مِ] (فرانسوی، ص)(1)طرفدار فنومنیسم. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فنومنیسم شود.
(1) - Phenomeniste.

فنومنیسم.

[فِ نُ مِ] (فرانسوی، اِ)(1) اصول فلسفی که حقیقتی را جز حادثات و آثار حسی قائل نیست. (فرهنگ فرانسهء نفیسی).
(1) - Phenomenisme.

فنون.

[فُ] (ع اِ) جِ فن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شیوه ها. روش ها. || آداب و اصول :
نگار خویش را گفتم نگارا
نیم من در فنون عشق جاهل.منوچهری.
|| انواع. اقسام :
ای در اصول فضل مقدم
ای در فنون علم مؤدب.مسعودسعد.
در فنون علم و ادب متبحر. (ترجمهء تاریخ یمینی). از فنون فضایل حظی وافر داشت. (گلستان).
سعدی از این پس نه عاقل است و نه هشیار
عشق بچربید بر فنون و فضائل.سعدی.
بر او محاسن اخلاق چون رطب پربار
در او فنون فضایل چو دانه در رمان.سعدی.
- ذوفنون؛ آنکه اقسام علم و دانش و هنر دارد و داند :
حلقه های سلسلهء تو ذوفنون
هر یکی حلقه دهد دیگر جنون.مولوی.
|| حیله ها و مکرها.
- پرفنون:بفرمود تا نزد او شد قلون
ز ترکان دلیری گوی پرفنون.فردوسی.
ای گنبد زنگارگون، ای پرجنون ای پرفنون.
ناصرخسرو.

فنوی.

[فَنْ نُ وی ی] (ص نسبی) منسوب به فنویه که نام جد خاندانی است. (سمعانی).

فنة.

[فُنْ نَ] (ع اِ) گیاه بسیار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فنة.

[فَنْ نَ] (ع اِ) ساعت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اندکی از روزگار. (از اقرب الموارد). || مدت. (منتهی الارب).

فنه.

[فَ نَ / نِ] (اِ) فنک. آس. قرساق. (یادداشت مؤلف). رجوع به فنگ شود.

فنه.

[] (اِ) نام نوایی که مطربان زنند. (یادداشت مؤلف) :
بامدادان بر چکک زن، چاشتگاهان بر شخج
نیم روزان بر لبینا، شامگاهان بر فنه.
منوچهری.

فن هامر.

[فُ مِ] (اِخ)(1) یکی از ایران شناسان آلمان در قرن 19 م. است که در ادبیات ایران کار کرده و از جملهء آثار او در این باب ترجمهء تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی به آلمانی است که در سال 1818 م. در وین منتشر شده است. (از سعدی تا جامی تألیف براون ترجمهء حکمت، نقل با تصرف). نیز وی قسمتی از شاهنامهء فردوسی و نمونه هایی از غزلیات حافظ را به آلمانی ترجمه و طبع کرده است.
(1) - Von Hammer.

فنی.

[فَ] (ع اِمص) ممال فنا. (یادداشت مؤلف) :
ز بیم باد سموم و بلای ریگ روان
روان شخص همی کرد آرزوی فنی.
ادیب صابر.

فنی.

[فَنْ نی] (ص نسبی) منسوب به فن. آنچه مربوط به فن و صنعت و هنر باشد: کارگاه فنی. دانشکدهء فنی. || کسی که کارهای هنری و صنعتی کند: کارگر فنی. مدیر فنی.

فنی.

[فُ نی ی] (ع اِ) جِ فناء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فِناء شود.

فنیخ.

[فَ] (ع ص) نرم و سست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فنیخی.

[فَ] (اِخ) دهی است از دهستان بستان شهرستان دشت میشان که دارای 600 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء کرخه و محصول عمده اش غله است. ساکنان از طایفهء بنی طرف هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فنیدق.

[فُ نَ دِ] (اِخ) از اعمال حلب و معروف به تل السلطان است و در پنج فرسخی حلب است. (از معجم البلدان). موضعی به حلب. (منتهی الارب).

فنیع.

[فَ] (ع ص) خداوند شتران بسیار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خداوند مال بسیار. (از اقرب الموارد).

فنیق.

[فَ] (ع ص) گشن نیکو و نجیب که بجهت نجابت و کرامت نرنجانند آن را و سوار نشوند بر آن. ج، فنق. جج، افناق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فنیق.

[فَ] (اِخ) قریهء بزرگی است از قرای مرو. (معجم البلدان).

فنیقس.

[] (معرب، اِ) حومانه است. (فهرست مخزن الادویه).

فنیقة.

[فَ قَ] (ع اِ) جوال. (منتهی الارب). || غرارهء کوچک. (از اقرب الموارد). غرارة. ج، فنائق. (منتهی الارب).

فنیقی.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به فنیقیه. رجوع به فنیقیه شود. || از مردم فنیقیه. (فرهنگ فارسی معین).

فنیقیه.

[فِ قی یَ] (اِخ) فنیقی ها ملتی بودند سامی نژاد که تقریباً در دوهزاروپانصد سال پیش از میلاد از عربستان سر برآورده و بعدها بین دریای مغرب و جبل لبنان سکنی گزیدند. خود فنیقیها می گفته اند که موطن اصلی آنها سواحل خلیج فارس بوده. فنیقیه معرب اسمی است که یونانیها به این مملکت داده اند و به معنی الههء آفتاب سرخ است که از مشرق ظاهر شده. اما فنیقی ها خودشان را کنعانیان مینامیدند. مذهب اینها بر شرک و بت پرستی بود و چیزهای زیاد از بابل اخذ کرده بودند. در میان خدایان آنها در درجهء اول بعل یا خدای آسمان بود که او را ملکارت یعنی پادشاه خدایان میخواندند. از آلههء زن بیش از سایرین آستارت را می پرستیدند که همان ایستار بابلی هاست. این ربة النوع را ملکهء آسمان و نیز خدای توالد و تناسل میدانستند از سایر خدایان «اِل» رب النوع سامیها معروف بود که در صیغهء مؤنث الات میگفتند. از حیث تمدن فنیقی ها چون بین دو ملت متمدن قدیم یعنی مصریها و بابلیها واقع بودند چیزهای زیاد از آنها اقتباس کردند ولی بیشتر به بابلیها شباهت داشتند. از شهرهای زیادی که در ساحل دریای مغرب بنا کرده بودند چند شهر معروف بود از جمله: صیدا، صور، ارواد و جبل. شهر جبل را یونانیها بیب لس(1)مینامیدند. فنیقی ها بواسطهء نفاق داخلی موفق نشدند دولت واحدی تشکیل دهند و هر شهرِ آنها امیر یا پادشاهی داشت. اما این قوم در دریانوردی شهرتی بسزا یافتند. شهر صیدا از قرن 16 تا 13 ق. م. واسطهء تجارت شرق و غرب بود و صور پس از آن دارای همین مقام گردید. مستعمرات و تجارتخانه های فنیقی در تمام عالم قدیم پراکنده بود. این مردم از طرف غرب تا جزایر بریتانیای کبیر و از طرف مشرق تا بوغاز (تنگهء) مالاکا در نزدیکی هندوچین تجارت میکردند، و موافق آثاری که کشف شده در آفریقای جنوبی نیز مستعمراتی داشته اند. این مملکت مکرر تابع مصری ها گردید، بعد در قرن 8 ق. م. در تحت تسلط آشوریها و در اوایل قرن 6 ق. م. به تصرف بابلیها درآمد، پس از آن در زمان کورش تابع ایران گردید ولی فنیقیها به تابعیت ملل دیگر اهمیت نمی دادند زیرا دریاها و مستعمرات در تحت اقتدار آنها باقی میماند. رقیب بزرگ این قوم یونانیها بودند که در دریانوردی مهارت تام یافتند. کشف رنگ ارغوانی و اختراع شیشه از ابتکارات این قوم است. اختراع الفباء را هم به آنها نسبت داده اند ولی اکنون عقیدهء اکثر مورخان این است که آنها الفبا را از عبری ها اقتباس کرده اند. تابعیت فنیقی ها از دولت ایران برای ایران دو فایده داشت، یکی اینکه سفاین آنها در اختیار ایران درآمد و ایران اولین دولت صاحب بحریه شد، و از طرف دیگر فنیقیها تا پایان حکومت هخامنشی به ایران وفادار ماندند. این ناحیه از ایالات آباد آسیای غربی بوده و در عهد عتیق (توراة) در کتاب حزقیال (باب 27) آمده است: «و کلام خدا بر من نازل شده گفت: اما تو ای پسر انسان برای صور مرثیه بخوان و به صور بگو ای که نزد مدخل دریا ساکنی خداوند یهود چنین میگوید: ای صور گفته ای که من کمال زیبائی هستم، حدود تو در وسط دریاست و بنایانت زیبائی تو را کامل کرده اند. همهء تختهایت را از صنوبر ساخته اند، سرو آزاد لبنان را گرفته اند تا دکلها برای تو سازند...». در خاتمه باید گفت که کورش نسبت به فنیقیه هم سیاست ملایمی اتخاذ کرد. شهر صیدا که در زمان بخت النصر دوم آسیب زیادی یافته و پست شده بود و دیگر امیر یا پادشاهی نداشت در این زمان از نو بلند شده دارای پادشاهی از خود شد که دربار ایران برایش معین میکرد. صور که در زمان بخت النصر آسیبی نیافته بود به حال خود باقی ماند و کورش با این مقصود که شهرهای فنیقیه با یکدیگر متحد نشوند برای هر کدام امیری از خود فنیقی ها معین کرد. (از ایران باستان پیرنیا صص442 - 446). رجوع به فنیقی شود.
(1) - Bybles.

فنیک.

[فَ] (ع اِ) کرانهء زنخ، یا بسوی عنفقة، یا فراهم آمدنگاه هر دو زنخ. || استخوان کله که منتهای ستردن موی سر است. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مغزهء مرغ. (منتهی الارب). || سنگ سیاه. (بحر الجواهر). || (ص) پای مال. (یادداشت مؤلف) (از بحر الجواهر).

فنیکی.

[فَ] (اِخ) شهرکی است از حدود مکران با خواستهء بسیار، و به دریا نزدیک است و بر کران بیابان نهاده. (حدود العالم).

فنیگ.

[فِ] (اِ)(1) سکهء نیکلی رایج در آلمان. (یادداشت مؤلف). پفنیک. برابر با یکصدم مارک.
(1) - Pfennig.

فنین.

[فَ] (اِخ) دهی به مرو. (منتهی الارب).

فنین.

[فَ] (ع اِ) آماس در بغل. || (ص) دردی است: بعیر فنین؛ شتر دردفنین زده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فو.

(اِ) در یونانی فو(1). گونه ای سنبل الطیب کبیر، و سنبل کوهی و سنبل جبلی نیز گویند. (فرهنگ فارسی معین). دارویی است به فارسی سنبله گویند. (منتهی الارب). و در وی عطری هست و قوت او به قوت سنبل مشابهت دارد. و بیرون نبات او سیاه باشد و میانهء او سپید بود. (ترجمهء صیدنه). نباتی است همچون کرفس بزرگ و بیخ آن فو است و آن را زوله گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و گل آن به نرگس میماند و ساق آن یک گز میشود و بول و حیض را براند. (برهان). سنبل الطیب. علف گربه. (یادداشت مؤلف).
(1) - Phu.

فوائت.

[فَ ءِ] (از ع، ص، اِ) جِ فائت. (یادداشت مؤلف). به قیاس جِ فائت و فائتة است اما در لغت عرب استعمال آن دیده نشده است.

فوائح.

[فَ ءِ] (ع اِ) چیزهای خوشبو و بوهای خوش. (غیاث از منتخب).

فوائد.

[فَ ءِ] (ع اِ) جِ فائده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : در فوائد حکمای هند می آید که آن را که دوست نیست رامش نیست. (مرزبان نامه). ابوالفضل در لطایف ادب بارع تر بود و فوائد عرب را جامع تر. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به فواید شود.

فوائه.

[فَ ءِهْ] (ع اِ) جِ فُوَّهة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فُوَّهة شود.

فوات.

[فَ] (ع مص) درگذشتن. (غیاث): موت الفوات؛ مرگ ناگهانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
آنچنان که بر سرت مرغی بود
کز فواتش جان تو لرزان شود.مولوی.
وارهیدند از جهان پیچ پیچ
کس نگرید بر فوات هیچ هیچ.مولوی.
- فوات فرصت؛ از دست رفتن فرصت :پادشاه کامران آن باشد که تدبیر کارها پیش از فوات فرصت... بفرماید. (کلیله و دمنه).

فواتح.

[فَ تِ] (ع اِ) جِ فاتحة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- فواتح سُوَر؛ کلماتی که سوره های قرآن به آنها آغاز شود، مانند: یس، الم، صم، کهیعص و... (از یادداشتهای مؤلف). اوائل السور. (فرهنگ فارسی معین).

فواحش.

[فَ حِ] (ع ص، اِ) جِ فاحشه. زنان زناکار. (یادداشت مؤلف). روسپیان. || زشت کرداریها. بدکرداریها. (فرهنگ فارسی معین).

فواخت.

[فَ خِ] (ع اِ) جِ فاخته. (منتهی الارب). رجوع به فاخته شود.

فواخر.

[فَ خِ] (از ع، ص، اِ) جِ فاخرة، به معنی گرانمایه ترین چیزها. (آنندراج). ظاهراً در استعمالات عرب نیست.

فؤاد.

[فُ آ] (ع اِ) بصورت فَواد با واو نیز ضبط شده است. دل را گویند بسبب تحرک آن، زیرا فأد در اصل بمعنی حرکت است، و گروهی آن را به عقل تعبیر کرده اند. ج، افئدة. (اقرب الموارد). دل. (منتهی الارب) :
گشت بیهوش و بر او اندرفتاد
تا سه روز از جسم او کم شد فؤاد.مولوی.
|| آنچه به گلو سرخ آویخته باشد از جگر، شش و دل. ج، افئدة. (منتهی الارب).

فواد.

[فُ] (ع اِ) دل. (منتهی الارب). لغتی در فؤاد است. (اقرب الموارد). رجوع به فؤاد شود.

فوادح.

[فَ دِ] (ع اِ) فوادح الدهر؛ کارهای بزرگ زمانه. جِ فادحة، به معنی آنچه نازل شود. (از اقرب الموارد).

فوادر.

[فَ دِ] (ع اِ) جِ فادر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فادر شود.

فواده.

[فَ دَ / دِ] (اِ) خمیر خشکی را گویند که از آن آبکامه سازند، و آبکامه خورشی است که از ماست و شیر و تخم سپند سوختنی و خمیر خشک سازند. (برهان).

فوار.

[فُ] (ع مص) دمیدن بوی مشک. (منتهی الارب). انتشار مشک. || غلیان و بالا رفتن آنچه در دیگ است. || بیرون آمدن آب از زمین و جوشیدن و جاری شدن آن. || هیجان و زدن رگ. (از اقرب الموارد). || (اِ) سرجوش دیگ. (منتهی الارب).

فوار.

[فَوْ وا] (ع ص) مبالغه است از فور و فوران. مؤنث آن فوارة است. (از اقرب الموارد). رجوع به فوارة شود.

فوارتان.

[فَوْ وا رَ] (ع اِ) دو رسته است میان دو استخوان گرداگرد بر تا کرانهء سرین. (منتهی الارب).

فوارد.

[فَ رِ] (ع ص، اِ) شترمادگان که فحول با آنها مانستن نتواند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فوارس.

[فَ رِ] (ع ص، اِ) جِ فارِس. (منتهی الارب). اسب سواران. سواران. (فرهنگ فارسی معین).
- ابوالفوارس؛ کنیت چند تن است از شاهان و امیران. رجوع به ابوالفوارس شود.
|| (اِخ) نام صورت دوازدهم از صور شمالی فلکی در نظر قدماء، و آن را دجاجة گویند. (یادداشت مؤلف از مفاتیح).

فوارض.

[فَ رِ] (ع ص، اِ)درست استخوانها. (منتهی الارب). گاوهای درست استخوان. (از اقرب الموارد). || نادرست استخوانها. از اضداد است. (منتهی الارب).

فوارع.

[فَ رِ] (ع اِ) جِ فارعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فارعة شود.

فوارق.

[فَ رِ] (ع ص، اِ) جِ فارق. (منتهی الارب). اقرب الموارد فوارق را جمع فارقة دانسته و درست تر مینماید.

فوارة.

[فَوْ وا رَ] (ع اِ) چشمهء آب. || مغاکچهء برسوی ران اسب تا شکم که استخوانی نپوشد آنرا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بعضی گویند که صیغهء مبالغه است از فور به معنی جوشیدن، لیکن در عربی مستعمل نیست و از تصرف فارسیان مستعرب باشد. (غیاث از سراج). لوله ای آهنین که به منبعی در محلی مرتفع متصل است و از دهانهء آن آب فوران کند. (فرهنگ فارسی معین) : اشک ندامت بر صفحات وجنات از فوارهء دیدگان روان کرد. (سندبادنامه). آب از یک فرسنگ از سر کوه رانده و به فوارهء برین سر بالا آورده. (ابن بلخی).
-امثال: فواره چون بلند شود سرنگون شود ؛ به کنایت، یعنی قدرت پایدار نیست. هر ترقی تنزلی به دنبال دارد.

فؤارة.

[فُ آ رَ] (ع اِ) فئرة. (منتهی الارب). رجوع به فئرة شود.

فوارة.

[فُ رَ] (ع اِ) سرجوش دیگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فُوار شود.

فواشی.

[فَ] (ع ص، اِ) ستوران پراکنده در چراگاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فواص.

[فِ] (ع مص) بیان کردن سخن. (آنندراج). مفاوصة. مصدر دوم باب مفاعله از این ریشه در مآخذ معروف لغت عرب یافت نشد.

فواصخ.

[فَ صِ] (ع ص، اِ) جِ فاصخة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فواصل.

[فَ صِ] (ع اِ) جِ فاصلة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کلمه های اواخر آیات قرآن مجید که بمنزلهء قوافی در شعر است. (غیاث از منتخب). سجع قرآن را برای احترام اسجاع نگویند و فواصل خوانند. (یادداشت مؤلف).

فواض.

[فَ واض ض] (ع اِ) جِ فاضّة. (منتهی الارب). داهیه ها. (از اقرب الموارد).

فواضل.

[فَ ضِ] (ع ص، اِ) نعمتهای بزرگ و سترگ یا نیکو و خوبترین. (منتهی الارب). بخششهای بزرگ. عطاهای نیکو. (فرهنگ فارسی معین). بعضی از محققین نوشته اند که فواضل جمع فاضله است که صیغهء اسم فاعل باشد، چون وصف فاعلیت امر متعدی است لهذا استعمال فواضل در اوصاف متعدیه می باشد یعنی صفاتی که از فاعل بسوی مفعول منتقل تواند شد چنانکه عطا و علم و هنر و ادب. اما فضائل - بعکس فواضل - جمع فضیلت است که صیغهء صفت مشبهه باشد، چون صفت مشبهه از اوصاف لازم ذاتیه است لهذا استعمال فضائل در اوصاف لازمه می باشد یعنی در صفاتی که متعدی به غیر نتواند شد مانند حسن و ذکا و قوت و حیا و اصالت و غیره. (فرهنگ فارسی معین از غیاث و آنندراج). || فواضل المال؛ کرایه و دیگر فواید و مرافق مال، و از اینجاست که چون شتران دور روند گویند: قلت فواضله. (منتهی الارب).

فواظ.

[فُ] (ع مص) مردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). در اقرب الموارد این مصدر بدون الف ضبط شده است. رجوع به فوظ شود.

فواق.

[فَ / فُ] (ع اِ) میان دو دوشیدن شیر که ساعتی مکانند بچه را تا شیر فروآرند و باز بدوشند. (منتهی الارب). فاصلهء بین دو بار دوشیدن ناقه که در طی آن بچهء شتر را وادار به مکیدن پستان کنند تا دوباره شیر آید و بدوشند. (از اقرب الموارد).

فواق.

[فُ] (ع اِ) هکه، و آن بادی است که از معده برآید. (منتهی الارب). عبارتست از جنبش فم معده برای چیزی که آن را آزار رساند، و این جنبش مرکب باشد از تشنجی و انقباضی برای گریز از شی ء موذی، و بدان جهت فواق نامیده است که ته معده بسوی فم معده بالا می آید. (از کشاف اصطلاحات الفنون) (بحر الجواهر). هکه. زغنگ. (یادداشت مؤلف) :
رفت قنینه در فواق، از چه، از امتلای خون
راست چو پشت نیشتر خون چکدش معصفری.
خاقانی.
در بر بلبله فواق افتد
کز دهان آب احمر اندازد.خاقانی.
آن حلق صراحی بین کز می به فواق آید
چون سرفه کنان از خون بیمار به صبح اندر.
خاقانی.
از صداع و ماشرا و از خناق
وز زکام و از جذام و از فواق.مولوی.
- فواق شیشه؛ از شیشه ریختن شراب به آواز، یعنی در وقتی که شراب را در پیاله کنند از گلوی شیشه آواز قلقل برآید. (فرهنگ فارسی معین).
|| (ص) مرد بلندقامت مضطرب و برهم اندام. || (اِ) هکحة که وقت جان کندن عارض گردد. (منتهی الارب). || میان گذاشتن و باز به دست گرفتن پستان را. ج، افوقة، آفقة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) هکه شدن کسی را. (منتهی الارب). زغنگ برافتادن. (تاج المصادر بیهقی). || نزدیک مردن رسیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مردن و جان دادن. (منتهی الارب). || فراهم آمدن فیقه در پستان ناقه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکستن سوفار تیر را. (منتهی الارب). این معنی در اقرب الموارد برای مصدر «فوق» آمده است.

فواقع.

[فَ قِ] (ع اِ) جِ فاقعة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سختیها. داهیه ها. (فرهنگ فارسی معین).

فواکه.

[فَ کِهْ] (ع اِ) اجناس میوه ها. جِ فاکهة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) :
دو ساعد او چون دو درخت است مبارک
انگشت بر او شاخ و بر او جود فواکه.
منوچهری.
از فواکه و مشموم و حلاوتها تمتع یافتن. (گلستان).

فوالع.

[فَ لِ] (ع اِ) جِ فالعة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فوالیز.

[فَ] (معرب، اِ) جِ فالیز. (دهار). و فالیز معرب پالیز است.

فوانیا.

[فَ] (معرب، اِ) در یونانی پونیا(1). گل صدتومانی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فاوانیا شود.
(1) - Paionia.

فوانیس.

[فَ] (معرب، اِ) جِ فانوس. (از صبح الاعشی). رجوع به فانوس شود.

فوانیة.

[فَ یَ] (ع اِمص) (اصطلاح تصوف) خطاب حق بطریق مکافحة در عالم مثال. (تعریفات جرجانی).

فوایح.

[فَ یِ] (ع اِ) فوائح. جِ فائحة. پراکنده های بوی. (از فرهنگ فارسی معین) :شکر و سپاسی که فوایح نشر آن چون نسیم صبا جعد و طرهء سنبل شکند. (مرزبان نامه).

فواید.

[فَ یِ] (ع اِ) فوائد. جِ فایده. سودها. بهره ها. (از فرهنگ فارسی معین) :
از نام و کنیت تو جهان را محامد است
از فضل و جود تو همه کس را فواید است.
منوچهری.
گر به دست عالم آید زین عمل بیرون رود
کز فواید در وظایف مونس دانا شود.
ناصرخسرو.
بلکه فواید آن را به آهستگی در طبع جای دهد. (کلیله و دمنه). و راست آن را ماند که عود بر آتش نهند و فواید نسیم آن دیگران را رسد. (کلیله و دمنه). دوام فواید آن هرچه پاینده تر دست دهد. (کلیله و دمنه). فواید و عواید آن خیر به عامهء علما و متفقهه رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی). در طلب عالم معصوم، از فواید علم محروم ماندن. (گلستان).
- فواید عامه؛ اموری که به سود عموم مردم باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- وزارت فواید عامه؛ وزارت طرق و شوارع. وزارت راه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فوائد شود.

فوب.

(اِ) بادی که بعد از دعا خواندن بجهت چشم زخم و افسون از دهن برآرند، و همچنین بادی که بجهت بیرون آوردن چیزی که در چشم افتاده باشد به زور از دهن برآورند. و در جهانگیری به این دو معنی بجای بای ابجد تای قرشت است، و بادی را نیز گفته است که از دهن بجهت آتش روشن کردن دهند. (برهان). آنچه حالا نیز در زبان فارسی متداول است فوت است به معنی مطلق بادی که برای تیز کردن آتش، کشتن چراغ یا خنک کردن چیزی گرم یا دمیدن برای چشم زخم و امثال آن از دهن خارج کنند. و گمان من این است که در نسخهء فرهنگ اسدی که به تاریخ 766 ه . ق. تحریر شده و در حاشیهء آن این لغت آمده مؤلف حواشی کلمهء «فوت» را به غلط «فوب» خوانده و صاحب برهان و دیگران از همین کتاب یا نظیر آن به غلط افتاده اند. (یادداشت مؤلف). در یادداشت دیگری از مؤلف نوشته شده که فوب صحیح است و مصحف فوت نیست. در فرهنگ جهانگیری فوت با تاء آمده است :
همی فوب کردند گاوان مر او را
که گاو چغانی به ریش چغانی (؟).خطیری.

فوبوس.

[فُ بُسْ] (اِخ) آپولو را یونانیان فوبوس نیز نامند، و او را در این نام فقط رب النوع روز و خورشید می پنداشتند. (فوستل دو کولانژ). به معنی رخشنده و اغلب نام آپولون میباشد. در لاتین این رب النوع را فوئبوس(1) میخوانند و کلمهء آپولون را بر آن نمی افزایند. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم تألیف پیر گریمال ترجمهء بهمنش ج2 ص732).
(1) - Phoebus.

فوبوس.

[فُ بُسْ] (اِخ)(1) تجسم ترس است. وی همراه آرس(2) در میدان جنگ بود. فوبوس از فرشته های ذکور میباشد. وی پسر آرس و برادر دیمس(3) بود و داستان خاصی به او منسوب نیست. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم تألیف پیر گریمال ترجمهء بهمنش ج2 ص731).
(1) - Phobos.
(2) - Ares.
(3) - Deimos.

فوت.

(اِ صوت) هوائی که از میان دو لب گردکرده بیرون کنند برای تیز کردن آتش یا کشتن چراغ و شمع و یا خنک کردن طعام یا نوشابه ای گرم. (یادداشت مؤلف). پف. دم. فوب. (یادداشت دیگر).
- فوت آب بودن؛ در تداول، تماماً یاد گرفتن. از بر بودن. (یادداشت مؤلف).
- فوت کاسه گری؛ آخرین فن پنهان و مستور صنعتی یا کاری. (یادداشت مؤلف). فوت وفن. فوت وفن کاسه گری. رجوع به این دو ترکیب شود.
- فوت کردن؛ پف کردن. از دهان بیرون کردن دَم برای تیز کردن آتش و خاموش کردن چراغ و جز آن. (یادداشت مؤلف).
- فوت وفن؛ دقایق و ریزه کاریهای هر فن و کار. (فرهنگ فارسی معین).
- فوت وفن کاسه گری؛ رموز کاسه گری. (فرهنگ فارسی معین).
- || دقایق کاری. ریزه کاریهای امری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ترکیب فوت کاسه گری شود.

فوت.

[فَ] (ع مص) از دست شدن. (تاج المصادر بیهقی). درگذشتن کار. (منتهی الارب). گذشتن و از دست رفتن وقت کار. (از اقرب الموارد) : به فوت صحبت قدیم تأسف خورده. (گلستان). فوات. رجوع به فوات شود. || گذشتن نماز از وقت انجام. (از اقرب الموارد). || هو فوت رمحه و یده؛ یعنی دیده شود و نرسد. || (اِ) شکاف میان دو انگشت. ج، افوات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فوت.

(انگلیسی، اِ)(1) پا. واحد طول در انگلستان، و آن معادل است با 3048/0 متر و برابر است با 12 اینچ. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Foot.

فوتبال.

(انگلیسی، اِ)(1) از بازیهای میدانی بسیار رایج است که اولین بار در انگلستان به سال 1836 م. برای آن قوانینی وضع گردید. زمین فوتبال مستطیل شکل و ابعاد آن بین 90 تا 120 متر طول و 55 تا 95 متر عرض معین شده است. این زمین به دو قسمت است که در هر نیمه دروازه ای به عرض 32/7 متر و ارتفاع 44/2 متر برپا داشته اند. توپ این بازی باید از چرم ساخته شود و محیط آن از 71 سانتیمتر و وزن آن از 450 گرم نباید بیشتر باشد. عدهء لازم برای این بازی 22 تن است که به دو دسته تقسیم میشوند و هر دسته سعی میکنند توپ را از دروازهء طرف مقابل عبور دهند. بازیکنان باید توپ را با پا بزنند و اگر به دست هر یک از آنان اصابت کند فول (خطا، اشتباه، جریمه) اعلام میشود. در این بازی فقط دروازه بان میتواند توپ را در حدود دروازه (منطقهء جریمه) با دست بگیرد. فرهنگستان ایران اصطلاحات زیر را در مقابل اصطلاحات انگلیسی این بازی پذیرفته است: بیرون،(2) پشتیبان،(3) پشتیبان چپ،(4)پشتیبان راست،(5) پیشرو،(6) پیشرو راست،(7)پیشرو چپ،(8) پیشرو دست چپ،(9) پیشرو دست راست،(10) پیشرو مرکز،(11) تاوان،(12)تاوانگاه،(13) تجاوز،(14) خطا،(15) داور،(16)دست،(17) دسته،(18) رد،(19) زدن،(20) سر،(21)سردسته،(22) گوشه،(23) نگهبان،(24) نگهبان چپ،(25) نگهبان راست،(26) مرکز،(27) هال،(28)هال بان،(29) هال گاه،(30) (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Football.
(2) - Out.
(3) - Back.
(4) - Left back.
(5) - Right back.
(6) - Forward.
(7) - Right forward.
(8) - Left forward.
(9) - Leftwing forward.
(10) - Rightwing forward.
(11) - Center forward.
(12) - Penalty.
(13) - Penalty area.
(14) - Offside.
(15) - Foul.
(16) - Referee.
(17) - Hand.
(18) - Team.
(19) - Pass.
(20) - Kick.
(21) - Head.
(22) - Captain.
(23) - Corner.
(24) - Halfback.
(25) - Left halfback.
(26) - Right halfback.
(27) - Center halfback.
(28) - Goal.
(29) - Goal keeper.
(30) - Goal area.

فوتبالیست.

(از انگلیسی، ص، اِ)(1) کسی که فوتبال بازی کند. آنکه در بازی فوتبال مهارت دارد. رجوع به فوتبال شود.
(1) - Footballist.

فوت بری.

[تِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بلسکی. (فهرست مخزن الادویه).

فوت شدن.

[فَ / فُو شُ دَ] (مص مرکب)درگذشتن. مردن. (یادداشت مؤلف). || از بین رفتن. از دست رفتن. فائت شدن. (فرهنگ فارسی معین) : و هیچ عبارت و تسبیح از او فوت نشد. (قصص الانبیاء).
گر فوت شود یکی نواله
بر چرخ رسد نفیر و ناله.خاقانی.
چون به خوابی صبح از ایشان فوت شد
روز را رطل گران درخواستند.نظامی.
مصلحتی فوت شود که تدارک آن ممتنع بود. (گلستان).
سعدیا عمر عزیز است به غفلت مگذار
وقت فرصت نشود فوت مگر نادان را.
سعدی.
ما اجر از عبادت ناکرده می بریم
هر طاعتی که فوت شود بی ریاتر است.کلیم.

فوت شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)به سرعت و به آسانی حفظ شدن. || تبدیل به بخار شدن: فوت شد رفت هوا. (از فرهنگ فارسی معین).

فوتق.

[تَ] (اِخ) از قرای مرو. (معجم البلدان). معرب پوته. (یادداشت مؤلف).

فوتک.

[تَ] (اِ) نی که در آن گلوله ای از گِل نهند و اطفال بدان گنجشک شکار کنند با دمیدن در آن. (یادداشت مؤلف).

فوت کردن.

[فَ / فُو کَ دَ] (مص مرکب)فوت شدن. رجوع به فوت شدن شود.

فوت گردیدن.

[فَ / فُو گَ دی دَ] (مص مرکب) فوت شدن. || گذشتن و از دست رفتن فرصت :
فرصتی چون هست دل را کن تهی از اشک و آه
وقت چون گردید فوت از گریه و زاری چه سود؟
صائب.
رجوع به فوت، فوت شدن و فوت کردن شود.

فوتم.

[تَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان شاهی که دارای 255 تن سکنه است. آب آن از رود تالار و چاه و محصول عمده اش برنج، کنف، پنبه، کنجد، صیفی و غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فوتنج.

[نَ] (معرب، اِ) معرب پودنه. (منتهی الارب). پونه. پودینه. فودنج. (یادداشتهای مؤلف). پودنه است که نوعی از نعنا باشد، و به عربی حبق خوانند، و آن چند قسم میشود، قسمی که در میان جوی آب میروید آن را حبق التمساح و حبق الماء گویند. (برهان). رجوع به فودنج شود.

فوتنج.

[تَ] (معرب، اِ) معرب پوتنگ که تره است، و آن نهری و بستانی و بری و کوهی باشد. (منتهی الارب).

فوتنج بری.

[نَ جِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جلیجوجه. (فهرست مخزن الادویه).

فوتوتروپیسم.

[فُ تْرُ / تُ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) فتوتروپیسم. رجوع به فتوتروپسیم شود.
(1) - Phototropisme.

فوته.

[تَ / تِ] (اِ) دستار. رومال. فوطه معرب آن است. (فرهنگ فارسی معین) :
دست فلک ز هودج خضرای آسمان
ازبهر کله فوتهء منجوق خور گشاد.
؟ (از جوامع الحکایات).
|| لنگ گرمابه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فوطه شود.

فوتیدن.

[فَ / فُو دَ] (مص جعلی) فوت کردن و درگذشتن. (فرهنگ فارسی معین) : و ایشان در بَلْدهء سمرقند متوطن شد، اینجا فوتیده اند. (رسالهء قندیه). رجوع به فوت، فوت شدن، فوت کردن و فوت گردیدن شود.

فوتیس.

[] (معرب، اِ) به یونانی شحم اسد است. (فهرست مخزن الادویه). || به یونانی پیه مرغابی است که به عربی شحم الاذر نامند. (از حکیم مؤمن).

فوتیس لیوندا.

[] (معرب، اِ مرکب) به یونانی شحم اسد است. (فهرست مخزن الادویه).

فوتیکس.

[] (معرب، اِ) به یونانی نخاله است. (فهرست مخزن الادویه).

فوتینا.

[تِ] (صوت) در تداول اطفال، آوازی که علامت تحقیر مخاطب است آنگاه که خواسته اذیتی کند و دست نیافته، یا دروغی گفته و مشتش باز شده. (یادداشت مؤلف). یا آنگاه به کار برند که کسی چیزی خواهد و به او ندهند، و معنی آن این است: نمیدهم. دماغ سوخته میخریم.

فوثا.

(اِ) فوة است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فوة شود.

فوثاغورس.

[رِ] (اِخ) نام فیلسوفی از یونان. (ابن الندیم از اسحاق بن حنین). رجوع به فیثاغورس شود.

فوثیغورس.

[رِ] (اِخ) در عیون الانباء نام فیثاغورس بدین صورت آمده است. (یادداشت مؤلف).

فوثیوس.

[فُ] (اِخ)(1) یک روحانی مسیحی است که روایات تاریخ کتزیاس از طریق نوشته های او به زمان حاضر رسیده است. (از ایران باستان پیرنیا ص73).
(1) - Fothius.

فوج.

[فَ] (ع اِ) گروه. ج، فؤوج، افواج. جج، افاوج، افاویج. (منتهی الارب). جماعت مردم یا جماعتی که بشتاب گذرد : و رأیت الناس یدخلون فی دین الله افواجا (قرآن 110/2)؛ یعنی گروهی پس از گروه دیگر. (از اقرب الموارد) : ترکمانان بر اثر می آمدند و فوجی بی بصیرت نمایشی میکردند. (تاریخ بیهقی). اگر شما فوجی بی بصیرت پیش روید طوسیان دست یابند و دل نشابوریان بشکند. (تاریخ بیهقی). فوجی لشکر قوی و مقدمی بانام فرستاده آمد. (تاریخ بیهقی).
راست گوی و طاعت آر و پاک باش و علم جو
فوج دیوان را بدین معروف لشکرها شکن.
ناصرخسرو.
فرازآرند از هر سو بسی مرغان گوناگون
پدید آرند هر فوجی به لونی دیگر الحانها.
ناصرخسرو.
باز به میدان غم فوج بلا بسته صف
پای فلک در میان رسم امان بر طرف.
خاقانی.
فوجی از لشکریان بکتوزون آنجا مقیم بودند با ایشان مصاف داد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- فوج فوج؛ گروه گروه. جماعت بسیاری را گویند که دسته دسته آیند یا روند. در این حالت بیشتر بصورت قید به کار می رود :
سپاه اندرآمد همی فوج فوج
بر آن سان که برخیزد از آب موج.فردوسی.
ز دریا تو گویی که برخاست موج
سپاه اندرآمد همی فوج فوج.فردوسی.
ابر بینی فوج فوج اندر هوا در تاختن
آب بینی موج موج اندر میان رودبار.
منوچهری.
پس از آن فوج فوج آمدن گرفتند تا همگان به هرات رسیدند. (تاریخ بیهقی).
جهان مثل چو یکی منزل است بر ره و خلق
در او همی گذرد فوج فوج زودازود.
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص32).
|| (مص) دمیدن بوی چیزی. (منتهی الارب). انتشار بوی خوش، مانند فوح با حاء مهمله. (از اقرب الموارد). || سرد گردیدن روز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فوج آباد.

[فُو] (اِخ) دهی است از بخش خواف شهرستان تربت حیدریه که دارای 572 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه، زیره و کاردستی مردم کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فوجدار.

[فَ / فُو] (نف مرکب، اِ مرکب)فوج دارنده. فرمانده و رئیس فوج. (فرهنگ فارسی معین) :
که بیرون کند صدر را زین دیار
که از لشکر جهل شد فوجدار.ملا طغرا.
|| حاکم بیرون شهر. مقابل کوتوال که درون شهر است. || فیلبان. پیلبان. (فرهنگ فارسی معین).

فوجرد.

[جِ] (اِخ) دهی است از بخش دستجرد شهرستان قم که دارای 893 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش گندم، بنشن، انگور، گردو و زردآلو است. مزارع دره خیار و آب دراز جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فوجرد.

[جِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان گرگان که دارای 140 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش برنج، غله و لبنیات است. کاردستی زنان ابریشم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فوج فوج.

[فَ فَ / فُو فُو] (ق مرکب)رجوع به همین ترکیب ذیل کلمهء فوج شود.

فوجی.

[فُو] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان سبزوار که دارای 29 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فوجین.

(ترکی، اِ) به زبان ختای خاتون باشد. (از جامع التواریخ) (یادداشتهای قزوینی).

فوچاکو.

(اِ) پنیرک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پنیرک شود.

فوح.

[فَ] (ع مص) دمیدن بوی خوش. || جوشیدن دیگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خون برآوردن زخم. || فراخ شدن تاراج. (منتهی الارب).

فوحان.

[فَ وَ] (ع مص) فوح. رجوع به فوح شود.

فوحولیا.

(معرب، اِ) اسم یونانی حلزون است. (فهرست مخزن الادویه). فوخلیا. فوخلیاس.

فوخ.

[فَ] (ع مص) بیرون برآوردن باد از مردم و ستور با بانگ یا بی بانگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دمیدن بوی. (منتهی الارب). رجوع به فوج و فوح و فوحان شود.

فوخان.

[فَ وَ] (ع مص) بیرون برآمدن باد از مردم و ستور با بانگ یا بی بانگ. || دمیدن بوی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به فوج و فوح و فوخ شود.

فوخان.

(اِخ) محلی کنار راه زاهدان به قاین میان کلاتهء بیرنج و کلاتهء آقادر. (یادداشت مؤلف).

فوخلیا.

[] (معرب، اِ) حلزون. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فوحولیا شود.

فوخلیاس.

[] (معرب، اِ) حلزون. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فوخلیا و فوحولیا شود.

فود.

(اِ) پود. مقابل تار. (فرهنگ فارسی معین). ریسمانی که جولاهگان در پهنای کار بافند. (برهان).

فود.

[فَ] (ع اِ) بزرگتر و معظم تر موی سر متصل گوش. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کرانهء سر. || تنگ بار. (منتهی الارب). عدل بار. (از اقرب الموارد). || جوال. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). ج، افواد. (اقرب الموارد). || (مص) آمیختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زدن. (منتهی الارب). || رفتن مال. || پاییدن و ثابت بودن چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بمردن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد).

فوداج.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان بیرجند که دارای 68 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، عناب و میوه است. مزرعه های کرنج، حسن آباد و حاجی آقامحمد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فوداز.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نائین که دارای 491 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فودان.

[فَ] (ع اِ) دو کرانهء سر. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فودان.

(اِخ) دهی است از بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که دارای 212 تن سکنه است. آب آن از زاینده رود و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فودج.

[فَ دَ] (معرب، اِ) هوده و مَرکب عروس. || بن ران ناقه. || (ص) ناقهء فراخ بن ران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فودج.

[دَ] (معرب، اِ) مایهء آبکامه است، و بعضی ترشیها را نیز مایه میشود، و آن را از آرد گندم و آرد جو که به آب گرم خمیر کرده باشند بی نمک ترتیب میدهند و در برگ انجیر پیچیده در ظرفی کرده در سایه میگذارند تا متعفن شود و خشک گردد... (حکیم مؤمن).

فودنج.

[نَ] (معرب، اِ) پودینه. پونه. وتنج. حبق. پودنه. غاغ. (یادداشت مؤلف). بری و بستانی و نهری و جبلی باشد، و مراد از مطلق آن بری است. (حکیم مؤمن). رجوع به پونه و فوتنج شود.

فودنجان.

[دِ] (اِخ) دهی است از بخش جویمند شهرستان گناباد که دارای 195 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و ارزن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فودنه.

[نَ / نِ] (اِ) پودنه. پونه. (یادداشت مؤلف). رجوع به پونه و فوتنج و فودنج شود.

فوده.

[دَ / دِ] (اِ) خمیر خشک را گویند که از آن آبکامه سازند، و آن خورشی است مشهور در صفاهان. (برهان). فودج. رجوع به فودج شود.

فودیج.

(اِخ) دهی است از بخش بافق شهرستان یزد که دارای 109 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فوذان.

(اِخ) از قرای اصفهان است. (معجم البلدان). رجوع به فودان شود.

فوذانی.

(ص نسبی) منسوب به فوذان که از قرای اصبهان است. (سمعانی). رجوع به فودان شود.

فور.

[فَ] (ع مص) برجوشیدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). جوشیدن دیگ و چشمه و جز آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || جوشیدن خشم و کینهء کسی. || (اِمص) جوشش. || شتاب. (منتهی الارب). شتاب. (یادداشت مؤلف). اص به معنی جوشیدن است و برسبیل استعاره در مورد تعجیل در کاری استعمال نموده اند، و زمانی را که درنگی در آن نکنند نیز فور نامند. (کشاف اصطلاحات الفنون). به معنی وجوب اداء امری در اول اوقات امکان است درحالیکه تأخیر آن موجب مذمت شود. (تعریفات جرجانی). زود و سریع. (فرهنگ فارسی معین).
- برفور؛ سریعاً. فوراً. (فرهنگ فارسی معین).
- به فور؛ فوراً. باشتاب. بسرعت. بسیار زود :
نه گردنکشان را بگیرد به فور
نه عذرآوران را براند به جور.سعدی.
به فورم در آن حال معلوم شد
چو داود کآهن بر او موم شد.سعدی.
مگس وارش از پیش شکّر به جور
براندندی و بازگشتی به فور.سعدی.

فور.

(ع اِ) آهوبرگان. جِ فائر. (منتهی الارب). رجوع به فائر شود.

فور.

(اِخ) نام رای کنوج است که یکی از رایان و پادشاهان هند باشد، و سکندر او را کشت. (برهان). ظاهراً عنوان عمومی یک خانوادهء سلطنتی یا نام عمومی شاهان یک ناحیه است :
خنیده به هر جای جمهور نام
به مردی فزون کرده از فور نام.فردوسی.
منم فور و از فور دارم نژاد
که از قیصران کس نکردیم یاد.فردوسی.
که گاهی سکندر بود گاه فور
گهی درد و خشم است و گه جشن و سور.
فردوسی.
اگر فیلفوس این نوشتی به فور
تو هم رزم آغاز و بردار شور.فردوسی.
ای خداوندی که فرمان تو را ماند همی
تخت خان و طوق فور و تیغ قیصر تاج رای.
منوچهری.
وی دارا را که ملک عجم بود و فور را که پادشاه هند بود بکشت. (تاریخ بیهقی).
زدم گردن فور قتال را
گرفتم به چین جای چیپال را.نظامی.

فور.

(اِ) رنگ سرخ کمرنگ. (برهان). بور. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به بور شود.

فور.

(اِ) مخفف وافور. (فرهنگ فارسی معین).
- اهل فور؛ وافوری. تریاکی. (فرهنگ فارسی معین).

فوراً.

[فَ رَنْ] (ع ق) بشتاب. دروقت. دردم. بی درنگ. حالی. درحال. درساعت. (یادداشت مؤلف). رجوع به فور شود.

فوراثیا.

(معرب، اِ) به یونانی خنثی است. (فهرست مخزن الادویه).

فورارد.

(اِخ) از قرای ری. (معجم البلدان). امروز دهی بدین نام نیست.

فوراردی.

(ص نسبی) منسوب به فورارد که از قرای ری است. (سمعانی).

فوران.

[فَ وَ] (ع مص) جوشیدن دیگ و چشمه و جز آن. || جوشیدن رگ و برجستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دمیدن بوی مشک. (منتهی الارب). رجوع به فوج، فوح و فوخ شود.

فوران.

(اِخ) نام شهر کنوج است که از شهرهای هند باشد. (برهان). ظاهراً جمع فور است که نام عمومی شاهان کنوج بوده، و مؤلف برهان در اطلاق جمع آن بر شهر اشتباه کرده است. رجوع به فور شود.

فورانی.

(ص نسبی) منسوب به فوران که از قرای همدان است. || منسوب به فوران که نسبت اجدادی است. (سمعانی).

فورت.

[فَ رَ] (ع اِمص) شدت و جوشش خشم. فور. فوران : شاه چون این مقدمات استماع کرده فورت خشمش تسکین یافت. (سندبادنامه). در خانهء پیرزنی از عجائز بخارا متواری شد تا فورت حادثه و سورت واقعهء او سکون یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی). فورت آن مهم و سورت آن مُلِم فرونشست. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به فور و فوران شود.

فورثون.

(معرب، اِ) به رومی و یونانی عاقرقرحاست. (فهرست مخزن الادویه).

فورجان.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان شیراز که دارای 95 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء قره آغاج و محصول عمده اش غله، لبنیات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فورجان.

(اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند که دارای 418 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فورج ترن.

[] (معرب، اِ) عشرق. (فهرست مخزن الادویه).

فورخاص.

(اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند که دارای 246 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فورخواست.

[] (اِخ) رجوع به فورخاص شود.

فورخورت.

[خُرْ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که دارای 340 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش خرما و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فورخورج.

[خُرْ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که دارای 340 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش خرما و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فورد.

[فُرْ] (اِخ)(1) جان. درام نویس انگلیسی. وی در سال 1586 م. در ایلسینگتن(2) متولد شد. درام های او - چه در زمان وی و چه در قرون بعد - شهرت بسیار یافت. همکاری او با نویسندهء معروف توماس دکر(3) یکی از موجبات شناخته شدن درامهایش گردیده. از کتابهای معروف او یکی «یادگار شهرت» و دیگر دو کتاب «راهب زیبا» و «بازرگان بریسون» است که در تصنیف و انتشار آنها از همکاری و معاضدت توماس دکر برخوردار بوده است. زندگی جان فورد در سال 1640 م. به پایان رسید. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Ford, John.
(2) - Ilsington.
(3) - Thomas Dekker (Decker).

فورد.

[فُرْ] (اِخ)(1) هنری. صنعتگر معروف امریکائی. وی در روز سی ام ژوئیه سال 1863 م. در مزرعه ای نزدیک شهر دیربرن(2)ایالت میشیگان متولد شد. پدرش ویلیام فردریک پروتستان انگلیسی بود که در ایرلند به دنیا آمده بود و خانواده اش به آمریکا کوچ کرده بودند. مادر هنری فورد ماری لیتیگوت(3) نام داشت و در امریکا تولد یافت و اصل او هلندی بود. هنری تا پانزده سالگی به مدرسه رفت و در همان سال ها ساعات فراغت خود را به کار در مزرعه اختصاص می داد و از طرف دیگر به رشتهء مکانیک توجه بسیار داشت. سیزده ساله بود که موفق شد ارابهء کوچکی را با ماشین ساده ای که خود ساخته بود به راه اندازد و پیش خود گفت: «مثل اینکه من مهندس آفریده شده ام!». از آن پس کارهای ماشینی مزارع پدرش را به عهده گرفت و گاهگاه نیازمندیهای همسایگان را هم از این نظر مرتفع میکرد. در شانزده سالگی به دیترویت(4) سفر کرد و سپس در کارگاههای مکانیکی میشیگان به کار پرداخت. مدتی در «کارگاه جیمز فلور(5) و برادران» شاگرد بود. در آنجا روزی ده ساعت کار میکرد. یک سال بعد به استخدام کارخانهء درای دک(6) در شهر دیترویت درآمد. مدتی نیز دانشجوی رشتهء بازرگانی بود و پیوسته در کارهای علمی و فنی خود پیش میرفت. پدرش هنوز آرزو داشت که او یک دهقان باشد و در سال 1886 م. هشتاد جریب زمین به او واگذار کرد. هنری در سال 1887 م. با کلارا بریانت(7) که دختر یکی از دهقانان همسایه بود ازدواج کرد. در دومین سال زندگی نوین بار دیگر کار دهقانی را فروگذاشت و به دیترویت بازگشت. در این شهر بار دیگر بعنوان مهندس و متخصص ماشین به کار مشغول شد و در همان ایام در طریق مطالعات نظری و عملی اطلاعات جامعی دربارهء ساختمان اتومبیل ها به دست آورد و تصمیم گرفت خود نوع تازه ای اتومبیل بسازد. نخستین محصول صنعتی خود را به 200 دلار فروخت و با پول آن به ساختن ماشین های دیگر پرداخت. در سال 1899 م. شغل خود را رها کرد و ماشین سازی پیشه کرد و با کمک عده ای از پیشه وران دیترویت «شرکت اتومبیل سازی دیترویت» را تأسیس کرد و خود سرمهندس آن شد. شرکت آنها در نخستین سال کار خود، ماشین دوسیلندری ساخت که با چرخ زنجیری حرکت میکرد و از این نوع 1708 دستگاه ساخته شد و به فروش رسید. فورد همواره در فکر ساختن ماشین هایی بود که کمتر از 500 دلار تمام شود و بتواند بازار خوب داشته باشد و سرانجام علاوه بر این موفقیت به کمک یکی از شرکاء خود بنام جیمز کوزنس(8) مصرف سوخت ماشین ها را پائین آورد. ادامهء همین پیشرفت ها موجبات تأسیس شرکت اتومبیل سازی بزرگی را فراهم ساخت که به نام خود او خوانده شد و در سال 1930 م. کام تکوین یافت و استوار شد. و سرانجام عمر وی که با تلاش و کامیابی گذشته بود در سال 1947 م. به پایان رسید و سازمان بزرگی که فورد به وجود آورده بود همچنان برجای ماند. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Ford, Henry.
(2) - Dearborn.
(3) - Mary Litigot.
(4) - Ditroit.
(5) - James Flower.
(6) - Dry Dock.
(7) - Clara Bryant.
(8) - James Couzens.

فوردجان.

[دَ / دِ] (اِ) رجوع به فوردگان شود.

فوردگان.

[دَ] (اِ) باید دانست که فارسیان خمسهء مسترقه را بر پنج روز آخر آبانماه افزایند تا مجموع ده روز شود و آن را بدین نام خوانند و در آن ایام جشنهای عظیم نمایند و شادی کنند، و آن را جشن پوردگان هم میگویند و معرب آن فوردجان است. (برهان). رجوع به فروردگان شود.

فوردیان.

(اِ) رجوع به فوردگان شود.

فوردین.

[فَ / فُو رَ] (اِ) فروردین. (یادداشت مؤلف) :
همان تا بیاید مه فوردین
که بفزاید اندر جهان هور دین.فردوسی.
رجوع به فروردین شود.

فور زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) تریاک کشیدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به فور شود.

فورس.

[] (معرب، اِ) اسم یونانی بق است. (فهرست مخزن الادویه). نبق. (یادداشت مؤلف).

فورس.

[] (اِخ) یکی از حکما که در کیمیا بحث کرده و به عمل اکسیر تام دست یافته. (یادداشت مؤلف از ابن ندیم).

فورسپس.

[فُرْ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) آلت جراحی که در موقع دشواری وضع حمل به کار می برند. (فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی). بوسیلهء فرسپس نوزاد را در حالات دشوار از رحم بیرون می کشند.
(1) - Forceps.

فورشی.

[] (ص نسبی) منسوب به فورش که نسبت اجدادی است. (سمعانی).

فورغون.

[فُرْ] (اِ) نوعی دلیجان. (یادداشت مؤلف).

فورفانی.

[] (ص نسبی) منسوب به فورفاه که از قرای سغد است. (سمعانی).

فورفرو.

[] (اِ) به سریانی حناء است. (فهرست مخزن الادویه).

فورفمارس.

[] (معرب، اِ) قنفذ است که به فارسی خارپشت نامند. (مخزن الادویه).

فورقوس.

[] (اِ) به سریانی حنطهء صحرایی است که درخندروس نامند. (مخزن الادویه).

فورک.

[رَ] (اِخ) نام جد خاندانی است. (سمعانی). از نامهای ایرانی است. (مؤلف).

فورک.

[رَ] (اِخ) نام دختر رای کنوج که از رایان و پادشاهان عظیم الشأن هندوستان بوده، و فورک در حبالهء بهرام گور بوده. (برهان). شاید از پور فارسی به معنی پسر و کاف تصغیر. (یادداشت مؤلف) :
دختر رای هند فورک نام
پیکری خوبتر ز ماه تمام.نظامی.

فورک.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند که دارای 1098 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، شلغم، چغندر و کار دستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فورک.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که دارای دوهزار تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش خرما، مرکبات و غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فورکه.

[] (اِخ) شهری به اندلس. (معجم البلدان).

فورکی.

[رَ] (ص نسبی) منسوب به فورک که نام جد خاندانی است. (سمعانی). || شاید هم منسوب به ده فورک باشد.

فورلیون.

[] (معرب، اِ) بسد است. (فهرست مخزن الادویه).

فورمالیته.

[فُرْ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) فرمالیته. مجموعهء اعمال اجباری برای اجرای امری اداری، قضایی و غیره. آیین تشریفاتی. || ظاهرسازی. (فرهنگ فارسی معین). درست کردن وضع ظاهری چیزی، چنانکه عیب آن به نظر نیاید.
(1) - Formalite.

فورمالیسم.

[فُرْ] (فرانسوی، اِ)(1) شکل و قالبی که بوسیلهء آن هنرمند منظور خود را بیان کند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Formalisme.

فورموز.

[فُرْ مُزْ] (اِخ) (جزیرهء...) رجوع به فرمز شود.

فورمول.

[فُرْ] (فرانسوی، اِ)(1) فرمول. نمونه. سرمشق. || رمز. || (اصطلاح جبر) عبارتی که رابطهء مقادیری را که جواب مسائل مشابهی هستند معین میکند. || در پزشکی، نسخه. دستور. || در شیمی، بیان نسبت اجسامی که شی ء از آن به وجود می آید با نشانه های اختصاری. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Formule.

فورمولر.

[فُرْ لِ] (فرانسوی، اِ)(1) مجموعهء فرمولها. || مجموعهء دستورهای ترکیب ادویه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Formulaire.

فورموی.

(ص مرکب) بورموی. آنکه مویش کمرنگ و بور بوده: صبحة؛ فورموی شدن. اصبح؛ مرد فورموی. (منتهی الارب).

فورمی.

(اِ) ابهل است. (فهرست مخزن الادویه).

فوروارس.

[] (معرب، اِ) به یونانی و به سریانی قرومانا و به عربی شمع نامند. (از فهرست مخزن الادویه).

فوروثون.

[] (معرب، اِ) به رومی و یونانی عاقرقرحاست. (فهرست مخزن الادویه).

فورودوس.

[] (معرب، اِ) به رومی ضفدع است. (فهرست مخزن الادویه).

فورودیس.

[] (معرب، اِ) به رومی ضفدع است. (فهرست مخزن الادویه).

فوروس.

[] (معرب، اِ) به یونانی حنطة است. (فهرست مخزن الادویه).

فورة.

[فَ رَ] (ع اِ) فورة الجبل؛ روی کوه و پشت آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| (اِمص) فورة الغضب؛ تیزی آن. (از اقرب الموارد). || فورة الحر؛ سختی گرما و جوشش آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) فورة العشاء؛ بعد از نماز خفتن. (منتهی الارب). || فورة النهار؛ اولِ روز. (از اقرب الموارد).

فورة.

[رَ] (ع اِ) علتی است که در خُردگاه دست و پای ستور حادث گردد و وقت مالیدن پراکنده و باز فراهم گردد و ستور را لنگ کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فوری.

[فَ / فُو] (ص نسبی) آنچه اجرای آن بسرعت انجام گیرد: نامهء فوری. تلگرام فوری. || (ق) بسرعت. سریعاً: پس از خواندن تلگرام فوری حرکت کرد. (از فرهنگ فارسی معین). فوراً. برفور. بفوریت.

فوری.

(ص نسبی) منسوب به فور که به گمانم از قرای بلخ است. (سمعانی). رجوع به فور شود. || نیز منسوب به فور پادشاه کنوج و به کنایت اولاد فور و نیز مردم شهر قنوج را گویند. (از برهان: فوریان).

فوری.

(اِخ) قومی است از خرخیز اندر مشرق خرخیز که با دیگر خرخیزیان نیامیزند و مردم خوارند و بی رحم و زبان ایشان دیگر خرخیزیان ندانند و چون وحش اند. (حدود العالم). به عقیدهء عوام رومیان اولیه فوری ها هستند که اجنه و پریان دوزخ بودند ولی بزودی با فرینی های(1) یونان تطبیق شدند و افسانهء ارینی ها(2) دربارهء آنها نیز رواج گرفت. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم ج1 ص323). رجوع به فوریا شود.
(1) - Phrinian.
(2) - Erynie.

فوریا.

(اِخ)(1) از ژنس های معروف روم بود که افراد آن نخست از سرزمین لاسیوم به روم آمده بودند. (فوستل دو کولانژ).
(1) - Furia.

فوریت.

[فَ / فُو ری یَ] (از ع، مص جعلی، اِمص) فوری بودن. آنکه چیزی بدون مهلت باشد. || در اصطلاح پارلمانی آن است که دولت یا یکی از وزرا لایحه ای را پیشنهاد کند و بررسی و تصویب سریع آن را خواستار شود: به قید دو یا سه فوریت.

فوریس ابرفر.

[] (معرب، اِ) فسافس است. (مخزن الادویه).

فوریم.

(اِخ) یکی از اعیاد یهود که محض یادگاری خلاصی یهود بتوسط مردی خای و استر از هلاکت مراعات میشود. (قاموس کتاب مقدس).

فورینا.

(اِخ)(1) الههء یکی از چشمه سارها و یکی از جنگل های مقدس واقع در ساحل راست رود تیبر، در دامنهء جانیکول بوده. منشأ ستایش و شریعت او مبهم و نامعلوم است. در دورهء جمهوری او را یکی از فوریها می پنداشتند ولی ستایشگاه او بتدریج از رونق افتاد و شامیها یا سوری ها رسوم مخصوص به خود را در آنجا رواج دادند. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم تألیف پیر گریمال ترجمهء بهمنش ج1 ص323). رجوع به فوری (اِخ) شود.
(1) - Furrina.

فورینجرد.

[جِ] (اِخ) از رستاق ساوه و جزستان. (تاریخ قم).

فوریون.

(معرب، اِ) محرف و معرب پورترون(1) یونانی. عاقرقرحا. اککرا. (فرهنگ فارسی معین). به لغت یونانی داروئی باشد که آن را عاقرقرحا گویند، و آن بیخ طرخون رومی است و به عربی عودالقرح خوانند. درد دندان را سود دارد. (برهان).
(1) - Purethron.

فوریه.

[فِ یِ] (فرانسوی، اِ)(1) دومین ماه سال فرنگی برابر دههء دوم و سوم بهمن و دههء اول اسفند. (فرهنگ فارسی معین). پیش از مارس و پس از ژانویه. (یادداشت مؤلف).
(1) - Fevrier.

فوز.

(اِ) اطراف و پیرامون دهان را گویند از جانب بیرون، خواه از انسان و خواه حیوان دیگر باشد. گرداگرد دهن. پوز. (فرهنگ فارسی معین). فوزه. پتفوز. || هجوم و غلبه را نیز گویند. (برهان) :
به مرو شاهجان باشی تو آنگه
که اینجا لشکر سرما کند فوز.سوزنی.
در این معنی و شاهد جای تأمل است، چه معنی اول نیز مناسب است. (حاشیهء برهان چ معین). || (اِ صوت) صدایی که در هنگام جماع کردن از کسی برآید. (برهان). فوزافوز. (رشیدی). سوزنی گوید :
چنان کشیم و چنان دربریم ما همه شب
که خواب ناید همسایه را ز فوزافوز.
و فوزافوز ترکیبی است نظیر سراسر، دمادم، کشاکش. (از حاشیهء برهان چ معین). || (اِ) آروغ. (برهان) (اسدی). فوژان. فوگان. رجوع به این کلمات شود. و از آن فعل ساخته اند مانند این مثال :
شبان تاری بیدار چاکر از غم عشق
گهی بگرید و گاهی به ریش برفوزد.طیان.
و رجوع به فوزیدن شود.

فوز.

[فَ] (ع مص) هلاک شدن. (تاج المصادر بیهقی). هلاک گردیدن و مردن. || بردن چیزی را. (منتهی الارب). || فیروزی یافتن به نیکی و خیر. || رَستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) نجات و رهائی.
- سفینهء فوز؛ کشتی نجات :
نه چو کنعان کو ز کبر و ناشناخت
از کُهِ عاصم سفینهء فوز ساخت.مولوی.
- فوزنایافته؛ نارستگار. ناکام :
فوزنایافته شدم مانده
نجح نایافته شدم مغمور.مسعودسعد.

فوز.

(اِخ) دهی است از بخش راور شهرستان کرمان که دارای 750 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، لبنیات و کاردستی مردم بافتن کرباس و قالیچه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فوزافوز.

(اِ صوت مرکب) صدای جماع. (فرهنگ فارسی معین). فوز. رجوع به فوز شود.

فوزان.

(اِخ) قریه ای از قرای اصفهان. (آنندراج) (از انجمن آرا). صحیح فودان است. رجوع به فودان شود.

فوزکد.

[کَ] (اِخ) از قرای استرآباد. (معجم البلدان).

فوز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) غلبه کردن. (از صحاح الفرس) :
به مرو شاهجان باشی تو آنگه
که اینجا لشکر سرما کند فوز.سوزنی.
رجوع به فوز شود.

فوزه.

[زَ / زِ] (اِ) فوز. پیرامون دهان را گویند از جانب بیرون. (برهان). پوز. پوزه. فوز. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

فوزی.

[فَ / فُو] (ص نسبی) فیروزمند. (آنندراج). رجوع به فوز شود. || منسوب به فوز، که گویا از قرای حمص است. (سمعانی).

فوزیدن.

[دَ] (مص) آروغ زدن. (یادداشت مؤلف).
- برفوزیدن؛ باد از سینه برون دادن :
شبان تاری بیدار چاکر از غم عشق
گهی بگرید و گاهی به ریش برفوزد.
رجوع به فوز شود.

فوزیس.

(معرب، اِ) به رومی ضفدع است. (مخزن الادویه). رجوع به فوریس شود.

فوژان.

(اِ) بانگ بزرگ. فریاد عظیم. (فرهنگ فارسی معین). فریاد و صدا و بانگ عظیم را گویند. (برهان).

فوژگرد.

[گِ] (اِخ) قریه ای است از قرای استرآباد، و آن را فوجرد نیز گویند که معرب است. (آنندراج). رجوع به فوجرد شود.

فوستل دو کولانژ.

[تِ دُ] (اِخ)(1) نوما - دنی. از مورخان فرانسوی است که کتابی دربارهء تمدن قدیم نگاشته است. وی ازجملهء پیروان شیوهء تاریخ نویسی دقیق و تحقیقی است. معتقد بود که مورخ باید آنچه را از مدارک موجود آشکارا میتوان دریافت اقتباس کند و از خویشتن بر آن چیزی نیفزاید. در فن تجزیه و تشریح مطالب نیز هیچ یک از مورخان به پایهء او نرسیده اند. وی علاوه بر تاریخ نویسی در نویسندگی نیز استاد بود، چنانکه هرگاه احیاناً زمانی در آثار گرانبهای او از لحاظ تاریخی اشتباهاتی یافته شود باز هم مانند آثار مونتسکیو و میشله دارای ارزش ادبی است. (از مقدمهء نصرالله فلسفی بر ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ). نوما دنی فوستل دو کولانژ مورخ و محقق فرانسوی تنها در نظر خواص اهل علم سرشناس است. وی در پاریس به سال 1830 م. متولد شد و در 1860 به سن سی سالگی به معلمی ادبیات در دانشگاه استرازبورگ منصوب شد و پس از ده سال در 1870 معاون دارالمعلمین عالی پاریس شد. در 1878 استاد دارالعلم ادبی پاریس گردید. در 1880 رئیس دارالمعلمین عالی پاریس شد و سه سال در این مقام بود و عاقبت در سال 1889 درگذشت. تمام عمر او به تحصیل و تعلیم گذشت و کتاب تمدن قدیم نخستین اثر اوست که در سال 1864 انتشار یافت، و یکی از سلسله کتاب هایی است که در «تاریخ سازمانهای سیاسی فرانسه» نوشت که یک جلد دیگر آن در سال 1874 انتشار یافت و پس از آن پنج جلد دیگرش به چاپ رسید. موضوع این دوره تاریخ فرانسه است. آثار او نتیجهء مطالعه و پشتکار طولانی است که سالیان دراز عمر او را بدین کار اختصاص داده است. گذشته از اعتبار مطالب، هنر بزرگ فوستل دو کولانژ قدرت انشاء و نویسندگی اوست که به هیچ وجه حشو و زائدی در سراسر مؤلفاتش نتوان یافت. (از مقدمهء سعید نفیسی بر ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ از نصرالله فلسفی).
(1) - Fustel de Coulanges, Numa-Denis.

فوستوس.

[فَ] (اِخ)(1) بیزانسی. اطلاعات راجع به او کم است. همین قدر میدانیم که از اهل قسطنطنیه بوده... سالنامه های او به زبان یونانی نوشته شده و حاکی از وقایع سالهای 344 تا 390 م. است. این کتاب در قرن پنجم م. به زبان ارمنی ترجمه شده و ارامنه را خوش نیامده است زیرا از انتقادات او وطن پرستان تنفر یافته اند. باوجود این کتاب مزبور را مهم میدانند، راست است که در نوشته های او اشتباهاتی راجع به وقایع و سنوات شده ولی این نقص در کار بیشتر نویسندگان آن زمان دیده میشود. به هرحال فوستوس شخصی فاضل بوده و نوشته های او از منابع درجه اول تاریخ ارمنستان است. (از ایران باستان پیرنیا ص97).
(1) - Faustus.

فوستین.

[] (معرب، اِ) به یونانی رنه است. (فهرست مخزن الادویه).

فوسه.

[فُ سِ] (اِخ)(1) شمالی ترین شهر ایونیا در آسیای صغیر بوده و مردم این شهر در دریانوردی مهارت داشته و مسافرتهای دور و دراز دریایی را ابتدا این مردم به یونانیان آموختند. امروز بجای آن شهر فوکیا(2) بنا شده است که در شش فرسنگی ازمیر واقع است. (فوستل دو کولانژ).
(1) - Phocee.
(2) - Fokia.

فوسیر.

(معرب، اِ) حدید است. (فهرست مخزن الادویه).

فوسیرمیون.

(معرب، اِ) به یونانی بلسان است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به بلسان شود.

فوسیما.

(معرب، اِ) راتینج است. (فهرست مخزن الادویه).

فوسیون.

[فُ یُنْ] (اِخ)(1) از سرداران و خطبای بزرگ آتن بود که در حدود سال 400 ق. م. تولد یافت و در 317 ق. م. درگذشت. فوسیون در فلسفه و علوم شاگرد افلاطون و در سیاست پیرو آریستیدس بود و در جنگ مقدونیه آتنیان را نصیحت میکرد که با فیلپوس صلح کنند اما چون فیلپوس بر شهر ابوآ(2) حمله برد با دسته ای از لشکریان آتن به کمک شهر مزبور رفت و از غلبهء پادشاه مقدونیه جلوگیری کرد و این واقعه به سال 350 یا 340 ق. م. بود وی در سیاست رقیب دمستنس بود و عقیده داشت که آتن با اسکندر مقدونی هم صلح کند. چندی پس از مرگ اسکندر فوسیون به ریاست حکومت نیمه معتدلی که در آتن پدید آمده بود منصوب شد ولی چون «نیکانر» سردار «آنتیوکوس اپیغان» ناگهان بندر پیرس را تصرف کرد مردم آتن به او بدگمان شدند و او را به نوشیدن شوکران محکوم ساختند ولی چندی پس از مرگ او آتنیان به بیگناهی او پی بردند و برایش مجسمه ای ساختند. (از تعلیقات ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ از نصرالله فلسفی).
(1) - Phocion.
(2) - Oboa.

فوسیون.

(معرب، اِ) ذنب السباع. (فهرست مخزن الادویه).

فوشارمید.

(اِ) در ارسباران دیو آلبالو را گویند. (یادداشت مؤلف). نوعی درخت است.

فوشازده.

[دِهْ] (اِخ) دهی است از بخش آستانهء شهرستان لاهیجان که دارای 585 تن سکنه است. آب آن از شعبهء سالارجو و سفیدرود و محصول عمده اش برنج، کنف، ابریشم و مرغابی است. دو بقعهء متبرک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فوشان.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مشهد که دارای 333 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء محلی و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فوشنج.

[شَ] (اِخ) فوشنگ. (انجمن آرا) (آنندراج). قریه ای است نزدیک هرات و معرب پوشنگ است. (از برهان). شهرکی است در ده فرسخی هرات، باصفا و پردرخت و دارای انواع میوه است. (از معجم البلدان). رجوع به پوشنگ شود.

فوشنجان.

[شَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نیشابور که دارای 698 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فوشنجه.

[شَ جَ / جِ] (ص نسبی) از فوشنج. فوشنجی :
خوشا قدح نبیذ فوشنجه
هنگام صبوح و ساقیان رنجه.
(منسوب به منوچهری).
|| (اِخ) فوشنج. پوشنج. (یادداشت مؤلف).

فوشنجی.

[شَ] (ص نسبی) منسوب به فوشنج که از بلاد قدیم کثیرالخیر است در هفت فرسخی هرات. (سمعانی).

فوشنگ.

[شَ] (اِخ) فوشنج. پوشنج. پوشنگ. (یادداشت مؤلف). نام شهری بوده است، و بعضی گفته اند بانی آن پشنگ بوده است و هرات بعد از آن ساخته شده است. (انجمن آرا). رجوع به فوشنج و پوشنج شود.

فوشنه.

[نَ / نِ] (اِ) نوعی از فطر. (بحر الجواهر). غوشنه نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه). نوعی فطر است که سماروغ باشد، و آن در جاهای نمناک روید.

فوضوضاء.

[فَ] (ع ص) قومی که مختلط اند و هر یک در آنچه ازآنِ دیگری است مداخله کند. (اقرب الموارد). امر فوضوضاء؛ کار مشترک میان آنها، یا کار که آن قوم مختلف باشند و یکی به حق دیگری تصرف کند. (منتهی الارب).

فوضوضی.

[فَ ضو ضا] (ع ص)فوضوضاء. (اقرب الموارد). رجوع به فوضوضاء شود.

فوضی.

[فَ ضا] (ع ص) قوم فوضی؛ گروه برابر که میان ایشان رئیس بزرگتر نباشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || قوم پراکنده. (منتهی الارب). || گروه همدیگردرآمیخته: نعام فوضی؛ شترمرغ با هم درآمیخته. (منتهی الارب). آمیخته. (زمخشری).

فوط.

[فُ وَ] (ع اِ) جِ فوطه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فوطه و فوته شود.

فوط.

(اِخ) پسر سوم حام. (قاموس کتاب مقدس).

فوط.

(اِخ) اسم مملکتی است که پسر حام در آنجا روزگار به سر برد. (قاموس کتاب مقدس). نیز منظور قومی است که از نسل فوط پیدا شدند. (از حاشیهء ص 444 ایران باستان پیرنیا).

فوطالیون.

(معرب، اِ) به یونانی عرطنیثاست. (فهرست مخزن الادویه).

فوطاموعیطون.

(معرب، اِ) به یونانی جارالنهر است. (فهرست مخزن الادویه).

فوطر.

[طَ] (معرب، اِ) به یونانی تربد است. (فهرست مخزن الادویه).

فوطه.

[طَ / طِ] (معرب، اِ) معرب فوته. (فرهنگ فارسی معین). لُنگ. ازار. بستن. بستنی. (از یادداشتهای مؤلف) : و از بصره نعلین خیزد و فوطه های نیک. (حدود العالم).
ای نهاده به سر اندر کله دعوی
جانْت پنهان شده در فوطهء نادانی.
ناصرخسرو.
بر تن خویش تو را فوطهء کرباسی
به که بر خاکت دیبای سپاهانی.ناصرخسرو.
سوی حوض آمدند نازکنان
گره از بند فوطه بازکنان.نظامی.
|| جامه ای که از سند آرند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نوعی پارچه است : هیچکدام را ندیدم بی طیلسان شطوی یا توزی یا شبستری یا ریسمانی یا دست کار که فوطه است. (تاریخ بیهقی).
چرا پیچد مگس دستار فوطه
چرا پوشد ملخ رانین دیبا؟خاقانی.
چو شیخی فوطه پوشیده برون شد
چو رندی دردنوشیده درآمد.خاقانی.
|| چادر نگارین یا چادر خط دار، و لغةً سندی است. (منتهی الارب). ج، فُوَط. (از اقرب الموارد).
ترکیب ها:
- فوطه باف.؛ فوطه بافی. فوطه پوش. فوطه دار. فوطه ربا. فوطه فروش. فوطه کردن. فوطهء نان. رجوع به هر یک از این کلمات شود.

فوطه باف.

[طَ / طِ] (نف مرکب)فوطه بافنده. آنکه فوطه بافد. (فرهنگ فارسی معین).

فوطه بافی.

[طَ / طِ] (حامص مرکب)عمل و شغل فوطه باف. (فرهنگ فارسی معین).

فوطه پوش.

[طَ / طِ] (نف مرکب)فوطه پوشنده.آنکه فوطه پوشد. آنکه فوطه به تن دارد :
هر درختی چو فوطه پوش بتی است
بر زمین اندرون کشان دامن.فرخی.

فوطه دار.

[طَ / طِ] (نف مرکب)فوطه دارنده. یکی از کارگران حمام که فوطه به کسان دهد و جامه های آنان را نگاه دارد. || کسی که فوطه بسته باشد. || در هند مأمور دولتی را گویند که وجوه رسیده از ولایات و ایالات تحویل او میشود. خزانه دار. (فرهنگ فارسی معین).

فوطه ربا.

[طَ / طِ رُ] (نف مرکب)فوطه رباینده. دزد و عیاری که فوطه و دستار از سر و دوش مردم می رباید. (فرهنگ فارسی معین).

فوطه ربای.

[طَ / طِ رُ] (نف مرکب)رجوع به فوطه ربا شود.

فوطه فروش.

[طَ / طِ فُ] (نف مرکب)فوطه فروشنده. کسی که فوطه فروشد. (فرهنگ فارسی معین).

فوطه کردن.

[طَ / طِ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از قبا کردن جامه. (آنندراج). چاک کردن. (فرهنگ فارسی معین). مانند خرقه کردن که دریدن جامه از بی صبری در سوک یا جز آن باشد. (یادداشت مؤلف) :
من جامه بر وفات کرم فوطه کرده ام
جز فیض لطف تو که فرودآردم ز سوک.
ظهیر فاریابی.

فوطهء نان.

[طَ / طِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جامه ای که بالای خوان می اندازند. (آنندراج). پارچه ای که بالای خوان می اندازند. (فرهنگ فارسی معین).

فوطی.

[فُ وَ] (ص نسبی) منسوب به فُوَط که جمع فوطه به معنی لُنگ باشد. (از سمعانی).

فوطین.

(اِ) به سریانی خسک است. (فهرست مخزن الادویه).

فوطینس.

[] (معرب، اِ) مازریون. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به مازریون شود.

فوطینوس.

(معرب، اِ) به رومی جلنار است، و فرفیون را نیز نامند، و خیربو را نیز گویند. (فهرست مخزن الادویه).

فوظ.

[فَ] (ع اِ) مرگ. (منتهی الارب). || (مص) مردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد).

فوعلس.

(معرب، اِ) لسان الثور. (فهرست مخزن الادویه). گاوزبان. رجوع به گاوزبان شود.

فوعة.

[فَ عَ] (ع اِ) بوی خوش. || حرارت و تیزی زهر. || اول روز و شب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فوغ.

[فَ وَ] (ع اِمص) سطبری دهن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فوغ.

[فَ] (ع مص) دمیدن بوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فوج و فوح شود.

فوغلص.

[] (معرب، اِ) به یونانی لسان الثور است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به گاوزبان شود.

فوغولسون.

[] (معرب، اِ) لسان الثور. (فهرست مخزن الادویه). گاوزبان. رجوع به گاوزبان و فوغلص شود.

فوغة.

[فَ غَ] (ع اِمص) دمیدگی بوی خوش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

فوغیناوس.

[] (معرب، اِ) به رومی اسم من است که به فارسی شبنم نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فوف.

(اِ صوت) نام آواز مار آنگاه که حمله کند یا بگریزد. (یادداشت مؤلف). فحیح. رجوع به فحیح شود.

فوف.

[فَ] (ع اِ) مثانهء گاو. || سپیدی که بر ناخن نوجوانان پیدا گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، افواف. (اقرب الموارد). || (مص) خواستن چیزی. (منتهی الارب).

فوف.

(ع اِ) سپیدی مغز دانهء خرما (منتهی الارب) که از آن نخل روید. (اقرب الموارد). || پوست سرخ دانهء خرما. (منتهی الارب). || پوستک خلل دل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پوست هرچه که باشد. (منتهی الارب). || پاره های پنبه. || نوعی از چادرهای یمن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گونه ای از برد یمانی. (از اقرب الموارد). || شکوفه. || چیز اندک. (منتهی الارب). || سپیدی که بر ناخن نوجوانان پیدا گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مثانهء گاو. (اقرب الموارد).

فوفاره.

[رَ] (اِخ) از قرای سغد است. (معجم البلدان).

فوفل.

[فو فِ / فَ] (اِ) درختی است از تیرهء نخل ها که در مناطق گرم آسیا، هندوستان و جزایر سند و جاوه میروید. درختی است نسبةً بلند و برگهایش شانه ای هستند که در انتهای تنهء برافراشتهء آن مانند تاجی قرار دارند. این درخت مانند خرما دوپایه و میوه اش شفت است که قسمت میان برش دارای الیاف سلولزی میباشد ولی هسته اش دارای پوست نازک است. چوب این درخت را در نجاریهای ظریف به کار میبرند و از پوست آن الیاف قابل نساجی به دست می آورند و جوانهء انتهایی تنهء آن را بنام کلم فوفل - چون مانند پنیر نرم است - به مصرف تغذیه میرسانند. پوپل. کوثل. تانبول. تنبول. تامول. فوفل آغاجی. کوپل. سپاری. اطموط. اطماط. نخل هندی. پوگافالا. اریکا. در بعض کتب جزو مرادفات فوفل کلمهء تملول نیز ذکر شده است ولی تملول با این درخت فرق دارد. (فرهنگ فارسی معین) :
به کف طاس روغن کهان و مهان
چو تنبول و فوفلْش اندر دهان.اسدی.

فوفلا.

[فو فِ] (اِ) به سریانی فوفل است. (فهرست مخزن الادویه).

فوفلی.

[فو فِ] (ص نسبی) منسوب به فوفل. بشکل فوفل. (یادداشت مؤلف). || (اِ) قسمی مروارید شبیه فوفل. (یادداشت مؤلف از الجماهر بیرونی ص125).

فوفم.

[] (اِ) ذهب است. (فهرست مخزن الادویه).

فوفوزومیه.

[] (معرب، اِ) اترج است. (فهرست مخزن الادویه).

فوفولیوس.

[] (معرب، اِ) کورالنحل است. (فهرست مخزن الادویه).

فوفة.

[فَ] (ع اِ) یکی از فوف، که سپیدی بر ناخن نوجوانان باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پوست هرچه که باشد. (منتهی الارب). رجوع به فوف شود.

فوفیرس.

(معرب، اِ) به رومی جوزالسرو است. (فهرست مخزن الادویه).

فوفیلاسوس.

(معرب، اِ) زاج است. (فهرست مخزن الادویه).

فوفیمنون.

(معرب، اِ) به یونانی صمغ عربی است. (فهرست مخزن الادویه).

فوق.

[فَ] (ع ق، اِ) زبر. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی). بالا. بر. زبر. روی. مقابل زیر. مقابل تحت. برتر. بالاتر. (یادداشت مؤلف). و در اصل ظرف مکان است. (اقرب الموارد) :
بل حارسی است بام و در کعبه را مسیح
زآن است فوق طارم پیروزه منظرش.
خاقانی.
نور او در عسر و یسر و تحت و فوق
بر سر و بر گردنم مانند طوق.مولوی.
کوزهء سربسته اندر آب رفت
از دل پرباد فوق آب رفت.مولوی.
جوانمرد و صاحب خرد دیدمش
به مردانگی فوق خود دیدمش.سعدی.
- فوق الحد و الوصف؛ غیرقابل وصف :تکلفی دیدم فوق الحد و الوصف. (تاریخ بیهقی).
- فوق العاده؛ خارج از حد معمول. اضافه بر معمول. آنچه در غیر جای خود آورده شود و اضافه بر حدود عادی باشد.
- || روزنامه ای که برای رساندن خبر مهم و قابل توجهی در غیر وقت انتشار چاپ شود. (یادداشت مؤلف).
- فوق تصور؛ بالاتر از تصور و اندیشهء اشخاص. (فرهنگ فارسی معین). تصورناپذیر. غیرقابل تصور.
- فوق طاقت؛ دشوار. تحمل ناپذیر.
- فوق لیسانس(1)؛ دوره ای از تحصیل بالاتر از لیسانس و پائین تر از دکتری. (فرهنگ فارسی معین).
|| (مص) برتر شدن از یاران خود در مرتبه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ق) حداکثر. بالاترین حد. در تداول گویند: این خانه فوقش بیست هزار تومان می ارزد.
(1) - از سال 1362 عنوان لیسانس به کارشناسی و فوق لیسانس به کارشناسی ارشد تغییر یافته است.

فوق.

(ع اِ) زبر نره. (منتهی الارب). || راه نخستین. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) مرد درازبالا و مضطرب خلقت. || (اِ) سوفار تیر. (منتهی الارب). شکاف سر تیر که در وتر قرار گیرد. (از اقرب الموارد). || گونه ای از سخن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شرم زن. (منتهی الارب). || کرانهء سر زبان و مفرج دهان و گشادگی آن. || مرغی است. ج، افواق، فُوَق، فقی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فوق.

[فَ وَ] (ع اِمص) کجی و شکستگی است در سوفار تیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فوق.

[فُ وَ] (ع اِ) جِ فوق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فوقا.

(اِ) ارز. اریس. اوکس. علک. از انواع صنوبر است. (یادداشت مؤلف).

فوقاء.

[فَ] (ع ص) نرهء تیز و باریک سر. (منتهی الارب). || (اِ) چرخ کلان که به هر دندانهء آن دو سوفار باشد که در آن رسن رود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فوقان.

[فَ وَ] (ع مص) برتر شدن از یاران خود در مرتبه. (منتهی الارب).

فوقانی.

[فَ نی ی] (ع ص نسبی) مقابل تحتانی، و نسبت شاذّی است از فوق. (اقرب الموارد). برین. مقابل زبرین. مقابل تحتانی: طبقهء فوقانی، اطاق فوقانی. (یادداشت مؤلف). || حرفی که یک یا چند نقطه بالا دارد. (یادداشت مؤلف). || جامه ای که بر روی همهء جامه ها پوشند. (یادداشت مؤلف).

فوقس.

[قُ] (معرب، اِ) (معرب از یونانی فوکس(1)) از گروه جلبکهای خرمایی رنگ دریازی است و تخته سنگهای دریایی را در اعماق کم میپوشاند. از این جلبک - بمنظور استفاده از رنگ آن، و ساختن کودهای شیمیایی و استخراج ید - هرساله چندهزار تن استخراج می کنند. تکثیر فوقس ها همیشه بوسیلهء تخم است. این جلبک هتروگام است یعنی اعضای تولید مثلی نر و مادهء آن از هم مجزاست، بدین معنی که آنتروزوئیدها یا سلولهای جنسی نر در داخل فرورفتگیهایی بنام پستو یا کنسپتاکل در انتهای برخی شاخه ها پدید می آیند و در داخل برخی کنسپتاکلهای دیگر تخمه یا سلولهای جنسی و ماده به وجود می آیند که پس از خروج از پستوها در آب دریا سلولهای نر و ماده تلاقی می کنند و تخم را به وجود می آورند. فوکوس. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phukos.

فوقة.

[قَ] (ع اِ) سوفار تیر. (منتهی الارب). || (ص) بلندبالای برهم و مضطرب خلقت. (منتهی الارب).

فوقة.

[فَ وَ قَ] (ع اِ) ادیبان و خطیبان. (منتهی الارب). جِ فائق است. (اقرب الموارد).

فوقی.

(ص نسبی) رجوع به فوقیه شود.

فوقیه.

[قی یَ] (ص نسبی) دراهم فوقیه؛ منسوب است به فوق که پادشاهی بود در روم. (منتهی الارب). رجوع به فوکاس شود.

فوکا.

(اِ) قسمی بید که در نقاط پست جنگلی شمال ایران روید. (یادداشت مؤلف). بید بیدخشتی را در رامسر و شهسوار گویند. (یادداشت دیگر). صفصاف مشقق. (فرهنگ فارسی معین).

فوکاس.

(اِخ) یکی از امپراطوران روم است که به دست هرقل یا هرکلیوس خلع شد. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی چ 2 ص467).

فوکان.

(اِ) فقاع است که به فارسی بوزه نامند. (فهرست مخزن الادویه). به کاف پارسی صحیح است. رجوع به فوگان شود.

فوکستروت.

[فُکْ تْرُ / تُ رُ] (انگلیسی، اِ)(1) لفظاً یعنی راه رفتن روباه. نام نوعی رقص است با دو ضربه. (از فرهنگ فارسی معین). فاکسترات.
(1) - Foxtrot.

فوکسیه.

[یَ] (معرب، اِ)(1) گل آویز. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fuchsia.

فوکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش بابلسر شهرستان بابل که دارای 495 تن سکنه است. آب آن از چاه و رودخانهء بابل و محصول عمده اش صیفی، کنجد، غله، پنبه و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فوکوس.

(اِ) رجوع به فوقس شود.

فوگان.

(اِ) فقاع معرب آن است. (فرهنگ فارسی معین). فقاع. (اسدی). چیزی است مست کننده که از آرد جو و غیر آن سازند، و بوزه همانست. (از برهان).
- سر گشادن فوگان؛ پراگندن قطرات با فشار به اطراف همچون پراگندن قطرات فقاع. (فرهنگ فارسی معین) :
می بارد از دهانْت خدو ایدون
گوئی که سر گشادند فوگان را.لبیبی.

فول.

(معرب، اِ) معرب از آرامی فل و فلی(1). باقلا. || فول سودانی؛ پستهء زمینی. || فول صوته؛ لوبیای چینی. (فرهنگ فارسی معین). || نخود یا دانهء دیگر مر اهل شام را، یا خاص است به خشک. (منتهی الارب). واحد آن فولة است. (اقرب الموارد).
(1) - fel, feli.

فولا.

(اِ) به سریانی ساذج است. (فهرست مخزن الادویه).

فولاد.

(معرب، اِ) پولاد. آهنی است که از 2 تا 5/2 درصد زغال همراه دارد و آن را از چدن به دست آورند. رنگ فولاد از آهن تیره تر و جنس آن به مراتب سخت تر است و اگر آب داده شود شیشه را مخطط میسازد. فولاد شکننده و در درجات حرارت زیاد چکش خوار است. چگالی آن تقریباً همان چگالی آهن است و زودتر از آن گداخته میشود. (فرهنگ فارسی معین). آهن جوهردار که کارد و شمشیر از آن سازند. (برهان) :
عاشقا رو دیده از سنگ و دل از فولاد ساز
کز سوی دلبر درآمد عشقبازی تازتاز.
منوچهری.
بسازم خنجری نیشش ز فولاد
زنم بر دیده تا دل گردد آزاد.باباطاهر.
از سرت بیرون کشید آن رشته در پایت ببست
چون فرودیدی نه رشته کآهن و فولاد بود.
خاقانی.
یکی گرز فولاد بر مغز خورد
کسی گفت صندل بمالش به درد.سعدی.
ترکیب ها:
- فولادبازو.؛ فولاددل. فولادرگ. فولادسازی. فولادستون. فولادفروش. فولادکلا. فولاد کوفتن. فولادلو. فولادمحله. فولاد معدنی. فولادوند. فولادی. فولادین. رجوع به هر یک از این کلمات شود.

فولادبازو.

(ص مرکب) قوی. نیرومند. آنکه بازویش چون پولاد مقاومت دارد :
هرکه با فولادبازو پنجه کرد
ساعد سیمین خود را رنجه کرد.سعدی.

فولادباغی.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش نوبران شهرستان ساوه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فولاددل.

[لادْ، دِ] (ص مرکب) قوی دل. پردل. بسیار پردل. که دل او چون فولاد سخت بود. بی باک. باجرأت :
تیزچشم، آهن جگر، فولاددل، کیمخت لب
سیم دندان، چاه بینی، ناوکام و لوح روی.
منوچهری.

فولادرگ.

[رَ] (ص مرکب) صفت اسب است به معنی نیرومند. استوار : آهن سم، فولادرگ، صاعقه انگیز. (سندبادنامه).

فولادسازی.

(حامص مرکب) عمل ساختن فولاد. || (اِ مرکب) محل ساختن آلات فولادین. (فرهنگ فارسی معین).

فولادستون.

[سُ] (اِخ) والد ابوکالیجار از آل بویه، ملقب به مؤیدالدوله و مکنی به ابومنصور. در سالهای 366 تا 373 ه . ق. فرمانروای اصفهان بود. (یادداشت مؤلف).

فولادفروش.

[فو فُ] (نف مرکب) آنکه فولاد فروشد. که شغل او فروش فولاد باشد.

فولادفروش.

[فو فُ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نیشابور که دارای 116 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فولادقاسمی.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش میناب شهرستان بندرعباس که دارای 450 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش خرما، مرکبات. مزارع چنگچی و جامدی جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فولادکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان شاهی که دارای 130 تن سکنه است. آب آن از نهر شاهرود و رودخانهء تالار و محصول عمده اش غله و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فولادلو.

(اِخ) از ایلات ساکن اطراف اردبیل که مرکب از هزار نفر است. قریهء شیخ لو و بودالو مرکز ییلاق و قشلاق آنهاست. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

فولادلی قوئی.

(اِخ) دهی است از بخش گرمی شهرستان اردبیل که دارای 67 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فولادمحله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از بخش دودانگهء شهرستان ساری که دارای 1300 تن سکنه است. آب آن از هفت رشته قنات و چشمه ها و محصول عمده اش غله و لبنیات است. زنان شال و گلیم و کرباس می بافند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فولاد معدنی.

[دِ مَ دِ / دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فولاد طبیعی. شاپورگان. شابرقان. اسطام. پولاد کانی. (یادداشت مؤلف).

فولادوند.

[لادْ وَ] (اِخ) یک پهلوان تورانی است که به دست رستم کشته شد. (مجمل التواریخ و القصص ص48).

فولادی.

(ص نسبی) منسوب به فولاد. ساخته از فولاد. فولادین. پولادی. (فرهنگ فارسی معین).

فولادی.

(اِخ) دهی است از بخش سرپل شهرستان قصرشیرین که دارای 200 تن سکنه است. آب آن از سراب مارآب و محصول عمده اش غله، لبنیات، توتون، صیفی و ذغال است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فولادی.

(اِخ) دهی است از بخش پاوهء شهرستان سنندج که دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فولادی.

(اِخ) دهی است از بخش میناب شهرستان بندرعباس. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فولادین.

(ص نسبی) منسوب به فولاد. ساخته از فولاد. پولادی. فولادی. (فرهنگ فارسی معین).

فولرس.

[فولْ لِ] (اِخ)(1) از ایران شناسان آلمانی است. (یادداشت مؤلف). وی فرهنگی فارسی به لاتینی تهیه کرده و در آن لغات دساتیری منقول از برهان را مشخص کرده است. (از فرهنگ ایران باستان پورداود ص49). وی همچنین با مقایسهء نسخه های مختلف شاهنامه نمونهء نسبتاً صحیحی از آن را با ترجمهء لاتینی منتشر کرده و زمینهء کار محقق دیگری بنام لانداور(2) را فراهم کرده است. (از کتاب فردوسی طوسی ص98).
(1) - Vullers.
(2) - Landauer.

فولس.

[لُ] (اِخ) نام حکیمی بوده یونانی. (برهان). او راست کتاب الکناش در طب، و آن را حنین نقل کرده است در هفت مقاله. و کتابی دیگر دارد در بیماریهای زنان. (از ابن الندیم). پولس. رجوع به پولس شود.

فول شهریار.

[شَهْرْ] (اِخ) رباطی بوده است در فارس که در کنار رباط صلاح الدین در دشت رون واقع بوده است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن صص134 - 185).

فول طامون.

[] (معرب، اِ) به یونانی شبت است. (فهرست مخزن الادویه).

فولطیفوا.

(معرب، اِ) به یونانی باقلی مصری است. (فهرست مخزن الادویه).

فولف.

[فَ لَ] (ع اِ) آوند از برگ خرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نوعی از خنور خرما. || پوشش هر چیزی و غلاف آن، یا جامه دان یا پوششی که جامه دان را بدان پوشند. (منتهی الارب). روپوشی که بدان لباس را پوشانند، و گویند لباس نازک. (از اقرب الموارد).

فولکلر.

[فُلْکْ لُ] (اِ) رجوع به فولکلور شود.

فولکلور.

[فُلْکْ لُرْ] (فرانسوی، اِ)(1) (از دو کلمه انگلیسیِ فولک(2) به معنی توده و لور(3) به معنی دانش) علم به آداب و رسوم تودهءمردم و افسانه ها و تصنیفهای عامیانه. توده شناسی. (از فرهنگ فارسی معین). فرهنگ عامه، مجموعهء عقاید، اندیشه ها، قصه ها، آداب، رسوم، ترانه ها و هنرهای ساده و ابتدایی یک ملت را فولکلور گویند.
(1) - Folklore.
(2) - Folk.
(3) - Lore.

فولن.

[] (معرب، اِ) به یونانی برگ نبات است. (فهرست مخزن الادویه).

فولو.

(معرب، اِ) به یونانی حنظل است. (فهرست مخزن الادویه). هنداونهء ابوجهل. حنظل. رجوع به این کلمات شود.

فولوافاریقون.

[] (معرب، اِ) به فارسی برسیان و به سریانی بطباط، و آن عصی الراعی است. (فهرست مخزن الادویه).

فولوبس.

[] (اِخ) نام یکی از حواریین عیسی. (ابن جوزی: المدهش).

فولوتر.

[] (معرب، اِ) پرسیاوشان. (فهرست مخزن الادویه).

فولودین.

(معرب، اِ) بسفانج. (فهرست مخزن الادویه).

فولوربردن.

[](معرب، اِ) به یونانی خربق اسود است. (فهرست مخزن الادویه).

فولوسون.

(اِ) ثوم است. (فهرست مخزن الادویه).

فولوعس.

[] (معرب، اِ) فستق. (فهرست مخزن الادویه).

فولوفرینون.

[] (معرب، اِ) ورق البلوط. (فهرست مخزن الادویه).

فولوفنیس.

[] (معرب، اِ) حنظل. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فولو شود.

فولوقس.

[] (معرب، اِ) حنظل. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فولو و فولوفنیس شود.

فولومس.

[] (معرب، اِ) قثاء. (فهرست مخزن الادویه).

فولومیثا.

(معرب، اِ) ماءالزیتون مجلح است. (فهرست مخزن الادویه).

فولون.

(معرب، اِ) طین ارمنی. (فهرست مخزن الادویه).

فولة.

[لَ] (ع اِ) یکی از باقلی و نخود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فول شود.

فولی.

(معرب، اِ) برگ نبات. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فولن شود.

فولیا.

(معرب، اِ) کرش است که به فارسی شکنبه نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فولیاسیقی.

(معرب، اِ) ورق الخوخ. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فولن شود.

فولیاغرنا.

[] (معرب، اِ) ورق الزیتون. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فولن و فولیا شود.

فولیون.

(معرب، اِ) (از یونانی پولیون(1)) مریم نخودی. (فرهنگ فارسی معین). دارویی است که از ملک شام آرند. جراحتهای تازه را نافع است. (آنندراج) (از برهان). اسم یونانی جعده است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - Polion.

فوم.

(ع اِ) سیر. || گندم. || نخود. || نان. || هر دانه ای که از آن نان پزند. || هر عقدهء لقمهء بزرگ. || هر عقده از سیر و پیاز. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

فوم.

[فُ وَ] (ع ق) قطعه فوماً؛ پاره پاره برید آن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ فومة. (اقرب الموارد).

فوماهیراطیس.

(معرب، اِ) باقلی قبطی است که قلقاس نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فومد.

[] (اِ) شراب. (فهرست مخزن الادویه).

فومستان.

[مِ] (اِخ) دهی است از بخش گاوبندی شهرستان لار که دارای 183 تن سکنه است. آب آن از چشمه و چاه و محصول عمده اش غله، تنباکو و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فومش کنار.

[مِ کِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان شاهی که دارای 1320 تن سکنه است. آب آن از نهر هتکه و رود تالار و محصول عمده اش برنج، غله، پنبه و کتان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فومن.

[مَ] (اِخ) شهر کوچک فومن مرکز شهرستان فومنات در 27 هزارگزی جنوب باختری رشت واقع و شامل شش قریهء به هم پیوسته است به نامهای بازار، شهربیجار، جهودبیجار، شویل کنار، نقارچیان، خندق بیجار. جمعیت شهر در حدود هشت هزار تن است و دارای 300 باب دکان است. آب آشامیدنی شهر از چاه و روشنایی آن بوسیلهء برق تأمین میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فومن.

[مَ] (اِخ) دهستان حومهء فومن از یکصد آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمع نفوس آن در حدود 48000 نفر و قراء مهم آن عبارت است از: لولمان، گشت، کلاشم، خشک نودهان، خسمخ، رودپیش، چکوسر، گشت رودخان، کلده، گیگاسر، چیران، قلعه رودخان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فومنات.

[مَ] (اِخ) نام یکی از شهرستانهای هفتگانهء استان گیلان که در باختر رشت واقع است. مساحت شهرستان در حدود 237 کیلومتر مربع است. قسمت جنوبی شهرستان، کوهستان مستور از جنگل است و در ارتفاعات بالا چمن زارهای طبیعی و مرکز گله داری است. رودخانه های تنیان، سیاهرودخان، پلنگ در ماسوله، گازرودخان، گشت رودبار، قلعه رودخان، شاخزر، شفت، و پسیخان و سنگ از نقاط مختلف این شهرستان عبور میکند. جمع قراء شهرستان 227 آبادی است که به دو بخش مرکزی و صومعه سرا تقسیم میشود و روی هم 155 هزار تن سکنه دارد. بخش مرکزی شامل 4 دهستان بنام حومه، شفت، ماسوله و تولم است. محصول عمدهء شهرستان فومنات برنج، توتون، چای، ابریشم، لبنیات، کنف، نیشکر، بنشن و مختصر گندم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فومة.

[مَ] (ع اِ) خوشه. || آنچه به دو انگشت برداشته شود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، فُوَم. (اقرب الموارد).

فومی.

(ص نسبی) گندم فروش. (ملخص اللغات) (یادداشت مؤلف).

فومینطون.

(معرب، اِ) هرطمان. (فهرست مخزن الادویه).

فونتن بلو.

[فُنْ تِمْ بْلُ / بِ لُ] (اِخ)(1) شهر کوچکی است در نزدیکی پاریس که قدمت تاریخی دارد. (فرهنگ آمریکائی وبستر).
(1) - Fontainebleau.

فونتیانگ.

[فُنْ] (اِخ)(1) از شهرهای مهم کشور اندونزی در جزیرهء برنئو. (یادداشت مؤلف).
(1) - Fontyang.

فونتیک.

[فُ نِ] (فرانسوی، ص)(1) آنچه بیان صوت و آوا کند. || (اِ) مطالعهء اصوات و تلفظ های یک زبان. (فرهنگ فارسی معین). صوت شناسی. آواشناسی. || هنرهای فونتیک؛ هنرهایی که به قوهء سامعه ارتباط دارند از قبیل شعر، نثر ادبی، موسیقی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phonetique.

فونج.

[نَ] (اِخ) از رستاق طبرش، و توس بن نوذر بر دست قبادبن قباد مهندس آن روزگار این دیه ها را بنا کرده است. (تاریخ قم).

فونس.

[] (معرب، اِ) به یونانی قندیل البحر است، و ماذریون و تخم ماذریون را نیز نامند. (مخزن الادویه).

فونش آباد.

[نِ] (اِخ) دهی است از بخش ابهر شهرستان زنجان که دارای 602 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء ابهر و قنات. محصول عمده اش غله، بنشن و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فونشسته.

[شُ تَ / تِ] (اِ) به فارسی نوعی از فطر است که غوشنه باشد. (فهرست مخزن الادویه).

فونوگراف.

[فُ نُ گْرا / گِ] (فرانسوی، اِ)(1)دستگاهی که اصوات را ضبط و سپس بازگو میکند. دستگاه ضبط صوت. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Phonographe.

فونون.

(اِخ) (ظلمت) نام یکی از منازل یهود است که در میان صلمونه و اوبوت واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

فونیان.

(اِخ)(1) نام قومی است. فرینیان. هون ها. (ایران باستان پیرنیا ص2118). رجوع به فرینیان شود.
(1) - Founian.

فونیس.

(معرب، اِ) به یونانی نخاله است. (فهرست مخزن الادویه).

فونیکولر.

[لِ] (فرانسوی، اِ)(1) راه آهنی که بوسیلهء سیم یا کرمایر از زمین های پرشیب عبور کند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Funiculaire.

فونیلج.

[] (معرب، اِ) به یونانی «جوزبوا»ست. (فهرست مخزن الادویه).

فونین.

[] (معرب، اِ) به یونانی بسد است. (فهرست مخزن الادویه).

فؤوج.

[فُ ئو] (ع اِ) جِ فوج. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فؤوج.

[فُ ئو] (ع مص) دمیدن بوی مشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جوشیدن دیگ. (منتهی الارب). || خون برآوردن زخم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فراخ شدن تاراج. (منتهی الارب).

فؤور.

[فُ ئو] (ع مص) جوشیدن دیگ و چشمه و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فؤوق.

[فُ ئو] (ع مص) نزدیک مردن رسیدن، یا مردن و جان دادن. || فراهم آمدن فیقه در پستان ناقه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکستن سوفار تیر را. (منتهی الارب).

فوة.

[فُوْ وَ] (ع اِ) روناس که بیخ درختی است باریک، دراز، سرخ که بدان رنگ کنند. (منتهی الارب). و آن را روناس و روین نیز گویند. (یادداشت مؤلف) || داروئی مُسقِط جنین. (منتهی الارب). در داروسازی نیز به کار برند. (یادداشت مؤلف).

فوه.

(ع اِ) دهان. ج. افواه، افهاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دندان. || دیگ افزار. || بوی افزار که از آن خوشبوی را نیکو سازند. || رنگ شکوفه و گونهء آن. || صنف هر چیزی و گونهء آن. ج، افواه. جج، افاویه. (منتهی الارب).

فوه.

[فَ وَ / وِ] (اِ) ورق طلا و نقره و مانند آن که در زیر نگین گذارند تا صفا و رنگ آن بیفزاید. (فرهنگ فارسی معین) :
یاقوت باده را فوه ای غیر شعله نیست
ساقی به پیش شمع نگه دار شیشه را.
صائب.

فوه.

[فَ وَهْ] (ع اِمص) فراخی دهن. || (مص) فراخ دهن شدن. (منتهی الارب). افوه گردیدن آدمی یا خیل. (از اقرب الموارد). || برآمدن دندان یا ثنیهء علیا و دراز گردیدن آن. (منتهی الارب).

فوه.

[فَوْهْ] (ع مص) سخن گفتن و دهان بسخن گشادن. (اقرب الموارد): مافهت بکلمة؛ ای مافتحت فمی بها. (منتهی الارب).

فوهاء .

[فَ] (ع ص) چاه گشاده دهانه. (منتهی الارب). || مؤنث افوه است: محالة فوهاء؛ چرخ درازدندانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || طعنة فوهاء؛ گشاده. (اقرب الموارد).

فوهء بری.

[فُ وَ / وِ یِ بَرْ ری] (اِ مرکب)بلسکی است. (فهرست مخزن الادویه). روناس بیابانی. حب الصبیان. (یادداشت مؤلف).

فوهد.

[فَ هَ] (ع ص) کودک فربه تمام خلقت. (منتهی الارب). رجوع به فرهذ شود.

فوهدة.

[فَ هَ دَ] (ع ص) مؤنث فوهد. (منتهی الارب). رجوع به فرهذ شود.

فوهل.

[هِ] (اِ) شوره، و آن چیزی است که از آن باروت سازند، و در هندوستان بدان آب سرد کنند. (برهان). شوره. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به شوره شود.

فوهة.

[هَ] (ع اِ) دهانهء کوه. (منتهی الارب). || دهانهء راه. || دهانهء رودبار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دهانهء جوی. || شورش و غوغا. (منتهی الارب).

فوهة.

[فَ هَ] (ع اِ) دهان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فوهة.

[فُوْ وَ هَ] (ع اِ) شورش و غوغای مردم. || ازهم بریدگی مسلمانان به غیبت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شیر شیرین مزه. (منتهی الارب). و در این معنی گویند به قاف است. (اقرب الموارد). || دهانهء کوچه. (منتهی الارب). || دهانهء راه. || دهانهء رودبار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دهانهء نهر. (اقرب الموارد). || اول هر چیزی. ج، فوهات، فوائه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فوی.

[فَوْ وی] (ص نسبی) منسوب به فو که بطنی است از معافر. (سمعانی).

فوی.

[فَوْ وی ی] (ص نسبی) منسوب به فوه که گویا در حدود بصره است. (از سمعانی).

فویت.

[فُ وَ] (ع ص) یگانه در رای و دانش خود. (منتهی الارب). منفرد به رای خود که مشاورت نکند. برای مذکر و مؤنث به همین صیغه استعمال شود. (از اقرب الموارد).

فویسقة.

[فُ وَ سِ قَ] (ع اِ مصغر) موش، به حکم آنکه از سوراخ خود بر مردم خروج کند. (منتهی الارب). موش. فار. فارة. فرنب. ام راشد. (یادداشت مؤلف). مصغر فاسقة، و موش را گویند بسبب خروج او از سوراخ بر مردم. (اقرب الموارد).

فویوس.

(اِ) علیق الکلب. (فهرست مخزن الادویه).

فویه.

[فُ وَیْهْ] (ع اِ مصغر) مصغر فم. (منتهی الارب). مصغر فوه. (آنندراج).

فه.

[فَهه] (ع ص) درمانده در سخن. (منتهی الارب). فهیه. (اقرب الموارد).

فه.

[فَهْ / فِهْ] (اِ) چوب پهنی که کشتی بانان بدان کشتی رانند. || آهنی بیل مانند که در میان آن چوبی و در دو طرف آن ریسمانی بندند و یکنفر سر چوب را و دو نفر دیگر سر ریسمان را به دست گیرند و زمین شیارکرده را بدان هموار سازند. مجرفه. پل کش. فهد. (فرهنگ فارسی معین).

فهاد.

[فَهْها] (ع ص، اِ) یوزبنده و شکارآموزانندهء آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یوزبان. (یادداشت مؤلف).

فهاد.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش جبال بارز شهرستان جیرفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فهار.

[فَ] (اِ) سنگی به رنگ یاقوت اطلسی، و آن را از مشرق زمین آورند. و در کان طلا هم میباشد. گویند خوردن آن دفع جنون میکند. (برهان). بعضی گفته اند لعل است. (مخزن الادویه).

فهارس.

[فَ رِ] (ع اِ) جِ فهرس. (اقرب الموارد). رجوع به فهرس و فهرست شود.

فهاق.

[فِ] (ع اِ) جِ فهقة. رجوع به فهقة شود.

فهالنج.

[فَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش طبس شهرستان فردوس که دارای 895 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، خرما و تنباکو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فهام.

[فَهْ ها] (ع ص) بسیار داننده. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین).

فهامت.

[فَ مَ] (ع مص) فهمیدن و درک کردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فهامة شود.

فهامة.

[فَ / فِ مَ] (ع مص) دانستن. || به دل دریافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فهامیه.

[فَ یَ] (ع مص) دانستن. || به دل دریافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فهانه.

[فَ نَ / نِ] (اِ) فانه. پانه. (فرهنگ فارسی معین). چوب تنکی را گویند که گاهی در پس در خانه نهند تا در گشوده نگردد. و کفشگران و موزه دوزان در فاصلهء قالب کفش و موزه نهند تا فراخ گردد. استادان درودگر و نجار و چوب شکن در شکاف چوبی که با تبر می شکافند فروبرند تا زودتر شکافته گردد. گاهی در زیر ستون گذارند تا راست بایستد. (برهان). رجوع به فانه شود.

فهاهة.

[فَ هَ] (ع اِمص) درماندگی به سخن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فَهّ شود.

فهبنده.

[فَ بَ دِ] (اِخ) دهی است از بخش زرقان شهرستان شیراز که دارای 34 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فهد.

[فَ] (ع اِ) یوز. ج، افهد، فهود. (منتهی الارب). یوز. پوزپلنگ. (فرهنگ فارسی معین). در رنگ چون پلنگ و به طبع چون سگ باشد. (یادداشت مؤلف). وحوش را بدان شکار کنند. تنگ خلق، سخت خشم و جهنده و دیرخواب است. (اقرب الموارد) :
برفتند با یوزبانان و فهد
گرازان و تازان سوی رود شهد.فردوسی.
|| میخ وسط پالان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) نیکو ساختن کار را در غیبت کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) ستاره ای است. (اقرب الموارد).

فهد.

[فَ هَ] (ع مص) خوابیدن و غفلت ورزیدن از آنچه لازم و ضروری بود. || همچو یوز گشتن در خواب و تمدد آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فَهد شود.

فهد.

[فَ هِ] (ع ص) مرد خفته و بی خیر و شبیه به یوز در خواب و تمدد آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فهدر.

[فُ دُ] (ع ص) نوجوان پرگوشت پرجوانی. (منتهی الارب). مقلوب فرهد است. (اقرب الموارد). رجوع به فرهذ و فوهد شود.

فهدر.

[فَ دَ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فهدة.

[فَ دَ] (ع اِ) مؤنث فهد. || شرم انسان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || استخوان بلندبرآمده در پس گوش شتر. || گوشت پارهء بیرون جسته زیر سینهء اسب. (منتهی الارب).

فهدی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فهد که نام اجدادی است. (سمعانی).

فهر.

[فَ] (ع اِ) سنگ زبرین آسیا. مقابل صلایة که سنگ زیرین است. (از یادداشت مؤلف از بحرالجواهر). || سنگی که بدان چهارمغز بشکنند. سنگ صلایه. (فرهنگ فارسی معین). یا سنگ کف. ج، افهار. (منتهی الارب). ج، افهار، فهور. (اقرب الموارد).

فهر.

[فَ / فَ هَ] (ع مص) جماع کردن زنی را بی انزال و با دیگری انزال کردن. (منتهی الارب).

فهر.

[فُ] (ع اِ) مدارس جهودان که به روز عید در آن فراهم آیند، و بدین معنی است: کأنهم الیهود و خرجوا من فهرهم. || عیدی است یهودان را، و گویند روزی است که در آن روز خورند و آشامند. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

فهر.

[فَ] (اِخ) ابن مالک بن النضر، از کنانة از عدنان. جد جاهلی و از کسانی است که نسبت نبیّ اکرم را بدو رسانند. (از اعلام زرکلی).

فهرج.

[فَ رَ] (اِخ) شهری است به اصطخر. معرب فهره. (منتهی الارب). رجوع به فهره شود.

فهرج.

[فَ رَ] (اِخ) یکی از بخش های سه گانهء شهرستان بم که از جنوب خاوری آن شهرستان واقع است. اکثر آبادیهای این بخش به هم پیوسته و راه شوسهء بم به زاهدان از وسط بخش می گذرد. آب مشروب بخش از قنوات تأمین میشود. محصول عمدهء بخش غله، حنا، خرما، لبنیات، رنگ، پنبه و انواع مرکبات است. این بخش از شش دهستان تشکیل شده که بترتیب عبارتند از: پشت رود با 19 آبادی و 3300 تن سکنه، رودآب دارای 29 آبادی و 8000 تن سکنه، ریگان با 52 آبادی و 7000 تن سکنه، برج اکرم با 35 آبادی و 5700 تن سکنه، عزیزآباد با 22 آبادی و 3500 تن سکنه، کنبکی با 23 آبادی و 2800 تن سکنه. بنابر آمار بالا بخش فهرج دارای 180 آبادی و 30300 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فهرج.

[فَ رَ] (اِخ) دهی از بخش فهرج شهرستان بم که در حدود هزار تن سکنه دارد. آب آن از دو رشته قنات و محصول عمده اش غله، خرما، لبنیات، پنبه، حنا و انواع مرکبات است. زنان قالی و گلیم و کرباس می بافند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فهرج.

[فَ رَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف بلوچ ناحیهء بمپور. (جغرافیای سیاسی کیهان).

فهرج.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش مهریز شهرستان یزد که دارای 889 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فهرس.

[فِ رِ] (معرب، اِ) فهرست. (منتهی الارب). معرب فهرست. (غیاث). رجوع به فهرست شود.

فهرست.

[فِ رِ] (معرب، اِ) (معرب پهرست(1) پهلوی) جدولی شامل ابواب و فصول کتاب در ابتدا یا انتهای آن. || صورت اسامی چیزی. (فرهنگ فارسی معین). نوشته ای را نیز گفته اند که در آن اسامی کتابها باشد، و عربان فهرس میگویند. (برهان). نمودار. خلاصه. ملخص :
شاهی که گر بیان دهد اخلاق او خرد
فهرست بأس حیدر و عدل عمر شود.
مسعودسعد.
صاحب خبر غیب نخوانده ست بسدره
چون سیرت نیکوش به فهرست سیر بر.
سنایی.
اشارات و مواعظ آن را که فهرست مصالح دین و دنیاست نمودار سیاست خواص و عوام ساخت. (کلیله و دمنه).
فهرست مکارم باد اخبار تو عالم را
تاریخ معالی باد آثار تو عالم را.خاقانی.
مگر فهرست نیکوئی است آن خط
که بی پرگار و بی مسطر کشیدی.خاقانی.
عدل است و دین دوگانه ز یک مادر آمده
فهرست ملک از این دو برادر نکوتر است.
خاقانی.
چو گشت این سه فهرست پرداخته
سخنهای با یکدگر ساخته.نظامی.
ترکیب ها:
- فهرست نویس.؛ فهرست نویسی. رجوع به هر یک از این کلمات شود.
(1) - pehrest.

فهرست نویس.

[فِ رِ نِ] (نف مرکب)فهرست نویسنده. (فرهنگ فارسی معین). آنکه فهرست کتب یا مطالب را تهیه و تدوین کند. || مأمور دولت که به نوشتن فهرست اسامی موظف بود. (فرهنگ فارسی معین) :میرزا محمدعلی سررشته دار و فهرست نویس خزانهء نظام. (مرآة البلدان).

فهرست نویسی.

[فِ رِ نِ] (حامص مرکب) کار فهرست نویس. نوشتن فهرست. رجوع به فهرسة شود.

فهرسة.

[فَ رَ سَ] (ع مص) فهرست کتاب نوشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فهرمد.

[فَ مَ] (اِخ) از قرای ری است. وقعهء یاران مستعین و حسین بن زید علوی در این مکان اتفاق افتاد. (معجم البلدان).

فهرومند.

[فَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهرستان نهاوند که دارای 451 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء گاماسیاب و محصول عمده اش غله، توتون، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فهرة.

[فِ رَ] (ع اِ) مؤنث فهر است. (منتهی الارب).

فهره.

[فَ رَ] (اِخ) شهری است به شهرستان اصطخر بر کنار دشت. و فهرج معرب آن است. (یادداشت مؤلف). شهری است به اصطخر. (منتهی الارب). رجوع به فهرج شود.

فهره.

[فَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که دارای 786 تن سکنه است. آب آن از قنات و چاه و محصول عمده اش غله، لبنیات، پنبه و چغندر است. زنان جاجیم می بافند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فهره.

[فَ رَ] (اِخ) شهر معروفی است از نواحی مکران. (معجم البلدان). دهی است از بخش جالق شهرستان سراوان که دارای 200 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء محلی و محصول عمده اش غله، خرما، ذرت و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فهری.

[فِ] (ص نسبی) منسوب به فهربن مالک بن نضربن کنانه. (سمعانی). رجوع به فهربن مالک شود.

فهری.

[فِ] (اِخ) عبدالملک بن قطن. امیر اندلس و از پیشوایان شجاعان است که در سال 114 ه . ق. پس از قتل عبدالرحمان الغافقی والی اندلس شد. و ابن الحبحاب امیر افریقا او را عزل کرد. وی در سال 123 ه . ق. / 741 م. در عقبه درگذشت. (از اعلام زرکلی).

فهض.

[فَ] (ع مص) سر شکستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فهفاه.

[فَ] (ع ص) مرد نیکو سیاست شتران. (منتهی الارب). نیکو قیام کننده در مال. (از اقرب الموارد).

فهفه.

[فَ فَهْ] (ع ص) درمانده به سخن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فهفهة.

[فَ فَ هَ] (ع اِمص) درماندگی به سخن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فهاهة.

فهق.

[فَ] (ع مص) بر فهقة آوردن. (منتهی الارب).

فهق.

[فَ / فَ هَ] (ع مص) پر شدن خنور چندانکه از سر بیرون شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فهقة.

[فَ قَ] (ع اِ) استخوان بر گردن که اول فقار است، یا استخوان قریب پیوند سر و گردن مشرف بر کام. (منتهی الارب). ج، فهاق. (اقرب الموارد).

فهل.

[فَ] (ص) گشاد و فراخ. (برهان).

فهل.

[فَ] (اِخ) نام ناحیتی از فارس یا کرمان بوده است : از این جملت کرمان و اعمال آن بیرون از مال و فهل و فهرج. (فارسنامهء ابن البلخی ص171). رجوع به فهرج و فهره و فهلیان شود.

فهلبد.

[فَ بَ] (اِخ) نام عودنوازی در دربار انوشیروان. (یادداشت مؤلف).

فهلل.

[فَ لَ] (ع ص) باطل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فهلو.

[فَ لَ] (معرب، اِ) پَهْلَو. (فرهنگ فارسی معین).

فهلوی.

[فَ لَ] (ص نسبی) پهلوی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پهلوی و فارسی میانه شود.

فهلویات.

[فَ لَ وی یا] (اِ) جِ فهلوی و فهلویه. (فرهنگ فارسی معین). || به ترانه های ملی ایران اطلاق شده است. رجوع به فهلویه شود.

فهلویه.

[فَ لَ وی یَ / یِ] (ص نسبی، اِ)پهلوی. مؤنث فهلوی. (فرهنگ فارسی معین). || کلمه یا جمله ای که به زبان پهلوی باشد. || شعری که به یکی از زبانهای محلی ایران - جز زبان ادبی و رسمی - به وزنی از اوزان عروضی یا هجایی سروده شده و بخشی از آنها در قالب دوبیتی است. ج، فهلویات. (فرهنگ فارسی معین).

فهلة.

[فَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش گرمی شهرستان اردبیل که آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فهلیان.

[فَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که تقریباً در باختر بخش واقع شده و از رود فهلیان و چشمه سارها مشروب می شود. محصول دهستان غله، حبوب و جزئی مرکبات است. از یازده آبادی تشکیل شده که مرکزش قریهء فهلیان است. در حدود 2000 تن سکنه دارد و آبادیهای مهم آن سروان گر، فهلیان، جنجان و میانه است. راه شوسهء کازرون به بهبهان از وسط این دهستان عبور میکند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فهلیان.

[فَ] (اِخ) قصبهء بخش فهلیان و ممسنی مرکز دهستان فهلیان است که دارای 750 تن سکنه است. آب آن از رود فهلیان و چشمه سارهاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فهلیان پایین.

[فَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان فهلیان از بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که دارای 200 تن سکنه است. آب آن از رود فهلیان و محصول عمده اش غله، برنج و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فهلیان و ممسنی.

[فَ نُ مَ مَ سَ] (اِخ)یکی از بخش های چهارگانهء شهرستان کازرون که در جنوب غربی بخش اردکان و در مغرب شهرستان بهبهان واقع است. دارای 42 هزار تن سکنه و محصول عمده اش غله، پنبه، حبوب، جزئی مرکبات و انجیر است. کار دستی مردم بافتن گلیم و قالیچه است. این بخش از پنج دهستان بنام فهلیان، رستم، جاوید، بکش و دشمن زیاری تشکیل شده و شامل 238 پارچه آبادی است. مرکز بخش نیز همان قصبهء فهلیان محسوب میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فهم.

[فَ] (ع مص) دانستن و به دل دریافتن. (منتهی الارب). فهامه. فهامیة. (اقرب الموارد). || (اِمص) دریافت. || قوهء دریافت. قوهء اندریافت. ج، افهام. (فرهنگ فارسی معین). تصور شی ء از لفظ مخاطب. (اقرب الموارد) :
هرگز نرسد فهم تو در این خط
هرچند در او بنگری به سودا.ناصرخسرو.
مقدار دانش و فهم خویش معلومِ رای پادشاه گردانند. (کلیله و دمنه). نفاذ کارها با اهل بصر و فهم تواند بود. (کلیله و دمنه). بر مردمان واجبست که در کسب علم کوشند و فهم در آن معتبر دارند. (کلیله و دمنه). و بحقیقت بباید دانست که فایده در فهم است نه در حفظ. (کلیله و دمنه).
غیر فهم و جان که در گاو و خر است
آدمی را عقل و جان دیگر است.مولوی.
کس ز کوه و سنگ عقل و دل نجَست
فهم و ضبط نکته ای مشکل نبست.مولوی.
فهم و فراست و عقل و کیاستی زایدالوصف داشت. (گلستان).
سعدی از آنجا که فهم اوست سخن گفت
ورنه کمال تو وهم کی رسد آنجا؟سعدی.
کیت فهم بودی نشیب و فراز
گر این در نکردی به روی تو باز.سعدی.
- ادافهم؛ آنکه معنی حرکات و اطوار و رفتار را دریابد :
هرچه در خاطر عاشق گذرد میدانی
خوش ادافهم و ادایاب و ادادان شده ای.
صائب.
- تیزفهم؛ آنکه زود و تند دریابد. فهیم.
- زودفهم؛ تیزفهم. فهیم.
- سخن فهم؛ سخن شناس. که معنی سخن را نیک دریابد :
صائب اگر به یار سخن فهم میرسید
میشد جهان پر از غزل عاشقانه اش.صائب.
- نافهم؛ آنکه نمی فهمد. مقابل فهیم. رجوع به نافهم شود.
- نفهم؛ نافهم. رجوع به نافهم شود.
ترکیب های دیگر:
- فهماندن.؛ فهمانده. فهماننده. فهمانیدن. فهم داشتن. فهم کردن. فهمی. فهمیدن. فهمیده. رجوع به هر یک از این کلمات شود.

فهم.

[فَ هِ] (ع ص) مرد زودفهم و دانا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فهما.

[فُ هَ] (ع ص، اِ) فهماء. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فهماء شود.

فهماء.

[فُ هَ] (ع ص، اِ) جِ فهیم. (فرهنگ فارسی معین).

فهماندن.

[فَ دَ] (مص جعلی) فهمانیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فهمانیدن شود.

فهمانده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف) فهمانیده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فهمانیده شود.

فهماننده.

[فَ نَنْ دَ / دِ] (نف) آنکه چیزی را به دیگری بفهماند.

فهمانیدن.

[فَ دَ] (مص جعلی) فهماندن. مطلبی را به دیگری حالی کردن. موجب فهمیدن شخصی دیگر شدن. (فرهنگ فارسی معین). از فهم عربی و پساوند مصدری متعدی فارسی ساخته شده است. تفهیم. حالی کردن. (یادداشت مؤلف).

فهمانیده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف) کسی که مطلبی را بدو فهمانده باشند. || مطلبی که به کسی فهمانده شده باشد. (فرهنگ فارسی معین).

فهم داشتن.

[فَ تَ] (مص مرکب)فهمیدن. فهیم بودن :
آنکه زیان میرسد از وی به خلق
فهم ندارد، که زیان می کند.سعدی.

فهم کردن.

[فَ کَ دَ] (مص مرکب)دریافتن. فهمیدن. درک کردن. (یادداشت مؤلف) :
سخن ها را شنیدن میتوانست
ولیکن فهم کردن می ندانست.نظامی.
گفتش ای شاه جهان بی زوال
فهم کژ کرد و نمود او را خیال.مولوی.
تا کنی فهم آن معماهاش را
تا کنی ادراک رمز فاش را.مولوی.
مگس را تو چون فهم کردی خروش
که ما را به دشواری آمد به گوش؟سعدی.
فهم سخن چون نکند مستمع
قوت طبع از متکلم مجوی.سعدی.
تمام فهم نکردم که ارغوان و گل است
در آستینش یا دست و ساعد گلفام.سعدی.
زاهد ار رندی حافظ نکند فهم چه باک
دیو بگریزد از آن قوم که قرآن خوانند.
حافظ.
رجوع به فهم شود.

فهمی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فهم. رجوع به فهم شود. || منسوب به فهم که بطنی است از قیس عیلان. (سمعانی).

فهمی.

[فَ] (اِخ) اسمش میر شمس الدین محمد. اصلش از قریهء خبیص کرمان و در زمان سلطان محمد صفوی صدر ممالک محروسه بود. (از آتشکدهء آذر چ سنگی ص122).

فهمی.

[فَ] (اِخ) از شعرای دارالمؤمنین کاشان است. طبع خوشی داشته. صاحب دیوان بوده اما چون تحصیل مراتب علمی نکرده کلامش از عیب خالی نیست. این چند شعر از او نوشته شد:
تو ساده لوحی دل بین که در سر راهی
نکرده وعده نشاند به انتظار مرا.
بیت دیگر:
مرا هجر اینقدر آزار کرده ست
که از وصل توام بیزار کرده ست.
(از آتشکده چ سنگی ص245).
فهمی کاشی، رند و نامرد است و اوقات خود را به تجارت میگذراند، عاشق پیشه هم هست ولی عشقش پایدار نیست. طبع شعر خوبی دارد و این بیت از اوست:
تو از کس نگذری کش رخنه ای در جان نیندازی
من از حیرت نمی دانم که زخمی خورده ام یا نه.
و نیز این ابیات:
باز اشکم سر آرایش مژگان دارد
بازم انگشت ملاقات به دندان دارد.
*
خانه ام شد بس که گرم از آه آتشبار من
میگریزد آفتاب از سایهء دیوار من.
(از مجمع الخواص صادقی کتابدار ص200).
وی از شعرای روزگار صفویه است.

فهمی.

[فَ] (اِخ) تخلص سلطان محمد خدابنده است که پسر شاه طهماسب صفوی و پادشاهی صاحب جود و کرم بود و در فن نقاشی و موسیقی مهارت داشت. این ابیات از اوست:
چو نقش ابروی او در شراب ناب نماید
هلال عید بود کز فلک در آب نماید
فغان که نیست چنان محرمی که نامهء شوقم
ز روی لطف نهانی بدان جناب نماید
ز دردمندی فهمی به واجبی شود آگه
از این غزل دو سه بیتی گر انتخاب نماید.
این رباعی هم از اوست:
دلدار مرا به رغم اغیار امشب
داده ست به بزم خویشتن بار امشب
ای صبح چراغ عیش ما را نکشی
زنهار دم خویش نگه دار امشب.
(از مجمع الخواص صادقی کتابدار ص9 و 10).

فهمیدگی.

[فَ دَ] (حامص) فهمیده بودن. (فرهنگ فارسی معین).

فهمیدن.

[فَ دَ] (مص جعلی) از فهم و علامت مصدر فارسی. (یادداشت مؤلف). دریافت کردن. دریافتن. ادراک کردن. (فرهنگ فارسی معین).

فهمیدنی.

[فَ دَ] (ص لیاقت) قابل فهمیدن. دریافتنی. قابل درک. رجوع به فهمیدن شود.

فهمیده.

[فَ دَ / دِ] (ن مف) دریافت شده. درک شده. || دانا. عالم: آدم فهمیده ای است. || باخبر. مطلع. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فهم و فهمیدن شود.

فهندر.

[فَ هَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت بخش ولایت حومهء شهرستان تربت حیدریه که دارای 1256 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمدهء آن غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فهندر.

[فَ هَ دَ] (اِخ) دهی است از بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه که دارای 22 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فهنه.

[فَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش سرولایت شهرستان نیشابور که دارای 41 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غله و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فهنه.

[فَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش سرولایت شهرستان نیشابور که دارای 814 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فهو.

[فَهْ وْ] (ع مص) سهو کردن از چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فهوانیة.

[فَهْ یَ] (ع اِمص) خطاب حق بطریق مکافحة در عالم مثال. (تعریفات). فَوانیة.

فهود.

[فُ] (ع اِ) جِ فهد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یوزان : آنچه لایق اردو بوده با حرم فرستادند و قومی به اصحاب فهود و جوارح دادند. (جهانگشای جوینی).

فهور.

[فُ] (ع اِ) جِ فهر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فهة.

[فَهْ هَ] (ع ص) مؤنث فَهّ. || (اِمص) درماندگی به سخن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) فراموش کردن چیزی را. (منتهی الارب). رجوع به فَهّ شود.

فهه.

[فِ هَ / هِ] (اِ) چوبی که کشتی بانان بدان کشتی رانند. پاروی کشتی. (فرهنگ فارسی معین).

فهه.

[فَ هِ هْ] (ع ص) درمانده به سخن. (منتهی الارب). رجوع به فَهّ و فهیه شود.

فهیرة.

[فَ رَ] (ع اِ) نوعی از طعام که شیر خالص را به سنگ ریزهء تفسان گرم سازند و چون به جوش آید آرد بر آن ریخته ترتیب دهند. (منتهی الارب). با قاف هم آمده است. (اقرب الموارد).

فهیلة.

[فَ لَ] (ع اِ) فهیره. (از آنندراج). رجوع به فهیرة شود.

فهیم.

[فَ] (ع ص) نیک دریابنده. دراک. تیزفهم. زودفهم. (یادداشت مؤلف). بافهم. دانا. (فرهنگ فارسی معین) :
به زمانی نکت و علم و ادب یاد کنی
وین ندیده ست در این عصر کس از هیچ فهیم.
فرخی.
ستمگران را چون جایگه چنین باشد
ستمگری نکند مردم لبیب و فهیم.سوزنی.

فهیم خان.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل که دارای 150 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فهیه.

[فَ] (ع ص) عاجز و درمانده به سخن: سفیه فهیه؛ نادان و عاجز. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فی.

(ع حرف جر) حرف جر است. (منتهی الارب). حرف جر است و ده معنی دارد: یکی معنی ظرفیت حقیقی : «غلبت الروم فی ادنی الارض و هم من بعد غلبهم سیغلبون فی بضع سنین» (قرآن 30/2-4)، یا ظرفیت مجازی مانند : «رأیت الناس یدخلون فی دین الله افواجاً» (قرآن 110/2). معنی دوم مصاحبة است مانند: «جاء الامیر فی موکبه» یعنی بهمراه موکبش. معنی سوم تعلیل است مانند: «ان امرأة دخلت النار فی هرة حسبتها...» یعنی لأجل هرة. معنی چهارم استعلاء است مانند: «و لاصلبنکم فی جذوع النخل» (قرآن 20/71)؛ یعنی علی جذوع النخل. معنی پنجم مرادفه است مانند: «زید بصیر فی صناعة»؛ یعنی به صناعت خود آگاه است. ششم مرادف «الی» است مانند: «فردّوا ایدیهم فی افواههم» (قرآن 14/9)؛ یعنی الی افواههم. در معنی هفتم مرادف «مِن» است مانند: «ثلاثین شهراً فی ثلاثة احوال»؛ یعنی من ثلاثة احوال. معنی هشتم مقایسه است مانند: «فما متاع الحیوة الدنیا فی الاَخرة الا قلیل» (قرآن 9/38)؛ یعنی در قیاس با آخرت. معنی نهم تعویض است و آن را زاید دانند عوض از محذوف مانند: «ضربت فی من رغبت»؛ یعنی ضربت من رغبت فیه. معنی دهم تأکید است و آن را نیز زاید دانند. (نقل به اختصار از اقرب الموارد). ظرف زمان و ظرف مکان. در. اندر. اندرون. (فرهنگ فارسی معین).
- فی الاخیر؛ در آخر کار. به زودی :
پس سلیمان گفت گرچه فی الاخیر
سرد خواهد شد بر او تاج و سریر.مولوی.
- فی البداهة؛ ارتجا. بی مقدمه. (یادداشت مؤلف).
- فی البدیهه؛ فی البداهة. بی درنگ. فوراً :فی البدیهه گفت: شاها ادبی کن فلک بدخو را... (چهارمقاله، شعر از امیرمعزی).
- فی الجمله؛ روی هم رفته. (یادداشت مؤلف). خلاصه. درهرحال. به هرجهت :فی الجمله به انواع عقوبت گرفتار بودم. (گلستان). فی الجمله پسر را به ناز و نعمت برآوردند. (گلستان). فی الجمله مقبول نظر سلطان آمد. (گلستان).
فی الجمله نقاب نیز بیفایده نیست
تا زشت بپوشند و نکو بگذارند.سعدی.
- فی الحال؛ فوراً. آناً. درحال. بیدرنگ :فی الحال این قطعه را بپاره ای کاغذ بنوشت. (مجالس سعدی).
ز شورش چنان هول در جان گرفت
که فی الحال راه بیابان گرفت.سعدی.
اگر درویش را گویند باید مردن فی الحال میرد. (انیس الطالبین). اتفاقاً مرا حجره ای بود و فی الحال قصد آن حجره کردند. (انیس الطالبین).
میدهی صد وعده و فی الحال بر هم میزنی
این اداها لایق چشم سخنگوی تو نیست.
صائب.
- فی الفور؛ فوراً. بی درنگ. فی الحال. رجوع به فور و فوراً شود.
- فی الله؛ در راه خدا. برای خدا :
گفت لله و فی اللَّه ای سره مرد
آن کن از مردمی که شاید کرد.نظامی.
- فی المثل؛ مث. بعنوان مثال. مانند اینکه :
نیست جهانم به کار بی در میمون تو
ور بودم فی المثل عمر در او جاودان.
خاقانی.
فی المثل تو خود اگر آب خوری
جز ز جوی دل فرزانه مخور.خاقانی.
دو چشمش فی المثل چون جزع پرآب
ز رشکش چشم نرگس مانده در خواب.
نظامی.
فی المثل هرکه خوشه ای شکند
پرِ کاهی ز خرمنی بکند.نظامی.
که را زهر برداشتی فی المثل
بخوردندی از دست او چون عسل.سعدی.
مرگ از تو دور نیست وگر هست فی المثل
هر روز بازمیرویش پیش منزلی.سعدی.
- فی المجلس؛ همانجا. فوراً. بی فاصله. بی تأمل: نقد فی المجلس. (یادداشت مؤلف). همانجا. در جای. (فرهنگ رازی).
- فی النار السقر؛ در آتش جهنم. به درک اسفل. به جهنم. (از یادداشتهای مؤلف).
- فی امان الله؛ در امان خدا. در پناه خدا. (یادداشت مؤلف). آنکه تنها خدا را دارد :
خواجه گفتش فی امان اللَّه برو
مر مرا اکنون نمودی راه نو.مولوی.
- فی حد ذاته؛ در حدود خودش. به نسبت. آنطور که مناسب آن است...
- فی سبیل الله؛ در راه خدا. (یادداشت مؤلف). در فارسی بصورت صفت برای کاری یا چیزی که در راه خدا باشد به کار رود.
- فی نفسه؛ بخودی خود. بتنهایی. به نسبت خود.
- ما فی الضمیر؛ باطن. آنچه در باطن است. افکار و اندیشه هایی که انسان به کسی نگوید و ظاهر نکند.
- مافیها؛ آنچه در آن است. محتوی چیزی: دنیا و مافیها.

فی.

[فَ / فِ] (از ع، اِ) مخفف فی ء. سایهء هر چیز پس از زوال. سایهء هر شی ء که بعد از نصف النهار باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
خوار خواهد رخ خورشید مگر وقت زوال
قصر میمون تو را ناقص از آن گردد فی.
انوری.
در تموز گرم می بینند دی
در شعاع شمس می بینند فی.مولوی.
|| غنیمت. (یادداشت مؤلف) : به یک مدح که او را گفت هزار درم از فی مسلمانان بدو داد. (تاریخ بلعمی).
دید مردی شبان در آن چَهْ، نی
ببرید آن نی و شمردش فی.سنائی.

فی.

(یونانی، حرف، اِ) نام حرف بیست ویکم از حروف یونانی. (یادداشت مؤلف).

فی.

(ع اِ) حرف فاء عربی و فارسی را نیز «فی» نامیده اند :
بر دامن کوهسار حلمش
سر پیش فکنده قاف چون فی.
اثیر اخسیکتی.
قاف از کتابت تو یک حرف خواند وز شرم
بر اوج امتحان شد گردن شکسته چون فی.
اثیر اخسیکتی.
سلطان آل یاسین کز عشق نعل اسبش
سرباز پس برآید نون هلال چون فی.
سیف اسفرنگ.

فی.

[فَی ی] (اِخ) از قرای سغد. (معجم البلدان). در بخاراست، پل فی محلی است در نزدیکی آن. (از یادداشتهای مؤلف). در شعر فارسی به تخفیف یاء به کار رفته، و این ضبط درست تر مینماید :
ملیح را به بخارا از این خبر نبود
که در سر پل فی زو ملیح تر نبود.سوزنی.

فی.

(از ع، حرف اضافه) به معنی «ضرب در»: صد ذرع زمین فی پانزده قران، هزاروپانصد قران، یعنی صد ذرع ضرب در پانزده قران. (ناظم الاطباء). ده من نان، فی دو قران، دو تومان. (یادداشت مؤلف).
- فی زدن؛ تعیین قیمت کردن. (یادداشت مؤلف).

فیا.

(اِ) دارفلفل. (فهرست مخزن الادویه).

فیاح.

[فَیْ یا] (ع ص) بحر فیاح؛ دریای فراخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رجل فیاح؛ مرد فیاض به عطا. (اقرب الموارد).

فیاح.

(ع اِمص) غارت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فیاحة.

[فَیْ یا حَ] (ع ص) ناقة فیاحة؛ ماده شتر بزرگ پستان بسیارشیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مؤنث فَیّاح. (اقرب الموارد). رجوع به فَیّاح شود.

فیاخر.

[فَ خِ] (ع اِ) جِ فیخر. (منتهی الارب). رجوع به فیخر شود.

فیاد.

[فَیْ یا] (ع اِ) بوم نر. (منتهی الارب). مذکر از بوم. (اقرب الموارد). || (ص) مرد خرامنده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنچه بپیچد بر آنچه آن قادر شود و بخورد. (از منتهی الارب).

فیادسون.

(اِخ) از قرای بخاراست. (معجم البلدان).

فیادسونی.

(ص نسبی) منسوب به فیادسون که از قرای بخاراست. (سمعانی).

فیار.

(اِ) شغل. کار. عمل. صنعت. پیشه. (برهان). فرهنگ نویسان به معنی سزاوار و شغل و کار آورده اند و گویا این معانی را از این بیت رودکی استنتاج کرده اند :
نیست فکری بغیر یار مرا
عشق شد در جهان فیار مرا.
و (ظاهراً) به خطا رفته اند و شاید همان کلمه ای باشد که امروز «ویار» میگویند و هوس معنی میدهد. (فرهنگ فارسی معین از اشعار و احوال رودکی تألیف سعید نفیسی ج3 ص1104). رجوع به فیاوار و ویار شود.

فیاران.

(ع اِ) دو شاخهء زبانهء ترازو. (منتهی الارب).

فیاروز.

(اِخ) محله ای است از سمرقند که شراب آن به خوبی مشهور است. و فناروز تصحیف است. (انجمن آرا). رجوع به فناروز شود.

فیاری.

[فَیْ یا] (ص نسبی) منسوب به فَیّار که نام اجدادی است. (سمعانی).

فیازمان.

(اِخ) دهی است از دهستان بالای شهرستان نهاوند که دارای 500 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء گاماسیاب و محصول عمده اش غله، توتون و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیاسپ.

(اِ) فطر است. (فهرست مخزن الادویه).

فیاش.

(ع مص) بر همدیگر فخر نمودن. (منتهی الارب). مفاخرة. (از اقرب الموارد).

فیاش.

[فَیْ یا] (ع ص) مرد متکبر لافی. || مهتر بسیار فضل و فزونی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فیاشل.

[فَ شِ] (اِخ) درختی است، و نیز نام آبی، و نام چند پشتهء سرخرنگ. (منتهی الارب). آبی است ازآنِ بنی حصین. (معجم البلدان).

فیاشل.

[فَ شِ] (ع اِ) جِ فیشلة. (منتهی الارب). رجوع به فیشلة شود.

فیاض.

[فَیْ یا] (ع ص) جوانمرد و بسیار بخشنده. (منتهی الارب). بسیار فیض رساننده. (از اقرب الموارد): نهر فیاض؛ جوی پرآب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- فیاض عنایت؛ به کنایت، خداوند تعالی :
چو فیاض عنایت کرد یاری
بیار ای کان معنی تا چه داری.نظامی.

فیاض.

[فَیْ یا] (اِخ) تخلص شیخ ابوالفضل دکنی برادر فیضی دکنی معروف است. (از سبک شناسی بهار ج3). رجوع به دکنی شود.

فیاض لاهیجانی.

[فَیْ یا ضِ] (اِخ)نامش مولانا عبدالرزاق و شاگرد صدرالدین شیرازی است. گوهر مراد از تصانیف اوست. بر فصوص الحکم شیخ محیی الدین عربی شرحی فارسی نگاشته. وقتی از او دیوانی دیدم که چهار پنج هزار بیت داشت، و این ابیات از اوست:
گفته ای بیدار باید عاشق دیدار ما
پاس این حرف تو دارد دیدهء بیدار ما.
*
نه غم بیگانگان دارم نه فکر دوستان
تا تو در یاد منی عالم مرا از یاد رفت.
*
در و دیوار به مجروحی من میخندند
من به این خوش که به رویم در گلشن باز است.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص27).

فیاضة.

[فَیْ یا ضَ] (ع ص) مؤنث فیاض. فیض بخش :
فیاضهء چشمهء معانی
دانای رموز آسمانی.نظامی.

فیاضی.

[فَیْ یا] (ص نسبی) منسوب به فیاض که نام اجدادی است. (سمعانی).

فیاضی.

[فَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آبادان که دارای 900 تن سکنه است. آب آن از رود بهمن شیر و محصول عمده اش غله، خرما و سبزی است. ساکنان از طایفهء عیدان و اکثر کارگر شرکت نفت اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیاغوس.

(معرب، اِ) کشت برکشت. (فهرست مخزن الادویه).

فیاف.

(ع اِ) جِ فیف. (منتهی الارب). رجوع به فیف شود.

فیافرلیون.

[فیا فِ] (معرب، اِ) به رومی اسم جوز مائل است. (فهرست مخزن الادویه).

فیافی.

[فَ فی] (ع اِ) جِ فیفاء. (منتهی الارب). بیابانها. (غیاث) : همه شب در سترهء خوافی ظلمت قطع فیافی آن مسافت میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || مکانهای مستوی و هموار. (فرهنگ فارسی معین).

فیاق.

[فُ] (ع ص) مرد بلندقامت مضطرب و برهم اندام. (منتهی الارب).

فیال.

(اِ) زمینی را گویند که بار اول آن را زراعت کرده باشند. (برهان). زمینی که اول بار بکارند. (اسدی). مؤلف نویسند: غلط است و معنی «ابتکار» دارد و در شعر بوشکور که شاهد اسدی است «از فیال» یعنی «ابتکاراً و از روی ابتکار». در حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی نوشته شده: بزبان به لخیان نخست بود و از فیال یعنی از اول، از نخست. (یادداشتهای مؤلف) :
پس این داستان کش بگفت از فیال
ابر سیصدوسی وسه بود سال.ابوشکور.

فیال.

(ع اِ) بازیی است مر فتیان عرب را. (منتهی الارب).

فیال.

[فَیْ یا] (خ ص) صاحب فیل و پیلبان. (منتهی الارب) : فیالان سلطان بر پی آن فیلان برفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی).

فیال.

(اِخ) دهی است از دهستان قلعه
حاتم شهرستان بروجرد که دارای 87 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، چغندر و باقلاست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیالق.

[فَ لِ] (ع اِ) جِ فیلق. (منتهی الارب). رجوع به فیلق شود.

فیالة.

[لَ] (ع اِ) جِ فیل. (منتهی الارب).

فیامیس.

(معرب، اِ) فاغره. (فهرست مخزن الادویه).

فیاوار.

[فَ] (اِ) فیار که صنعت و شغل و عمل و کار و هنر باشد. (برهان). فیاور. فیار. (فرهنگ فارسی معین) :
مهر ایشان بود فیاوارم
غمشان من به هر دو بگسارم.
عنصری (از اسدی).

فیاور.

[فَ وَ] (اِ) فیاوار. (برهان). رجوع به فیاوار و فیار شود.

فی ء.

[فَیْءْ] (ع اِ) سایهء زوال که بعد از گشتن آفتاب باشد. ج، افیاء، فیوء. || غنیمت. || خراج. || پاره ای از مرغان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) بازگشت. (منتهی الارب). || (مص) بازگشتن. || غنیمت گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گردیدن سایه. || کند شدن آهن پس از تیزی. (از اقرب الموارد). || (اِ) کلمهء تعجب و تأسف. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به فی شود. || (اصطلاح فقه) همهء چیزهایی که میتوان بدون جنگ از کفار گرفت، یعنی فقط به چیزهایی اطلاق میشود که میتوان به مسالمت گرفت و از غنیمت جدا کرد. فی ء اعم است از زمینی که سکنهء آن بموجب عهدنامه ای تسلیم شده اند، چنین سرزمینی به خدا و رسول او تعلق دارد. بنابه گفتهء بسیاری از فقها خمس فی ء به پنج قسمت مساوی تقسیم میگردید و مانند خمسی که از غنیمت کسر میشد به پنج دسته از وظیفه خواران اختصاص می یافت. مبنای این عمل آیهء 5 تا 7 سورهء 59 قرآن است. در میان فقیهان راجع به تقسیم چهارپنجم دیگر اختلاف است. به عقیدهء بعضی این خمس میبایست توسط امام صرف لشکر شود و حال آنکه بعضی دیگر را عقیده بر این بود که میبایست در راه مصالح عمومی ازجمله حقوق و مقرری سپاهیان مصروف گردد. کسانی که استحقاق دریافت فی ء را داشتند غیر از کسانی بودند که مستحق گرفتن عواید «صدقه» بودند. زمین فی ء بر دو نوع بود، زمینی که سکنهء آن از حق مالکیت خود بموجب شرایط پیمان تسلیم دست کشیده بودند، و زمینی که بموجب شرایط پیمان تسلیم و به سکنهء آن حق مالکیت داده شده بود. درمورد نخستین سکنهء زمین تنها از حق انتفاع زمین بهره می بردند. (فرهنگ فارسی معین).

فیئة.

[فَ ءَ] (ع اِمص) بازگشت. || (اِ) مرغی است مانند عقاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هنگام. (منتهی الارب). حین. (اقرب الموارد).

فیبر.

(فرانسوی، اِ)(1) نسج. لیف. || قسمی مقوای ضخیم که بجای تختهء نازک در کارهای نجاری به کار برند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fibre.

فیبرین.

(فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح پزشکی) مادهء آلبومینوئیدی مستخرج از خون که بشکل الیاف کش داری در حالت مرطوب میباشد و در حالت خشک سخت و شکننده است. فیبرین علاوه بر خون در لنف و مایع آسیت - مایع موجود در صفاق - و مایع موجود در کیسه های مفصلی و همچنین در ترشحات انساج ملتهب - مث در غشاء کاذب مخاط گلو - در آنژین های دیفتروئید و دیفتری نیز موجود است. عمل مهم فیبرین در انعقاد خون است که تشکیل لخته میدهد و رگهای مجروح را مسدود مینماید. در موقع تشکیل لخته در شبکهء الیاف فیبرین گلبولها نیز نگهداری میشوند. باید دانست فیبرین در خون جاری وجود ندارد و فقط به هنگام انعقاد خون تولید میشود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fibrine.

فیبرینوژن.

[نُ ژِ] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح پزشکی) مادهء آلبومینوئیدی مترشح از کبد که یکی از عوامل انعقاد خون است و جزو آنزیم(2)های منعقدکنندهء خون به شمار میرود در موقع انعقاد خون فیبرینوژن موجود در خون بر اثر آنزیم دیگری موسوم به ترومبین تبدیل به فیبرین و فیبرینوگلبولین میشود که اولی به حالت جامد درمی آید و تشکیل لخته را میدهد و دومی در سرم خون به حالت محلول باقی میماند. خود ترومبین نیز در خون موجود نیست بلکه بصورت آنزیم دیگری موسوم به پروترومبین است که از تبدیل ویتامین «کا» در کبد به وجود آمده است. به همین مناسبت است که هر وقت ویتامین «کا» به بدن کم برسد و یا خوب جذب نشود خون دیر منعقد میگردد و تولید خونریزیهای مختلف میکند. باید دانست که جذب ویتامین «کا» در روده براثر «صفرا»ست و در یرقان انسدادی که راه ورود صفرا به روده بسته میشود خونریزی نیز تولید میگردد. پروترمبین در برابر آنزیم دیگری موسوم به ترومبوکیناز - که در موقع خروج خون از عروق از گلبولهای سفید و پلاکت ها ترشح میشود - و در برابر یون های کلسیم تبدیل به ترومبین فعال میشود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fibrinogene.
(2) - Enzyme.

فیتالس.

[لُ] (اِخ)(1) یکی از بزرگان قدیم الوزیس که بنابر افسانه های یونانی سرس را نزد خود پناه داد و سرس نهال انجیری بدو تقدیم کرد. (فوستل دو کولانژ). فیتالوس. یکی از قهرمانان آتیک بود که در سواحل ایلیسوس(2) به سر میبرد. در آن زمان که دمتر به جستجوی دختر خود به آتیک رفت فیتالس او را در خانهء خود پذیرفت و در ازاء این خدمت مقداری نهال انجیر از رب النوع گرفت. اعقاب وی فیتالیدها مدتها امتیاز این کشت را در انحصار خود نگاه داشتند. هنگامی که تزه از کرنت مراجعت میکرد مورد پذیرائی اعقاب او قرار گرفت و آنها وی را در محراب خانوادگی خود از قتل هایی که کرده بود تطهیر کردند. فیتالیدها به پاداش این خدمت امتیازاتی در جشن های مخصوص تزه در آتن داشتند. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم ترجمهء بهمنش ص241).
(1) - Phitalos.
(2) - Ilissos.

فیتالوس.

[لُسْ] (اِخ) رجوع به فیتالس شود.

فیتالید.

(اِخ) رجوع به فیتالیدس و فیتالس شود.

فیتالیدس.

[دِ] (اِخ)(1) نامی است که یونانیان به اعقاب فیتالس داده اند. (فوستل دو کولانژ). رجوع به فیتالس شود.
(1) - Phytalides.

فیتزجرالد.

[جِ] (اِخ)(1) ادوارد (1809 - 1883 م.). شاعر و مترجم نامدار انگلیسی که در نزدیک وودبریج(2) متولد شد. وی پسر جان پورسل بود و تحصیلات خود را در کیمبریج به پایان رساند. شهرت فراوان او بسبب ترجمه ای است که از رباعیات حکیم عمر خیام کرده است که در سال 1859 م. به چاپ رسید. نیز تعدادی کتاب و نمایشنامه دارد. دو نمایشنامهء سوفوکل را نیز به انگلیسی پرداخته است. نامه های او نیز از نظر ادبی جالب است. (نقل و ترجمه از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - FitzGerald, Edward.
(2) - Woodbridge.

فیتق.

[فَ تَ] (ع ص، اِ) دربان. || نجار. (اقرب الموارد). درودگر. (آنندراج). || آهنگر. || پادشاه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

فیتن.

[فَ تَ] (ع ص، اِ) درودگر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فیثاغورث.

[رِ] (اِخ) رجوع به فیثاغورس شود.

فیثاغورس.

[رِ] (اِخ) پیثاگوراس(1). پیتاگر. از فلاسفهء بزرگ یونان است که میان سالهای 583 تا 572 ق. م. در شهر سامس تولد یافت و چون پیکراتس در آن شهر حکومت جبارانه ای آغاز کرد از وطن دوری گرفت و به ایتالیا رفت، پیش از آن نیز مصر و قسمت های مختلف یونان را سیاحت کرده بود. مسافرتهای او به هند و کشورهای مشرق ظاهراً حقیقت ندارد. فیثاغورس با حکومت عامه و تبلیغاتی که دماگوگوسها در راه ایجاد حکومت جباری میکردند مخالف بود و به همین سبب برضد آنان با حکومت اشرافی دریس بساخت و بر آن شد که مردم را به علوم راغب سازد و اندک اندک اخلاق و عقاید آنان را به طریق صواب رهبری کند. فیثاغورس به ریاضیات عشق و عقیدهء بسیار داشت، چنانکه اصل فلسفی اعداد و تطبیق آنها با علوم طبیعی و الهی و معرفة الروح و اخلاق، زادهء فکر اوست. وی چنانکه مورخان قدیم نگاشته اند در ریاضیات و فیزیک و نجوم کشفیات و اختراعات متعدد داشته که اکنون حقیقت آنها بر ما مجهول است. اختراع جدول ضرب را نیز بدو نسبت میدهند. و میگویند که عنوان فلسفه را نخست او استعمال کرد. از تاریخ مرگ او اطلاع دقیقی در دست نیست. (از تاریخ تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ترجمهء نصرالله فلسفی، قسمت فرهنگ اعلام).
(1) - Pythagoras.

فیثاغوری.

(ص نسبی) منسوب به فیثاغورس. (فرهنگ فارسی معین). پیروان عقاید فیثاغورس را گویند. رجوع به فیثاغورس شود.

فیج.

[فَ] (معرب، اِ) پیک. (منتهی الارب). معرب پیک فارسی است. قاصد. (از فرهنگ فارسی معین). ج، فیوج. (از اقرب الموارد). || گروه مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فوج شود.

فیج.

[فَ] (ع اِ) گو پست. (منتهی الارب). || نزدیک تَک زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فیجاطی.

(اِخ) علی بن عمر بن ابراهیم کنانی فیجاطی (650 ه . ق. / 1252 م. - 730 ه . ق. / 1330 م.). از علمای عربیت است و او را شعر و تصانیف است. در سال 712 ه . ق. به غرناطة دعوت شد و هم در آنجا درگذشت. (از اعلام زرکلی).

فیجان.

(اِخ) دهی است از بخش سربند شهرستان اراک که دارای 2314 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، صیفی، عسل و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فیجان.

(اِخ) دهی است از بخش زرقان شهرستان شیراز که دارای 34 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیجکت.

[کَ] (اِخ) از قرای نسف است. (معجم البلدان).

فیجکثی.

[کَ] (ص نسبی) منسوب به فیجکث که از قرای نسف است. (سمعانی).

فیجگردی.

[فَ گِ] (ص نسبی) منسوب به فیجگرد که قریه ای است از نیشابور. (سمعانی).

فیجل.

[فَ / فِ جَ] (اِ) فیجن. سداب. (از فرهنگ فارسی معین).

فیجن.

[فَ / فِ جَ] (اِ) گیاه سداب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بهترین وی آن است که نزدیک درخت انجیر رسته باشد، و خوردن برگ آن با انجیر خشک و گردکان دفع سموم کند. (آنندراج) (از برهان).

فیح.

[فَ] (ع مص) دمیدن بوی مشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
گر تو مشک و عنبری را بشکنی
عالمی از فیح ریحان پر کنی.مولوی.
|| جوشیدن دیگ. || خون برآوردن زخم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فراخ شدن تاراج. (منتهی الارب). رجوع به فیاح شود. || فراخ و ارزان شدن. (منتهی الارب). || (اِمص) بسیاریِ نبات. || فراخی و ارزانی سال و بلاد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آنچه از حرارت جهنم سر زند. (از اقرب الموارد).

فیحاء.

[فَ] (ع ص) مؤنث افیح. (اقرب الموارد): ارض فیحاء؛ زمین فراخ. || آشام با توابل. || سرای فراخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فیحان.

[فَ یَ] (ع مص) دمیدن بوی مشک. || جوشیدن دیگ. || خون برآوردن زخم. || فراخ شدن تاراج. (منتهی الارب). رجوع به فیاح و فیح و فوح شود.

فیحذج.

[فَ حُ ذَ] (معرب، اِ) معرب بیهده. حالتی باشد مثل حالت تب که خمیازه و فاژه و سرخی روی و چشم از آثار اوست. (آنندراج از حدودالامراض).

فیحق.

[فَ حَ] (ع ص) ارض فیحق؛ زمین فراخ. (منتهی الارب). رجوع به فیحاء شود.

فیحقة.

[فَ حَ قَ] (ع مص) فراخ کردن میان هر دو پای را. (منتهی الارب). دور کردن دو پای را از یکدیگر. (از اقرب الموارد).

فیخ.

[فَ] (ع مص) بلند شدن باد با بانگ کردن. (منتهی الارب). فوخ. فیخان. (از اقرب الموارد). || منتشر و پراکنده شدن. (منتهی الارب). فیح. (اقرب الموارد).

فیخار.

(اِخ) دهی است از بخش صیدآباد شهرستان دامغان که دارای 200 تن سکنه است. آب آن از چشمهء فیخار و محصول عمده اش غله، صیفی و مختصری انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیخان.

[فَ یَ] (ع مص) فیخ. (اقرب الموارد). رجوع به فیخ شود.

فیخته.

[تِ] (اِخ)(1) یوهان گتلیب (1762 - 1814 م.). از فلاسفهء قرن هیجدهم م. آلمان و از علمای ماوراءالطبیعه است. او در 1791 م. در کونیگسبرگ با امانوئل کانت ملاقات کرد. وی در سالهای 1810 تا 1814 م. استاد اولین دانشگاه برلین بود. فرزند او امانوئل هرمان فون فیخته نیز از فلاسفهء آلمان بود که از سال 1836 در بن و سپس از 1842 تا 1863 م. در توبینگن تدریس کرد و نخستین کنگرهء فلسفی آلمان را تشکیل داد. او را تألیفاتی در فلسفه است. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Fichte, Johann Gottlieb.

فیخمان.

[فَ خَ] (ع اِ) بزرگ و معظم قوم که در امور مهم تکیه بر رأی و تدبیر وی کنند و شک و یقین کار بر او منقطع گردد. (منتهی الارب).

فیخة.

[فَ خَ] (ع اِ) ظرفی کوچک که در آن نان خورشها و چیزهای اندک از جوارشات و مانند آن نهند. (منتهی الارب). سکرجه. (اقرب الموارد). || (اِمص) گشادگی مخرج بول. || شدت گرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) گیاه انبوه درهم پیچیده. (منتهی الارب). || درهم پیچیدگی و انبوهی گیاه. (اقرب الموارد).

فید.

[فَ] (ع اِ) زعفران سوده. || موی دراز که بر پوزهء اسب برآید. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برگ زعفران. (اقرب الموارد). || (مص) مردن و هلاک گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خرامیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی). || ثابت شدن مال برای کسی. (منتهی الارب). || رفتن مال از کسی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سودن زعفران را. (از اقرب الموارد). || پرهیز کردن از چیزی پس یکسو شدن از آن و برگردیدن. || حاصل شدن فایده برای کسی. || صاف و پاکیزه کردن نان را از خاکستر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زیادت شدن. (تاج المصادر بیهقی).

فید.

[فَ] (اِخ) شهرکی است در نیمهء راه کوفه به مکه که در میانش حصاری با دروازه های آهنین است. و مردم امتعه و وسایل خود را هنگام سفر حج در آن امانت مینهاده اند و اهالی حصار تمام سال را صرف جمع آوری علوفه برای مراکب حجاج میکردند. (از معجم البلدان). شهرکی است خرم و آبادان. (حدود العالم). شخصی فیدنام آن را بنا کرده است. (غیاث از منتخب و برهان) :
دوستان یافته میقات و شده زی عرفات
من به فید و ز من آوازه به بطحا شنوند.
خاقانی.
از پی حج در چنین روزی ز پانصد سال باز
بر در فید آسمان را منقطع سان دیده اند.
خاقانی.
تا تو اشترسواری اندر فید
خار و حنظل به فید گلشکرند.خاقانی.
شبی خوابم اندر بیابان فید
فروبست پای دویدن به قید.سعدی.

فیدار.

[فَ / فِ] (اِ) فیاور، که صنعت و شغل و کار و عمل باشد. (برهان). رجوع به فیار. فیاوار و فیاور شود.

فیدر.

[] (اِ) رماد. (فهرست مخزن الادویه).

فیدس.

[فَ دَ] (ع اِ) سبوی کلان که مسافران در سفر دریای شور همراه گیرند. (منتهی الارب).

فیدس.

[دِ / دُ] (معرب، اِ) به یونانی ماذریون است. (فهرست مخزن الادویه).

فیدن.

[دُ] (اِخ) از قانونگزاران قدیم یونان که ظاهراً در قرن نهم ق. م. میزیسته. و از احوال او اطلاع کاملی در دست نیست. (فوستل دو کولانژ). رجوع به فدن شود.

فیدی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فید که قلعه ای است در نجد. (سمعانی). رجوع به فید شود.

فیدیاس.

(اِخ)(1) حجار معروف یونان که در قرن پنجم ق. م. میزیسته و بزرگترین حجار یونان کهن به شمار میرود. وی در عصر پریکلس در آتن به شهرت رسید و سرانجام در زندان درگذشت. سنگتراشیهای المپ از اوست. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Phidias.

فیدیپوس.

[پُسْ] (اِخ)(1) پسر تالوس و نوهء هراکلس است. قهرمانی است که طبق روایت ایلیاد - در کتاب دوم، فهرست سفاین - به فرماندهی سی کشتی که از طرف نیزیرس و کارپاتوس و کازس آماده شده بود به جنگ تروا رفت. نام او در شمار خواستگاران هلن نیز ضبط است. وی از قهرمانانی بود که در شکم اسب چوبی جای گرفت. پس از سقوط تروا وی با سربازان کس(2) که تحت اختیار او بودند در جزیرهء آندرس مقام گرفت ولی برادر او آنتیفوس به سرزمین پلاژها رفته، آن سرزمین را تسالی نام گذاشت. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم تألیف پیر گریمال ترجمهء بهمنش ص722).
(1) - Phidippos.
(2) - Cos.

فیر.

(اِمص) تأسف و افسوس. || سخره و لاغ. (برهان). رجوع به فیریدن شود.

فیران.

(نف، ق) در حال فیریدن. فیرنده. (یادداشت مؤلف) :
اگرچه خر به نیسان شاد و فیران و دنان باشد
زبهر خر نمیگردد به نیسان دشت چون بستان.
ناصرخسرو.

فیرتوا.

(معرب، اِ) رومی جوز است. (فهرست مخزن الادویه).

فیرده.

[دِهْ] (اِخ) دهی است از بخش فیروزکوه شهرستان دماوند که دارای 390 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار مرکوسر و شیخ علیخان و محصول عمده اش غله، بنشن و لبنیات است. در زمستان گروه کثیری از مردم ده برای کارگری به مازندران میروند. مزارع مرکوسر و شیخ علیخان جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فیرزانی.

[رُ] (ص نسبی) منسوب به فیرزان که نام اجدادی است. (سمعانی). ظاهراً مخفف فیروزانی است.

فیرزه.

[رُ زَ / زِ] (اِ) مخفف فیروزه. (یادداشت مؤلف) :
کی خرند از تو فیرزه هرگز
چون ببینندت ای بدیع نگار.مسعودسعد.

فیرش.

[رِ] (اِمص) اسم مصدر از فیریدن. تفاخر. (یادداشت مؤلف).

فیرندگی.

[رَ دَ / دِ] (حامص) بطر. تکبر. (یادداشت مؤلف). رجوع به فیر و فیریدن شود.

فیرنده.

[رَ دَ / دِ] (نف) با ناز خرامنده. || تکبر و افاده کننده. || مسخره کننده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فیر و فیریدن شود.

فیرنوا.

(معرب، اِ) اسم رومی جوز است. (فهرست مخزن الادویه).

فیرنی.

(اِ) طعام که از شیر و آرد یا شیر و نشاسته کنند. (یادداشت مؤلف). رجوع به فرنی شود.

فیروز.

(اِ) نام روز سیُم از خمسهء مسترقهء سالهای ملکی. (برهان). رجوع به پیروز شود. || (ص) پیروز. (فرهنگ فارسی معین). مظفر و منصور و آنکه حاجاتش برآمده باشد. (برهان) :
چو تاج بزرگی به سر برنهاد
چنین گُرد بر تخت فیروز باد.فردوسی.
کسی باشد از بخت فیروز و شاد
که باشد همیشه دلش پر ز داد.فردوسی.
به فیروز بخت شه افراسیاب
کنم دشت ایران چو دریای آب.فردوسی.
لب بخت فیروز را خنده ای
مرا نیز مروای فرخنده ای.عنصری.
عقیقینِ لبش فیروز گشته
جهان بر حال او دلسوز گشته.
فخرالدین اسعد.
دولت فیروز و رأی روشن و بخت جوان
همت والا و عزم فرخ و امر روان.
عبدالواسع جبلی.
-ترکیب ها: -فیروزآباد.؛ فیروز آمدن. فیروزان. فیروزاختر. فیروزبخت. فیروزبختی. فیروزبهرام. فیروزپی. فیروزجاه. فیروزجرد. فیروزجنگ. فیروزحال. فیروزرام. فیروزرای. فیروزرایی. فیروزسالار. فیروز شدن. فیروزفال. فیروزفالی. فیروز کردن. فیروزکلا. فیروزکوه. فیروزگرد. فیروز گردیدن. فیروز گشتن. فیروزمند. فیروزمندی. فیروزنین. فیروزه. فیروزی. رجوع به هریک از این کلمات شود. و با کلمات بهر و رزم و روز و طالع و عزم و نوش نیز آید.

فیروز.

(اِخ) نام چند تن از شاهان و شاهزادگان و نجبای ایران در زمان ساسانیان و دیگر ادوار پیش از اسلام است. رجوع به پیروز شود.

فیروز.

(اِخ) مطابق روایات مورخان اسلامی ازجمله ثعالبی، نام یکی از پادشاهان سلسلهء اشکانی است ولی ظاهراً در این نام از چند جهت اشتباه صورت گرفته است: یکی اینکه در تاریخهای اوایل اسلام اغلب نام شاهان و وقایع ایران در زمان سلسله های مختلف در هم آمیخته و اغلب مث نامهای ساسانی را بر شاهان اشکانی گذاشته اند. آنچه از تاریخ ایران باستان پیرنیا استنباط میشود وی نامش بلاش بوده و پیروز لقب اوست: «بعد از تیگران اول برادرش «دیگران» به تخت ارمنستان نشست و این زمان مطابق با سلطنت فیروزشاه پارسی بود. او چهل سال سلطنت کرد بی اینکه کار مهمی انجام دهد. در موقعی که تیتوس دوم امپراطور روم مرد تیگران اسیر دختری یونانی گردید. فیروز به امپراطوری روم حمله کرد و از این جهت او را فیروز یعنی فاتح خواندند، زیرا قبل از آن او را به یونانی ولوگزس مینامیدند - و در زبان پهلوی بلاش را ولگاش یا ولخاش می گفتند، ولوگزس یونانی شدهء این اسم است». از این نوشتهء موسی خورن صریحاً استنباط میشود که فیروز لقب بلاش بوده و به معنی فاتح است و اینکه بعضی نویسندگان قرون اسلامی اسم شاهی از سلسلهء اشکانی را «فیروز» نوشته اند به جهت این است که لقب را اسم تصور کرده اند... در جای دیگر موسی خورن مورخ معروف ضمن اشاره به سی ودومین سال سلطنت همین فیروزشاه پارس او را بنام ولگاش (بلاش) یاد میکند. (از ایران باستان پیرنیا ص2588 و 2589). رجوع به بلاش و نیز رجوع به ایران باستان ص 2582، 2563 و 2549 شود.

فیروز.

(اِخ) ابوعبدالله. رجوع به فیروز دیلمی شود.

فیروز.

(اِخ) ابولؤلؤ. رجوع به ابولؤلؤ شود.

فیروز.

(اِخ) مکنی به ابومخلد. او را الیاس نیز گفته اند. تابعی است. (یادداشت مؤلف).

فیروز.

(اِخ) دهی است از بخش لنگهء شهرستان لار که در شوره زار واقع و دارای پانزده تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیروز.

(اِخ) دهی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروز.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مشهد که دارای 36 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و بنشن است. آن را اهالی، «پیروزآباد» نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از توابع شهرری که دارای 1374 تن سکنه است. آب آن از قنات و در بهار از سیلاب رود کن است. محصول عمده اش غله، صیفی و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش ساوجبلاغ شهرستان کرج که دارای 76 تن سکنه است. آب آن از قنات و رود کردان و محصول عمده اش غله، صیفی، بنشن، چغندرقند. لبنیات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان نوشهر که دارای 550 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، ارزن، حبوب و کاردستی مردم شال بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان دامغان که دارای 470 تن سکنه است. آب آن از چشمهء علی و محصول عمده اش غله، پسته، انگور و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش صیدآباد شهرستان دامغان که دارای 400 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، حبوب، پنبه، پسته و انگور و کار دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش میامی شهرستان شاهرود که دارای 840 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و میوه است. شامل دو محلهء بالا و پائین است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از دهستان گیوی بخش سنجبد شهرستان هروآباد که دارای 306 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان اردبیل که دارای 167 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند که دارای 310 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء تویسرکان و محصول عمده اش غله، حبوب، توتون، چغندر و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش کنگاور شهرستان کرمانشاه که دارای 340 تن سکنه است. آب آن از چاه و خرم رود و محصول عمده اش غلات دیم و لبنیات است. قسمت علیای این ده که متجاوز از 200 نفر سکنه دارد به فیروزآبادتپه مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از دهستان سامن شهرستان ملایر که دارای 249 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غلات، صیفی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش سیمینه رود شهرستان همدان که دارای 120 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، لبنیات، انگور و کاردستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاه که دارای یکصد تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانهء میدان. محصول عمده اش غله، حبوب، توتون و کاردستی مردم بافتن پلاس و قالیچه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش قروهء شهرستان سنندج که دارای 75 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات و کاردستی مردم قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که دارای 70 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه که دارای 500 تن سکنه است. محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مهران شهرستان ایلام که دارای 130 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء کنجان چم و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد.

(اِخ) رجوع به منورتپه شود.

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که دارای 568 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان دزفول که دارای 150 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء دز و محصول عمده اش غله و برنج و کنجد است. ساکنان از عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیروزآباد.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیروزآباد.

(اِخ) ابن بلخی نویسد: به قدیم جور گفتندی، و گل «جوری» بدانجا منسوبست، و به روزگار کیانیان این شهری بزرگ بود و حصاری عظیم داشت، پس چون ذوالقرنین به پارس آمد چندانک کوشید آن را نتوانست ستدن. و رودی است رود برازه گویند، بر بلندی است چنانکه از سر کوه می آید. اسکندر آن رود را بگردانید و در شهر افکند و لشکر بنشاند تا نگاه میداشتند. فیروزآباد در میان خره نهاده است که پیرامن آن کوهی گردبرگرد درآمده است چنانکه به هر راه که در آنجا روند به ضرورت گریوه بباید بریدن. از این آب آن شهر غرق شد و پرآب بیستاد چون دریایی و آب را هیچ منفذ نبوده و روزگارها کشید و آن همچنان می افزود تا اردشیربن بابک بیامد و جهان بگرفت و آنجا آمد و مهندسان و حکما را جمع آورد تا تدبیر گشادن آن آب کند. و مهندسی سخت استاد بود نام او برازه، تقدیر کرد که نشیب آن آب به کدام جانب تواند بودن. و پس زنجیرهای قوی سخت بساخت و کوه را سوراخ میکردند هم او و هم کارکنان، تا چنان شد که پاره ای ماند تا سوراخ شود، پس اردشیر آنجا حاضر شد و حکیم برازه او را گفت اگر تمام سوراخ کنم آب زور آورد و مرا و آنان را که با من کار میکنند ببرد. زنبیلی عظیم از چرم فرمود کردن و برازهء مهندس با کارکنی چند در آنجا نشست و بدان زنجیرها چنان محکم عظیم ببست و خلایقی را ترتیب کرد تا چون سوراخ شود آن زنبیل را زود برکشند. ایشان شکنها کار نشاندند تا آن پاره که مانده بود سوراخ شد و آب نیرو کرد و زنبیل با حکیم و با آن جماعت درکشید و چندانکه از بالا مردم قوت کردند فایده نداشت و آب چنان زور آورد که زنجیرها بگسست. باقی آن زنجیرها بر آن کوه هنوز مانده است. سپس شهر فیروزآباد که اکنون هست بنا کرد و شکل آن مدور است چنانکه دایرهء پرگار باشد. دکهء انباشته برآورده و نام آن «ایران گرده» نهاده اند و عرب «طربال» گویند و بر سر آن دکه سایه ها و در میان آن گنبدی عظیم برآورده و آن را گنبد گیرمان گویند و ارتفاع دیوارهای این گنبد تا زیر قبه هفتادوپنج گز است و قبه از آجر بر سر آن نهاده و آب از یک فرسنگ از سر کوه رانده و بر این سر بالا آورده، و دو غدیر است یکی بوم پیر گویند و دیگر بوم جوان و بر هر غدیری آتشگاهی کرده است. شهری است سخت خوش و تماشاگاه و نخجیر بسیار و هوای آن معتدل است و درست و به غایت خوش و میوه های پاکیزهء بسیار از همه نوع و آبهای فراوان و رودهای روان گوارا. و جامع و بیمارستان نیکو ساخته اند و صاحب عادل دارالکتبی ساخته است سخت نیکو که به هیچ جایی مانند آن نیست و قلعهء بهاره بدان نزدیکی است و مردم فیروزآباد ممیز و به کارآمده باشند و به صلاح موسوم. (از فارسنامهء ابن بلخی صص 137 - 139). دارای قصری است که اردشیر بابکان ساخته و از جملهء ابنیهء تاریخی ایران است. (یادداشت مؤلف). از بلوکات ولایت قشقایی فارس به طول 24 هزار و عرض 12 هزار گز، عدهء قرای آن 24 هزار و جمعیت آن در حدود یازده هزار تن است. اسکندر آن را مسخر کرد و به آب بست و اردشیر بابکان راه آب را تغییر داد و کورهء اردشیر (اردشیرخره) را ساخت، و همین شهر است که موسوم به گور و در میان اعراب معروف به جور بوده است. (از جغرافیای سیاسی کیهان). اکنون یکی از شهرستانهای هشت گانهء استان فارس که در باختر جهرم و جنوب شیراز قرار دارد. آب آن از رود قره آغاج و رودخانهء فیروزآباد و چشمه سارهای اطراف تأمین میشود. شامل دو بخش مرکزی و «قیروکارزین» است و مجموع قرا و قصبات آن 138 و جمعیت آن 52000 تن است. بخش مرکزی شامل هفت دهستان است که عبارتند از حومه، اربعهء پائین، اربعهء بالا، دزگاه، فراشبند، خواجه و میمند. در این شهرستان بناهای تاریخی از دورهء ساسانیان وجود داشته که اغلب ویران شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). شهر کنونی فیروزآباد از شیراز 116 هزار گز فاصله دارد و ساکنان شهرنشین آن 4505 تن اند. (از همان مأخذ).

فیروزآباد.

(اِخ) دهستانی است از بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد که دارای 6500 تن سکنه است. آب آن از رود فیروزآباد و چشمه و قنات و محصول عمده اش غله، برنج و میوه است. از 25 آبادی تشکیل شده و محل قشلاق بسیاری از طوایف قشقایی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش راسک شهرستان ایرانشهر که دارای 1131 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله، خرما و برنج است. ساکنان از طایفهء بلیدی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش خاش شهرستان زاهدان که دارای 200 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. ساکنان از طایفهء ریگی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان رفسنجان که دارای 110 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پسته و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش راور شهرستان کرمان که دارای 100 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش راور شهرستان کرمان که دارای 85 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان سیرجان که دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش بافت شهرستان سیرجان که دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش راین شهرستان بم که دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان سیرجان که دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش بردسکن شهرستان کاشمر که دارای 364 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و زیرهء سبز است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش اسفراین شهرستان بجنورد که دارای 166 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه، بنشن و زیره است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش صفی آباد شهرستان سبزوار که دارای 105 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و زیره است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان قوچان که دارای 385 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه که دارای 170 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش شوسف شهرستان بیرجند که دارای 92 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش قاین شهرستان بیرجند که دارای 79 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان قاین که دارای 192 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پشم و شلغم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزآباد.

(اِخ) قصبهء دهستان میبد بخش اردکان شهرستان یزد که دارای 3597 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه است. کار دستی مردم صابون پزی و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش اشکذر شهرستان یزد که دارای 1145 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. کار دستی مردم بافتن کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش ابرقو از شهرستان یزد که دارای 115 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیروزآباد.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان اصفهان که دارای 67 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیروزآباد.

(اِخ) از طوایف ناحیهء مکران که مرکب از 150 خانوارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

فیروزآباد.

(اِخ) شهری است به هند که آن را فیروزشاه سلطان دهلی پی افکنده است. (یادداشت مؤلف). شهری است به هند. (منتهی الارب).

فیروزآباد.

(اِخ) ناحیه ای است به بغداد. (منتهی الارب).

فیروزآباد بالا.

[دِ] (اِخ) دهی است از بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که دارای 360 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء فیروزآباد و محصول عمده اش غله، حبوب و لبنیات است. اهالی از طایفهء کولیوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیروزآباد پاچقا.

[دِ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان دارای 180 تن سکنه است. آب آن از چشمه و زه آب رودخانهء مرگ و محصول عمده اش غله، حبوب، چغندرقند، صیفی و لبنیات است. این ده یک تپهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزآباد پایین.

[دِ] (اِخ) دهی است از بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که دارای 120 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء فیروزآباد و محصول عمده اش غله، حبوب و لبنیات است. ساکنان از طایفهء کولیوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیروزآبادی.

(ص نسبی) منسوب به فیروزآباد فارس. || منسوب به یکی از دهات و شهرهای موسوم به فیروزآباد در استانهای مختلف ایران یا در هندوستان یا در عراق.

فیروزآبادی.

(اِخ) ابواسحاق ابراهیم بن یوسف. از فقها بوده و او راست: طبقات الفقهاء. وفاتش به سال 476 ه . ق. / 1083 م. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی).

فیروزآبادی.

(اِخ) محمد بن یعقوب بن ابراهیم بن عمر فیروزآبادی. از ائمهء لغت و ادب. در یکی از توابع شیراز بنام فیروزآباد متولد شد و سپس به عراق و شام و روم و هند و مصر سفر کرد و قاضی زبید شد و در زمان خود مرجع علم لغت و حدیث و تفسیر گردید و اشتهار بسیار یافت. و در شهر زبید به سال 816 ه . ق. / 1413 م. درگذشت. معروفترین کتاب او قاموس المحیط است در چهار جزء، و دیگر «بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز» در دو مجلد، «نزهة الاذهان فی تاریخ اصبهان»، «الدرر الغوالی فی الاحادیث العوالی»، «الجلیس الانیس فی اسماء الخندریس»، «سفر السعادة» در حدیث و سیرهء نبوی، «البلغة فی تراجم ائمة النحو و اللغة»، «تجبر الموشین فی ما یقال بالسین و الشین»، «المثلث المتفق المعنی»، «الاشارات الی ما فی کتب اللغة من الاسماء و الاماکن و اللغات». (از اعلام زرکلی).

فیروز آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) پیروز آمدن. (فرهنگ فارسی معین). پیروز شدن. رجوع به فیروز شدن و فیروز گشتن شود.

فیروزاختر.

[اَ تَ] (ص مرکب)پیروزاختر. (فرهنگ فارسی معین). پیروزبخت. فیروزبخت. رجوع به فیروزبخت شود.

فیروزادمرد.

[مَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان فسا که دارای 724 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیروزان.

(اِخ) محلی در دوفرسخی جنوب شرقی شیراز. (از فارسنامهء ناصری).

فیروزان.

(اِخ) نام یکی از بخش های قدیم ری بوده است : قوهه و شندر و طهران و فیروزان از معظم ناحیت غار است. (نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص53).

فیروزان.

(اِخ) نام چند تن است. رجوع به پیروزان شود.

فیروز اول.

[زِ اَوْ وَ] (اِخ) رجوع به پیروز و فیروز شود.

فیروزبخت.

[بَ] (ص مرکب)پیروزبخت. (فرهنگ فارسی معین). آنکه بخت او موافق است. موفق. کامیاب. پیروز. فیروز :
ز گفتار گرگین بخندید سخت
بدو گفت کای گرد فیروزبخت.فردوسی.
ابوالقاسم آن شاه فیروزبخت
نهاد از بر تاج خورشید تخت.فردوسی.
که جاوید بادی تو با تاج و تخت
همیشه به هر جای فیروزبخت.فردوسی.
زهی مظفر فیروزبخت دولت یار
که گوی برده ای از خسروان به فضل و هنر.
فرخی.
گزارش کن زیور و تاج و تخت
چنین گفت کآن شاه فیروزبخت...نظامی.
بفرخندگی شاه فیروزبخت
یکی روز برشد به فیروزه تخت.نظامی.
|| فیروز بخت (اِ مرکب)؛ بخت پیروز. بخت موافق. خوشبختی :
گمانت چنین است کاین تاج و تخت
سپاه و بزرگی و پیروز بخت...فردوسی.

فیروزبخت دخت.

[بَ دُ] (اِخ) ظاهراً نام دختر فیروز ساسانی است. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص95 شود.

فیروزبختی.

[بَ] (حامص مرکب)پیروزبختی. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پیروزبختی و فیروزبخت شود.

فیروزبران.

[] (اِخ) فیروزرام که فیروز ساسانی ساخت امروز فیروزبران میخوانند. (نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص 53). از دهات نزدیک ری بوده است. رجوع به فیروزبهرام شود.

فیروزبهرام.

[بَ] (اِخ) دهی است از بخش غار در جنوب شهرستان تهران که دارای 465 تن سکنه است. آب آن از قنات و رود کن. محصول عمده اش غله، صیفی و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فیروزپور.

(اِخ) شهری در جنوب شرقی لاهور که اکنون جزو پاکستان است. (از یادداشتهای مؤلف).

فیروزپی.

[پَ / پِ] (ص مرکب)فرخنده پی. خجسته پی. مبارک قدم :
نپنداری ای خضر فیروزپی
که از می مرا هست مقصود می.نظامی.
نشینندهء بزم کسری و کی
فریدون کمر شاه فیروزپی.نظامی.

فیروزج.

[زَ] (معرب، اِ) معرب پیروزگ. پیروزه. فیروزه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فیروزه شود.

فیروزجاه.

(اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل که دارای 53 تن سکنه است. آب آن از سجادرود و چشمه سارها و محصول عمده اش برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیروزجاه سیار.

[هِ سَیْ یا] (اِخ) نام مراتع ییلاقی است که طایفهء فیروزجاهی در آن ییلاق و قشلاق میکنند. و هر خانواده در کنار یکی از چشمه سارهای آن موقتاً ساکن و به نگهداری احشام مشغول میشوند. زنان این طایفه شال پشمی و کرباس می بافند. عدهء آنان در حدود 5 تا 6 هزار تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیروزجرد.

[جِ] (اِخ) فیروزگرد. رجوع به فیروزگرد شود.

فیروزجنگ.

[جَ] (ص مرکب)پیروزجنگ. (فرهنگ فارسی معین) :فیروزجنگ بودی و از سفرها هیچ بی مراد بازنگشته بود. (چهارمقالهء عروضی). مردی فیروزجنگ است. (المضاف الی بدایع الازمان ص47).

فیروزجی.

[زَ] (ص نسبی) منسوب به فیروزج. فیروزه ای. || به رنگ فیروزه. رنگ آبی روشن.

فیروزچاه.

(اِخ) رجوع به فیروزجاه شود.

فیروزحال.

(ص مرکب) پیروزحال. (فرهنگ فارسی معین). که حال او حکایت از پیروزی کند.

فیروزخسرو.

[خُ رَ] (اِخ) بهاءالدولهء دیلمی. رجوع به ابونصر و نیز رجوع به بهاءالدوله شود.

فیروز دیلمی.

[زِ دَ لَ] (اِخ) از جمله کسانی است که به حضور پیامبر اسلام رسیده و از صحابهء وی شده است. (از فارسنامهء ابن بلخی). وی قاتل اسود عنسی است. او را سه پسر بنام ضحاک، سعید و عبدالله بوده، از ایشان عبدالله بن فیروز از روات و محدثین معتبر است. (یادداشت مؤلف). کنیت وی عبدالرحمان است، و او را اشعار عربی نیز هست. (یادداشت دیگر). ابوضحاک فیروز دیلمی، امیر و صحابی و از ایرانیان یمن بود. او را بسبب اقامت در حمیر، حمیری میگفتند. وی به حضرت نبی اکرم پیوست و از او روایت حدیث کرد و در قتل اسود عنسی وی را یاری نمود. در خلافت عمر نیز از پیوستگان او بود و از جانب معاویه والی صنعا شد و تا هنگام مرگ در آن شهر بود. وفاتش به سال 53 ه . ق. / 673 م. بوده. (از اعلام زرکلی از الاصابة).

فیروزرام.

(اِخ) از قرای ری. (معجم البلدان). و از آثار پیروزبن یزدجرد است. (فارسنامهء ابن البلخی). اکنون دهی بدین نام در استان مرکز نیست. رجوع به فیروزبران و فیروزبهرام شود.

فیروزرای.

(ص مرکب) آنکه فکرش بر دیگران برتری دارد. آنکه دیگران از او اطاعت کنند :
چه فرمایدم شاه فیروزرای
که فرمان فرمانده آرم بجای.نظامی.

فیروزرایی.

(حامص مرکب) تسلط. چیرگی. دیگران را به اطاعت داشتن :
به فیروزرایی شه نیکبخت
به تخت رونده برآمد ز تخت.نظامی.
رجوع به فیروزرای شود.

فیروزرنگ.

[زَ / زِ رَ] (ص مرکب) رجوع به فیروزه رنگ شود.

فیروز ساسانی.

[زِ] (اِخ) رجوع به پیروز شود.

فیروزسالار.

(اِخ) دهی است از بخش دهخوارقان شهرستان تبریز که دارای 798 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، حبوب، بادام، کنجد و زردآلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فیروزشاپور.

(اِخ) نام شهر انبار بوده که نزدیک بغداد و از بناهای شاپور ذوالاکتاف است. (از انجمن آرا). رجوع به انبار شود.

فیروزشاه.

(اِخ) بهمنی. از مشاهیر سلاطین سند است که در 825 ه . ق. درگذشته. او راست:
در آتش مرده فکر زایل نکنی
اندیشه به هر خیال هایل نکنی
این نقد خزینهء دماغ است بکوش
تا صرف به جنس های باطل نکنی.
(از مجمع الفصحاء رضاقلیخان هدایت چ سنگی تهران ج1 ص41).

فیروزشاه تغلق.

[هِ تُ لُ] (اِخ) از شاهان دهلی بوده که در 1351 م. جلوس کرده و در ایجاد و تعمیر ابنیه و شهرها و مساجد اهتمام ورزید. وفات وی را به سال 1388 م. نوشته اند. (از اعلام المنجد).

فیروزشاه خلجی.

[هِ خَ] (اِخ) از امپراطوران اسلامی دهلی، و اصل او افغانی است و از قبیلهء خلجی است. وی در سال 1296 م. به قتل رسید. (از اعلام المنجد).

فیروز شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)کامیاب شدن. پیروز شدن. (یادداشت مؤلف) :
هر کس که شود به مال دنیا فیروز
در چشم کسان بزرگ باشد شب و روز.
خاقانی.
رجوع به فیروز شود.

فیروزغند.

[غَ] (اِخ) رجوع به فیروزکنده شود.

فیروز فارسی.

[زِ] (اِخ) پسر ملا کاوس یزدانی بهی کیش پارسی نژاد بوده. در هندوستان متولد شده و با پدر خود در ده سالگی به ایران آمده، قرب دوازده سال به تحصیل علوم و کمالات پرداخته دیگرباره عزم وطن مألوف کرده به نشر علوم و حکمت و تاریخ و شعر، پیشرو پیروان شد و لغات قدیمهء پارسی را مطالعه کرد و کلماتی از آن برساخت. در زمان سفارت حاج میرزا ابوالحسن خان شیرازی در هند به او تقرب یافت و بوسیلهء او با دربار قاجار آشنا شد و به سفارش دولت ایران دولت انگلیسی هند به او توجهی کرده و مقرری برایش معین کرد و منظومه ای قریب به چهل هزار بیت به بحر متقارب دربارهء بزرگان هند سرود که بنام جرج سوم پادشاه انگلستان است. وی در سال 1242 ه . ق. درگذشت. (از مجمع الفصحاء چ سنگی تهران ج1 ص400). این شخص همان کسی است که مجموعهء مجعول پارسی مانندی بنام دساتیر انتشار داده و منظومهء حماسی او نیز موسوم به جارج نامه (بنام جرج سوم) است. مشوق ملا فیروز در انتشار دساتیر سر جان ملکم مورخ انگلیسی است. برای اطلاع بیشتر از کارها و حالات او به مقدمهء لغت نامه مقالهء دساتیر تألیف پورداود رجوع شود.

فیروزفال.

(ص مرکب) آنچه مبارک و میمون باشد. که بر آن تفاؤل نیک زنند. که آن را نیک دانند :
همان کعبه را نیز بیند جمال
شود شاد از آن نقش فیروزفال.نظامی.
رجوع به فیروزفالی شود.

فیروزفالی.

(حامص مرکب) مبارکی. میمنت. خوشی. خجستگی. فرخندگی. فال نیک :
مخالف شکن شاه پیروزبخت
به فیروزفالی درآمد به تخت.نظامی.
به پایان شد این داستان دری
به فیروزفالی و نیک اختری.نظامی.

فیروزقباد.

[قُ] (اِخ) شهرکی نزدیک باب الابواب یعنی دربند شیروان. (یادداشت مؤلف). و انوشروان در اینجا کاخی ساخته بوده بنام باب فیروزقباد. (معجم البلدان).

فیروزقند.

[قَ] (اِخ) فیروزکنده. رجوع به فیروزکنده شود.

فیروز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) پیروز کردن. کسی را بر دیگری چیره ساختن :
تو را کرد فیروز برفور هند
به دارا و بر نامداران سند.فردوسی.
رجوع به فیروز و پیروز شود.

فیروزکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت سر از بخش مرکزی شهرستان نوشهر که دارای 1100 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هراز و محصول عمده اش برنج، غله و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیروزکلای بالا.

[کَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان علوی کلا از بخش مرکزی شهرستان نوشهر که دارای 410 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هراز و محصول عمده اش برنج، غله و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیروزکلای پائین.

[کَ یِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان نوشهر که دارای 680 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی و محصول عمده اش غله و ارزن است. اهالی در زمستان در حدود قشلاق کجور ذغال تهیه میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیروزکنده.

[کَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودپی بخش مرکزی شهرستان ساری که دارای 400 تن سکنه است. آب آن از چشمهء عالیواک و محصول عمده اش برنج، غله، صیفی، کنف و کنجد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). فیروزقند.

فیروزکوه.

(اِخ) قلعه ای است استوار میان هرات و غزنین. (معجم البلدان). پایتخت غوریان بوده است. (از تاریخ جهانگشای جوینی).

فیروزکوه.

(اِخ) شهر کوچکی است که مرکز بخش فیروزکوه شهرستان دماوند است و در سر سه راه تهران به مازندران و سمنان واقع است. ناحیه ای کوهستانی و دارای 4500 تن سکنه است. آب آن از رودخانه های گورسفید، شورستان و چشمه سارها و محصول عمده اش غله، سیب زمینی و بنشن و انواع میوهء سردسیری است. فیروزکوه قبل از احداث راه آهن از نظر اقتصادی اهمیت بیشتری داشت. در اطراف این شهر معادن زغال سنگ وجود دارد. مزارع کل فور، سیاده، اندورسر، اندوراه کشه، نورس کره سر، امیریه یا دشت ملک و سلیم جزو فیروزکوه است. از آثار قدیم قلعهء خرابی در کنار مزرعهء سیاده و نیز قلعهء خرابی بنام خراب ده در آنجا است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیروزکوه.

(اِخ) دهی است از بخش تربت جام شهرستان مشهد که دارای 352 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزگر.

[گَ] (ص مرکب) مظفر. غالب. فیروزمند. رجوع به فیروز شود.

فیروزگرد.

[گِ] (اِخ) نام شهر اردبیل، و به معنی فیروزشهر است، چه «گرد» به معنی شهر است و آن را جد انوشیروان بنا کرده است. و معرب آن فیروزجرد باشد. (برهان).

فیروز گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)فیروز گشتن. فیروز آمدن.

فیروز گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) فیروز شدن. پیروز شدن. پیروز گشتن. غالب شدن. ظفر یافتن :
چو یارش رای فرخ روز گشتی
زمانه فرخ و فیروز گشتی.نظامی.

فیروزگون.

[زَ / زِ] (ص مرکب) رجوع به فیروزه گون شود.

فیروز مشرقی.

[زِ مَ رِ] (اِخ) تذکره نویسان او را معاصر عمروبن لیث صفاری (265 - 287 ه . ق.) دانسته و وفات او را در سال 283 ه . ق. نوشته و این ابیات را از او نقل کرده اند:
مرغی است خدنگ ای عجب دیدی
مرغی که بود شکار او جانا
داده پر خویش کرکسش هدیه
تا نُه بچه اش برد به هم، مانا.
و دیگر:
سرو سیمین تو را در مشک تر
زلف مشکین تو سرتاپا گرفت.
(از تاریخ در ادبیات ایران صفا چ 1 ج1 ص158).
مؤلف مجمع الفصحا نام او را مشرفی (با فاء) ضبط کرده و نوشته است که «مشرف» محله ای است در یمن و وی از مردم آن دیار بوده، و این مطلب بکلی بی اساس است.

فیروزمند.

[مَ] (ص مرکب) فیروز. پیروز. پیروزمند. (یادداشت مؤلف). در این کلمه لفظ «مند» زاید است، و بعضی محققان نوشته اند که زاید نیست و الحاق پساوند مزبور افادهء معنی مصدری می کند و فیروزمند به معنی فیروزی است. (از انجمن آرا). اما در هیچ یک از شواهد موجود این ترکیب به معنی مصدری به کار نرفته است و استعمال پساوند مورد بحث با صفت صحیح نیست و گویا جز نظامی گنجوی کسی این ترکیب را به کار نبرده است :
که بر هرچه شاید گشادن ز بند
دل و رای شه باد فیروزمند.نظامی.
کنون داد گر هست فیروزمند
از اینگونه بیداد تا چند چند.نظامی.
ز لشکرگه شاه فیروزمند
غریوی برآمد به چرخ بلند.نظامی.
چو دیدم که بر تخت فیروزمند
به سرسبزی بخت شد سربلند.نظامی.
به چندین نشانهای فیروزمند
بداندیش را چون نیاید گزند؟نظامی.
چو از تاج او شد فلک سربلند
سرش باد از آن تاج فیروزمند.نظامی.
رجوع به فیروزمندی شود.

فیروزمندی.

[مَ] (حامص مرکب)فیروزی. پیروزی. فیروز شدن. پیروز گشتن. فرخ فالی :
به فرخ فالی و فیروزمندی
سخن را دادم از دولت بلندی.نظامی.
سپه را که فیروزمندی رسد
ز یاریّ یکدل بلندی رسد.نظامی.
ببینیم کز ما بلندی که راست
در این کار فیروزمندی که راست.نظامی.

فیروزنین.

(اِ) فعل و کار نیک. (برهان).

فیروزه.

[زَ / زِ] (اِ) پیروزه. فیروزج. یکی از سنگهای آذرین که ترکیب آن عبارت از فسفات ئیدراتهء آلومینیوم طبیعی است و وزن مخصوصش بین 62/2 تا 83/2 است و سختی آن مساوی شیشه یعنی برابر با 6 است. فیروزه به مناسبت رنگ آبی درخشانی که دارد در شمار سنگهای گرانبها شناخته میشود. همیشه بی شکل است و در حالت طبیعی رگه های قهوه ای یا سفید مشاهده میشود. شکست فیروزه ناصاف است و معمو رنگش در برابر رطوبت یا خشکی هوا و در ارتفاعات تغییر میکند. مرغوبترین نوع فیروزه دارای رنگ آبی آسمانی و مخصوص ایران است و در محلی موسوم به معدن در نزدیکی نیشابور وجود دارد. در ترکیه و هند نیز معادن فیروزه موجود است که رنگهای آنها غالباً آبی مایل به سبز یا سبز زیتونی و سبز مایل به زرد است. پیروزه. فیروزج. حجرالظفر. حجرالغلبه. حجرالعین. حجرالجاة. (فرهنگ فارسی معین) :
فرنگیس را دید بر تخت عاج
نهاده به سر بر ز فیروزه تاج.فردوسی.
یکی گرز فیروزه دسته به زر
فرود آن زمان برگشاد از کمر.فردوسی.
تهمتن نشست از بر ژنده پیل
اَبَر تخت فیروزه مانند نیل.فردوسی.
امیر یک انگشتری فیروزه - نام امیر نبشته بدانجا - به دست خواجه داد. (تاریخ بیهقی).
نار چون بیجاده گردد سیب چون مرجان شود
آب چون فیروزه گردد خاک چون مینا شود.
قطران.
لاله گهر سوده و فیروزه گل
یک نفسه لاله و یک روزه گل.نظامی.
انگشت خوبروی و بناگوش دلفریب
بی گوشوار و خاتم فیروزه شاهد است.
سعدی.
- فیروزهء بادامی؛ فیروزه ای که بشکل بادام و بشکل حباب بود. (آنندراج). که بشکل حباب و بشکل بادام است. (فرهنگ فارسی معین).
- فیروزهء بواسحاقی؛ پیروزهء بواسحاقی. فیروزهء منسوب به معدن نیشابور. بعضی تصور کرده اند که فیروزهء بواسحاقی وجود ندارد و مأخوذ از همین بیت حافظ است که اشاره به ممدوح وی شیخ ابواسحاق اینجوست ولی قرنها پیش از حافظ فیروزهء بواسحاقی را میشناختند. در بیت حافظ هم ایهام است به دو معنی:
الف - خاتم شاه شیخ ابواسحاق.
ب - فیروزهء مخصوص بواسحاقی که نامبردار بوده. (فرهنگ فارسی معین) :
راستی خاتم فیروزهء بواسحاقی
خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود.
حافظ.
- فیروزهء حبابی؛ فیروزه ای بشکل حباب.
- || کنایت از آسمان است :
در عشق هر کجا که بلندی است پست هاست
فیروزهء حبابی گردون به دست ماست.
میر محمدحسین شوقی.
- فیروزهء رگدار؛ قسمی فیروزهء ناصاف و قیمتی. (فرهنگ فارسی معین) :
قدر میخواهی ز مردم چون فلک ناصاف باش
هست از آن فیروزهء رگدار را قیمت گران.
شفیع اثر.
- فیروزهء زنده؛ فیروزهء خوش رنگ. مقابل فیروزهء مرده. (فرهنگ فارسی معین).
- فیروزهء کهن؛ فیروزهء قدیمی که خوش رنگ و گرانبهاست. (فرهنگ فارسی معین).
- فیروزهء کهنه؛ فیروزهء کهن. رجوع به فیروزهء کهن شود.
- فیروزهء مرده؛ پیروزهء مرده. فیروزهء بدرنگ. مقابل فیروزهء زنده. (فرهنگ فارسی معین).
ترکیب های دیگر:
- فیروزه ایوان.؛ فیروزه پنگان. فیروزه پوش. فیروزه پیکر. فیروزه تاج. فیروزه تخت. فیروزه چادر. فیروزه چرخ. فیروزه چشم. فیروزه خرقه. فیروزه خشت. فیروزه دریا. فیروزه رنگ. فیروزه سقف. فیروزه سلب. فیروزه طشت. فیروزه فام. فیروزه فامی. فیروزه فرش. فیروزه قبا. فیروزه کاخ. فیروزه گنبد. فیروزه گون. فیروزه مرقد. فیروزه مغفر. فیروزه نشان. فیروزه وار. فیروزه وطاء. فیروزه ای. رجوع به هر یک از این ترکیب ها شود.
|| (ص) فیروزه ای. فیروزه رنگ. آبی آسمانی یا سبز. به رنگ یکی از انواع فیروزه :
اینک دهنم بر صفت گنبدهء گل
این گنبد فیروزه به یاقوت و زر آگند.
خاقانی.
طوافی زد در آن فیروزه گلشن
میان گلشن آبی دید روشن.نظامی.
بجز آن نرگس مستانه که چشمش مرساد
زیر این طارم فیروزه کسی خوش ننشست.
حافظ.
روی خاکی و نم چشم مرا خوار مدار
چرخ فیروزه طربخانه از این کهگل کرد.
حافظ.
رجوع به پیروزه شود.

فیروزه.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنجابی شهرستان کرمانشاهان که دارای 80 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، حبوب دیم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزه.

[زَ] (اِخ) دهی است از بخش ثلاث شهرستان کرمانشاه که دارای 75 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، توتون، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیروزه.

[زَ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل که دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیروزه.

[زَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان بجنورد که دارای یکهزار تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله، بنشن و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزه.

[زَ] (اِخ) دهی است از بخش نوخندان شهرستان دره گز که دارای 422 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزه.

[زَ] (اِخ) دهی است از بخش شیروان شهرستان قوچان که در کنار مرز ایران و شوروی و در باختر قراول تپه و در هشتادهزارگزی شمال شیروان واقع است. در حدود 4500 تن سکنه دارد. محصول عمده اش غله و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزه ای.

[زَ / زِ] (ص نسبی) یکی از انواع رنگ آبی، و آن آبی روشن است که با کمی سبز مخلوط شده باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
تو درون چارطاق خیمهء فیروزه ای
طبع را بی چارمیخ غم نخواهی یافتن.
خاقانی.

فیروزه ایوان.

[زَ / زِ اَیْ / اِیْ] (اِ مرکب)پیروزه ایوان. (فرهنگ فارسی معین). کنایت از آسمان است.

فیروزه پنگان.

[زَ / زِ پَ] (اِ مرکب)پیروزه پنگان. (فرهنگ فارسی معین). فنجان پیروزه ای رنگ. || مجازاً، آسمان. رجوع به پیروزه و ترکیبات آن شود.

فیروزه پوش.

[زَ / زِ] (نف مرکب)پیروزه پوش. (فرهنگ فارسی معین). آنکه جامهء فیروزه ای پوشد. || (ن مف مرکب) پوشیده از پیروزه. پیروزه درنشانیده. رجوع به فیروزه و پیروزه شود.

فیروزه پیکر.

[زَ / زِ پَ / پِ کَ] (ص مرکب) پیروزه پیکر. (فرهنگ فارسی معین). دارای پیکری از پیروزه، یا دارای پیکری به رنگ پیروزه.
- گنبد فیروزه پیکر؛ آسمان. فلک. پیروزه ایوان :
که کرد این گنبد فیروزه پیکر
چنین بی روزن و بی بام و بی در؟
ناصرخسرو.

فیروزه تاج.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) پیروزه تاج. (فرهنگ فارسی معین). تاجی که پیروزه در آن نشانیده باشند :
ز گستردنیها و از تخت عاج
ز دیبا و دینار و فیروزه تاج.فردوسی.
|| (ص مرکب) کسی که تاج فیروزه داشته باشد. (آنندراج) :
شه ار هست کاوس فیروزه تاج
ز ما بایدش خواستن تخت عاج.نظامی.
|| (اِخ) تاج کیخسرو را گویند. (برهان).

فیروزه تخت.

[زَ / زِ تَ] (اِ مرکب)پیروزه تخت. (فرهنگ فارسی معین). کنایه از آسمان است. (آنندراج). || تختی که از پیروزه ساخته باشند :
بر آن فیروزه تخت از تاجداران
رها کردند می بر جرعه خواران.نظامی.
به فرخندگی شاه فیروزبخت
یکی روز برشد به فیروزه تخت.نظامی.

فیروزه چادر.

[زَ / زِ دَ / دُ] (اِ مرکب)پیروزه چادر. (فرهنگ فارسی معین). فلک. آسمان.

فیروزه چرخ.

[زَ / زِ چَ] (اِ مرکب)پیروزه چرخ. (فرهنگ فارسی معین). آسمان. فلک. فیروزه چادر. فیروزه ایوان. رجوع به این کلمات شود.

فیروزه چشم.

[زَ / زِ چَ / چِ] (ص مرکب)کبودچشم. (آنندراج). پیروزه چشم. (فرهنگ فارسی معین) :
همه سرخ رویند و فیروزه چشم
ز شیران نترسند هنگام خشم.نظامی.

فیروزه خرقه.

[زَ / زِ خِ قَ / قِ] (ص مرکب) پیروزه خرقه. (فرهنگ فارسی معین). دارای جامهء کبود :
الا ای صوفی فیروزه خرقه
به گردش خوش همی گردی به حلقه.عطار.

فیروزه خشت.

[زَ / زِ خِ] (ص مرکب)بنایی که از خشت فیروزه باشد. ساختهء از فیروزه. || کبود به رنگ فیروزه. فیروزه ای :
بود در این گنبد فیروزه خشت
تازه ترنجی ز سرای بهشت.نظامی.

فیروزه دریا.

[زَ / زِ دَرْ] (اِ مرکب) آسمان. (فرهنگ فارسی معین). دریای پیروزه رنگ.

فیروزه رنگ.

[زَ / زِ رَ] (ص مرکب)پیروزه رنگ. (فرهنگ فارسی معین). به رنگ فیروزه. فیروزه فام. آبی یا سبز یا کبود :
همه جامه ها کرد فیروزه رنگ
دو چشمان پر از خون و رخ باده رنگ.
فردوسی.
مرکز این گنبد فیروزه رنگ
بر تو فراخ است و بر اندیشه تنگ.نظامی.
گاه بدین حقهء فیروزه رنگ
مهره یکی ده بدرآرد ز چنگ.نظامی.
گل لعل در شاخ فیروزه رنگ.
سعدی (بوستان).

فیروزه سقف.

[زَ / زِ سَ] (اِ مرکب)به معنی فیروزه دریاست که کنایه از آسمان باشد. (برهان). آسمان. (فرهنگ فارسی معین). فیروزه ایوان. فیروزه پنگان. فیروزه چرخ. رجوع به این کلمات شود.

فیروزه سلب.

[زَ / زِ سَ لَ] (ص مرکب)پیروزه سلب. (فرهنگ فارسی معین). دارای پوشش فیروزه ای. دارای جامهء آبی یا کبود یا سبز :
تا عرض دهد لشکر فیروزه سلب را
بر پشته و بالای زمین راجل و راکب.
سوزنی.

فیروزه طشت.

[زَ / زِ طَ] (اِ مرکب) کنایه از آسمان. (برهان). پیروزه طشت. (فرهنگ فارسی معین) :
در این فیروزه طشت از خون چشمم
همه آفاق شد بیجاده معدن.خاقانی.
|| (اِخ) بنات النعش را نیز گفته اند، و آن هفت ستاره باشد در آسمان بشکل چوگان، و از جملهء چهل وهشت صورت فلک است و آن را دب اکبر خوانند. || تخت کیخسرو. (برهان).

فیروزه فام.

[زَ / زِ] (ص مرکب)پیروزه فام. (فرهنگ فارسی معین). به رنگ فیروزه. فیروزه رنگ :
سحرگه که طاوس مشرق خرام
برون زد سر از طاق فیروزه فام...نظامی.
سلام علی آل یاسین بخواند
به زرین زبان چرخ فیروزه فام.سوزنی.

فیروزه فامی.

[زَ / زِ] (حامص مرکب)پیروزه فامی. (فرهنگ فارسی معین). به رنگ فیروزه بودن. پیروزه گونی.

فیروزه فرش.

[زَ / زِ فَ] (ص مرکب) هر جا که فرش آن از پیروزه باشد. || هر جا که از پارچه یا فرش یا رخام پیروزه ای و مانند آن فرش شده باشد :
چون گل از این پایهء فیروزه فرش
دست به دست آمده تا ساق عرش.نظامی.

فیروزه قبا.

[زَ / زِ قَ] (اِ مرکب) پیروزه قبا. (فرهنگ فارسی معین). قبای پیروزه رنگ. || فیروزه قبا (ص مرکب)؛ آنکه قبای پیروزه رنگ پوشد.

فیروزه کاخ.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) دنیا و عالم سفلی. (برهان). رجوع به فیروزه شود.

فیروزه گنبد.

[زَ یا زِ گُمْ بَ] (اِ مرکب)فلک. آسمان. فیروزه ایوان. فیروزه دریا. فیروزه سقف. فیروزه چادر. فیروزه چرخ :
کوس وحدت زن در این فیروزه گنبد کاندر او
از نوای کوس وحدت بر نوایی برنخاست.
خاقانی.

فیروزه گون.

[زَ / زِ] (ص مرکب)پیروزه گون. (فرهنگ فارسی معین). به رنگ پیروزه. پیروزه رنگ. پیروزه فام :
در این فیروزه گون طارم مجوی آرام و آسایش
که نارامد همی روز و شب و ناساید این طارم.
ناصرخسرو.

فیروزه مرقد.

[زَ / زِ مَ قَ] (اِ مرکب)به معنی فیروزه کاخ باشد که دنیا و عالم سفلی است. (برهان).

فیروزه مغفر.

[زَ / زِ مِ فَ] (اِ مرکب)پیروزه مغفر. (فرهنگ فارسی معین). کلاه خود از فیروزه. || کلاه خود به رنگ فیروزه. || به کنایت، آسمان و فلک. فیروزه ایوان. فیروزه دریا. فیروزه طشت. فیروزه سقف.

فیروزه نشان.

[زَ / زِ نِ] (ن مف مرکب)مرصع به فیروزه. (یادداشت مؤلف).

فیروزه وار.

[زَ / زِ] (ص مرکب)پیروزه وار. (فرهنگ فارسی معین). مانند پیروزه. چون فیروزه :
فیروزه وار یک دم بر یک صفت نپایی
تا چند خس پذیری، آخر نه کهربایی.
خاقانی.

فیروزه وطاء.

[زَ / زِ وِ] (اِ مرکب) فرش فیروزه ای. فیروزه فرش. || (ص مرکب) دارای فرش پیروزه رنگ.

فیروزی.

(ص نسبی) منسوب به فیروز که از قرای حمص شام است. (سمعانی).

فیروزی.

(حامص) پیروز بودن، یا پیروز شدن. فتح. نصرت. نجح. ظفر. فوز. کامیابی. کام. موفقیت. (یادداشت مؤلف) :
ز ویسه به قارن رسید آگهی
که آمد به فیروزی و فرهی.فردوسی.
چو بگذشت یک چند از نامدار
به فیروزی و دولت شهریار.فردوسی.
تو را باد فیروزی و فرهی
بزرگی و دیهیم شاهنشهی.فردوسی.
درآمد تو را روز بهمنجنه
به فیروزی این روز را بگذران.منوچهری.
به فیروزی بخت فرخنده فال
درآمد به بخشیدن ملک و مال.نظامی.
به بخارا رفت و به فراغ دل و فیروزی بخت بر تخت مملکت خویش قرار گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
صبوری نامهء فیروزی آمد
قویتر پایهء بهروزی آمد.جامی.
جنابش پارسایان راست محراب دل و دیده
جبینش صبح خیزان راست روز فتح و فیروزی.
حافظ.
ترکیب ها:
- فیروزی بخشیدن.؛ فیروزی دادن. فیروزی رسان. فیروزی مند. فیروزی یافتن. رجوع به هر یک از این کلمات شود.

فیروزی.

(اِخ) دهی است از بخش زرقان شهرستان شیراز که دارای 290 تن سکنه است. آب آن از رود سیوند و محصول عمده اش غله و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیروزی.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آباده که دارای 385 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، لبنیات، انگور و بادام و کاردستی مردم بافتن کرباس و گیوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیروزی.

(اِخ) دهی است از بخش زرقان شهرستان شیراز که دارای 350 تن سکنه است. آب آن از رود کر و محصول عمده اش غله و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیروزی.

(اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نیشابور که دارای 76 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیروزیان.

(اِخ) دهی است از بخش صومای شهرستان ارومیه که دارای 213 تن سکنه است. آب آن از دره شوریک و محصول عمده اش غله، توتون و هنر دستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فیروزی بخشیدن.

[بَ دَ] (مص مرکب)پیروزی بخشیدن. (فرهنگ فارسی معین) :فیروزی بخشد رایات او را. (تاریخ بیهقی).رجوع به فیروزی شود.

فیروزی دادن.

[دَ] (مص مرکب)فیروزی بخشیدن. ظفر دادن. غالب ساختن. پیروزی دادن.

فیروزی رسان.

[رَ / رِ] (نف مرکب)پیروزی رسان. (فرهنگ فارسی معین). رسانندهء پیروزی. آنکه سبب پیروزی شود.

فیروزی مند.

[مَ] (ص مرکب)پیروزی مند. (فرهنگ فارسی معین). صاحب پیروزی. فیروزمند. رجوع به فیروزمند شود.

فیروزی نامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) فتح نامه که پس از ظفر در جنگها برای آگاهی شاه یا مردم نویسند. (یادداشت مؤلف).

فیروزی یافتن.

[تَ] (مص مرکب)پیروزی یافتن. (فرهنگ فارسی معین). فاتح شدن. ظفر یافتن. پیروز شدن.

فیروسا.

(اِ) به سریانی شمع است. (فهرست مخزن الادویه).

فیروطیس.

(معرب، اِ) به یونانی سدر است. (فهرست مخزن الادویه).

فیروفس.

[] (معرب، اِ) به یونانی نوعی صدف است. (فهرست مخزن الادویه).

فیرون.

(ص) آن ستاره ها که رفتنشان مفسد باشد. (اسدی). فرارون. (فرهنگ فارسی معین) :
همت تیز و بلند تو بدانجای رسید
که ثَری گشت مر او را فلک فیرونا.
خسروانی.
حسودت در ید بهرام فیرون
نظر زی تو ز برجیس فرارون.دقیقی.
رجوع به فرارون شود.

فیرة.

[رَ] (ع اِ) خوردنی زچه که از دانهء شنبلید و خرما یا دیگر دانه ها پزند. (منتهی الارب).

فیرة.

[رَ] (معرب، اِ) اسم آهن است در بربری و لاتینی. (از یادداشت مؤلف). مأخوذ از «فر» است که در فرانسه به معنی آهن است و ریشهء لاتینی دارد. رجوع به فِر شود.

فیره.

[رَ] (اِخ) دهی است از بخش لاریجان شهرستان آمل که دارای 120 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیری.

[ری ی] (ص نسبی) منسوب به فیرة، از بلاد اندلس. (سمعانی).

فیریاب.

[فیرْ] (اِخ) فاریاب. رجوع به فاریاب شود.

فیریابی.

[فیرْ] (ص نسبی) فاریابی. (سمعانی). رجوع به فاریابی شود.

فیریابی.

[فیرْ] (اِخ) (فیریابی صغیر) جعفربن محمد، مکنی به ابوبکر. از شیوخ عالم اسلام. فقه و احادیث بیاموخت و به سیاحت پرداخت و به سال 300 ه . ق. درگذشت. او راست: کتاب السنن، که شامل پنجاه فصل است. (یادداشت مؤلف از ابن الندیم).

فیریابی.

[فیرْ] (اِخ) (فیریابی کبیر) ابوعبدالله محمد بن یوسف بن واقد. از مردم قیساریه و از علمای فقه و حدیث بوده. او راست: کتاب التفسیر، کتاب الطهارة، کتاب الصلوة، کتاب الصیام، کتاب الزکوة، کتاب المناسک. (یادداشت مؤلف از ابن الندیم).

فیریدن.

[دَ] (مص) خرامیدن. (برهان). خرامیدن با ناز. (فرهنگ فارسی معین). || پرنعمت شدن. (برهان). || تکبر و افاده کردن. (فرهنگ فارسی معین). بطر. (یادداشت مؤلف) :
زین و زآن چند بود بر که و مه
مر تو را کشّی و فیریدن و غنج.سوزنی.
|| استهزاء کردن. (برهان). مسخره و استهزاء کردن. (فرهنگ فارسی معین).

فیریده.

[دَ / دِ] (ن مف) خودرای بود و به خویش مغرور. (اوبهی). ظاهراً مصحف فیرنده است به صیغهء نعت فاعلی.

فیز.

[یَزز] (ع ص) آنکه گوشت ساق و پی او سخت باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فی زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) در تداول مردم بازار، نرخ تعیین کردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به فی شود.

فیزلة.

[فَ زَ لَ] (ع اِ) زمینی که زود سیل آرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فیزیانهء بالا.

[نِ یِ] (اِخ) دهی است از بخش سربند شهرستان اراک که دارای 27 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فیزیانهء پایین.

[نِ یِ] (اِخ) دهی است از بخش سربند شهرستان اراک که دارای 347 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، میوه و بخصوص انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فیزیسین.

[سیَ] (فرانسوی، ص، اِ)(1)فیزیک دان. احتراز از استعمال این کلمهء بیگانه اولی است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Physicien.

فیزیک.

(فرانسوی، اِ)(1) (از یونانی فوسیس(2)به معنی طبیعت) علمی است که موضوع مطالعهء آن خصایص عمومی اجسام و قوانینی است که موجب تعدیل وضع یا حرکت آنها میشود بدون آنکه تغییری در طبیعت آنها ایجاد شود. سماع طبیعی. سماء و عالم. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Physique.
(2) - Phusis.

فیزیک.

(اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بجنورد که دارای 133 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیزیک دان.

(نف مرکب) فیزیک داننده. کسی که از علم فیزیک آگاه باشد. عالم فیزیک. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فیزیسین شود.

فیزیوکرات.

[یُکْ] (فرانسوی، ص، اِ)(1)کسی که طرفدار فیزیوکراسی باشد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Physiocrate.

فیزیوکراسی.

[یُکْ] (فرانسوی، اِ)(1)نظریه ای در اقتصاد که پیروان آن به پیروی از دکتر کسنه(2) کشاورزی را تنها منبع ثروت میدانند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Physiocratie.
(2) - Quesnay.

فیزیولوژی.

[زیُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1)علمی که در باب طرز عمل اعضای بدن جانوران و رابطهء آنها با یکدیگر بحث کند. علم وظائف الاعضا. (فرهنگ فارسی معین). امروز فیزیولوژی را برای تشریح کیفیت زیست گیاهان و جانوران هر دو به کار میبرند.
(1) - Physiologie.

فیزیولوژیست.

[زیُ لُ] (فرانسوی، ص، اِ)(1) عالم فیزیولوژی. دانشمند علم وظایف الاعضاء. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Physiologiste.

فیزیولوژیک.

[زیُ لُ] (فرانسوی، ص)(1)منسوب و مربوط به فیزیولوژی. وظایف الاعضائی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Physiologique.

فیس.

(اِ) تکبر. غرور. افاده. (فرهنگ فارسی معین). عجب. کبر. بطر. (یادداشت مؤلف). لاف زدن. خودستایی. (یادداشت دیگر).

فیس.

(اِ) کلاه سرخ ترکمانان عثمانی. (یادداشت مؤلف).

فیسا.

(اِ) طاوس باشد، و آن پرنده ای است در هندوستان. (برهان).

فیسابلوس.

[] (معرب، اِ) به یونانی نوعی از لبلاب مأکول است. (فهرست مخزن الادویه).

فیسادبراسانا.

[بَ] (اِ) به سریانی عیدان بلسان است. (فهرست مخزن الادویه).

فیسالون.

(معرب، اِ) به رومی قطران است. (فهرست مخزن الادویه).

فی سبیل الله.

[سَ لِلْ لاه] (ع ق مرکب)در راه خدا. محض رضای خدا. (یادداشت مؤلف) :
بجای گندم و جو او همی دهد زر و سیم
به آشنا و به بیگانه فی سبیل الله.سوزنی.

فیستین.

(اِخ) از رستاق ساوه. (تاریخ قم). امروز ظاهراً ناحیه ای بدین نام نیست. و در ص84 تاریخ قم بنای این محل را به بهرام بن گودرز نسبت داده اند.

فیسحی.

[فَ سَ حا] (ع مص) دور و فراخ گذاشتن گام را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فیس کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) افاده کردن. کبر نمودن. خودنمایی. لاف زدن. (یادداشت مؤلف). رجوع به فیس شود.

فیسو.

(ص نسبی) بسیارکبر. که بسیار فیس کند. (یادداشت مؤلف). رجوع به فیس و فیس کردن شود.

فیسور.

(اِ) سنگی که در حمام به پای مالند، و بهترین آن سبک کثیرالتجویف آن است. (حکیم مؤمن).

فیسیر.

(اِ) حبهء مطبوخ یا ثمر است. (مخزن الادویه).

فیش.

(فرانسوی، اِ)(1) کاغذ یا مقوایی که مطلبی روی آن یادداشت شود تا بعداً مورد استفاده قرار گیرد. معمو فیشها را به ترتیب الفبائی تنظیم کنند و در جعبه های مخصوص (فیشیه) جا دهند. برگه. وریقة. (فرهنگ فارسی معین). و رجوع به فیشیه شود.
(1) - Fiche.

فیش.

[فَ] (ع اِ) سر نره. (منتهی الارب). رجوع به فَیْشَلة شود. || (مص) برجهیدن نر بر ماده و برآمدن بر آن. (منتهی الارب). || افتخار کردن و بزرگ منشی نمودن و پنداشتن در خود چیزی که ندارد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فیشان.

(اِخ) دهی است از بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین که دارای 272 تن سکنه است. آب آن از چشمه سارها و محصول عمده اش غله و ارزن است. گروهی از مردم ده برای تأمین معاش به تنکابن میروند و گروهی کرباس و گلیم می بافند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فیشل.

[شَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان ماکو که دارای 426 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و کاردستی مردم جاجیم بافی و جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فیشلة.

[فَ شَ لَ] (ع اِ) سر نره و سر نرهء کلان. (منتهی الارب). ج، فیاشل. (اقرب الموارد).

فیشوشة.

[فَ شَ] (ع اِمص) سستی و فروهشتگی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فیشیه.

[شیِ] (فرانسوی، اِ)(1) مجموعهء فیش ها. || جعبه یا قفسهء محتوی فیش. برگه دان. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fichier.

فیص.

[فَ] (ع مص) رفتن و دور شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخن گفتن. || ظاهر و بیان کردن. (منتهی الارب).

فیصل.

[فَ صَ] (ع ص، اِ) حاکم. || حکم که حق و باطل جدا کند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- حکم فیصل؛ حکم نافذ و روان.
- حکومت فیصل؛ حکومت نافذ و روان.
- طعنة فیصل؛ زخم که جدایی کند میان دو حریف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| جداکنندهء حق و باطل. (یادداشت مؤلف). قاضی. (اقرب الموارد) : جز به فیصل شمشیر به قطع نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- به فیصل رسیدن؛ تمام شدن. پایان یافتن جدال و ستیزه : سلطان میان ایشان به وساطت برخاست و کار ایشان به فیصل رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی). چند بار رسول میان ایشان تردد کرد به فیصل نرسید. (جهانگشای جوینی).
- فیصل دادن؛ حل و فصل کردن امور. (فرهنگ فارسی معین).
- فیصل شدن؛ پایان یافتن. به فیصل رسیدن :شغلی در پیش داریم چنانکه پیداست زود فیصل خواهد شد. (تاریخ بیهقی).
- فیصل کردن؛ فیصل دادن. حل و فصل کردن : بازگردید و ساخته پگاه بیایید تا فردا کار خصم فیصل کرده آید. (تاریخ بیهقی).
- فیصل یافتن؛ مقابل فیصل کردن و فیصل دادن. فیصل شدن. پایان یافتن. به فیصل رسیدن. انجام شدن. رجوع به ترکیب های دیگر فیصل و ترکیب های فیصله شود.

فیصل.

[فَ صَ] (اِخ) (... اول) (1883 - 1923 م.) در مکه تولد یافت. وی پسر شریف حسین بود و در سال 1921 م. به سلطنت عراق رسید. (از اعلام المنجد).

فیصل.

[فَ صَ] (اِخ) (... دوم) فرزند غازی اول (متولد 1935 م.) بود و در سال 1953 م. پادشاه عراق شد. (اعلام المنجد). وی آخرین پادشاه عراق بود و در 14 تموز 1958 م. با قیام سرهنگ عبدالکریم قاسم به قتل رسید.

فیصله.

[فَ / فِ صَ لَ / لِ] (از ع، اِ) فیصل. مأخوذ از فیصل عربی است و در مآخذ لغت عرب استعمال و ضبط آن دیده نشده است.
- فیصله دادن؛ فیصل دادن. حل و فصل کردن. به پایان بردن. به فیصل رسانیدن.
- فیصله یافتن؛ فیصل یافتن. مقابل فیصله دادن. به انجام رسیدن. حل و فصل شدن.

فیصلی.

[فَ صَ لی ی] (ع ص، اِ) حاکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فیصل. رجوع به فیصل شود.

فیصور.

[فَ] (اِخ) نام شهری در جانب شرقی دریای محیط و کافور از آنجا آورند. (برهان). فنصور. قیصور. رجوع به فنصور شود.

فیصور.

[فَ] (ع ص) خر شادمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فیض.

[فَ] (ع اِ) مرگ. || (ص) اسب تیزرو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، فیوض، افیاض. (اقرب الموارد): اعطاه غیضاً من فَیْضٍ؛ یعنی اندکی از بسیار به وی داد. || (مص) بسیار شدن آب چندانکه روان گردد. (از منتهی الارب). فیوض. فیضان. فیضوضة. (از اقرب الموارد). || لبالب رفتن رود. (منتهی الارب). || پر شدن ظرف. (اقرب الموارد). || آشکار کردن راز را. (منتهی الارب). پر شدن سینه از راز که کتمان نتوان کرد. (از اقرب الموارد). || مردن. || برآمدن جان کسی. || فاش گردیدن خبر. || بسیار شدن چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || روان شدن هر چیزی. (اقرب الموارد). || روان شدن اشک. (منتهی الارب). || (اِمص) ریزش. || بسیاری آب. || بخشش. عطا. (فرهنگ فارسی معین). عطیه. لطف :
ز فیض دولت بیدار دیده میخواهم
که صبح را دهم از گریه توشهء شبگیر.
خاقانی.
نیست یک دم که بنده خاقانی
غرقهء فیض مکرمات تو نیست.خاقانی.
روس و خزران بگریزند که در بحر خزر
فیض آن کعب جواهرحشر آمیخته اند.
خاقانی.
دستخوش جفا مکن آب رخم که فیض ابر
بی مدد سرشک من درّ عدن نمی کند.حافظ.
بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود
این همه قول و غزل تعبیه در منقارش.
حافظ.
- غیضی از فیضی؛ اندکی از بیش. مختصری از بسیار : جریدهء انصاف به خانهء عدل این دولت مزین شده و این خود غیضی است از فیضی و جزئی است از کلی. (سندبادنامه).
- فیض راندن؛ اظهار بخشش و بزرگی کردن :
جان فشانم عقل پاشم فیض رانم دل دهم
طبع عالم کیست تا گردد عمل فرمای من؟
خاقانی.
|| بخشایش و لطف و عطیهء الهی : و هر دو از فیض آسمانی و عقل غریزی بهره مند شدند. (کلیله و دمنه).
امروز که تشنه زیر خاکی
فیض از کرم خدات جویم.خاقانی.
هین بگو ای فیض رحمان هین بگو ای ظل حق
هین بگو ای حرز امت هین بگو ای مقتدا.
خاقانی.
فیض کرم را سخنم درگرفت
بار من افکند و مرا برگرفت.نظامی.
فیض کرم کرد مواسای خویش
قطره ای افکند ز دریای خویش.نظامی.
نسیمی از عنایت یار او کن
ز فیضت قطره ای در کار او کن.نظامی.
وز آنچه فیض خداوند بر تو میپاشد
تو نیز در قدم بندگان او میپاش.
سعدی (دیوان چ مصفا ص 789).
|| جوشش :
اتصال نجوم خاطر او
فیض طبع مرا نویدگر است.خاقانی.
|| (اصطلاح صوفیه) القاء امری است در قلب بطریق الهام بدون تحمل زحمت کسب و اکتساب. || (اصطلاح صوفیه) بمعنای فعل فاعلی است که فعل او دایم بود و برای غرض و عوض نباشد. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح صوفیه) مرادف جود است. (فرهنگ فارسی معین از اسفار و فرهنگ اصطلاحات صوفیهء سجادی).
- فیض ابد؛ بهرهء دائمی. لطف حق که ابدی است. فیض ازل. فیض ازلی :
دل به رصدگاه دهر بیش بها گوهری است
دخل ابد عشر او فیض ابد کان او.خاقانی.
- فیض ازل، فیض ازلی؛ بخشش خداوند. لطف الهی. (فرهنگ فارسی معین) :
فیض ازل به زور و زر ار آمدی به دست
آب خضر نصیبهء اسکندر آمدی.حافظ.
- فیض اقدس؛ در اصطلاح فلاسفه و صوفیان، قضاء ازلی و ثبوت اشیاء است در علم حق به نظام الیق و افضل. از جهت تابعیت آن اسماء و صفات حق را که عین ذات اوست و وجود آن ماهیات در خارج به افاضهء وجود بر آنهاست برحسب اوقات و استعدادات مخصوص از حق تعالی که فیض مقدس است. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ مصطلحات صوفیهء سیدجعفر سجادی).
- فیض روح القدس؛ (اصطلاح صوفیه) عنایت و لطف روح القدس، چنانکه به مریم. (فرهنگ فارسی معین) :
فیض روح القدس ار باز مدد فرماید
دیگران هم بکنند آنچه مسیحا میکرد.
حافظ.
- فیض مقدس؛ (اصطلاح تصوف) تجلیات آسمانی است که موجب ظهور چیزی است که در خارج وجود استعدادات آن اعیان را تقاضا کرده است. (از آنندراج). و آن مرتب بر فیض اقدس است زیرا بواسطهء فیض اقدس اعیان ثابته و استعدادات اصلی آنها در عالم علم تحصل می یابد و بواسطهء فیض مقدس اعیان و لوازم آنها در عالم عین تحقق می یابد. از فیض مقدس به نفس رحمانی و وجود منبسط هم تعبیر شده است و بالجمله مرتبت تجلیات اسماء را که موجب ظهور و بروز مقتضیات اعیان در خارج است فیض مقدس نامیده اند. (فرهنگ فارسی معین از اسفار، مشاعر و شرح منظومه).

فیض.

[فَ] (اِخ) رجوع به فیض (ملا محسن) شود.

فیض.

[فَ] (اِخ) لقب مطلب بن عبدمناف برادر هاشم بدان جهت که بسیارجود بود. (منتهی الارب).

فیض.

[فَ] (اِخ) رود نیل. (منتهی الارب). رجوع به نیل شود.

فیض.

[فَ] (اِخ) (ملا محسن) محمد بن مرتضی بن شاه محمود، ملقب به محسن. از بزرگترین علمای امامیهء قرن یازدهم هجری معاصر شاه عباس ثانی است که در فقه و حدیث و تفسیر و فلسفه صاحب نظر و دارای تألیفات گرانبهایی میباشد. وی از پیشروان روش جمع بین اصول شریعت و طریقت و حکمت بود. در مقدمهء محجة البیضاء آمده است که ملا محسن فیض در چهار میدان گوی سبقت از همگنان ربوده است. وی با بسط مبانی فلسفی و تطبیق آن با مبانی شرعی از سایر دانشمندان ممتاز گردیده است، و در کثرت و تنوع تألیف سرآمد دانشمندان به شمار میرود. در کتاب زهرالربیع آمده: استاد محقق ملا محمد فیض کاشانی صاحب وافی و غیره و مؤلف نزدیک به دویست کتاب و رساله، در قم پرورش یافت و چون شنید که سید ماجد بحرانی به شیراز رحل اقامت افکنده به آن شهر عزیمت کرد و علوم عقلی را از استاد بزرگ آخوند ملا صدرالدین شیرازی فراگرفت و به دامادی او مفتخر گردید. ملا محسن خود سه فهرست برای معرفی تألیفات خود نگاشته و به طوری که از آن فهرستها به دست می آید وی بیش از هشتاد تألیف از خود به جا گذاشته که اغلب آنها مکرر به چاپ رسیده است. از تألیفات اوست: 1- کتاب الوافی. 2- تفسیر الصافی. 3- تفسیر الاصفی. 4- علم الیقین. 5- عین الیقین. 6- الافق المبین. 7- الامالی. 8- تشریح العالم. 9- الجبر و الاختیار. 10- جلاء العیون. 11- حاشیه بر رواشح سماویّهء میرداماد. 12- فهرست مصنفات خود، که اسامی تمامی آنها و موضوع و شمارهء ابیات و تاریخ تألیف و بعض مزایای دیگر هر یک را مشروحاً حاوی است. 13- المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء. 14- مشواق، در تعبیر و تفسیر اصطلاحات شعراء و عرفاء. 15- معتصم الشیعه، در فقه. 16- مفاتیح الشرایع، در فقه. از اشعار اوست:
من این زهد ریایی را نمیدانم نمیدانم
رسوم پارسایی را نمیدانم نمیدانم
یکی گویم یکی دانم یکی بینم یکی باشم
دوتایی و سه تایی را نمیدانم نمیدانم
بغیر مهر مهرویان که تابد بر دل و بر جان
طریق روشنایی را نمیدانم نمیدانم
من ار نیکم وگر بد «فیض» گو مردم ندانندم
زبان خودستایی را نمیدانم نمیدانم.
*
سالک راه حق بیا نور هدی ز ما طلب
نور بصیرت از در عترت مصطفی طلب
هست سفینهء نجات عترت و ناخدا خدا
دست در این سفینه زن دامن ناخدا طلب.
*
آنکه مست جانان نیست عارف ار بود عام است
هرکه نیستش ذوقی شعله گر بود خام است
هرزه گردد اسکندر درمیان تاریکی
آب زندگی باده ست چشمهء خضر جام است.
*
با من بودی منت نمیدانستم
یا من بودی منت نمیدانستم
رفتم چو من از میان تو گشتی پیدا
تا من بودی منت نمیدانستم.
وی به سال 1091 ه .ق. در کاشان وفات یافت و در قبرستان آن شهر مقبرهء او مشهور و محل رفت وآمد و نذورات است. رجوع به زهرالربیع و قصص العلماء و روضات الجنات و الذریعة و مقدمهء محجة البیضاء و انجم فروزان شود.

فیض.

[فَ] (اِخ) (آیت الله محمد) ابن علی اکبربن محمد. از فقهاء و مراجع بزرگ تقلید و از احفاد ملا محسن فیض کاشانی است. وی به سال 1293 ه . ق. در قم متولد شد و در نجف و سامره از محضر درس اساتید بزرگ آخوند ملا کاظم خراسانی و سیدمحمدکاظم یزدی و میرزا محمدتقی شیرازی بهره مند گردید و به سال 1331 ه . ق. به قم مراجعت کرد و به سال 1336 ه . ق. حوزهء علمیهء قم را بنیاد نهاد و به سال 1340 ه . ق. مرحوم آیت الله حائری را به قم دعوت کرد و با انتقال ایشان از اراک به قم حوزهء علمی رونق گرفت. از جمله آثار وی تعمیر مدرسهء فیضیه و دارالشفاء و ساختمان چند مسجد است. از تألیفات اوست: 1- مناسک حج، با توجه به فتوای همهء مراجع تقلید و به سبکی ساده و روان نگارش یافته و ازاینرو عمل بدان در هر زمان مجری است. 2- الفیض، و این کتابی است استدلالی دربارهء چند مسئله از قبیل مسئلهء عدم تنجیس متنجس و عدم انفعال آب قلیل و غیره. 3- حاشیه بر کفایة الاصول. 4- حاشیه بر مکاتب شیخ انصاری. 5- حاشیه بر عروة الوثقی. 6- وسیلة النجاة. 7- ذخیرة العباد. وی به سال 1369 ه .ق. / 1329 ه . ش. در 78سالگی وفات یافت و در ایوان طلا در جوار حضرت معصومه مدفون گردید. کلمهء آیت الفیض مادهء تاریخ وفات اوست. (انجم فروزان ص138، رجال قم، قم را بشناسید، قم و روحانیت ص155 و 156، مقدمهء محجة البیضاء).

فیض.

[فَ] (اِخ) علی اکبربن محمد. از نویسندگان و شاعران و خطاطان مشهور قم و پدر مرحوم آیت الله میرزا محمد فیض است. کتیبهء ضریح آستانهء قم به خط ثلث از آثار اوست. تألیفاتی دارد از جمله: 1- جنگ و تذکره ای در ادبیات و حالات شعرای قم. دیوان اشعار وی نیز ضمیمهء همین کتاب است در مجلدی مشتمل بر بیش از یکهزار صفحه با خط زیبای خود مؤلف، و در کتابخانهء شخصی عباس فیض در قم نگاهداری میشود. 2- تاریخ قم، خطی. 3- فرامین فتحعلی شاه. از اشعار اوست:
من و گیسوی تو در هر شب و هر روز نهیم
همچو محنت زدگان بر زبر زانو سر
او به زانو بنهد سر ز رسایی و کشی
من به زانو بنهم سر ز خیالات و فِکَر.
*
چرا دل ببندم در این زندگانی
که این زندگانی دو روزی است فانی
به حق خداوند فرد یگانه
که بی مثل و شبه است و انباز و ثانی
همان صحبت دوستان است و یاران
اگر حاصلی هست در زندگانی.
وی به سال 1312 ه . ق. در کربلا وفات یافت و در همانجا مدفون گردید. (تاریخ قم) (انجم فروزان).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش بوئین شهرستان قزوین که دارای 175 تن سکنه است. آب آن از دو رشته قنات و محصول عمده اش غله، یونجه، چغندرقند، انگور و بادام است. کار دستی مردم بافتن گلیم و جاجیم است. مزرعهء شاداب جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان ساوه که دارای 707 تن سکنه است. آب آن از قنات لب شور و محصول عمده اش غله، پنبه، چغندرقند و صیفی است. مزارع خرم آباد، سه رود، حسین آباد و نارگین جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش فرمهین شهرستان اراک که دارای 828 تن سکنه است. آب آن از قنات و در بهار از رودخانهء محلی و محصول عمده اش غله، بنشن، پنبه، انگور و قلمستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان رشت که دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول عمده اش لبنیات و ذغال است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان گرگان که دارای 186 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، برنج، توتون و سیگار است. کار دستی زنان بافتن پارچه های نخی، ابریشمی و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش تکاب شهرستان مراغه که دارای 319 تن سکنه است. آب آن از چشمه سارها و محصول عمده اش غله، بادام، حبوب و کرچک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی که دارای 108 تن سکنه است. آب آن از دره چیر و آخورلی و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش رزن شهرستان همدان که دارای 840 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، حبوب، صیفی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

فیض آباد.

[فَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گل تپهء فیض اللهبیگی از بخش مرکزی شهرستان سقز که دارای 56 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5). فَیض آوا.

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف بند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد که دارای 240 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء درم زیار و محصول عمده اش غله، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش سورمق شهرستان آباده که دارای 380 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه، بادام و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش زرقان شهرستان شیراز که دارای 350 تن سکنه است. آب آن از رود کر و محصول عمده اش غله و سیب زمینی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش فسا از شهرستان فسا که دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان فسارود از بخش داراب شهرستان فسا که دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش فهرج شهرستان بم که دارای 228 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، خرما و حناست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش شهداد شهرستان کرمان که دارای 80 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان کرمان که دارای 69 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، حبوب، پسته و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش نوق شهرستان رفسنجان که دارای 54 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پسته و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان رفسنجان که دارای 47 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) ده کوچک دیگری است از بخش حومهء شهرستان رفسنجان که دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سعیدآباد بخش مرکزی شهرستان سیرجان که دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم که دو خانوار در آن ساکن اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) نام قصبهء مرکز بخش فیض آباد و محولات شهرستان تربت حیدریه که دارای 3584 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه، میوه و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش طبس شهرستان فردوس که دارای 12 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه، ارزن و کاردستی مردم کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که دارای 356 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و کاردستی مردم کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور که دارای 26 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از دهستان مارول بخش حومهء شهرستان نیشابور که دارای 106 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش داورزن شهرستان سبزوار که دارای 1186 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و زیره است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش جغتای شهرستان سبزوار که دارای 139 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، زیره و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش مایوان از بخش حومهء شهرستان قوچان که دارای 186 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و مختصری انگور و کاردستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه که دارای 119 تن سکنه است. آب آن از قنات و رودخانهء محلی و محصول عمده اش غله، پنیر و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش قاین شهرستان بیرجند که دارای 110 تن سکنه است. محصول عمده اش غله، شلغم و آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش فریمان شهرستان مشهد که دارای 147 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش طیبات شهرستان مشهد که دارای 8 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش جنت آباد شهرستان مشهد که دارای 19 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران از بخش حومهء شهرستان مشهد که دارای 324 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از دهستان ابرقو از شهرستان یزد که دارای 230 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه، کنجد و کاردستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان که دارای 175 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمدهء آن غله، پنبه و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان شهرضا که دارای 126 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمدهء آن پنبه، انار و کاردستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش لردگان شهرستان شهرکرد که دارای 114 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، ارزن، تنباکو و کار دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیض آباد.

[فِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نائین که دارای 46 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیض آباد حاجی کاظم.

[فِ دِ ظِ](اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نائین که دارای 183 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیض آباد سرچاه.

[فِ دِ سَ] (اِخ) دهی است از بخش خوسف شهرستان بیرجند که دارای 239 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد لال ها.

[فِ دِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نیشابور که دارای 246 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد موقوفه.

[فِ دِ مُو فِ] (اِخ)دهی است از دهستان دربقاضی از بخش حومهء شهرستان نیشابور که دارای 15 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیض آباد و محولات.

[فِ دُ مَحْ وِ](اِخ) نام یکی از بخش های تابعهء شهرستان تربت حیدریه و محدود است از طرف شمال به گناباد و از باختر به شهرستان کاشمر. موقعیت بخش کوهستانی و گرمسیر است. در این بخش انواع میوه بخصوص انگور و انار به حد وفور به دست می آید و درخت پسته و بادام هم غرس میکنند و از آن به خوبی استفاده میبرند. اراضی این بخش حاصلخیزترین قسمت تربت حیدریه است. غلات و خربزهء آنجا نیز معروف است. علت حاصلخیزی این نقطه این است که در مسیر رودخانه های شصت دره، مهجن، قلعه جوق و سرخ آباد قرار دارد و از گل و لای سیلابهای این رودخانه ها کود کافی به کشتزارها میرسد. بنشن و کنجد نیز در این بخش به دست می آید. این بخش شامل 42 آبادی بزرگ و کوچک است که روی هم 26465 تن سکنه دارد. اهالی علاوه بر زراعت به قالیچه بافی و کرباس بافی نیز اشتغال میورزند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیضان.

[فَ یَ] (ع مص) بسیار شدن آب، چندانکه روان گردد. (منتهی الارب). لبریز شدن. (فرهنگ فارسی معین). || لبالب رفتن رود. || آشکار کردن راز را. (منتهی الارب). || (اِمص) ریزش آب. || ریزش. فیض. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فیض شود.

فیض الله.

[فَ ضُلْ لاه] (اِخ) ابن احمد، معروف به ابن القاب رومی (950 ه . ق. / 1543 م. - 1020 ه . ق. / 1611 م.). فاضلی از قضاة است که او را بتازی آثار منظوم است. اص ترک بود ولی در ادب عربی وارد و گوینده ای فصیح بود. مدتی در حلب و سپس در شام قاضی بود. (از اعلام زرکلی از خلاصة الاثر).

فیض بخش.

[فَ / فِ بَ] (نف مرکب)آنکه به دیگری فیض رساند. سودمند. مفید. رجوع به فیض شود.

فیض بخش.

[فَ بَ] (اِخ) شاه قاسم پسر سیدمحمد نوربخش. عارفی زاهد بود و در تمامی فنون طریقت خلیفهء پدرش نوربخش بود. معروف است که سلطان حسین میرزا از سلطان یعقوب والی عراق درخواست که فیض بخش را روانهء خراسان نماید تا به برکت قدوم او بیماریش درمان پذیرد، و برای قبول این تقاضا قصبهء سمنان را پیشکش سلطان یعقوب کرد و با رفتن شاه قاسم بیماری او درمان پذیرفت و این امر موجب عزت و شوکت فیض بخش گردید. اما مخالفان وی به شاه پیشنهاد کردند که اجازه دهد شاه قاسم در روزهای جمعه به منبر رود و همه را مستفیض گرداند، و آنها با استفاده از این امر مسائل مشکل را برای او مطرح کنند و اعتبارش را از میان ببرند و چون در روز جمعه بر منبر رفت و بحث در فضیلت لااله الاالله آغاز کرد جامی مسائلی را مطرح کرد و گفت در این کلمه بحثی دارم، شاه قاسم جواب داد در عراق شنیده بودم که در «علی ولی الله» بحث داری و حالا معلوم شد در «لااله الاالله» هم بحث داری، و غائلهء دشمنان به همین جا ختم شد، و شاه قاسم تا سال 981 ه . ق. که درگذشت در کمال رفاه و حرمت زیست. (از ریحانة الادب با تصرف و اختصار).

فیض حسن.

[فِ حَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان دالایی شهرستان خمین که دارای 96 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه، چغندرقند و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فیض دکنی.

[فَ ضِ دَ کَ] (اِخ) رجوع به فیضی دکنی شود.

فیض کاشانی.

[فَ ضِ] (اِخ) رجوع به فیض (ملا محسن) شود.

فیضوضاء.

[فَ] (ع ص) کار مشترک میان قوم، یا کار که در آن قوم مختلف باشند و یکی به حق دیگری تصرف کند. (منتهی الارب): امرهم فیضوضاء بینهم؛ یعنی مختلف اند در آن و تصرف میکند هر واحد چیزی که مر دیگری راست. (منتهی الارب). رجوع به فوضوضاء شود.

فیضوضة.

[فَ ضَ] (ع مص) بسیار شدن آب، چندانکه روان گردد. (منتهی الارب). فیض. فیضان. || لبالب رفتن رود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فیضان و فیض شود. || آشکار کردن راز را. (منتهی الارب). رجوع به فیض و فیضان شود.

فیضوضی.

[فَ ضو ضا] (ع ص)فیضوضاء. فوضوضاء. رجوع به این دو کلمه شود.

فیضة.

[فَ ضَ] (ع اِمص) روانی اشک و شراب. (از منتهی الارب). رجوع به فیض، فیضان و فیضوضة شود.

فیضی.

[فَ] (ص نسبی) منسوب به فیض. رجوع به فیض شود.

فیضی.

[فَ] (اِخ) ملا فیضی کاردگر. فرزند استاد محمد لعبت باز است. به عشق بازی اشتغال تمام می نماید. شعرش بد نیست. مردی نیک است. از اوست:
گرچه رفت از چشم گریانم چو اشک آن تندخوی
چشم میدارم که آب رفته بازآید به جوی.
(از مجالس النفائس میر علیشیر نوائی ص147 از ترجمهء فارسی). از شعرای قرن نهم هجری و معاصر میر علیشیر نوائی بوده است.

فیضی.

[فَ] (اِخ) هروی. نقاشی نیکوست و خود را شاعری ساحر میپندارد. او راست:
زاهد بیار خرقه و رهن شراب کن
اسباب زهد و خانهء تقوی خراب کن.
(از مجالس النفائس ص256 از ترجمهء فارسی چ علی اصغر حکمت). از شعرای قرن نهم هجری و از معاصران جامی و نوایی است.

فیضی.

[فَ] (اِخ) دکنی، شیخ ابوالفیض. برادر شیخ ابوالفضل دکنی است که از افاضل ولایت هند و از مقربان دربار جلال الدین اکبرشاه بوده است. به شعر خود میبالد. گویا حریفان عراقی که در اطرافش هستند از عظمت و هیبت او نمیتوانند در شعرش مداخله کنند، زیرا اشعار عجیبی از دیوانش انتخاب کرده و بعراق فرستاده بود، و بیتهای ذیل از آنهاست:
ای عشق تو از کعبه تراشیده صنم را
پیمانهء می ساخته قندیل حرم را
هرچند به خاکستر دل کار نداری
آیینه به پیش آر منِ سوخته دم را
پیش از سپه آرایی میدان قیامت
حسن تو گرفت از سر خورشید علم را
فیضی چو نوشتی ز نیت دود برآمد
ای سوختهء عشق نگه دار قلم را.
و این هم نمونه ای دیگر است:
مست عشقیم و ریاشوی حرم بادهء ما
باده پالای در میکده سجادهء ما
این گل تازه بگیر و ز شرف بر سر نه
کَارمغانیّ بهشت است فرستادهء ما.
*
خیز و دریوزهء اقبال کن از حضرت ما
که کم از هیچ سپاهی نبود همت ما.
(از مجمع الخواص صادقی کتابدار ص52 و 53 از ترجمهء فارسی).
وی پسر شیخ مبارک و برادر بزرگ شیخ ابوالفضل دکنی است. شیخ فیضی را تألیفات است. مسموع افتاده که نیمه ای از قرآن مجید را بی نقطه تفسیر کرده و کلفتی بی حاصل کشیده. وفاتش در سال 1040 ه . ق. (!) در لاهور اتفاق افتاده است. (از مجمع الفصحاء رضاقلیخان هدایت ج2 ص26 از چ سنگی تهران). ولادتش به سال 954 ه . ق. / 1574 م. در شهر اگرهء هندوستان اتفاق افتاد. وفاتش به سال 1004 ه . ق. / 1595 م. بود. وی در علوم ادبی و دینی مطلع و صاحب تفسیری بنام سواطع الالهام است. وی بعد از ورود به دربار به مرتبهء امیری و ملک الشعرائی رسید. فیضی از سرآمدان سخن فارسی در هندوستان و در قصیده و غزل و مثنوی صاحب مقامی شامخ است. به تقلید از نظامی مثنویهایی بنام «سلیمان و بلقیس» و «نل و دمن» و «هفت کشور» و «مرکز ادوار» و نیز داستان «گیتا» را به نظم کشیده. او راست:
شاهنشه بی نبرد عشق است
سلطان خرابه گرد عشق است
در ریگ روان دفینهء او
در دست تهی خزینهء او
صد معرکه عارض سپاهش
صد ناله نقیب بارگاهش
از آب جگر گذشته دلتنگ
بر آتش دل نهاده اورنگ...
و نیز او راست:
فلک زین کجرویهایت نمیگویم که برگردی
شب وصل است خواهم اندکی آهسته تر گردی
ز مهتاب رخش ویرانهء من روشن است امشب
اگر وقت طلوعت آید ای خورشید برگردی
پس از عمری است امشب کوکب اقبال من طالع
تو را ای شب نمیخواهم به وقت خود سحر گردی
عجب نبود که جز روز قیامت پرده نگشایی
که از صبح سعادت از شب من باخبر گردی
تو ای اخترشناس امشب توانی گفت گردون را
که بهر خاطرم برعکس شبهای دگر گردی
مها امشب به جانان درددل دارم میا بیرون
که میترسم خدنگ آه فیضی را سپر گردی.
و نیز این رباعی از اوست:
آن روز که کردند شمار من و تو
بردند ز دست اختیار من و تو
فارغ بنشین که کارساز دوجهان
پیش از من و تو ساخته کار من و تو.
(از گنج سخن تألیف ذبیح الله صفا ج3 ص53 تا 61).
رجوع به تذکره های مخزن الغرایب و صحف ابراهیم و نیز رجوع به تاریخ ادبیات رضازادهء شفق ص374 و 375 شود.

فیضیضاء .

[فَ] (ع ص) رجوع به فوضوضاء. فیضوضة و فیضوضی شود.

فیضیضی.

[فَ ضی ضا] (ع ص) رجوع به فوضوضاء و فیضوضی شود.

فیطا.

(معرب، اِ) سویق است. (فهرست مخزن الادویه).

فیطاغطاس.

[] (معرب، اِ) شجرة الکلب. (فهرست مخزن الادویه).

فیطرا.

[] (معرب، اِ) به یونانی کبر است. (فهرست مخزن الادویه).

فیطس.

[طُ] (معرب، اِ) نوعی از صنوبر. قمل قریش. (یادداشت مؤلف). صنوبرالصغار. (یادداشت دیگر). به یونانی حب صنوبر صغار است، و آس بستانی را نیز نامند و غلط کرده صاحب تحفه که نبک آس نوشته. (مخزن الادویه).

فیطفلون.

[] (معرب، اِ) فاوانیا. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فاوانیا شود.

فیطولوس.

[فَ] (معرب، اِ) پوست درخت صنوبر. (فهرست مخزن الادویه).

فیطی.

(معرب، اِ) زرنیق احمر. (فهرست مخزن الادویه).

فیظ.

[فَ] (ع اِ) مرگ. (منتهی الارب). || (مص) مردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به فیظان شود.

فیظان.

[فَ یَ] (ع مص) مردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به فیظ شود.

فیظل.

[فَ ظَ] (اِ) به لغت اندلس زیرهء صحرایی است، و به عربی کمون البری خوانند. (برهان).

فیع.

[فَ] (ع اِ) فیع الامر؛ اول و آغاز کار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فیعة. رجوع به فیعة شود.

فیعورس.

[] (معرب، اِ) بصل الزیر. (فهرست مخزن الادویه).

فیعة.

[فَ عَ] (ع اِ) اول کار و آغاز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فیع. رجوع به فیع شود.

فیعیکس.

[] (معرب، اِ) به یونانی عفص است. (فهرست مخزن الادویه).

فیغان.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که دارای 508 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، لبنیات و کاردستی مردم بافتن قالی و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیغانون.

[] (معرب، اِ) به رومی سداب است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به سداب شود.

فیف.

[فَ] (ع ص، اِ) جای برابر و هموار. (منتهی الارب). مکان مستوی. (اقرب الموارد). || بیابان بی آب. || زمین مختلف الریاح. ج، افیاف، فیوف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زمین بادخیز یا بادگیر.

فیف.

[] (اِ) به سریانی انفخه است. (فهرست مخزن الادویه).

فیف.

[فَ] (اِخ) یا فیف الریح. جای معروفی است در بلندیهای نجد و مربوط به روزی از ایام معروف عرب است (معجم البلدان)، که در آن جنگی میان خثعم و بنی عامر بود. (از مجمع الامثال میدانی).

فیفا.

[] (معرب، اِ) به یونانی دودالثفل است و به عربی اسم اقحوان است و به سریانی قثاء. (فهرست مخزن الادویه).

فیفاء .

[فَ] (ع ص، اِ) بیابان فراخ و بی آب. ج، فیافی. (منتهی الارب). بیابانی که آب در آن نیست. || جای مستوی. (اقرب الموارد). رجوع به فیف شود.

فیفادمیوس.

[] (معرب، اِ) به یونانی نحاس محرق است. (فهرست مخزن الادویه).

فیفانه.

[] (اِ) نارمشک. (فهرست مخزن الادویه).

فیفاة.

[فَ] (ع ص، اِ) بیابان بی آب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مکان مستوی. (اقرب الموارد). رجوع به فیفاء شود.

فیفرا.

[] (معرب، اِ) به یونانی به معنی تلخ و مراد از آن صبر سقوطری است. (فهرست مخزن الادویه).

فیفرع.

[فَ فَ رَ] (ع اِ) درختی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

فیفرین.

[] (معرب، اِ) به یونانی فلفل ابیض است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فلفل و ترکیب های آن شود.

فیفس لوعا.

[] (معرب، اِ) به یونانی عدس الماء است که نوعی از طلحب باشد. (مخزن الادویه).

فیفض اغریون.

[] (معرب، اِ) قرطم بری. (فهرست مخزن الادویه).

فیفعی.

[فَ فَ عی ی] (ع ص، اِ) قصاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فعفعان. فعفعانی. رجوع به این دو کلمه شود.

فیفیطراس.

[] (معرب، اِ) به یونانی قرفة الدارصینی است. (فهرست مخزن الادویه).

فیفی عطرلوس.

[] (معرب، اِ) عدس جبلی است که عدس المر باشد. (فهرست مخزن الادویه).

فیفی لاموس.

[] (معرب، اِ) بخور مریم است که نوعی از عرطنیثا باشد. (فهرست مخزن الادویه).

فیق.

[فَ] (ع اِ) آواز ماکیان. || (مص) مردن و جان دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فیق.

(ع ص) بلندقامت مضطرب خلقت. || مرد درازبالا. || (اِخ) کوهی محیط بر دنیا. (منتهی الارب). رجوع به قاف شود.

فیق.

[یَ] (ع اِ) جِ فیقة. (منتهی الارب). رجوع به فیقة شود.

فیق.

(اِخ) شهری است به شام میان دمشق طبریه و عقبهء داود که به غور اردن سرازیر میشود. (معجم البلدان).

فیقا.

[فَ یُ] (علامت اختصاری) رمز است از فیقال. (یادداشت مؤلف).

فیقا.

(اِ) اسم عبرانی انفخه است، و به سریانی فیثا نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فیقر.

[فَ قَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب).

فیقرا.

[] (معرب، ص) کلمهء یونانی است و به معنی تلخ است، و ایارهء فیقرا را ازآن رو بدین نام خوانند که جزو عمدهء آن صبر است. (یادداشت مؤلف). اصل این ایارج صبر است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). مراد از آن صبر سقوطری است. (فهرست مخزن الادویه). ایارج فیقرا مرکبی از ادویهء مسهل و مصلح است که مزهء تلخ دارد. (یادداشت دیگر مؤلف). رجوع به فیفرا شود.

فیقراطیسون.

[] (معرب، اِ) عنصل است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فیقراطیون شود.

فیقراطیون.

[] (معرب، اِ) اسم یونانی عنصل است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فیقراطیسون شود.

فیقروس.

[] (معرب، اِ) به یونانی درخت حناست. (فهرست مخزن الادویه).

فیقرة.

[؟ رَ] (معرب، ص) فیقرا. تلخ. (یادداشت مؤلف) :
بِپْذیر پند اگرچه نیایَدْت خوش که پند
پرسود و ناخوش است چو معجون فیقره.
ناصرخسرو.

فیقس.

[فَ قُ] (معرب، اِ) به یونانی عفص است. (فهرست مخزن الادویه). راش. (فرهنگ فارسی معین).

فیقن.

[] (معرب، اِ) اسم یونانی قرطم است. (فهرست مخزن الادویه).
- فیقن اغریون؛ قرطم بری است. (فهرست مخزن الادویه).

فیقة.

[قَ] (ع اِ) شیری که میان دو دوشیدن گرد آید در پستان. ج، فیق، افواق. جج، افاویق. (منتهی الارب). نیز ج، فیقات. جج، افاویق. به معنی آبی که در ابرها جمع شود و ساعت به ساعت ببارد، نیز به کار برده اند. (از اقرب الموارد).
- فیقة الضحی؛ بلندبرآمدگی آن. (منتهی الارب). اول و بلندی آن. (از اقرب الموارد).

فیک.

[فَ] (معرب، اِ) پیک. (آنندراج). فَیْج.

فیک.

(اِ) به لهجهء طبری درخت بید است. (یادداشت مؤلف). در تداول اهالی شهسوار به درخت فک گفته میشود که یکی از گونه های بید است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فک شود.

فیکا.

(اِ) در رامسر و شهسوار به درخت بید گفته میشود. (فرهنگ فارسی معین). فک. فیک.

فیکارود.

(اِخ) نام یکی از رودخانه های محلی مازندران. (از سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص24 و 41 از ترجمهء فارسی).

فیکر.

[فَ کَ] (ع ص) بسیاراندیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به فکیر شود.

فیکو.

(اِخ) قسمتی از ناحیهء فومن در گیلان. (یادداشت مؤلف).

فیل.

(معرب، اِ) پیل. پستانداری است عظیم الجثه که راستهء خاصی بنام راستهء فیلان را به وجود می آورد. در راستهء فیلان امروز فقط دو گونه موجود است، یکی فیل آسیایی یا هندی و دیگر فیل افریقایی. قد فیلهای هندی از افریقایی کوچکتر و گوشها و عاج آنها نیز کوچکتر است. به طورکلی امروزه فیلها بزرگترین حیوانات خاکزی هستند و دارای خرطوم طویلی میباشند که از اتصال دو جدار بینی و لب بالا به وجود آمده است. بر روی آروارهء بالایی دو دندان نیش وجود دارد که بسیار طویل میشود و عاج را میسازد، بعلاوه در سراسر دهان فیل فقط چهار دندان آسیا وجود دارد که بر روی هر نیم فک قرار میگیرد. نمو دندانهای آسیا تدریجی است، یعنی در هر زمانی بیش از چهار دندان آسیای عامل در دهان وجود ندارد ولی به محض اینکه دندانی ساییده شد در عقب آن دندان آسیای دیگری رشد میکند به قسمی که در دوران عمر فیل در هر نیم فک شش آسیا تدریجاً ظاهر میشود که سه تای اول را میتوان به منزلهء دندانهای شیری محسوب داشت و سه تای دوم را بجای آسیاهای دایمی. اولین دندان آسیای شیری در فیلها در سه ماهگی و دومی در دوسالگی و سومی در نه سالگی ظاهر میشود. اولین آسیای اصلی یا دائمی در پانزده سالگی و دومی در بیست سالگی و سومی در سی وپنج سالگی ظاهر میگردد. دست و پای فیلها حجیم و عضلانی است و هر کدام به پنج انگشت ختم میشوند. انگشتان مجموعاً در داخل یک تودهء عضلانی قرار دارند و فقط انتهای آنها که به سم پهنی ختم میشود آزاد است. فیل را معمو در هندوستان و افریقا اهلی میکنند. فیلهای افریقایی بیشتر وحشی هستند و آنها را به منظور استفاده از عاجشان شکار میکنند. برخی فیلها بالغ بر پنجاه تا شصت کیلوگرم عاج میدهند. ارتفاع فیلهای افریقایی تا 5/4 متر نیز میرسد. (فرهنگ فارسی معین). کلمهء فیل در عربی بصورت افیال و فیول جمع بسته میشود. و از آن مشتقات دیگری مستعمل است از جمله فَیّال به معنی فیلبان و پیلبان که صیغهء شغل و مبالغه است : چند فیل که حصن قلب کافر بود بستد. (ترجمهء تاریخ یمینی). پای دربست فیل خاص آورد و از نیتی صادق و یقینی صافی بر قلب ایلک حمله کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
یا مکن با فیلبانان دوستی
یا بنا کن خانه ای درخورد فیل.سعدی.
- از دماغ فیل افتادن؛ بسیار متکبر و معجب بودن. به خود مغرور بودن. تکبر بیش از حد. کبر و عجبی که دیگران را ناراحت کند. (یادداشت مؤلف).
- اصحاب الفیل، اصحاب فیل.؛ رجوع به اصحاب الفیل شود.
- در زیر پای فیل افکندن؛ به هلاکت رسانیدن. به خطر انداختن. نابود کردن. سبب نابودی کسی شدن.
- فیل آبکش؛ پیل آبکش. (فرهنگ فارسی معین). ابر سیاهی که باران آورد.
- فیل کسی را یاد هندوستان دادن؛ به مستی و شور درآوردن. کسی را از حال عادی خارج کردن و در او شور و شوقی پدید آوردن.
- فیل کسی یاد هندوستان کردن؛ به یاد گذشته افتادن. انتقال خیال آدمی به چیزی دور و یا نامناسب.
- فیل کوچکه؛ در تداول، زن فربه را گویند. (یادداشت مؤلف).
- فیل معبری؛ فیلی بزرگ که بر آن نشینند و از دریا بدان گذرند.
- فیل و فنجان؛ دو چیز نامتناسب. (فرهنگ فارسی معین). دو چیز را که یکی بسیار کوچک و دیگری بسیار بزرگ باشد و کنار هم قرار گیرند گویند به فیل و فنجان می مانند، نظیر: پیل و پشه.
- فیل هوا کردن؛ چون در جایی ازدحام و شلوغی باشد و از کسی پرسند چه خبر است، گوید: فیل هوا می کنند. (فرهنگ فارسی معین). کنایه از این است که خبری نیست و هیاهوی بسیار برای هیچ است.
ترکیب های دیگر:
- فیل آباد.؛ فیل آفرین. فیلاب. فیل استخوان. فیل افکن. فیل افکندن. فیل افکنی. فیل امرود. فیل اوژن. فیل بار. فیل باران. فیل باز. فیل بازی. فیل بالا. فیل بان. فیل بانی. فیل بچه. فیل بند. فیل بندان. فیل پا. فیل پای. فیل پیکر. فیل تل. فیلتن. فیل جادو. فیل جامه. فیل جوش. فیل چران. فیلچه. فیل حمله. فیل خانه. فیلخوار. فیل دار. فیل درفیل. فیل دل. فیل دندان. فیل رنگ. فیل زور. فیل زوری. فیل زهرج. فیل زهره. فیلسار. فیلسای. فیلسته. فیلسم. فیل سوار. فیل سواری. فیل شرم. فیل فام. فیل فکن. فیل قدم. فیلک. فیل گاه. فیل گوش. فیل گوشک. فیلگون. فیل گیر. فیل مال. فیل ماهی. فیل مرغ. فیل وار. فیلوارافکن. فیل وان. فیلی. رجوع به هر یک از این کلمات شود.
- امثال: فیل زنده اش هزار تومان، مرده اش هم هزار تومان؟ ؛ در تداول، هنگامی گویند که دو نوع از یک جنس را به قیمت واحد فروشند. یا برای دو چیز - که یکی خوب و دیگری بد است - امتیاز برابر قائل شوند.
کار حضرت فیل است؛ کاری بسیار مشکل است. (فرهنگ فارسی معین). از قدرت من و شما خارج است.
مثل فیل باید توی سرش کوبید؛ درباره کسی که نصیحت نمی پذیرد استعمال کنند، زیرا فیلبان با کجک به سر فیل می کوبد. (فرهنگ فارسی معین).
|| نام یکی از مهره های شطرنج است که در هر دسته از مهره های سیاه و سفید دو تای آن وجود دارد. جای این مهره خانهء سوم از کنار است، یعنی یک فیل بین اسب و شاه و دیگری میان اسب دیگر و وزیر قرار میگیرد. حرکت مهرهء فیل بطریق مورب است و تا هرچند خانه که در مسیرش مهره ای نباشد میتواند پیش برود :
از خسان همت کسان مطلب
که رخ و فیل کار شه نکند.خاقانی.
چون اسب و فیل نیست دلم خون همی شود
ازبهر اسب و فیل دلا خون همی شوی.
خاقانی.
ز میدانْش خالی نبودی چو میل
همه وقت پهلوی اسبش چو فیل.سعدی.
|| مرد فرومایهء گران و ثقیل. (از منتهی الارب).

فیل.

(اِخ) شهر ولایت خوارزم را می گفته اند، و آن را در ابتدا فیل و بعدها منصوره خوانده اند و اکنون گرگانج گویند. (از معجم البلدان). رجوع به فیلان شود.

فیل.

(اِخ) دهی است کوچک از دهستان میان رود علیا از بخش نور شهرستان آمل که دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیل.

[فَ / فَیْ یِ] (ع ص) رجل فیل الرأی؛ مرد سست عقل. ج، افیال، فیالة، فیولة. || رجل فیل اللحم؛ مرد بسیارگوشت. (منتهی الارب).

فیل آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان میزدج از بخش حومهء شهرستان شهرکرد که دارای 1627 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی و محصول عمده اش غله و کار دستی زنان گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیل آفرین.

[فی فَ] (نف مرکب)فیل آفریننده. پیل آفرین. (فرهنگ فارسی معین). آفریننده و خالق فیل. خداوند. آفریدگار. که موجودات عظیم و نیرومند آفریند :
تا عنکبوت غار ز آسیب پای پیل
اندر حریم کعبهء فیل آفرین گریخت.خاقانی.

فیلا.

(یونانی، ص) به لغت یونانی به معنی دوستدار باشد. (برهان). رجوع به فیلسوف شود.

فیلائون.

[ئُنْ] (اِخ)(1) برادر شاه سالامین در زمان خشایارشا بوده که به قول هرودوت در بحریهء آن روز ایران صاحب نفوذ بوده است. (از ایران باستان پیرنیا ص793).
(1) - Philaon.

فیلاب.

(اِخ) دهی است از دهستان شهرکهنهء بخش حومهء شهرستان قوچان که دارای 359 تن سکنه است. آب آن از قنات و رودخانه و محصول عمده اش غله، انگور و کاردستی مردم قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیلاخص.

[خُ] (اِخ) دهی است از بخش جلگهء شهرستان گلپایگان که دارای 771 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیلادلف.

[دِ] (اِخ) نام یکی از بطالسهء مصر است که در قرن سوم ق. م. میزیسته. او بزرگترین فانوس دریایی را به سال 285 ق.م. در جزیرهء فار نزدیک اسکندریه بنا کرد، و این همان مناری است که برای هدایت کشتی ها در آن چراغ می افروختند و دارای 135 متر ارتفاع بوده است و آن را از عجایب هفتگانهء جهان کهن شمرده اند، و آینهء اسکندر همان است زیرا که اسکندر قصد ساختن آن را داشته است. (از ایران باستان پیرنیا ص1916). رجوع به بطلمیوس شود.

فیلادلف.

[دِ] (اِخ) نام یکی از شاهان دولت پرگاموس در آسیای صغیر بوده است، و این دولت را خزانه دار لیزیماک جانشین اسکندر پس از مرگ لیزماک تأسیس کرد. (از ایران باستان پیرنیا ص2149).

فیلادلفیا.

[دِ] (اِخ)(1) (محبت برادرانه) نام شهری است در حدود لیدیه و فریگیه که در 25میلی جنوب شرقی سارد واقع بوده است. بانی آن اتالس فیلادلف پادشاه پرگام بوده و اکنون بر چند تل بناهایی در آن محل هست و مجموعاً 3000 خانه و 10000 تن سکنه دارد. (از قاموس کتاب مقدس). رجوع به فیلادلف شود.
(1) - Philadelphia.

فیلادلفیا.

[دِ] (اِخ) شهری در جنوب ایالت پنسیلوانیا در کشور ایالات متحدهء امریکا. این شهر دارای 2065000 تن سکنه است. (از فرهنگ امریکایی وبستر). شهرستانی است در پنسیلوانیا که تقریباً در جنوب ایالت نیویورک قرار میگیرد و خود در جنوب شرقی ایالت پنسیلوانیا است. جمعیت آن 2071605 تن است. مرکز شهرستان نیز فیلادلفیا نام دارد. فیلادلفیا بزرگترین شهرستان ایالات پنسیلوانیا و چهارمین شهر بزرگ ایالت متحده است و از مراکز اقتصادی و تجاری امریکا به شمار میرود. مرکز هنری و تعلیمات حرفه ای این شهر قدیمترین مرکز در نوع خود در ایالات متحده است. این شهرستان در سرحد ایالت پنسیلوانیا با ایالت نیوجرسی قرار گرفته است. در سال 1884 م. در این شهرستان دانشگاه تأسیس شد و مؤسسهء تکنولوژی آن در سال 1891 م. برپا گردید. نیز در سال 1860 م. یک دانشکده بنام لاسال کالج(1) بوسیلهء کاتولیک ها به وجود آمد. و همچنین پروتستان ها در 1857 م. مدرسهء عالی دیگری در آنجا ساختند. این شهرستان در 1682 م. به وجود آمد و در محل آن ابتدا سوئدی ها و سپس انگلیسیها زندگی را آغاز کردند. مهاجران انگلیسی به سرپرستی ویلیام پن در 1701 م. در این ایالت فرودآمدند. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - La Salle College.

فیلاریال.

[فیلْ لا] (اِخ)(1) نام یکی از شهرهای اسپانیاست. (یادداشت مؤلف). در مشرق اسپانیا قرار دارد و 20025 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Villareal.

فیل استخوان.

[اُ تُ خوا / خا] (اِ مرکب)استخوان فیل. پیلسته. عاج. پیل استخوان. رجوع به فیلسته شود.

فیلاسوف.

[سُفْ] (یونانی، ص، اِ) به لغت یونانی دوستدار حکمت، چه فیلا دوستدار و سوف حکمت را گویند. (برهان). رجوع به فیلسوف شود.

فیلاطیس.

(اِخ) نام پادشاه جزیرهء قر که مولد و مسکن بقراط حکیم بوده است. (از حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص59).

فیل افکن.

[اَ کَ] (نف مرکب) فیل افکننده. پیل افکن. آنکه پیل را بر زمین زند و شکست دهد. پیل کش. رجوع به فیل و پیل افکن شود.

فیل افکندن.

[اَ کَ دَ] (مص مرکب) پیل افکندن. (فرهنگ فارسی معین). بر زمین افکندن پیل. || حریف نیرومند را مغلوب کردن. چیره شدن :
از در خاقان کجا فیل افکند محمود را
بدره بردن پیل بالا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
|| مهرهء پیل را در صفحهء شطرنج حرکت دادن. رجوع به فیل و پیل شود.

فیل افکنی.

[اَ کَ] (حامص مرکب)پیل افکنی. (فرهنگ فارسی معین). عمل پیل افکن. دلیری. زورمندی. توانایی بسیار.

فیلاق.

[فَ] (معرب، اِ) بر وزن قیماق، به زبان رومی، لشکر و سپاه. (برهان).

فیلاقوس.

[فَ] (اِخ) نام حکیمی. || نیز نام پدر اسکندر. (آنندراج). رجوع به فیلیپ شود.

فیلالبا.

[فیلْ لا] (اِخ)(1) شهری از قشتاله به اسپانیا. (یادداشت مؤلف). شهر کوچکی است 12801 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Villalba.

فیل امرود.

[اَ] (اِ مرکب) پیل امرود. (فرهنگ فارسی معین). نوعی امرود بزرگتر از انواع دیگر.

فیلان.

(اِخ) موضعی است نزدیک باب الابواب، و نیز گویند اسم خوارزم است و آن را سپس منصوره و بعد گرگانج خوانده اند. (منتهی الارب). و پادشاه آن را فیلانشاه نامند، و ایشان نصاری هستند و زبانی مخصوص دارند. (از معجم البلدان). رجوع به فیل (اِخ) شود.

فیلاورگان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان اشترجان از بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که دارای 118 تن سکنه است. آب آن از زاینده رود و محصول عمده اش غله، پنبه و کاردستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10). رجوع به فلاورجان شود.

فیل اوژن.

[اَ / اُو ژَ] (نف مرکب) پیل اوژن. (فرهنگ فارسی معین). پیل افکن. پیل کش. آنکه بتواند پیل را از پای درآورد. بسیار نیرومند.

فیل بار.

(اِ مرکب) پیل بار. (فرهنگ فارسی معین). پیلوار. باری که یک فیل بتواند حمل کند. رجوع به پیلوار شود.

فیلباران.

(اِ مرکب) پیل باران. (فرهنگ فارسی معین). باران فراوان و بسیار. رگبار شدید :
شدی فیل از تیر لرزان چنان
که از فیلباران برهنه تنان.کلیم.

فیلباز.

(نف مرکب) پیل باز. (فرهنگ فارسی معین). آنکه با پیل بازی کند، یا فیل را به بازی گیرد. || شطرنجی که مهرهء پیل به میدان آرد.

فیلبازی.

(حامص مرکب) پیل بازی. (فرهنگ فارسی معین). بازی کردن با فیل، یا فیل را به بازی گرفتن. || به کار بردن مهرهء پیل در بازی شطرنج. || دلیری نمودن و سخت نبرد کردن :
یکی فیلبازی نمایم بدوی
کزین پس نیارد سوی جنگ روی.فردوسی.

فیل بالا.

(ص مرکب) پیل بالا. (فرهنگ فارسی معین). بزرگ و بلند به قامت فیل. پیل اندام. || به مقدار زیاد. فراوان :
از در خاقان کجا فیل افکند محمود را
بدره بردن فیل بالا(1) برنتابد بیش از این.
خاقانی.
|| توده و خرمن کرده و برهم انباشته.
(1) - در دیوان (چ سجادی ص 338): پیل... پیل بالا. رجوع به پیل بالا شود.

فیلبان.

(ص مرکب، اِ مرکب) پیلبان. (فرهنگ فارسی معین). آنکه از پیل مراقبت و نگهداری می کند، یا آنکه بر فیل سوار شود و با کجک بر سرش کوبد و او را براند. نگهبان فیل. پیلوان. فیلوان. فیال: فیل خوابی بیند و فیلبان خوابی؛ هر کسی به فکر خودش است. (یادداشت مؤلف).

فیلبانی.

(حامص مرکب) پیلبانی. (فرهنگ فارسی معین). عمل و شغل پیلبان. پیلبانی.

فیل بچه.

[بَچْ چَ / چِ] (اِ مرکب) بچهء فیل. فیل کوچک. (یادداشت مؤلف).

فیلبس.

[لِ بُ] (اِخ) پدر اسکندر مقدونی. (ابن الندیم). رجوع به فیلیپ شود.

فیل بند.

[بَ] (اِ مرکب) اصطلاحی در بازی شطرنج، و آن چنین است که با یک پیل و دو پیاده بازی شود، بدین ترتیب که در پس پیل خود دو پیاده گذارد تا این هر سه مهره پشتشان به یکدیگر باشد و مهرهء حریف به هر کدام از آنها حمله کند مورد حملهء دیگری قرار گیرد و بنابراین به آن سو نیاید. بیشتر این پیل بند را در گرد مهرهء «شاه» میسازند. || (نف مرکب) آنکه پیل را بند کند به حیله یا به نیروی خود. || (اِ مرکب) زنجیری که به پای پیل بندند. بند پای فیل. || جایی که فیلها را در آن نگهداری کنند.

فیل بند.

[بَ] (اِخ) نام محلی است از ییلاقات بندپی که در زمستان سکنه ندارد و از اهالی قشلاق دیوادر تابستان در حدود 1500 تن بدانجا میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیل بند دادن.

[بَ دَ] (مص مرکب)پیل بند دادن. (فرهنگ فارسی معین). به بند کردن. گرفتن پیل. || دشمن را به دام انداختن. || شکست دادن در شطرنج بازی.

فیل بند کردن.

[بَ کَ دَ] (مص مرکب)پیل بند کردن. (فرهنگ فارسی معین). بدین معنی است که دو پیاده را در بازی شطرنج با فیل در یک خط مورب قرار دهند تا مهرهء طرف مقابل به هیچ یک از آنها نتواند حمله کند و بازیگر مهرهء شاه خود را حفظ کند :
پیاده روان کرد فیل بلند
به هر گوشه ای کرده صد فیل بند.نظامی.
رجوع به فیل بند شود.

فیلپا.

(اِ مرکب) پیلپا. (فرهنگ فارسی معین). پای فیل. پای پیل. || (ص مرکب) آنکه پایش چون پای پیل بوده. پیلپای. رجوع به پیلپای شود. || (اِ مرکب) نوعی سلاح که بشکل پای پیل میساختند و بومیان افریقا چون گرز به کار میبرند. (فرهنگ فارسی معین: پیلپا). || نوعی قدح که بزرگتر از ساغر معمولی است : شرابی چند فیلپا (پیلپا) بخوریم. (تاریخ بیهقی). || فیلفاء معرب آن، و ستونی است که پایهء اصلی سقف بر آن است. رجوع به پیلپایه شود.

فیلپای.

(اِ مرکب) فیلپا به تمام معانی آن. (یادداشت مؤلف). پیلپای. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به فیلپا شود.

فیلپس.

[لِ پُ] (اِخ) (دوستدار اسب) نام پنجمین از دوازده رسول است که در بیت صیدا تولد یافت. (قاموس کتاب مقدس).

فیلپس.

[لِ پُ] (اِخ) مبشر از هفت نفر شماسی که ازبرای کلیسای اورشلیم مقرر گردیدند. وی در سامره در نهایت کامیابی موعظه میکرد... (از قاموس کتاب مقدس).

فیلپی.

[لِ] (اِخ) شهر معروفی است در شرق مقدونیه نزدیک تراکیا. در هشت میلی نیاپولس و در میان دو سلسله کوه واقع است. اسم اصلی آن کرینسیندس - به معنی چشمه ها - بود زیرا در آن چشمه های آب نیکو و گوارا وجود داشت. (از قاموس کتاب مقدس).

فیل پیکر.

[پَ / پِ کَ] (ص مرکب)پیل پیکر. (فرهنگ فارسی معین). بزرگ. عظیم. قوی هیکل. || دارای تصویر فیل: فیل پیکر درفش. رجوع به پیل پیکر شود.

فیلتر.

[تْ / تِ] (فرانسوی، اِ)(1) آلتی برای تصفیهء آب و مایعات دیگر. صافی. (فرهنگ فارسی معین). || پنبه ای که بشکل رشته های موازی در ته سیگار قرار دهند تا دود سیگار را اندکی تصفیه کند و رقیق تر سازد.
(1) - Filtre.

فیل تل.

[تَل ل / تَ] (اِ مرکب) تودهء چیزی که به قد و قامت فیل باشد. تودهء عظیم. (فرهنگ فارسی معین) (از غیاث) (آنندراج).

فیلتن.

[تَ] (ص مرکب) پیلتن. (فرهنگ فارسی معین). دارای تنی چون پیل. عظیم جثه. بزرگ. زورمند. بسیار قوی مانند فیل. || اسب نیرومند و قوی هیکل.

فیل جادو.

(اِ مرکب) پیل جادو. (فرهنگ فارسی معین). تصویری که بشکل فیل و تصویر دیگر اجزای او باشد. (آنندراج). تصویر پیلی که تصویرات دیگر، اجزای او باشند. (فرهنگ فارسی معین: پیل جادو). مانند شیرجادو.

فیل جامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب) پیل جامه. (فرهنگ فارسی معین). پیرجامه. جامهء فراخ و گشاد و بلند. رُب دُشامْبْر. پی جامه. (یادداشت مؤلف).

فیلجوش.

(اِ مرکب) پیلگوش. فیلگوش. رجوع به فیلگوش شود.

فیلجه.

[جَ / جِ] (اِ) پیله، که در ترکیب پیله ور آید. (یادداشت مؤلف).

فیل چران.

[چَ] (نف مرکب) کسی که فیل را به چرا میبرد. (یادداشت مؤلف). فیلبان. رجوع به فیلبان شود.

فیلچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) فیل کوچک. (یادداشت مؤلف). بچهء فیل. فیل بچه. (یادداشت دیگر). || زن فربه و درشت استخوان و کلان و چاق. (یادداشت مؤلف).
- فیلچه زن؛ زن چاق و فربه. فیلچه. اصل کلمه عربی زنفیلجه همین زن فیلچهء فارسی است. (یادداشتهای مؤلف).

فیل حمله.

[حَ لَ / لِ] (ص مرکب)پیل حمله. (فرهنگ فارسی معین). آنکه چون پیل دمد و سخت حمله کند.

فیلخ.

[فَ لَ] (ع اِ) سنگ آسیا، یا یکی از دو سنگ آسیای آب و دست. زیرین از آن هر دو. (از منتهی الارب).

فیلخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) پیلخانه. (فرهنگ فارسی معین). جایی که در آن پیل ها را نگهداری می کنند. پیل بند. فیلبند :گوسفند از بیم آتش خود را در فیلخانه افکند. (سندبادنامه). رجوع به فیل بند شود.

فیلخانه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی از بخش حومهء شهرستان نیشابور که دارای 265 سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیلخانه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند از بخش حومهء شهرستان نیشابور که دارای 35 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیلخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب) پیلخوار. (فرهنگ فارسی معین). آنکه فیل را تواند خورد. پیل خوارنده :
ابر هزبرگون و تماسیح فیلخوار...منوچهری.

فیلدار.

(نف مرکب) پیل دار. (فرهنگ فارسی معین). پیلبان. فیلبان. نگهبان فیل یا صاحب فیل.

فیل درفیل.

[دَ] (ق مرکب) پیل درپیل. (فرهنگ فارسی معین). پیل پشت پیل. پیلها بدنبال هم. صف پیلان. پیلان صف ایستاده.

فیل د قز.

[دُ قُ] (از فرانسوی، اِ مرکب)لفظاً به معنی نخ اسکاتلند یا اسکاتلندی است(1). (یادداشت مؤلف). نوعی نخ که اصل آن از اسکاتلند است و جوراب از آن بافند: جوراب فیل دقز. (یادداشت دیگر) (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fil d'Ecosse.

فیل دل.

[دِ] (ص مرکب) پیل دل. (فرهنگ فارسی معین). شجاع. دلیر. قویدل.

فیل رنگ.

[رَ] (ص مرکب) پیل رنگ. (فرهنگ فارسی معین). دارای رنگی مانند رنگ فیل. فیلی رنگ. رجوع به فیلی شود.

فیلروفس.

[] (معرب، اِ) به یونانی شجرة الکلب است. (فهرست مخزن الادویه).

فیل زور.

(ص مرکب) پیل زور. (فرهنگ فارسی معین). دارای زور و نیروی فیل. بسیار نیرومند. || (اِ مرکب) نام فنی از کشتی. (آنندراج).

فیلزهرج.

[زَ رَ] (معرب، اِ مرکب) دیوخار. (از فرهنگ فارسی معین). درخت حضض است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و ثمرهء او مثل فلفل است، و آن قسمی از لوف الکبیر است که حضض هندی عصارهء او و قاتل فیل است. (از حکیم مؤمن). و آن سه صنف باشد، یکی همان حضض است که از زرشک سازند و دومی عصارهء خولان است و سومی دوایی است که از بول شتر گیرند. (یادداشت مؤلف از مفاتیح). پیداست که تنها مادهء گیاهی نیست. این سم را از مواد مختلفی میساخته اند و چنانکه در ترجمهء صیدنهء ابوریحان منقول است موارد استفادهء مثبت طبی نیز داشته است: شوینده است مر اعضا را و در وی اندکی قبض باشد و ریش دهان و آماسهای آن را مفید است و رفتن ریم از گوش بازدارد و موی را تقویت کند و درد چشم را ببرد و داغها و سپیدی و سیاهی که در اندام پدید آید ببرد... (ترجمهء صیدنه). فیل زهره. رجوع به فیل زهره شود.

فیل زهره.

[زَ رَ / رِ] (اِ مرکب) فیلزهرج. دیوخار. (فرهنگ فارسی معین). معروف است که زهره فیل باشد. || درخت حضض را نیز گویند، و ثمر آن مانند فلفل باشد. یرقان را نافع است. (از برهان). رجوع به فیلزهرج شود.

فیلس.

[لُ] (اِخ) نام طبیبی از یونان قدیم. (ابن الندیم از یحیی النحوی).

فیلسار.

(اِ) در بحر چین حیوانی است بشکل آدمی با خرطومی و دو پر - که بدان طیران کند - و دو پای... (یادداشت مؤلف از نزهة القلوب).

فیلسای.

(ص مرکب) پیلسای. (فرهنگ فارسی معین). پیل آسای. پیلسا. پیل سان. پیل روش. بزرگ و نیرومند.

فیلستان.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام پازوکی از بخش ورامین شهرستان تهران که دارای 753 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء جاجرود و محصول عمده اش غله، صیفی و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

فیلسته.

[لَ تَ / تِ] (اِ مرکب) پیلسته. (فرهنگ فارسی معین). پیل استخوان. پیلس. پیلاس. دندان فیل. عاج. رجوع به پیلسته شود. || روی و رخساره. (برهان). از نظر سپیدی به عاج تشبیه کنند. || ساعد و انگشتان. (برهان). در این معنی نیز سپیدی و کشیدگی ساعد و انگشتان وجه شبه است. اسدی طوسی کلمهء فیلسته را مجازاً بجای انگشت به کار برده است :
به فیلسته سنبل همی دسته کرد
به درباز فیلسته را خسته کرد.
یعنی با انگشت موهایش را چنگ میزد و با دندان دست و انگشت را میگزید.

فیلسم.

[سُ] (اِ مرکب) پیلسم. (فرهنگ فارسی معین). سم فیل. || (ص مرکب) اسبی که سخت سم باشد. || نیرومند و زورآور. پیل زور. رجوع به پیلسم شود.

فیلسوار.

[سَ] (ص مرکب، اِ مرکب)پیل سوار. (فرهنگ فارسی معین). آنکه سوار فیل شود، یا فیل را به سویی هدایت کند. فیلبان. || سوار پیل مانند. سوارکار قوی هیکل.

فیلسواری.

[سَ] (حامص مرکب) سواری کردن بر پیل. فیلسوار بودن. رجوع به فیلسوار شود.

فیلسوف.

(معرب ص، اِ) مخفف فیلاسوف است که دوستدار حکمت باشد به لغت یونانی. (برهان). معرب از فیلوسوفوس(1)یونانی به معنی دوستدار حکمت. کسی که فلسفه داند. حکیم. ج، فلاسفه. فرق عارف با فیلسوف در کیفیت استدلال و راه ادراک حقایق است. حکیم با قوهء عقل و استدلال منطقی پی به حقایق می برد و عارف از راه ریاضت و تهذیب نفس و صفای باطن به کشف و شهود میرسد. فرق فیلسوف با عالم یا فرق حکیم با دانشمند، این است که عالم در یک یا چند علم تخصص دارد، مانند پزشک در پزشکی و حقوقدان در حقوق و ریاضیدان در ریاضیات، ولی فیلسوف در همهء علوم نظر می کند و از مجموع آنها با آنچه تحت احساس و ادراک او قرار میگیرد استنتاج مینماید و راه و روشی جهت حقایق کلی اتخاذ می کند. (از فرهنگ فارسی معین) :
جان و روان یکی است به نزدیک فیلسوف
ورچه ز راه نام دو آید روان و جان.
بوشکور.
چه بیند بدین اندرون ژرف بین
چه گویی تو ای فیلسوف اندرین؟بوشکور.
تو گر بخردی خیز و پیش من آی
خود و فیلسوفان پاکیزه رای.فردوسی.
بیامد یکی فیلسوفی چو گرد
سخنهای شاه جهان یاد کرد.فردوسی.
وز آن فیلسوفان رومی چهل
زبان پر ز گفتار و پرباد دل.فردوسی.
فیلسوفان هستند که ایشان را طبیبان اخلاق دانند که نهی کنند از کارهای زشت. (تاریخ بیهقی).
فیلسوف اعظم و حرز امم کز روی وهم
جای او جز گنبد اعظم نخواهی یافتن.
خاقانی.
رفت آنکه فیلسوف جهان بود و بر جهان
درهای آسمان معانی گشوده بود.خاقانی.
هرچند جهان گرفت طبعش
در مدحت فیلسوف اعظم.خاقانی.
چنین آمد از فیلسوف این سخن
که چون شد به شه تازه روز کهن.نظامی.
کمترین فرعون چستی فیلسوف
ماه او در برج وهمی در خسوف.مولوی.
عقل فرعون زکیّ فیلسوف
کور گشت از تو نیابید او وقوف.مولوی.
وزیری فیلسوف جهاندیدهء حاذق با او بود. (گلستان).
طبیبان بماندند حیران در این
مگر فیلسوفی ز یونان زمین.سعدی.
(1) - Philosophos.

فیلسوفی.

(حامص) فیلسوف بودن. (فرهنگ فارسی معین). || (ص نسبی) منسوب به فیلسوف.

فیل شرم.

[شَ] (ص مرکب) پیل شرم. (فرهنگ فارسی معین). زنی که شرم بزرگ دارد.

فیلعا.

(اِ) عرطنیثا. (فهرست مخزن الادویه).

فیلغریوس.

(اِخ) یکی از اطبای یونانی که حنین بن اسحاق در تاریخ الاطباء خود از او یاد نکرده و زمان او نیز معلوم نیست. ابن الندیم گوید که اسامی کتب زیرین را که منسوب بدوست در جزوی به خط عمروبن الفتح دیده ام: کتاب من لایحضرهم الطبیب. کتاب وجع النقرس. کتاب الحصاة. کتاب الماءالاصفر. کتاب خناق الرحم. کتاب عرق النسا. کتاب السرطان. کتاب صنعة تریاق الملح. کتاب عضة الکلب. کتاب علامات الاسقام. کتاب فی القوباء، و بسیاری کتب دیگر... (یادداشت مؤلف از ابن الندیم). نام او را در مآخذ یونانی فیلاگروس(1)نوشته اند و پاره ای از کتب او را ابوالحسن حرانی نقل کرده است. (یادداشت مؤلف).
(1) - Philagros.

فیل فام.

(ص مرکب) پیل فام. (فرهنگ فارسی معین). پیل رنگ. فیل رنگ. پیلگون.

فیل فکن.

[فَ / فِ کَ] (نف مرکب)پیل فکن. (فرهنگ فارسی معین). فیل افکن. پیل افکن. پیل اوژن. فیل اوژن. پیل فکن. رجوع به این ترکیب ها شود.

فیلفوس.

(اِخ) فیلیپس. فیلیپ. نام پدر اسکندر مقدونی. (یادداشت مؤلف). رجوع به فیلیپ شود.

فیلق.

[فَ لَ] (ع اِ) بلا و سختی. || لشکر. ج، فیالق. (از منتهی الارب). به لغت رومی لشکر و سپاه باشد. (برهان). || (ص) مرد بزرگ جثه. (منتهی الارب).

فیلق.

[لَ] (معرب، اِ) پیله. (فرهنگ فارسی معین). پیله. دودالقز. بادامه. (از یادداشت مؤلف).

فیل قدم.

[قَ دَ] (ص مرکب) پیل قدم. (فرهنگ فارسی معین). پیل گام. که چون فیل راه رود و چون فیل گام نهد.

فیل قفاج.

[] (معرب، اِ) سورنجان، و نیز برگ سورنجان. (فهرست مخزن الادویه).

فیلقوس.

[فَ لَ] (اِخ) نام پادشاه روم است، و بعضی گویند جد مادری اسکندر بوده. و اصل این لغت فیلق اوس است به معنی امیر لشکر، چه فیلق به زبان رومی لشکر و اوس امیر را گویند. و او را فیلاقوس هم گویند. (از برهان). فیلیپ. با قاف غلط است و صحیح با دو فاء (فیلفوس) است که معرب فیلیپوس باشد. (یادداشت مؤلف) :
فرستادشان شاه پیش عروس
بر آواز اسکندر فیلقوس.فردوسی.
به روم اندرون شاه بد فیلقوس
یکی بود با رای او شاه روس.فردوسی.
ز عمّوریه فیلقوس و سران
برفتند و گُردان جنگاوران.فردوسی.
رجوع به فیلیپ شود.

فیلک.

[لَ] (اِ) پیلک. بیلک. فیال. تیری که پیکان آن دوشاخ باشد. (فرهنگ فارسی معین) :
یکی فیلکی سوده، سندان گذار
بزد دوخت بر هم ز فرش استوار.اسدی.
|| (اِ مصغر) مصغرِ فیل. بچه فیل. فیل کوچک. پیل چه. پیل بچه.

فیلک.

[لَ] (اِخ) تیر چرخ را گویند که کوکب عطارد باشد. (برهان).

فیلک.

[لَ] (اِخ) نام مقامی و جایی در راه کعبه. (برهان).

فیلک دم.

[لَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاقی بخش رامسر شهرستان شهسوار که دارای 175 تن سکنه است. آب آن از چشمه سارها و محصول عمده اش غله و گردو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فیلکس.

[لِ] (اِخ) (خوشبخت) نام والی یهودیه در سال 652 م. است که شخصی شقی و ستمکار بوده است. (از قاموس کتاب مقدس).

فیلکون.

[فَ لَ] (ع اِ) بردی، که گیاهی است. (منتهی الارب) بردی. پیزر. (یادداشت مؤلف). || قیر یا زفت که بر کشتی و آوندها مالند. || (ص) پست. (منتهی الارب).

فیلگاه.

(اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد سردسیر از بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان که دارای 300 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، برنج، پشم، لبنیات و کاردستی مردم بافتن قالیچه و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیلگوش.

(اِ مرکب) پیلگوش. (فرهنگ فارسی معین). سوسن. (یادداشت مؤلف). نام گلی است از جنس سوسن، لیکن خالهای سیاه دارد. (برهان) :
می خور که ت باد نوش بر سمن و فیلگوش
روز رش و رام و جوش روز خور و ماه باد.
منوچهری.
|| گل نیلوفر را نیز گویند. || نام دارویی هم هست که آن را به عربی آذان الفیل خوانند، و اگر بیخ آن را بر بدن مالند افعی نگزد. || نام نوعی از حلوا هم هست. (از برهان). نوعی شیرینی است که بیشتر گوش فیل گویند. رجوع به پیلگوش شود.

فیلگوش.

(اِخ) نوعی حیوان مانا به مردم که گوشهای بزرگ دارند که گاه خفتن یکی را بستر و دیگری را لحاف کنند، و آنان را گوش بسران نیز گویند. (یادداشت مؤلف) :گفتند شاها هر یکی چند گزند، برهنه، و دو گوش دارند چون گوش فیل، یکی گوش زیر افکنند و یکی زبر. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی، از یادداشت مؤلف).

فیلگوشک.

[شَ] (اِ مصغر) پیلگوشک. (فرهنگ فارسی معین). مصغر فیلگوش. فیلگوش خرد. رجوع به فیلگوش شود.

فیلگون.

(ص مرکب) پیلگون. (فرهنگ فارسی معین). به رنگ فیل. فیل رنگ. || دارای جثه ای شبیه فیل. فیل مانند. فیلوار.

فیل گیر.

(نف مرکب) پیل گیر. (فرهنگ فارسی معین). آنکه پیل را گیرد و رام کند، یا بر پیل غلبه کند در نبرد. پیل افکن. رجوع به فیل افکن شود.

فیلم.

(فرانسوی، اِ)(1) ماده ای است که از نیترات دُ سلولز (قابل اشتعال) یا استات دُ سلولز (غیرقابل اشتعال) ساخته شده و برای گرفتن تصاویر سینمایی به کار میرود. عرض آن 35 میلی متر است. در حواشی فیلم پهلوی سوراخهای اعداد نشانه گذاشته شده که در فاصلهء هر 305/0 متر یعنی یک پا قرار دارند و عمل مونتاژ را آسان می کنند. در روی فیلم ماده ای ژلاتینی اندوده شده که در مقابل تشعشعات نورانی حساس است و تجزیه میگردد. در حاشیهء هر فیلم به اندازهء 5/2 میلیمتر جا تعبیه شده که ارتعاشات صوتی را در آن ضبط می کنند و آن را حاشیهء صوتی میخوانند. پس از آنکه تصویر خارجی و صوت بر روی فیلم افتاد بوسیلهء ماشینهای خودکار که تا 6000 متر در ساعت کار میکند این فیلمها ظاهر و ثابت میشوند. در مرحلهء اول تعداد فیلمها دو عدد است، یکی برای تصاویر و یکی برای صدا. در لابراتوارها این دو فیلم را مثل فیلمی بر روی هم قرار میدهند. بجز فیلمهای 35میلیمتری، فیلم های دیگری با قطع های مختلف وجود دارد که از آنها به منظور فیلم برداری موضوعات خبری مستند و غیره استفاده میکنند. (از فرهنگ فارسی معین).
ترکیب های دیگر:
- فیلم بردار.؛ فیلم برداری. رجوع به این دو کلمه شود.
- فیلم صامت؛ فیلمی که بدون صدا باشد. مقابل فیلم ناطق. (فرهنگ فارسی معین).
- فیلم ناطق؛ فیلمی که صدای اشخاص و حیوانات و اشیاء در آن ضبط شده و همراه با نمایش تصاویر به گوش رسد. (فرهنگ فارسی معین).
|| مجموع یک نمایش سینمائی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Film.

فیلم.

[فَ لَ] (ع ص) مرد بزرگ تن و بددل. || مرد بسیارموی سر. || بزرگ و کلان از هر چیزی. || چاه فراخ. || (اِ) پوست پاره که زیر دستار خوان طعام اندازند. || لشکر بسیار. (منتهی الارب). رجوع به فیلق شود.

فیل مال.

(ن مف مرکب) پیل مال. (فرهنگ فارسی معین). مالیده زیر پای فیل. || (اِمص مرکب) به پای پیل مالیدن، و این نوعی از مجازات بوده است که مجرم یا دشمن را زیر پای پیل می انداختند.

فیل مال.

(اِ مرکب) پیل مال. (فرهنگ فارسی معین). مال بسیار. ثروت بیکران.

فیل ماهی.

(اِ مرکب) کرگدن ماهی. ماهی زال. ختو. فیل المائی. (یادداشت مؤلف).

فیلم بردار.

[بَ] (نف مرکب)فیلم بردارنده. کسی که فیلم سینمائی برمیدارد. (فرهنگ فارسی معین).

فیلم برداری.

[بَ] (حامص مرکب) عمل و شغل فیلم بردار. (فرهنگ فارسی معین). کار تهیهء فیلم سینمائی یا خبری.
- شرکت (کمپانی) فیلمبرداری؛ شرکتی که سرمایهء آن صرف تهیهء فیلم گردد. (فرهنگ فارسی معین).

فیل مرغ.

[مُ] (اِ مرکب) پیل مرغ. (فرهنگ فارسی معین). بوقلمون. (یادداشت مؤلف).

فیلن.

[لُ] (اِخ) یکی از حکمای سبعه. (یادداشت مؤلف). از حکمای یونانی است. رجوع به تاریخ الحکمای قفطی ص34 شود.

فیلو.

(اِ) ساذج است. (فهرست مخزن الادویه).

فیلوار.

[فیلْ] (ص مرکب) پیلوار. (فرهنگ فارسی معین). مانند فیل. به کردار پیل :
چون بوم بام چشم به ابرو برد به خشم
وز کینه گشته پرّهء بینیش فیلوار.سوزنی.

فیلوار.

[فیلْ] (اِ مرکب) پیلوار. (فرهنگ فارسی معین). پیلبار. فیلبار. باری که فیل آن را حمل کند :
عنصری از خسرو غازی شه زابل به شعر
فیلوار زر گرفت و دیبه و اسب و ستام.
سوزنی.
- فیلوارافکن.؛ رجوع به این کلمه شود.

فیلوارافکن.

[فیلْ اَ کَ] (اِ مرکب)پیلوارافکن. (فرهنگ فارسی معین). منجنیق. آلتی که سنگهای پیلوار بدان افکنند.

فیلوان.

[فیلْ] (ص مرکب، اِ مرکب)پیلوان. (فرهنگ فارسی معین). نگاهبان فیلان. فیلبان. پیلبان.

فیلوپاتر.

[لُ تُ] (اِخ)(1) (محب پدر، پدردوست) یونانیان این لقب را به مهرداد پادشاه ایرانی آسیای صغیر که از شاهان کاپادوکیه بود، داده اند، زیرا او پدر خود را بسیار دوست میداشته است. (از ایران باستان پیرنیا ص2125 و 2126 و 2148).
(1) - Philopator.

فیلوپمن.

[لُ پُ مَ] (اِخ)(1) از اهالی مگالوپولیس در آکادیا و رئیس اتحاد شهرهای دوازده گانهء آکائیا بود که چندین بار با سلاطین اسپارت جنگید و وطن خود را از تسلط ایشان نجات داد. با اهالی اتولیا هم در سال 208 ق. م. جنگید و بر آنان نیز غالب شد. بزرگترین جنگ او با اسپارت در سال 188 ق. م. روی داد و در آن سال بر ناپیس جبار اسپارت غلبه کرد و وارد شهر اسپارتا شد و قوانین لیکورگوس را لغو کرد، سپس بر ضد ترقیات روم و مداخلات آن دولت در امور بلاد یونان برخاست و در 70سالگی با سردار شهر مسه نیا - موسوم به دینوکرتس که آن شهر را از اتحاد آکائیا خارج ساخته بود - جنگید و اسیر سپاهیان دینوکراتس شد و در سال 183 ق. م. در سرنیا هلاک شد. (از تعلیقات نصرالله فلسفی بر ترجمهء تاریخ تمدن قدیم فوستل دو کولانژ).
(1) - Philopaman.

فیلوپوئمن.

[لُ پُ ءِ مَ] (اِخ) رجوع به فیلوپمن شود.

فیلوتاس.

(اِخ) یکی از سرداران اسکندر است که خود و پسرش آرساندر مورد توجه اسکندر بوده اند. رجوع به ایران باستان پیرنیا شود.

فیلور.

[لَ وَ] (ص مرکب) پیلور. (فرهنگ فارسی معین). داروفروش. کسی که داروهای گوناگون فروشد. رجوع به پیلور و پیله ور شود.

فیلور.

(اِخ) دهی است از دهستان اشترجان از بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که دارای 123 تن سکنه است. آب آن از زاینده رود و محصول عمده اش غله،. برنج، پنبه و کار دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

فیلورا.

(معرب، اِ) غنم است. (فهرست مخزن الادویه).

فیلورسخیوس.

[] (معرب، اِ)شجرة المصطکی است. (فهرست مخزن الادویه).

فیلورسفین.

[] (معرب، اِ) شجرة البق. (فهرست مخزن الادویه).

فیلورسونافن.

[] (معرب، اِ)شجرة القطران. (فهرست مخزن الادویه).

فیلوس.

(اِخ) از سلاطین بنی الاصفر که در روم سلطنت کردند. (حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص76).

فیلوستراتوس.

[لُسْ] (اِخ)(1) این نویسنده تقریباً از سال 172 تا 244 م. میزیسته و معاصر بلاش سوم و چهارم و پنجم بوده. وی رمانی راجع به آلونیوس تیانا نوشته که جاهایی از آن اطلاعاتی درباب پارت میدهد، و تصور میکنند که این جاها از حقیقت دور نیست. (ایران باستان پیرنیا حاشیهء ص2659).
(1) - Philostratus.

فیلوطاسین.

(معرب، اِ) به یونانی قاتل الکلب است. (فهرست مخزن الادویه).

فیلوکسن.

[لُکْ سِ] (اِخ) کسی است که گنجینه های شوش را به اسکندر تسلیم کرده، و البته قب از جانب خود او به شوش فرستاده شده بود. (ایران باستان پیرنیا ص1406).

فیلوکورس.

[لُ کُ رِ] (اِخ)(1) از مورخان قدیم یونان است که تاریخ حیات او معلوم نیست. کتاب بزرگی در تاریخ اتیکا نوشته است. (از تعلیقات نصرالله فلسفی بر ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ).
(1) - Philocores.

فیلولوژی.

[لُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) علمی است که آثار ادبی و زبانها را ازنظر تتبع و استقصای متون و صرف و نحو مورد دقت قرار میدهد. علم لغات. علم السنه. || علم بر روحیات و احوال اجتماعی و صنعتی یک یا چند ملت. (فرهنگ فرانسه به فارسی سعید نفیسی).
(1) - Philologie.

فیلولة.

[فَ لَ] (ع مص) خطا کردن. || ضعیف و سست گردیدن. || خطا کردن رای کسی در بازی فیال. (منتهی الارب). || سست رای شدن مرد. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || خواب کردن به وقت عصر، و آن سبب جنون است. (غیاث).

فیلون.

[لُنْ] (اِخ)(1) در قرن دوم میلادی میزیست. از مردم فنیقیه بود و چون تألیفات خود را به زبان یونانی نوشت به یونانی معروف گشت. کتاب او در تاریخ فنیقیه است و به نام یکی از حکمای قدیم فنیقیه سان خود خونیاتن نام دارد. از کتاب او قسمتهایی باقی مانده است که مربوط به خلقت و اساطیر است و راوسویوس از وی اقتباس کرده، و از همان قسمتها معلوم است که به ارباب انواع یونانی عقیده داشته است. (از ایران باستان پیرنیا ص87).
(1) - Phillon.

فیلة.

[لَ] (ع اِ) مؤنث فیل. (منتهی الارب).

فیلة.

[یَ لَ] (ع اِ) جِ فیل. (منتهی الارب).

فیلة.

[فَ لَ] (ع مص) خطا کردن. || ضعیف و سست گردیدن. || خطا کردن رای کسی در بازی فیال. || سست رای شدن مرد. (منتهی الارب). رجوع به فیلولة شود.

فیله.

[لَ / لِ] (اِ) پیله. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به پیله شود.

فیله.

[لِ] (فرانسوی، اِ)(1) گوشتی لطیف و لغزان که از آن مخصوصاً برای کباب استفاده کنند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Filet.

فی له تر.

[لِ تِ] (اِخ) فیلِتِر. شخصی است که در پرگام یکی از شهرهای آسیای صغیر دولتی تأسیس کرد و آن را از قلمرو جانشینان اسکندر جدا و مستقل ساخت. پیش از وی این شهر در تصرف سرداری بنام لیزیماک بود. دولت فی له تر پس از وی به دست برادرزاده و جانشین او اومن(1) اول توسعه یافت. فی له تر اص خزانه دار لیزیماک بود و پس از مرگ او با استفاده از موقعیت، حکومتی مستقل تشکیل داد. (از ایران باستان پیرنیا ص2149 و 2150).
(1) - Evmen.

فی له خاصه.

[لَ خاصْ صَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان زنجان که دارای 255 تن سکنه است. آب آن از رود قیطور و محصول عمده اش غله، برنج و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فیله ورین.

[لَ وَ] (اِخ) دهی است از بخش ابهر شهرستان زنجان که دارای 571 تن سکنه است. آب آن از چشمه سارها و رودها و محصول عمده اش غله، گردو، مختصری انگور و قلمستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

فیلی.

(ص نسبی) منسوب به فیل که نام جد خاندانی است. (سمعانی). || به رنگ فیل. رنگی است میان خاکستری و سربی. کبود. (یادداشتهای مؤلف). در اصطلاح نقاشان امروز رنگ خاکستری بسیار روشن را گویند.

فیلی.

(اِخ) یکی از طوایف قشقایی ایران که مرکب از 150 خانوار و مسکن آنها در اطراف شیراز است. (یادداشت مؤلف). ساکن ناحیهء گاماسیاب و درهء سیمره و ابریز هستند. (یادداشت دیگر).

فیلی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان صفائیه از بخش هندیجان شهرستان خرمشهر که دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیلیان.

(اِخ) یا فیلیان قائم مقام. دهی است از بخش حومهء شهرستان مشهد که دارای 61 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

فیلیبس.

[بُ] (اِخ) نام یکی از حواریون عیسی. فیلیپ. (یادداشت مؤلف). رجوع به فیلیپس و فیلیپ شود.

فیلیپ.

(اِخ)(1) پدر اسکندر مقدونی است. وی در آغاز قدرت موفق شد دشمنان خود را شکست دهد و به خصوص با شکست دادن ایلیریها بر اهمیت قدرت وی افزوده شد. برای تسلط بر شهرهای مقدونیه مردمان متنفذ را رشوت می داد و با پول میان دشمنان نفاق می افکند. معروف است که یکی از متنفذان قلعه ها گفته بود قلعهء ما به قدری محکم است که تصرف آن ممکن نیست، فیلیپ گفته بود «آیا دیوار آن به قدری بلند است که طلا هم نمیتواند به شهر راه یابد؟». آتنی ها از ترقی مقدونیه بیمناک شدند و در صدد برآمدند که از بزرگ شدن این مملکت جلوگیری کنند. دموستن، ناطق معروف، آتنی ها را ملامت میکرد و می گفت: وظیفهء آنهاست حمایت یونان را به عهده بگیرند و در جنگ مقدس که به سال 356 ق. م. بر سر ادارهء معبد دلف (معبد آپولن، خدای آفتاب) درگرفت و فوسیدی ها آن معبد را تصرف کردند. فیلیپ فوسیدیها را در شورای نمایندگان شهرهای یونان محاکمه کرد و از حمایت قانون محروم ساخت و خود عضو مجلس شورای دول یونانی گردید و حق دو رأی به او داده شد. در این وقت نقشهء فرماندهی کل یونان را در سر می پروراند. سرانجام در 338 ق. م. فیلیپ در صدد برآمد که مخالفت آتن را در هم شکند و با این مقصود شهر الاته را تصرف و در آنجا قشونی جمع کرد و از راه شبه جزیرهء آتیک ناگهان به آتن تاختند. رجال آتن شیپور اضطراب را نواختند و مردم روز بعد در محل نمایشگاه جمع شدند. دموستن مردم را پند داد که خود را نبازند و با کمک به مردم «به اُسی» از پیشروی فیلیپ بسوی آتن جلوگیری کنند، ولی سرانجام آتنی ها شکست خوردند. در سال 336 ق. م. فیلیپ تدارکات جنگ را برای حمله به ایران کامل کرد و سرداران خود آتالوس(2) و پارمن ین(3) را به ایران روانه کرد. اینها مأمور بودند که شهرهای یونانی آسیای صغیر را از اطاعت ایران خارج کنند. فیلیپ برای حمله به ایران و استعلام رأی خدایان شخصی را به معبد دلف فرستاده بود تا از پی تی در این باب سؤالی کند و چون جواب مبهم پی تی را به نفع خود تعبیر کرده و دلیل رضایت خدایان دانسته بود، ضیافتهایی به پا کرد و مسابقهء موسیقی ترتیب داد. پس از این ضیافتها در نمایشگاه یا تآتر یونان بازیهایی آغاز می شد و در این بازیها صورت خدایان دوازده گانه را آورده بودند و سیزدهمین آنها فیلیپ را مانند خدایی برتخت نشسته نشان میداد. هنگام ورود او به تآتر شخصی بنام پوزانیاس قمه ای در تن او فروکرد و فیلیپ درگذشت. (از ایران باستان پیرنیا ص1190 ببعد).
(1) - Philipe.
(2) - Athallos.
(3) - Parmenyon.

فیلیپ.

(اِخ) نام یکی دیگر از شاهان مقدونیه پس از اسکندر است که میان سالهای 220 تا 180 ق. م. زیسته است. رجوع به فیلپس شود.

فیلیپ.

(اِخ) نام یکی از دوازده حواری عیسی. (یادداشت مؤلف). رجوع به فیلپس شود.

فیلیپ.

(اِخ) نام یکی از سرداران اسکندر است، و نیز نام چند تن از شاهان پس از اسکندر از جمله فیلیپ سلوکی، فیلیپ پسر بالاکروس، فیلیپ پسر لیزیماک و نیز فیلیپ پزشک اسکندر است. رجوع به ایران باستان پیرنیا شود.

فیلیپس.

(اِخ) فیلیپ. رجوع به فیلیپ شود.

فیلیپی.

(اِخ)(1) شهری است در غرب ویرجینیای امریکا. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Philipie.

فیلیپی.

(اِخ) شهری بوده است در مقدونیه که جزو یونان و در ساحل دریای اژه بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).

فیلیپین.

(اِخ)(1) مجموعه ای از 7100 جزیره است که در اقیانوس کبیر قرار گرفته و از آنها 2773 جزیره نامگذاری شده است. این مجموعه در جنوب شرقی آسیا قرار دارد و مجموعاً 115600 کیلومتر مربع وسعت و 16000303 تن سکنه دارد. در این جزایر اکنون جمهوری مجمع الجزایر فیلیپین حکومت میکند و مرکز آن مانیل است. شهرهای مهم آن عبارتند از: بانگود، بوتوان، لگاسپی، بالانگا، باسکو، باتانگاس، تاگبیلاران، مالای بالای، مالولوس، دائت، ناگا، کاپیز، کاویت، کوتاباتو، داوائو، ویگان، ایلیولو، ایلاگان، سنتاکروز، دانالان، سن فرناندو، تاکلوبان، کالاپان، ارووکوییتا، بونتک، باکولود، رومبلون، پورتو، کاتبالوگان، جولو، سرسوگون، سوریگائو، ایبا و زامبوآنگا. بزرگترین جزیرهء آن که پایتخت نیز در آن قرار دارد لوزون نامیده شده است و در شمال مجمع الجزایر فیلیپین است. بزرگترین جزیرهء جنوبی آن میندانائو خوانده شده است که شهر داوائو مرکز آن است. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Philippines.

فیلیفوس.

(اِخ) نام پدر اسکندر. (یادداشت مؤلف) :
مرا گویند بطلمیوس ثانی
مرا دانند فیلیفوس دانا.خاقانی.
رجوع به فیلیپ شود.

فیلیفوس.

(اِخ) نام یکی از حواریان عیسی. (یادداشت مؤلف). رجوع به فیلیپ و فیلپس شود.

فیلیوس.

(معرب، اِ) شنگار. (یادداشت مؤلف).

فیلیه.

[لیَ / لیِ] (اِخ) دهی است که نام دیگرش خین است. رجوع به خین شود.

فیلی یس.

[یِسْ] (اِخ) یکی از بلاد شمال شرقی پلوپونزوس بوده که مردم آن نخست از نژاد آکائیا بودند. (از تعلیقات نصرالله فلسفی بر ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ).

فیم.

[فَیْ یِ] (ع ص) مرد سخت و توانا. ج، فیوم. (منتهی الارب).

فیمابین.

[بَ] (ع ق مرکب) (از: فی + ما + بین) آنچه در میان است.

فیماروس.

(معرب، اِ) به یونانی حب الصنم است. (مخزن الادویه).

فیمان.

[فَ] (معرب، اِ) عهد و پیمان. (منتهی الارب).

فیمان.

(اِ) به معنی حسن هدی باشد، و آن محبت نفس است به تکمیل خود به خوبی قول و فعل. (برهان). ظاهراً برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

فیمان.

(اِخ) قریه ای است در نزدیکی مرو. (معجم البلدان).

فیمون.

[فَ] (اِخ) نامی باشد که به دروغ به عذرا گذاشته بودند. (برهان).

فین.

(اِ صوت) آواز فشاندن بینی. (یادداشت مؤلف).
- فین کردن.؛ رجوع به این ماده شود.
|| (اِ) آب بینی. (فرهنگ فارسی معین).

فین.

[فَ] (ع مص) آمدن. (منتهی الارب).

فین.

(اِخ) قصبه ای است در بخش مرکزی شهرستان کاشان که دارای دو قسمت جداگانهء فین بزرگ و فین کوچک است و بعضی آن را فینین مینامند. فین در شش هزارگزی باختر کاشان واقع شده و بواسطهء کثرت اشجار و آب وهوای خوب یکی از تفرجگاههای اطراف کاشان است. آب آن از چشمهء معروف سلیمانی و سفیدآب تأمین میشود. در حدود 4300 تن سکنه دارد و محصول عمده اش غله، پنبه، تنباکو، صیفی و انواع میوه بخصوص انار، انجیر و انگور است و کار دستی مردم قالیچه بافی است. از آثار قدیمه بناهای معروف باغ شاه از دورهء صفویه در آنجاست. مزرعهء سفیدآب جزء این قصبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

فین.

(اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که دارای 681 تن سکنه است. آب آن از چاه و قنات و محصول عمده اش غله، لبنیات، صیفی و کار دستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فین.

(اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که دارای 28 آبادی و 12251 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول عمده اش خرما، مرکبات و غله است. قراء مهم آن سرزه، مارم، خوشنگان و تیزج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فین.

(اِخ) قصبهء مرکزی بخش فین شهرستان بندرعباس است که دارای 2267 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش خرما، مرکبات، غله و تنباکوست. مزارع پرزین، کوک، گرو جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

فینا.

(اِخ) وین، پایتخت اتریش. (یادداشت مؤلف). رجوع به وین شود.

فینات.

[فَ یَ] (ع اِ) جِ فَیْنة. (منتهی الارب). رجوع به فَیْنة شود.

فینارس.

[رُ] (معرب، اِ) اسم یونانی سعد است. (فهرست مخزن الادویه). فیناروس.

فیناروس.

(معرب، اِ) سعد. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به فینارس شود.

فیناسیوس.

(معرب، اِ) اصابع هرمس. (فهرست مخزن الادویه).

فینال.

[فَ / فِ] (اِ) زمینی که اول بکارند. (انجمن آرا) (آنندراج). مصحف فیال. رجوع به فیال شود.

فینال.

(فرانسوی، ص)(1) در زبان فرانسه به معنی نهائی و آخری است. || (اِ) آخرین مسابقهء ورزشی. || آخرین قسمت از سه یا چهار قسمت سونات، سنفنی، کنسرتو. مقابل اوورتور. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Final.

فینان.

[فَ] (ع ص) مرد دراز و نیکو موی. || شَعر فینان؛ موی دراز و نیکو. (منتهی الارب).

فینانة.

[فَ نَ] (ع ص) مؤنث فینان. (منتهی الارب). رجوع به فینان شود.

فینج.

[نَ] (معرب، اِ) فینک. حجرالقیشور. (فهرست مخزن الادویه). قیشور. (ابن البیطار).

فینفس.

[] (معرب، اِ) حومانه. (فهرست مخزن الادویه).

فین فین.

(1) (اِ صوت) فین. نفس به تندی گرفتن. (آنندراج). رجوع به فین (اِ صوت) شود.
- فین فین کردن.؛ رجوع به این ماده شود.
(1) - آنندراج به فتح هر دو فاء ضبط کرده است!

فین فین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)نفس را به تندی و با صدا از بینی بیرون دادن. (فرهنگ فارسی معین).

فینق.

[فَ نَ] (ع ص) اشتر نر یا هر حیوان نرینه. (یادداشت مؤلف). || (اِخ) ستاره ای روشن که جزء برج ثور است. (یادداشت مؤلف).

فینقون.

[] (اِخ) به یونانی خَلّ است که به فارسی سرکه نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فینک.

[نَ] (اِ) حجرالقیشور. (فهرست مخزن الادویه). نوعی از کف دریاست، و آن مانند سنگی بوده سفید و تجویف بسیاری دارد، و معرب آن فینج است. (آنندراج) (از برهان). رجوع به فینج شود.

فینک.

[نِ] (اِخ) دهی است از بخش دودانگهء شهرستان ساری که دارای 45 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

فین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) آب بینی را خارج کردن. (فرهنگ فارسی معین). به فشار بیرون دادن نفس از بینی، اخراج فضول را. با آواز خلط بینی بیرون دادن. (یادداشتهای مؤلف).

فینگی.

(ص نسبی) کسی که آب بینیش غالباً فروریزد. (فرهنگ فارسی معین).

فینگیلی.

(ص) در تداول عامه، کوچک. ریزه. فنغلی. فنقلی. فسقلی. (یادداشتهای مؤلف). || (اِ) نیز نام کوچکترین ریگ است از سه ریگ، که در بازی یکی از آنها را در دست پنهان کنند و از دیگری پرسند: گاو، گوساله یا فینگیلی؟ یعنی: کدام سنگ در دست من است؟ (یادداشتهای مؤلف).

فینوبراسین.

[] (معرب، اِ) اصابع الصفرا. (فهرست مخزن الادویه).

فینوقوطیس.

(معرب، اِ) فقاح سورنجان است، و برگ سورنجان را نیز نامند. (فهرست مخزن الادویه).

فین و کهره.

[نُ کُ هَ رَ] (اِخ) میانهء جنوب و مشرق فرک، درازی آن از قریهء لاور تا قریهء آب ماه یازده فرسنگ، پهنای آن از قریهء فین تا رودر ده فرسنگ. محدود است از جانب مشرق به ناحیهء رودان و احمدی و از سمت شمال به ناحیهء فارنمان و از طرف مغرب به نواحی لارستان و از جانب جنوب به نواحی عباسی. هوای این ناحیه بعد از نواحی عباسی از همهء گرمسیرات فارس گرمتر است. آبش از چشمه های شیرین و گواراست. معیشت این ناحیه و خراج دیوانی آن از خرمای نخلستان و حناست. غله به اندازهء خوردن اهلش از دیمی و فاریابی به عمل می آید. خانهء عموم این ناحیه از چوب و شاخه برگ نخل است. در همهء ناحیهء فین بیست خانه به هم پیوسته نباشد بلکه در نخلستانها پراکنده است و خانه ها را حصاری نیست، و در این ناحیه بعلاوهء نخل و نارنج و لیمو و ترنج درخت اشبه و چلغوزه بخری و تنومندی فراوان است. قصبهء این ناحیه را فین گویند. قلعهء مختصری بر سر تل کوچکی خانهء کلانتر این ناحیه است، و این ناحیه را سیزده قریهء آباد است. (از فارسنامهء ناصری). رجوع به فین شود.

فینون.

(اِخ) (ظلمت) نام یکی از امراء روم بوده. (قاموس کتاب مقدس).

فینة.

[فَ نَ] (ع اِ) ساعت اندکی از روزگار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مدت. ج، فینات. (منتهی الارب).

فینه.

[نَ / نِ] (اِ) کلاه سرخ منگوله دار عثمانیان. فس. فیس.(1) کلاه پشمین، غالباً سرخ یا سفید و رنگ دیگر که مصریان و بعض هندیان بر سر گذارند و سابقاً ترکان عثمانی بر سر میگذاشتند. (از فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Fez

فینی.

(ص نسبی) منسوب به فین که از قرای کاشان است. (سمعانی).

فینیقی.

(ص نسبی) فنیقی. رجوع به فنیقی شود.

فینیقیه.

[قی یَ] (اِخ) فنیقیه. رجوع به فنیقیه شود.

فیوء .

[فُ] (ع اِ) جِ فی ء. (منتهی الارب). رجوع به فی ء شود.

فیوج.

[فُ] (ع اِ) جِ فوج. آنها که در زندان آمدورفت دارند و پاسبانی آن کنند. (منتهی الارب). || جِ فیج است که معرب پیک باشد. (از یادداشتهای مؤلف) : تا آنگاه که بواسطهء کثرت فیوج و بسیاریِ رسل که از رشید بدو آمدند حجت بر او لازم شد. (تاریخ قم). و از رؤسای فیوج و فراشان و بوّابان بسیار و بیحد بوده اند. (تاریخ قم). || کولی. غره چی. غربال بند. قرشمال. چیگانه. (یادداشتهای مؤلف).

فیوح.

[فُ] (ع اِمص) بسیاریِ نبات. || فراخی و ارزانی سال و بلاد. (منتهی الارب).

فیور.

[فَیْ یو] (ع ص) (از «ف ور») مرد تیز و چست و چابک. (منتهی الارب).

فیورمینا.

(معرب، اِ) لاجورد. (فهرست مخزن الادویه).

فیوز.

(انگلیسی، اِ)(1) سیم فلزی که در مسیر جریان برق تعبیه کنند، اگر جریان بسیار قوی و خطرناک باشد سیم مزبور ذوب میشود و جریان را قطع میکند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Fuse.

فیوس.

[] (معرب، اِ) نوعی از درخت بلوط. (فهرست مخزن الادویه).

فیوسطونیا.

[] (معرب، اِ) عجم الزبیب. (فهرست مخزن الادویه).

فیوسینوس.

(معرب، اِ) سلیخه است. (فهرست مخزن الادویه).

فیوصمین.

(معرب، اِ) ریباس. (فهرست مخزن الادویه).

فیوض.

[فَ / فیو / فُ] (ع مص) بسیار شدن آب چندانک روان گردد. || لبالب رفتن رود. || آشکار کردن راز. (منتهی الارب). رجوع به فیض شود. || مردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برآمدن جان کسی. || فاش گردیدن خبر. (منتهی الارب). || بسیار شدن چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || روان شدن اشک. (منتهی الارب).

فیوض.

[فُ] (ع اِ) جِ فیض. (اقرب الموارد). و رجوع به فیوضات شود.

فیوض.

[فَ] (ع اِ) ارض ذات فیوض؛ زمینی که در آن آبهای بسیار و روان باشد. (منتهی الارب).

فیوضات.

[فُ] (ع اِ) جِ فیوض. ججِ فیض، برخلاف لزوم. (فرهنگ فارسی معین).

فیوضی.

[فَ ضا] (ع ص) امرهم فیوضی بینهم؛ یعنی مختلف اند در آن و تصرف می کند هر کس چیزی که مر دیگری راست. (منتهی الارب). فیضوضی. فیضیضی. فیضوضاء. (از اقرب الموارد).

فیوظ.

[فُ] (ع مص) مردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

فیوظة.

[فُ ظَ] (ع مص) مردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). فیوظ. فیظ. رجوع به این کلمات شود.

فیوف.

[فُ] (ع اِ) جِ فیف. (منتهی الارب). جاهای برابر و هموار، بیابانهای بی آب. (از آنندراج). رجوع به فیف شود.

فیوفلامیس.

[] (معرب، اِ) بخور مریم، و یا نوعی از آن. (فهرست مخزن الادویه).

فیوفیوس.

[] (معرب، اِ) عفص. (فهرست مخزن الادویه).

فیول.

[فُ] (ع اِ) جِ فیل. (منتهی الارب) :خیول و فیول سلطان به هدم آن حصار و ردم آن دیوار برجوشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی). و صف پیاده را بر هم ریختند چون فیول قبول جراحتها کردند. (جهانگشای جوینی).

فیولة.

[فُ لَ] (ع اِ) جِ فیل. (منتهی الارب). فیول.

فیولة.

[فُ لَ] (ع مص) خطا کردن رای و ضعیف و سست گردیدن. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سست رای شدن. (آنندراج). || (اِمص) ضعف رأی. گویند: و ماکنت احب ان اری فی رأیک فیالة و فیولة. (از اقرب الموارد). رجوع به فیالة شود.

فیوم.

[فُ] (ع ص، اِ) جِ فَیِّم. (منتهی الارب).

فیوم.

[فَیْ یو] (اِخ) نام ولایت غربی به مصر، و تا فسطاط چهار روز راه است که مسافت دوروزه راه از آن بیابان بی آب و علف است. (از معجم البلدان). رجوع به فیون شود.

فیوم.

[فَیْ یو] (اِخ) موضعی است به عراق. (معجم البلدان).

فیوماطین.

[] (معرب، اِ) به رومی لخام است. (فهرست مخزن الادویه).

فیومی.

[فَیْ یو] (ص نسبی) منسوب به فیوم که جایی است در مصر. (سمعانی).

فیومی.

[فَیْ یو] (اِخ) عبدالبر. رجوع به عبدالبر شود.

فیون.

(اِخ) شهرکی است به مصر بر مغرب نیل نهاده، و اندر وی آبهای دیگر است روان بجز نیل. (حدود العالم). رجوع به فیوم شود.

فیون.

(معرب، اِ) فجل. (فهرست مخزن الادویه).

فیونیون.

(معرب، اِ) به یونانی سیسالیوس است. (فهرست مخزن الادویه).

فیه.

(ع اِ) دهان. (منتهی الارب). رجوع به فم و فوه شود.

فیه.

[فَیْ یِهْ] (ع ص) مرد بسیارگوی فصیح. || آزمند بسیارخوار. (منتهی الارب).

فیه.

[فَ یَ] (ع اِ) پاروی کشتی. خله. (زمخشری). بیل. فله. مجذف. (یادداشتهای مؤلف). رجوع به خله شود.

فیه.

[فی یِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آبادان که دارای 100 تن سکنه است. آب آن از بهمن شیر و محصول عمده اش خرما و سبزی. اهالی از طایفهء دریس و اغلب ماهیگیر یا کارگر شرکت نفت اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

فیهج.

[فَ هَ] (ع اِ) می. || پیمانهء می. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پالونه. (منتهی الارب). المصفاة. (اقرب الموارد).

فیهر.

[فَ هَ] (ع ص) شترمادهء درشت توانا و بزرگ جثه. (منتهی الارب).

فیهق.

[فَ هَ] (ع ص) فراخ از هر چیزی. || شترمادهء بسیارشیر. (منتهی الارب).

فیهک.

[فَ هَ] (ع ص) زن گول بیخرد. (منتهی الارب).

فیی.

[فَیْ یی] (ص نسبی) منسوب به فَیّ که از قرای سغد است. (سمعانی). رجوع به فَیّ شود.

فییدن.

[فَ دَ] (مص) دل بد کردن و بددل شدن از کسی و از چیزی. (برهان).

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».